<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Aṣṭāṅgahṛdaya</title>
        <title type="sub">with Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā and Hemādri's Āyurvedarasāyana: a TEI edition derived from e-Vāgbhaṭa</title>
        <author xml:id="vagbhata"><persName xml:lang="sa-Latn">Vāgbhaṭa</persName></author>
        <author xml:id="arunadatta" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Aruṇadatta</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Sarvāṅgasundarā</title>)</author>
        <author xml:id="hemadri" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Hemādri</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Āyurvedarasāyana</title>)</author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>vedotpatti.in (IAIM/FRLHT), using the NIIMH e-Samhita software</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text with commentary, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>120 adhyāyas in 6 sthānas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eHrdaya/">https://sushrutaproject.github.io/eHrdaya/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository.</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>e-Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅgahṛdaya (vedotpatti.in)</title>
          <orgName>vedotpatti.in (IAIM/FRLHT), using the NIIMH e-Samhita software</orgName>
          <ptr target="https://vedotpatti.in/samhita/Vag/ehrudayam/"/>
        </bibl>
        <bibl type="print">
          <title xml:lang="sa-Latn">Aṣṭāṅgahṛdaya</title>
          <editor>Kunte et al.</editor>
          <date when="1939">1939</date>
          <ptr target="https://n2t.net/ark:/13960/t12p44f4h/"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Vāgbhaṭa
          (https://github.com/sushrutaproject/eHrdaya), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>Root text and commentary follow the source's own division of every word into registers. Root-text blocks are ab[@type='mula']; commentary blocks are ab[@type='commentary'], with @subtype naming the commentary and @resp pointing to its author(s) in the titleStmt.</p>
        <p>The source has no footnote or variant-reading apparatus. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='variant'], with the source's note number in @n.</p>
          <p>Each commentary block opens with the siglum used in print (Sa. for the Sarvāṅgasundarā, Ā. rā. for the Āyurvedarasāyana), encoded as label[@type='siglum'].</p>
          <p>Hemādri's Āyurvedarasāyana is present in the source only for all of Sūtrasthāna and Kalpasiddhisthāna, the first six adhyāyas of Nidānasthāna and the first seven of Cikitsāsthāna; it is absent from Śārīrasthāna and Uttarasthāna. Its absence elsewhere reflects the source, not an encoding gap.</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="sthana" n="1" xml:id="ah.1">
        <head>Sūtrasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.1.1">
          <head>āyuṣkāmīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrī mahāgaṇapataye kurute namaḥ| śrīānandinīmaṭhāya namaḥ| dīptyā yasyendranīlopalaśakalarajonīlayā nīlitābhāṃ lakṣmīmuttaptabhāsvatkanakarucimapi sparśaromāñcitāṅgīm| kālītyāśaṅkamānaḥ sphuradadharapuṭaścakrapāṇiḥ kilābhūdbhartā lokasya śaśvatsa bhavatu bhavatāṃ bhūtaye padmanābhaḥ|| 1|| ko matsariṇi loke'sminvidvānkiñciccikīrṣati| kintu kaścidbhavetsādhustato'yaṃ matpariśramaḥ|| 2|| śrīmanmṛgāṅkatanayaṣṭīkāmaṣṭāṅgahṛdayasya| śrīmānaruṇaḥ ke samyagdraṣṭuḥ padārthabodhāya|| 3|| iha hi śāstrārambhe śāstraparisamāptaye sarva eva sabhābhūṣaṇabhūtā nikhilajanajanitapramodasaṃdohā ruciraruciracitavacanacaṃdanacarcitaprabaṃdhāḥ prabaṃdhaviracanapravarā iṣṭadevatānamaskāraṃ tantrakārā vidadhuḥ| tadayamapi tantrakāro'bhīṣṭadevatānamaskārapuraḥsaraṃ tantramāriripsuridamāha-</ab>
          <ab type="mula">rāgādirogān satatānuṣaktānaśeṣakāyaprasṛtānaśeṣān| autsukyamohāratidāñjaghāna yo'pūrvavaidyāya namostu tasmai|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāga ādiryeṣāṃ te rāgādayaḥ| ādiśabdena dveṣalobhādiparigrahaḥ| rujantīti rogāḥ| dehamanasī santāpayantītyarthaḥ| nanu manaḥsthitatvānmana eva te rujantīti vaktuṃ yuktam| maivam| dehamanolakṣaṇayorvastunorādhārādheyabhāvena sthitatvāddvayorapi santāpo yuktaḥ| yathā ādheyenāyogolakena santaptena tadādhārasya kaṭāhādeḥ santāpaḥ| ādhāreṇa ca kaṭāhādinā santaptenādheyasya ghṛtādeḥ santāpaḥ| tadevaṃ rāgādayo dvayaṃ rujantīti nyāyyametat| tathā satatānuṣaktāḥ sarvakālaṃ prasṛtāḥ, sahajā ityarthaḥ| aśeṣakāyaprasṛtā aśeṣaścāsau kāyaścāśeṣakāyaḥ| tatra prasṛtā anugatāḥ| yadvā'śeṣāśca te kāyāścāśeṣakāyāḥ| sarvāṇi śarīrāṇi gajaturagoragādisambamdhīni tāni prakarṣeṇa sṛtā gatāḥ| tathā aśeṣāḥ na vidyate śeṣo yeṣāṃ te'śeṣāḥ sarve samūlāḥ| sabījā ityarthaḥ| tathautsukyamohāratidāḥ| autsukyaṃ viṣayotkaṇṭhā gato'bhilāṣaḥ| mohaḥ kāryākāryānabhijñatvam| aratiranavasthitiḥ| sthānāsanādiṣu| autsukyaṃ ca mohaścāratiśca tā dadati ye rāgādayasta evam| tānevaṃvidhān yo bhagavān jaghāna tasmai tathābhūtāyāpūrvavaidyāya namo'stu| taṃ pūjayāmītyarthaḥ| ata evāsāvapūrva āścaryabhūto vaidyaḥ| anyo hi yo vaidyaḥ sa jvarādīnapyacirotthitān rogānetadviśeṣaṇaiuraparāmṛṣṭānna tathā hartuṃ samarthaḥ| kimuta rāgādīnasādhyalakṣaṇalakṣitān| tathā cāsādhyalakṣaṇam|(asminnevādhyāye ślo. 32)"anupakrama eva syāt sthito'tyantaviparyaye| autsukyamohāratikṛd" iti| yadvā na vidyate pūrvo yasmādasāvapūrvaḥ| pūrvebhyaḥ prathama ityarthaḥ| apūrvaścāsau vaidyo'pūrvavaidya ityarthaḥ| evaṃvidhaṃ cābhimatanamaskāraślokaṃ viracayan granthakṛdgranthasya rogopaśāṃtiḥ prayojanamiti pratipādayati| tathā cāha carakamuniḥ (sū. a. 1|52)"dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam" iti| evaṃ ca dhātusāmyena prayojanena prayojanavadidaṃ tantram| tathā tatpāṭhāttadarthāvabodhāttadvidhyanuṣṭhānācca ārogyākhyasyopeyasya tathābhimatasyāyuṣaḥ parasya puruṣārthasya mokṣākhyasya ca paramārthata idameva tantramupāyaḥ| asmāccopāyopeyalakṣaṇasambadhāt sambandhavadidaṃ tantram| tathā hetuliṅgauṣadhyākhyaskandhatrayamasyābhidheyaṃ tenābhidheyenābhidheyavattantram| evaṃ ca granthakṛtātra prayojanasanbandhābhidheyā yuktyaivoktāḥ| indravajropendravajrāviracitatvādupajātivṛttam| yathā, "anantarāpāditalakṣmaśobhau pādau bhavetāṃ vividhairvikalpaiḥ| yāsāmimāvanyayatiprapañcau smṛtāḥ smṛtijñairupajātayastāḥ||" iti| sarvatraiva cātra tantre'nuṣṭubhā samānīpramāṇīvitānādibhedabhinnatayā viracanam| yatpunaravasarāntare vṛttāntaraviracanamiha tatsalakṣaṇaṃ vyañjayiṣyāmaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śrīgaṇeśāya namaḥ| pṛṣṭhe kūrmatayā caturbhujatayā dormaṇḍale mandaraṃ ruddhvā kṣīrasamudramoṣadhibhṛtaṃ nirmathya niṣpāditaiḥ| ānītairamṛtairbhiṣaktamatayā yoṣittayā pāyitairdevānāmajarāmaratvamakarottasmai namo viṣṇave||1||</seg> <seg type="unit" n="2">hemādriṇā caturvagacintāmaṇividhāyinā| taduktavratadānādisiddhyāṅgārogyasiddhaye||2||</seg> <seg type="unit" n="8">kriyate'ṣṭāṅgahṛdayasyāyurvedasya sugrahā| ṭīkā carakahārītasuśrutādimatānugā|| 3|| carake haricandrādyaiḥ suśrute jaijjaṭādibhiḥ| ṭīkākārairna nirṇātamiha hemādgiṇoditam|| 4|| deśabhraṃśabhayādvicālya layinaḥ snehaiḥ pratāpaiḥ paraṃ pradrāvya prasṛtān praveśya parito durgodaraṃ drāktataḥ| ūrdhvādhogati nirgamayya madanairdantyādibhirvidviṣo doṣānadraḍhi rāmarājyamagadaṅkāreṇa hemādriṇā|| 5|| hemādrirnāma rāmasya rājñaḥ śrīkaraṇeṣvadhi| nanūbhau bhagavanniṣṭhaṣāṅguṇyakaraṇeṣvadhi|| 6|| sarveṣāṃ dvīpavarṇāṇāṃ meruruttarataḥ sthitaḥ| tadastu sarvottaratā hemādrau dṛśyate yataḥ|| 7|| sevyā hemādriṭīkeyamāyurvedarasāyanam| āyurvedātmanāṃ puṃsāṃ nirdoṣatvam hi nānyathā||8||</seg> <seg type="unit" n="9">aṣṭāṅgahṛdayaṃ mukhyamanukte'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ| tantrāntarāṇi coktāni vaiṣamye vivṛtāni ca||9||</seg> āyurvedaṃ vyācikhyāsuḥ śrīvāgbhaṭācāryaḥ prathamaślokeneṣṭadevatāṃ namaskaroti-rāgādirogāniti| sa cāpūrvavaidyaḥ| apūrvatvaṃ ca adbhutaśaktitvam| tacca jvarādivilakṣaṇānāṃ rogāṇāṃ ghātena| te ca rāgādayaḥ| śuddhasya cetaso rajastamobhyāṃ rañjanaṃ rāgaḥ| tadādayastanmūlāḥ kāmakrodhādayaḥ| jvarādivilakṣaṇatvamevāha-satatānuṣaktān, sarvakālamātmanā sambaddhān| nanu, jvarādayo'pi kulodbhavāḥ evamityata āha-aśoṣakāyaprasṛtān, yāvantyātmanaḥ śarīrāṇi tāni sarvāṇyabhivyāpya sthitān| nanu, kulodbhavā api kuṣṭhārśomehādyā anantavyaktibhedenaivamityata āha-aśeṣān, sarvāneva yugapatpratidehaṃ sthitān| nanu, satkāryavādināṃ mate jvarādayo'pi sūkṣmarūpeṇaivamityata āha-autsukyamohāratidān, autsukyam avicāryakāryapravṛttiḥ, moho vicārāśaktiḥ, aratiḥ asantoṣaḥ tā dadatyātmanaḥ samarpayantīti tathā| autsukyādīni svakāryaṇyadbhutāni samarpayantaḥ sarve sarvadeheṣu sarvadā ātmānaṃ kleśayantīti jvarādivilakṣaṇā eva rāgādirogāḥ| jaghāneti mokṣaśāstrapraṇayanena vadhopāyaṃ darśitavān| na tu svayaṃ hatavan| tathā hyadhunā kāmādyadarśanaṃ syāt||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">idānīmiṣṭadevatāṃ namaskṛtya śāstrakārastantramāriripsuridamāha ---- athāta āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| (gadyasūtram)||1||</seg> iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtram)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atheti| athaśabdo'sminmaṅgalādhikārānantaryeṣu draṣṭavyaḥ| maṅgalādīnāṃ hi śāstrāṇāṃ tadadhyetṝṇāṃ niṣpratibandhā pravṛttirabhipretārthasādhanāya jāyate| athaśabdaścāyaṃ maṅgalārthaḥ| tathā coktam-"oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tenemau maṅgalau smṛtau||"iti| ato'dhikāre| āyuṣkāmīyaṃ śāstramadhikriyate yāvadata ūrdhvaṃ pratanyate ātantraparisamāptestatsarvamāyuṣkāmīyaṃ veditavyam| ata ānantarye ca| namaskārādanantaramāyuṣkāmahitaṃ vyākhyāsyāma iti| kathaṃ punarekasyaiva tantrakārasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanaṃ yujyate| brūmaḥ| "asmado dvayośca" ityekatve'pi bahuvacanavidhānādabhilaṣantīti| yuktamevātraikasminnapi bahuvacanam| āyuḥ śarīrendriyasatvātmasaṃyogaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 1|41)-| "śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam| nityagaṃ cānubaddhaṃ ca paryāyairāyurucyate||" iti| etītyāyuḥ| santataṃ yātītyarthaḥ| evaṃvidhaṃ gatvarasvabhāvamapi hitāhāravihārasevādibhirahitavarjanena ca kathametat sthirībhavedityevaṃ kāmayante ye te āyuṣkāmāḥ| tebhyo hita āyuṣkāmīyaḥ| sa punarāyurvedāgamādiprakaraṇasamudāya āyuṣkāmayamānenetyādikaḥ| āyuṣkāmīya iti isusoḥ sāmarthye iti ṣādeśaḥ| tasmai hitamiti chaḥ| āyuṣkāmīyaśabdo'dhyāyaviśeṣaṇārtho nīlotpaladalavat| bahuṣvadhyāyeṣu satsu katamamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma āyuṣkāmīyamiti| adhikṛto'dhyāyanāyetyadhyāyastaṃ vyākhyāsyāmaḥ vividhaprakāreṇa viśeṣeṇa vā kathayiṣyāmaḥ| āyuṣkāmaiḥ pūrvaṃ dṛṣṭatvādasyādhyāyasyāyuṣkāma iti saṃjñā| arthagatimadhikṛtyādhyāya iti nāma| tathā coktam| (ca. sū. a. 30|65)- "adhikṛtyeyamadhyāyanāmasaṃjñā pratiṣṭhitā" iti| tatra padasamudāyo vākyaṃ vākyasamudāyaḥ prakaraṇaṃ, prakaraṇasamudāyo yaḥ, so'dhyāyaḥ, adhyāyasamudāyaḥ sthānaṃ, sthānasamudāyastantramiti| viśabdo nānārthaḥ| āṅabhividhau| uttarākhyaścāyamalaṅkāraḥ| tasya hi lakṣaṇam| (kāvyālaṅkāre a, 7|93)- "uttaravacanaśravaṇādunnayanaṃ yatra pūrvavacanānāṃ kriyate taduttaraṃ syāt" ityādi| tato'nena vākyena śiṣyavacanamīdṛśamunnīyate| saṃsāre'sminnamī prāṇino nānārogānīkābhibhūtāstrātāramalabhamānāścaturvargād bhraśyante| tatko nu bhagavannatropāyaḥ syāditi kṛtapraśno guruḥ pratijajñe, athāta āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| atha śiṣyavacanānantaram| ato hetoryasmādayaṃ śiṣyaḥ śrutakulaśīlādisaṃpanno dhīmedhāguṇabhūṣaṇabhūtaśca| vi vividhaiḥ prakāraiḥ ā śiṣyabodhotpatteḥ| āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmo varṇayiṣyāmaḥ| nanu kīdṛśaṃ tadvividhaprakāramākhyānam| brūmaḥ| padataḥ, tadarthataḥ, prayojanataḥ, codyataḥ, parihārataḥ, sambandhābhidheyataśca| padato yathā, āyuritīdaṃ padam| tadarthato yathā etītyāyuḥ| prayojanato yathā, atraiva dharmārthasukhasādhanam| codyato yathā, nanu kathametatkevalaṃ dharmārthasukhasādhanamiti vaktuṃ pāryate| yato'syāyuṣaḥ karmaiva kevalaṃ dharmasādhanamiti vaktuṃ no pāryate| yato'syāyuṣaḥ paripālanārthaṃ viśastāḥ kākagṛdhrabhāsādayo rājayakṣmacikitsite bhojyā ityuktam| abhakṣyāścaite| śrutismṛtyorabhakṣyatvenoktatvāt| evamabhakṣyabhakṣaṇāddhiṃsayā ca pāpayogaḥ| tadyogāccādharmasādhanaṃ na dharmasādhanamiti| parihārato yathā, atraivaṃ parihāro yajñādhikāriśarīranimittaṃ kākādīnāṃ viśasanaṃ bhakṣaṇaṃ vidhīyamānaṃ nādharmāya| itarathā krīḍārthaṃ kriyamāṇamadharmāyaiva| tathā ca kākādayo'pi tatsādhanopayogāddharmeṇa tatphalena sambadhyante yajñiyā iva paśavaḥ| tadevamāyuṣo dharmasādhanatvaṃ sthitam| sambandhābhidheyau tūktāveva| nanu santyevānyānyapi maharṣipraṇītānyāyurvedatantrāṇi, kimanena tantreṇa kṛteneti| atra brūmaḥ| aparatantrāṇāṃ sāvadyatvādidamucyate| anyāni hi tantrāṇi sadoṣāṇi| tathā hi| yadetattāvadbhagavatā carakamuninā praṇītaṃ tantraṃ ratnākara iva ganbhīryātiśayayogāddurbodham| tasyāpi sadoṣatāṃ prakaṭayanti vācāṭāḥ| tathā hyādau tatsūtram| athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| atra dīrghañjīvitīya iti śāstrādāvayuktam| yato (ca. sū. a. 1 ślo. 3) dīrghaṃ jīvitamanvicchannityasyānukaraṇaṃ dīrghañjīvitamiti| so'sminnadhyāye'stīti chaḥ| tasyādhyāyānuvākayorluki sati dīrghañjīvitamiti prāpnoti| tadidamaviditaparamārthaśabdasvarūpāṇāṃ vacanam| tathāhi| adhyāyānuvākayorityādau sūtre vikalpena cāyaṃ lugiṣyata iti jagāda jayādityaḥ| tena lukaḥ pākṣikatvādatra luk na bhavatītyevaṃ yuktamuktamidam| dīrghaśabdena guṇo'bhidhīyate jīvitaśabdenāpi guṇa eva| tasmāddvayorapi guṇatvādādhārādheyabhāvo na yuktaḥ, yato guṇāśrayo nokta iti| tathā ca vaiśeṣikāḥ| nirguṇā guṇā iti| atha kālaśabdaṃ luptasvarūpaṃ nirdiśya dīrghajīvitīyaśabdo nirdiśyate tadā yuktamevaitat| tathā indriyopakramaṇīye'dhyāye chapratyayotpattiḥ kathamevaṃ vidhīyatāṃ yato'sminnadhyāya indriyopakramaṇaśabdo nāstyeva| evamapāmārgataṇḍulīye'pāmārgataṇḍulaśabdasyābhāvācca pratyayotpattirdurlabhā| tathā divyāmbhaso gāṅgasamudrabhedaḥ parīkṣā ca noktā| pratyuta tatra paṭhyate| (ca. sū. a. 27|191)- "jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt| tatpatatpatitaṃ caiva deśakālāvapekṣate" iti| tathā nālikerodakasya guṇā noktāḥ| tathā, apakvakvathitakṣīrasya svarūpaviśeṣo noktaḥ| tathā kaṣāye kiyadauṣadhaṃ kimavaśeṣaṃ kvathanīyamityādi ca noktam| miśrake sneha evamabhyadhādasau| "trivṛttāṃ triphalāṃ dantīṃ daśamūlaṃ palonmitam| caturguṇaṃ jalaṃ dattvā" ityādi| tadeṣāmauṣadhānāṃ kiyanmānamapi salilenaitāvatā kīdṛśaṃ kimuta kvāthaniryāsāviti| tathā kvathitaśītatoyamapi kiyatā pākena pathyaṃ bhavatīti noktam| mudgo grāhīti ca noktam| tathā ca tatpāṭhaḥ (ca. sū. a. 27|22)-"kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ| viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgāḥ sūpyottamo mataḥ||" iti| tathā vāstukādīnāṃ laghutvaṃ noktam| tathāca tatpāṭhaḥ (ca. sū. a. 27|85)- "pāṭhāsuṣāsaṭhīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇakam| vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam||" iti| tathekṣuvarge, (ca. sū. a. 27|234)- " śaityātmasādānmādhuryātpauṇḍrakādvāṃśiko varaḥ" ityasāvabhyadhāt| pauṇḍrakaśca vāṃśikādvara iti suprasiddhametat| atra mativaibhavādbhaṭṭārakahariścandrau vyākhyāviśeṣamavocatām| yathā pauṇḍrakādvāṃśiko'vara iti| evaṃ caitadupapannameva| tadevamātreyasyāpi tantre yato bahavo doṣā udbhāvyante, tataḥ kā gaṇanā tantrāntarāṇām| tathā vedotpattiriti saṃjñā tantre'sminsadoṣatvānna kṛtā| tathā hi| āyuṣo veda āyurvedaḥ, tasyotpattirāyurvedotpattiriti bhavitavyam| atra kecidāhuḥ| āyuḥśabdalopaṃ kṛtveha nirdeśaḥ kṛtaḥ| evamapi sati lopastāvadamaṅgalaḥ| so'pyāyuṣaḥ sa ca śāstrādau| ityanyāyyaivaiṣā saṃjñā| kiṃca vedotpattirityetadapi tāvadvaktuṃ na yujyate, nityatvādasya vedasya| nityo hyayamāyurvedaḥ| āyuḥsantānādinityatvāt| tathā hyāyuḥsaṃtānaḥ| sarvaprāṇisaṃvedyaśarīrāparaśarīrago manaḥprabandhanityatayā nityaḥ| asya nityatvādāyurvedo'pi nityaḥ| nityatvāccāsyotpattimattvaṃ vaktumayuktam| nanvavabodhopadeśābhyāmutpattirasyopalabhyate| yataḥ prāgupadeśānnāsāvupalabhyate| ata upadeśānantaramupadeśadvāreṇopalabhyate| tasmādavabodhopadeśāvasyotpattikāraṇatvena kalpayitvotpattimattvamasyocyata iti kaiścidūce| naitadyuktam| yataḥ sato bodhopadeśau sto nāsataḥ| tathā cācaṣṭe lokaḥ| amunā guruṇā chātrāyopadiṣṭaṃ śāstramidamiti| sata evopadeśāvabodhau staḥ| tasmānnāvabodhopadeśāvasyotpattikāraṇamityato'pi hetorvedotpattisaṃjñetyayuktā| iti saṃjñānāṃ sāvadyatvaṃ nirūpya niravadyāyuṣkāmīyasaṃjñā hi tantre kṛtā| yayoccāritamātrayaivā'śeṣastantrārthaḥ prakāśyate| pratisthānaṃ ca yo'dhyāyaḥ prathamastatsaṃjñayā sthānārthaḥ| anye ca ye'dhyāyāstantre'smiṃstatsaṃjñābhiryathāsvatantramarthajātaṃ prakāśayanta iti| idamidānīṃ pṛchyate tantrakāraḥ| yadasmiṃstantre kiṃciducyate sma bhavadbhistatsvabuddhiparikalpitamuta netyāha| itiśabda evamarthe| yathā iti ha sma, tānāha| haśabdo'nukampāyām| brūdhātoḥ sma upapade bhūtānadyatanaparokṣe 'laṭ sme' iti laṭa āhādeśaḥ| atrerapatyamātreyaḥ| 'itaścāniñaḥ' iti ḍhak| ātreya ādiryeṣāṃ dhanvantariprabhṛtīnāṃ ta evam| mahāntaśca te ṛṣayaśca maharṣayaḥ| mahatvaṃ tajjñānātiśayayogāt| tenāyamartho'nena kāraṇenānukampayā, na tu phalākāṅkṣayā, bhagavanta ātreyādayo maharṣayo'bruvan| nāsmābhiḥ svamatiparikalpitaṃ kiñcidapyatroktam| kevalaṃ dūtasandeśavacananyāyena yugānurūpaḥ kramamātro'nyathā kṛta ityarthaḥ| tathā cāsyaivasaṅgrahe- (sū. a. 1) "na mātrāmātramapyatra kiñcidāgamavarjitam| te'rthāḥ sa granthasandarbhaḥ saṃkṣepāya kramo'nyathā" iti| tadevamāgamaprāmāṇyamasya tantrasyetyuktaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte atheti| atha sveṣṭadevatānamaskārānantaram| ato hetorvyākhyeyaḥ| yato'yamāyurvedo vyādhipratīkāravyākhyānam| āyurvairiṇo hi vyādhayaḥ| vyākhyā ca sāmānyaviśeṣābhyāṃ saṃkṣepavistarābhyāṃ ca kṛtā sugrahā bhavati| tatrādau vyādhipratīkārasya sāmānyasaṃkṣepavyākhyārthamayamadhyāyaḥ, āyuṣkāmahitatvācca āyuṣkāmīyaḥ| nanvevaṃ cetsarve'pi āyuṣkāmīyāḥ| satyaṃ, kintu prathamo'yamadhyāyo maṅgalārthā ceyaṃ saṃjñā| maṅgalādīni ca śāstrāṇi prathanta ityasyeyaṃ saṃjñā kṛtā| anyeṣāṃ tu vyākhyeyārthānurūpā dinacaryādisaṃjñāḥ kariṣyati| ātmakṛtiṃ pramāṇayati-iti heti| prāmāṇyaṃ cāptavākyatvāt| āptāścātreyādayo maharṣayaḥ| te ca, iti ha evameva, āhuḥ sma uktavantaḥ, yathā vayaṃ vakṣyāmaḥ| tena vayamapyāptāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">āyuḥkāmāyamānena dharmārthasukhasādhanam| āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āyurvedayati jñāpayati prakṛtijñānarasāyanadūtāriṣṭādyupadeśādityāyurvedaḥ| tasyopadeśā āyurvedopadeśāḥ| upadiśyanta āyurvedārthā upapattibhirityupadeśā āyurvedatantrāṇi| teṣu paramādaraḥ pāṭhāvabodhānuṣṭhānarūpa utkṛṣṭo yatnaḥ kāryaḥ| āyurvedopadeśeṣviti bahuvacananirdeśādayamartho bodhyate| bahuṣvāyurvedatantreṣu yatnaḥ kāryaḥ| anekāyurvedāvalokanāddhi cikitsāyāṃ vaidyasya na manāgapi sandeho jāyate| kiṃ kurvatā puruṣeṇa-āyuḥ kāmayamānena jīvitamabhilaṣatā| kimbhūtamāyuḥ, dharmārthasukhasādhanam| dhriyate loko'neneti dharmaḥ| arthyate yācyata ityarthaḥ| sukhaṃ dvividham, tādāttvikamātyantikaṃ ca| tādātvikaṃ kiyatkālāntarāsthāyitvātsukhāvabhāsaṃ, na paramārthataḥ sukham| tathā coktam- (ca. sū. a. 28/37) 'tādātvasukhasaṃjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate'| iti| tadetatsaṃjñāmātreṇa sukhaṃ na tvatyantamiti pradarśayituṃ sukhasaṃjñeṣviti muninoktam| ātyantikaṃ sukhaṃ mokṣākhyaṃ, yatra na duḥkhānāṃ śleṣaḥ| teṣāṃ sādhanamupāyo dharmārthasukhasādhanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prekṣāvatpravṛttyarthaṃ prayojanādhikāriṇau darśayati-āyuriti| prayojanaṃ cāyuḥ| tasya ca prayojanatvaṃ dharmārthasukhasādhanatvāt| sukhaṃ kāmo mokṣaśca| ata eva yaḥ āyuḥ kāmayate so'tra adhikārī| tena ca, āyurvedopadeśeṣvasmadvākyeṣu, paramatyartham, ādaro vidheyaḥ pāṭhāvabodhānuṣṭhānairyatitavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athāsyāyurvedasya gauravotpādanāyāgamaśuddhiṃ darśayati ---- brahmā smṛtvā''yuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat| so'śvinau tau sahasrākṣaṃ so'triputrādikānmunīn||3||</seg> te'gniveśādikāṃste tu pṛthak tantrāṇi tenire| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> brahmetyādi| brahmā āyuṣo vedaṃ smṛtvā prajāpatiṃ dakṣamajigrahad avābodhayat| smṛtvetyanenaitadgamayati brahmaṇaḥ smartṛtvamevātra na kartṛtvam| nityatvādāyurvedasya| nityatvaṃ cāsya prāk pratyapādi| graherṇyantasyātra buddhyarthatvāt prajāpatiśabdasya gatibuddhītyādinā karmasaṃjñā| sa prajāpatiraśvināvajigrahat| tau sahasrākṣamindramajigrahatāmiti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| sa śakro'triputrādikān munīn bodhayāmāsa| atriputra ātreya ādiryeṣāṃ dhanvantarinimikāśyapādīnāṃ ta evam| te cātreyādayo'gniveśādikānajigrahan| te tvagniveśādayaḥ ṣaṭ pṛthak pratyekaṃ tantrāṇi śāstrāṇyagniveśabheḍajātūkarṇaparāśarahārītakṣārapāṇināmābhidheyāni tantrāṇi tenire vistāritavantaścakruḥ| tantryante dhāryanta āyurvedārthā ebhiriti tantrāṇi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āyurvedasya śabdāntarānabhidheyatvaśaṅkāṃ nirākartuṃ purāvṛttaṃ darśayati-brahmā smṛtveti| brahmā ayurvedaṃ sbhṛtvā prajāpatiṃ dakṣamajigrahat grāhitavān, adhyāpitavānityarthaḥ| āyuṣo vedamityasamāsakaraṇamāyurvedalakṣaṇapratipādanārtham| āyuṣaḥ sambandhī veda āyurveda iti| sambandhaśca pālyapālakalakṣaṇaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sūṃ aṃ 1)-"āyuṣaḥ pālakaṃ vedamupavedamatharvaṇaḥ" iti| sa prajāpatiraśvināvāyurvedamajigrahat| tāvaśvinau sahasrākṣamajigrahatām| sa indro'triputrādikān munīnajigrahat| te'triputrādayo'gniveśādikān munīnajigrahan| te punaragniveśādayaḥ, pṛthak pratyekaṃ, tantrāṇi śāstrāṇi, tenire viracayāñcakruḥ| saṃkṣepārthamāyurvedaṃ śabdāntarairabhidadhurityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nanu yadi taistantrāṇi punaryugānurūpasandarbhaiḥ saṅgṛhītāni| tatkimidānīmanena śāstreṇa kṛtenetyāha ---- ----------------------------------------------| tebhyo'tiviprakīrṇebhyaḥ prāyaḥ sārataroccayaḥ||4||</seg> kriyate'ṣṭāṅgahṛdayaṃ nātisaṃkṣepavistaram| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tebhya iti| tebhyo granthebhyo'tiviprakīrṇebhyo vikṣiptebhya uccāvacoktārthatayaivetaścetaśca gatebhyaḥ| ata eva kaścidevārthaḥ kasmādeva tantrāntarājjñāyate| yathā śalyacikitsā suśrutapraṇītāttantrādevāvagamyate na tathāgniveśādikāt| ūrdhvāṅgacikitsā ca janakapraṇītāttantrādyathāvagamyate na tathā suśrutapraṇītāt| ataḥ prāyo bāhulyena sārataroccayaḥ kriyate| uccīyante saṅgṛhyante vikṣiptāḥ padārthā anenetyuccayaḥ| yathā vā yavādīnāṃ bahukṣetrajātānāmekasmin sthāne uccayo rāśīkṛtya sthāpanaṃ vidhīyate tatheha sāratarāṇāmuccayaḥ| sārataragrahaṇenaitaddyotayati, saṅgraheṇaiva sārāṇāmuccayaḥ kṛtaḥ| anena tathā sāratarāṇāṃ pradeśānāmuccayaḥ kriyata iti| kiṃ nāma aṣṭāṅgahṛdayam| etacca sānvayārthamasya nāma| yathā śarīrasya sarvāvayavebhyaḥ pradhānadeśo hi hṛdayam, tathedamaṣṭāṅgāyurvedasya pradhānabhūtatvād hṛdayamiva hṛdayam| tathā ca tantrānte vakṣyati (u. a. 40|88)- hṛdayamiva hṛdayametadityādi| aṣṭau ca tānyaṅgānyaṣṭāṅgāni, teṣāṃ pratyekaṃ hṛdayaṃ, sāratarasaṅgrahaṇāt| kīdṛśamaṣṭāṅgahṛdayam| nātisaṃkṣepavistaram| saṃkṣepaśca vistaraśca saṃkṣepavistarau, atiśayena saṃkṣepavistarau yatra na, tannātisaṃkṣepavistaram| atiśabdasyātra pratyekaṃ sambandhaḥ| atisaṃkṣepaṃ kiñcittantraṃ yathā siddhasārādi, kiñciccātivistaraṃ yathā saṅgrahādi| idaṃ tu tantraṃ nātisaṃkṣepavistaram| atisaṃkṣepoktaṃ svalpadhiyāṃ nopakṛtaye| teṣāṃ hi yathoktāgamamātraṃ śreyaḥ, na tu vākyārthaparyālocanādadhikaḥ parāmarśaḥ| ativistīrṇaṃ tu pāṭhāvabodhānuṣṭhānaisteṣāṃ duḥśakyaṃ syāt| tasmādalpamadhyottkṛṣṭabuddhiśiṣyahitārthaṃ tantrametaduddiṣṭam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> agniveśādiśāstreṣu satsvapi svaśāstrasyopayogaṃ darśayati-tebhya iti| sārataroccayaḥ kriyate, mayeti śeṣaḥ| sāratarāṇāṃ bahūpayogānāmarthānāmuccayaḥ| uccīyante ekatra kriyante vyastā arthā asminnityuccayaḥ| nanu pūrvaśāstrāṇyapi mahākaṣāyasaṅgrahādiṣu pradeśeṣvevamityata āha-aṣṭāṅgahṛdayam| aṣṭāṅgasyāyurvedasya hṛdayaṃ sarvārthādhiṣṭhānam| saṃjñāceyamasya śāstrasya| vakṣyati hi (u. aṃ. 40/88)-"hṛdayamiva hṛdayametatsarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ" iti| sarveṣu pradeśeṣu sārataroccaya ityarthaḥ| nanu pūrvaśāstrāṇyapi kvacilleśena kvacitkārtsnyeneti sarvatra sārataroccayarūpāṇītyata āha-nātisaṃkṣiptavistṛtam, atisaṃkṣepātivistararahitaṃ sarvatra saṃpūrṇam| nanu nyūnapūraṇasya nirmūlatvādaprāmāṇyamityata āha-tebhyaḥ,agniveśādiśāstrebhya evoccayaḥ kriyate| nanvevaṃ cetkimanenetyata āha-ativiprakīrṇebhyaḥ, yatra prakaraṇārthāḥ vicchidya vicchidya sarvatra kīryante tāni viprakīrṇāni, yatra vākyārthāśca tānyativiprakīrṇāni iti| etaduktaṃ bhavati| santi paraṃ pūrvaśāstreṣu sarva evārthāḥ, kintu ativiprakīrṇatvāt durgrahāḥ| iha tu racanāviśeṣeṇa sugrahā ityasyopayogaḥ| uktaṃ ca saṅgrahe (su. a. 1)-"na mātrāmātramapyatra kiñcidāgamavarjitam| te'rthāḥ sa granthabandhaśca saṃkṣepāya kramo'nyathā||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kāni punastānyaṣṭāṅgānītyāha---- ----------------------------------------------| kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣān||5||</seg> aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yeṣu saṃśritā| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāyeti| kāyaśca bālaśca grahaścordhvāṅgaṃ ca śalyaṃ ca daṃṣṭrā ca jarā ca vṛṣaścetītaretaradvandvaḥ| nanu sarvasyāścikitsāyāḥ kāyāśritatvāt kāyaśabdo'rthādākṣipta eva| tatkimarthaṃ kāyaśabda upādīyate| brūmaḥ| prakarṣārtham| yathā puruṣāya abhirūpāya kanyā deyetyatrābhirūpagrahaṇādabhirūpatamāyeti pratipādyate, tathehāpi prakṛṣṭo yaḥ kāyaḥ sampūrṇadhātuḥ prakṛṣṭā ca yāvasthā, tathā yuktaḥ| tatsaṅgrahārthaḥ kāyaśabda upāttaḥ| tathā 'ciñ cayane' ityasmāddhātorvyutpāditaḥ kāyaśabdaḥ| cīyate praśastadoṣadhātumalairiti kāyaḥ| tadevaṃ sarvaśarīropatāpakānāmāmapakvāśayasthanodbhavānāṃ jvararaktapittātisārādīnāṃ rogāṇāṃ yatropaśamayogo nigadyate, tatkāyacikitsānāmāṅgam| balasattvasampūrṇadhātutvād yauvanāvasthakāyasya prathamanirdeśaḥ| bāladehe'sampūrṇabaladhātutvādaprakṛṣṭavayovasthāprabhāvāt taccikitsāṅgaṃ pṛthaṅnirdiṣṭam| tathā bālaupayikabheṣajaṃ dhātrīdugdhalakṣaṇaṃ dugdhodbhavavyādhipraśamādinirdeśācca| nanvevaṃ vṛddhasya prakṛṣṭavayovasthāyā abhāvāttaddehe kāyacikitseti kathaṃ vyapadeśaḥ syāt| atra brūmaḥ| bhūtapūrvagatyā vṛddhadehena hi prakṛṣṭavayovasthā pūrvamanubhūtā| ato bhūtapūrvagatyā tatra kāyacikitsopadeśo yuktaḥ| evaṃ grahacikitsā nāma, yatra devādigrahagṛhītānāṃ prāṇināṃ śāntikarma vidhīyate| yatrordhvajatrugatānāṃ rogāṇāṃnetrakarṇaghrāṇādisaṃśritānāmāścotanaśalākādinopaśamo varṇyate tadūrdhvāṅgacikitsānāmāṅgam| atra ca janmanaḥ prabhṛti vicāropadeśādbālacikitsaiva prāgvaktuṃ yuktā| kintu kāyacikitsā prādhānyātprāgupanyastā| tato'nantaraṃ bālacikitsā| bālasya ca grahasambandhād grahacikitsā| tataḥ śarīrasya mūlarakṣārthamūrdhvāṅgacikitsā śālākyaṃ nāma| tataḥ śastrasādhanasāmānyena śalyacikitsā| pīḍākaraṇasamānatvāt daṃṣṭrācikitsā| daṃṣṭrā viṣātmikā| viṣeṇāśu ca maraṇe sambhāvyamāne rasāyanopayogo yukta iti rasāyanacikitsā| athavā viṣasya rasāyanajeyatvādrasāyanakathanaprastāvaḥ| tato'nantaraṃ vājīkaraṇasya bharaṇena prastāvaḥ| tathā cādhīte granthakṛt (u.a.40|1)- "vājīkaraṇamanvicchetsatataṃ viṣayī pumān " iti| rasāyanasya paścādityarthaḥ| yatrālpaduṣṭaretasāṃ tadāpyāyanaprasādopajananarūpā cikitsā kriyate tadvājīkaraṇam| evametāni kāyādīni, tasyāyurvedasya, aṣṭāvaṅgānyāhurvadanti| brahmā''treyādaya iti śeṣaḥ| yeṣu kāyādiṣu cikitsā saṃśritā vyavasthitā| (ca.sū.a.9|5)- " caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte| pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate|" iti muniproktalakṣaṇaṃ neha tantrakṛdvyadhatta| cikitsāśabdādevāsyārthasya labdhatvāt| tathā ca nirdeṣṭumāha| nindākṣamāvyādhipratīkāravicāraṇāsu sā niṣpadyata iti| kiterdhātorvyādhipratīkāra evāsya vyutpāditatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āyurvedāṅgānyāha-kāyeti| tani ca kāyādīni aṣṭāvāhuḥ| tatra kāyaśabdena sarvāvasthaṃ sarvāvayavaṃ ca śarīraṃ gṛhyate, bālādiśabdaistasyaivāvasthāviśeṣā lakṣyante| ūrdhvāṅgaṃ tvavayavaviśeṣaḥ| bālaḥ prathamaṃ vayaḥ, graho grahārtatvam, ūrdhvāṅgaṃ śiraḥ, śalyaṃ vraṇārtatvam, daṃṣṭrā viṣārtavaṃ, śalyadaṃṣṭrāśabdau vraṇaviṣamātropalakṣaṇau| jarā paścimaṃ vayaḥ, vṛṣaḥ strīprasaṅgitvam| eṣāṃ ca kāyādīnāṃ cikitsāśritānāmevāṅgatvamityata āha-cikitsā yeṣu saṃśritā iti| cikitsā vyādhipratīkāraḥ| ata eva kāyacikitsā, bālacikitsetyādayo'ṅgānāṃ saṃjñāḥ| vivakṣitavivekācca cikitsāyā eva hyaṅgatvam| aṅgānyavayavāḥ| tatrāvasthāmātrāśrayāṇāṃ bālādivyatiriktāvasthāviśeṣāśrayāṇāmavayavamātrāśrayāṇāmūrdhvāṅgavyatiriktāvayavaviśeṣāśrayāṇāṃ ca vyādhīnāṃ kāyacikitsite pratīkāraḥ| bālacikitsādiṣu tu tattadviśeṣaikaniṣṭhānām| iti śāstrārthetikartavyatā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kāyasya doṣadhātumalasamudāyatvāttāneva doṣādīn nirdidikṣurāha ---- ----------------------------------------------| vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuriti| ca samuccaye| kapho doṣamadhye samuccīyate| ityanena prakāreṇa, samāsataḥ saṃkṣepāt, trayo doṣāḥ| nanu prastutatvādiha dhātusaṃjñayā vātādayo nirdeṣṭuṃ nyāyyāḥ, na doṣasaṃjñayā| astyevaitat| kintu rasādidūṣaṇapūrvakameṣāṃ vikārakaraṇe sāmarthyamiti pradarśanārthaṃ doṣasaṃjñayā te nirdiṣṭāḥ , na dhātusaṃjñayā| na hyete dhāturūpā jātu viruddhatvaṃ kurvate dehadhāraṇavardhakatvāt| ete munināpi carakeṇa pūrvaṃ doṣasaṃjñayaiva nirdiṣṭāḥ| tathā ca tadgranthaḥ (sū.a.1/56)- "vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṅgrahaḥ " iti| 'vātapittakaphā doṣāstraya eva samāsataḥ ' ityevaṃ nirdeśe kartavye yadeṣāṃ pṛthagvibhaktyā nirdeśaḥ kṛtaḥ , sa pradhānatvakhyāpanārthaḥ| bahuvacanādeva tritve labdhe trigrahaṇaṃ niyamārtham| traya eva doṣāḥ , na caturtho'stīti| tantrāntarīyā hi caturthaṃ doṣamīhante| teṣāṃ hyayamabhiprāyaḥ| yathā doṣāṇāṃ sthānalakṣaṇakāryavikāracikitsādyupadeśastathā raktasyāpi| tatra sthānaṃ , sarvadehavyāpitve'pi plīhayakṛtī| lakṣaṇaṃ ca, padmendragopahemādītyādi| kāryaṃ, dehasyotpattisthitī| vikāraḥ, visarpaplīhādi| cikitsā, sirāvyadhādikaṃ karmeti| tadetadasāram| vātādayo hyasya dūṣyasya sataḥ kathaṃ doṣatvaṃ kartuṃ pārayanti| yataḥ prādhānyādanvarthanāmatvācca vātādīnāmeva doṣatvaṃ, na rasādīnām| vātādayo hi svātantryātpradhānāḥ| dūṣayantīti doṣā iti teṣāmeva cānugatārthā saṃjñā pravṛttā| rasādyāstu pāratantryādapradhānāḥ| te ca vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| tasmādraktasya dūṣyatvam, na doṣatvam| yadyevaṃ vātādīnāmanyonyadūṣaṇād dūṣyatvaṃ syāt| pittena hi śleṣmā dūṣyata iti dṛśyate| yathā pāṇḍuroganidāne (ni.a.13) pittapradhānā ityārabhya yāvat śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyetyādi| tadatra śleṣmā pittena dūṣyate| tathā śleṣmavadraktasyāpi doṣatvaprasaṅga iti yo manyeta, taṃ prati brūmaḥ| viṣama upanyāsaḥ| vātādayo hi sarvadaiva rasādīn dūṣayanti, na tu rasādayaḥ kadācidapi vātādīn dūṣyanti| vātādīnāṃ tu madhyādyadi kaściddūṣyate, sa teṣāmanyatamena| tathā ca prakṛtilakṣaṇe vātaprakṛteḥ pittaprakṛteḥ, śleṣmaprakṛteśca yathā lakṣaṇaṃ dṛśyate, naivaṃ raktaprakṛteḥ| tathā ca tantrakāreṇa jvarādayo vātādiviśeṣaṇaviśiṣṭā evoktāḥ| yathā vātajvaro'yaṃ pittajvaro'yaṃ śleṣmajvaro'yam, na tu raktajvaro'yamiti nirdiṣṭaḥ| ye'pi raktajā vikārā visarpādayasteṣvapi ghṛtadagdhanyāyena vyapadeśo bodhyaḥ| yathā ghṛtasyāntarhitenāgninā dagdho ghṛtadagdha ityucyate, tadvadraktasthairvātādibhirdoṣairjāto raktajo'yamityucyate| yatra kvacidraktasya doṣasaṃjñā kuṣṭhacikitsitādau dṛśyate, sā saṃjñāmātreṇaiva, nāsāvanugatārthā| tasya dūṣyatvenaiva pravṛtteḥ| tathā caivaṃ purīṣādīnāmapi saṃjñāmātreṇa vyavahāro dṛśyate| yathā (hṛ.ci.a.18|38)- "na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo hyupastabdhaḥ" ityādi| atra purīṣasya doṣatvamuktam| tathodaracikitsite carakasya, jvaracikitsite vā asya, (hṛ.ci.a.1|10)- "doṣeṇa bhasmanevāgnau channe'nnaṃ na vipacyate| tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet||" iti| atra āmasyāpi doṣatvamuktam| tadevaṃ vātādayastraya eva doṣāḥ, na raktamiti sthitametat samāsataḥ| vistaratastu saṃsargasannipātakṣayasamatābhedabhinnāstāratamyaparikalpanayā ca kalpyamānā ānantyaṃ yānti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha pratijñātaṃ vyādhipratīkāraṃ vyācaṣṭe| sa tu tredhā, heturlakṣaṇamauṣadhaṃ ceti| heturdvidhā, antaraṅgo bahiraṅgaśceti| antaraṅgo dvidhā, doṣā dūṣyāśceti| tatra doṣānāha-vāyuriti| te ca trayaḥ, vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti| eṣāṃ tritvaṃ ca samāsataḥ saṃkṣepeṇa| vistaratastu prāṇādipācakādyavalambakādyavāntarabhedaprabhedairānantyam| samāsata iti adhyāyaparisamāpteḥ prativākyaṃ sambandhanīyam|</ab>
          <ab type="mula">vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca| --------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikṛtāḥ svabhāvapracyutāḥ, dehaṃ ghnanti| dehapadamatra jīvitopalakṣaṇārtham| jīvitena vinā kurvantītyarthaḥ| avikṛtāḥ punardehaṃ vartayanti yāpayanti| vikṛtānāṃ doṣāṇāṃ prāgupanyāsaḥ, teṣāṃ prakṛtyavasthāne nityaṃ bhiṣajā yatnavatā bhāvyamiti sūcanārtham| anyathā mahānpratyavāyaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣāvasthādvayamāha-vikṛtāvikṛtā iti| tacca vikṛtatvamavikṛtatvaṃ ceti| tatra vikṛtā dehaṃ ghnanti| avikṛtā dehaṃ vartayanti| kramāditi vakṣyamāṇaṃ padaṃ vākyatrayaśeṣatvena vyākhyānādiha sambandhanīyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">idānīmeṣāṃ vyāpināmapi viśiṣṭasthānaṃ vivakṣurāha ---- --------------------------------------------------| te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhaśca madhyaścordhvaṃ cādhomadhyordhvāni, tāni saṃśraya āśrayo yeṣāṃ te'dhomadhyordhvasaṃśrayāḥ| hṛcca nābhiśca hṛnnābhī, tayorhṛnnābhyoḥ| te vātādayo yāpino'pi sarvaśarīracarā api hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ| viśeṣeṇeti vākyaśeṣaḥ| nanu kimidaṃ vākyaśeṣatvaṃ nāma| ucyate| yasmin khalu pade'nuccāryamāṇe'rthagatiṃ paśyantyācāryāḥ, taccheṣamiti| uccāraṇakāle tena vinā'bhidheyasiddheḥ| vyākhyākāle tu mandabuddhivyutpattaye vyācakṣate| tatra nābheradho vāyoḥ sthānam| hṛnnābhyormadhye pittasya| hṛdayādūrdhvaṃ kaphasya| nanu hṛnnābhyoriti kathaṃ nirdeśo yāvatā prāṇyaṅgatvādekavadbhāve sanapuṃsakamiti napuṃsakatve hṛnnābhi iti prāpnoti| atra brūmaḥ| prāṇyaṅgānāṃ samāhāra eva dvandva ityasya prāyikatvānnaikavadbhāvaḥ| tadabhāvācca tadāśrayaṃ napuṃsakatvaṃ na bhavati| tathā coktam| sarvo'pi dvandvo vibhāṣaikavadbhavatīti| dṛśyate cānyatrāpi| tathā ca rudrabhaṭṭaḥ (rudraṭaḥ kāvyālaṅkāre a.7/81)- - "kauṭilyaṃ kacanicaye karacaraṇādharadaleṣu rāgaste" ityādi| tathā, asyaiva granthakṛtaḥ (ni.a.7/19) "śiraḥpṛṣṭhorasāṃ śūlaṃ" iti| tathā, (ni.a.16|6) "jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu" iti| tathā, "vāyuḥ sandhyasthimajjasu" ityādi| tasmāddhṛnnābhyoriti prayogo nyāyya eva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣasthānānyāha-te vyāpina iti| tāni ca trīṇi| hṛnnābhyoradho vāyoḥ sthānaṃ, madhye pittasya, ūrdhvaṃ kaphasya| sarvadehavyāpitve'pi yo yasminnādhikyena vartate tattasya sthānam| hṛnnābhiśabdābhyāṃ tadubhayāvadhipradeśo lakṣyate| anyathā hṛdo'pyadho vāyurnābherapyūrdhvaṃ kaphastiṣṭhet|</ab>
          <ab type="mula">athaiṣāṃ sakalakālavyāpināmapi niyatakālatvaṃ darśayannāha ---- vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt| --------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vayaśca ahaśca rātriśca bhuktaṃ ca vayohorātribhuktāni teṣāṃ, kramādyathāsaṃkhyaṃ, te vātādayaḥ, antamadhyādigā bhavanti| antaśca madhyaścādiścāntamadhyādayasteṣu gacchantītyantamadhyādigāḥ| anyatrāpi dṛśyata iti ḍaḥ| tenāyamarthaḥ, vayasaḥ manuṣyāyuṣaḥ, antaḥ paścimo bhāgaḥ, vāyoḥ kopakālaḥ| madhyo bhāgaḥ pittasya| ādyo bhāgaḥ kaphasya| evamahno rātreśca yojyam| bhuktamāhāraḥ, tasyānte jaṭharāgnisaṃyogavaśādrasānāṃ jīrṇaprāyāvasthā, vāyoḥ kopakālaḥ| madhyo vidāhāvasthā, pittasya| ādyāvasthā tu yasyāṃ madhurībhāva āhārasya, tatra kaphasya kopakālaḥ| yadyapi cāhārasya jaṭharāgnisaṃyogavaśādbahvyo'pi sūkṣmā avasthāḥ sambhāvyante, tathāpyetāsāmeva sutarāmupayogitvādiha nirdeśaḥ| tathā etā eva tisro'vasthāḥ svakarma darśayanti| vakṣyati hi (śā.a.3/57)- - "ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenībhūtaṃ kaphaṃ, yātaṃ vidāhādamlatāṃ tataḥ| pittamāmāśayātkuryāccyavamānaṃ, cyutaṃ punaḥ| agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣakālānāha-vaya iti| tatra vayaḥ śarīrapariṇāmaḥ, tasyāntaḥ vṛddhatvāvasthā vāyoḥ kālaḥ| madhyaḥ yauvanāvasthā pittasya| ādirbālyāvasthā kaphasya| ahno'ntaḥ aparāhṇaḥ vāyoḥ| madhyo madhyāhnaḥ pittasya| ādiḥ pūrvāhṇaḥ kaphasya| rātreranto'pararātro vāyoḥ| madhyo madhyarātraḥ pittasya| ādiḥ pūrvarātraḥ kaphasya| bhuktaṃ nigīrṇamannam, tasyāntaḥ pakvāvasthā vāyoḥ| madhyo vidagdhāvasthā pittasya| ādirāmāvasthā kaphasya| vyāpino'pītyanuvartate|kālaviśeṣastu sthānaviśeṣavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">adhunā'gnisvarūpaṃ prastauti ---- ------------------------------------------------| tairbhavedviṣamastīkṣṇo mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taiśca vātādibhiḥ puṃso yathākrameṇāgnirviṣamastīkṣṇo mandaśca bhavet| vātādayaśca samuditā eva śarīrajanane samarthāḥ, ityavaśyaṃ sarvaireva bhavitavyam| iha tu ya ekasya vyapadeśastatrotkarṣo draṣṭavyaḥ| vātotkarṣeṇa viṣamaḥ, pittotkarṣeṇa tīkṣṇaḥ, kaphotkarṣeṇa manda iti| samairhānyutkarṣavarjitaiḥ samaḥ| lakṣaṇameṣāmaṅgavibhāge śārīre vakṣyati (śā. a. 3/74)- yaḥ pacetsamyagevānnamityārabhya yāvaccirātpacediti| yatra tu dvayordoṣayorutkarṣatvaṃ, tatra sadvaidyena svadhiyā kalpyam| yathā, vātapittayorutkarṣe vāyoryogavāhitvāttīkṣṇaḥ| evaṃ vātakaphayorutkarṣe mandaḥ| kaphapittayostūtkarṣe āhāraviśeṣavaśātkadācittīkṣṇaḥ kadācinmanda iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> agnyavasthāviśeṣākhyaṃ doṣakāryamāha-tairiti| tatra vātenāgnirviṣamo bhavet| tīkṣṇaḥ pittena| mandaḥ kaphena| kramādityanuvartate| samaistribhiḥ samaḥ| pāriśeṣyādviṣamādayastrayo viṣamairdoṣaiḥ| vaiṣamyaṃ ca vṛddhireva, kṣīṇānāmīddakkāryādarśanāt| aniyatapāko viṣamaḥ, āśupākastīkṣṇaḥ, cirapāko mandaḥ| śeṣaḥ samaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 11)-"yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same| pāko'gnau yuktayordrāktu tīkṣṇe mande punaścirāt" iti| yuktayorucitayoḥ| saṃsargasannipātajāstvavasthā nidarśanatantrayuktyā jvaravadavagantavyāḥ| yathā vātakaphaje jvare śītaṃ, vātapittaje dāhaḥ, vāyoryogavāhitvāt| pittakaphaje sannipātaje ca paryāyeṇa dāhaśīte| mitho viruddhatvena yugapadasambhavānna cobhayorabhāvaḥ, viruddhakāryāṇāmapyārambhakatvadarśanāt| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 21)-"ārambhakaṃ virodhe'pi mitho yadvadguṇatrayam| viśvasya dṛṣṭaṃ yugapavdyādherdoṣatrayaṃ tathā||" iti| tadvadihāpi vātapittābhyāṃ tīkṣṇatvaṃ, vātakaphābhyāṃ mandatvaṃ, pittakaphābhyāṃ sannipātācca paryāyeṇa tīkṣṇatvamandatve| na caivaṃ catuṣṭvahāniḥ, avyavasthitatīkṣṇamandatvasya vaiṣamye antarbhāvāt|</ab>
          <ab type="mula">agnicāturvidhyamuktvā tadāśrayasya koṣṭhasya cāturvidhyaṃ vivakṣurāha ---- koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tairvātādibhiḥ, yathākramaṃ krūramṛdumadhyalakṣaṇaḥ koṣṭho bhavati| vātotkarṣeṇa krūraḥ| pittotkarṣeṇa mṛduḥ| kaphotkarṣeṇa madhyaḥ| samaiḥ punaretairhānyutkarṣavarjitairmadhya eva koṣṭhaḥ| krūrādīnāṃ tu lakṣaṇaṃ vamanavirecanavidhau (sū.a.18/34) vakṣyati| nanu samairvātādibhiḥ kathaṃ madhyakoṣṭhatā syāditi| brūmaḥ| samānāṃ vātādīnāṃ madhye dvayorvātapittayoḥ svaṃ svaṃ krūrakoṣṭhatvamṛdukoṣṭhatvalakṣaṇākhyaṃ ca viruddhaṃ karma yugapatkartuṃ na ghaṭate| tṛtīyastu sama eva kaphaḥ| so'nayormadhye madhyamāṃ vṛttimāśritya sthito naikenāpi saha virudhyate| ata eva tatkāryaṃ madhyakoṣṭhatālakṣaṇaṃ te vātapitte niṣeddhuṃ naiva ghaṭete| evaṃ ca tenāvaśyamātmīyaṃ madhyakoṣṭhatālakṣaṇaṃ karma kartavyam, yato vātakarmaṇaḥ krūrakoṣṭhatālakṣaṇasya pittakarmaṇo mṛdukoṣṭhatālakṣaṇasya ca viruddhatvāt| ato madhyakoṣṭhataiva samairvātādibhirnyāyyā| ityāṃstu viśeṣaḥ| pūrvo yo madhyakoṣṭhaḥ so'vaśyaṃ pramāṇādhikena kaphena janyate| madhyaḥ syāttaiḥ samairapīti samagrahaṇaliṅgāt| itarastu madhyakoṣṭhaḥ samadoṣamadhyasthitena samenaiva svapramāṇasthitena śleṣmaṇā bhavatītyanayā rītyā hetubhedādanyatvam| tathā madhyakoṣṭhayorlakṣaṇabhedo'pi dṛśyate| yathā (ca.si.a.1/8)- "śleṣmādhikaśchardayate hyaduḥkhaṃ viricyate mandakaphastu samyak" iti| tadayamatrārthaḥ| śleṣmādhike madhyakoṣṭhe na samyag virecitvaṃ, samakaphe tu madhyakoṣṭhe suvirecitvamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> koṣṭāvasthāviśeṣākhyaṃ doṣakāryamāha-koṣṭha iti| tatra vātena krūraḥ koṣṭhaḥ syāt, pittena mṛduḥ, kaphena madhyaḥ, tribhiḥ samairapi madhyaḥ| atrāpi pāriśeṣyaṃ pūrvavavdyākhyeyam| madhyamena śodhanena hīnayogī krūraḥ, atiyogī mṛduḥ samyagyogī madhyaḥ| saṃsargasannipātajāstvavasthāḥ pūrvavat| yogavāhitvaṃ tvatra kaphasya| yadāha khāraṇādiḥ- "vātolbaṇā syādgrahaṇī krūrakoṣṭasya dehinaḥ| pittalā mṛdukoṣṭhasya yogavāhī tayoḥ kaphaḥ||" iti| tena vātakaphābhyāṃ krūraḥ, vātapittābhyāṃ kaphapittābhyāṃ sannipātācca mṛduḥ| nanu "bahuvātaśleṣmabhyāṃ krūraḥ" iti suśrutena (ci.a,33) bahukaphasya krūratvamuktam, iha tu madhyatvam, iti virodhaḥ|maivam, suśrutavākyasya saṃsargaparatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">idānīṃ prakṛtisvarūpaṃ prastauti-------------------------------- śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">taiśca tisraḥ prakṛtayo hīnamadhyottamāḥ pṛthak| samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvidoṣajāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taiśca vātādibhistisraḥ prakṛtayaḥ pṛthagbhaveyurhīnamadhyottamāḥ| prakṛtiḥ śarīrasvarūpam| śukrārtavasthairiti, śukraṃ piturdvitribindukāvasthaṃ retaḥ| ṛtau bhavamārtavam, māturdvitribindukāvasthaṃ śoṇitam| śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtave, tatra tiṣṭhantīti śukrārtavasthāḥ, taistathāvidhairjanmādau garbhādhānakāle janmaprārambhe garbhādāvityarthaḥ| nanu ca yadā vātādayo'dhikāḥ śukrārtave tiṣṭhanti, tadā kutaḥ śarīrasya niṣpattirbhavatīti| yataśca yo doṣāṇāmadhiko bhāvaḥ saiva vikṛtiḥ| tatkathaṃ doṣā ādhikyaṃ prāptāḥ prakṛteḥ kāraṇatāmutsahante, vikṛtatvāt| na hi vikṛtiḥ kadācitprakṛteḥ kāraṇamiti vaktuṃ yujyate| kāraṇasadṛśena ca kāryeṇa bhavitavyamityāśaṃkya saparihāraṃ dṛṣṭāntamāha| viṣeṇeva viṣakrimeriti| yathā viṣeṇa jīvitanāśahetunāsya viṣakrimerjanma prakṛteḥ sambhavo dṛśyate| tathā etairdūṣaṇasvabhāvairapi pramāṇādhikairdoṣaiḥ śukrārtavasthaireva janmādau śarīrasya niṣpattirbhavatīti| vātotkarṣeṇa hīnā| pittotkarṣeṇa madhyamā| kaphotkarṣeṇottamā| sarvāsu prakṛtiṣu madhye yā samadhātuḥ prakṛtiḥ, sā samā śreṣṭhottamā caturthī| samā dhātavo yasyāḥ| dhātuśabdo'tra doṣaparyāyaḥ, "dhāraṇāddhātavaḥ" iti (saṃ.sū.a.20) vacanāt| yā vātapittajā vātaśleṣmajā pittaśleṣmajā iti miśradoṣajāstisraḥ prakṛtayastā nindyā garhaṇīyāḥ, anārogyāspadatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dehajanmākhyaṃ doṣakāryamāha-śukrārtavasthairiti| tacca janma śukrārtavasthairdoṣairbhavet| śukreṇa yuktamārtavaṃ śukrārtavaṃ, tatra tiṣṭhantīti tatsthāḥ| śukraṃ puṃretaḥ, strīretaso janmāhetutvāt| (uktaṃ hi saṅgrahe (śā. a. 1)-"yoṣito'pi sravantyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame| garbhasya tu na tatkiñcitkarotīti na cintyate||" iti| ārtavaṃ strīrajaḥ|kadā, ādau jīvasaṅkramaṇasamaye| uttarakālajaistu doṣairavikṛtaiḥ sthitiḥ, vikṛtairnāśaḥ| taduktaṃ "vikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca" iti| ye tvādau śukrārtavasthāḥ,tairvikṛtairapi janma bhavati| kintvavikṛtairavikṛtaśarīratvaṃ, vikṛtairvikṛtaśarīratvamiti viśeṣaḥ| vakṣyati hi (śā. a. 1/6)-"viyonivikṛtākārā jāyante vikṛtairmalaiḥ" iti| nanu vikṛtairnāśahetubhiḥ kathaṃ janmetyata āha-viṣeṇeva viṣakrimeriti| viṣātmakasya krimernāśahetunāpi viṣeṇa janma yathā, tathā doṣātmakasya śarīrasya nāśahetubhirapi doṣairityavirodhaḥ| prakṛtiviśeṣākhyaṃ doṣakāryamāha-taiśceti| tairjanmahetubhirdoṣaiḥ, prakṛtayaśca syuḥ| tāśca sapta| tatra pṛthagbhūtairdoṣaistisraḥ| vātena hīnā, pittena madhyā, kaphenottamā| samadhātuścaturthī| sā samastāsu śreṣṭhā guṇaiḥ pūrṇā sattvaguṇapradhānā uttamāyā apyuttamā| dhātavo doṣāḥ| dvidoṣajāstisraḥ, samastāsu nindyāḥ, hīnāyā api hīnāḥ| tatrāpi pittakaphajā hīnā, tato vātakaphajā, tato'pi vātapittajetyūhyam| yadyapi vātakaphayoḥ parasparayogavāhitvaṃ, tathāpi vātakāryaṃ bhavatīti vacanāt| taduktam (hṛ.śā.a.3/84)- "balitvādāśukāritvādvibhutvādanyakopanāt| svātatryādbahurogatvāddoṣāṇāṃ prabalo'nilaḥ||" iti| tā dvidoṣajā nindyāḥ, viruddhopakramatvādupadeśācca| upadeśastvatideśasya bādhako bhavati| nanu, vāyoryogavāhitvāt vātapittajavātaśleṣmajaprakṛtyormadhyottamatve prāpte kathaṃ nindyatvam| ucyate| yogavāhitve'pi prakṛtau svakāryakāritvamupadeśabalādbhavati| tathā ca suśrutaḥ (śā.a. 4)- "saptaprakṛtayo bhavanti doṣaiḥ pṛthag dviśaḥsamastaiśca|" tathā, "dvayorvā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ svalakṣaṇaiḥ| jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīriti nirdiśet" iti| tathā ca vakṣyatyagre (hṛ.śā.a. 3/104)- "prakṛtīrdvayasarvotthā dvandvasarvaguṇodaye| śaucāstikyādibhiścaivaṃ guṇairguṇamayīrvadet" atra pāriśeṣyāt ekaikasyādhikatvenārambhakatvaṃ, trayāṇāṃ sāmyena, taccādhikatvenopakramāt| tathā ca suśrutaḥ (śā.a. 4)-"śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ| prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇū"| tathā ca vakṣyati (hṛ.śā.a. 3/83)-"śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā" iti| yadvā, samairvā jāyate tribhiḥ samadhāturiti| tato vātapittaje tūhye| tatra śreṣṭhā guṇaiḥ pūrṇā| uttamādayastu kramāt nyūnāḥ, doṣavaiṣamyātpāriśeṣyācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ| pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam||11||</seg> snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatreti nirdhāraṇe| tatra teṣu doṣeṣu madhye, anilo vāyuḥ, rūkṣo, laghuḥ, śītaḥ, kharo'mṛduḥ, sūkṣmaḥ srotaḥpracāritvāt, calo gamanaśīlo naikatra tiṣṭhatīti| nanvanuṣṇāśīto vāyuḥ kāṇādaiḥ paṭhitaḥ| ihāpi yogavāhyanujñānādanuṣṇāśīta eveṣyata iti| tathā coktam (ca.ci.a.3/38)- "yogavāhī paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayā" iti| tathā (hṛ.ni.a.2/48)- "pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet| dāhaḥ pittayute" iti| ucyate| satyametadanuṣṇāśīta eva vāyuḥ| tasya yogavāhitve'pi tāvanmātrāddāhodayācchaityaṃ svābhāvikaṃ na vinaśyati| śītaguṇavyāvarṇane cedaṃ prayojanamuṣṇenāyamupaśāmyatīti pratipattyartham| sasnehamīṣatsnigdham| saśabda īṣadarthe| yathā (ca.sū.a.27/237)- "satiktā yā saśarkarā"| evamīṣatsneho yasya tatsasneham| tīkṣṇaṃ śīghrakāri mandaviparītaṃ sūcīva bhinatti| uṣṇam| laghu| visraṃ durgandhi matsyāmagandhi| saraṃ vyāptiśīlaṃ saraṇaśīlamūrdhvādhaḥ pravartate na sthiramāste, śakṛdvisraṃsi vā| dravaṃ ca| snigdhaguṇayogātsnigdhaḥ| śīto'nuṣṇaḥ| gururlaghurna bhavati| mandaścirakārī, tīkṣṇaviparītaḥ| ślakṣṇo'paruṣaḥ| mṛtsno mṛdyamāno'ṅguligrāhī picchilaguṇayuktaḥ cakacakāyamānaḥ| sthiro'vyāptiśīlaḥ| evaṃ tadguṇayogāt guṇaguṇinorabhedopacārādvātādayo guṇato nirdiṣṭāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāyorguṇānāha-tatra rūkṣa iti| te ca rūkṣādayaḥ ṣaṭ| pittaguṇānāha-pittamiti| te ca sasnehādayaḥ sapta| sasnehamīṣatsnigdham| saśabda īṣadarthe| visraṃ durgandhi| kaphaguṇānāha- snigdha iti| te ca snigdhādayaḥ sapta| mṛtsnaḥ picchilaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">eṣāṃ ca miśrībhūtānāṃ tantravyavahārārthaṃ saṃjñādvayamāha ----- ------------------------------| saṃsargaḥ sannipātaśca taddvitrikṣayakopataḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etaduktaṃ bhavati| dvayoḥ svapramāṇādhikayoḥ kṣīṇayorvā saṃyogaḥ saṃsargaḥ| trayāṇāṃ doṣāṇāṃ vṛddhānāṃ kṣīṇānāṃ vā saṃyogaḥ sannipātaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avasthāviśiṣṭasaṃyoganimittaṃ doṣasaṃjñādvayamāha-saṃsarga iti| tacca doṣasaṃjñādvayaṃ saṃsargaḥ sannipātaśceti| tatra dvayordoṣayoḥ kṣīṇayoḥ kupitayorvā yaḥ saṃyogaḥ, sa saṃsargaḥ| trayāṇāṃ sannipātaḥ| iti dvitvatritvayoḥ saṃsargasannipātābhyāṃ yathāsaṃkhyaṃ sambandhaḥ, na tu kṣayakopābhyām| yato doṣabhedīye saṃsargasyāpi vṛddhibhedān sannipātasyāpi kṣayabhedān vakṣyati| iti doṣavyākhyā|</ab>
          <ab type="mula">doṣānuktvā dhātava ucyante ---- rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ| sapta dūṣyāḥ-------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasādayaḥ sapta dhātusaṃjñāḥ śarīradhāraṇāddhātavaḥ| te ca dūṣyāḥ, vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| yasmādvātādīnāṃ dūṣaṇasvabhāvatvādyā doṣasaṃjñā, sānvarthasaṃjñā| dūṣayantīti doṣāḥ| ato'vaśyaṃ te dūṣyamapekṣante| karma vinā kartuḥ kriyāyā asambhavāt| kartāraṃ vinā karmaṇo na karmatvam| evaṃ doṣairvinā rasādīnāṃ dūṣyanāma na ghaṭate| tairvinā'pi vātādīnāṃ doṣanāma| tasmātparasparāpekṣatvādanayordūṣyadoṣayordūṣyatvena doṣatvena ca saṃjñālābhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dūṣyāparanāmadheyān dhātūn malāṃścāha-rasāsṛgiti| rasādayo ye sapta dhātavaḥ, te dūṣyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------malā mūtraśakṛtsvedādayo'pi ca||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtraśakṛdādayo malā ucyante| apicetiśabdād dūṣyāśceti| na kevalaṃ rasādaya eva dūṣyāḥ, yāvanmalāste'pi vātādibhirdūṣyanta iti dūṣyāḥ| evaṃ ca rasādīnāṃ dūṣyasaṃjñā dhātusaṃjñā ca| tathā viṇmūtrādīnāṃ malasaṃjñā dūṣyasaṃjñā ca| iti doṣadhātumalanirdeśena deho vyākhyātaḥ| tathā cottaragranthe (sū.a.11/1)- "doṣadhātumalā mūlaṃ sadā dehasya" iti| tasya ca dehasya yathā santataṃ kenacidupāyena paripālanaṃ niṣpadyate, tamupāyaṃ darśayitumāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtrādayo ye sapta malāste'pi ca dūṣyāḥ| mūtraśakṛtī annamalau, svedo medomalaḥ, ādiśabdāt māṃsāsthimajjaśukramalāḥ| vakṣyati hi (śā.a. 3/63)- "kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti| kaphapittayordoṣatvānna dūṣyatvam| saṅgrahe tu (sū.a. 1)-"rasādistheṣu doṣeṣu vyādhayaḥ sambhavanti ye| tajjā ityupacāreṇa tānāhurghṛtadāhavat||" iti| iti dūṣyavyākhyā| ityantaraṅgo hetuḥ|</ab>
          <ab type="mula">vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣāṃ doṣadhātumalādīnāṃ śarīrāśritānāṃ, samānaistulyasadbhāvaiḥ, vṛddhiḥ svapramāṇādhikyam| viparītairviśiṣṭatayā vyavasthitaiḥ, viparyayaḥ kṣayaḥ| ayanaṃ ayaḥ gatiḥ, viparītā gatirviparyayo'pacayaḥ| sāmānyaviśeṣairdravyaguṇakarmabhedena triprakāro'dhigacchati| tathā cāhuḥ- "sarveṣāṃ sarvadā vṛddhistulyadravyaguṇakriyaiḥ| bhāvairbhavati bhāvānāṃ viparītairviparyayaḥ"| dravyato yathoktam (saṃ.sū.a.19)- "raktamāpyāyyate raktena, māṃsaṃ māṃsena, medo medasā, asthi taruṇāsthnā, majjā majnā, śukraṃ śukreṇa, tathā garbhaścāmagarbheṇa"| tatra raktena raktamityubhayamapyaudakam| māṃsena māṃsamiti pārthivam| tathā, salilātmakaṃ payastadātmakameva śleṣmāṇamabhivardhayati| tadvatkṣīrajātaṃ ghṛtaṃ śukram| tathā jīvantīkākolyādayaḥ somātmāno dravyaviśeṣāḥ saumyadhātvekakāraṇāni snehabalapuṃstvaujāṃsi| marīcapañcakolabhallātakādayo buddhimedhāgnyādīn saṃvardhayanti| guṇataḥ- cocamocakharjūrāṇi pārthivāni dravyato nirdiṣṭānyapi śleṣmāṇamudakātmakamabhivardhayanti, snigdhaguruśītādiguṇasāmānyāt| karmāpi trividhaṃ kāyavāṅmanovyāpārātmakam| tatra kāyikāni- dhāvanalaṅghanaplavanādīni calatvasāmānyādvāyorvṛddhaye| vācikāni--bhāṣyādhyayanageyādīni, mānasāni-manovyāpārāścintākāmaśokabhayāni, tānyapi manasaḥ kṣobhaṇahetutvādvāyorvṛddhikarāṇi| tathā santāpakṛttvasāmānyātkrodherṣyādi pittasya| svapnālasyaśayyāsukhādīni sthairyasāmānyātkaphasyeti| viparyayastu kṣayāya| yathāha| dravyataḥ (saṃ.sū.a.14, ca.sū.a.25)- "gavedhukānnaṃ karśanīyānām"| tatra vātātmikayā gavedhukayā pārthivānāṃ māṃsādīnāṃ kraśimā kriyate| tathā taijasena kṣāreṇa śleṣmaṇaḥ| guṇato yathā- āranālamaudakaṃ śleṣmāṇaṃ tadviparītairlaghurūkṣoṣṇatīkṣṇaviśadaguṇaiḥ kṣapayati| karmataḥ- nidrālasyasaumanasyāni saparispandaṃ vātamaparispandasvabhāvatayā'pacinvanti| tathā parispandarūpāścintāvyavāyavyāyāmā mandaparispandavaiparītyātkaphamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bahiraṅgaṃ vyācaṣṭe-doṣadūṣyavikṛtyutpādanadvāreṇa yo vyādhīnāṃ kāraṇaṃ, sa bahiraṅgaḥ| sa ca dvedhā, vṛddhihetuḥ kṣayahetuśca| tatra vṛddhihetumāha-vṛddhiriti| sarveṣāṃ doṣadūṣyāṇāṃ samānaistulyadharmakairdravyairvṛddhirbhavet| yathā rūkṣādiguṇasya vāyoḥ, tatsamānaguṇaṃ śyāmāmākādi varddhanam| sasnehādiguṇasya pittasya tailādi| snigdhādiguṇasya kaphasya kṣīrādi| dūṣyeśu svedaraktayoḥ pittavat vṛddhihetuḥ| śeṣāṇāṃ śleṣmavat| vakṣyati hi (sū.a. 11/26)-"tatrāsthani sthito vāyuḥ pittaṃ tu svedaraktayoḥ| śelṣmā śeṣeṣu tenaiṣāmāśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ|| yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham| asthimārutayornaivam|" iti| kṣayahetumāha- viparītairiti| sarveṣāṃ doṣadūṣyāṇāṃ viparītairviruddhadharmakairdravyairvṛddherviparyayaḥ kṣayo bhavet|yathā- vāyorgodhūmadi kṣapaṇam| pittasya yavādi| kaphasya kulatthādi| dūṣyeṣu pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">varṇitameva vṛddhiḥ samānaiḥ, kṣayo viparītairiti| tau tu vṛddhikṣayau yato vāyvādīnāṃ bhavataḥ, tatprakhyāpanārthamāha ---- rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ||14||</seg> ṣaḍ dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃbalāvahāḥ| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svādvādayaḥ ṣaḍrasāḥ, rasanendriyagrāhyatvādrasāḥ| te ca rasā dravyaṃ pañcabhūtātmakamāśritāḥ, yathāpūrvaṃ ca balāvahāḥ| yo yaḥ pūrvo yathāpūrvaṃ, balāvahā balaprāpakāḥ| balamāvahanti prāpayantīti yāvat| tasmātsarvebhyo rasebhyo madhuro rasaḥ prakarṣeṇa dehināṃ balakaraḥ| kaṣāyastu sarvebhyo jaghanyabalāvahaḥ| tatra svādurmadhuro ghṛtaguḍādiḥ| amlo'mlikāmātuluṅgādiḥ| lavaṇaḥ saindhavādiḥ| tikto bhūnimbādiḥ| ūṣaṇaḥ kaṭuko marīcādiḥ| kaṣāyo harītakyādiḥ| svādurmadhuraparyāyaḥ| ūṣaṇaḥ kaṭukaparyāyaḥ| yathā tryūṣaṇaṃ trikaṭukamucyate| kaṣāya eva kaṣāyakaḥ, yathā kaṭureva kaṭukaḥ| ṣaḍiti ṣaḍeva, na nyūnā adhikā vā| yadyapi te rasā guṇāḥ svādvādibhedatastathā saṃsargatastathā'nurasatastāratamyaparikalpanāvaśato'pi bhidyamānarūpā api ṣaṭtvaṃ nātivartante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sādharmyavaidharmyajñānārthaṃ dravyadharmānāha-te ca rasaprabhāvavīryavipākaguṇabhedātpañca| tatra rasanāgrāhyo rasaḥ| śeṣo guṇaḥ| kāyāgnipākajo viśiṣṭo raso vipākaḥ| tathaivotpanno guṇo vīryam| dravyasyātmā prabhāvaḥ| tatra rasabhedānāha-rasā iti| te ca svādvādayaḥ ṣaṭ| svādurmadhuraḥ, ūṣaṇaḥ kaṭukaḥ| te ca dravyamāśritāḥ, dravyadharmā ityarthaḥ| kṣārasya dravyaviśeṣavācitvādrasaviśeṣavācitve'pi lavaṇaviśeṣavācitvānna saptamarasatvam| balāvahākhyaṃ rasakarmāha-te ceti| te ca rasā yathāpūrvaṃ balāvahāḥ| yo yasmātpūrvaḥ sa tasmādadhikaṃ balamāvahati| yo yasmātpūrvaḥ sa tasmādadhikaṃ balamāvahati| kaṣāyo balyastata ūṣaṇastatastikta ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham||15||</seg> kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra teṣu raseṣu madhye, ādyāstrayaḥ svādvamlalavaṇāḥ, mārutaṃ ghnanti śamayanti| anye tu tiktoṣaṇakaṣāyāstameva cānilaṃ kurvate kopayanti| tiktādayastrayastiktoṣaṇakaṣāyāḥ kaphaṃ ghnanti praśamayanti| anye tu madhurāmlalavaṇāstameva kaphaṃ kurvate| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittaṃ ghnanti| anye tvamlalavaṇakaṭukāstadeva pittaṃ kurvate| etenedamuktaṃ bhavati| madhuro vātapittaghnaḥ śleṣmakaraḥ| amlo vātaṃ hanti, kaphapitte tu janayati| lavaṇo mārutaṃ hanti, kaphapitte tu kurute| tiktaḥ kaphapitte nāśayati, vātaṃ tu janayati| ūṣaṇaḥ kaphaṃ nāśayati, vātapitte tu janayati| kaṣāyaḥ kaphapitte hanti, vātaṃ tu karotīti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātādīnāṃ sākṣādrasākathanādaspaṣṭe doṣadravyayoḥ sādharmyavaidharmye spaṣṭayati-tatrādyā iti| tatra teṣu raseṣu madhye, ādyāsrayo rasāḥ svādvamlalavaṇāḥ, mārutaṃ ghnanti| tiktādayastiktoṣaṇakaṣāyāḥ kaphaṃ ghnanti| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittaṃ ghnanti| anye tu kurvata iti triṣvapi yojyam| tena tiktoṣaṇakaṣāyā vāyuṃ kurvanti| svādvamla lavaṇāḥ kapham| amlalavaṇakaṭukāḥ pittam| ata eva te te rasāstatra tatra santītyanumeyam| uktaṃ ca kapilena-"kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭuko vāyurdṛṣṭo'numānataḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">eṣāṃ ca rasānāmāśrayo dravyaṃ, tacca triprakāramityāha ---- śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyamiti tridhā||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti anena prakāreṇa śamanādibhedena, tridhā triprakāraṃ, dravyam| anyena prakāreṇa dvidhā athavā anekadhā| itiśabdaḥ prakārārthe'bhihitaḥ| yat kupitān vātādīn doṣān śamayati, tacchamanam| yathā- tailaṃ ghṛtaṃ mākṣikam| tatra tailaṃ snehauṣṇyagauravayogādvātaṃ tadviparītaguṇaṃ śamayati| sarpirmādhuryaśaityamāndyaguṇayogāttadviparītaguṇaṃ pittam| madhu ca raukṣyataikṣṇyakaṣāyayogāttadviparītaguṇaṃ kapham| yadvātādīn doṣān rasādīndhātūn mūtrādīnmalāṃśca kopayati, tatkopanam| yathā- yavakapāṭalabhāṣamatsyāmamūlakasārṣapamandakadadhikilāṭaviruddhamatsyapayaḥ prabhṛti| doṣādīnāṃ malaparyantānāṃ svapramāṇasthitānāṃ sāmyānuvṛttiheturyaddravyaṃ tat svasthebhyo hitam| yacca svāsthyānuvṛttiṃ karoti, ṛtucaryādhyāye sevyatvenoktam| tathā mātrāśitīyādhyāye raktaśāliṣaṣṭikayavagodhūmajāṅgalamāṃsajīvantīśākadivyodakakṣīrādi| tathā yadūrjaskaraṃ rasāyanavājīkaraṇaṃ sarvadā śīlanīyatvena nirdiṣṭam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prabhāvabhedānāha- śamanamiti| prabhāvo rasādiṣvantaraṅga iti dyotayituṃ dravyaśabdenoktaḥ, dravyamiti tridheti| śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ ceti traividhyam| yad dravyaṃ samaiḥ samaviparītairvā rasādibhiryuktamapi vātādīn śamayati tacchamanam| tadyathā-madhuraśītāpi jīvantī kaphaṃ śamayati| kaṭupākaraso guruḥ snigdho'pi rasonaḥ kaphavātau| yad dravyaṃ viparītaiḥ samaviparītairvā rasādibhiryuktamapi vātādīn kopayati tatkopanam| yathā-gurūṣṇasnigdhamadhuramapi phāṇitaṃ vātaṃ kopayati| taireva guṇairmāṣaḥ pittakaphau| yad dravyaṃ vātādīnāṃ kṣayavṛddhyorheturapi svasthasya na tathā, tatsvasthahitam| yathā-gurumadhurarūkṣaśīto'pi yavaḥ svasthasya pittaṃ na kṣapayati| gurumadhurasnigdhaśītamapi kṣīraṃ svasthasya kaphaṃ na kopayati| evaṃ sarvatrāpi prabhāva udāharaṇīyaḥ| vakṣyati ca (sū.a. 9/26)-"rasādisāmye yatkarma viśiṣṭaṃ tatprabhāvajam|" iti| anye tu śamanādīn dravyabhedānāhuḥ| tattu na samyak| dravyabhedatve yadeva śamanaṃ, tadeva kopanaṃ tadeva svasthahitamiti saṅkaro na yuktaḥ| dharmabhedatve tu rasādisaṅkaravadyuktaḥ| kiñca dravyabhedāśvedamī tadā rasādidharmabhedānāṃ prākpaścādvā abhidheyāḥ syuḥ, na madhye| tasmātprabhāvabhedā eva śamanādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">tasya vīryamāha ---- uṣṇaśītaguṇotkarṣāttatra vīryaṃ dvidhā smṛtam| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra tasmin dravye, vīryaṃ dvividham| viṃśaterguṇānāṃ madhyāddvāvuṣṇaśītau, tadutkarṣādvīryamiti sarvāyurvedaprasiddhau, dvāveva guṇau śītoṣṇau vīryakaraṇahetū| vīryaṃ śaktiḥ| uṣṇaguṇotkarṣa uṣṇaguṇātiśaya eva kaściduṣṇavīryākhyāṃ labhate| tathā śītaguṇotkarṣaḥ śītaguṇātiśaya eva śītavīryākhyām| yadyapi nānātmakamapi dravyaṃ, tathāpyagnīṣomātmakatvājjagato dvidhaiva vīryam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vīryadvaividhyamāha-uṣṇeti| tacca uṣṇaṃ śītaṃ ca| nanu gurulaghusnigdharūkṣamandatīkṣṇānāmapi vīryatvātkathaṃ dve evetyata āha- uṣṇaśītaguṇotkarṣāt| yadyapi kāyāgnipākādaṣṭau guṇā jāyante, tathāpyuṣṇaśītayorguṇayorutkarṣāt dvaividhyam| guṇāntaratiraskāre śaktirutkarṣaḥ| śaktyutkarṣe vīryaśabdo loke'pi prasiddhaḥ| tatra dravye| vīryamapi dravyāśrayamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dravyavipākamāha------------------------------------- ---------------------------------------------| tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vipākastrividhaḥ, sarvadravyāṇāṃ pariṇāmakālabhāvī kāryānumeyo jāṭharāgnisambandhādrasasya svarūpāntaraprādurbhāvaḥ| sa tridhaiva, rasaṣaṭtve'pi na ṣoḍhā| tena kiñcitsvādupākaṃ, kiñcidamlavipākaṃ, kiñcitkaṭuvipākaṃ, dravyam| tatra madhuralavaṇayormadhuro vipākaḥ| amlasyāmlaḥ| tiktakaṭukaṣāyāṇāṃ kaṭukaḥ| sa ca kāryānumeyaḥ| tathā ca vakṣyati (sū.a.9/20)- 'jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ' iti| ata eva sopasargaḥ pākaśabda upāttaḥ| viśiṣṭaḥ pāko vipākaḥ, na pākamātrasvarūpaḥ| tathā ca bhaṭṭārakacarakamunī (ca.sū.a.26/68)-'raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṃ yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate' iti| evaṃ karmaniṣṭhānumita ekarūpāvastho jāṭharāgnisaṃyogādyo rasānāṃ rasāntarodbhavaḥ, sa eva vipākaḥ| na tu yo jāṭharāgnisaṃyogamātrādrasānāmanekāvasthaḥ, prāṅmadhuro'nantaraṃ sa eva pacyamāno'mlastato vipacyamānaḥ sa eva kaṭurvipākaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vipākabhedānāha-tridheti| te ca trayaḥ, svāduramlaḥ kaṭukaśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dravyasya guṇānāha ------------------ gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirāḥ| guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṃśatiḥ saviparyayāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra dravye gurvādayo daśa guṇāḥ saviparyayā viṃśatirvejñeyāḥ| eṣāṃ kramādviparītā laghutīkṣṇoṣṇarūkṣakharadravakaṭhinasarasthūlapicchilāḥ| gurustadviparyayo laghuḥ| mandastadviparyayastīkṣṇaḥ| himastadviparyaya uṣṇaḥ| snigdhastadviparyayo rūkṣaḥ| ślakṣṇastadviparyayaḥ kharaḥ| sāndrastadviparyayo dravaḥ| mṛdustadviparyayaḥ kaṭhinaḥ| sthirastadviparyayaḥ saraḥ| sūkṣmastadviparyayaḥ sthūlaḥ| viśadastadviparyayaḥ picchilaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> guṇabhedānāha-gurumandeti| te ca viṃśatiḥ| tatra gurvādayo daśa, tadviparyayāśca laghutīkṣṇoṣṇarūkṣakharadravakaṭhinacalasthūlapicchilā daśa| dravyasya bṛṃhaṇe karmaṇi śaktirguruḥ, laṅghane laghuḥ, śamane mandaḥ, śodhane tīkṣṇaḥ, stambhane himaḥ, svedane uṣṇaḥ, kledane snigdhaḥ, śoṣaṇe rūkṣaḥ, ropaṇe ślakṣṇaḥ, lekhane kharaḥ, prasādane sāndraḥ, viloḍane dravaḥ, ślathane mṛduḥ, dṛḍhane kaṭhinaḥ, dhāraṇe sthiraḥ, preraṇe calaḥ, vivaraṇe sūkṣmaḥ, saṃvaraṇe sthūlaḥ, kṣālane viśadaḥ, lepane picchila iti| nanu vyavāyivikāśyāśukāriprasannasugandhādayaḥ saviparyayāścānye'pi guṇā dṛśyante| tadyathā svayamevāha (ni.a. 6/1)-"tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlavyavāyyāśukaraṃ laghu| vikāśi viśadaṃ madyamojaso'smādviparyayaḥ||" carakaḥ (sū.a.27/213)- "svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ|| tadevaṅguṇamevaujaḥ sāmanyādabhivardhayet||" suśrutaḥ (sū.a. 46/189)- "kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradam| hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ lavalīphalamucyate||" ayameva (sū.a. 1/11)-"pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam||" carakaḥ (sū.a. 27/193)- "śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakaṃ bhraṣṭaṃ pātramapekṣate||" ityādi| tatkathaṃ viṃśatirguṇā iti| atrocyate| ya ete'tiriktā guṇā darśitāḥ, te viṃśatāvevāntarbhūtāḥ| tathāhi-vyavāyivikāśyāśukāriṇastāvanmadye paṭhyante| prasannaḥ kṣīre| madyaguṇaviparītā ojasi| ya evaujasi ta eva kṣīre| tataśca tadguṇaparasparaviparyayaparyālocanayā vyavāYī-drave'ntarbhūtaḥ| vikāśī-khare| āśukārī-cale| prasannaḥ-sthūle| te hi pāriśeṣyāt bahalaślakṣṇasthirasūkṣmāṇāṃ viparyayāḥ| svaduśītamandasnigdhapicchilagurūṇāṃ hyamloṣṇatīkṣṇarūkṣaviśadalaghavo viparyayāḥ prasiddhā eva| vyavāyyādilakṣaṇaṃ ca dravādiṣveva sambhavati| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/521)- "vyavāyī dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate| vikāśī vikaṣan dhātūn sandhibandhān vimuñcati|| āśukārī tathāśutvāddhāvatyambhasi tailavāt" iti| prasannatvaṃ sphuṭatvam| tacca sthūla eva, tasya sphuṭapratyakṣatvāt| sugandhadurgandhau tu mandatīkṣṇaviśeṣau, indriyaprasādanodvejanadvārā śamanaśodhanarūpatvāt| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/520)- "sugandho rocano mṛduḥ| durgandho viparīto'smāt" iti| śucivimalau tu viśadaviśeṣau| adṛṣṭānāṃ hi malānāṃ kṣālane śaktiḥ śucitvam| dṛṣṭānāṃ vimalatvam| śivaṃ pariṇāme hitam| mṛṣṭaṃ jihvāpriyam| te ca guṇakārye| guṇaśabdastūpacārāt| yathā- "kṣudbodhano bastiviśodhanaśca prāṇāpradaḥ śoṇitavardhanaśca| jvarāpahārī kaphapittahantā vāyuṃ jayedaṣṭaguṇo hi maṇḍaḥ||" ityādau| yattu vyavāyivikāśinau prastutyoktaṃ saṅgrahe (sū.a. 1)- "saratīkṣṇaprakarṣau tu kaiścittau parikalpitau" iti| tadekīyamatatvādanādaraṇīyam| tadādaraṇe yattaile vyavāyibaddhaviṭkayorabhidhānaṃ tadviruddhaṃ syāt| yacca madye tīkṣṇavikāśinostatpunaruktaṃ syāt| yattu pitte tīkṣṇavisrayorabhidhānaṃ, tadindriyodvejakatve satyapi ghrāṇendriyasyodvejanātiśayārtham| saṅgrahe tu (sū.a. 1)- "indriyārthā vyavāyī ca vikāśī cāpare guṇāḥ| sattvaṃ rajastamaśceti trayaḥ proktā mahāguṇāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rogakāraṇamāha--------------------- kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālaḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ| arthāḥ śabdasparśarūparasagandhā mahābhūtaguṇāḥ| tathā cāgamaḥ (ca.śā.a.1/29)- "arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ" iti| karma kriyā, kāyavāṅmanaśceṣṭā| kālaścārthaśca karma ca tāni kālārthakarmāṇi, teṣāṃ yogaḥ sambandhaḥ, kālārthakarmaṇāṃ yogaḥ| kimbhūtaḥ, hīnamithyātimātrakastathā samyagyogaśceti| ye kālādīnāṃ yogā hīnamithyātimātrakāḥ, te rogaikakāraṇam| teṣāmeva yaḥ samyagyogaḥ, sa ārogyaikakāraṇaṃ pradhānakāraṇamiti| ekaśabdaḥ pradhānavacanaḥ| yathā- 'ekaḥ pārtho dhanurdharaḥ' iti| kālasya hīnayogaḥ svarūpahāniḥ| mithyāyogaḥ svarūpādvaiparītyam| atiyogaḥ svarūpātiśayaḥ| yathā- hīnaśītatā hīnoṣṇatā hīnavarṣatā hīnayoge| śītakālāvasare'tyauṣṇyamuṣṇakālāvasare śītaṃ varṣākāle'vṛṣṭirmithyāyoge| atiśaityamatyauṣṇyamativarṣaṇamatiyoge| etadyogatrayaṃ rogakāraṇam| samyagyogo yathāsvarūpasthitirārogyakāraṇam| arthānāṃ punaḥ svena svenārthenendriyasya hīnaḥ saṃyogo hīnayogaḥ| puruṣānabhimatādinārthajātenendriyasya yogo mithyāyogaḥ| atyantasaṃyogo'tiyogaḥ| ete trayo rogakāraṇam| yathāsvaṃ samyagyoga ārogyakāraṇam| kāyādikarmaṇo hīnapravṛttirhīnayogaḥ| vegodīraṇādikaṃ sāmibhuktabhāṣaṇādikaṃ rāgadveṣādikaṃ ca yathāsvamuttaratra (sū.a.12/40) vakṣyamāṇaṃ mithyāyogaḥ| atipravṛttiratiyogaḥ| sarveṣāṃ samā pravṛttiḥ samayogaḥ| tena hīnādayo yogāstrayo rogakāraṇam| samyagyogastvārogyakāraṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktadharmakāṇāṃ dravyāṇām sadopayogātsadaiva doṣavaiṣamye prāpte viśeṣamāha-kālārtheti| dravyāṇi carakoktāni (sū. a. 1/47)- "khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|" iti| tatra kālaḥ sākṣādupayujyate| mahābhūtāni tvarthadvāreṇa| digātmamanāṃsi karmadvāreṇa| kālo varṣāśītoṣṇabhedāt tridhā| śabdasparśarūparasagandhabhedādarthaḥ pañcadhā| kāyikavācikamānasikabhedātkarma tridhā| teṣāmasamyagyogo rāgakāraṇaṃ, samyagyogastvārogyakāraṇam| tatrāsamyagyogastridhā, hīnayogo mithyāyogo'tiyogaśceti| śītādīnāṃ kālalakṣaṇānāmalpatvaṃ kālasya hīnayogaḥ, viparītasvalakṣaṇo mithyāyogaḥ, ādhikyamatiyogaḥ| indriyairindriyārthānāṃ yo'lpaḥ sambandhaḥ, so'rthasya hīnayogaḥ, anucito mithyāyogaḥ, adhiko'tiyogaḥ| alpā ceṣṭā karmaṇāṃ hīnayogaḥ, anucito mithyāyogaḥ, adhiko'tiyogaḥ| asamyagyogādviparītaḥ sarveṣāṃ samyagyogaḥ| etaduktaṃ bhavati| yadyapi sarvadā dravyairyogastathāpyasamyagyogo yadā, tadā doṣavaiṣamyam| yadā samyagyogastadā doṣasāmyam| iti bahiraṅgo hetuḥ|</ab>
          <ab type="mula">rogārogye ke ucyete ityāha--------------------------- rogāstu doṣavaiṣamyaṃ, doṣasāmyamarogatā| ------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, vaiṣamyaṃ svapramāṇādekasya dvayostrayāṇāṃ vā vṛddhiḥ kṣayo vā, rujākaratvādroga eva| vaiṣamyaṃ viṣamatā svarūpāccyāvaḥ| tataḥ kāryakāraṇayorabhedena paṭhito roga iti| doṣāṇāṃ sāmyaṃ svarūpādapracyutiḥ samabhāvo'rogatā ārogyaṃ, svāsthyamiti yāvat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha lakṣaṇaṃ vyācaṣṭe| rogaṃ lakṣayati-rogastviti| doṣadūṣyāṇāṃ yadvaiṣamyaṃ vikṛtatvaṃ tadrogaḥ| doṣaśabdo'ntaraṅgahetumātropalakṣaṇaḥ| prasaṅgādārogyaṃ lakṣayati-doṣasāmyamiti| doṣadūṣyāṇāṃ yatsāmyamavikṛtatvaṃ tadārogyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------| nijāgantuvibhāgena tatra rogā dvidhā smṛtāḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra tayo rogārogyayoḥ, rogā dvidhā nijāgantubhedena| nijā vātādidoṣajanmānaḥ| āgantavo bāhyahetavaḥ| tathā cācāryavacanam (saṃ.sū.a.22)- "nijāstridoṣotthāḥ| bāhyahetujāstvāgantavaḥ"| anayoriyānviśeṣaḥ| nije roge vātādayaḥ pūrvaṃ vaiṣamyaṃ gatvā paścādvyathāmabhinirvartayanti| āgantavaḥ punaḥ vyathāpūrvamevotpadyante, anantaraṃ tatra vātādayaḥ kupyantīti| anenobhayasya nijāgantubhedabhinnasya vyādheścetaḥ santāpakatvaṃ boddhavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogabhedānāha-nijeti| dvividho rogaḥ, nija āgantuśceti| tatra yaddoṣavaiṣamyaṃ svayamutpādya vyathāṃ nirvartayati, sa nijo rogaḥ| yastu śastrādinā hetvantareṇotpannaḥ, sa āgantuḥ|</ab>
          <ab type="mula">yata evaṃ dehamanasī rogādhiṣṭhānatvena sthite, na kevalo deho nāpi kevalaṃ manaḥ| tasmādato'nantaramidamāha- teṣāṃ kāyamanobhedādadhiṣṭhānamapi dvidhā| ------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ nijāgantukānāṃ vikārāṇāṃ rogāṇāṃ, kāyamanobhedena dvividhamadhiṣṭhānaṃ sthānam| jvarāsrapittakāsādīnāṃ kāyaḥ| madamūrchāsannyāsagrahabhūtonmādāpasmārarāgadveṣādīnāṃ manaḥ| adhitiṣṭhantyasminnityadhiṣṭhānam| kāyaḥ śarīram| manaścetaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogādhiṣṭhānamāha-teṣāmiti| tacca dvidhā, śarīraṃ manaśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nanu kāyikānāṃ rogāṇāmutpattau hetavo vātādayo doṣāḥ prakupitā uktāḥ| mānasānāṃ ca rogāṇāṃ ko hetuḥ, tadarthamāha------------------------ --------------------------------------------| rajastamaśca manaso dvau ca doṣāvudāhṛtau||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manaścetaḥ, tasya rajastamasī doṣau, upaplavāvavidyāsambhavau| atra ca prādhānyādādau rajo nikṣiptam| caśabdaḥ pavanādīnāmapyupasaṅgrahārthaḥ| yasmātte'pi manaḥ saṃśritya vikurvate| saṅgrahe hyuktam (u.a.9)- "ṣaḍunmādā bhavanti vātapittakaphasannipātā''dhiviṣanimittāḥ" ityādi| udāhṛtau ityudāharaṇamātramuddeśamātraṃ vacanamātram| atrāyurvedaśāstre, rajastamasorna sākalyena vyākaraṇamanilādīnāmiva| te khalvatra svabhāvasthānādibhiḥ prakārairaśeṣamuktāḥ, na tu rajastamasī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣṭasya manaso rogādhiṣṭhānatvādduṣṭihetumāha-raja iti| sa ca dvidhā, rajastamaśca| dvau doṣau dve duṣṭikāraṇe ityarthaḥ| na tvanayorvātādivaddoṣatvam, tato'nantaramanukterdoṣavijñānīyādiṣu cāgrahaṇāt| kāyo'pi duṣṭa eva rogādhiṣṭhānam| tasya tu doṣā eva duṣṭikāraṇam|</ab>
          <ab type="mula">rogopahataśarīrajñānopāyamāha-------------------------- darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam| ------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rogo'syāstīti rogī vyādhitaḥ, taṃ darśanādibhiḥ parīkṣeta| darśanena dṛṣṭyā, kāsamehādyārteṣu pītaśuklavarṇasaṃsthānapramāṇopacayacchāyāviṇmūtraccharditādikam| sparśanena hastakāyasparśena, jvaragulmavidradhyādyārtam, tathā śītoṣṇastabdhaspandaślakṣṇakharasparśādikaṃ ca| praśnena pṛcchayā, śūlārocakacchardihṛdardatvaṃ succhandaduśchandatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatradviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca, ityāturamukhātparīkṣeta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogitvajñānopāyamāha-darśaneti| sa ca tridhā, darśanaṃ sparśanaṃ praśnaśceti| tatra darśanena vaivarṇyādikaṃ, sparśanena śaityādikaṃ, praśnena śūlādikaṃ, nirdhārya rogyayamiti niścayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rogaviśeṣādhigamopāyamāha---------------------------- -------------------------------------------| rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rogaṃ nidānādibhiḥ pañcabhiḥ parīkṣeta| nidānaṃ kāraṇaṃ heturityanarthāntaram| taccāsannaviprakṛṣṭabhedena dvidhā| āsannamapi dvividham, āsannātyāsannabhedena| āsannaṃ rūkṣalaghuśītādidravyopayogaḥ| atyāsannaṃ tu yataḥ samanantarameva rogotpattiḥ| yathā vātādayo doṣāḥ kruddhāḥ| viprakṛṣṭaṃ yat ādikāle rudrakopādi jvarādīnām| tathā haviḥprāśādi mehakuṣṭhādīnām| tenaivaṃvidhamarthajātamevaṃvidhasya rogasya hetutvenopadiṣṭam, evaṃvidhaścotpanno'to nidānājñjñāyate rogaḥ| prāgrūpaṃ pūrvarūpaṃ bhaviṣyato vyādheraprakāśitadoṣaviśeṣādhiṣṭhitasya lakṣaṇam, udbubhūṣurjvarādirāmayo vātādidoṣaviśeṣeṇāliṅgitarūpābhāso yenāvabhāsyate, yathāyathamalpatvādyadavyaktamasphuṭaṃ liṅgaṃ tatprāgrūpam| lakṣaṇaṃ punastadeva prāgrūpādvilakṣaṇam, yena sakaladoṣaviśeṣāliṅgitaḥ sphuṭaliṅgo vyādhirdṛśyate lakṣyate| upaśayaḥ sukhānubandhyāhārādyupayogaḥ| evaṃvidhenāhārādikena hi tasya pīḍā nābhūt, evaṃvidhena cābhūt, ata upaśayājñjñāyate'yaṃ roga iti| sa vyādhisātmyaḥ svāsthyahetuḥ sukhāvahaḥ| āptirnirvṛttiḥ samprāptirāgatirjātirityanarthāntaram| evaṃ duṣṭenaivaṃ sthānasthitenaivamanugatenānayā kalpanayaivaṃmārgeṇa doṣeṇeti parikalpanam, ata āptyā jñāyate'yaṃ roga iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogitve hi jñāte ko'sau roga iti viśeṣajñānopāyamāha-rogamiti| sa ca pañcadhā, nidānaṃ prāgrūpaṃ lakṣaṇam upaśayaḥ āptiśca| āptiḥ samprāptiḥ| nidānaṃ bahiraṅgo hetuḥ| prāgrūpaṃ pūrvajo rogaḥ| rogasya hi rājavat prakāśamānasya parivārabhūtā rogāḥ kecitpūrvaṃ prakāśante, kecitsaha, kecitpaścāt| tatra ye pūrvaṃ, te pūrvarūpam| ye saha, te rūpam| ye paścātte upadravāḥ| te cobhaye'pi lakṣaṇapadena saṅgṛhītāḥ| upaśayaḥ vyādhisātmyam| āptirantaraṅgo hetuḥ| iti rogalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula">upaśayādiprasaṅge ca deśakālāvapyupayujyete| atastāvapi paṭhati------------ bhūmidehaprabhedena deśamāhuriha dvidhā| ----------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ihāsminnāyurvedaśāstre, ācāryā dvidhā dviprakāraṃ, deśamāhuḥ kathayanti| bhūmibhedena dehabhedena ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athauṣadhaṃ vyācaṣṭe| tacca deśakālāvapekṣate iti prathamaṃ tāvaddeśaḥ| tatra deśe bhedadvayamāha-bhūmideheti| tacca bhūmirdehaśca| ihetyāyurvedaśāstre| śāstrāntareṣu dehasya deśavyavahārābhāvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">dehadeśaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ prasiddhaḥ| bhūmideśa ucyate--------------- jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamanūpaṃ tu kapholbaṇam||23||</seg> sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśamādiśet| ----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūdeśaṃ punastridhā triprakāram, ādiśet vadet| tatra jāṅgalo deśo'lpodakataruparvatatvena vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, vātabhūyiṣṭho vātapracuraḥ| tatra jātā oṣadhikhagapuruṣamṛgādayo vātapradhānā bhavanti| pracurodakavṛkṣo yo nirvāto durlabhātapaḥ so'nūpa iti| sa ca kaphapradhānaḥ| tajjāścauṣadhyādayaḥ snigdhā bhavanti| sādhāraṇaḥ punarubhayalakṣaṇo madhyapatito vyāmiśrarūpaḥ| sa ca samamalo vātādisamadoṣaḥ| atra doṣā eva malaśabdenoktāḥ| vakṣyati hi (saṅgrahe sū.a.20)| "dehasya malinīkaraṇādāhāramalatvācca malāḥ|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhūdeśabhedānāha-jāṅgalamiti| te ca trayaḥ, jāṅgalo'nūpaḥ sādhāraṇaśca| tatra yo vātabhūyiṣṭho vātarogabahulastaṃ jāṅgalaṃ, yaḥ kapholbaṇaḥ kapharogabahulastamanūpaṃ, yaḥ samamalaḥ samadoṣatvādārogyabahulastaṃ sādhāraṇamādiśet| dehabhedāstu prakṛtibhedairuktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bheṣajasya samyagyogahetuṃ kālamāha--------------------- kṣaṇādirvyādhyavasthā ca kālo bheṣajayogakṛt||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālo dvividhaḥ, kṣaṇādilakṣaṇo vyādhyavasthālakṣaṇaśca| bheṣajasyauṣadhasya, yogaṃ karoti| tadarthasampādanasāmarthyaṃ karotītyarthaḥ| bheṣajasya yogo bheṣajayogaḥ, taṃ karoti| kṣaṇādiḥ prasiddhaḥ| ādigrahaṇāllavatruṭimuhūrtayāmāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarāṇāṃ parigrahaḥ| kṣaṇādikālasyodāharaṇam| yathā- "pūrvāhṇe vamanaṃ deyaṃ madhyāhne tu virecanam| madhyāhne kiñcidāvṛtte bastiṃ dadyādvicakṣaṇaḥ||" vyādhyavasthā sāmanirāmamṛdumadhyatīkṣṇatvāttattadyogyauṣadhavisṛṣṭiḥ| yathā (ca,ci.a.3/140 , hṛ.ci.a.1/21)- "laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ| malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā||" yathā (ca.ci.a.30/287)- "jvare peyāḥ kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam| tryahaṃ vā ṣaḍahaṃ yuṃjyādvīkṣya doṣabalābalam||" yathā (hṛ.ci.a.1/44)- "mṛdurjvaro laghurdehaścalitāśca malā yadā| acirajvaritasyāpi bheṣajaṃ yojayettadā||" asyāmavasthāyāṃ dattamauṣadhamārogyāya bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kālabhedadvayamāha-kṣaṇādiriti| tacca kṣaṇādirūpo vyādhyavasthārūpaśca| kṣaṇo mātrā, ādiśabdātkāṣṭhākalānāḍikāmuhūrtayāmāhorātrapakṣamāsartvayanavarṣāṇi| tatrākṣinimeṣo mātrā, tāḥ pañcadaśa kāṣṭhā, tāstriṃśatkalā, tāḥ sadaśabhāgā viṃśatirnāḍikā, te dve mūhūrtaḥ, te tulyarātriṃdive rāśibhāge catvāraḥ pādonā yāmaḥ, taiścaturbhiraho rātriśca, pañcadaśāhorātrāḥ pakṣaḥ, tau dvau māsaḥ, tau dvāvṛtuḥ, te trayo'yanaṃ, te dve varṣam| vyādhyavasthā āmapacyamānapakvanavapurāṇatīkṣṇamṛdutvādayaḥ| deśakālayorupayogamāha-bheṣajayogakṛditi| deśakālavākyayoḥ śeṣabhūto'yaṃ granthaḥ| yo'yamukto deśaḥ kālaśca| tadubhayaṃ bheṣajasya yogaṃ yogyatāṃ karoti| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 23)- "bheṣajamavacārayan prāgeva tāvadāturaṃ parīkṣeta| kasminnayaṃ deśe jāta ityādi| tasmiṃśca deśe manuṣyāṇāmidamāhārajātamidaṃ vihārajātametāvadbalamevaṃvidhaṃ satvamevaṃvidhaṃ sātmyamiyaṃ bhaktirime vyādhayo hitamidamahitamidamiti| tathā, atisthūlo'tikṛśo durbalo duṣṭamāṃsaśeṇitāsthyaṅgāvayavo'lpāgniralpāhāro'sātmyāhāro'pacitaḥ sārarahito vā vyādhibalameva tāvadasamarthaḥ soḍhum| kiṃ punastathāvidho bheṣajavegamiti| tathā, kālaśca bheṣajasya yogyatāmāpādayatītyupakramya, śītoṣṇavarṣālakṣaṇā ṛtava ityādyupakramya, auṣadhagrāmastvityādi| tathā, tasmātsādhāraṇeṣveva tadantarāleṣu vamanādīni yojayediti| tathā, āturāvasthāsu tu kālākālasaṃjñā| yathā'syāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālo'kālo vā| na hyaprāptātītakālamauṣadhaṃ yaugikaṃ bhavati" iti|</ab>
          <ab type="mula">taccauṣadhaṃ dviprakāramāha------------------------------ śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāsātsaṃkṣepataḥ, yatkiñcijjagatyauṣadhaṃ sambhavati, tadanekaprakāraṃ sambhavadapi dvairūpyānatikramācchodhanaśamanalakṣaṇāt dvidhetyuktam| ekaṃ śodhanarūpamaparaṃ śamanarūpamiti| śodhanaṃ yat kupitān doṣān bahirniḥsārya rogopaśamanaṃ karoti| śamanaṃ yatsvasthānasthitānāmeva sāmyahetuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhabhedadvayamāha-śodhanamiti| tacca śodhanaṃ śamanaṃ ca| samāsata ityanuvartamāne'pi punaḥ samāsagrahaṇamatisaṃkṣepāya| sāmānyoktyā viśeṣasaṅgrahaḥ saṃkṣepaḥ| laṅghanabṛṃhaṇe sāmānye vihāya laṅghanaviśeṣayoḥ śodhanaśamanayoruktirityatisaṃkṣepaḥ| sa ca bṛṃhaṇasya śamane'ntarbhāvaṃ matvā kṛtaḥ| vakṣyati hi (sū.a. 14/7)- "bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya ca|" iti| śodhanaṃ adhikabahirnirasanena doṣasāmyakaram| śamanaṃ tvadhikakṣīṇakṣapaṇavardhanābhyām| ataevātyadhike doṣe śodhanam, adhikakṣīṇayoḥ śamanamiti vibhāgaḥ siddhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">auṣadhamuktam| tasya viṣayamāha---------------------- ----------------------------------------------| śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham||25||</seg> bastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarīrajānāṃ vātādīnāṃ, krameṇa yathāsaṃkhyena paripāṭhyoddeśanirdeśena, paramauṣadhaṃ pradhānauṣadhaṃ, bastyādivamanāntaṃ śodhanarūpaṃ, tailādimadhvantaṃ śamanarūpam| tena vātasya bastirgudapraṇidheyasnehakvāthādi paramauṣadham| pittasya vireko mukhapītaṃ gudamārgeṇāntaḥsthitasya doṣasya niḥsāraṇaṃ paramauṣadham| kaphasya vamanaṃ mukhena pītaṃ tenaiva doṣasya niḥsāraṇaṃ paramauṣadham| iti śodhanarūpeṇa doṣāṇāmauṣadham| tailādi tu śamanasvarūpeṇauṣadham| tatheti krameṇaiva| vātasya tailaṃ, pittasya ghṛtaṃ, kaphasya mākṣikaṃ paramauṣadham| pradhānamauṣadhamiti yāvat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanaśamanaviśeṣāṇāṃ viṣayavibhāgamāha-śarīrajānāmiti| tatra śodhanaviśeṣā bastyādayaḥ krameṇa doṣāṇāmauṣadham| vātasya bastiḥ, pittasya virekaḥ, kaphasya vamanam| tathā śamanaviśeṣāstailādayaḥ| vātasya tailaṃ, pittasya ghṛtaṃ, kaphasya madhu| kiṃ sarveṣāṃ, netyāha-śarīrajānāṃ, śarīre jātāḥ dvitīyaṃ rogākhyaṃ janma prāptāḥ śarīrajāḥ śarīrāśritāsteṣām| kathaṃ, paramatiśayena| etaduktaṃ bhavati| sarveṣāṃ doṣāṇāṃ bastirauṣadhaṃ viśeṣādvātasya| sarvāṇi śodhanāni vātasyauṣadhaṃ viśeṣādbastiḥ| tathā manaḥśarīrāśrayāṇāṃ doṣāṇāṃ bastirauṣadhaṃ viśeṣāccharīrāśrayāṇām| evaṃ virekādiṣu vācyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kāyādideśamāśritya sarvatra sarvameva śarīrajātānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadhamuktam| atha mānasayordoṣayoḥ kiṃ tatparamauṣadhaṃ syāditi, tadarthamāha-------------------------------------------- ---------------------------------------------| dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manodoṣayo rajastamasoḥ, rogavighnakāri dhīdhairyādikaṃ, paramauṣadham| dhīśca dhairyaṃ cātmādivijñānaṃ ca tattathāvidham| tatra dhīrbuddhirbāhyādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ hitāhitaparicchedavibhāgakāriṇī| dhairyaṃ dhṛtiścetasaḥ sthiratvamacāpalam, yena pratiṣiddheṣu na pravartate, hiteṣu ca na sīdati| ātmavijñānaṃ yogābhyāsasamādhinā paramātmasvarūpavijñānam| ādigrahaṇājjñānavijñānasmṛtideśakālādīnāṃ parigrahaḥ| manodoṣasamutthakāmādijarogārthaḥ paraśabdo viśeṣaṇatvena nirdiṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amūrtasya śamanasya viṣayamāha-dhīti| tacca dhīprabhṛti| dhīrbuddhiḥ, yayā hitāhitavivekaḥ| dhairyaṃ duḥkhasahatvaṃ, yena hitasevanamahitatyāgaḥ| ātmādivijñānaṃ ātmādayaḥ ātmadeśakālāsteṣāṃ vijñānamīdṛśo'hamīdṛśe deśe īdṛśe kāle vyavaharāmīti jñānaṃ, yena hitasevanasyāvicchedaḥ| etatsarvaṃ manodoṣauṣadhaṃ hṛdayāśrayāṇāṃ vātādīnāmauṣadhaṃ paraṃ, sarvameva manodoṣāṇāmauṣadhaṃ viśeṣāddhīprabhṛti| tathā manaḥśarīrādhiṣṭhitānāṃ doṣāṇāṃ dhīprabhṛtyauṣadhaṃ viśeṣānmanodhiṣṭhitānāmityarthaḥ| iti rogauṣadham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">evaṃ tāvadanena sakalacikitsitamuktam| tacca pādacatuṣṭayayuktaṃ kāryakaraṃ, tadarthamāha--------------------------------------------- bhiṣak dravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ, pratyekaṃ taccaturguṇam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cikitsitasya rogopaśamalakṣaṇasya, pādacatuṣṭayamaṅgacatuṣṭayamuktam| pratyekaṃ taccaturguṇamevaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ cikitsitaṃ bheṣajaṃ bhiṣajo bhāṣante| bhiṣagvaidyaḥ, tasya prādhānyādagre nirdeśaḥ| tathā cāgamaḥ (carake sū.a.9/10)- "yoktā prayoktā śāstā ca pradhāno bhiṣagatra tu||" tathā saṅgrahe'pi (sū.a.2)- "yadvaidye viguṇe pādā guṇavanto'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet|| cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ|" dravyāṇyauṣadhāni| upasthātā paricārakaḥ| rogī āturaḥ| etatpādacatuṣṭayaṃ nirdiṣṭamācāryeṇa|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhapādānāha-bhiṣagiti| te ca catvāraḥ, bhiṣagdravyamupasthātā rogī ceti| upasthātā paricārakaḥ| cikitsitasyauṣadhasya| pādatvaṃ caiṣāṃ kriyāniṣpādakāvayavatvāt| pādānviśiniṣṭi-pratyekamiti| tatpādacatuṣṭayaṃ, pratyekaṃ ca turguṇaṃ jñeyam| tattadguṇavatāmevaiṣāṃ pādatvamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">uddeśakrameṇa teṣāṃ guṇānāha-------------------------------- dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak| -----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dakṣaḥ- karmaṇi caturaḥ| tīrthādupādhyāyādviditāgamādātto gṛhītaḥ śāstrārtho yena sa tīrthāttaśāstrārthaḥ, "anekamanyapadārthe" iti tṛtīyārthe bahuvrīhiḥ, āgamaprāptaśāstrasvarūpaḥ| bahuśo dṛṣṭaṃ karma yena cikitsālakṣaṇaṃ sa dṛṣṭakarmā-abhyastakarmā śataśaścikitsitarogaḥ| śuciḥ- kāyavāṅmanovyāpārairmalīmasairaparāmṛṣṭaḥ, alipsāvān arthopajīvikāhetorna karoti paraṃ dharmopārjaneneti śuciḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra bhiṣagguṇānāha-dakṣa iti| dakṣaḥ-śīghrakārī| tīrthāttaśāstrārtho-gurorgṛhītāyurvedārthaḥ| tīrthaṃ-guruḥ| dṛṣṭakarmā-bahudhā'nuṣṭhitaśāstrārthaḥ| śucirmanovākkāyaiḥ śuddhaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 2)- "abhedyo'nuddhato'stambdhaḥ sūrataḥ priyadarśanaḥ| sūrataḥ-kāruṇikaḥ| bahuśrutaḥ kālavedī jñātagrantho'rthakarmavit|| anāthān rogiṇo yaśca putravatsamupācaret| guruṇā samanujñātaḥ sa bhiṣakśabdamaśnute|| yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariṣṭhitaḥ| sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam|| yaḥ punaḥ kurute karma dhārṣṭyācchāsrārthavarjitaḥ| sa satsu garhāmāpnoti vadhaṃ cecchati rājataḥ|| hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave| jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣagvaraḥ|| śāstraṃ śastrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye| pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ bāhuśrutyena bṛṃhayet|| pradīpabhūtaṃ śāstraṃ hi darśanaṃ vipulā matiḥ| tābhyāmataḥ suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati|| āhūta eva yo yāti suveṣaḥ sunimittataḥ| gatvā''turārthādanyatra na nidhatte manaḥ kvacit|| vyādhiṃ parīkṣate samyaṅnidānādiviśeṣataḥ| hnepaṇīyāṃ ca tadvārtāṃ na prakāśayate bahiḥ|| sahasā na ca tasyāpi kriyākālamahāpayan| jānāti copacarituṃ sa vaidyaḥ siddhimaśrnute|| nādadītāmiṣaṃ strībhyastadadhyakṣe parāṅmukhe| tābhiśca rahasi sthānaṃ parihāsāṃ ca varjayet|| jijīviṣurvyādhito'pi pūrvoktaguṇavarjitān| kriyāvikrayiṇo vaidyān mṛtyoragresarā hi te|| yadvaidye viguṇe pādā guṇavanto'pyanarthakāḥ| sa pādahīnānapyārtān guṇavān yacca yāpayet|| cikitsāyāstamevātaḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ viduḥ| vyādhiṃ purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām|| svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt| sādhyayorapi saṃyogo balinoryātyasādhyatam|| vidyādasādhyamevātaḥ sādhyāsādhyasamāgamam| nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti, sādhyo yāti tvasādhyatām|| pādāpacārāddaivādvā yātyavasthāntaraṃ gadaḥ| varamāśīviṣaviṣaṃ dīptamagnimayo'pi vā|| upayuñjīta na tvārtādāmiṣaṃ kṛpaṇājjanāt| paro bhūtadayā dharma ityārteṣu bhiṣagvaraḥ|| vartate yaḥ susiddhārthaḥ sa sarvamativartate" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------| bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyamauṣadham||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahavaḥ kalpāḥ yasmin sambhavanti svarasakvāthacūrṇādyāstadbahukalpaṃ-vyādhīnāṃ nivāraṇakṣamaṃ na tu lavaṇavadekakalpam| taddhi sukhamupayujyate| nānāśaktayo hi sattvāḥ| bahavo guṇā yasya gurumandādayastadbahuguṇam, athavā yadanekarogavināśanasamartham| sampannaṃ-sampattiyuktaṃ, na vipannam, praśastabhūmideśajātādiguṇayuktam| tathā ca granthaḥ (hṛdaye ka.a.1/1)- "dhanve sādhāraṇe deśe same sanmṛttike śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjite|" iti| athavā pākasaṃskārādiyuktam| yogyaṃ-dātuṃ yadyatrārhati tacca tatra yogyam| vyādhideśakāladoṣadūṣyadehavayobalādīn jñātvā, yujyate dīyata iti tadyogyaṃ, rogasya rogiṇaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravyaguṇānāha-bahukalpamiti| bahavaḥ kalpāḥ svarasādayo yasya tadbahukalpam| bahavo guṇāḥ gurumandādayo yasya tadbahuguṇam| rasādisampattyā yadyuktaṃ tatsampannam| deśakālādyucitaṃ yogyam| auṣadhamatra dravyaṃ, cikitsitarūpasyauṣadhasyāṅgatvāyogāt|</ab>
          <ab type="mula">upasthātāpi caturvidhaḥ- ------------------------------- anuraktaḥ śucirdakṣo buddhimān paricārakaḥ| -------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anurakto-dṛḍhabhakta āturasya| śuciḥ- kāyavāṅmanovyāpārairduṣṭairaparāmṛṣṭaḥ| dakṣaḥ- sarvaceṣṭāsu caturaḥ| buddhimān- viśiṣṭayā buddhyā yuktaḥ, pravīṇa iti yāvat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paricārakaguṇānāha-anurakta iti| anuraktaḥsnehalaḥ| śucidakṣau vaidyavat| buddhimān-prājñaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">rogyapi caturvidhaḥ------------- ------------------------------------------------| āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ sattvavānapi||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āḍhyo-dhanavān| bhiṣagvaśyo-vaidyāyattaḥ, taduktakārī| jñāpako-nidānāvasthādīnāmāvedakaḥ, vaidyaṃ rogāhāravihārādīnāmanvayavyatirekaṃ bodhayituṃ samarthaḥ| sattvavān-dhairyayuto mohavarjitaḥ, dhairyeṇa prāyaścittavaccikitsāṃ karoti| api samuccaye|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogiguṇānāha-āḍhya iti| āḍhyo-dhanavān| bhiṣagvaśyo-vaidyādhīnaḥ| jñāpakaḥ-svānubhūyamānarogāvasthānirūpaṇasamarthaḥ| sattvavān-rogauṣadhakleśasahaḥ| iti bhiṣagādipādacatuṣṭayam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sukhasādhyādikasya vyādhicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyate----------------- (sādhyo'sādhya iti vyādhirdvidhā, tau tu punardvidhā| susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca, yāpyo yaścānupakramaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="30">) sarvauṣadhakṣame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ| amarmago'lpahetvagrarūparūpo'nupadravaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi| graheṣvanuguṇe'ṣvekadoṣamārgo navaḥ sukhaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvauṣadhakṣame deha utpanno vyādhiḥ sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ, tathā kālenālpena sādhyate| sarvāṇyauṣadhāni yaḥ kṣamate sahate tīkṣṇmadhyamṛdurūpāṇi nānādeśajāni śamanāni tathā śodhanarūpāṇi tathā viṣakṣārādīni| yūnaḥ- vayasyasya, taruṇasyetyarthaḥ| puṃso- na striyāḥ| puṃgrahaṇaṃ strīnivṛttyartham| yatastasyāḥ sarvadā bhīrutvamabuddhimattvaṃ ca, ato yathoktānurūpaguṇābhāvaḥ| sā tu yasmāttīkṣṇoṣṇauṣadhāni na sahate, saukumāryādiyogāt| jitātmano'lolupasya, jita ātmā yena, viṣayābhilāṣaṃ pariharataḥ| amarmago- na marmasthaḥ, marmāṇi- śirohṛdayabastiprabhṛtīni, teṣu gacchatīti marmagaḥ, na marmago'marmagaḥ, hṛtkaṇṭhādipīḍākaraṇāsamarthaḥ| alpahetvagrarūparūpa iti| hetuścāgrarūpaṃ ca rūpaṃ ca tāni hetvagrarūparūpāṇi, alpāni hetvagrarūparūpāṇi yasya sa tathāvidhaḥ| heturnidānam, agrarūpaṃ- pūrvarūpam, rūpaṃ- lakṣaṇam, etānyalpāni yasya| anupadrava iti| na vidyate upadravo yasya, utpannasya vyādheranantaraṃ jāyate yo'nyo vyādhiḥ, na tallakṣaṇabhūto'pradhānaḥ, na yathāsvalakṣaṇaḥ, tadupakramanirodhakaḥ, sa upadravaḥ| tathā cāgamaḥ- "vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava ucyate||" iti| atulyadūṣyadeśartuprakṛtiriti| dūṣyaśca deśaśca ṛtuśca prakṛtiśca tā dūṣyadeśartuprakṛtayaḥ, atulyā dūṣyadeśartuprakṛtayo yasya| atulyāḥ- na sadṛśāḥ| yathā- dūṣye medomajjādau, anūpadeśe, śītartau, āturo vātaprakṛtiḥ, tasya kupitaṃ pittaṃ sukhasādhyamiti| atulyadūṣyo yathā- śleṣmaṇā śītena raktamuṣṇaṃ dūṣitam| atulyadeśo vyādhiryathā- anūpadeśe pittasambhūtaḥ| atulyarturyathā- śaradi kaphodbhavaḥ| atulyaprakṛtiryathā- pittaprakṛteḥ śleṣmodbhavo vyādhiḥ| nanvatulyadūṣyadeśartuprakṛtitvādasau kṛcchrasādhyo yāpyo vā prāptaḥ, na sukhasādhyaḥ, anekasukhopakramasādhyatvāt| yato dūṣyādīnāmatulyatvātparasparamanya evopakramaḥ| ekasukhopakramaḥ sukhasādhyo vyādhiḥ| ata eva sādhyayāpyaparityājyā mehāḥ śleṣmapittavātotthāḥ (hṛ.ni.a.10/6)- "samāsamakriyatayā mahātyayatayāpi ca" ityevaṃ nirdiśati| atrocyate| tathāprabhāvatvātpramehākhyasya vyādheḥ, yaduta śleṣmapramehaḥ samakriyatvātsādhyaḥ, pittaprameho viṣamakriyatvādyāpyaḥ, mahātyayatvācca vātapramehaḥ pratyākhyeyaḥ| kiñca tulyadūṣyadeśartuprakṛtitvānmahārambho niṣpratyanīko vyādhirjāyate, ato'sau na sukhasādhyaḥ| kutracidvyādhau tulyadūṣyādirapi sukhasādhyatvena jyāyān| tathā ca granthaḥ- "jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ||" pādasampadīti| bhiṣagādīnāṃ caturṇāṃ pādānāṃ sampatsamṛddhiḥ, tasyāṃ satyāṃ, aṅgacatuṣṭaye paripūrṇe sati| graheṣvanuguṇeṣviti| grahāḥ- sūryādayaḥ, teṣvanuguṇeṣvanukūlarāśisthiteṣu śobhanasthānagateṣu satsu| ekadoṣamārga iti| doṣaśca mārgaśca doṣamārgam, ekaṃ doṣamārgaṃ yasya sa tathoktaḥ| doṣo- vātādiḥ| mārgastrividhaḥ śākhādirvakṣyamāṇo bāhyābhyantaramadhyabhedena| tenaikena vātādīnāmanyatamena doṣeṇa yo jāto na dvābhyāṃ tribhirvā, tathaikenāpi mārgeṇa bāhyena madhyenābhyantareṇa vā jātaḥ| navo- na jaraṭhaḥ, acirotpanna ityarthaḥ| yasmādvatsarātītā vyādhayo'sādhyāḥ| sa tathāvidho vyādhiḥ sukhaḥ- sukhena sādhyate| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2, ca.ni.a.8)- "sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktamauṣadhamasādhye vyādhau niṣeddhuṃ sādhyayāpyāsādhyavivekaṃ karoti| tatra sādhyo dvividhaḥ, sukhaḥ kṛcchraśca| tatra sukhasādhyaṃ lakṣayati-sarvauṣadheti| sarvauṣadhakṣamadehatvādyekonaviṃśatilakṣaṇo rogaḥ sukhaḥ-sukhasādhyaḥ| tāni ca lakṣaṇāni viparyayātyantāviparyayābhyāṃ saha likhyante, kṛcchrādiṣūpayogāt| savauṣadhakṣamadehajatvaṃ, katipayauṣadhakṣamadehajatvaṃ, auṣadhamātrākṣamadehajatvam| 1| yuvajatvaṃ, bālavṛddhajatvaṃ, atibālativṛddhajatvam| 2| puṃjatvaṃ, strīnapuṃsakajatvaṃ, garbhiṇīsūtikāstrīlakṣaṇanapuṃsakajatvam| 3| viṣayānāsaktendriyajatvaṃ, viṣayāsaktendriyajatvaṃ, asadviṣayāsaktendriyajatvam| 4| amarmagatvaṃ, marmagatvaṃ, prāṇaharamarmagatvam| 5| alpanidānatvaṃ, bahunidānatvaṃ, yāvaduktanidānatvam| 6| alpasamprāptitvaṃ, bahusamprāptitvaṃ, yāvaduktasamprāptitvam| 7| heturnidānaṃ samprāptiśca| alpapūrvarūpatvaṃ, bahupūrvarūpatvaṃ, yāvaduktapūrvarūpatvam| 8| alparūpatvaṃ, bahurūpatvaṃ, yāvaduktarūpatvam| 9| anupadgavatvaṃ, sopadravatvaṃ, yāvaduktopadravatvam| 10| utpādakadoṣāpekṣyā viparītadūṣyatvaṃ, yathā-pittaje rasagatvam| tulyadūṣyatvaṃ, yathā-pittaje raktagatvam| tulyānekadūṣyatvaṃ, yathā-pittaje raktasvedagatvam| 11| viparītadeśatvaṃ, yathā-kaphaje jāṃgalatvam| tulyadeśatvaṃ, yathā-kaphaje'nūpagatvam| tulyadeśajanmagatvaṃ, yathā-kaphaje janmaprabhṛtisevitānūpagatvam| 12| atulyartutvaṃ, yathā-vātaje śāradatvam| tulyartutvaṃ, yathā-vātaje grīṣmatvam| tulyaprakopartutvaṃ, yathā-vātaje vārṣikatvam| 13| viparītaprakṛtitvaṃ, yathā-pittaje kaphaprakṛtitvam| tulyaprakṛtitvaṃ, yathā-pittaje pittaprakṛtitvam| tulyanindyaprakṛtitvaṃ, yathā-pittaje vātapittaprakṛtitvam| vātasya yogavāhitvāt| 14| pādasampadbhāvatvaṃ, pādavikṛtatvaṃ, sarvapādavikṛtatvam| 15| anukūlagrahatvaṃ, pratikūlagrahatvaṃ, pratikūlasarvagrahatvam| 16| ekadoṣatvaṃ, dvidoṣatvaṃ, sarvadoṣatvam| 17| ekamārgatvaṃ, anekamārgatvaṃ, sarvamārgatvam| 18| anatikrāntavatsaratvaṃ, atikrāntavatsaratvaṃ, bahvatikrāntavatsaratvam| 19|</ab>
          <ab type="mula">kṛcchrasādhyaṃ vyādhimāha--------------------- śastrādisādhanaḥ kṛcchraḥ saṅkare ca tato gadaḥ| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo gado rogaḥ, śastrādisādhanaḥ śastrādibhiḥ sādhyate, sa kṛcchrasādhyaḥ kṛcchrapratīkāro mahadbhirupāyaiḥ sādhyate tathā cireṇa| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2)- "kṛcchrairupāyaiḥ kṛcchrastu mahadbhiśca cireṇa ca||" ādigrahaṇena kṣārāgnikarmaviṣalepādayo gṛhyante| tathā, saṅkare ca- tataḥ pūrvoktātsādhyaliṅgātsaṅkīrṇatve sati- yo gada uptannaḥ, so'pi kṛcchrasādhyaḥ| caśabdaḥ samuccaye| tatastasmāduktasādhyalakṣaṇādyaḥ saṅkare dvitriviparyaye sati sthitaḥ| tathā ca- yuvā āturaḥ kintu na vijitātmā| vijitātmā vā kintu rogo marmasthānagaḥ| sarvauṣadhakṣame dehe jātaḥ kintu vṛddhaḥ| kadācidyuvā na sarvauṣadhakṣamo dehaḥ| evamanayā diśā sarvamapyūhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛcchrasādhyaṃ lakṣayati-śastrādīti| yo gadaḥ śastrādisādhanaḥ, sa kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ| yaśca gadastatastebhyaḥ sukhasādhyalakṣaṇebhyo jāte saṅkare sthitaḥ, so'pi kṛcchraḥ| sukhasādhyalakṣaṇasya tadviparyayeṇa sahaikatrāvasthānaṃ saṅkaraḥ| yathā-yuvajatvasya strījatvena| bālajatvasya vṛddhajatvena tu sahānavasthānānna saṅkaraḥ| evaṃ sarvatra| asya ca saṅkaratraividhyāttraividhyam| alpaviparyaye saṅkare kṛcchraḥ, tulyaviparyaye kṛcchrataraḥ, bahuviparyaye kṛcchratamaḥ| tathā, śastrakṣārāgnisādhanatvāttraividhyam| eteṣāṃ ṣaṇṇāṃ saṅkare tāratamyaṃ svayamūhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yāpyo'ta ucyate---------------- -----------------------------------------------| śeṣatvādāyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsādviparyaye||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhulyena viparyaye sādhyalakṣaṇaviparītatve satyāyuṣo jīvitasya śeṣatvādakṣīṇatvānmārayitumasamarthaḥ, pathyairāhāravihārairyāpyo yāpanīyaḥ, nāsau pratyākhyeyaḥ| etāvānevāsya pratyākhyeyādvyādherviśeṣo yadāyuḥśeṣatvaṃ, yāpyasya vyādherāyuḥśeṣamātraṃ varjayitvā yadanyattatsarvaṃ samānaṃ prāyeṇāsya ca pratyākhyeyasya vyādheḥ| kasya viparyaye sati ? prakṛtatvātsukhasādhyasya| pathyairāhāravihārairabhyasanamabhyāsaḥ punaḥ punaḥ karaṇam, tasmāddhitāhāravihārasevanādyāpyaḥ| sa ca cikitsāyāmalpaṃ sukhaṃ dattvā punaḥ so'lpenaiva hetunā pratanyate| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2)- "dattvālpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate| yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmajo niyatāyuṣaḥ| prapatanniva viṣkambhairdhāryate'trāturo hitaiḥ"|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yāpyaṃ lakṣatvāditi| tata ityanuvartate| yo gadaḥ sukhasādhyalakṣaṇaviparyaye sthitaḥ, sa yāpyaḥ| nanvauṣadhairnivartate cetsādhyatvaṃ, no cedasādhyatvaṃ, kimidaṃ tṛtīyaṃ yāpyatvaṃ nāmetyata āha-pathyābhyāsāt śeṣatvāt, pathyasyauṣadhasyābhyāso nityasevanaṃ, tasmādyaccheṣatvaṃ tato yāpyaḥ| śiṣyate nivartamāno'pi kātsnryena na nivartata iti śeṣaḥ| sa ca niḥśeṣānivartanānna sādhya eva, kiñcinnivartanānnāsādhya eva, kintu sādhyāsādhyo yāpyākhyaḥ| sa ca kiyantaṃ kālaṃ yāpya ityāha-ā āyuṣaḥ, yāvadāyurasti tāvadyāpyaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 2)- "dattvālpaṃ sukhamalpena hetunā sa pratanyate| yāti nāśeṣatāṃ rogaḥ karmajo niyatāyuṣaḥ|| prapatanniva viṣkambhairdhāryate'trāturo hitaiḥ" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pratyākhyeya ucyate------------- anupakrama eva syātsthito'tyantaviparyaye| autsukyamohāratikṛd dṛṣṭariṣṭo'kṣanāśanaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na vidyata upakramaḥ pratīkāro yasya so'nupakramo'cikitsyaḥ, pratyākhyeya iti yāvat| ko'sāvanupakramaḥ ? yo'tyantaviparyaye sthitaḥ| yo gado'rthādyāpyalakṣaṇādavaśiṣṭāyuḥ śeṣarūpādatyantaviparyaye sthitaḥ, sarvakriyāpathātikrāntaḥ, majjaśukrādigambhīradhātugataḥ, marmasandhisamāśritaḥ, so'nupakrama evācikitsyaḥ, sādhayitumaśakyatvāt| tathautsukyādikṛditi| autsukyaṃ ca mohaścāratiśca tāḥ karotītyautsukyamohāratikṛt| autsukyaṃ viṣayotkaṇṭhā, moho- vaicityaṃ cittanāśo'jñānam, aratirasukhaṃ na kutracidavasthitiḥ sthānāsanādiṣvanirvṛtiścetasaḥ, etāvato yaḥ karoti so'nupakramaḥ| tathā dṛṣṭariṣṭa iti| dṛṣṭaṃ riṣṭaṃ maraṇakhyāpakaṃ cihnaṃ yasmin sa dṛṣṭariṣṭaḥ, dṛṣṭamaraṇakhyāpakalakṣaṇo'nupakrama eva| tathā'kṣanāśana iti| akṣāṇīndriyāṇyucyante| cakṣurādīnyapi nāśayati so'kṣanāśanaḥ, indriyoparodhī rogo'nupakramo yaḥ śīghramindriyavighātakṛt| evaṃ purā parīkṣya vyādhicikitsāmārabheta| anyathā'vaśyaṃ svārthādihānimavāpnuyādvaidyaḥ| tathā ca granthaḥ (saṃ.sū.a.2)- "vyādhiṃ purā parīkṣyaivamārabheta tataḥ kriyām| svārthavidyāyaśohānimanyathā dhruvamāpnuyāt" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asādhyaṃ lakṣayati-anupakrama iti| yo gadaḥ sukhasādhyalakṣaṇātyantaviparyaye sthitaḥ, yaśca autsukyamohāratikṛt, yaśca dṛṣṭariṣṭaḥ-dṛṣṭamaraṇacihnaḥ, yaśca akṣanāśanaḥ- sarvendriyavighātī, sa caturvidho'nupakrama eva syāt| nāstyupakramaḥ pratīkāro yasyetyanupakramaḥ| evaśabdo yāpyavyudāsārthaḥ| yāpyo'pi niḥśeṣānivartanādanupakramaḥ, kintu kiñcinnivartanātsopakramo'pi| ayaṃ tvanupakrama eva|| tasmāttatrauṣadhaṃ kuryādityarthāduktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sādhyalakṣaṇayukto'pyāturo nopakramaṇīya iti darśayati-------------- tyajedārtaṃ bhiṣagbhūpairdviṣṭaṃ teṣāṃ dviṣaṃ dviṣam| hīnopakaraṇaṃ vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam||34||</seg> caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃvidhamārtamāturamupakramyamapi tyajetpariharet| bhiṣagbhūpairdviṣṭaṃ- bhiṣagbhistathā bhūpai rājabhirdviṣṭam, vaidyā rājānaśca yaṃ dviṣanti| tathā, teṣāṃ dviṣaṃ-śatruṃ, bhiṣagbhūpānyo dveṣṭi, tamapi tyajet| dviṣṭaṃ-śatruṃ cātmanaḥ| hīnopakaraṇamiti upakaraṇavikalaṃ hīnacikitsāṅgam| vyagraṃ- kāryabahulamanyakāryāpekṣiṇaṃ kāryāntarāsaktacetasam| avidheyaṃ- bhiṣajaḥ, tadājñāṃ yo na karoti, tamapi tyajet| gatāyuṣaṃ- parikṣīṇajīvitam| caṇḍaṃ- sahasāpakārakaraṇabuddhiṃ krūrakarmāṇam| śokāturaṃ- stryādivirahotthena śokena śucārtam| bhīruṃ- sabhayam| kṛtaghnaṃ- yaḥ kṛtopakāro'pyapakāraṃ karoti| vaidyamāninaṃ- avaidyo'pi yo vaidyamivātmānaṃ manyate svamatenaivauṣadhaṃ karoti mūḍhaḥ, tamapi tyajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āturaviśeṣe'pyauṣadhaṃ niṣedhati-tyajediti| bhiṣatbhūpairdviṣṭamārtaṃ rogiṇaṃ tyajet| bhiṣajaśca bhūpāśca bhiṣagbhūpāḥ, tairdviṣṭam-te yaṃ dviṣanti| teṣāṃ dviṣaṃ-bhiṣagbhūpān yo dveṣṭi| dviṣamātmānaṃ yo dveṣṭi| hīnopakaraṇaṃ-auṣadhasāmagrīrahitam| vyagraṃ-kāryāntaravyākulam| avidheyaṃ-vaidyasyānadhīnam| gatāyuṣamutpannasthāyiriṣṭam| bhīruṃ-vyāpadbhayāt tyaktauṣadham| kṛtaghnamupakāre'pyapakāriṇam| vaidyamāninaṃ-avaidyo'pi ya ātmānaṃ vaidyaṃ manyate| eṣāṃ sādhyānāmapyauṣadhaṃ na kāryamityarthaḥ| iti sukhasādhyādilakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">evaṃ ca prathame'dhyāye sakalatantrārṇavasya tātparyaṃ vyākhyātam| anantaraṃ sukhasmaraṇārthamadhyāyasaṅgrahaṃ vivakṣuridamāha--------------- --------------------------------------------------| tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate'dhyāyasaṅgrahaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">āyuṣkāmadinartvīhārogānutpādanadravāḥ| annajñānānnasaṃrakṣāmātrādravyarasāśrayāḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">doṣādijñānatadbhedataccikitsādyupakramāḥ| śuddhyādisnehanasvedarekāsthāpananāvanam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">dhūmagaṇḍūṣadṛksekatṛptiyantrakaśastrakam| śirāvidhiḥ śalyavidhiḥ śastrakṣārāgnikarmikau||38||</seg> sūtrasthānamime'dhyāyāstriṃśat--------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asya- aṣṭāṅgahṛdayākhyasya, tantrasya- tantryante dhāryante'nenāyurvedārthā iti tantram tasya, adhyāyasaṅgrahaḥ- adhyāyānāṃ saṅgrahaḥ saṃkṣepa ekatra rāśīkaraṇam, ataḥ paraṃ- asmādūrdhvam, sukhasmaraṇāya mayā vakṣyate| ime pūrvoktāstriṃśadadhyāyāḥ, sūtrasthānamuktam| āyuṣkāmaśca dinartvīhe ca rogānutpādanaṃ ca dravaśceti dvandvaḥ| īhā caryā ceṣṭetyeko'rthaḥ| tena āyuṣkāmīyo dinacaryā ṛtucaryā rogānutpādanīyo dravadravyavijñānīyo'nnasvarūpavijñānīyo'nnasaṃrakṣā mātrāśitīyo dravyādivijñānīyo rasabhedīyo doṣādivijñānīyo doṣabhedīyo doṣopakramaṇīyo dvividhopakramaṇīyaḥ śodhanādigaṇasaṅgrahaḥ snehavidhiḥ svedavidhirvamanavirecanavidhirbastividhirnasyavidhirdhūmavidhirgaṇḍūṣādividhi rāścotanāñjanavidhistarpaṇapuṭapākavidhiryantravidhiḥ śastravidhiḥ śirāvyadhavidhiḥ śalyāharaṇavidhiḥ śastrakarmavidhiḥ kṣārāgnikarmavidhiḥ| sūcanātsūtram, sūcyate'nena sakalatantrārtha iti sūtrasthānam, sakalasya tantrasya śiraḥsthānīyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ityeṣa vyādhipratīkāraḥ sāmānyasaṃkṣepābhyāṃ vyākhyātaḥ, etāvānevārtho'smin śāstre vyākhyeya iti jñāpanārtham| evaṃ hi jñāte śāstratātparyaṃ jñāyate| śāstre hi kecidarthā vidhīyante, kecidanūdyante, kecitprastutasidhyarthaṃ aprastutā apyucyante| śāstratātparyajñastu vidheyādīnvivicya śāstrārthaṃ sukhena gṛhṇāti| adhyāyasaṅgraho'pi sukhagrahaṇopāyaḥ| tenādhyāyasaṅgrahaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-tantrasyeti| ataḥparaṃ-saṅgrahānantaram| adhyāyān saṅgṛhṇāti-āyuṣkāmeti| tatra āyuṣkāmādayastriṃśadadhyāyāḥ, sūtrasthānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">adhunā śārīramucyate-------------------- -------------------------------śārīramucyate| garbhāvakrāntitadvyāpadaṅgamarmavibhāgikam||39||</seg> vikṛtirdūtajaṃ ṣaṣṭham-------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śārīraṃ śārīrasthānamucyate| kiṃsthānamadhyāyasaṅgrahaḥ| ke punaste ? tānāha| tatra garbhāvakrāntiśārīram| tasya vyāpat tadvyāpat , tasyeti garbhaparāmarśaḥ, garbhavyāpacchārīram| aṅgavibhāgaṃ śārīram| marmavibhāgaṃ śārīram| vikṛtivijñānīyaṃ śārīram| dūtādivijñānīyaṃ śārīram| evamete ṣaḍadhyāyāḥ, śārīrasthānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> garbhāvakrāntyādayaḥ ṣaṭ, śārīram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nidānamucyate------------------------ --------------------------nidānaṃ sārvarogikam| jvarāsṛkśvāsayakṣmādimadādyarśotisāriṇām||40||</seg> <seg type="unit" n="41">mūtrāghātapramehāṇāṃ vidradhyādyudarasya ca| pāṇḍukuṣṭhānilārtānāṃ vātāsrasya ca ṣoḍaśa||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaroganidānam| jvaranidānam| raktapittakāsanidānam| śvāsahikkānidānam| rājayakṣmādinidānam| madātyayādinidānam| arśonidānam| atīsāragrahaṇīdoṣanidānam| mūtrāghātanidānam| pramehanidānam| vidradhivṛddhigulmanidānam| udaranidānam| pāṇḍuśophavisarpanidānam| kuṣṭhaśvitrakṛminidānam| vātavyādhinidānam| vātaśoṇitanidānam| ityevaṃ ṣoḍaśādhyāyāḥ, nidānasthānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarvaroganidānādayaḥ ṣoḍaśa, nidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">cikitsitamucyate------------------- cikitsitaṃ jvare rakte kāse śvāse ca yakṣmaṇi| vamau madātyaye'rśaḥsu, viśi dvau, dvau ca mūtrite||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśophavisarpiṣu| kuṣṭhaśvitrānilavyādhivātāsreṣu cikitsitam||43||</seg> dvāviṃśatirime'dhyāyāḥ-------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cikitsitasthānaṃ dvāviṃśatiradhyāyāḥ| jvaracikitsitam| raktapittacikitsitam| kāsacikitsitam| śvāsahikkācikitsitam| rājayakṣmacikitsitam| chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitam| madātyayacikitsitam| arśaścikitsitam| atīsāracikitsitam| grahaṇīdoṣacikitsitam| mūtrāghātacikitsitam| pramehacikitsitam| vidradhivṛddhicikitsitam| gulmacikitsitam| udaracikitsitam| pāṇḍurogacikitsitam| śvayathucikitsitam| visarpacikitsitam| kuṣṭhacikitsitam| śvitrakṛmicikitsitam| vātavyādhicikitsitam| vātaśoṇitacikitsitam| ime dvāviṃśatiradhyāyāścikitsitasthānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaracikitsādayo dvāviṃśatiścikitsitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-----------------------kalpasiddhirataḥ param| kalpo vamervirekasya tatsiddhirbastikalpanā||44||</seg> siddhirbastyāpadāṃ ṣaṣṭho dravyakalpaḥ| -------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ata ūrdhvaṃ kalpasthānam| atra kalpe vamanakalpaḥ| virecanakalpaḥ| vamanavirecanavyāpatsiddhiḥ| bastikalpaḥ| bastivyāpatsiddhiḥ| ṣaṣṭho bheṣajakalpaḥ| ityevaṃ ṣaḍadhyāyāḥ, kalpasiddhisthānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanakalpādayaḥ ṣaṭ, kalpasthānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">--------------------------------------- ata uttaram| bālopacāre tadvyādhau tadgrahe, dvau ca bhūtage||45||</seg> <seg type="unit" n="46">janmāde'tha smṛtibhraṃśe, dvau dvau vartmasu sandhiṣu| dṛktamoliṅganāśeṣu trayo, dvau dvau ca sarvage||46||</seg> <seg type="unit" n="47">karṇanāsāmukhaśirovraṇe, bhaṅge bhagandare| granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge pṛthagdvayam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane| catvāriṃśo'napatyānāmadhyāyo bījapoṣaṇaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="1">ityadhyāyaśataṃ viṃśaṃ ṣaḍbhiḥ sthānairudīritam| 48 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āyuṣkāmīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ata uttaraṃ, ato'smātkalpasiddhisthānādūrdhvamuttaratantram| bālopacaraṇīyaḥ| bālāmayapratiṣedhaḥ| bālagrahapratiṣedhaḥ| bhūtavijñānīyaḥ| bhūtapratiṣedhaḥ| unmādapratiṣedhaḥ| apasmārapratiṣedhaḥ| vartmarogavijñānīyaḥ| vartmarogapratiṣedhaḥ| sandhisitāsitarogavijñānīyaḥ| timirapratiṣedhaḥ| liṅganāśapratiṣedhaḥ| sarvākṣirogavijñānīyaḥ| sarvākṣirogapratiṣedhaḥ| karṇarogavijñānīyaḥ| karṇarogapratiṣedhaḥ| nāsārogavijñānīyaḥ| nāsārogapratiṣedhaḥ| mukharogavijñānīyaḥ| mukharogapratiṣedhaḥ| śirorogavijñānīyaḥ| śirorogapratiṣedhaḥ| vraṇavijñānīyapratiṣedhaḥ| sadyovraṇapratiṣedhaḥ| bhaṅgapratiṣedhaḥ| bhagandarapratiṣedhaḥ| granthyarbudaślīpadādivijñānīyaḥ| granthyarbudādipratiṣedhaḥ| kṣudrarogavijñānīyaḥ| kṣudrarogapratiṣedhaḥ| guhyarogavijñānīyaḥ| guhyarogapratiṣedhaḥ| viṣapratiṣedhaḥ| sarvaviṣapratiṣedhaḥ| kīṭalūtādiviṣapratiṣedhaḥ| mūṣikālarkaviṣapratiṣedhaḥ| rasāyanādhyāyaḥ| vājīkaraṇādhyāya iti| evamete catvāriṃśadadhyāyā uttaratantram| taditi bālasya parāmarśaḥ| dvau dvāviti vartmani dvau, sandhau dvau, yathāsaṃkhyena| traya iti dṛktamoliṅganāśeṣu pratyekamekaikaḥ| granthyādikṣudrarogaguhyarogeṣu pṛthagdvayaṃ pratyekaṃ dvau dvau| anapatyānāmaprajānāṃ puṃsāṃ catvāriṃśo'dhyāyo bījapoṣaṇaḥ śukravṛddhiheturiti| ityevamanena prakāreṇa, saviṃśamadhyāyaśataṃ ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ sūtraśārīranidānacikitsākalpasiddhyuttaratantrairudīritamiti bhadram| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāna āyuṣkāmīyo'dhyāyaḥ prathamaḥ|| 1||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bālopacaraṇīyādayaścatvāriṃśat, uttaram| iti ṣaḍbhiḥ sthānairviṃśamadhyāyaśatamasmin śāstre uktam| atrāyuṣkāmarogānutpādanadravādiśabdāḥ āyuṣkāmīyarogānutpādanīyadgavadgavyavijñānīyādisaṃjñānāṃ lakṣakāḥ| dinartvīhādiśabdāḥ dinacaryartucaryādisaṃjñānāṃ vācakāḥ| śuddhyādayaḥ-śodhanādidravyagaṇāḥ| dṛksekaḥ-āścotanam| kṣārāgnikarmika eko'dhyāyaḥ| madādayo-madātyayādayaḥ| viśi-viḍrogayoratīsāragrahaṇyoḥ| mūtrite-mūtrarogayoḥ mūtrakṛcchra (mūtrāghāta) pramehayoḥ| bhūtage-bhūtavijñānīyatatpratiṣedhayoḥ| vartmasu-vartmarogavijñānapratiṣedhayoḥ| sandhiṣu-sandhigatarogavijñānapratiṣedhayoḥ| dṛgādiṣu trayaḥ, na tu pratyekam| sarvagādiṣu ṣaṭsu pratyekaṃ dvau, vijñānapratiṣedhabhedāt, vraṇe tu vraṇasadyovraṇabhedāt| sarvage-sarvākṣiroge| bhaṅge-asthibhaṅge| granthyādiprabhṛtiṣu triṣu pṛthak dvayaṃ, vijñānapratiṣedhabhedāt| anapatyānāṃ bījapoṣaṇo-vājīkaraṇam| viṃśaṃviṃśatyuttaram| ityadhyāyasaṅgrahaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| adhyāya āyuṣkāmīyaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 1|| |</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.1.2">
          <head>dinacaryādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atheti sarveṣvadhyāyeṣu maṅgalārthaḥ| tathā ata ityānantarye prastutābhisambandhe vā| athetyādiśabdānāṃ pūrvādhyāye varṇita evārthaḥ| māṅgaliko hyācāryaḥ pratyadhyāyārambhe maṅgalārthamathaśabdaṃ prayuṅkte| dine dine caryā dinacaryā, dinasya vā caryā dinacaryā| caraṇaṃ caryā| ubhayalokahitamāhāravihāraceṣṭitamiti yāvat, pratidine yatkartavyam| dinacaryā yasminnadhyāye'stīti pūrvavat chapratyayamutpādya tallope prakṛtibhāvatvaṃ ca pratipādya dinacaryeti niṣpādyate, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| nanu, prastutādāyuṣkāmīyādadhyāyādanantaraṃ ko'sya sambandhaḥ ?| ucyate| yasmādāyuṣkāmeṇa puruṣeṇa yatpradhānamāyuṣyaṃ tadāsevyaṃ prathamataḥ, tadanvanyāni yānyāyuṣyāṇi| ataḥ prathamaṃ tāvadācārapradhānena bhavitavyam| yataḥ, "ācārādāyurlabhyate" ityācāryāḥ| yadyapyatra rātricaryā'pi vihitā, tathāpi prādhānyāddinacaryā asminnadhyāye nirdiṣṭā| ato dinacaryādhyāyo'yamucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dinacaryādhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-athāta iti| yataḥ pūrvādhyāye vyādhipratīkāraḥ sāmānyasaṃkṣepābhyāṃ vyākhyātaḥ| sa evedānīṃ viśeṣavistarābhyāṃ vyākhyeyaḥ| sa ca hetvādikrameṇa| tatrādau bahuvaktavyatvādbahiraṅgo hetuḥ| sa dvedhā-vihāraḥ āhāraśca| vihāro dvedhā-niyatakālo'niyatakālaśca| niyatakālo'dvedhā-dainandinaḥ ārtavaśca| tatra dainandino'sminnadhyāye| ata evāyaṃ dinacaryākhyaḥ| sa ca prabodhādiḥ|</ab>
          <ab type="mula">asmiṃstantre āyuḥpālanaṃ prakṛtam| tadvividham, svasthavṛttamāturavṛttaṃ ca| tatra maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvādāturopayogitvācca svasthavṛttamevādāvucyate--------- brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ| ---------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rātreścaturdaśo muhūrto brāhmo muhūrtaḥ, viṣuvati samarātriṃdive kāle dvighaṭikopalakṣaṇaḥ| muhūrtasya ceha dvighaṭikopalakṣaṇārthatvātsarvasmin kāle rātreścaturghaṭikāvaśeṣe samutthānaṃ kāryamiti sthitam| (svastho-nīrogaḥ kalyaḥ| sa āyuṣo yathopacaritasya jīvitasya rakṣārthaṃ brāhme muhūrta uttiṣṭhedabhyutthānaṃ kuryāt| muhūrto-nāḍikādvayam| brahma-jñānaṃ, tadarthamadhyayanādyapi brahma, tasya yogyo muhūrto brāhmaḥ, paścimayāmasya nāḍikādvayam|) tasmin brāhme muhūrta uttiṣṭhet| kimbhūtaḥ ? svastho'nāturaḥ| (suśrute sū.a.15/48)- "samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ| prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate" iti svasthalakṣaṇam| kimarthamuttiṣṭhet ? rakṣārthamāyuṣo jīvitasya| tadā hyuttiṣṭhato vyādhyalakṣmyādyabhāva evāyuṣo rakṣā bhavati| ātureṇa dhātusāmyārthaṃ svaptavyameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra prabodhaṃ vidhatte-brāhmo mūhūrta iti| rātrerupāntyo muhūrtā brāhmaḥ| tatra uttiṣṭhet-prabudhyet| svasthonīrogaḥ| rogiṇastvaniyamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhistataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādijam| prātarbhuktvā ca mṛdvagraṃ kaṣāyakaṭutiktakam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kanīnyagrasamasthaulyaṃ praguṇaṃ dvādaśāṅgulam| bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarīrasya cintā śarīracintā- jīrṇājīrṇanirūpaṇādikā, tāṃ nirvartya, tato mūtrapurīṣādeḥ kṛtaśaucavidhānaḥ, tato'nantaraṃ dantapavanamarkādikaṃ bhakṣayet| saṅgrahe'pyuktam (sū.a.3)- "brāhme muhūrta uttiṣṭhejjīrṇājīrṇaṃ nirūpayan" ityādi| arkaḥ- sūryāhvaḥ| nyagrodho- yakṣāvāsaḥ| khadiro- gāyatrī| karañjaściribilvaḥ| kakubho'rjunaḥ| ādiśabdena mālatīkaravīrādiparigrahaḥ| kathaṃ bhakṣayet ? dantānāṃ māṃsānyabādhayannapīḍayan| prātaḥ- pratyuṣasi, bhuktvā ca- āhāraṃ bhakṣayitvā ca| mṛdvagraṃ- kūrcitāgram| tathā kaṣāyakaṭutiktam, rasatrayeṇa hyanena mukhavairasyārocakaśleṣmādyapanayāḥ samyak sampadyante| arkādyupādānādeva kaṣāyāditve labdhe, kaṣāyādigrahaṇaṃ saṅgrahādigṛhītasya saṅgrahārthaṃ spaṣṭārthaṃ ca| arkādigrahaṇamudāharaṇārthaṃ jñeyam| atra saṃkṣepavivakṣayā na dantapavanasya gaṇasaṅgrahaḥ| dvādaśādyaṅgulapramāṇatvaṃ śleṣmātakādyaniṣṭadantapavananiṣedhaśca tantrāntarokta (saṅgrahokta) mapi nehoktam| suśrutenoktam (?) "ajagdhamanupakliṣṭaṃ ṣaḍaṣṭadvādaśāṅgulam| pradeśanīmukhasamaṃ mṛdu syāddantadhāvanam| kūrcitāgraṃ" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śaucaṃ vidhatte-śarīracintāmiti| tataḥ-prabodhānantaram| kṛtaśaicavidhirbhavet-smṛtyuktavidhinā malotsargādyācamanaparyantaṃ kuryāt| kiṃ kṛtvā śarīracintāṃ nirvartya-niṣpādya| kīdṛśaṃ me śarīraṃ, kiñca mayā asya hitamanuṣṭhitaṃ, kiṃvā adyānuṣṭheyamityādi vimarśaḥ śarīracintā| vakṣyati hi (sū. a. 2/47)- "naktaṃdināni me yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅga bhavatyevaṃ nityaṃ sannihitaḥ smṛtiḥ||" dharmaśāstre'pi-"brāhmo muhūrta utthāya cintayedātmano hitam" iti| tadā hi kṛto vimarśo yathārtho bhavati, manasaḥ prasannatvāt| dantadhāvanaṃ vidhatte-arketi| prātarbhuktvā ceti dvikālaṃ dantapavanaṃ bhakṣayet| dantāḥ pūyante śodhyante'neneti dantapavanaṃ-dantakāṣṭham| taccārkādijam| kakubho'rjunaḥ| ādiśabdādasanādayaḥ| tacca mūlam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam| sarjārimedāpāmārgamālatīkakubhodbhavam|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ mūlamanyadapīdṛśam| vijñātavṛkṣaṃ kṣuṇṇāgramṛjvagranthi subhūmijam||" iti| kanīnyagrasamasthyaulyaṃ-kaniṣṭhikāṅgulyagrabhāgavatsthūlam| praguṇaṃṛju| kaṣāyādirasamarkādibhyo'nyadapi grāhyam, arkādyanabhivyaktakaṣāyādirasamapi grāhyāmityubhayorgrahaṇam| bhakṣaṇena bhakṣaṇapūrvakaṃ dantagharṣaṇaṃ lakṣyate, dantamāṃsabādhananiṣedhānyathānupapatteḥ| na hi bhakṣaṇamātreṇa dantamāṃsānāṃ pīḍā| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 3)- "prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayeddantadhāvanam| vāpyatrivargatritayakṣaudrāktena ca gharṣayet| vāpyaṃ-kuṣṭham| trivargatritayaṃ-triphalā, trikaṭukaṃ, trijātakaṃ ca| śanaistena tato dantān dantamāṃsānyabādhayan" iti| gharṣaṇaṃ cādhodantapurvakam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "dantān pūrvamadho gharṣetprātaḥ siñcecca locane| toyapūrṇamukho grīṣmaśaradoḥ śītavāriṇā" iti| ṛtvantare koṣṇavāriṇetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī| tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajīrṇādīnāṃ dvandvaḥ| etāni vidyante yasyeti 'ata iniṭhanau' iti iniḥ| evaṃ tṛṣṇāsyetyādau dvandvādiniśca| taddantapavanamajīrṇī na bhakṣayet| evaṃ vamathvādīnāṃ karṇāmayyantānāṃ sambandho yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogaviśeṣe dantadhāvanaṃ niṣedhati-nādyāditi| ajīrṇādirogī, taddantapavanaṃ, nādyānna bhakṣayet| arditaṃekāyāmaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 3)- "naiva śleṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān| bilvababbūlanirguṇḍīśigrutindukatilvakān|| kovidāraśamīpīlupippaleṅgudaguggulūn| pāribhadrakamamlīkāmocakyau śālmalīṃ śaṇam|| svādvamlalavaṇaṃ śuṣkaṃ suṣiraṃ pūti picchilam| pālāśamāsanaṃ dantadhāvanaṃ pāduke tyajet||" iti|</ab>
          <ab type="mula">sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-dantapavanabhakṣaṇānantaraṃ, sauvīrākhyamañjanaṃ bhajet| kasmāt ? yato hitamakṣṇoḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> añjanaṃ vidhatte-sauvīramiti| tato-dantadhāvanāntaraṃ, sauvīrākhyamañjanaṃ bhajet| yasmādakṣṇornetrayoḥ nityaṃ-sarvadā, hitaṃ-pathyam| asya ca mṛducūrṇāñjanatvāttisraḥ śalākā mānam| saṅgrahe tu phalamuktam (sū. a. 3)- "locane tena bhavato manojñe sūkṣmadarśane| vyaktatrivarṇe vimale susnigdhaghanapakṣmaṇī||" iti| suśrutastu (ci. a. 24/18) srotoñjanamāha-"mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam| dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭeḥ kledarujāpaham||" iti| ubhayoḥ prāmāṇyādvikalpaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">------------------------------------------------| cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣāt śleṣmato bhayam||5||</seg> yojayetsaptarātre'smātsrāvaṇārthaṃ rasāñjanam| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmātkāraṇāt, srāvaṇārthaṃ saptarātre sati, rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavākhyaṃ, yojayet| yasmāccakṣustejomayamāgneyam| yadyapi pañcamahābhūtātmakaṃ sarvamapi, tathāpi bāhulyena vyapadeśāttejomayamucyate| ata eva tadrūpāṇyālocayati| tathā ca loke kaścidāha-- "narapatireti" iti| na cāsau narāṇāmeva patiḥ kintarhi nārīṇāmapīti| tasya hi cakṣuṣo vātapittābhyāmapi bhayamasti, viśeṣeṇa tu kaphādbhayam, tato rasāñjanaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sauvīrāpavādena rasāñjanaṃ vidhatte-cakṣuriti| saptarātre rasāñjanaṃ yojayet| antarārthe saptamī, saptarātramantaraṃ kṛtvetyarthaḥ| kimarthaṃ ? srāvaṇārthaṃ,- śleṣmanibarhaṇārtham| yasmāccakṣustejomayam, tatastasya śleṣmataḥ-kaphājjalātmakāt, viśeṣādbhayam| vātapittayostu viśeṣabhayābhāvānnityāñjanena ca prasādanenopaśamāt pṛthak pratīkārābhāvaḥ| asya ca tīkṣṇapiṇḍāñjanatvāddhareṇumātratvam| piṇḍatvaṃ ca dārvīkkāthajatvāt| uktaṃ hi-"dārvīkkāthamajākṣīrapādaṃ paktvā yadā ghanam| tadā rasāñjanākhyaṃ tannetrayośca prayojayet||" iti| nanu "pañcasaptāṣṭarātre vā srāvaṇārthaṃ rasāñjanam|" iti (sū. a. 5/12) carakavacanam| iha tu saptarātra iti virodhaḥ| maivam| pañcasaptāṣṭarātrāṇāṃ bahumadhyālpakaphaviṣayatvāt| nanu "niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate" iti (sū. a. 5/14) carakeṇāñjanasya rātriḥ kāla uktaḥ| iha tu dantadhāvanāntaramiti virodhaḥ| maivam| carakavākyasya hyayamarthaḥ| yadā nityāñjanaṃ bādhitvā pūrvāhṇe rasāñjanaṃ prayujyate tadā dhruvaṃ nityasevyamañjanaṃ niśāyāmiṣyate, anyadā tu prātarevetyavirodhaḥ| tathā ca manuḥ (a. 4/152)- "maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam| pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam|" iti| maitraṃ-sūryārādhanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------| tato nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlabhāgbhavet||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāvanādīnāṃ guṇāḥ nasyādividhiṣu vakṣyamāṇā vidhānaṃ ca| tāmbūlasya tu vaiśadyāruciharatvasaugandhyādiguṇāḥ prasiddhā eva| nāvanādīnāṃ tāmbūlāntānāṃ dvandvaḥ| tato'ñjanādanantaraṃ, nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlāni bhajate yaḥ sa evaṃvidho bhavet| 'bhajo ṇviḥ' iti ṇviḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyādīn vidhatte-tata iti| tato'ñjanādanantaraṃ, krameṇa nāvanādīn bhajet| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "aṇutailaṃ tato nasyaṃ tato gaṇḍūṣadhāraṇam| ghanonnataprasannatvakskandhagrīvā''syavakṣasaḥ|| sugandhivadanāḥ snigdhanisvanā vimalendriyāḥ| nirvalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ" iti| gaṇḍūṣaśca snehakaṣāyoṣṇodakaiḥ kramāt kāryaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "oṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśoṣadvijāmayāḥ| na syuḥ svaropaghātāśca snehagaṇḍūṣadhāraṇāt|| khadirakṣīravṛkṣārimedāmbukavalagrahaḥ| arocakāsyavairasyamalaputiprasekajit|| sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam| prāyogikaṃ tato dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret| dhūmapasyordhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ| añjanotkleśitaṃ nasyaiḥ kavalairnāvaneritam| dhūmena kavalotkliṣṭaṃ kramādvātakaphaṃ jayet" iti| tāmbūlaṃ tu jātīphalādiyuktam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktreṇa dhārayet| jātīlavaṅgakarpūrakaṅkolakaṭukaiḥ saha|| kaṭukaṃ-latākastūrikāphalam| tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ hṛdyaṃ pūgaphalānvitam" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yeṣāṃ tu tāmbūlamapathyaṃ, tānāha------------- tāmbūlaṃ kṣatapittāsrarūkṣotkupitacakṣuṣām| viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ śoṣiṇāmapi||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣataṃ vidyate yeṣāṃ te kṣatāḥ| arśa āditvādac| evaṃ pittāsrā rūkṣāśca| utkupitamabhiṣyannaṃ cakṣurekaṃ dve vā yeṣāṃ ta evam| kṣatāśca pittāsrāśca rūkṣāścotkupitacakṣuṣaśca, teṣāmapathyamahitam| tathā viṣārtānāṃ mūrcchārtānāṃ madārtānāṃ śoṣiṇāṃ ca, ityapiśabdasyārthaḥ| śoṣiṇo- rājayakṣmiṇaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣatādau tāmbūlaṃ niṣedhati-tāmbūlamiti| kṣataṃkṣatakāsaḥ| pittāsraṃ-raktapittam| rūkṣo-niḥsnehāṅgaḥ| utkupitacakṣuḥ-abhiṣyandākhyo'kṣirogaḥ| śoṣo-mukhaśoṣo rājayakṣmā ca| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/24)-"raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām| rūkṣadurbalamattānāṃ na hitaṃ mukhaśoṣiṇām||" iti| tāmbūlaṃ suptotthitādau tu pathyam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)-"pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave| dvipatramekaṃ pūgaṃ ca sacūrṇakhadiraṃ ca tat" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tadetatsarvaṃ vidhāya, bhojanāsanne kāle'bhyaṅga ācaraṇīya ityāha------------------ abhyaṅgamācarennityaṃ, sa jarāśramavātahā| dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadārḍhyakṛt||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhyaṅgaṃ nityaṃ satatamācaret| nityagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham| ekadvitridināntaramapi yathoditamācarato na doṣaḥ| so'bhyaṅgaḥ, ācaryamāṇo jarā ca śramaśca vātaśca tān hantīti kvip| tathā dṛṣṭītyādi| dṛṣṭeḥ prasādo- vaimalyaṃ dṛṣṭiprasādaḥ| śobhanā cāsau tvak ca sutvak, tasyā bhāvaḥ sutvaktvam| dṛḍhasya bhāvo dārḍhyam| "varṇadṛḍhādibhyaḥ ṣyañca" iti ṣyañ| dṛṣṭiprasādādīnāṃ dvandvaḥ| tāni karoti yo'bhyaṅgaḥ, sa evam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhyaṅgaṃ vidhatte-abhyaṅgamiti| sa cotpannāyāṃ kṣudhi vidheyaḥ| tadā hi śuddhasrotastayā romakūpaiḥ sneho dehaṃ vyāpnoti, taṃ coṣmā pacati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 3)- "atha jātānnapāneccho mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ| yathartusaṃsparśasukhaistailairabhyaṅgamācaret||" iti| abhyaṅgaphalamāha- sa iti| so'bhyaṅgaḥ , jarādīn hanti, dṛṣṭiprasādādīṃśca karoti| sutvaktvaṃ-nirmalanirvalīkatvaṃ tvacaḥ| saṅrahe tu (sū.a. 3)- "rathākṣacarmaghaṭavadbhavantyabhyaṅgato guṇāḥ| sparśane'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam|| tvacyaśca paramabhyaṅgo yasmāttaṃ śīlayedataḥ "| iti|</ab>
          <ab type="mula">śiraḥśravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet| --------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tamabhyaṅgam, śiraḥśravaṇapādeṣu, viśeṣeṇātiśayena, śīlayedabhyaset, iti vacanāccāvaśyaṃ na tathā sarvaśarīre'bhyaṅgaḥ kāryaḥ, yathaiteṣu śiraḥśravaṇapādeṣu| atra ca pūrvavadekatvābhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhyaṅgābhyāsaṃ vidhatte-śira iti| tamabhyaṅgaṃ, śīlayedabhyaset sarveṣvaṅgeṣu, viśeṣānmūrdhakarṇāṅghriṣu| ekasminneva prayoge punaḥ punaḥ yojanamabhyāsaḥ| pratyahaṃ prayogābhyāsastu nityamityanenaivoktaḥ| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"sa keśyaḥ śīlito mūrdhni kapālendriyatarpaṇaḥ| hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam|| pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭiprasādakṛtu| pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athetadapavādamāha-------- -----------------------------------------------------| varjyo'bhyaṅgaḥ kaphagrastakṛtasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhyaṅgo varjyo- varjanīyaḥ| kaphagrastena kṛtasaṃśuddhinā ajīrṇinā ca| grastagrahaṇamatiśayapratipādanārtham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhyaṅgaṃ kaphagrastādau niṣedhati-varjya iti| kaphagrastaḥ-ativṛddhaśleṣmā, kṛtasaṃśuddhiḥ-kṛtavamanavirekaḥ, ajīrṇī ca, abhyaṅgaṃ varjayet| kṛtasaṃśuddhestadahareva niṣiddhaḥ| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/36)- "taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathañcana| tathā vānto viriktaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ|| pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyorasādhyatvamathāpi vā|| śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnisādādayo gadāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto'gnirmedasaḥ kṣayaḥ| vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmādupajāyate||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma ucyate| tasmātpañcaguṇāḥ lāghavādayo niṣpadyante| vibhaktāni-vibhāgena sthitāni, ghanāni- dṛḍhāni, gātrāṇi yasya sa vibhaktaghanagātraḥ, tasya bhāvastattvamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> iṣṭasādhanatvakathanadvārā vyāyāmaṃ vidhatte-lāghavamiti| vyāyāmāt lāghavādyupajāyate| tasmāttaṃ kuryādityarthasiddham| vibhaktaghanagātratvaṃ-susanniviṣṭanibiḍāvayavatvam| āyāsamātraphalaṃ śārīraṃ karma vyāyāmaḥ|uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "śarīrāyāsajanakaṃ karma vyāyāma ucyate" iti| tacca niyuddhādi| taccābhyaktagātraiḥ kriyate, ityabhyaṅgānantaramuktam| vakṣyati hi (sū. a. 3/10)- "vātaghnatailairabhyaṅgaṃ mūrdhatailaṃ vimardanam| niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ" iti|</ab>
          <ab type="mula">idānīṃ yenāsau na kāryastaṃ darśayati----------- vātapittāmayī bālo vṛddho'jīrṇo ca taṃ tyajet| ----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittāmayī, bālaḥ- āṣoḍaśādvarṣāt, vṛddhaḥ- saptaterūrdhvam, ajīrṇī ca, taṃ jahyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātarogādau vyāyāmaṃ niṣedhati-vātapittāmayīti| taṃ-vyāyāmam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">--------------------------------------------------| ardhaśaktyā niṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ||11||</seg> śītakāle vasante ca, mandameva tato'nyadā| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| balavadbhiḥ puruṣaiḥ snigdhabhojibhirardhaśaktyaiva niṣevyo vyāyāmaḥ| prāk śramādvāyāmavarjanaṃ kāryamityarthaḥ| kadāsau vidhātavyaḥ ? ityāha- śītakāla iti| hemante śiśire vasante ca sevyaḥ| śītartuvasantābhyāmanyadā mandameva sevyaḥ| mandamiti kriyāviśeṣaṇam| kriyāviśeṣaṇānāṃ ca karmatvamekatvaṃ napuṃsakatvaṃ ca vaktavyamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyāyāmamātrāmāha-ardhaśaktyeti| ardhaśaktyā vyāyāmo niṣevyaḥ| kiṃ sarvaiḥ? netyāha-balibhiriti| balibhiḥ snigdhabhojibhiriti militaṃ viśeṣaṇam| kiṃ sarvadā? netyāha-śītakāla iti| śītakāle-hemantaśiśirayoḥ| anyadā tu tato'rdhaśaktermandamalpamātraṃ niṣevyaḥ| anyadetyanyasyāmavasthāyāṃ anyasmiṃśca ṛtau| anyāvasthā-balitvasnigdhabhojitvaviparyayaḥ| anyartuḥ- grīṣmāditrayam| eva śabdena mandatvaviṣaye ardhaśakterna praveśaḥ,ardhaśaktiviṣaye tu mandatvapraveśo'stīti dyotyate|ardhaśaktilakṣaṇam suśrutenoktam (ci. a. 24/43)- "hṛdi sthānasthito vāyuryadā vakraṃ prapadyate| vyāyāmaṃ kurvato jantostadvalārdhasya lakṣaṇam " iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| taṃ kṛtvā'nusukhaṃ dehaṃ mardayecca samantataḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ- vyāyāmaṃ, kṛtvā, anusukhaṃ- yathā śarīre bādhā na syāttathā, dehaṃ mardayet| samantataḥ- paritaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mardanaṃ vidhatte-taṃ kṛtveti| anusukhaṃ-sukhānatikrameṇa| samantataḥ-sarvāṅgeṣu| ativyāyāmadoṣakathanātpūrvaṃ mardanavidhānaṃ mardanasya vyāyāmāṅgatvakhyāpanārtham| aṅgatvaṃ coktameva, taṃ kṛtveti| ata evoktaṃ suśrutavyākhyāyāṃ jaijjaṭena-"mardanamapi vyāyāmāntaḥpātyeva" iti| tacca viśeṣātpadbhyām| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 24/43)- "vyāyāmasvinnagātrasya padbhyāmudvartitasya ca|| vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ| ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ativyāyāmāttṛṣṇādayo bhavanti| tṛṣṇeti pṛthak padam| (tena tṛṣṇādīnāṃ padānāmakṛtasamāsānāṃ nirdeśo doṣadeśādyanurodhenaikasya dvayostricaturāṇāṃ bahutarāṇāṃ sarveṣāṃ cāti vyāyāmavyāpattvadyotanārthaḥ|) ativyāyāmaprasaṅgenātijāgarādīnāmapi vyāpado darśayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyāyāmapramāṇātikrame doṣamāha-tṛṣṇeti| kṣayo-rājayakṣmā| pratamakaḥ-tamakaśvāsabhedaḥ| śramaḥ-karmendriyāṇāṃ svavyāpārākṣamatvam, klamo-buddhīndriyāṇām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasam| gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajannati vinaśyati||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāyāmādīnāṃ bhāṣyāntānāṃ dvandvaḥ| tānyādiryasya sāhasasya dhanurākarṣaṇādestadevam| ayathābalamārambhaḥ sāhasam, tadbhajansevamāno vinaśyati| ka iva ? siṃha iva, siṃho vikramavānapyatibalaṃ gajapatiṃ mahāvarṣmāṇamākarṣannākrāman yathā vinaśyati, tathā'yathābalamārabdhena vyāyāmādinā naro māryata iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyāyāmaprasaṅgājjāgarādīnāṃ yathoktapramāṇātikrame doṣamāha-vyāyāmeti| gajamākarṣan siṃha iva| yataḥsāhasataḥ| ayathābalamārambhaḥ sāhasam| na hi vyāyāmādyatibhajanaparyāptaṃ puṃsāṃ balamasti| adhvastrīśabdābhyāṃ gamanasambhogo lakṣyete| ādiśabdena dhanurākarṣaṇādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">udvartanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam| sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udvartanasya kaphaharādayaścatvāro guṇāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> iṣṭasādhanatvakathanadvārodvartanaṃ vidhatte-udvartanamiti| udvartanaṃ kaphaharaṇādiguṇam| ataḥ kuryādityarthasiddham| pravilāyanaṃ-dravīkaraṇam| dravīkṛtya medasaḥ śoṣaṇamityarthaḥ| udvartanaṃ-kaṣāyādicūrṇairgātroddharṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam| kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛḍdāhapāpmajit||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snānaṃ dīpanaṃ vṛṣyāmāyuṣyaṃ ca bhavati| ūrjā- utsāhaḥ, balaṃ- prāṇaḥ, ete pradadāti- karoti yattadevam| kaṇḍvityādi| kaṇḍvādīnāṃ dvandvaḥ| etān jayati| snānasya prabhāvādāyuṣyatvavṛṣyatvadīpanatvāni boddavyāni| athavā snānena praharṣo bhavati, praharṣaṇatvācca vṛṣyatvam| tathā ca vakṣyati (u.a.40/35)- "yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarvaṃ vṛṣyamucyate" iti| tathā, snānaṃ jāṭharāgnerbahirnirgatāni romakūpāśritānyarcīṃṣi ruddhvā'ntarnayati, tataścāgneḥ prabalatvaṃ kurvad dīpanaṃ sampadyate| yathā- śītakāle śītānilasparśasaṃruddhasya jāṭharāgneḥ prabalatvam| bālādityastu vyācakṣiṣṭa "snānena bhrājakākhyaṃ tvagāśritaṃ pittamantaḥ praviśadūṣmāṇaṃ saṃvardhayati, tena taddīpanam"| ata eva pariṣeke jalamuṣṇamiṣyate| yasmācchītaṃ nirvāpayati tejo na dehasyāntaḥ praveśayati| śītakāle tu yacchītānilasparśasaṃruddhasyāgneḥ prabalatvaṃ tatkāla evaṃ tasmin, kālasvābhāvyāditi boddhavyam| tathā cānyartau śīte sati mandāgnitvameva dṛśyate| yathā- varṣāsu| agnimāndyādevātra hi vahnisandhukṣaṇaṃ bhojanaṃ samupadiṣṭam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.6/36)- "vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> iṣṭasādhanatvakathanadvārā snānaṃ vidhatte-dīpanamiti| snānaṃ dīpanatvādiguṇam| ataḥ kuryādityarthasiddham| dīpanaṃ prabhāvāt| kecidatra yuktimāhuḥ-"bāhyo'ṅgasekaiḥ śītādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ| narasya snātamātrasya dīpyate tena pāvakaḥ||" iti| vṛṣyaṃ-vṛṣāya strīprasaṅgine hitaṃ, śukravardhanamityarthaḥ| ūrjotsāhaḥ| malastvagupalepaḥ| manaḥkarmendriyavyāpāre sati buddhīndriyoparamastandrā| dahyamānavat duḥkhaṃ dāhaḥ| pāpmā-pāpam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ| tenaiva tūttamāṅgasya balahṛtkeśacakṣuṣām||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uṣṇāmbunā adhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ- prāṇakṛt| tenaivoṣṇodakenaiva, uttamāṅgasya- śirasaḥ, pariṣeko vidhīyamānaḥ keśacakṣuṣāṃ balahṛt| prāṇyaṅgānāṃ samāhāra eva dvandva ityasya prāyikatvātkeśacakṣuṣāmityupapannameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uṣṇaśītabhedabhinnasya snānasya viṣayamāha-uṣṇāmbuneti| uṣṇāmbunā yaḥ pariṣekaḥ, so'dhaḥkāyasya balāvahaḥ| sa evottamāṅgasyordhvakāyasya keśānāṃ cakṣuṣośca balahṛt| tasmātkeśacakṣurbalārthibhiḥ śītena vāriṇā snātavyam, itarairuṣṇena, ityarthasiddham| na tvekasmin snāne śītoṣṇayoḥ prayogaḥ, kriyāsaṅkaradoṣāpatte| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"nānāplutya śiraḥ snāyānna jale'lpe na śītale|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">snānaṃ yeṣāmapathyam, tān darśayitumāha----------- snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu| ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> netre cāsyaṃ ca karṇau ca tatra rogāḥ| arditaṃ ca netrāsyakarṇarogāścātisāraśca te vidyante yeṣāṃ ta evam| teṣu garhitamahitam| evaṃ śeṣeṣu yojyam| ādhmānādīnāṃ dvandvastato matup| tena ādhmānavatsu garhitamiti yojyam| evaṃ śeṣeṣvapi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> arditādau snānaṃ niṣedhati-snānamiti| arditaḥ-ekāyāmaḥ| ādhmānamudarāpūraṇam| bhuktavān-kṛtabhojanaḥ| garhitaṃ-niṣiddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jīrṇo hitaṃ mitaṃ cādyānna vegānīrayedbalāt| na vegito'nyakāryaḥ syānnājitvā sādhyamāmayam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrṇe- samyakpariṇate pūrva āhāre, adyāt- bhuñjīta| kimadyāt ? hitaṃ- pathyam| mitaṃ- mātrayā yuktam| pathyamapi hyatimātraṃ hīnamātraṃ vā bhuktaṃ doṣāya syāt, ato mitam| na vegānityādi| vātaviṇmūtrādīnāṃ sambandhino vegānanunmukhībhūtān balānnairayenna pravartayet| na vegita ityādi| sañjātavātaviṇmūtravegastamakṛtvā nānyakāryaḥ syāt| nānyatkāryaṃ kuryādityarthaḥ| nājitvetyādi| sādhayituṃ śakyaḥ sādhyaḥ, taṃ rogamajitvā nānyakāryaḥ syāditi yojyam| sa hyupekṣito duḥsādhyo'sādhyo vā syāt| sādhyaśabdopādānādasādhyāmayaṃ prati yatno na kāryaḥ, cikitsānaiṣphalyāditi dyotayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhojanaṃ vidhatte-jīrṇa iti| hyastane jīrṇe'nne sati, adyāt-bhuñjīta| kim ? hitaṃ,-deśakālādyucitam, mitaṃ-yathoktamātram| nanu, vihāreṣvāhārasyoktiraprastutā| maivam| kriyāprādhānyādvihāratvamāhārasya| kriyāpradhāno hi vihāraḥ, kriyādravyapradhāna āhāraḥ, ayameva vihārāhārayorbhedaḥ, kriyādravyayorubhayatra bhāvāt| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"annapānavidhānena bhuñjītānnaṃ vinā'tyayāt| abhinandya prasannātmā hutvā dattvā ca śaktitaḥ|| pākaṃ sajalamekānte yathāsukhamiti bruvan| prayacchetsarvamuddiśya pācayennānnamātmane| nānnamadyānmūmūrṣūṇāṃ mṛtānāṃ duḥkhajīvinām| strījitaklībapatitakrūraduṣkarmakāriṇām|| gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṃ paṇināṃ na ca| notsaṅge bhakṣayedbhakṣyān jalaṃ nāñjalinā pibet|| sarvaṃ ca tilasambaddhaṃ nādyādastamite ravau|| na bhuktamātra āyasyenna niṣiddhaṃ bhajetsukham||" iti| evaṃ prabodhādayo bhojanāntā baddhakramā vihārā uktāḥ| tāṃścāvaśyakartavyānmanyamāneṣu nareṣu vegodīraṇavegadhāraṇavyādhyupekṣāḥ sambhāvyeran| atastatpratiṣedhaṃ karoti| tatra vegodīraṇaṃ niṣedhati-na vegāniti| vegāḥ-vātaviṇmūtrādayaḥ| kiṃ pravartamānānapi na pravartayet ? netyāha-balāt, apravṛttānna pravartayedityarthaḥ| vegadhāraṇaṃ niṣedhati-na vegita iti| vegitaḥ-sañjātavegaḥ san, anyakāryo na syādvegānevotsṛjedityarthaḥ| vyādhyupekṣāṃ niṣedhati-nājitveti| āmayamajitvā'nyakāryo na syāt, āmayameva jayedityarthaḥ| kiṃ sarvam ? netyata āha-sādhyam, asādhyastu prayatnavaiyarthyādupekṣya eva| iti baddhakramavihārā vyākhyātāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ| sukhaṃ ca na vinā dharmāttasmāddharmaparo bhavet||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvabhūtānāmaśeṣaprāṇināṃ, yasmātsukhārthāḥ pravṛttayaḥ- karmāṇi, matāḥ- abhipretāḥ| sukhaṃ ca śarmākhyaṃ, dharmādvinā na bhavati, tasmātkāraṇāt, dharmaparo- dharmapradhānaḥ, syāt| dharmāditi "pṛthagvinā" iti pañcamī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athābaddhakramān vihārān vyācaṣṭe, te ca prāyeṇa dharmarūpāḥ| tatra dharmasyāyurvedāṅgatve hetumāha-sukhārthā iti| sukhamārogyam| uktaṃ hi carake (sū. a. 9/4)- "sukhasaṃjñakamārogyaṃ, vikāro duḥkhameva ca" iti| yadyapi ṣoḍaśātmakāccikitsitādārogyaṃ, tathāpi dharmasahakṛtādeva| iti dharmasyāyurvedāṅgatvam|</ab>
          <ab type="mula">bhaktyā kalyāṇamitrāṇi sevetetaradūragaḥ| -----------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalyāṇe- śubhakarmaṇi, mitrāṇi- sahāyāḥ, upadeśādinā kalyāṇamitrāṇi, tāni bhaktyā- adambhamatiḥ san, bhajet| itarāṇi- kalyāṇamitrāpekṣayetarāṇi pāpamitrāṇi, tebhyo dūragastadvarjanaparaḥ| tatsaṅgo hi dṛṣṭādṛṣṭānarthakaraḥ| dūraga ityatra "antātyantādhvadūrapārasarvānanteṣu ḍaḥ" iti ḍaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sanmitrasevāṃ vidhatte-bhaktyeti| kalyāṇāni kalyāṇahetutvāt| itarāṇyakalyāṇāni, tebhyo dūragaḥ san, kalyāṇāni mitrāṇī, seveta| kayā? bhaktyā| yadyapi bhaktiḥ sevaiva, tathāpi phalānusandhānanivṛtyarthamevamuktam| evaṃ hi kṛtaṃ karma mahāphalaṃ bhavati| ata eva vakṣyamāṇānyapi karmāṇi avaśyakartavyabuddhyā kartavyāni, na tu phalānusandhānena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛte||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sambhinnālāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam| pāpaṃ karmeti daśadhā kāyavāṅmanasaistyajet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṃsā- prāṇyupaghātaḥ, steyaṃ- cauryam, anyathākāmo- niṣiddhakāmasevā paśustrīgurudāragamanādi, etattrividhaṃ kāyikaṃ pāpaṃ karma| paiśunyaṃ- pareṣāṃ bhedakṛdvacanam, paruṣamamṛduvacanam, anṛtasatyavacanam, sambhinnālāpo'sambaddhapralapanam, caturvidhametadvācikam| vyāpādaḥ- prāṇyupaghātacintā, abhidhyā- paraguṇādyasahiṣṇutā, viṣayaspṛhā vā. dṛgviparyayaṃ- śāstradṛṣṭivaiparītyaṃ nāstikatvādi, trividhametanmānasam| tadetaddhiṃsādi daśadhā pāpaṃ karma kāyavāṅmanasaistyajenna kuryādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pāpaṃ niṣedhati-hiṃseti| tacca daśavidham| tatra hiṃsā-prāṇivadhaḥ| steyaṃ-prāṇivadhaḥ| steyaṃ-coryam| anyathākāmo'gamyāgamanam| paiśunyaṃ-parasyā'pratyakṣaṃ taddoṣakīrtanam| pratyakṣaṃ tu paruṣam| anṛtamasatyam| sambhinnālāpo'satpralāpaḥ| vyāpādaḥ-parāniṣṭacintanam| abhidhyā-parasvāpaharaṇecchā| dṛgviparyayaḥ-āptavākyeṣvapramāṇabuddhiḥ| dṛkśabdenāptadṛṣṭo'rtha ucyate|</ab>
          <ab type="mula">avṛttivyādhiśokārtānanuvarteta śaktitaḥ| ------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na vidyate vṛttiryeṣāṃ tānavṛttīn| śaktitaḥ- yathāsāmarthyam, anuvarteta- anukūlaṃ gacchet| tathā, vyādhinā śokena cārtāṃśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ārtānuvṛttiṃ vidhatte-avṛtīti| avṛttiḥ-jīvanopāyābhāvaḥ| śokaḥ-iṣṭaviyogajaṃ duḥkham| anuvarteta-ārtinivāraṇe prayateta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------| ātmavatsatataṃ paśyedapi kīṭapipīlikam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kīṭān pipīlikāṃścātmavatpaśyet| svaśarīratulyānityarthaḥ| kimuta sādhūnasādhūṃśca| kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyedityapiśabdasyārthaḥ| kīṭapipīlikamiti "kṣudrajantavaḥ" ityekatvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhūtadayāṃ vidhatte-ātmavaditi| kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyet, kiṃ punarbrāhmaṇādikam| "ātmanaḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācaret" ityarthaḥ|||</ab>
          <ab type="mula">arcayeddevagovipravṛddhavaidyanṛpātithīn| -------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> devādīnāṃ dvandvaḥ| devādīnarcayet| vṛddhāḥ- jñānavṛddhāḥ śīlatapovṛddhāśca| nṛpo- rājā| atithiḥ- asamānagrāmī vaiśvadevānte samupasthitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūjyapūjāṃ vidhatte-arcayediti| pūjyāśca devādayaḥ| vṛddhaḥ-śrutādibhirātmano'dhikaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------| vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyeta nākṣipet||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arthino- yācakān, pratyākhyānena vimukhānna kuryāt| nāvamanyet- nāvamānayet| na ca paruṣavacanādinā ākṣipet- paribhavet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yācakadveṣaṃ niṣedhati-vimukhāniti| sa tredhā, vimukhīkaraṇam avajñā parupabhāṣaṇaṃ ceti|</ab>
          <ab type="mula">upakārapradhānaḥ syādapakārapare'pyarau| -------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arau śatrāvapakārapare'pi satyupakārapradhānaḥ syāt| nanu, ripurapakāraka eva, tatkimapakārapara iti viśeṣaṇena| tathā ca māghaḥ (sargaḥ 2/37)- "upakartrāriṇā sandhirna mitreṇāpakāriṇā| upakārāpakārau hi lakṣyaṃ lakṣaṇametayoḥ" iti| ucyate| na hi sarvadaivārirapakāraṃ kartuṃ śakyaḥ syāt, kiṃ tarhi kadācideva| hetvādyadhīnatvādapakārakāritvasya| vātādidoṣavat| yathā- vātādayo doṣā dūṣaṇasvabhāvā api santaḥ kadācidvikārakāritve samarthā bhavanti kadācinnaiva| doṣatvaṃ tu sarvadaiva teṣām| tasmādapakārapara iti yuktaṃ viśeṣaṇam| apakāriṇyupakārakṛtsyāt kiṃ punarupakāraka ityapiśabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paropakāraṃ vidhatte-upakāreti| apakāraparepyarau upakārapradhānaḥ syāt, kiṃ punarupakārapare mitrādau| apakārāsamartho'pyarirastīti na paunaruktyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------| sampadvipatsvekamanā, hetāvīrṣyetphale na tu||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sampatsu vipatsu caikamanāḥ- samacittaḥ| sampatsu harṣeṇa, vipatsu viṣādādinā, na bhāvyamityarthaḥ| hetāvityādi| hetau- kāraṇe, īrṣyet| yathā- ayamevaṃ śrutatyāgādiguṇavān kasmāt, kasmādahamapyevaṃ na bhaveyam| phale na tu- parakīye śobhane phale vastrālaṅkārādike nerṣyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirvikāratvaṃ vidhatte-sampadvipatsviti| hetuṣu sampatsu, ciṣādahetuṣu vipatsu, ekamanāḥ-harṣaviṣādarahitacitto, bhavet| īrṣyāṃ niṣedhati-hetāviti| parotkarṣāsahanamīrṣyā| tāṃ na kuryāt| yo hi buddhimān, sa hetau-phalasādhane, īrṣyet, na tu phale| etaduktaṃ bhavati, ekaṃ phalamuddiśya, tatsādhanamanutiṣṭhadbhiḥ parasparerṣyayā'nuṣṭheyam| tathā hyanuṣṭhitaṃ karma samyagāśu niṣpadyate| atha daivānukūlyādekasya phale siddhe, tatretarairīrṣyā na kartavyā| sā hi na phalasya sādhanam, pratyuta pāparitāpayoriti|</ab>
          <ab type="mula">kāle hitaṃ mitaṃ brūyādavisaṃvādi peśalam| -----------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāle- prastāve, hitaṃ- pathyam, mitaṃ- na bahu, avisaṃvādi- satyam, peśalaṃ- manojñaṃ, brūyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhāṣaṇaṃ vidhatte-kāla iti| kāle-prastāve, brūyāt| tacca hitaṃ-pathyam| mitaṃ-vivakṣitārthaprakāśanamātram| avisaṃvādi-satyam| peśalaṃ-madhuram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------| pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ suśīlaḥ karuṇāmṛduḥ||26||</seg> naikaḥ sukhī, na sarvatra viśrabdho, na ca śaṅkitaḥ| --------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvābhibhāṣī- pūrvālāpī, syāt| sumukho- gatabhrukuṭiḥ| suśīlaḥ- śobhanasvabhāvaḥ| tathā, karuṇayā mṛdurārdrasantāno māteva putre| eko'dvitīyaḥ sansukhī na syāt| tathā, sarvatra- sarvasmin jane, viśrabdho- viśvasto, na syāt| tathā ca bhagavān vyāsaḥ- "māyācāre māyayā vartitavyam" iti| tathā, sarvatra- mitrasvajanādiṣvapi, śaṅkito'viśvasto, na syāt, teṣāṃ vaimukhya- doṣaprasaṅgabhayāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvābhibhāṣitvādikaṃ vidhatte-pūrvābhibhāṣīti| pūrvābhibhāṣī-yadṛcchayā saṅgate suhṛdi tadvacanātpūrvaṃ kuśalapraśnādikārī, bhavet| tathā, sumukhaḥ-prasannavadanaḥ| suśīlaḥ śiṣṭānumatavyavahāravān| karuṇāmṛduḥ-satyapi sāmarthye kṛpālutvātparāpakārasahiṣṇuḥ| ekasukhitvādikaṃ niṣedhati- naika iti| ekaḥ sukhī na bhavet-jñātibhṛtyādibhyo yathāyathamavibhajya sukhasādhanaṃ nopayuñjīta| tathā sarvatra na viśrabdho na ca śaṅkito bhavet- aviśvasanīyeṣu viśvāsamaśaṅkanīyeṣu ca śaṅkāṃ na kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------| na kañcidātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasyacidripum||27||</seg> prakāśayennāpamānaṃ na ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ| -----------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ātmanaḥ śatruṃ kañcidapi na prakāśayet| tatprakāśanāddhiḥ bhedaḥ syāt| nātmānaṃ kasyacidripuṃ prakāśayet| pūrvoktādeva hetoḥ| apamānaṃ- asatkāraṃ, kasyacinna prakāśayet| prabhoḥ svāminaḥ sambandhinīṃ niḥsnehatāṃ na prakāśayet| tatprakāśanādasau prabhurjātāvasarairbhedakaiḥ sutarāṃ niḥsnehīkriyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ātmanaḥ śatrutvādiprakāśanaṃ niṣedhati-na kañciditi| ātmanaḥ śatruṃ na kañcitprakāśayet-mamāyaṃ vairīti na dyotayet| tathā, ātmānamapi kasyacidripuṃ na prakāśayet ahamasya vairīti na dyotayet| tathā, apamānaṃ-kuto'pi jātaṃ tiraskāraṃ, na prakāśayet| tathā, prabhorniḥsnehatāṃ na prakāśayet-māṃ prati svamī samprati niḥsneha iti na dyotayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------| janasyāśayamālakṣya yo yathā parituṣyati||28||</seg> taṃ tathaivānuvarteta parārādhanapaṇḍitaḥ| -----------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> janasyāśayamālakṣya- lokasya abhiprāyaṃ buddhvā paricchidya, yo jano yathā parituṣyati tathā tenaiva prakāreṇa dānapriyavacanādinā tamanuvartetārādhayet| kīdṛśo bhūtvā ? parārādhane paṇḍitastajjñaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lokarañjanaṃ vidhatte-janasyeti| lokasyābhiprāyaṃjñātvā, yo yathā parituṣyati taṃ tathaivānuvarteta| kīdṛśaḥ ? parārādhanapaṇḍitaḥ-parasantoṣotpādanaprakāreṣu suniṣṭhito bhūtvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">na pīḍayedindriyāṇi va caitānyati lālayet||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> indriyāṇi- rasanādīni, kadannāśanādinā na pīḍayenna nigṛhṇīyāt| na caitānīndriyāṇyati lālayedatiśayena vilāsayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> indriyapīḍāṃ indriyātilālanaṃ ca niṣedhati na pīḍayediti| spaṣṭam|</ab>
          <ab type="mula">trivargaśūnyaṃ nārambhaṃ bhajettaṃ cāvirodhayan| -----------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trayāṇāṃ dharmārthākāmānāṃ vargastrivargaḥ, tena śūnyaṃ- rahitaṃ, ārambhamudyamaṃ, na bhajet- na kuryāt| kathaṃ bhajet ? taṃ ca trivargamavirodhayan- parasparamabādhayan|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trivargaśūnyamārambhaṃ niṣedhati-trivargaśūnyamiti| trivargo-dharmārthakāmāḥ, taiḥ śūnyaṃ-teṣāmanyatamaṃ yo na phalati taṃ, na seveta| trivargaparasparavirodhayuktamārambhaṃ niṣedhati- taṃ cāvirodhayanniti| taṃ trivargaṃ parasparaṃ virodhayannārambhaṃ na bhajet| yatrārambhe dharmādiṣveko naśyatyeka utpadyate, taṃ tyajedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvadharmeṣu madhyamāṃ pratipadaṃ pratipattimanuyāyāt- sarveṣvācāreṣu madhyamaṃ mārgamanuvarteta| naikatrāsaktiṃ kuryādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarvadharmānusaraṇaṃ vidhatte-anuyāyāditi| sarvadharmeṣu madhyamāṃ pratipadamanuyāyāt-sarveṣvātmakṛtyeṣu rāgadveṣarahitāṃ buddhimanusaret| madhyasthaḥ sarvān dharmānanutiṣṭhedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">nīcaromanakhaśmaśrurnirmalāṅghrimalāyanaḥ| snānaśīlaḥ susurabhiḥ suveṣo'nulbaṇojjvalaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīcānyadīrghāṇi romanakhaśmaśrūṇi yasya sa evaṃbhūto bhavet| romāṇi- bāhūruprabhṛtiṣu romāṇi keśāścocyante| tathā ca "hṛṣerlomasu" ityatra sūtre vivṛtam- 'lomāni mūrdhajānyaṅgajāni ceha gṛhyante' iti| nīcalomādikaphalaṃ ca muninoktam (ca.sū.a.5/96)- "pauṣṭikaṃ dhanyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśalomanakhādīnāṃ kṛntanaṃ samprasādhanam" iti| tathāṅghrī- pādau| malāyanāni- ghrāṇakarṇādīni| nirmalānyaṅghrimalāyanāni yasya sa evam| asya ca phalam (ca.sū.a.5/95)-- "medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ śaucādānamabhīkṣṇaśaḥ" iti| snānaṃ śīlayatīti snānaśīlo- nityasnāyī syāt| tathā, susurabhiḥ- sugandhiḥ| śobhano jīrṇamalinavastrādivivarjito veṣo yasya sa suveṣaḥ| anulbaṇo'nuddhataḥ, sa cāsāvujjvalaścānulbaṇojjvalaḥ| anuddhataveṣaḥ ujjvalaśca syādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nīcaromatvādikaṃ vidhatte-nīceti| nīcatvaṃ chedena kāryam| romaśabdena keśā api gṛhyante| uktaṃ hi carake (sū.a. 8/18)-"triḥ pakṣasya keśaśmaśrutomanakhānsaṃhārayet" iti| tathā, nirmalāṅghrimalāyanaḥ| malāyanaṃ-śrotrādi| snānaśīlaḥ-kāladvaye'pi snānaniṣṭhaḥ, pratyahaṃ snānasya prāgvihitatvāt| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 8/18)- "dvau kālāvupaspṛśet" iti| susurabhirgandhamālyādidhāraṇena| suveṣo vastrālaṅkārādidhāraṇena| anulbaṇojjvalo'nuddhataśṛṅgāraḥ| ujjvalaḥ-śṛṅgārarasaḥ|</ab>
          <ab type="mula">dhārayetsatataṃ ratnasiddhamantramahauṣadhīḥ| -----------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhārayedityādi| ratnāni- maṇayo vajrapadmarāgādayaḥ| siddhamantro'parājitādiḥ| mahauṣadhiḥ- sahadevyādikā| ratnādīnāṃ dvandvaḥ| ratnādīrbāhugrīvādiṣu, satataṃ- sadaiva, dhārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ratnādidhāraṇaṃ vidhatte-dhārayediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------| sātapatrapadatrāṇo vicaredyugamātradṛk||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yugamātradṛgvicaredbhramet| yugaṃ- hastacatuṣṭayam, tatpaśyati yaḥ sa evam| evaṃ kurvansammukhamāgacchadbhirgavāśvādibhirnopadrūyate| tathā, sahātapatreṇa- chatreṇa, padatrāṇena- padādhāraparyāyeṇa, yo vartate sa evam| pādatracchatrayośca guṇā uktāḥ- "mārutasyānulomyāya khuḍastambhaśramāpaham| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukrarakṣaṇam| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paryaṭanaṃ niyacchati-sātapatreti| ātapatraṃ chatram| padatrāṇe-upānahau| yugaṃ-hastacatuṣṭayam, tanmātraṃ puraḥ paśyanvicaret|</ab>
          <ab type="mula">niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān| -----------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rātrau cātyayike kārye daṇḍī san vicaret| daṇḍena sarpādīnāmuttrāsamapi coktam| tathā (suśrute ci.a.24/76)- "śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham| śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate| satvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam| avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam||" iti| tathā ca (carake sū.a.5/99)- "skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam" iti| maulīśiroveṣṭanayuktaḥ| anenopariṣṭāt patatāṃ pataṅgakīṭādimūtrapurīṣādīnāṃ rakṣā| tathā, sahāyavān| anenāpi cittāvaṣṭambhaḥ| daṇḍaśabdāt "ata iniṭhanau" iti iniḥ, mauliśabdācca vrīhyāditvāt, tasya hyākṛtigaṇatvamiti kecit| ātyayika iti| atyayaḥ- kṛcchram| tasmin bhavamityadhyātmāditvāṭhṭhañ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rātriparyaṭanaṃ niyacchati-niśīti| yatkāryaṃ kālapratīkṣāṃ na sahate tadātyayikam| tasminsati daṇḍādiyuktaḥ san rātrau vicaret| mauliḥ-śiroveṣṭanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn||33||</seg> nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca| ------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caityo- viśiṣṭadevatādhiṣṭhito lokaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, buddhālaya ityanye| pūjyo- gurupitrādiḥ| dhvajaścihnam| aśastāścaṇḍālādayaḥ, aśastamamaṅgalyaṃ vastu ityanye| eṣāṃ chāyām| tathā, bhasma-bhūtiḥ| tuṣo- dhānyāditvak| aśucirviṭ, yadvā ucchiṣṭaṃ vastu| tadetannākrāmet| śarkarā- sūkṣmapāṣāṇākṛtirmṛtkhaṇḍikā| tathā, loṣṭaṃ- mṛtpiṇḍādikhaṇḍaḥ| balirdevatādyarcanam| snānaṃ prasiddham| baliśca snānaṃ ca balisnāne, tayorbhuvau balisnānabhuvau| śarkarā ca loṣṭaṃ ca balisnānabhuvau ca tā nākrāmet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> caityādicchāyādyākramaṇaṃ niṣedhati-caityeti| caityo-grahādhiṣṭhito vṛkṣaḥ pūjyo-devādiḥ, dhvajo-yūpādiḥ, aśastaścaṇḍālādiḥ, teṣāṃ chāyāṃ nākramet| tathā, bhasmabhūtim| tuṣaṃ-dhānyatvacam| aśucīn-viṇmūtrocchiṣṭani| śarkarādivyāptān| śarkarā-vālukā, loṣṭaṃ-mṛtpiṇḍaḥ, baliḥ-pūjopahāraḥ| snānaṃ-snānodakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------| nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ, nāgniskandhamabhivrajet||34||</seg> sandigdhanāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohedduṣṭayānavat| -----------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nadīṃ- taraṅgiṇīṃ, dorbhyāṃ na taret| agniskandhamabhi- agnirāśerabhimukhaṃ, na vrajet| sandigdhā cāsau nauśca tāṃ, nārohennoccalet| sandigdhāyāḥ śithilabandhanatvājjarjaratvādatibhārākrāntatvātpāragamanaṃ prati sandehaḥ| ceti samuccaye| vṛkṣaṃ ca nārohet| katham ? duṣṭayānavat| yathā duṣṭayānamaśvādikaṃ nārohet tatheti| duṣṭayānārohaṇamapi coktayā'nayā niṣiddham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bāhubhyāṃ nadītaraṇaṃ niṣedhati-nadīmiti| agnikandhābhimukhaṃ gamanaṃ niṣedhati-nāgniskandhamiti| agniskandho-mahānagnirāśiḥ| sandigdhanāvādyārohaṇaṃ niṣedhati-sandigdhanāvamiti| sandhigdhā-śaṅkyamānamajjanā| duṣṭaṃ yānaṃ-śaṅkyamānapatanamaśvādi| tasya ca dṛṣṭāntatvenopādānaṃ tadārohaṇasya niṣedhaviṣayatvakhyāpanārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------| nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryātkṣutihāsyavijṛmbhaṇam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsaṃvṛtāsyaḥ kṣutyādīn kuryāt| hastādinā mukhaṃ pidhāya kuryādityarthaḥ| kṣutiḥ- chikkā, hāsyaṃ- hasanam, vijṛmbhaṇaṃ- jṛmbhikā, eṣāṃ samāhāradvandvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anācchāditamukhasya kṣavathvādikaṃ niṣedhatināsaṃvṛtamukha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">nāsikāṃ na vikuṣṇīyānnākasmādvilikhedbhuvam| nāṅgaiśceṣṭeta viguṇaṃ, nāsītotkaṭakaściram||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsāṃ na vikarṣet| malotsāraṇamātraṃ tu kāryameva, iti viśabdena dyotayati| akasmāt- kāraṇaṃ vinā, bhuvaṃ- pṛthvīṃ, na vilikhet- notkarṣet| aṅgairhastapādādibhiḥ, viguṇaṃ- ananuguṇaṃ yathā bhavati tathā, na ceṣṭeta- na vyāpriyeta| utkaṭakaṃ sthitamavasthānaṃ yasya sa evambhūto nāsīta| ciraṃ ca tiṣṭhedityarthaḥ, arśorogādyutpatteḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāsikāniṣkoṣaṇaṃ niṣedhati-nāsikāmiti| nāsikā chidropalakṣaṇam| tena galakarṇanāsikāsrotodaśanākṣivivarāṇi| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/95)- "na galakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt" iti| niṣkāraṇaṃ bhūmivilekhanaṃ niṣedhati-nākasmāditi| viguṇāmaṅgaceṣṭāṃ niṣedhati-nāṅgairiti| viguṇaṃ-anārjavam| cirakālamutkaṭakāsanaṃ niṣedhati-nāsīteti|</ab>
          <ab type="mula">dehavākcetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramādvinivartayet| nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet---------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dehādīnāṃ dvandvaḥ| eṣāṃ sambandhinīśceṣṭāḥ kriyāḥ śramātkhedāt pūrvaṃ vinivartayet| tāvaddhanurākarṣādi kuryādyāvannātīva śramaḥ syādityarthaḥ| tathā, ūrdhve jānunī yasya sa ūrdhvajānuściraṃ nāsīta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śramotpatteḥ prāgeva sarvaceṣṭoparamaṃ vidhattedeheti| vyāyāmasya śramaikaphalatvānnivṛttikālābhidhānācca taddyatiriktā'tra dehaceṣṭā grāhyā| cirakālamūrdhvajānusthitaṃ niṣedhati-nordhvajānuriti| yo jaṅghe saṅkocyottānaḥ śete, yaścordhvaṃ tiṣṭhati, sa ūrdhvajānuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------naktaṃ seveta na drumam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tathā catvaracaityāntaścatuṣpathasurālayān| sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā'pi na||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> naktaṃ- rātrau, drumaṃ- taruṃ, na seveta| tadāśritakīṭamūtraśakṛdādipātarakṣārtham| catvaraṃ- tripatham| anye tvāhuḥ- "yatra pradeśe nagaranivāsino grāmyā vā sametya nānāvidhāḥ kathāḥ kurvanti, sa catvara ucyate"| caityāntaḥ- caityasamīpam, catuṣpathaṃ- mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ, surālayo- devagṛham, etāṃśca naktaṃ na seveta| sūnā- vadhasthānam, aṭavī- nirjano deśaḥ, śūnyagṛhaṃ- ujjaṭaṃ bhavanam, śmaśānaṃ- pitṛvanam, etāni divā'pi na seveta| api śabdena rātrau nitarāmasevanamāha|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rātrau drumādisevāṃ niṣedhati-naktamiti| grāmādbahiryatropaviśya grāmyāḥ sarve kathāḥ kurvate, yaśca trayāṇāṃ pathāṃ saṅgamaḥ, sa catvaraḥ| caityāntaḥ-caityasamīpam| catuṣpathaḥ-caturṇāṃ pathāṃ saṅgamaḥ| surālayo-devakulam| sūnādisevāṃ niṣedhayati-sūneti| sūnā- vadhasthānam| aṭavī-araṇyam| apiśabdādrātrāvapi na|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sarvathekṣeta nādityaṃ, na bhāraṃ śirasā vahet| nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ dīptāmedhyāpriyāṇi ca||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādityaṃ sarvathā- udyantamastaṃ yāntaṃ pratimāgatamuparaktaṃ vā, nekṣeta| tathā, bhāraṃ śirasā na ca vahenna nayet| pratataṃ- anavarataṃ, sūkṣmaṃ vastu nekṣeta| dīptaṃ cāmedhyaṃ cāpriyaṃ ca tāni pratataṃ nekṣeta| nanu, tarhi sarvathā nekṣetetyanena ko'rthaḥ ? yato ravirapi dīptaḥ, dīptagrahaṇenaivāsya darśananiṣedhaḥ siddhaḥ| astyevaitat| kintu sarvaprakāramādityaṃ nekṣeta| dīptaṃ tvanavarataṃ nekṣeteti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ādityadarśanaṃ niṣedhati-sarvatheti| nanu "nodyantamastamāyāntaṃ tapantaṃ pratimāgatam| uparaktaṃ ca bhāsvantaṃ vāsasā vā tirohitam||" iti saṅgrahe (sū. a. 3)| iha tu sarvathā, iti virodhaḥ| maivam| yo hyadṛṣṭameva doṣaṃ jihāsuḥ, taṃ pratyudayādiniṣedhaḥ| yastu, dṛṣṭamapi, taṃ prati sarvaprakāreṇetyavirodhaḥ| purastāddīptaniṣedhādeva niṣedhe siddhe'pyudayādyadīptāvasthāsu niṣedhārthamidam| śirasā bhāravahanaṃ niṣedhati- na bhāramiti|pratatādidarśanam niṣedhayati- nekṣeteti| pratataṃ- visphāritākṣam, kriyāviśeṣaṇamidam| sūkṣmaṃ- aṇu| dīptam-tejasvi|amedhyam-aśuci|apriyam-dviṣṭam|</ab>
          <ab type="mula">madyavikrayasandhānadānādānāni nācaret| -----------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikrayo- vinimayaḥ, iyatpramāṇamadhunedaṃ dīyata iti| sandhīyate yena tatsandhānam- anekadravyasambhāro yena tat- madyaṃ yathāvatpramāṇena sandhīyate| dānaṃ- yathāśāstraṃ svatvanivṛttiḥ parasvatvāpādānam| ādānaṃ- yathāśāstrameva parasmād grahaṇam| eteṣāṃ dvandvaḥ| tato madyaśabdena ṣaṣṭīsamāsaḥ| madyavikrayādīni nācaret| dvijaviṣayaṃ caitadvākyamiti bodhyam| sarvasya tu niṣedhāt krayādivyavahārocchedaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyavikrayādīni niṣedhati-madyavikrayeti| vikrayo-mūlyena dānam| sandhānaṃ- utpādanam| ādānaṃ pratigrahaḥ| madyasyauṣadheṣu vidhānāt krayapānayoraniṣedhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-----------------------------------------| purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān||40||</seg> <seg type="unit" n="41">anṛjuḥ kṣavathūdgārakāsasvapnānnamaithunam| kūlachāyāṃ nṛpadviṣṭaṃ vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ| sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam| gātravaktranakhairvādyaṃ hastakeśāvadhūnanam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">toyāgnipūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam| madyātisaktiṃ viśrambhasvātantrye strīṣu ca tyajet||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tyajediti kriyā vakṣyamāṇā| puraḥśabdasya vātātapābhyāṃ pratyekaṃ sambandhaḥ| purovātaḥ- pūrvadigāgato vātaḥ| pura ātapaḥ- pūrvātapaḥ| purovātādīn pañca tyajet| anṛjuḥ- viṣamasthitaśarīraḥ, kṣavathvādīn ṣaṭ tyajet| anṛjviti kriyāviśeṣaṇamiti kecihyācakṣate| annamatra śālyādi| kūlaṃ- vapraḥ, tacchāyāṃ tyajet| tatra hi tiṣṭhatastatpātādbhayaṃ syāt| nṛpadviṣṭaṃ- rājño'priyaṃ, tyajet| vyālo- duṣṭahastyādiḥ, daṃṣṭriṇaḥ- sarpādyāḥ, viṣāṇino- gavādyāḥ, tāṃstyajet| hīnāḥ- kulaśīlavittādibhirnyūnāḥ, anāryāḥ- asādhavaḥ, atinipuṇāḥ- atigaṇanāparāḥ, teṣāṃ sevāṃ tyajet| uttamairiti sahārthe gamyamāne tṛtīyā| uttamaiḥ saha vigrahaṃ tyajet| sandhyāsvabhyavahārādīn pañca tyajet| śatrusatretyādi| śatrvaśanaṃ tyajet| satraṃ- yajñaḥ, tasyāśanaṃ tyajet| ṛtvijādīn varjayitvā, anyasya hi tadaśanaṃ niṣedhati| tathā hi- "yajñānte tadudbhūtapāpopaśamanīyaṃ prāyaścittaṃ śrūyate"| gaṇāḥ- kathakacāraṇādayaḥ, tairākīrṇaṃ- vyāptamaśanaṃ tyajet| gaṇikā- veśyā, tasyāḥ sambandhyaśanaṃ tyajet| tadaśanāddhi taptāpasaṅkramaṇaṃ syāt| paṇikaḥ- paṇopajīvī, itaravaṇigityarthaḥ| (tathā hi (saṅgrahe sū. a, 3)- "gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṃ paṇināṃ na ca " iti|) paṇikā iti "naudvyacaṣṭhan" iti ṭhan| paṇiko hi pāpīyānnindritapaṇyādivikrīṇānaḥ praśaṃsatītyādi hetoḥ| gātretyādi| gātrāṇi-aṅgāni, taistathā vaktreṇa nakhaiśca vādyaṃ tyajet| tathā, hastāvadhūnanaṃ keśāvadhūnanaṃ ca tyajet| (avadhūnanaṃ-kampanam|) toyetyādi| madhyaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| toyayordvayormadhyena yānaṃ tyajet| na yāyādityarthaḥ| evamagnyormadhyena| tathā, pūjyayormadhyena| samāsakaraṇāttoyāgnyostoyapūjyayoragnipūjyayorapi madhyena na yāyāditi boddhavyam| tathā, dhūmaṃ , śavāśrayaṃ-śavodbhūtaṃ, tyajet| madhyetyādi| madhye'tisaktiḥ- atisevā, tāṃ tyajet| strīṣu-yoṣāsu, viśrambhaṃ-viśvāsaṃ svātantryaṃ ca tyajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> purovātādīn niṣedhati-purovātetyādi| purovātaḥ-pūrvadigvāyuḥ| ātapo-gharmaḥ| rajo-dhūliḥ| tuṣāro-avaśyāyaḥ| paruṣānilaḥ-caṇḍavātaḥ| anṛjuriti kṣavathvādiṣaṭkaviṣayaṃ kartṛviśeṣaṇam| annaṃ-bhojanam| kūlaṃ-rodhaḥ, tasya chāyā| nṛpadviṣṭo- rājadveṣyaḥ| vyālo-duṣṭagajādiḥ| daṃṣṭrī-sarpādiḥ| viṣāṇī-mahiṣādi| sandhyāsvityabhyavahārādipañcakaviṣayam| abhyavahāro-bhojanam| strīśabdena sambhogolakṣyate| cintanaṃ-adhītaparāmarśaḥ| śatrvādīnāmaśamam| śatruḥ-vairī| satraṃ-yajñaḥ| gaṇāḥ-bahavo militvā dātāraḥ| ākīrṇo-yogyāyogyamavicintyānnadātā| gaṇikā-veśyā| āpaṇiko-vaṇik| gātrādibhirvādyam| vādyaṃ-śabdānukāri| vaktreṇa vaṃśādernakhena vīṇādervādanaṃ niṣeddhuṃ pṛthaggrahaṇam| avadhūnanaṃ-kampanam| toyayoḥ, agnyoḥ, pūjyayoḥ, toyāgnyoḥ, toyapūjyayoḥ, agnipūjyayośca madhyena yānam| śavāśrayo dhūmaḥ-pretadhūmaḥ| madyātisaktiḥ-madyapānaratiḥ| strīṣviti viśrambhasvātantryaviṣayam| viśrambho-viśvāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">ācāryaḥ sarvaceṣṭāsu loka eva hi dhīmataḥ| anukuryāttamevāto laukike'rthe parīkṣakaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, dhīmato- buddhiyuktasya, sarvaceṣṭāsu- niḥ- śeṣavyāpāreṣu, loka evācāryaḥ- upadeṣṭā, ataḥ- asmāddhetoḥ, tameva- lokameva, laukike'rthe parīkṣakaḥ puruṣo'nukuryāt| yathā loko vyavaharati tathā vyavahniyādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lokādevācāraśikṣāṃ vidhatte-ācārya iti| hi-yasmāt, dhīmataḥ puruṣasya sarvasya sarvatra loka evācāryaḥ-śikṣakaḥ| ato'smāttamevānukuryāt| yathā loka ācarati tathā ācaredityarthaḥ| kathambhūtaḥ ? laukike'rthe parīkṣakaḥ,-loke kaḥ kimarthaṃ, kimācaratīti parīkṣāṃ kurvan|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ārdrasantānatā tyāgaḥ kāyavākcetasāṃ damaḥ| svārthabuddhiḥ parārtheṣu paryāptamiti sadvratam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ārdrasantānatā- sarvasattveṣu kṛpālutvam| tyāgo- dānam| kāyavākcetasā trayāṇāṃ damaḥ- upaśamaḥ| parārtheṣu- paraprayojaneṣu, svārthabuddhiḥ- yathā ayameva svārtho yaḥ parārthaḥ, ityubhayalokahitatvam| iti- evaṃprakāraṃ, sadvrataṃ paryāptam| samāptamityarthaḥ| sat śobhanaṃ ca tadvrataṃ ca sadvratam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ukteṣu vihāreṣu dharmaṃ vivecayati-ārdrasantānateti| ārdraḥ-karuṇarasabhāvitatvāt tyaktakāṭhinyaḥ, santānaḥ-cittavṛttiparamparā, yasyeti ārdrasantānaḥ| tasya bhāvaḥ ārdrasantānatā, paramakāruṇikatvam| tyāgo-dānam| kāyādīnāṃ damaḥ-taccāpalanigrahaḥ| parārtheṣu-parakāryeṣu, svārthabuddhiḥ-svārthavattātparyam| iti-etaccatuṣṭayam| paryāptaṃ-sampurṇo dharmaḥ| sadvrataṃ-satāṃ vratamavaśyakartavyo'rthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">naktaṃdināni me yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅna bhavatyevaṃ nityaṃ sannihitasmṛtiḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> naktaṃdināni- rātridināni, samprati- idānīṃ, kathambhūtasya- kīdṛśasya sataḥ, me- mama, yānti| evaṃ nityaṃ sannihitasmṛtiḥ san pumān duḥkhabhāk na bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> iṣṭasādhanatvakathanadvāreṇācārāvahitatvaṃ vidhatte-naktaṃdinānīti| kiṃdeśasya, kiṃkālasya, kiṃvayasaḥ, kiṃmanasaḥ, kiṃkāryasya mama, samprati naktaṃdināni yāntītyevaṃ sannihitasmṛtiḥ san duḥkhabhāk na bhavati| ataḥ sarvadaivāvahitena bhavitavyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">ityācāraḥ samāsena, yaṃ prāpnoti samācaran| āyurārogyamaiśvaryaṃ yaśo lokāṃśca śāśvatān|48| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnu śrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dinacaryā nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti- samāptau| samāsena- saṃkṣepeṇa, tāvadayamācāraḥ pūrvoktaḥ| yaṃ samācarannanutiṣṭan (puruṣaḥ) āyurādīn prāpnoti| tathā, lokān- bhūrbhuvaḥsvaḥprabhṛtīn, śāśvatān- nityān| nanu, śāśvataśabdo na yuktaḥ| yataḥ śaśvacchabdasya kālavācitvāt "kālāṭhṭhañ" iti ṭhañ prāpnoti| tathā, "avyayānāṃ ca sāyamprātikādyarthamupasaṃkhyānam" iti ṭilopaśca prāpnoti| naitadasti| "nastaddhite" ityatra sūtre hyuktam- "śāśvata ityādau tu ṭilopo neṣyate| kālāditi yogavibhāgāccāṇ" iti| tasmācchāśvataśbdo nyāyya eveti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhyāyārthamupasaṃharati-itīti| ācāraḥ-śiṣṭānumato vyavahāraḥ| samāseneti dharmaśāstrāpekṣayā, na tvāyurvedāntarāpekṣayā, nyūnatvadoṣāpatteḥ, vistaratvapratijñābhaṅgāpatteśca| ācāraphalamāha-yamiti| eśvaryaṃ-apratihataśaktitvam| śāśvatān lokān-viṣṇulokādīn| saṅgrahe tu (sū. a. 3)- "brāhmo muhūrta uttiṣṭhet jīrṇājīrṇe nirūpayan| rakṣārtha māyuṣaḥ svastho jātavegaḥ samutsṛjet|| udaṅmukho mūtraśakṛddakṣiṇābhimukho niśi| vācaṃ niyamya prayataḥ saṃvītāṅgo'vaguṇṭhitaḥ|| pravartayetpracalitaṃ na tu yatnādudīrayet| nāmedhya mārgamṛdbhasmagosthānākīrṇagomaye|| purāntikāgrivalmīkaramyotkṛṣṭacitidrume| na nārīpūjyagorkenduvāyyannāgnijalaṃ prati|| na cātiraskṛtya mahīṃ, bhayāśaktyostu kāmataḥ| niḥśalyāduṣṭamṛtpiṇḍīparimṛṣṭamalāyanaḥ| abhyuddṛtābhiḥ śucibhirmṛdbhiradbhiśca yojayet|| lepagandhāpahaṃ śaucamanutpatitabindubhiḥ| spṛṣṭvā dhātūnmalānaśru vasākeśanakhāṃśvayutān|| srātvā bhoktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārcane| rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ| prāṅmukho vā viviktastho na bahirjānu nānyadṛk| ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ|| noddhṛtairnānato nodhva nāgnipakvairna pūtibhiḥ| na phenabudbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ|| nārdraikapāṇirnāmedhyahastapādo na śabdavat| likhedanusukhaṃ jihvāṃ jihvānirlekhanena ca| tathā'sya malavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca|| praṇamya devān vṛddhāṃśca maṅgalāṣṭaśataṃ śubham| śṛṇvan kāñcanavinyastaṃ sarpiḥpaśyedanantaram|" (saṅgrahe śā. a. 12)-"dadhighṛtamadhulājapuṣpākṣatodumbarāśvatthamuktāmaṇi chatradūrvākuśādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadākṣāḥ nṛpaśrītarubhadrapīṭhāni, sasyāni, matsyāḥ, hayāḥ, haṃsacāṣā, vṛṣaḥ kesarī, dakṣiṇāvartaśaṅkhābjasiddhārthakāḥ, rocanā, svastikastoraṇaṃ, kīcakā veṇavaḥ, varuṇamadhu, madāsiktagaṇḍo gajaḥ, toyalambo'mbudaḥ, pūrṇakumbho, haridrādririndraḥ, phalānyāmamāṃsaṃ, sitaṃ cāmaraṃ, gauḥ savatsā, aṅganā putriṇī, mānuṣaṃ vardhamānaṃ, sahasraṃ narāṇāṃ, prayuktāni yānāni, dhanvantarirvāmano, brāhmaṇo, bhūmirabhyuddṛtā, siddhamannaṃ, varāhaśca toyātthitaḥ, trinayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ, lokapālāḥ, surāḥ, khaṃ, diśo'gniḥ, sarāṃsi, sravantyaḥ, samudrāḥ, makhāḥ, māruto, jyotiṣaṃ, dharmaśāstrāṇi, tīrthāni, kāvyaṃ, dharmārthakāmāmṛtaṃ, vālakhilyādayo, vedavākyaṃ, nidhiḥ, kaustubhaḥ, kāñcanaṃ, māṇibhadraḥ, sumeruḥ, priyaṅguḥ, pradīpo, vacā, modakau, ditiraditirarundhatī, buddhiḥ, sāvitryumā''śagaṅgā, śacī, devasenā, sudhā, śāntirlakṣmīḥ, sarasvatyapatya, kṣamā, svastiśabdo, vaṣaṭkāraḥ, oṃkārapuṇyāhadharmakriyāścaitadaṣṭottaraṃ maṅgalānāṃ śataṃ darśanātsparśanātkīrtanāccāśubhāni vyapohyārthasiddhiṃ diśatyuttamām"| aṣṭāpadaṃ-śāriphalam| akṣaḥ-pāśakaḥ| varuṇamadhu-vāruṇī surā| (saṅgrahe sū. a. 3)- "gandhamālyādikaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ prasādhanam| vāso na dhārayejjīrṇaṃ malinaṃ raktamulbaṇam|| mālyaṃna lambaṃ na bahirna raktaṃ jalajādṛte| naiva cānyena vidhṛtaṃ vastraṃ puṣpamupānahau|| uttiṣṭheta tato'tyarthamartheṣvarthānubandhiṣu| ninditaṃ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam| kṛṣiṃ vaṇijyāṃ gorakṣāmupāyairguṇinaṃ nṛpam| lokadvayāviruddhāṃ ca dhanārthī saṃśrayetkriyām|| muktavegastu gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ| pāṇinā''lamya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṅgalam|| prāvrutya paryaṭedrātrau na prāvṛtya śiro'hani| madhyāhne sandhyayo rātrāvardharātre catuṣpatham|| na seveta, na śarvaryāṃ vṛkṣacaityāntacatvaram| na huṃkuryācchavaṃ , pūjyaṃ praśastānmaṅgalāni ca|| nāpasavyaṃ parikrāmennetarāṇyanudakṣiṇam| catuṣpathaṃ namaskuryātprajñātāṃśca vamaspatīn|| na vyālivyādhitāśastairnādāntakṣutpipāsitaiḥ| na chinnapucchairnaikākṣairgopṛṣṭhena ca na vrajet|| nātiprage'tisāyaṃ, vā na nabhomadhyage ravau| nāsannihitapānīyo nātitūrṇaṃ na santatam|| na śatruṇā nāviditairnaiko nādhārmikaiḥ saha| dadyādvartmārtavṛddhastrībhāricakridvijanmane|| cakrī-rathī| snānabhojanapānāni bāhyebhyo nācaretpuraḥ| (*nipātayenna loṣṭena na phalena phalaṃ drumāt|| na vāryamāṇaḥ praviśennādvāreṇa na cāsane| svayaṃ tiṣṭhet paragṛhe, yuktanidraṃ na bodhayet|| nācaret pāṇivākpādadṛṅmoḍhrodaracāpalam| triḥpakṣasya kacaśmaśrunakharomāṇi kartayet|| na svahastena dantairvā, snānaṃ cānu samācaret|) snānodakāvataraṇe svapnaṃ nagno na cācaret|| pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyātparavāriṇi| nātmānamīkṣeta jale na taṭastho jalāśayam|| na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā| snātvā na mṛjyādgātrāṇi dhunuyānna śiroruhān|| nivasītārdra evāśu soṣṇīṣe dhautavāsasī| na tvambaraṃ pūrvadhṛtaṃ na ca tailavase spṛśet|| vāso'nyadanyacchayane nirgame devatārcane| dharmottarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ|| madhyaṃ dinasya gamayadiṣṭaśiṣṭasahāyavān| na lokabhūpavidviṣṭaiḥ saṅgaccheta na nāstikaiḥ|| kalivairarucirna syāddhīraḥ sampadvipattiṣu| śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī|| kṣāntimān dakṣiṇo dakṣaḥ susamīkṣitakāryakṛt| hnīmān dhīmān mahotsāhaḥ saṃvibhāgī priyātithiḥ|| akṣudravṛttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ| (* dātā pitṛbhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hotā kṛpātmakaḥ|| anujñātā suvārtānāṃ dīnānāmanukampakaḥ| āśvāsakārī bhītānāṃ kruddhānāmanunāyakaḥ||) vittabandhuvayovidyāvṛttaiḥ pūjyā yathottaram| ātmadruhamamaryādaṃ mūḍhamujjhitasatpatham| sutarāmanukampeta narakārciṣmadindhanam|| parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddhonainaṃ nipātayet| anyatra putrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ|| nṛtyavāditragītādiṣūlbaṇāṃ nācaretkriyām| (*prasiddhakeśavāgveṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ|) ūrdhvaṃ nābheḥ śarīrasya spṛśennādharavāsasā| na kuryānmithunībhūya śaucaṃ prati vilambanam| pāṇidvayena yugapatkaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ|| (*vahenna bhāraṃ śirasā yugapaccāgnivāriṇī|) pādaṃ pādena nākrāmenna kaṇḍūyenna śaucayet| na kāṃsyabhājane tau ca nopaviṣṭaḥ prasārayet|| nāsamiddhamupāsīta hutāśaṃ naiva cāśuciḥ| nānuvātaṃ na vivṛto na klānto nānyamānasaḥ|| dhamennāsyena na skandennādhaḥ kuryānna pādataḥ| na skandet-na vikiret| satataṃ na nirīkṣeta calasūkṣmāpriyāṇi ca|| nāpraśastaṃ na viṇmūtraṃ na darpaṇamamārjitam| nānyadapyatitejasvi na kruddhasya gurormūkham|| strīṃ na sravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nānyasaṅgatām| na patnīṃ bhojanasvapnakṣuttṛṭjṛmbhāsukhāsane|| śayītanaikaśayane na cāśnīyāttayā saha| tāmanīrṣyaṃśca gopāyet svairiṇīṃ nādhivāsayet|| nocchiṣṭastārakārāhutuhināṃśudivākarān| paśyenna yāyānna paṭhenna svapyānna spṛśecchiraḥ|| pāyayantīṃ carantīṃ vā nānyasmai gāṃ nivedayet| arkendupariveṣolkāśatakratudhanūṃṣi ca|| nānyaddevārcane kuryātkarma, dhāvenna varṣati| tithiṃ pakṣasya na brūyānnakṣatrāṇi na nirdiśet|| nātmano janmalagnarkṣadhanasāraṃ gṛhe malam| saśabdamanilaṃ hastabhrūnetrotkṣepaṇaṃ tyajet|| hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ| ārogyajīvitaiśvaryavidyāsusthitimānitām|| naikāhamapyadhivasedvāstu tacchāstragarhitam| na deśaṃ vyādhibahulaṃ nāvaidyaṃ nāpyanāyakam|| nādharmijanabhūyiṣṭhaṃ nopasṛṣṭaṃ na parvatam| vaset prājyāmbubhaiṣajyasamitpuṣpatṛṇendhane|| subhikṣakṣematārogyapaṇḍitairmaṇḍite pure| nāmarāṇāṃ na siddhānāṃ śāstrāṇāṃ vā jugupsakaḥ|| ārādhakastrivargasya yathāyogyaṃ janasya ca| daśa karmapathān rakṣan jayedābhyantarānarīn|| paropaghātakriyayā varjayedarjanaṃ śriyaḥ| arthānāṃ bahvanarthānāmadātā'pi hyasambhavāt|| svargāpavargavibhavānayatnenādhitiṣṭhati| sāyaṃ bhuktvā laghu hitaṃ samāhitamanāḥ śuciḥ|| śāstāramanusaṃsmṛtya śarvayāṃ cātha saṃviśet| deśe śucāvanākīrṇe dvitrāpta paricārakaḥ|| yuktopadhānaṃ svāstīrṇaṃ vistīrṇāviṣamaṃ sukham| jānutulyaṃ mṛdu śubhaṃ seveta śayanāsanam|| prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇo gurūn prati| pūrvāparaniśābhāge dharmamevānucintayan|| ādadīta sadā dehāditthaṃ sāramasārataḥ| bibhyatpratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitāt|| ārogyavibhavaprajñāvayodharmakriyāvataḥ| sukhamāyurhitaṃ coktaṃ viparītaṃ viparyaye|| sarvatejonidhānaṃ hi nṛpa ityucyate bhuvi| adūṣayanmanastasmādbhaktimāṃstamupācaret|| paryastikopāśrayakopahāsavivādaniṣṭhīvanajṛmbhaṇāni| sarvāḥ prakṛtyabhyadhikāśca ceṣṭāstatsannidhāne parivarjayecca| sattvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyak samīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt| anyo'pi yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopadeśeṣu bhajeta taṃ ca||" iti| ityabaddhakramā vihārāḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dinacaryāprakaraṇam sāmastyena nirūpitam|| 2||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.1.3">
          <head>ṛtucaryādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dinacaryādhyāyānantaramṛtucaryādhyāyasya upodghātaḥ| pūrvādhyāye sāmānyena dinacaryopadiṣṭā|</ab>
          <ab type="mula">ṛtuviśeṣavaśāccāhāravihārasevanapratipādanārthamṛtucaryāyā ārambha ityāha---- athāta ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvavadvyākhyeyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye dainandino vihāra uktaḥ| ārtavo vaktavyaḥ| sa cāsminnadhyāye| ata evāyamṛtucaryākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha ka ṛtavaḥ ? ityāha----- māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramāt ṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ| śiśiro'tha vasantaśca grīṣmo varṣāśaraddhimāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram| ādānaṃ ca, tadādatte nṛṇāṃ pratidinaṃ balam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māsairityādinā kālopavarṇanamāha| nanu, kālopavarṇanaṃ dinacaryāyāṃ kasmānna kṛtam ? ucyate| ṛtugauravodbhāvanārtham| ṛtavo hi viśeṣeṇopayoginaḥ, vipratipatteśca| yathā- eke cāturmāsikamṛtuṃ kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭilakṣaṇān hemantagrīṣmavarṣākhyāṃstrīnṛtūnicchanti| apare tu dvimāsikān śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantalakṣaṇān ṣaḍṛtūniti| dve saṃkhye yeṣāṃ te dvisaṃkhyāḥ, tairdvisaṃkhyaiḥ| māgha ādyo yeṣāṃ phālgunādīnāṃ ta evam| tairdvisaṃkhyairmāghādyairmāsaiḥ kramāt- paripāṭhyā ṣaḍṛtava smṛtāḥ| ke te ? ityāha- śiśirādyāḥ- śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ| upacārādeva ṣaṭtve labdhe ṣaḍgrahaṇaṃ paramatakṣepārtham| tathā hi- kecit traya eva ṛtava iti manyante| taistu ṛtubhistribhiḥ śiśirādibhiruttarāyaṇaṃ vidyāt- jānīyāt| ayanamuttaraṃ- savituruttaramārgapratipattiḥ, uttarāyaṇam ādānaṃ jānīyāt| ādānamiti cānvarthaṃ nāma iti pratipādayati| tadā- tasmin kāle, nṛṇāṃ pratidinaṃ- anvahaṃ, balamādatte- sāraṃ gṛhṇāti| ko'sau ? prakṛtatvādādityaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra ṛtuviśeṣān lakṣayati- māsairiti| dvisaṃkhyairiti ṣaṭkṛtvā āvartyaikaśeṣaḥ kartavyaḥ| tatra māghaphālgunau-śiśiraḥ, caitravaiśākhau-vasantaḥ, jyeṣṭhāṣāḍhau-grīṣmaḥ, śrāvaṇabhādrapadau-varṣāḥ, āśvinakārtikau-śarat, mārgaśīrṣapauṣau-hemantaḥ| nanu suśrutena bhādrapadādyairvarṣādaya ṛtava uktāḥ| tadyathā (su.sū.a. 6/10)- "bhādrapadāśvayujau-varṣāḥ , kārtikamārgaśīrṣau-śarat,pauṣamāghau- hemantaḥ, phalgunacaitrau-vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau-grīṣmaḥ, āṣāḍhaśrāvaṇau-prāvṛṭ " iti| iha tvanyatheti virodhaḥ| maivam| na hi phalgunacaitrau-vasantaḥ nāpi caitravaiśākhau| kintu mīnameṣau| yadā phālgunādau mīnasaṅkrāntistadā phalgunacaitrau-vasantaḥ,yadā tu phālguṇānte tadā caitravaiśākhau| evaṃ vṛṣamithunau- grīṣmaḥ, karkaṭasiṃhau-varṣāḥ, kanyātule-śarat, vṛṣcikadhanuṣī-hemantaḥ, makarakumbhau-śiśiraḥ, iti| uktaṃ ca jyotiḥśāstre- "mṛgādirāśidvayabhānubhogāt ṣaḍartavasyuḥ śiśirovasantaḥ| grīṣmaśca varṣāśca śaracca tadvaddhemantanāmā kathito'tra ṣaṣṭhaḥ||" varṣāyanartuyugapūrvakamatra saurāditi ca| sauraśca māsastatraivoktaḥ-" darśāvadhiṃ māsamuśanti cāndraṃ, sauraṃ tathā bhāskararāśibhogāt| triṃśaddinaṃ sāvanasaṃjñamāryā,nākṣatramindorbhagaṇabhramācca|" iti| avaśyaṃ caivamaṅgīkartavyam, anyathā adhimāsanipāte māsatrayamṛtuḥ syāt| saṅgrahe tu (sū.a.4)-"māsarāśisvarūpākhyamṛtoryallakṣaṇatrayam| yathottaraṃ bhajeccaryāṃ tatra tasya balāditi" iti| māsalakṣaṇādrāśilakṣaṇaṃ balavat, ato rāśilakṣaṇamevāṅgīkṛtam, svarūpalakṣaṇasya ṛtuviparyayaparyavasānāt| uktaṃ hi tatraiva (saṅgrahe sū.a.4)-ṛtuṣvevaṃvidheṣveva vidhiḥ svāsthyāya dehinām| nirdiśyate'nyarūpeṣu viruddhajñāniko vidhiḥ| " iti| tasmācchiśiraṣaṭkaprāvṛṭṣaṭkayoḥ saṃjñāmātreṇaiva bhedaḥ| saṃjñābhedaṃ ca deśabhedenāha kāśyapaḥ-"bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe| ataḥ prāvṛṭ ca varṣāśca ṛtū tatra prakalpitau|| tasyā evottare deśe himavadvindhyasaṅkule| bhūyaḥ śītamatastatra hemantaśiśirāvubhau||" iti| dakṣiṇadeśīyairvṛṣṭisaṃbandhinordvayoḥ prāvṛḍvarṣākhyatvaṃ kṛtvā, pāriśeṣyācchītasambandhinordvayoḥ śaraddhemantākhyatvaṃ kṛtam| uttaradeśīyaistu śītasambandhinordvayorhemantaśiśirākhyatvaṃ kṛtvā, pāriśeṣyādvṛṣṭisambandhinordvayorvarṣāśaratsaṃjñatvaṃ kṛtamityarthaḥ| vṛṣṭiśītabāhulyopanyāsastatrānvarthasaṃjñārthaḥ , na ca saṃjñāsaṅkare lakṣaṇasaṅkaraḥ, doṣāṇāṃ doṣadhātumalasaṃjñāvat| anye punarbhedaṃ manvānāannarasān balaṃ cādhikṛtya śiśiraṣaṭkam, cayādīn śodhanaṃ cādhikṛtya prāvṛṭṣaṭkam, iti vyavasthāpayanti| tadasat| carakakhāraṇādiprabhṛtibhiḥ śiśiraṣaṭkamevādhikṛtya cayādīnāmuktatvāt| śodhanasyatu caitraśrāvaṇakārtikeṣu vidhānnānna ṝtvapekṣā| ṝtvapekṣāyāmapi sādhāraṇartūnāṃ śiśiraṣaṭkepi vidyamānatvānna prāvṛṭṣaṭkāpekṣā| anyetu gaṅgāyā dakṣiṇe vṛṣṭibāhulyāt prāvṛṭṣaṭkam, uttare śītabāhulyāt śiśiraṣaṭkam, iti vyavasthāpayanti| tadapyasat ubhayatrāpi cāturmāsikavṛṣṭiśītopalaṃbhāt, āśvine divyodakagrahaṇasyobhayadeśaviṣayatvācca| bhedapakṣe hyuttaradeśe tadanārtavaṃ syāt| yattu suśrutasya (u.a.64/45)-"tāpātyaye hitā nityam" ityādi,varṣācaryāyāḥ pṛthak prāvṛṭcaryābhidhānam, tadatidurdinaviṣayam| tathā ca carakaḥ (sū.a.6/36)-" vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye|| " iti| ata eva suśrutena tāpātyayaśabdaḥ prayuktaḥ| tāpasya- arkaprakāśasya, atyayaḥ- atyantāpagamaḥ, sa cātidurdina eva, iti sarvaṃ samañjasam| tasmādvāgbhaṭācāryābhimatamabhedapakṣamevāśrayadhvamiti| prathamartutrayasya saṃjñādvayamāha-tribhiriti| taiḥ-śiśirādyaistribhiḥ, uttarāyaṇamādānaṃ ca vidyāt| ādānasajñāṃ nirvakti- tadādatta iti| tat-śiśirāditrayaṃ, nṛṇāṃ pratidinaṃ balamādatte, iti ādānam| balavisargaṃprati saumyatvasya hetutvenopādānāt balādānaṃ prati āgneyatvasya hetutvaṃ jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kayā yuktyā balamādatte ? ityāha---------------------- tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣā mārgasvabhāvataḥ| ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ||3||</seg> tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino'tra rasāḥ kramāt| tasmādādānamāgneyam---------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādityaśca pavanāścādityapavanāḥ, te tasmin kāle yasmātsaumyānguṇān bhuvaḥ sambandhinaḥ kṣapayanti- vināśayanti| kīdṛśāste ? atyarthaṃ- atiśayena tīkṣṇāścoṣṇāśca rūkṣāścātyartha- tīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ| kasmādevaṃvidhāste ? ityāha- mārgasvabhāvataḥ- vartmasvābhāvyāt| na ca svabhāvaḥ paryanuyogamarhati| mārgaḥ- uṣṇāṃśoruttaradiggamanam| yataścādityapavanā rūkṣāstatastiktādayo rasā balino bhavanti| kramādityanena yathāsaṃkhyamatra bodhayati| tena tiktaḥ śiśire, vasante kaṣāyo, grīṣme kaṭuko, balītyavatiṣṭhate, na sarve tiktādaya ekaikasminnṛtāviti| tikta ityādyasamāsakaraṇaṃ jñāpanārtham| tiktādirekaiko balī bhavati| dvau tu svapramāṇāvasthitau| naivartau pṛthagbhūya tiktāderbalavattvamityarthaḥ| yata evaṃ bhūmeḥ saumyaguṇahānirvardhanaṃ ca rūkṣāṇāṃ rasānām, tasmātkāraṇādādānamāgneyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āgneyatve hetumāha- tasminniti| hi- yasmāt, tasminkāle, bhuvaḥ saumyān guṇanādityapavanāḥ kṣapayanti| nanvādityapavanāḥ sarvadā santo'pi tadaiva kutaḥ kṣapayanti? ityata āha-atyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ, mandādisaumyaguṇaviparītatīkṣṇādiguṇodrekādityarthaḥ| tadaivaivaṃ kutaḥ? ityāha-mārgasvabhāvataḥ,- mārgasvabhāvābhyāṃ| svabhāvaḥ prakṛtatvātkālasya| uktaṃ hi saṅgrahe(sū.a.4)-"kālasvabhāvamārgaparigṛhītaḥ" iti| mārgo- makarādirāśiparicchinna ākāśabhāgaḥ| yataścātra-asminkāle, tiktādayo rasā balinaḥ, kramāditi yathāsaṅkhyenottarottarāśca| tena śiśire tikto balī, tatopi vasante kaṣāyaḥ, tatopi grīṣme kaṭuka iti| tasmāditi āgneyaguṇairviparītānāṃ saumyaguṇānāṃ hānestulyaguṇānāṃ tiktādīnāṃ vṛddheścādānamāgneyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------| ------------------------ṛtavo dakṣiṇāyanam||4||</seg> varṣādayo visargaśca-----------------------| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trayo varṣādaya ṛtavo dakṣiṇāyanaṃ bhagavato divākarasya dakṣiṇadiggamanam| sa ca kālo visargākhyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dvitīyartutrayasya saṃjñādvayamāha-ṛtava iti| varṣādayastraya ṛtavo dakṣiṇāyanaṃ visargaścocyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------yadbalaṃ visṛjatyayam| saumyatvādatra somo hi balavān hīyate raviḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ śāntatāpe mahītale| snigdhāścehāmlalavaṇamadhurā balino rasāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat- yasmāt, balamayaṃ kālo visṛjati- dadāti dakṣiṇāyanākhyaḥ, tasmādvisargo'nvarthasaṃjñaḥ kālaḥ| hi- yasmāt, atra- visargākhye kāle, saumyatvāt- somabhūyiṣṭhatvāt, somo balavān, tadāśritarātrivṛddhidarśanāt| hīyate raviḥ- tadāśritadinahānyupalabdherhīnaśaktiḥ sampadyate| kadā ? mahītale- bhūpṛṣṭhe, śāntatāpe sati| kaiḥ ? meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ| śītairityupalakṣaṇārtham, visargakālatvānmṛdubhiḥ snigdhairapīti| ata eva snigdhā rasā amlalavaṇamadhurā balino bhavanti| atrāpi kramādityanuvartate| pūrvavacca vyākhyeyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> visargasaṃjñāṃ nirvakti-yadbalamiti| yat-yasmāt, ayaṃ kālaḥ saumyatvāddhetorbalaṃ visṛjati-dadāti, ato visargākhyaḥ| saumyatve hetumāha-atra soma iti| hi-yasmāt, atra-asmin kāle mārge ca, tadvaśātsomo balavān bhavati| taviśca hīyate-tyajyate, prakṛtatvādbalena| na kevalaṃ kālamārgavaśāt, kintu śītairmeghavṛṣṭyanilaiśca| vṛṣṭyā vinā'pi chāyāyā eva kāraṇatvānmeghānāṃ pṛthaggrahaṇam| tathā, iha-asmin kāle, amlādyāḥ snigdhā rasā balino bhavanti| kasminsati ? taireva meghādyaiḥ śāntatāpe mahītale sati| ādāne hyādityapavanatāpitāyāṃ bhuvi saumyaguṇakṣayādrūkṣā rasā balina āsan| visarge punaḥ śāntatāpāyāṃ bhuvi saumyaguṇalābhāt snigdhā rasā balina ityarthaḥ| cakāreṇa kramādityanukṛṣyate| tena varṣāsvamlo balī, tato'pi śaradi lavaṇaḥ, tato'pi hemante madhura iti siddham| somavṛddhyā, sūryahānyā, snigdharasabalitvena ca visargasya saumyatvamitivākyārthaḥ| kālamārgayoḥ kāraṇatvaṃ saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 4)- "kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe dakṣiṇāyanage'rke śaśini cāvyāhatabale" iti| mārgo'tra karkaṭādirāśiṣaṭkaparicchinna ākāśabhāgaḥ|</ab>
          <ab type="mula">śīte'gryaṃ vṛṣṭidharme'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ| ------------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītasvabhāve kāle hemantaśiśirākhye nṛṇāmagryaṃ balaṃ bhavati| vṛṣṭiśca gharmaśca tasminvṛṣṭigharme- varṣāgreeṣmākhye kāle'lpam| turavadhāraṇe| śeṣayoḥ- śaradvasantayoṛutvormadhyameva balam| nanu, vasante ādānakālatvādatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣairādityapavanaiḥ śoṣyamāṇeṣu balavṛddhihetuṣu bhuvaḥ saumyeṣu guṇeṣu, kathaṃ madhyabalatvamiti ? atra brūmaḥ| varṣādiṣu triṣvṛtuṣu balamupacitaṃ krameṇaivāpacīyate| yathā- kṝṣṇapakṣe candraḥ| tasmāddīrghakālānuvṛttaṃ balamupacitaṃ vasante krameṇaivāpacīyate, iti madhyabalatvaṃ yuktam| anenaiva hetunā śiśire'gryabalatvam| yataḥ sakalena visargiṇā kālena yadupacitamatiśayena balaṃ tat śiśire prārambhamātrādānakāle'pacīyamānamapi balaṃ na hīnaṃ lakṣyate| yathā- kṛṣṇapakṣādau candraḥ kṣīyamāṇaḥ, iti yuktamuktaṃ śīte'gryaṃ balaṃ vasante ca madhyaṃ balamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yenaiva krameṇa balamupacīyate, tenaiva cāpacīyata ityāha-śīte'gryamiti| śīte-hemantaśiśirayoḥ, agryaṃbhāgatrayapūrṇaṃ balam| vṛṣṭigharme-prāvṛḍgrīṣmayoḥ, alpaṃbhāgadvayonam| śeṣayoḥ-śaradvasantayoḥ, madhyaṃ-ekabhāgonam| (ye tu śiśire caturbhāgapūrṇasya balasya vasante bhāgadvayonatvaṃ vidhāya madhyaṃ balaṃ kalpayanti| tadasat| krameṇāpacitau vasante bhāgadvayonatānupapatteḥ| utkṛṣṭamadhyālpatayā atra madhyatvaṃ vedyam| ekabhāgonaṃ madhyaṃ, dvibhāgonamalpamiti|) yāvadbalaṃ visargasyāntye dine tāvadādānasyādye, yāvadvisargasyopāntye tāvadādānasya dvitīye| evaṃ yāvadvisargasyādye tāvadādānasyāntye, iti hemantaparyantaṃ vācyam| iti ṛtunirṇayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ata evāha śāstrakṛt--------- ----------------------------------------------------| balinaḥ śītasaṃrodhāddhemante prabalo'nalaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">bhavatyalpendhano dhātūn sa pacedvāyuneritaḥ| ato hime'sminseveta svādvamlalavaṇātrasān||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kila visargābhivarddhitabalatvātpumān balī bhavati| tasya balinaḥ puṃso hemante kāle śītasaṃrodhāddhetoranalo'gnirbalī bhavati| yataḥ sarvataḥ srotorodhājjāṭharo'gnirāntaraireva sverarcirbhirabhivardhate| vardhitaścāsau yuktamāhāraṃ samyakpacati| pakvāccāhārādbalamabhyādhikaṃ jāyate| hemante ityanena etat dyotayati, asminneva kāle śītasaṃrodhāt prabalo'gnirbhavati, na tu ṛtvantaropajanitaśītasaṃrodhāt| tathā hi- anyartujena śītenāgnisādo bhavati, yathā- varṣāsu| tatra hi vṛṣṭivātābhyāṃ bhavati śītam, na cāgnidīptiḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (sū.a.4)- "vṛṣṭivātākule tvahni bhojanaṃ kledavātajit| pariśuṣkaṃ laghusnigdhamuṣṇāmlalavaṇaṃ bhajet" iti| iha punaranekarūpaṃ gauravayuktaṃ bhojanaṃ śasyate| vakṣyati hi- "ato hime'smin" ityārabhya yāvat "rasān snigdhānpalaṃ puṣṭam" ityādi| tathoktam- "ūṣmā bahiḥ pratihato himaśītavātairantaḥ śarīravivaraṃ pratipadyamānaḥ| svasthānapiṇḍitavapurbhavati pracaṇḍaḥ śīte'nilānalaharo vidhiriṣyate'taḥ" iti| tathā, yadyapi "tatra sattvaśarīrotthaṃ" ityārabhya yāvat "tathorjaskarayogajam" ityādinā (hṛ.śā.a.3/78) granthenāhāro yuktajasyaikasyaiva balasya heturityukto granthakṛtā| tathā'pi yuktyā nirūpyamāṇaḥ sahajakālajayorapi balayorāhāra eva hetuḥ, anuvṛttihetutvāt| tathā hyāhāraṃ vinā śarīrameva na syāt| tadanayā yuktyā trividhamapi balamāhārajamiti boddhavyam| nanu, yadi prabalo'nalo bhavati, tataḥ kim ? ityāha- alpendhana ityādi| alpamindhanamāhārākhyaṃ yasya so'lpendhanaḥ san, so'nalo, dhātūn- rasādīn pacet| kīdṛśaḥ ? vāyuneritaḥ- vātoddīpitaḥ| ataḥ- asmādanantaroktāddhetoralpendhanatve sati dhātupākākhyāt| asmin hime śīte svādvamlalavaṇākhyān rasān seveta| nānyartusambhave hima ityasyārthasya dyotanāya (asmin) hima ityuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha ṛtucaryāmāha| tāṃ ca śiśirādyuddeśe'pi hemāntādikrameṇa, śiśiracāryāyā hemantacaryāmūlatvāt| tatra sopapattikāṃ madhurādisevāṃ vidhatte-balina iti| yato hemante analaḥ prabalo bhavati| sa cālpendhanaḥ san dhātūn pacet| ato madhurādīn seveta| prābalye hetumāha-śītasaṃrodhāt, romakūpānāvṛṇvatā śītenārciṣāṃ bahiḥ pracāre vārite piṇḍitoṣmatvāt prabalaḥ| nanvevaṃ varṣāsvapyāpadyeta ityata āha-balinaḥ, balitve sati śītasaṃrodhāt| varṣāsu punarbalahāniḥ| nanu, prabalaścettatkiṃ snigdhoṣṇavīryāmlalavaṇān seveta ? ityata āha-vāyuneritaḥ,-śītajanitavāyunā sandhukṣitaḥ, sa dhātūn pacet| amlalavaṇau ca snigdhoṣṇavīryatvācchītasya tajjanitavāyośca viparītau| ayaṃ vidhiḥ kiṃ hemantamātre ? netyāha-hime,-śītayukte| hemante viśeṣye satyapyasminniti padaṃ hemanta eva hime eva, ayam vidhirnānyadeti niyamārtham| idaṃ copalakṣaṇam| tena yasyartoryallakṣaṇaṃ, tadyukta eva tasminneva tadvidhiriti| suśrutastu (u. a. 64/22) tiktakaṭukasevāmapyāha-"hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam| sasarpistailamahimamaśanaṃ hitamucyate||" iti| sāpyucitā, cīyamānakaphapratyanīkatvāt| hemante hi vātakaphau cīyate| yadāha khāraṇādiḥ-"pittaṃ śāmyate, tacchaityādvāyuḥ śleṣmā ca cīyate" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dairghyānniśānāmetarhi prātareva bubhukṣitaḥ| avaśyakāryaṃ sambhāvya yathoktaṃ śeelayedanu||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vātaghnatailairabhyaṅgaṃ mūrdhni tailaṃ vimardanam| niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etarhi- etasminkāle, bubhukṣitaḥ prātareva- pratyuṣasi, nānyakāle yatkiñciddinātikrāntau satyām, avaśyakāryaṃ- mūtrotsargādikaṃ dinacaryoktaṃ, sambhāvya- sampādya, yathoktaṃ- yathānirdiṣṭam, anu- paścat, vātaghnatailābhyaṅgādikaṃ śīlayet| yadyapi "bubhukṣitaḥ, avaśyakaryaṃ sambhāvya yathoktaṃ śīlayedanu" ityuktam, tathāpi bubhukṣitena na tathānyatkāryaṃ kāryam, yathā bhojanam| tathā coktam- "āhārakāle samprāpte yo na bhuṅkte bubhukṣitaḥ| tasya sīdati kāyāgnirnirindhana ivānalaḥ||" iti| tasmādaucityādbubhukṣitenāhāraḥ kārya iti vedyam| nanvanyasminnapi kāle bubhukṣitasyaivāhārānujñānādiha bubhukṣitagrahaṇaṃ na kāryam| yuktamāha bhavān| kintvasminkāle jāṭharāgniratyagnicchāyānukārī bhavati| tato'sya jāṭharāgneratyagnerivopacāro yuktaḥ| yathā (carake ci.a.15/219, hṛdaye ci.a.10/84)- "muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet| nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet||" iti| abubhukṣitasyaiva bhojanādhikāritvamiti bhrāntinirāsāyeha bubhukṣitagrahaṇam| niśānāṃ dairghyāditi viśiṣṭakālopalakṣaṇārthaṃ kṛtam| yadā'tra hemante śarvaryo dīrghā jāyante, tadaiṣa vidhiḥ sarvonuṣṭheyo na prārabdhamātra evāsminniti| nanvatra seveta śīlayedbhajedityekārthābhidhāyīni bahūni kriyāpadāni kiṃ nirdiṣṭāni ? ekenaivārthādhigateḥ| atra brūmaḥ| kāryāntarasūcanārthametatpadatrayaṃ kṛtam| tathā hi- "ato hime'sminseveta" ityatra yaḥ sevetaśabdaḥ sa idaṃ dyotayati- svādvamlalavaṇarasāḥ pavanavijayārthamasmin kāle nitarāmupayoktavyāḥ| na kādācitka eṣāmasminnṛtāvupayogo vidheya iti| ata eva vātaghnatailābhyaṅgādeḥ pṛthageṣāṃ rasānāmupanyāsaḥ| tathā, "yathoktaṃ śīlayet" ityatra yaḥ śīlayedityeṣa śabdaḥ sa vātaghnatailādeḥ sarvasya tulyakakṣatāṃ dyotayati| tathā, "prāvārājina" ityādau yo bhajecchabdaḥ sa sakalasyāhāravihāraśīlanasya śayanavidheśca tulyatāṃ prathayati| tathā ca vakṣyati (sū.a.7/51)- "āhāraśayanābrahmacaryairyuktyā prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||" iti| vātaghnatailairabhyaṅgaṃ śīlayet| tailasya sarvasyaiva vātaghnatvādvātaghneti viśeṣaṇamatiśayapratipādanārtham, tena balātailādibhiriti bodhyam| mūrdhni tailaṃ-śirobhyaṅgādi| vimardanaṃ- śarīrasaṃvāhanam, etadaucityādabhyaktaḥ san śīlayet| kuśalaiḥ- tadvidbhiḥ sārdhaṃ, niyuddhaṃ- bāhuyuddhaṃ, śīlayet| pādāghātaṃ- pādena vimardanam, yuktita ityanenārdhaśaktyaiva śīlanaṃ dyotayati| bāhuyuddhapādāghātayoścānabhyaktasyaiva śīlanaṃ yuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dinacaryāvihitasyābhyaṅgādevirśeṣamāha-dairghyāditi| etarhi-etasminkāle, abhyaṅgādīn śīlayet| kadā ? prātaḥ| kimavaśyakāryaṃ bādhitvā ? netyāha-yathoktamavaśyakāryaṃ-śaucādikaṃ, sambhāvya-samyak kṛtvā| kimajātānnapāneccha eva ? netyāha-bubhukṣita eva| nanu prātaḥ kathaṃ bubhukṣitaḥ ? ityata āha-niśānāṃ dairghyāt| sambhāvyetyanena paścādarthe siddhe nairantaryārthamanugrahaṇam| abhyaṅgasekapicavo vastiśceti caturvidhaṃ mūrdhatailam| abhyaṅgasya pṛthagupādānamitarāvayavārtham| vimardanaṃ-karābhyāṃ pīḍanam| abhyaṅgamūrdhatailavimardanāni vātaghnatailairbalātailādibhiḥ śīlayet| niyuddhaṃ-bāhuyuddham| kuśalaiḥ-mallaiḥ| pādāghātaṃ-pādābhyāṃ mardanam| yuktitaḥ-mātrādyanatikrameṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kaṣāyāpahṛtasnehastataḥ snāto yathāvidhi| kuṅkumena sadarpeṇa pradigdho'gurudhūpitaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rasān snigdhān palaṃ pṛṣṭaṃ gauḍamacchasurāṃ surām| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthavikṛtīḥ śubhāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">navamannaṃ vasāṃ tailaṃ, śaucakārye sukhodakam| prāvārājinakauśeyapraveṇīkaucavāstṛtam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">uṣṇasvabhāvairlaghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet| yuktyā'rkakiraṇān svedaṃ pādatrāṇaṃ ca sarvadā||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyeṇa- rodhrādinā, apahṛtaḥ- apanītaḥ, sneho yasya sa evam| tataḥ- anantaraṃ, yathāvidhi- śāstroditena vidhānena, snātaḥ| kuṅkumena- kāśmīreṇa, pradigdhaḥ- anuliptaḥ| darpaḥ- kastūrikā, tena saha vartate yatkuṅkumaṃ tadevam| tathā, aguruṇā- joṅgakena dhūpitaḥ| rasān- māṃsarasān, snigdhān bhajet| māṃsarasānāṃ snigdhatve'pi snigdhāniti viśeṣaṇamatiśayadyotanārtham| snigdhatamān rasānityarthaḥ| palaṃ- māṃsaṃ, puṣṭaṃ- meduraṃ, bhajet| tathā, guḍasyedaṃ gauḍaṃ tanmadhyam| tathā, acchasurāṃ- surāmaṇḍaṃ, surāṃ- madirāṃ, ca bhajet| amlenānnena kaṣāyadravyaiśca yā kriyate sā surā bhaṇyate| nanu, dvidhaiva surā sevyatvenehābhīṣṭā, tatsurāśabda eva nirdeṣṭuṃ nyāyyaḥ| tasminhi sāmānyapade nirdiṣṭe dvidhaiva surā nirdiṣṭā bhavati| satyametat| kintvacchasurāṃ nitarāṃ bhajet, na tathā surāmiti jñāpanārthaṃ dvayorupādānam| ata evācchasurāmiti pūrvaṃ nirdiṣṭam| godhūmetyādi| godhūmaśca piṣṭaṃ ca māṣaśca ikṣuśca kṣeeraṃ ca tānyevam| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrebhya utthānaṃ yāsāṃ vikṛtīnāṃ tā evam| utpūrvāttiṣṭhateḥ supeeti yogavibhāgādbhāve kaḥ| "udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya" iti sasya takāraḥ| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthāśca tā vikṛtayaśca, tāḥ śubhāḥ- ramyāḥ, bhajet| tathā, navaṃ- apurāṇamannaṃ, tathā vasāṃbhajet| "śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā"| tathā, tailaṃ bhajet- bhakṣayet| abhyaṅgastu prāganujñāta eva| śaucakārye- śaucakriyāyāṃ, sukhodakaṃ- uṣṇodakaṃ, bhajet| prāvāraḥ- kārpāso romavān ghanaḥ paṭaḥ, sthūlapaṭakādiḥ| ajinaṃ- sukhasparśaromacarma| kauśeyaṃ- paṭṭavasanam| praveṇī- sūcībāṇākhyo vastraviśeṣaḥ| kaucavaṃ- rāṅkavavastrabhedaḥ, tavaraka ityanye| etairāstṛtaṃ- dattapracchadapaṭaṃ, śayanaṃ bhajet| kīdṛk śayanaṃ bhajet ? uṣṇasvabhāvaiḥ- romaśikārallikāprāyaiḥ, prāvṛtaḥ- prakarṣeṇācchāditaḥ| tathā, arkakiraṇānbhajet| katham ? yuktyā- samyagyogalakṣaṇayā| atisevitā hi glānyādīn kuryuḥ| tathā, svedaṃ bhajet| yuktyaivetyatrāpi yojyam| atisevito hi svedo glānyādīn janayet| pādatrāṇaṃ ca- pādukādikaṃ, sarvadā bhajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> udvartanāderviśeṣamāha-kaṣāyeti| kaṣāyāpahṛtasnehādiko bhūtvā rasādīn bhajet| kaṣāyeṇāpahṛtaḥ snehaḥsnehāpaharaṇamātramudvartitaḥ, na tvanyakālavadutpāditaraukṣyaḥ| yathāvidhi snātaḥ, vidhiścātra śītakālocitatvāt sarvāṅgānāmuṣṇodakena snānam| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 6/14)- "abhyaṅgotsādane murdhatailaṃ jentākamātapam" iti| jentākaṃsarvāṅgoṣṇodakasrānamiti bāṣpacandraḥ| sadarpeṇa-sakstūrikeṇa| pradigdho-anuliptaḥ| rasān-māṃsarasān| snigdhān ghṛtādisaṃskṛtān| palaṃ-māṃsam| puṣṭaṃ-meduram| gauḍaṃ-guḍakṛtaṃ madyam| acchasurāṃ-surāmaṇḍam| surāṃ-ghanasurām| acchasurāyāḥ pṛthaggrahaṇamatiśayabhajanārtham| godhūmādyutthāḥ-godhūmādikṛtā modakādyāḥ| piṣṭaṃ-śālipiṣṭam| śubhāḥhṛdyāḥ| navaṃ-anatikrāntavatsaram| annaṃ-dhānyam| vasāṃ-māṃsasneham| rasāditailāntaṃ bhojanopayogi| sukhodakaṃ-kavoṣṇamudakam, tacca śaucakārye| pāne tu śītameva| pravāraḥ-kārpāsaromavān ghanaḥ paṭaḥ| ajinaṃ-carma| kauśeyaṃ-kṛmikośottham| praveṇī-sūcībāṇākhyaṃ vasram| kuthakaḥ-kambalaḥ| uṣṇasvabhāvairlaghubhirvasraiḥ prāvṛtaḥ| arkakiraṇān svedaṃ ca yuktyā-samyagyogena bhajet| pādatrāṇaṃ sarvadā-bahiścaraṇaṃ vināpi, bahiścaraṇe tu dinacaryāyāmuktameva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pīvarorustanaśroṇyaḥ samadāḥ pramadāḥ priyāḥ| haranti śītamuṣṇāṅgyo dhūpakuṅkumayauvanaiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrū ca stanau ca śroṇiśca ūrustanaśroṇi| pīvaraṃ- pīnaṃ, ūrustanaśroṇi yāsāṃ tā evambhūtāḥ, pramadāḥ- vilāsinyaḥ, śītaṃ haranti- nudanti| pīnatvenātikārśyamatra niṣidhyate| tathā cāha grāmyadharmādhikāre (hṛ.sū.a.7/69)- "tyajedatikṛśām" iti| kimbhūtāḥ ? saha madena- yauvanodbhūtena surādipānajena kāmodrekakāriṇā vā, vartante tāḥ samadāḥ| tathā, priyāḥ- vallabhāḥ, śītaṃ haranti| kimbhūtāḥ ? uṣṇāṅgyo dhūpakuṅkumayauvanaiḥ- agurvādidhūpenoṣṇāṅgyaḥ, tathā kuṅkumānulepanenoṣṇāṅgyaḥ, tathā yauvanoṣmaṇā, sahajenoṣṇāṅgya iti yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śītāpahantṛtvakathanadvārā strīsevāṃ pidhatte pīvareti| pramadāḥ-striyaḥ| samadāḥ-yauvanotthaṃ madyajaṃ ca madaṃ bibhrāṇāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">aṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ| śītapāruṣyajanito na doṣo jātu jāyate||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgārāṇāṃ tāpo'ṅgāratāpaḥ, tena santaptaṃ ca tadgarbhe'bhyantare bhūveśma ca tattasmiṃścarati- tiṣṭhati nityaṃ yastasyāṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ puṃso yataḥ śītapāruṣyajanito doṣo- duḥkhaṃ, na jātu- kadācijjāyate, tato'ṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacārī syāditi bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śītāpahantṝtvakathanadvārā nivātoṣṇagṛhasevāṃ vidhatte-aṅgāreti| aṅgārāṇāṃ tāpena santaptaṃ yadveśma, yacca garbhaveśma-gṛhāntarvartigṛhaṃ, yacca bhūveśma-bhūmyantarvartigṛhaṃ, teṣu yaścarati sa tathā| śītena yatpāruṣyaṃ tajjanito doṣo jātu kadācit, tasya na jāyate| tasmāttāni bhajedityarthasiddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ayameva vidhiḥ kāryaḥ śiśire'pi viśeṣataḥ| tadā hi śeetamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayameva- haimantaḥ, vidhiḥ- pūrvoktaḥ, śiśire ca viśeṣataḥ- atiśayena kāryaḥ| kutaḥ ? ityāha- yasmāttasmin kāle śītamadhikaṃ bhavati, kālasvābhāvyāt| tathā, ādānakālājjātamādānakālajaṃ ca raukṣyaṃ bhavati| tato hetudvayādviśeṣeṇa haimantiko vidhiḥ sevyaḥ| hemante "rasān snigdhān śīlayet" ityuktam| śiśire tānatiśayena śīlayet| evaṃ sarvo'pi haimantikau vidhiryojanīyaḥ| ādānakālajamityanenaitaddyotayati| ādānakāla eva raukṣyasya kāraṇam, nānyat| ata eva hemante śīte'pi raukṣyaṃ nāstyeveti| ādānasya ca prārambhamātratve eva śiśirasya sambhava iti śiśire kiñcideva raukṣyaṃ vedyam| nanu, yathā raukṣyamādānakālajaṃ tathauṣṇyamapi| tathā coktam- "tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ" iti| evaṃ cauṣṇyasadbhāvācchītasya hemantato hāniḥ prāptā, na tvādhikyam| tatkathamuktaṃ "tadā hi śītamadhikam" iti ? brūmaḥ| raukṣyasya dvau hetū| ekastāvadbhagavaddivākarakarairjagatsnehādānam| dvitīyastvāgneyaḥ kālaḥ| tadevaṃ raukṣyeṇobhayahetujena śiśire kāle vātāḥ śītasvabhāvā āhitādhikaśaktayo jāyante haimantebhyo mārutebhyaḥ| tathāvidhāścauṣṇyenādānakālajenādānakālaprāthamyādaprāptabalena śiśire nābhibhūyante| anabhibhūtāśca śītasvabhāvatvācca śītameva vardhayanti| ato yuktaṃ śītādhikyaṃ śiśira iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śiśiracaryāmāha-ayameveti| ayaṃ-hemantoktaḥ| svayuktyā nyūnādhikaprayoganiṣedhārthamevaśabdaḥ| viśeṣataḥ-atyabhyāsena| hi-yasmāt, tadā-tasminkāle, adhikaṃ śītam, ādānakālajaṃ raukṣyaṃ ca| cakārādvātakopabalakṣayau ca| yathoktaṃ khāraṇādina-"svabhāvaśaityādraukṣyācca vātakopādbalakṣayāt| vidhirviśeṣātsnigdhoṣṇaḥ śiśire haimanomataḥ||" iti| vātakopaśca tenaivoktaḥ-"sa vāyuḥ śiśire kopaṃ yātyevopacayaṃ kaphaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samprati vasantacaryāṃ vivakṣuridamāha------------------- kaphaścito hi śiśire vasante'rkāṃśutāpitaḥ| hatvā'gniṃ kurute rogānatastaṃ tvarayā jayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tīkṣṇairvamananasyādyairlaghurūkṣaiśca bhojanaiḥ| vyāyāmodvartanāghātairjitvā śleṣmāṇamulbaṇam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">snāto'nuliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sahakārarasonmiśrānāsvādya priyayā'rpitān| priyāsyasaṅgasurabhīn priyānetrotpalāṅkitān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">saumanasyakṛto hṛdyānvayasyaiḥ sahitaḥ pibet| nirgadānāsavāriṣṭasīdhumārdvīkamādhavān||22||</seg> śṛṅgaberāmbu sārāmbu madhvambu jaladāmbu ca| ------------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiśire madhurasnigdhādinā āhāreṇa kālasvābhāvyācca śleṣmā sañcito'tiśayena styānatvādatikupito vasante ṛtāvarkāṃśutāpitaḥ- sūryaprabhābhirvilāyito, dravasvarūpatvājjalamiva viparītaṃ jāṭharāgniṃ hatvā, hi- yasmāt, rogān- vikārān, kurute- janayati| ataḥ- asmātkāraṇāt, taṃ- kaphaṃ, tvarayā- śīghrameva, jayet| doṣāniti kecitpaṭhanti| arkatāpita ityanenaiva siddhe aṃśuśabdo'tra raśmīnāṃ paṭimānaṃ sūcayati, na tathā śīte| tatra hi (saṃ.sū.a.4)- "dhūmadhūmrarajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityāḥ" ityadhijage| kairjayet? tīkṣṇairvamananasyavirekādibhirupakramet| tathā, laghūni rūkṣāṇi ca yāni bhojanāni, taiśca| tathā, vyāyāmaścodvartanaṃ ca āghātaśca taiśca kaphaṃ jayediti| caśabdo luptanirdiṣṭaḥ| tataḥ kaphamulbaṇaṃ- uddhataṃ, jitvā'nantaraṃ snāto'nuliptaḥ- samāliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| tathā, purāṇaṃ ca tadyavagodhūmaṃ ca, tathā, kṣaudraṃ- mākṣikaṃ, tathā jāṅgalaṃ ca tacchūlyaṃ ca- "śūlena saṃskṛtaṃ māṃsaṃ śūlyam" bhaṭitraṃ ca, tattāni bhuṅkte purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk| śūlya iti "śūlokhādyat" iti yat| evaṃvidhaḥ san vayasyaiḥ- mitraiḥ sahita āsavādīn pibet| kimbhūtān? nirgadān- nivṛttagadānnirdoṣān, pibediti vakṣyamāṇena sambandho'tra dīpakatvāt| āsavo- yo dravyāṇyāsutya kriyate| uktaṃ ca- "madyākarādhikadravyamadirādyaiḥ kṛtastu yaḥ| so'riṣṭaḥ syādāsavastu dravyāṇyāsutya yaḥ kṛtaḥ||" iti| sīdhuḥ- ikṣurasodbhavaḥ| mārdvīkaṃ- mṛdīkārasodbhavam| mādhavo- madhunā saṃskṛtaḥ| kimbhūtānāsavādīn? sahakārarasonmiśrān- adhivāsitān| tathā, priyayā- dayitayā, āsvādya- kiñcitpītvā, arpitān- ḍhaukitān| tathā, priyāsyasaṅgena surabhīn,-sugandhīn| tathā, priyānetrāṇyevotpalāni tairaṅkitān-sañjātaśobhān| tathā, saumanasyakṛtaḥ- cittaprasādakṛtaḥ| tathā, hṛdyān- hṛdayāya hitān| tathā, śṛṅgaberāmbu- śuṇṭhīkvathitajalaṃ pibet| tathā, sāraḥ-asanacandanādijaḥ, tena kvathitamambu pibet| tathā, madhunā yuktamambu madhvambu| jaladena- mustayā ca kvathitamambu pibet| ceti samuccaye|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha vasantacaryā| sā ca dvividhā, śodhanī śamanī ca| tatra cayapūrvake prakope śodhanī, acayapurvake śamanī| tatrākṛtāyāṃ pūrvartucaryāyāṃ pūrvartunā citasya doṣasyottareṇa yaḥ prakopaḥ sa cayapurvakaḥ| sa evāpathyajaḥ, pūrvartusevitā pathyajātatvāt| yastu kṛtāyāṃ tasyāṃ pūrveṇācitasyottareṇa yaḥ prakopaḥ so'cayapūrvakaḥ| sa eva pathyajaḥ, pūrvartusevitapathyajātatvāt| uktaṃ ca-"doṣaprakopo dvividhaḥ pathyāpathyanimittajaḥ| tatrāpathyanimitto yaḥ sa saṃśodhanamarhati|| pathyajaḥ śamanīyaśca prāya āganutjaśca yaḥ|" iti| tatra saṃśodhanīṃ vidhatte-kaphaścita iti| yasmācchiśire citaḥ kapho, vasante sūryaraśmibhirdravīkṛtaḥ san, jalamiva pratyanīkatvāt vahniṃ hatvā, rogān karoti| atastaṃ-citaṃ akupitaṃ kaphaṃ, vasantārambha eva tīkṣṇadravyakṛtairvamananasyadhūmagaṇḍūṣādyaiḥ śodhanairjayet| tathā, laghurūkṣaistiktakaṭukaprāyaiḥ saṃsarjanakrameṇa bhojanaiśca| śiśiraśabdena śītaparyāyeṇa śiśirahemantayorgrahaṇam, dvayorapi kaphacayāt| yadāha khāraṇādiḥ-"hemante nicitaḥ śleṣmā śiśire'pi na kupyati| āhāraiśca gurusnigdhai gurustrigdhairbhṛśamevopacīyate||" iti| śamanīṃ vidhatte-vyāyāmodvartanāghātairiti| ulbaṇaṃ śleṣmāṇaṃ vyāyāmādyairjitvā snātastataḥ karpūrādyairanuliptaḥ, purāṇayavādīn bhuñjānaḥ, āsavādīn pibet| prakope prakṛte'pyulbaṇagrahaṇamacaryapūrvakaprakopārtham| āghātaḥ-padbhyāṃ mardanam| kaphagrastasyābhyaṅganiṣedhādrūkṣā eva vyāyāmādayaḥ| snānaśīla iti ca vacanātprāpte'pi snāne, snāta iti śleṣmakālīnaprātaḥsnānaniṣedhārtham| vyāyāmādīnkṛtvaiva snāyānna pūrvamityarthaḥ| purāṇatvaṃ yavagodhūmakṣaudrāṇām| jāṅgalaṃ-mṛgādimāṃsam, tasya śūlyaṃ-bhaṭitram| sahakāraḥ-atisurabhirāmraḥ, tasya rasaḥ-tatphalavṛntaniryāsaḥ, tena unmiśrān-adhivāsitān| priyayā rasaviśeṣajñānārthaṃ svayamāsvādyārpitān| gandhaviśeṣajñānārthaṃ saṅgatena sahajasurabhiṇā priyāmukhena surabhīkṛtān| vaimalyādijñānārthamavalokayantyāḥ priyāyāḥ pratibimbitābhyāṃ netrābhyāmutpalaiśca sākṣannikṣiptairaṅkitān| saumanasyakṛtaḥ-pariṇāmena manaḥpraśāntikarān| hṛdyānāsvāde| nirgadān-nirdoṣān| akvathitairoṣadhaiḥ kṛtaṃ madyamāsavaḥ| kvathitairariṣṭaḥ| ikṣurasena sīdhuḥ| drākṣārasena mārdvīkam, madhunā mādhavaḥ| śṛṅgaberāmbu-śuṇṭhyā kvathitaṃ jalam| asanādisāraiḥ sārāmbu| mustārbhirjaladāmbu| madhumiśraṃ jalaṃ madhvambu| anekadravavidhānaṃ yasya yatsātmyaṃ tattena sevanārthamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------------------| dakṣiṇānilaśīteṣu parito jalavāhiṣu||23||</seg> <seg type="unit" n="24">adṛṣṭanaṣṭasūryeṣu maṇikuṭṭimakāntiṣu| parapuṣṭavighuṣṭeṣu kāmakarmāntabhūmiṣu||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vicitrapuṣpavṛkṣeṣu kānaneṣu sugandhiṣu| goṣṭhīkathābhiścitrābhirmadhyāhnaṃ gamayetsukhī||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kānaneṣu- upavaneṣu, sthito madhyāhnaṃ gamayet- ativāhayet| ahno madhyo madhyāhnaḥ| "saṃkhyāvisā" ityādijñāpakātpūrvāparetyādinā ekadeśisamāsaḥ| "ahno'hna etebhyaḥ" ityahnādeśaḥ| katham ? goṣṭhyāṃ- krīḍāyāṃ kathā goṣṭīkathāstābhiḥ, citrābhiḥ- kamanīyābhiḥ, na tvarthavyavahārasambandhinībhiḥ| kīdṛśaḥ san ? sukhī- rāgadveṣādirahitaḥ| kimbhūteṣu kānaneṣu ? dakṣiṇadikpravṛttairanilaiḥ śītāni, teṣu dakṣiṇānilaśīteṣu| tathā, paritaḥ- samantājjalaṃ nityaṃ vahanti yāni teṣu| ābhīkṣṇye ṇiniḥ| tathā, kvacitpradeśe adṛṣṭaḥ- īṣaddṛṣṭaḥ, kvacidatighanatvāt naṣṭaḥ- na dṛśyate, sūryo yeṣūpavaneṣu tānyevaṃ teṣu| tathā, maṇīnāṃ- vajramarakatādīnāṃ, kuṭṭimāni- viśiṣṭā bhuvaḥ, tābhiḥ kāntiḥ- śobha, yeṣāṃ tānyevaṃ teṣu| tathā, parapuṣṭaiḥ- kokilaiḥ vighuṣṭeṣu- kṛtaśabdeṣu| tathā, kāmasya karmāntāḥ kāmakarmāntāḥ- madanavyāpārāḥ| antaśabdo'tra praśaṃsāvacane| yathodbhaṭasya (kāvyālaṅkārasaṅgrahe prathamasarge) vacanam- "vanāntadevatāveṇyaḥ" iti) kāmakarmāntanimittaṃ bhūmayo yeṣāṃ vanānāṃ tānyevaṃ teṣu| vicitrāṇi- nānārūpāṇi, puṣpāṇi yeṣāṃ te tathāvidhā vṛkṣā yeṣāṃ tānyevaṃ teṣu| suṣṭhu gandho yeṣāṃ teṣu| "gandhasyet" itītsamāsāntaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhojanāntaramudyānasevaṃ vidhatte-dakṣiṇānilaśīteṣviti| kānaneṣu madhyāhnaṃ gamayet-ativāhayet| sukhī-avyākulaḥ san| goṣṭhyo-lokavārtāḥ| athāḥ-śāstravārtāḥ| jalavāhiṣu-jalāśayayukteṣu| adṛṣṭasūryeṣu-ghanacchāyeṣu| anaṣṭasūryeṣu-prakāśabatsu| maṇimayaiḥ-baddhabhūmikaiḥ kāntimatsu| parapuṣṭaiḥ-kokilairnāditeṣu| kāmakarma-madanavyāpāraṃ, antanti-badhnanti svasaundaryeṇottarottaraṃ vardhayantīti kāmakrarmāntāḥ| "ati bandhane" ityasmātkarmaṇyaṇ|</ab>
          <ab type="mula">guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet| ------------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asminkāle kaphopacayadoṣabhayāt guruśītādīṃstyajet| nanu, lavaṇamapi śleṣmāṇaṃ karoti, tatkasmādiha na niṣiddham ? ato brūmaḥ| lavaṇaḥ pūrvaṃ kaphamamlamadhurāviva na karoti| kiṃ tarhi ? nidhane cirantanasañcitaṃ srutirūpaṃ śleṣmāṇaṃ vidhatte, viṣyanditvāt| na ca lavaṇasya madhurāderiva bahutarasya prayogaḥ prasiddhaḥ, kiṃ tarhi ? alpasyaiva| tasmāllavaṇasyātrāniṣedha eva nyāyyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gurvādīnniṣedhati-guruśīteti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">adhunā grīṣmacaryāmupadidikṣurāha------------ ----------------------------------------------------| tīkṣṇāṃśuratitīkṣṇāṃśurgrīṣme saṃkṣipatīva yat||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pratyahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuśca vardhate| ato'sminpaṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat- yasmāt, tīkṣṇāṃśuḥ- bhāskaraḥ, atitīkṣṇā aṃśavaḥ- karāḥ, yasya sa evaṃbhūtaḥ san, grīṣme saṃkṣipatīva jagatsnehamityatrānuktamapyarthāllabhyate| kecittu "snehamarko'titīkṣṇāṃśuḥ" iti paṭhanti| snehastejo balaṃ sāramityeko'rthaḥ| taṃ snehamarkaḥ saṃkṣipatīva- yatsambandhāt saṃharatīva pibatīva| ivaśabdenaitatsūcayati- hetupratyayaparatantreṣu sarvabhāveṣu na kaścitkvacit tadbuddhipūrvakaṃ saṃharati| ataḥ- asmātkāraṇāt, asmin- grīṣmakāle, paṭvādīstyajet| paramārthato balahānikṛttvādeṣām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha grīṣmacaryā| tatra sopapattikaṃ paṭvādīn niṣedhati-tīkṣṇāṃśuriti| yat-yasmāt, tīkṣṇāṃśuḥ-sūryaḥ, grīṣme'titīkṣṇāṃśuḥ san, saṃkṣipatīva-saṃhārapravṛtta ivā''bhāti| ataḥ paṭvādīṃstyajet| asmin-atiklamavihvalaloke grīṣme, paṭvādīnāṃ klamahetutvāt|</ab>
          <ab type="mula">kimatra sevyam ? ityāha---------- bhajenmadhuramevānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ dravam| ------------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuramevānnaṃ bhajet- bāhulyena madhuramannaṃ sevyam, na tathā'nyarasāghrātam, ityevakārāllabhyate| tathā, laghu snigdhaṃ himaṃ dravaṃ ceti| caśbdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madhurādisevāṃ vidhatte-bhajediti| annaṃ madhurameva-madhuraikarasam| pānaṃ tu madhurāmlādirasamapi, "nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ" iti vacanādrasālādividhānācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sāmānyena bhojanamuktvā viśeṣeṇāha---------- ------------------------------------------------------------| suśītatoyasiktāṅgo lihyātsaktūn saśarkarān||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saktūn saśarkarān lihyāt| suṣṭhu śītaṃ suśītaṃ ca tattoyaṃ ca, tena siktaṃ- āplutaṃ, aṅgaṃ- kāyo, yasya sa evaṃbhūtaḥ san|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lokasya tīvratāpaśrāntatvācchrāntasya ca bhojananiṣedhātpūrvaṃ śramaharaṃ vidhatte-suśīteti| snānaṃ saktavaśca śramaharāḥ|</ab>
          <ab type="mula">madyaṃ na peyaṃ, peyaṃ vā svalpaṃ, subahuvāri vā| ------------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asminkāle madyaṃ na peyam| peyaṃ vā svalpamiti vātaśleṣmaprakṛtinā śleṣmavātakṣayārthamanyartuvadbahu na peyam, kiṃtarhi ? svalpameva pātavyam| subahuvāri veti pittaśleṣmaprakṛtinā madyocitena śleṣmakṣayārthaṃ pittapratīkāramapīcchatā subahuvāri tanmadyaṃ peyam| ityatrānukto'pyevamarthādviṣayavibhāgo bodhyaḥ| anyathā niṣedhavidhyorvirodhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyasya śramahareṣvagryatvātkāmataḥ prasaktaṃ pānaṃ niṣedhati-madyamiti| anyataḥ śramāpanuttau satyāṃ madyaṃ na peyam, tīkṣṇādiguṇatvāt| asatyāṃ peyaṃ vā , kintu svalpam| svalpenāpyasatyāṃ pūrṇamātraṃ na peyam, kintu subahuvāri-bahutarodakakṛtaṃ vā| pānānugrahaśca madyasātmyānāmeva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">uktavidhyatikrame doṣamāha------------ ------------------------------------------------------------| anyathāśoṣaśaithilyadāhamohān karoti tat||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat- madyam, anyena prakāreṇa pītaṃ sat śophādīn karoti| śophaḥ- śvayathuḥ| śaithilyaṃ- aṅgānāmanaiṣṭhuryam| dāhaḥ- sarvāṅgīṇastāpaḥ| mohaḥ- ajñānaṃ jantoḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktavidhyatikrame doṣamāha-anyatheti| śoṣomukhāśeṣaḥ| tat-madyam|</ab>
          <ab type="mula">kundendudhavalaṃ śālimaśnīyājjāṅgalaiḥ palaiḥ| ------------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kundaḥ- puṣpaviśeṣaḥ, induḥ- candraḥ, tayordvandvaḥ| kundenduvaddhavalaṃ- śuklaṃ śāliṃ jāṅgalaiḥ palaiḥ- māṃsaiḥ sahāśnīyāt- adyāt| "kṣuṇṇaḥ sitaḥ smṛtaḥ śālī rakto vrīhirudāhṛtaḥ"|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> annaṃ vidhatte-kundendviti| kundaṃ-puṣpaviśeṣaḥ| kundendugrahaṇaṃ laghusnigdhaśītaguṇaviśiṣṭadhavalatvārtham| palaiḥ-māṃsaiḥ saha|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------------------| pibedrasaṃ nātighanaṃ rasālāṃ rāgakhāṇḍavau||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pānakaṃ pañcasāraṃ vā navamṛdbhājane sthitam| mocacocadalairyuktaṃ sāmlaṃ mṛnmayaśuktibhiḥ||31||</seg> pāṭalāvāsitaṃ cāmbhaḥ sakarpūraṃ suśītalam|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasaṃ nātighanaṃ pibet| rasaśabdenādilopākhyayā tantrayuktyā māṃsarasa ucyate| tathā, rasālaṃ- mārjikākhyāṃ pibet| tathā, rāgakhāṇḍavau pānakaṃ ca pañcasārākhyam| eteṣāṃ ca lakṣaṇaṃ tantrāntare uktam| yathā- "sitāmadhvādimadhurā rāgāstatrācchakāntayaḥ| te sāmlāḥ khāṇḍavā lehyāḥ peyāścāṃśukagālitāḥ|| svādvamlapaṭukaṭvādyāḥ pralehāstatra khāṇḍavāḥ| guḍadāḍimamāṃsādyā rāgā aṃśukagālitāḥ|| hṛdyā vṛṣyā rucikarā grāhiṇo rāgakhāṇḍavāḥ" iti| tathā- "drākṣāmadhūkakharjūrakāśmaryaiḥ saparūṣakaiḥ| tulyāṃśaiḥ kalpitaṃ pūtaṃ śītaṃ karpūravāsitam|| pānakaṃ pañcasārākhyaṃ dāhatṛṣṇānivartakam|" anyatra coktam| yathā- "guḍadāḍimādiyuktā vijñeyā rāgakhāṇḍavāḥ| trijātamaricādyaistu saṃskṛtāḥ pānakāstathā " iti| kīdṛśaṃ pānakaṃ pibet ? ityāha- navaṃ yanmṛdbhājanaṃ tatra sthitam| tathā, mocaṃ- kadalīphalaṃ, cocaṃ- panasaphalaṃ, tayordalāni, tairyuktam| tathā, sāmlam, tittiḍīkādiyogāt khāṇḍavarasānugatam| kecittu kṣīraṃ ghṛtapippalīśaśimākṣikaśarkaropetaṃ pañcasāraṃ pānakamityāhuḥ| kena pibet ? ityāha- mṛnmayaśuktibhiḥ| pāṭalayā vāsitaṃ- surabhīkṛtaṃ, tathā sakarpūraṃ suśītalaṃ cāmbhaḥ pibet| mṛnmayaśuktibhirityatrāpi yojyam| suśrute coktam- "paripelavayā tulyā guḍaguggulumustakāḥ| cūrṇitāḥ śaśinopetā navabhājanadhūpanam|| kuṣṭhamustakasaṃyuktaiḥ pelavośīravālakaiḥ| mṛditā mṛtsupiṣṭaistaiḥ khadirāṅgārapācitāḥ|| sahakārarasābhyaktāścampakotpalavālakaiḥ| padmakubjakakundaiśca yathālābhādhivāsitāḥ|| śreṣṭhaḥ salilavāso'yaṃ smṛtaḥ sarvartuko budhaiḥ"| iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pānaṃ vidhatte-pibediti| rasaṃ-māṃsarasam| nātighanaṃ-īṣatsāndram| rasālā-karamathitaṃ maricaśarkarādiyuktaṃ dadhi| madhurāmlalavaṇakṛtaṃ pānakaṃ-rāgaḥ| madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyajaṃ-khāṇḍavaḥ| pañcasāraṃ pānakaṃ-madhvādibhiḥ pañcabhiḥ kṛtam| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 2/13)- "madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā| mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ|| iti| tacca nave mṛnmaye pātre sthitam| mocaṃ-kadalīphalaṃ, cocaṃ-nārikelaṃ, tayordalaiḥ-śakalairyuktam| sāmlaṃ-dāḍimādyairamlīkṛtam| mṛnmayībhiḥ śuktibhiḥ pibet| tathā, ambhaḥ pibet| tacca pāṭalāpuṣpairadhivāsitaṃ sakarpūraṃ suśītalaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------------------| śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān rajanyāṃ bhakṣayan pibet||32||</seg> sasitaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ candranakṣatraśītalam| ------------------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māhiṣaṃ kṣīraṃ sasitaṃ- saśarkaraṃ, rajanyāṃ- rātrau, pibet| kimbhūtam ? candreṇa nakṣatraiśca śītalam| rātrāvākāśe śaityārthaṃ sthāpitamityarthaḥ| kiṃkurvan pibet ? bhakṣyān bhakṣayan- bhuñjan| kīdṛśān ? śaśāṅkakiraṇān- karpūranāḍikākhyān| [ (hṛ.ci.a.5/49)- "tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāstu bhakṣyā rucikarāḥ param||"]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rātribhojanaṃ vidhatte-śaśāṅkakiraṇāniti| rajanyāṃ punaḥ śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān bhakṣayan candranakṣatraśītalaṃ saśarkaraṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ pibet| śaśāṅkaḥ-karpūraḥ, kīryate-vikṣipyate, yeṣu te śaśāṅkakiraṇāḥ,- karpūranālikādayaḥ| candreṇa tasyābhāve nakṣatrairvā śītalīkṛtaṃ candranakṣatraśītalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------------------| abhraṅkaṣamahāśālatālaruddhoṣṇaraśmiṣu||33||</seg> vaneṣu mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśāliṣu| ------------------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhraṃ- ākāśaṃ, kaṣanti- ullikhanti, atyuccatayā'bhraṅkaṣāḥ| mahāntaśca te śālāśca tālāśca mahāśālatālāḥ| abhraṅkaṣāśca te mahāśālatālāśca, tai ruddhaḥ- sthagitaḥ, uṣṇaraśmiḥ- dinakaro yeṣu vaneṣu teṣu, madhyandine- madhyāhne, arkatāpārtaḥ san svapyāt- śayīta| mādhavyo- latāviśeṣā atimuktakākhyāḥ, tāsu śliṣṭā mādhavīśliṣṭāḥ drākṣāyāstabakāḥ- gucchakā drākṣāstabakāḥ| mādhavīśliṣṭāśca te drākṣāstabakāśca, taiḥ śālituṃ- ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ vanānāṃ tāni mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśālīni, teṣu vaneṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sthānaviśeṣe nidrāṃ vidhatte-abhraṅkaṣeti| abhraṅkaṣāḥ-atyuccāḥ| mahāntaḥ-sthūlāḥ| mādhavīṣu-vāsantīṣu, śliṣṭāḥ-lagnāḥ, drākṣāstabakā yāsu śālāsu-latāgṛheṣu, tadvanti yāni vanāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kasmin svapyāt ? ityāha--------------- --------------------------------------------| sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālike||34||</seg> kāyamāne cite cūtapravālaphalalumbibhiḥ| --------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāyamāne- veṇvādiniṣpādite gṛhaviśeṣe| kīdṛśe ? sugandhi ca taddhimaṃ ca tatpānīyaṃ ca tatsugandhihimapānīyam| paṭānāṃ- vastrāṇāṃ, āliḥ- paṅktiḥ, paṭāliḥ| sugandhihimapānīyena sicyamānā paṭāliryasminnasau sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālikaḥ, tasmin tathāvidhe kāyamāne| tathā, pravālāḥ- kisalayāni| phalānāṃ lumbayaḥ- stabakāḥ| pravālāśca phalalumbayaśca pravālaphalalumbayaḥ| cūtānāṃ pravālaphalalumbayastābhiḥ, cite- parito vyāpte|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paṭālikāḥ-paṅktimatyo navāstṛṇādiracitā bhittayaḥ| kāyamāne-śibire| pravālāḥ-pallavāḥ| phalalumbayaḥ-phalastabakāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">īdṛśe kāyamāne sthito yādṛśe śayane śayīta tannirūpayannāha--------------- --------------------------------------------| kadalīdalakahlāramṛṇālakamalotpalaiḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">komalaiḥ kalpite talpe hasatkusumapallave| madhyaṃdine'rkatāpārtaḥ svapyāddhārāgṛhe'thavā||36||</seg> pustastrīstanahastāsyapravṛttośīravāriṇi| --------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kadalītyādi| talpe- śayane, kalpite| kaiḥ ? kadalīdalādibhiḥ| kadalyāḥ- rambhāyāḥ, dalāni- patrāṇi, kahlāraṃ- saugandhikam, mṛṇālaṃ- bisam, kamalaṃ- padmam, utpalaṃ- kumudam, eteṣāṃ dvandvaḥ| taiḥ kadalīdalādibhiḥ, komalaiḥ- sukumārasparśaiḥ, kalpite- racite| kimbhūte ? kusumāni ca pallavāśca kusumapallavāḥ| hasanta iva kusumapallavā yatra tasmin| dhārāgṛhe'thavā svapyāditi vartate| dhārāgṛhaṃ- avirataṃ yato jaladhārāḥ patanti| kimbhūte ? pustastrīstanahastāsyaiḥ pravṛttamuśīravāri yatra tasmin| pusto- dārvādimayyāḥ stryādyākṛterupādānakāraṇaṃ yadvastu taducyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kalhāraṃ-sandhyāvikāśi padminīpuṣpam| kamalaṃ-dinavikāśi| utpalaṃ-rātrivikāśi| mṛṇālāni-bisāni| talpe-śayane| hasatkusumāḥ-vikasanmallikādipuṣpāḥ, pallavāḥ-paryantāḥ, yasya tattathā| athavā dhārāgṛhe svapyāt| yatra yantraracanāviśeṣeṇa racitā jalasīkarāḥ prasaranti, taddhārāgṛham| pustastriyo-dārvādimayyaḥ putrikāḥ, tāsāṃ stanādibhyaḥ pravṛttamuśīravāri-sevyodakaṃ yatra tattathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">--------------------------------------------| niśākarakarākīrṇe saudhapṛṣṭhe niśāsu ca||37||</seg> āsanā--------------------------------------------| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niśāsu- rātriṣu, saudhapṛṣṭhe- harmyatale, āsanā- sthitiḥ| kāryetyadhyāhāryam| tatrāsītetyarthaḥ| kimbhūte saudhapṛṣṭhe ? niśākaraḥ- śītāṃśuḥ, tasya karāḥ- gabhastayaḥ, tairākīrṇe- vyāpte|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niśāsu punaścandraraśmavyāpte harmyamastake svapyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------svasthacittasya candanārdrasya mālinaḥ| nivṛttakāmatantrasya susūkṣmatanuvāsasaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">jalārdrāstālavṛntāni vistṛtāḥ padminīpuṭāḥ| utkṣepāśca mṛdūtkṣepā jalavarṣihimānilāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">karpūramallikāmālā hārāḥ saharicandanāḥ| manoharakalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">mṛṇālavalayāḥ kāntāḥ protphullakamalojjvalāḥ| jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svasthacittasya- rāgādyanupahatamanasaḥ, jalārdrāḥ klamaṃ haranti| evaṃ tālavṛntādayo yojyāḥ| antardīpakatvādasya| tathā ca kīdṛśasya ? candanārdrasya- candanenānuliptasya| tathā, mālinaḥ- sragviṇaḥ| tathā, nivṛttaṃ kāmatantraṃ- puṣpadhanvaparicchado yasya| tathā, suṣṭhu sūkṣme tanunī svacche vāsasī yasya sa evam| jalārdrāḥ- pānīyaplutāḥ śāṭikāḥ| tālavṛntāni- mayūrapicchādikṛtāni tālavṛntākṛtīni vyajanāni| tathā, vistṛtāḥ- mahāntaḥ, padminīpuṭāḥ- nalinīpatrāṇi, vījanārtham| tathā, utkṣepāḥ- mayūrapicchādikṛtā vyajanaviśeṣāḥ| te ca kimbhūtāḥ ? mṛdurutkṣepo yeṣu te mṛdūtkṣepāḥ| jalavarṣī himo'nilo yeṣu utkṣepeṣu te jalavarṣihimānilāḥ| śītajalābhyukṣitairetairvātaḥ kārya ityarthaḥ| karpūretyādi| mālāśabdaḥ pratyekaṃ yujyate| sphaṭikakarpūragrathitā mālā mallikāmālāścetyarthaḥ| tathā, hārāḥ- muktāphaladāmāni| kimbhūtāḥ ? saha haricandanena vartanta iti saharicandanāḥ| yat chede lohitamatisugandhi suṣṭhu śītavīryaṃ ca, taddharicandanamucyate| manoharetyādi| manoharo- ramyaḥ, kalo- madhuraḥ, ālāpo yeṣāṃ te manoharakalālāpāḥ| śiśavo- bālakāḥ| tathā, sārikāḥ- śarārayaḥ| śukāḥ- kīrāḥ| mṛṇāletyādi| mṛṇālāni- atikomalāni bisāni, valayāḥ- kaṭakāni, yāsāṃ tāḥ| dayitāḥ- yoṣitaḥ| kimbhūtāḥ ? kāntāḥ- ramyāḥ| tathā, protphullaiḥ vikasitaiḥ, kamalairujjvalāḥ- śobhitāḥ| evambhūtāścotprekṣyante, jaṅgamāḥ- sañcāriṇya iva padminyaḥ| klamaṃ harantīti yojyam| svasthacittasyeti prādhānyakhyāpanārthaṃ prāgupāttam| svasthacittasyaivaite jalārdrādayaḥ klamaṃ haranti, na tathopataptamanasaḥ| [tathā hi- candanārdrādisakalaviśeṣeṇa viśeṣitasyāpyupataptamanaso na tathā klamaṃ haranti|] cittāyattā hi sarvabhāvānāṃ śubhāśubhapravṛttayaḥ| tathā ca snigdhamadhuro'pyāhāra upayuktaḥ, sukhaśayyādirapi vihāraḥ sevitaḥ, śokāviṣṭacetaso na tathā śarīrasya puṣṭimādadhāti| ata eva "śokaḥ śoṣaṇānām" ityagryasaṅgrahe (carake sū.a.25/39, saṅgrahe sū.a.13) proktam| tathā, rūkṣo'pyāhārastathāvidho vihāraśca sevito nirvṛttamanasaḥ puṣṭimevādadhāti, na kārśyam| tathā coktam (ca.sū.a.25/39, saṃ.sū.a.13)- "nirvṛtiḥ puṣṭihetūnām" iti| suśrute ca klamasya lakṣaṇamuktam (śā.a.4/51)- "yonāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> klamaharatvakathanadvāreṇāsanādīni vidhatte-āsaneti| svasthacittatvādiviśiṣṭasya yā āsanā-āsyā, sā klamaṃ harati| svasthacittasya-nirvṛttamanasaḥ| candanārdrasyakarpūrayuktacandanārdrasya| taduktam-"karpūracandanārdrāṅgo mṛdugharmottaracchadaḥ" iti| mālinaḥ-mālābhūṣitasya| nivṛttakāmatantrasya-suratavimukhasya| tanu-viralaṃ, vāso yasya| jālārdrādayo vyajanaviśeṣāḥ klamaṃ haranti| jālārdrāḥ-vastramayāni vyajanāni| tālavṛntāni-tālavṛntajayāni| vistṛtāḥ-ye vyajanakāle vistīryante| padminīpuṭāḥ-padminīpuṭamayāni| utkṣepāḥ-nalikāpraviṣṭadaṇḍatvādardhvamadhaścāmbhaḥ kṣipanti| te ca sarve jalārdrādayo mṛdūtkṣepāḥ-mandāndolanāḥ| jalavarṣī himānilo yeṣāṃ te tathā| karpūramālādayaḥ klamaṃ haranti| karpūragrathitā mallikāgrathitāśca mālāḥ| saharicandanāḥ-pītacandanamaṇimiśritāḥ, hārāḥ-muktāvalayaḥ| manoharāḥ-sundarākāraḥ, kalālāpaḥ-madhurālāpāśca, śiśavaḥ śukāḥ sārikāśca| mṛṇālādidhāraṇājjaṅgamāḥ padminya iva yāśca striyaḥ, tāśca klamaṃ haranti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">idānīṃ varṣācaryāṃ nirdidikṣuridamāha--------------------- ādānaglānavapuṣāmagniḥ sanno'pi sīdati| varṣāsu doṣairduṣyanti te'mbulambāmbude'mbare||42||</seg> <seg type="unit" n="43">satuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca| bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca vāriṇā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vahninaiva ca mandena, teṣvityanyonyadūṣiṣu| bhajetsādhāraṇaṃ sarvamūṣmaṇastejanaṃ ca yat||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-ādānamuktam, tenādānākhyena kālena glānaṃ-saklamaṃ, vapuḥ-śarīraṃ, yeṣāṃ puruṣāṇāṃ te ādānaglānavapuṣaḥ, teṣāmapacitadhātūnāmagnirapyapacitaḥ sanno-mandaḥ san, punarvarṣāsu sīdati-hāniṃ yāti| apiśabdaḥ punararthe, anekārthatvānnipātānām| varṣāsviti nityabahutvādbahuvacanam| kena sīdati ? ityāha-kālasvabhāvāddoṣaiḥ,-vātapittaśleṣmabhiḥ, duṣṭairityanuktamapyarthādgamyate| yato'gnisādahetutvamaduṣṭānāṃ teṣāṃ na sambhavati| tasmādduṣṭairdoṣairagniḥ sīdatītyarthāllabhyate| nanu, kathaṃ varṣāsu doṣāṇāṃ duṣṭatvaṃ syāt ? ityāha-duṣyantītyādi| te doṣā duṣyanti| kadā ? ambare-viyati, ambulambāmbude-ambunā lambā atinirbharatvādambulambā īdṛśā ambudāḥ-meghāḥ, yasminnevaṃvidhe sati| anena ca viśeṣaṇenāsya kālasya svarūpamupalakṣayantyācāryāḥ| yadaivaṃvidho varṣākālaḥ sampadyate, tadaivaite doṣā duṣyanti-svakarmaṇyayogyāḥ sampadyante, na varṣākālamātre'nāsāditasvarūpe| tathā, satuṣāreṇa marutā-sajalakaṇena pavanena, tathā, sahasā-grīṣmatāpasantāpādanantarameva, śītalenābhyantaro vāyurduṣyati| tathā, bhuvo bāṣpaḥ-ūṣmā bhūbāṣpastena| tathā, kālasvābhāvyāccāmlapākena vāriṇā pittaṃ duṣyati| tathā, malinena vāriṇā-lūtāditantuviṇmūtretyādikaluṣeṇa varṣājalena, kālasvābhāvyāccātiśayena mandatvaṃ gatenāgninā śleṣmā duṣyati| tadevamasminkāle vātapittaśleṣmāṇo yugapatkālasvābhāvyādduṣyanti| nanviha trayāṇāmapi doṣāṇāṃ kopo'nujñāyate| vakṣyati tu (hṛ.sū.a. 12|24)-"cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu" iti| tadime vacasī parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| nānayorvākyayormitho virodhaḥ sambhāvyate| yasmādiha duṣyantītyuktyā svasthānasthā eva duṣṭiṃ prāptā viṣādispṛṣṭadravyavatkāryakaraṇe'samarthā jāyanta ityuktam| cayaprakopapraśamā ityatra prakarṣeṇa kopaḥ sthānāntaragatilakṣaṇo gaditaḥ| tadevamasmin kāle vāyoḥ kadācidduṣṭatvaṃ syāt kadācitkopaśca, iti vacanābhyāmetābhyāṃ pratyapādi| pittaśleṣmaṇostu duṣṭatvamātrameva| iti na kiñcidatrāsamañjasam| teṣvityādi| iti-prakāre| anyonyaṃ dūṣayituṃ śīlaṃ yeṣāṃ vātādīnāṃ ta evam, teṣu-anena prakāreṇa parasparaṃ dūṣaṇasvabhāveṣu satsu, bhajetsādhāraṇaṃ sarvaṃ-yatkiñcidvātādīnāṃ yugapat praśamanaṃ praśamanaṃ tatsarvaṃ seveta| yaccoṣmaṇo jāṭharāgneḥ, tejanaṃ-uddīpanaṃ, tadbhajet| ūṣmaṇastejanasyātra caśabdaprayuktasyopādānaṃ prādhānyakhyāpanārtham| agnirhi sarvabhāvānāṃ pradhānam| tathā ca vakṣyati (saṅgrahe śā.a.6)- "śānte'gnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate" iti| tasmādagnyuttejanārthaṃ yatnaḥ kārya iti bhāvaḥ| bhajediti kriyāpadaṃ ādidīpakatvāt "bhojanaṃ tvatidurdine" iti yāvatsarveṣu yojyam| atha varṣācaryā| sā ca cayapūrvake prakope śodhanī, acayapūrvake śamanī| tatra sopapattikamubhayacaryā sādhāraṇaṃ vidhatte-ādānamlanavapuṣāmiti| yatsādhāraṇaṃsarvadoṣaharaṃ, yaccoṣmaṇastejanaṃ-agnidīptikaraṃ, tatsarvaṃ varṣāsu bhajet| keṣu satsu ? teṣu-agnidoṣeṣu, anyonyadūṣiṣu-kṛtaparasparadūṣaṇeṣu satsu| sarveṣāṃ duṣṭatvārsarvasādhāraṇaṃ bhajedityarthaḥ| kathamanyonyadūṣaṇam ? iti,-anena prakāreṇa| ādānenāvasannadehānāmagnirapi dehāvayavatvādavasanno'pi punardoṣaiḥ sīdati-mandatvalakṣaṇāṃ duṣṭiṃ yāti| te ca doṣā ādānamandena vahninā duṣyanti-duṣṭiṃ yānti| vahneḥ sahakārīṇyāha-ambulambāmbude'mbare,- jalabharalambamānameghe nabhasi sati, satuṣāreṇa-sajalakaṇen, sahasā pravṛttena śītalena ca vāyunā duṣyanti, bhūvāṣpeṇa ca duṣyanti, amlapākena malinena ca vāriṇā duṣyanti| duṣṭiścātra vāyoścayapūrvakaḥ prakopaḥ, "cayaprakopraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu" iti (hṛ. sū. a. 12/24) vacanāt| pittasya cayalakṣaṇā duṣṭiḥ, varṣādiṣu tu pittasya" iti (hṛ. sū. a. 12/24) vacanāt| kaphasya tvacayapūrvakaḥ prakopaḥ| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 6/33) _"bhūvāṣpānmeghaniṣyandātpākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ||" iti| carakavacane'pi pittaprakopaśabdena cayamātraṃ lakṣyam, "cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu||" iti (ca. sū. a. 17/112) svavacanavirodhabhāyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kiṃ tatsādhāraṇamiti? tadudāharaṇārthamāha---------------------- āsthāpanaṃ śuddhatanurjīrṇaṃ dhānyaṃ rasān kṛtān| jāṅgalaṃ piśitaṃ yūṣān madhvariṣṭaṃ cirantanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mastu sauvarcalāḍhyaṃ vā pañcakolāvacūrṇitam| divyaṃ kaupaṃ śṛtaṃ cāmbho bhojanaṃ tvatidurdine||46||</seg> vyaktāmlalavaṇasnehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudravallaghu| --------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhā tanuryasya sa evambhūtaḥ-kṛtavirekādiḥ san, āsthāpanaṃ-nirūhaṃ, bhajet| tathā, jīrṇaṃ dhānyaṃ-purāṇayavagodhūmādikam| tathā, rasān-māṃsarasān| kimbhūtān ? kṛtān,- snehaśuṇṭhyādiyutān| tathā, jāṅgalaṃ piśitaṃ-hariṇaiṇādikaṃ māṃsam| tathā, yūṣān-mudgadāḍimādikṛtān| tathā, madhu-mārdvīkam, ariṣṭam, dvayamapyetat cirantanaṃ-purāṇam, na tu navam, āgnimāndyabhayāt| mastu sauvarcalāḍhyaṃ-akṣalavaṇasaṃyuktam| veti samuccaye| kimbhutaṃ mastu ? pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgarāḥ pañcakolam, tenāvacūrṇitam| tathā, divyaṃ ākāśajaṃ, tathā kaupaṃ, tathā śṛtaṃ-kvathitaṃ, cāmbhaḥ pibet| caḥ samuccaye| divi bhavaṃ divyam, digāditvādyat| kūpe bhavaṃ kaupam, prāgdīvyato'ṇ| atidurdine-vātavarṣākule'hani, vyaktāḥ-pradhānāḥ, amlalavaṇasnehā yatra tadbhojanaṃ bhajet| tathā, saṃśuṣkaṃ-śuṣkaprāyam| tathā, kṣaudravat-samākṣikam| tathā, laghu| nanu, "vātalaṃ madhu" iti (hṛ.sū.a. 5|52) vakṣyati| pavanaścātra kupyatītyuktam| ato mākṣikasyātropayogo na yuktaḥ| atrocyate| dehadhātavo'smin kāle kledamupayānti| tataśca kledasaṃrakṣaṇe evopakṣīṇaprabhavatvāt madhu marutkopaṃ vidhātumasamartham| tasmānmadhūpayogo nyāyya eva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanīṃ vidhatte-āsthāpanamiti| śuddhatanuḥ-kṛtavirecanaḥ san, āsthāpanaṃ-bastikarma, bhajet| śamanīṃ vidhatte-jīrṇaṃ dhānyamiti| jīrṇaṃ-purāṇam| rasān-māṃsarasān| kṛtān-paṭukaṭvamlasnehayutān| piśitaṃ-māṃsam| yūṣān-dhānyakvāthān, tānapi kṛtān| madhu-mārdvīkam, ariṣṭaṃ-kvathitauṣadhamadyam, dvayamapi cirantanam| pañcakolāvacurṇitaṃ sauvarcalalavaṇāḍhyaṃ ca mastu-dadhimaṇḍam| divyaṃ-āntarikṣam| taccātītāśvinagṛhītaṃ kācādipātrastham, varṣāsu grahaṇaniṣedhāt| tadabhāve kaupam, tacca śṛtam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 4)- "divyaṃ kvathitakūpotthaṃ cauṇḍyaṃ sārasameva ca|" iti| varṣāviśeṣe bhojanaviśeṣamāha-bhojanaṃ tviti| atidurrdine-vātavarṣākule'hani| saṃśuṣkaṃ-kulmāṣādi| kṣaudravatsamākṣikam| vātalamapi madhu kledaghnatvātkālasāmarthyena vā avātalatvādvihitam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "vātalaṃ vātakope'pi varṣāsu madhu śasyate" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athā'tra kāle yādṛśaḥ puruṣaḥ syāttaṃ darśayati------------- ----------------------------------------| apādacārī surabhiḥ satataṃ dhūpitāmbaraḥ||47||</seg> harmyapṛṣṭhe vasedbāṣpaśītaśīkaravarjite| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pādābhyāṃ carati nityaṃ pādācārī, naiva yaḥ so'pādacārī,-yānayāyī syāt| tathā, surabhiḥ-śobhanagandhayogāt| "snānaśīlaḥ susurabhiḥ" (hṛ.sū.a. 2|31) ityanenaivāsyārthasyoktatvāt surabhigrahaṇamatiśayārtham| tathā, satataṃ avirataṃ, dhūpite'mbare yasya sa evam| tathā, harmyapṛṣṭhe-dhavalagṛhatale, vaset-tiṣṭhet| kīdṛśe ? bāṣpaśca śītaṃ ca śīkaraśca tairvarjite|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apādacāritvādi vidhatte-apādacārīti| apādacārī-satataṃ hastyādivāhanagāmī| dhūpitāmbaraḥ-agurvādidhūpitavastraḥ| satatamiti triṣvapi sambandhanīyam| ataeva "snānaśīlaḥ susurabhiḥ" ityasyāpaunaruktyam| sthānaviśeṣe vāsaṃ vidhatte-harmyapṛṣṭha iti| harmyapṛṣṭhe-harmyamastake|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------| nadījalodamanthāhaḥsvapnāyāsātapāṃstyajet||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, nadījalādīn pañca tyajet| udakāloḍitāḥ saktavaḥ sasarpiṣkā udamanthavācyā jalāvakṣīrīsaṃjñāḥ| tadatra kāle sāmyatvātsaktavastakrādisaṃyogānnātyantamaniṣṭāḥ| pānīya saṃyogāttu vātalāḥ, prakṛṣṭavātale kāle nābhīṣṭā eva| muninā tvevamuktam (ca. sū.a. 6|34)- "udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam| vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet" iti| adhunā śaraccaryāṃ vivakṣuridamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nadījalādīn niṣedhati-nadījaleti| dravālohitāḥ saktavo manthaḥ, sa evodake drave udamanthaḥ| āyāso-vyāyāmaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṃ sañcitaṃ vṛṣṭau pittaṃ śaradi kupyati||49||</seg> tajjayāya ghṛtaṃ tiktaṃ vireko raktamokṣaṇam| ------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varṣāsu śītaṃ varṣāśītaṃ, taducitaṃ-sātmyaṃ yasya, tadevaṃvidhamaṅgaṃ-vapuryeṣāṃ te varṣāśītocitāṅgā narāḥ, teṣāṃ sahasaiva-jhaṭityeva, śaradi jātāyāṃ, arkaraśmibhiḥ-bhānubhābhistaptānāṃ satāṃ pittaṃ kupyati| kimbhūtam ? vṛṣṭau sañcitaṃ,-varṣāsu vṛddhiṃ gatam| yataścaivaṃ tataśca tajjayāya tiktaṃ ghṛtaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ, yojyamiti vākyaśeṣaḥ| yadi vā, tiktairdravyaiḥ sādhitam| tathā, vireko yojyaḥ| tathā, raktamokṣaṇaṃ ca| sarvopakramebhyaḥ pitte virekasya jyāyastvādiha pūrvamupanyāsaḥ| tathā hyāha (carake sū.a. 25|39)- "virecanaṃ pittaharāṇām" iti| tato raktamokṣaṇaṃ, pittādhāratvādraktasya| virecanāṅgatvācca tajjayāya ghṛtaṃ tiktamiti ghṛtasya pūrvamupanyāsaḥ| na hyasnigdhasya virecanaprāptirasti| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 18|59)- "snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ| dāru śuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate" iti| tathā, viriktasya srutaraktasya ca pavanaprakopabhayam| kālasvābhāvyācca pittakopabhayam| tadetatparihartuṃ tathā dehapuṣṭyarthamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca tiktaghṛtopayogaḥ kāryaḥ| ityanekakāryakaraṇatvena prādhānyācca tiktaghṛtasya pūrvamupanyāsaḥ| asamāsakaraṇaṃ ca jñāpanārtham| naitāni sarvāṇyavaśyaṃ tiktaghṛtādīni tadā kāryāṇi| kiṃ tarhi ? deśādyanurodhāt kadācitpittavijayāya tiktaṃ ghṛtaṃ, kadācidvirekaḥ, kadācidraktamokṣaḥ, kadāciddvayaṃ, kadācitsakalānyeveti| virekastu pittavijayārthamavaśyaṃ śaradi kāryaḥ| yathā-vasante śleṣmavijayāya vamanam, varṣāsu ca pavanavijayāya bastiḥ| ata eva prāṅnirdiṣṭaṃ vasante vamanaṃ, varṣāsu cāsthāpanaṃ, śaradi vireka iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha śaraccaryā| sā ca cayapūrvake śodhanī, acayapūrvake śamanī| tatra sopapattikāṃ śodhanīṃ vidhattevarṣāśītocitāṅgānāmiti| varṣāsu sañcitaṃ pittaṃ vārṣikaśītasātmyaśarīrāṇāṃ nṛṇāṃ śaradyarkaraśmibhiḥ sahasaiva taptānāmasātmyatāpasambandhātkupyati| atasyasya-pittasya, jayāya tiktaṃ-tiktasaṃjñaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ, ghṛtaṃ snehanārthaṃ yojyam| tato virekastato raktamokṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-----------------------------------------------| tiktaṃ svādu kaṣāyaṃ ca kṣudhito'nnaṃ bhajellaghu||50||</seg> śālimudgasitādhātrīpaṭolamadhujāṅgalam| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣudhito'nnaṃ-bhojanaṃ, tiktādiguṇayuktaṃ bhajet| kṣudhitagrahaṇamatibubhukṣitapratipādanārtham, akṣudhitasya bhojanādhikārābhāvāt| kiṃ tattiktādiguṇayuktam ? ityāha-śālītyādi| śālyādīn sapta bhajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanīṃ vidhatte-tiktamiti| kṣudhitaḥ san tiktādirasaṃ laghu śālyādikamannaṃ bhajet| kṣudhitagrahaṇamatikṣudhitasya bhojanārtham| tadā hi pittādhikyādasamyakkṣudhyapi kṣudhitatvabuddhiḥ| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 6/41)- "pittapaśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ|" iti| śālyādigrahaṇaṃ tattulyānāmeva tiktādīnāṃ prāptyartham| sitāśarkarā| dhātrī-āmalakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">--------------------------------------------------| taptaṃ taptāṃśukiraṇaiḥ śītaṃ śītāṃśuraśmibhiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">samantādapyahorātramagastyodayanirviṣam| śuci haṃsodakaṃ nāma nirmalaṃ malajijjalam||52||</seg> nābhiṣyanti na vā rūkṣaṃ pānādiṣvamṛtopamam| --------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samantāt-sarvataḥ, sūryaprabhābhirahani taptaṃ-kvathitam, candrakiraṇairniśi śītīkṛtam| tathā, agastyodayena nirviṣīkṛtam| tathā, śuci-pavitram| varṣāsu hyaśucītyuktam| tacca haṃsopabhogyatayā haṃsavadatinairmalyāddhaṃsodakaṃ nāma tantrakārairāyurvedaśāstre saṃjñitam| tathā, nirmalaṃ-akaluṣam| tathā, malānvātapittaśleṣmaṇo, jayatīti malajit| agastyodayanirviṣaśabdena viśeṣaṇenaitat pratipādayati, yathā-yadantarikṣaprabhavaṃ sarastaḍāgādisthaṃ jalaṃ, tadeva prāyeṇa śaradyevaṃguṇaṃ vedyam| na kūpādiprabhavam, tasya sadā nirviṣatvāt| tathā cāntarikṣaprabhavamevaṃ paṭhyate (hṛ. sū. a. 5|8)- "lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam" iti| tacca nābhiṣyandi-na srutirūpaśleṣmakāri, na vā rūkṣaṃ-na vātaprakopakāri| vāśabdaśca śabdasyārthe'tra| yatastaptāṃśukiraṇaistaptam, yataśca śītāṃśukaraiḥ śītaṃ-prāhlāditam, itthaṃ sneharaukṣyayorantare vartamānaṃ pānādiṣvamṛtopamam| ādiśabdena snānāvagāhayorgrahaḥ| kupitadoṣaśamanādakupitadoṣasāmyānuvṛttihetutvāccāmṛtatulyametajjalaṃ bhajediti yojyam| atroṣṇāṃśugrahaṇamagnitāpanivṛttyai| kiraṇagrahaṇaṃ sākṣāttatsparśasambhāvanārtham| tṛṇadavapalāśādibhirāstṛtamapi ravistāpayati na tu tattathā guṇavat| ataḥ kiraṇagrahaṇena tadvyavadhānavyudāsaṃ karoti| nanu ca, sarvaṃ dinaṃ sūryakiraṇaistāpaḥ sambhavati| candrakaraistu sarvāṃ rātriṃ kathamiva syāt ? yataḥ sakalasya candramasaḥ paurṇamāsyāmeva sarvasyāṃ rātryāṃ sambhavo nānyatra| tasmācchītaṃ candrakiraṇai rātryāmiti naitadyuktam| atrocyate| vimale vyomani yathaiva ravicandrau yathākālamavyāhatasvarūpaṃ prāptau pathyatāṃ jalasyāpādayatastadvannakṣatrāṇyapi| tasmānnakṣatrairapi śītaṃ candreṇeva śreṣṭhameva bhavatyudakam| evaṃ caitadavagacchet, anyathaitadvākyamayuktamiva syāt| carakamunināpyanenaivā'bhiprāyeṇa nakṣatragrahaṇaṃ nākāri| yathā (ca. sū. a. 6|45)- "divā sūryāṃśusantaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam|" iti| aṣṭāṅgasaṅgrahe'pyuktam (sū.a. 4.)- "divā divākarakarairniśākarakarairniśi" iti| atra hi sakalasyāhorātrasya raviśaśiyogāya divāniśāgrahaṇam, anyathaitadanarthakaṃ syāt, vyabhicārābhāvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> haṃsodakaṃ vidhatte-taptamiti| kiraṇaraśmigrahaṇaṃ sākṣātsambandhārtham| samantādapi-sarveṣvapi pradeśeṣu| ahorātragrahaṇaṃ sarvadā sambandhārtham| sarvaṃ dinaṃ sūryeṇa tāpitaṃ, sarvāṃ ca rātriṃ śītāṃśunā śītalīkṛtam| śītāṃśuśabdena rātridṛśyaṃ jyotiścakramupalakṣyate, yaugikatvāducyate vā| agastyo-jyotirviśeṣaḥ| śuci-svata eva nirmalam, tacca śaradi| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/8)- "śaradi sarvaṃ prasannatvāt" iti| tasmācchāradameva haṃsodakam| tathā''ha carakaḥ (sū. a. 6/46)- "haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci" iti| nirmalaṃ-sūryatāpādinā apagatadoṣam| malajit-doṣatrayaharam| nābhiṣyandi-na srotaḥsrāvi| na vā rūkṣaṃ-na srotaḥśoṣi| pānādiṣu-pānasnānāvagāheṣu| amṛtopamaṃ-yathā devānāmamṛtaṃ tathedaṃ manuṣyāṇām| saṅgrahe tu (sū. a. 4)- "haṃsaughāpakṣavikṣepabhramadbhrmarapaṅktiṣu| susaroruhasevyāsu sarasīṣu plaveta ca|| iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-------------------------------------------| candanośīrakarpūramuktāsragvasanojjvalaḥ||53||</seg> saudheṣu saudhadhavalāṃ candikāṃ rajanīmukhe| -------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> candanaṃ cośīraṃ ca karpūraśca muktāśca srajaśca vasanāni ca, tairujjvalaḥ-śobhanaḥ san, saudheṣu-dhavalagṛhapṛṣṭheṣu, candrikāṃ jyotsnāṃ, bhajet| kadā ? rajanīmukhe,-pradoṣe| paratastu nidāgha iva na sevyā, avaśyāyabhayāt| avaśyāyo hyatra parihāryaḥ| tathā cāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pradoṣe kaumudībhajanaṃ vidhatte-candranośīreti| candanādibhirujjavalaḥsan, saudheṣvavasthitaḥ saudhadhavalāṃ candrikāṃ rajanīmukhe bhajet| uśīraṃ-sugandhivālakam| srajaḥ-kumudādimālāḥ| saudheṣu-sudhādhavalagṛheṣu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-------------------------------------------| tuṣārakṣārasauhityadadhitailavasātapān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tīkṣṇamadyadivāsvapnapurovātān parityajet| -------------------------------------------||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tuṣārādīn daśa parityajet| tuṣāro-avaśyāyaḥ| kṣāro-yavakṣārādiḥ| sauhityaṃ-tṛptiḥ| tīkṣṇaṃ ca tanmadyaṃ ca tīkṣṇamadyam| purovātaḥ-pūrvadigāgato vātaḥ| raṃ0-tuṣārādīnniṣedhati-tuṣārakṣāreti| tuṣāroabadhyāyaḥ| kṣāro-yavakṣārādiḥ| sauhityaṃ-tṛptibhojanam| tīkṣṇamadyaṃ-tīvramadamadyam| purovātaḥ-pūrvadigvāyuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">vyāsena ṛtucaryāmuktvā samāsenāha- -------------------------------------------| śīte varṣāsu cādyāṃstrīn vasante'ntyān rasānbhajet svāduṃ nidāghe, śaradi svādutiktakaṣāyakān| śaradvasantayo rūkṣaṃ śītaṃ gharmaghanāntayoḥ||56||</seg> annapānaṃ samāsena viparītamato'nyadā| -------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śīte-hemantaśiśirayoḥ, varṣāsu cādyāṃstrīn-svādvamlalavaṇākhyān, rasān bhajet| vasante cāntyāṃstrīn-tiktakaṭukaṣāyān bhajet| svāduṃ nidāghe-grīṣme madhuraṃ, bhajet| śaradi svādutiktakaṣāyān bhajet| śaradvasantayo rūkṣamannapānaṃ samāsena bhajet| ato viparītaṃ-snigdham, anyadā-hemantaśiśiragrīṣmavarṣāsu| śītamannapānaṃ gharmaghanāntayorbhajet| ato viparītaṃ-uṣṇamannapānam, anyadā-hemantaśiśiravasantavarṣākhye kāle, bhajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyāsenoktamṛtucaryāṃ sukhagrahaṇārthaṃ samāsenāha-śīte varṣāsu ceti| hemantaśiśiravarṣāsu svādvamlalavaṇasnigdhoṣṇamannapānaṃ bhajet| vasante tiktakaṭukaṣāyarūkṣoṣṇam| grīṣme svāduśītasnigdham| śaradi svādutiktakaṣāyarūkṣaśītam| iti mathitārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">samprati sevyatvenopadiṣṭasyāhārasyāpavādamāha------------- -------------------------------------------| nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nityaṃ-sarvadā, sarveṣāṃ-ṣaṇṇāmapi rasānāṃ, abhyāsaḥ-śīlanaṃ, kāryamiti vākyaśeṣaḥ| "sarvarasābhyāso balakarāṇām" iti (saṃ. sū. a. 13) vacanāt| nanvevaṃ sati yathartusevyatvena rasaniyamo yaḥ pūrvaṃ kṛtaḥ sa viruddhaḥ ? netyāha-svasvetyādi| ṛtāvṛtāviti vīpsāyāṃ dvitvam| svaṃ ca svaṃ ca svasvaṃ, tasyādhikya-bhūyastvaṃ, kāryamiti śeṣaḥ| yathā-śīte varṣāsu cādyāṃstrīnityuktam| tadeteṣu ṛtuṣvete rasā bhūyasopayoktavyāḥ, na tveta evetyarthaḥ| tathā, samadhātuṃ prati same deśe caiṣa niyamo vedyaḥ| anyatra tu jāṅgale'nūpe vā deśe viṣamadhātośca dhātusāmyotpādanārthaṃ deśadehānuguṇamanyartuvihitavidhānamanyasminnapyṛtāvanuṣṭheyameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svādvādiniyamānnivāritasya rasāntarasya pratiprasavaṃ karoti-nityamaiti| nityaṃ-sarveṣu ṛtuṣum sarveṣāṃ rasānāmabhyāsaḥ kartavyaḥ| nanvevaṃ cettarhi svādvādividhirvyathaḥ syādityata āha-svasvādhikyamiti| yathāsvaṃ vihitānāṃ asvādvādīnāmitarebhyo'dhiko'bhyāsaḥ kartavyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kimanyasminnṛtau prāpte, pūrvartucaryā sahasaiva tyājyā'nyā ca sevyā ? netyāha------------------------------------ ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyo'paraḥ kramāt|58| asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṛtvoḥ-śiśiravasantayorgrīṣmaprāvṛṣorityādikayoḥ, antyaścādiśca yau saptāhau tāvṛtusandhiriti smṛtaḥ-ityucyate| tatra-saptāhadvayalakṣaṇa ṛtusandhau, pūrvaḥ-pūrvartusambandhī, vidhistyājyaḥ| aparaḥ-eṣyaddatusambandhī, sevanīyaḥ| katham ? kramāt,-krameṇa, "pādenāpathyamabhyastam" (hṛ. sū. a. 7|47) ityādinā| saptānāmahnāṃ samāhāraḥ saptāhaḥ| saptāhaśca saptāhaśca saptāhau| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac samāsāntaḥ| "na saṃkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśaniṣedhaḥ| nanu, kimevaṃ tyāgaḥ sevanaṃ ca kriyate ? ityāha-asātmyajā ityādi| yasmāt sahasā tyāgaśīlanāt asātmyāt-anucitājjātā asātmyajā rogāḥ syuḥ| tataḥ sahasā tyāgaśīlanaṃ na kāryamiti bhāvaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvottarayoṛtucaryayoḥ krameṇa tyajanabhajane vidhatte-ṛtvoriti| pūrvasyartorantyaḥ saptāhaḥ, uttarasya ca ādyaḥ saptāhaḥ, evaṃ caturdaśāhāt ṛtusandhiḥ smṛtaḥ| tasmin ṛtusandhau purvartusambandhī vidhiḥ kramāt tyājyaḥ, uttarartusambandhī kramātsevyaḥ| sahasā hi tyāgaśīlane ca kriyamāṇe asātmyajā rogāḥsyuḥ| kramo yathā-ṛtusandheḥ prathame dine purvasyāhārasya trayaḥ pādāḥ, uttarasyaikaḥ| dvitīye pūrva evāhāraḥ| tṛtīye prathamavat| caturthe purvasya dvau pādau, uttarasya dvau| pañccamaṣaṣṭhayoḥ prathamavat| saptame caturthavat| aṣṭame pūrvasyaikaḥ, uttarasya trayaḥ| navamadaśamaikādaśeṣu caturthavat| dvādaśe'ṣṭamavat| trayodaśe uttara eva āhāraḥ| caturdaśe'ṣṭamavat| ataḥparaṃtūttara evāhāraḥ| amu ca kramaṃ "pādenāpathyam" (hṛ. sū. a. 7/47) ityatropapādayiṣyamaḥ| suśrutastvahorātre'pi ṣaḍṛtūnāha (sū. a. 6/15)- "tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgam, madhyāhne grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ, pradoṣe vārṣikam, śāradamardharātre, pratyuṣasi haimantamupalakṣayet| evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt" iti| nanu, tataścaikasya doṣasyaikasmin kāle cayaprakopopaśamairviruddhatvaṃ cāpadyate, vārṣikāṇāmāhorātrikāṇāṃ ca cayādīnāṃ tathā samāveśāt| yathā-vasantasya pūrvāhṇe kaphasya liṅgam, madhyāhne grīṣmasya| maivam| āhorātrikaiścayādibhiranavakāśaiḥ sāvakāśā vārṣikāścayādayo bādhyante| āhorātrikaḥ kaphasya hi praśamo mādhyāhnikaḥ, tasyāvakāśo madhyāhna eva| prakopastu vāsāntika, tasyāvakāśāḥ sāyāhnādayo'pi, teṣāmapi vasantatvāt| na grīṣmādimadhyāhno mādhyāhnikasya praśamasyāvakāśa iti vācyam, grīṣme tāvadgrīṣmatvādeva praśame siddhe vaiyarthyāt| varṣāsu doṣatrayaduṣṭiḥ, śaradyapi kiñcitkaphapakopa iṣṭaḥ| "kuryātpittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ (laṃ) kaphaḥ" iti (hṛ.ni.a. 2/51) vacanāt| hemantaśiśirayoḥ sañcayaḥ spaṣṭa eva| evaṃ cayapraśamayorapi vācyam| cayaprakopayostvavirodhaḥ, dvayorvṛddhirūpatvāt| yacca pracalitatvaṃ prakope viśeṣaḥ, taṃ praticayahetorudāsīnatvam| evaṃ vātapittayorapi vācyam| nanu, "vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt|" iti (hṛ.sū.a. 1/8) vākye pittakaphavātānāṃ madhyāhnapurvarātrāpararātreṣu prakopa uktaḥ| suśrutavākye tu vātacayavātaprakopakaphacayā uktāḥ, iti virodhaḥ| maivam| doṣabhedanāvirodhāt| athartulakṣaṇaṃ saṅgrahe (sū.a.4)-"dhūmadhūmrā rajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityā marucchaityāduttaro romaharṣaṇaḥ|| rodhrapriyaṅgupunnāgalavalyaḥ kusumojjvalaḥ| dṛptā gajājamahiṣavājivāyasaśūkarāḥ|| himānīpaṭalacchannā līnamīnavihaṅgamāḥ| nadyaḥ sabāṣpāḥ soṣmāṇaḥ kūpāpaśca himāgame|| dehoṣmāṇo viśanto'ntaḥ śīte śītānilāhatāḥ| jaṭhare piṇḍitoṣmāṇaṃ prabalaṃ kurvate'nalam|| visarge balināṃ prāyaḥ svabhāvādiguru kṣamam| bṛṃhaṇānyannapānāni yojayettasya yuktaye|| vasante dakṣiṇo vāyurātāmrakiraṇo raviḥ| navapravālatvakpatrāḥ pādapāḥ kakubho'malāḥ|| kiṃśukāśokacūtādivanarājivirājitāḥ| kokilālikulālāpakalakolāhalākulāḥ|| grīṣme'tasīpuṣpanibhastīkṣṇāṃśurdavadīpitāḥ| diśo jvalanti bhūmiśca mārutonaiṛto'sukhaḥ|| pavanātapasaṃsvedarjantavo jvaritā iva| tāpārtatuṅgamātaṅgamahiṣaiḥ kaluṣīkṛtāḥ|| divākarakarāṅgāranikaraiḥ kṣapitāmbhasaḥ| pravṛddharodhaso nadyaśchāyāhīnā mahīruhāḥ|| viśīrṇajīrṇaparṇāśca śuṣkavalkalatāṅkitāḥ| varṣāsu vāruṇo vāyuḥ sarvasasyasamudbhavaḥ|| bhinnendranīlanīlābhravṛndamandāvilaṃ nabhaḥ| dīrghikā navavāryoghamagnasopānapaṅktayaḥ|| vāridhārābhṛśāghātavikāsitasaroruhāḥ| saritaḥ sāgarākārā bhūravyaktajalasthalā|| mandrastanitajīmūtaśikhidarduranāditā| indragopadhanuḥkhaṇḍavidyududyotadīpitā|| paritaḥ śyāmalatṝṇā śilīndhrakuṭajojjvalā| śaradi vyomaśubhrābhraṃ kiñcitpaṅkāṅkitā mahī|| prakāśakāśasaptāhvakumudā śāliśālinī| vikṣiptatīkṣṇakiraṇo meghaughavigamādraviḥ|| babhruvarṇo'tivimalāḥ krauñcamālākulā diśaḥ| kamalāntarasaṃlīnamīnahaṃsāṃsaghaṭṭanaiḥ|| taraṅgabhaṅgatuṅgāni sarāṃsi vimalāni ca|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| ṛtucaryāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 3||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.1.4">
          <head>rogānutpādanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svasthavṛtte'pravṛttasya vegadhāraṇaśīlasya ca svāsthyāsambhavaḥ| ato vegadhāraṇapratiṣedhena yā rogānutpattistāmadhikṛtyādhyāya ārabhyate--</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto rogā|1]nutpādanīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyākhyā'tra prathamādhyāyavadboddhavyā| rogāṇāmanutpādaḥ- anutpādanam, tasmai hito rogānutpādanīyaḥ| upadarśanaṃ cedam| nidarśanākhyayā tantrayuktyā cotpannarogopaśamaneeyo'pi, vātādirodhotthānāṃ rogāṇāmupaśamasyābhyupadeśāt| tathā ca vakṣyati (asminnevādhyāye ślo.34)- "anutpattyai samāsena vidhireṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||" iti|---------</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogānutpādanīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijñānīte-atheti| yataḥ pūrvayoradhyāyayorniyatakālo vihāro vyākhyātaḥ| ihāniyatakālaḥ| sa ca pañcadhā,-vegadhāraṇaṃ, vegodīranaṃ, śodhanaṃ, bṛṃhaṇaṃ, bhūtādyasparśanaṃ ceti| teṣāṃ ca [2]hānopādānābhyāṃ rogāṇāmanutpādanam, prāgabhāvapradhvaṃsahetutvāt| tatra dhāraṇodīraṇayorhānāt prāgabhāvaḥ, śodhanādyupādānādubhayam| ata evāyaṃ rogānutpādanahetutvādrogānutpādanīyaḥ| nanu, rogānutpādanīyo [3]yadyayamadhyāya[4]starhyauṣadhaskandhe praṇidhīyatām| satyam| ya eva hi hetavaḥ, tānyevauṣadhāni| asamyagyogasamyagyogāvevātra bhedakau| kintvanutpanneṣu vyādhiṣu ye vihārāhārā rāgato vidhito vā prāptāḥ prāyaḥ sevyante, te hetuskandhe vidhīyante| teṣāmeva hi pramādātpratikūladaivādvā satyasamyagyoge hetutvam| ya utpanneṣu, te bheṣajaskandhe| teṣāmeva hyapramādādanukūladaivādvā sati samyagyoge bheṣajatvam| [5]pūrvayoruttareṣāṃ ca ṣaṇṇāmadhyāyānāmanenaivābhiprāyeṇa hetuskandhe praṇidhānamiti sakalamanākulam| rogānutpādanīyatvaṃ ca yadyapi sarveṣāmevādhyāyānām, tathāpyasyaiva saṃjñākaraṇamatiśayadyotanārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām| nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātādeenāṃ vegānna dhārayet| sarvatra dvandvasamāsaḥ| kṣavaḥ- chikka| 6 śramo- vyāyāmāyāsaḥ, tena śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| tatra vegadhāraṇaṃ niṣedhati-vegānneti| pravṛtyunmukhatvaṃ vegaḥ| vātaśabdenādhovāta ūrdhvavātaśca| kṣavaḥ-kṣavathuḥ| śrameṇa śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| aśru-ānandajaṃ śokajaṃ vā netrodakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vātasya prādhānyāttadhrodhajān rogān pūrvaṃ ni 1 darśayannāha---- adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgadṛṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ 2 ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhovātasya rodhena gulmādayo jāyante| ūrdhvavātasya- udgārarūpasya rodhāt sukhasādhyā arucyādayaḥ| ata evādhovātarodhādye rogā atipratyapāyarūpā gulmādayaḥ, te'tra pūrvaṃ nirdiṣṭāḥ| udāvartaḥ- arśonidāne vakṣyate| ruk- pīḍā| klamo- glāniḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgo- vātādīnāmapravṛttiḥ| dṛṣṭeragneśca vadho- nāśaḥ| hṛdgado- hṛdrogaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra niṣedhātikrame doṣaṃ darśayan vegadhāraṇajān rogānāha| tatrādhovātaroghajān rogānāha-adhovātasyeti| ruk-koṣṭhaśūlam| vātādīnāṃ saṅgaḥ-svābhāvika pravṛttirodhaḥ| dṛṣṭivadhaḥ-timiram| agnivadhaḥ-agnimāndyam| hṛdgado-hṛdrogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ| 3 ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam||3||</seg> mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śakṛto rodhena piṇḍikodveṣṭādayo jāyante| udveṣṭanamivodveṣṭaḥ| piṇḍikodveṣṭaḥ| piṇḍikā-jaṅghākāṇḍasya paścime bhāge piṇḍākṛti kaṭhinaṃ māṃsam| tatrodveṣṭaneneva rugbhavatītyarthaḥ| pratiśyāyaḥ-pīnasaḥ| caḥ samuccaye| na kevalameta eva, yāvatpūrvoktāḥ-gulmādayaśca, smṛtāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhovātarodhajānantaramūrdhvavātarodhajeṣu vācyeṣu śakṛnmūtrarodhajānāṃ vacanamadhovātarodhaja 1 tulyarogayogatvāt| tatra viḍrodhajānāha-śakṛta iti| jaṅghāyāḥ paścime bhāge piṇḍikākūtimāṃsaṃ piṇḍikā, tasyā udveṣṭanaṃ-udveṣṭa 2 mānāyāmiva duḥkham| pūrvoktāḥ-adhovātarodhajāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ||4||</seg> mūtrasya rodhātpūrve ca prāyo rogāḥ----------| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrasya rodhādaṅgabhaṅgādayo jāyante| aṅgānāṃ bhaṅgaḥ sphoṭanamivāṅgabhaṅgaḥ| bastyādīnāṃ vedanayā sambandhaḥ| meḍhraṃśiśrnam| pūrve ca prāyo rogāḥ-adhovātaśakṛdrodhajāḥ, te'pi mūtrasya rodhājjāyante| prāyograhaṇāt vātādirodhajāḥ kecidevotpadyante kecinneti bodhayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtrarodhajānāha-aṅgabhaṅgeti| aṅgabhaṅgo-bhajyamāneṣvivāṅgeṣu duḥkham| bastyādīnāṃ ca vedanāḥ| pūrve rogāḥ-adhovātaviḍrodhajāḥ| te ca prā 3 yograhaṇānna sarve|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------tadauṣadham| vartyabhyaṅgāvagāhāśca svedanaṃ bastikarma ca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadauṣadhaṃ-teṣāṃ vātādirodhajānāṃ rogāṇāmauṣadhaṃ cikitsitaṃ bhavati| kiṃ tat ? ityāha-vartītyādi| vartiḥ-madanaphalādikṛtā phalavartisaṃjñā| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| avagāho vātaharadravyasādhite drave droṇyāṃ nihite pāyudeśasyāvasthāpanam| svedanaṃ-svedaḥ| bastikarma-malapravṛttaye bastividhau vakṣyamāṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ vātādirodhajānāṃ rogāṇāmauṣadhamāha-tadauṣadhamiti| karma cetyantena| teṣāṃ-adhovātaviṇmūtrarodhajānāmauṣadham| vartiḥ-gude praṇidheyā phalavartisaṃjñā| vatriḥ-gude praṇidheyā phalavartisaṃjñā| avagāhaḥ-tailādipūrṇadroṇyāṃ nimajjanam|</ab>
          <ab type="mula">purīṣarodhottheṣvanyamapyasādhāraṇamupakramamāha--------- annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purīṣavegadhāraṇajeṣu yakṣmasu-rogeṣu, viśaḥ-purīṣasya, bhedi-bhedakamannapānaṃ yāvakamastuvāstukādikamauṣadham| caśabdātpūrvoktaṃ vartyādi ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viḍrodhajānāṃ viśeṣamāha-annapānaṃ ceti| viḍbhedi-yavamastvādikam| yakṣmasu-rogeṣu| cakāraḥ sāmā 4 nyānupraveśārthaḥ| anyathā 'brāhmaṇebhyo dadhi dīyatāṃ takraṃ kauṇḍinyāya' itivat sāmānyabādhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam||6||</seg> jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ-----------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrarodhajeṣu punaḥ prāgbhaktaṃ-bhojanātpūrvaṃ, ghṛtaṃ pāne śasyate| jīrṇāntikaṃ ghṛtaṃ ca śasyate| katham ? uttamayā mātrayā-ahorātrajaraṇalakṣaṇayā| yojanādvayametaccāvapīḍakasaṃjñitaṃ-avapīḍakamucyate| yojanayordvayaṃ yojanādvayaṃ,-prāgbhaktasnehayojanā jīrṇāntikasnehayojanā ca| tatra, prāgbhaktaṃ-yatra ghṛtapānasamanantaraṃ bhaktaṃ bhujyate, jīrṇāntikaṃ-yat hyastane'nne jīrṇe ghṛtaṃ prayujyate| pradeśāntareṣvavapīḍakaśabdena yojanādvayametadasmiṃstantre vedyam| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 8/124)- "rasaiḥ koṣṇaiśca sarpirbhiravapīḍakayojitaiḥ" iti| tathā'ṣṭāṅgāvatāre mūtrodāvartacikitsāyām-"avapīḍakasarpiśca viśeṣānmūtraje gade" iti| nanu, vegadhāraṇena bāhulyena maruta eva kopaḥ| tathā ca vakṣyati (asminnevādhyāye ślo.23)- "tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati" iti| pavanavijaye ca tailaṃ yathā varaṃ na tathā ghṛtam| atastailasyaivāvapīḍakayojana matrocitam, na sarpiṣaḥ| atrocyate| tailasya vātajito'pi baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatvādatrāyogyaṃ pānam| tathā ca vakṣyati (hṛ.sū.a. 5/55)- "tailaṃ svayonivat" ityārabhya yāvat "baddhaviṭkam" iti| svayonivadityukteścālpamūtratvam| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 6/21)- "uṣṇastvacyo himaḥ sparśe keśyo balyastilo guruḥ| alpamūtraḥ" iti| tadevaṃ tailasya baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatayā tadīyo'vapīḍako mūtrarodhottheṣu rogeṣvauṣadhatvena na yuktaḥ, api tu sarpiṣa eva yuktaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtrarodhajānāṃ viśeṣamāha-mūtrajeṣviti| avapīḍako dvividhaḥ,- hṛsvayā mātrayā prāgbhaktaprayogaḥ, uttamayā anannaprayogaśca| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 5)- "mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam| jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ" iti| cakāraḥ sāmānyānupraveśārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------dhāraṇātpunaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punariti vyatireke| udgārasya dhāraṇādarucyādayo bhavanti| uro-vakṣaḥ, tasyādho hṛdayam, tayorvibandhaḥ-antastambha iva| tatra-teṣu rogeṣu, hidhmāvadbheṣajam-śvāsahidhmācikitsite hidhmāyāścikitsitaṃ vakṣyati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvavātarodhajānāha-udgārasyeti| rodheneti prakṛtatvāllabhyate| kampaḥ sarvāṅgānām| hṛdayorasorvibandhaḥ-rajjvādibhirbadhyamānayoriva duḥkham| ādhmānaṃ-udarāpūraṇam| udgārarodhajānāmauṣadhamāha-hidhmāvaditi| hidhmāyāmiva hidhmāvat|</ab>
          <ab type="mula">śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣuteḥ-kṣavathoḥ, dhāraṇācchirortyādayaḥ syuḥ| durbalasya bhāvo daurbalyam, guṇavacanetyādinā ṣyañ| indriyāṇāṃ-darśanādīnāṃ, daurbalyaṃ-viṣayagrahaṇāśaktitvam, indriyadaurbalyam| nanu ca, pūraṇaguṇetyādinā samāsapratiṣedhena bhavitavyam| atrocyate| ya eva guṇaśabdā guṇināvacchinnā guṇamātre vartante kadācid guṇinyapi, ta eva pratiṣedhasya viṣayāḥ| yathā-paṭasya śuklo, guḍasya madhuraḥ, ityādayaḥ| ye tu guṇamātra eva vartante na guṇini, te samāsasya yathā-paṭahaśabdaḥ, putrasparśaḥ, kanyārūpam, drākṣārasaḥ, candanagandha ityādayaḥ| tathendriyadaurbalyamityādāvapi bhāvapratyayāntasya sadā vyatirekakāraṇatvādguṇābhidhāyitvameva| tasmādevamādau "tatsthaiśca guṇaiḥ ṣaṣṭhī samasyate" iti samāsaḥ| tasyāyamarthaḥ-teṣu guṇeṣveva tiṣṭhantīti tatsthāḥ| etaduktaṃ bhavati-guṇa eva ye guṇā vartante na dravyātmani, taiḥ saha ṣaṣṭhī samasyata iti| śuklādiśabdānāṃ tu kadāciddravyavṛtitvāt sāmānādhikaraṇyenāpi vṛttirddaṣṭā| yathā-śuklaḥ paṭa iti| guṇavṛttitvācca vaiyadhikaraṇyenāpi| yathā-paṭasya śukla iti| tadeṣāṃ pratiṣedhaviṣayatvam| paṭahaśabdādīnāṃ tu tatsthatvātsamāsaviṣayatvamiti sthitam| nanvevaṃ sati balākāyāḥ śauklyamityatrāpi pūrvoktānnyāyātsamāsaḥ prāpnuyāt| atrocyate| bhāṣyakāravacanānna bhaviṣyati| sa hi "guṇavacanagrahaṇameva kasmānna kriyate" ityuktvā'bhyadhāt-"balākāyāḥ śauklyamityatrāpi yathā syāt" iti samāsasyātrābhāvaḥ| arditaṃ-vātavyādhinidāne vakṣyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣavathurodhajānāha-śirortīti| śirortiḥ-śirovyathā| indriyāṇāṃ daurbalyaṃ-viṣayagrahaṇāśaktiḥ| arditaṃ-ekāyāmaḥ| kṣuteḥ-kṣavathoḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ||9||</seg> pravartayatkṣutiṃ saktāṃ snehasvedau ca śīlayet| --------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣutiṃ saktāṃ-apravartamānāṃ, tīkṣṇadhūmādibhiḥ pravartayet| tīkṣṇadhūmo-dhūmapānavidhau vakṣyate| tīkṣṇaṃ cāñjanaṃakṣirogeṣu| tīkṣṇāghrāṇāṃ-yannāsayā marīcādigrahaṇam| tīkṣṇaṃ nāvanaṃ-nasyavidhau vakṣyati| snehaśca svedaśca tau ca śīlayet-abhyaset| kṣutiṃ kṣutam| suśrute coktam (śā. a. 4/50 ṭīkāyām)- "prāṇodānau samau syātāṃ mūrdhni srotaḥpathe sthitau| nastaḥ pravartate śabdaḥ kṣutaṃ tacca vinirdiśet||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣavathutedhajānāmauṣadhamāha-tīkṣṇadhūmeti| kṣutyavarodhajeṣvavaruddhāṃ kṣutiṃ tīkṣṇairdhūmādibhiḥ sūryavilokanena ca pravartayet| tathā snehasvedau ca śīlayet| saṅgrahe tu (sū. a. 5) "yojyaṃ vātaghnamannaṃ ca ghṛtaṃ cottarabhaktakam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ||10||</seg> tṛṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṣṇāyā nigrahāt-nirodhāt, śoṣādayo bhavanti| tatra-tṛṣṇāyā rodhajeṣu vikāreṣu, sarvaḥ śīto vidhiḥ-snānānnapānādiko hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛḍrodhajānāha-śoṣāṅgasādeti| śoṣo-mukhaśoṣaḥ| aṅgasādaḥ-aṅgavaiklavyam| sammoho-jñānābhāvaḥ| bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva bhramaṇam|| hṛdrado-hṛdrogaḥ| tṛḍrodhajānāmauṣadhamāha tatra śīta iti| tatra-tṛḍrodhajeṣu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ||11||</seg> tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣudha iti-nigrahādityanuvṛttiḥ, nigrahāpekṣayā ṣaṣṭhī| evaṃ nidrāyā ityatrāpi yojyam| kṣudho-bubhukṣāyāḥ, nigrahādaṅgabhaṅgādayaḥ ṣaṭ bhavanti| sāmānyenāpi śūlaśabdanirdeśe pakvāśayagataḥ śūlo gṛhyate| kṣudveganigraheṇa nirāvaraṇaḥ prabhañjanaḥ kupyati| tasya ca sthāna pakvāśayaḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 12/1)- "pakvāśayakaṭī" ityārabhya yāvat "pakvādhānaṃ viśeṣataḥ" iti| tatra-kṣunnigrahe, bhojanaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣudrodhajānāha-aṅgabhaṅgārucīti| glāniḥklamaḥ| śūlaṃ-koṣṭhaśūlam| kṣudrodhajānāmāṣadhamāha-tatreti| tatra-kṣudrodhajeṣu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ||12||</seg> āṅgamardaśca, tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nidrāyā nigrahānmohādayo bhavanti| tatra-nidrāvegarodhotthe vikāre, svapna iṣṭaḥ| saṃvāhanāni-svalpāni mardanāni ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nidrārodhajānāha-nidrāyā iti| mūrdhno'kṣṇośca gauravam| ālasyaṃ-anutsāhaḥ| aṅgamardaḥ-aṅgabhaṅgaḥ| nidrārodhajānāmauṣadhamāha-tatreṣṭa iti| svapnaḥ-śayanam| saṃvāhanaṃ-sukhasparśamardanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ||13||</seg> śoṣe hidhmā ca, kāryo'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsasya-kāsavegasya, rodhāttadvṛddhiḥ tasya-kāsasya vṛddhiḥ-ādhikaya syāt| tathā, śvāsādayaḥ| tatra kāsahākāsacikitsitoktaḥ, sutarāṃ-atiśayena, vidhiḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāsarodhajānāha-kāsasyeti| tadvṛddiḥ-kāsavṛddhiḥ| śoṣo-rājayakṣmā| kāsarodhajānāmauṣadhamāha- kāryo'treti| atra kāsarodhajeṣu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt||14||</seg> hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ| ----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrameṇa-adhvavyāyāmādinā sāhasena, sadyo jātaḥ śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| tasmādvidhāritāt-tadvegarodhāt, gulmādayaḥ syuḥ| tatra viśramaṇaṃ hitam| vātaghnaśca kriyākramo hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śramaśvāsarodhajānāha-gulmahṛdrogeti| śramaśvāsarodhajānāmauṣadhamāha-hitaṃ viśramaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------------| jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ, sarvaścānilajidvidhiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jṛmbhāyā rodhāt kṣutivadrogāḥ| tatra sarvā ca vātaghnī kriyā, hiteti śeṣaḥ| jṛmbhā-mukhavikāso gātravināmaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jṛmbhārodhajānāha-jṛmbhāyā iti| kṣavavatkṣavathoriva śirortyādayaḥ| jṛmbhārodhajānāmauṣadhamāha-sarvaśceti| prakṛtatvājjṛmbhā rodhajānām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ| sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāṣpataḥ-aśruṇo vidhāritāt, pīnasādayo bhavanti| pīnaso-nāsāsrāvaḥ| akṣiśirohṛdāṃ rujā sambandhaḥ| sagulmā iti saśabdaścārthe, gulmāścetyarthaḥ| tatra svapnādikā cikitsā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bāṣparodhajānāha-pīnasākṣīti| akṣirogaḥ śirorogo hṛdrogaśca| bāṣpaḥ-aśru| bāṣparodhajānāmauṣadhamāha-tatra svapna iti| tatra-bāṣparodhajeṣu| priyāḥ-manoharāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ| sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vameḥ-chardiśo vidhāritāyāḥ, visarpādayaḥ syuḥ| koṭho-lohitaṃ kaṭhinaṃ ca maṇḍalam| ākṣikaṇḍūpāṇḍūnāmāmayena sambandhaḥ| vyaṅgāni-mukhe śyāmāni maṇḍalāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamirodhajānāha-visarpeti| koṭhaḥ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| akṣyāmayaḥ kaṇḍvāmayaḥ pāṇḍvāmayaśca| hṛllāsaḥhṛdayādīṣayathāsahitāllavaṇapānīyodgiraṇam| vyaṅgaṃ-kṣudrarogaviśeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">gaṇḍūṣadhūmānāhārā rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ| vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ cātra virecanam||18||</seg> sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ ca śasyate| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra gaṇḍūṣādayaḥ śastāḥ| anāhāraḥ-abhojanam| eteṣāṃ dvandvaḥ| tathā rūkṣaṃ bhuktvā, tasya-rūkṣasya, udvamaḥ-chardanam| evaṃ prāṇo vāyuḥ svamārgaṃ pratyeti| tato vyāyāmādyatra śastam| tathā, kṣāralavaṇābhyāṃ yuktaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ śasyate-hitaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> chardirodhajānāmauṣadhamāha-gaṇḍūṣeti| anāhāraḥ-upavāsaḥ| rūkṣamannaṃ bhuktvā, tasyaivānnasya udvamaḥ-vamanam| asrasya srutiḥ-raktasrāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ||19||</seg> hṛdvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavṛddhyaśmaṣaṇḍhatāḥ| ---------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukrādvidhāritāt tasya-śukrasya sravaṇam| tathā, guhyavedanā-pāyuvṛṣaṇamehanānāṃ śūlam| tathā, śvayathuḥ prakṛtatvādguhya eveti yojyam| vṛddhiḥ-vardhma| aśmaśabdenāśmarī kathyate| ṣaṇḍhatā_strīgamanāśaktitvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śukrarodhajānāha-śukrāditi| tatsravaṇaṃ-śukrasrāvaḥ| guhyasya-meḍhrasya vedanā śvayathuśca| vṛddhiḥ-muṣkavṛddhiḥ| aśma-aśmarī| ṣaṇḍhatā-apatyajananāsāmarthyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tāmracūḍasurāśālibastyabhyaṅgāvagāhanam||20||</seg> bastiśuddhikaraiḥ siddham bhajetkṣīraṃ priyāḥ striyaḥ| -------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra tāmracūḍādikaṃ bhajet| tathā, bastiśuddhikaraiḥ kūṣmāṇḍādibhiḥ, siddhaṃ kṣīraṃ bhajet| priyāśca kāntāḥ| priyatvena hi tadviśeṣaṃ niranubandhaṃ rabhasena pravartate śukram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śukrarodhajānāmauṣadhamāha-tāmracūḍeti| tāmracūḍaḥ-kukkuṭaḥ| bastiḥ-bastikarma| bastiśuddhikaraiḥ-mūtrāśayaśodhanairyavakṣārādibhiḥ, siddhaṃ(?) kṣīraṃ bhajet| evaṃ vegarodhajā rogā uktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vegarodhino ye na cikitsyāḥ, tāndarśayannāha-------------- -------------------------------------------------| tṛṭśūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ viḍvamaṃ vegarodhinam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṭ ca śūlaṃ ca tābhyāmārtaṃ-pīḍitam, tathā, kṣīṇaṃkṣīṇadeham, vegarodhinaṃ tyajet-na cikitset| tathā, viśaṃ yo vamati, taṃ ca vegarodhinaṃ tyajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛḍādyupadrutasya vegarodhina upakramaṃ niṣedhatitṛṭśūlārtamiti| kṣīṇaṃ-kṣīṇadhātum| viḍvamaṃ-purīṣaṃ vamantam|</ab>
          <ab type="mula">atha kimeta eva rogā vegodīraṇadhāraṇādbhavanti ? netyāha----------- rogāḥ sarve'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ| ------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarve'pi rogā jāyante na kevalaṃ pūrvoktā eva| vegānāṃ-purīṣādisambandhināṃ, yānyudīraṇāni-anāgatānāṃ pravartanāni, taiḥ| tathā, teṣāmevāgatānāṃ yāni vidhāraṇānianutsargalakṣaṇāni, taiḥ| atreyaṃ yuktiḥ-vegodīraṇadhāraṇaṃ nāma vāyoḥ karma, tasya kriyāvattvāt| tena ca vegodīraṇadhāraṇalakṣaṇena svakarmaṇā sa eva vāyuḥ kopyate| sa kupitaḥ sarvāneva vikārān janayati| tathā coktam (hṛ. sū. a. 19/85)- "śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti|| viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vegadhāraṇavatsarvarogahetutvakathanadvārā vegodīraṇaṃ niṣedhati-rogā iti| uktānāṃ vegānāmudīraṇairdhāraṇaiśca sarve'pi rogā jāyante, na punaḥ pūrvoktā eva| pravṛttāvanunmukhasya (vegasya) balādunmukhīkaraṇaṃ-udīraṇam| vegadhāraṇavatsarvarogahetutvādvegodīranamapi tyajedityarthasiddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati| annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto'nulomanam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu vegodīraṇadhāraṇottheṣu sarveṣu madhye, ye tu bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena bhavanti gulmodāvartādayaḥ, tān prati "vartyabhyaṅga" ityādinā, sādhanaṃ nirdiṣṭaṃ-cikitsoktā| tataśca-vegodīraṇadhāraṇāt, anekadhāvāyuryasmātkupyati| ataḥ-asmāddhetoḥ, tasyānulomanaṃ-mārgayojakaṃ, annapānauṣadhaṃ yuñjīta| yadyapi vegodīraṇadhāraṇāt "sarve rogā jāyante" ityuktam| tathāpi, yathā vegadhāraṇāccirakālabhāvinaḥ sapratyapāyā rogā bhavanti, na tathodīraṇāt| ata eva tantrakāro'dhovātasya rodhenāmīromgā bhavanti, śakṛto rodhādamī bhavantītyuvāca| na tu tadudīraṇādamī rogā bhavantīti| prāyograhaṇaṃ kvacit kaphāderapi prakopa iti samāpādayati| tathā ca vaminigrahe uktam "visarpakoṭhakuṣṭhākṣi" ityādi| tatra "gaṇḍūṣadhūmānāhārāḥ" ityādicikitsā| na caivaṃrūpo vidhirvāyāvupadiśyate| tasmātprāyograhaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarveṣāṃ sādhanānuktau hetumāha-nirdiṣṭamiti| sarveṣāṃ sādhane vaktavye, yatkeṣāṃcidgulmodāvartādīnāṃ sādhanamuktam, tatrāyaṃ hetuḥ-yadgulmādayo bahulamutpadyante| itare tu viralam| anuktasādhanānāṃ sāmānyena sādhanamāha-tataścānekadheti| yat-yasmāt, tataḥ-tābhyāṃ vegodīraṇadhāraṇābhyāṃ, pavanaḥ prakupyati| anekadhā-anekavyādhirūpeṇa| prāyograhaṇāt pittakaphāvapi| ataḥ-asmātkāraṇāt, tasya-vāyoḥ, anulomanamannapānauṣadhaṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yadi vegarodhādrogā jāyante, tarhi lobhādīnāmapi narakādihetūnāṃ vegā na dhāryā iti prāpte satīdamāha----- dhārayettu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca| lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ jitendriyaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tuśabdo'vadhāraṇe| sadā-sarvakālam, lobherṣyādīnāṃ vegān dhārayedeva| hitaiṣī-yaḥ puruṣaḥ svahitamicchan| kva ? pretya ceha ca,-paraloke tathehaloke ca| kimbhūtaḥ san ? jitāni-dāntāni, indriyāṇi-manaḥṣaṣṭhāni cakṣurādīni, viṣayāṇāmanabhilāṣukatayā yena, sa jitendriyaḥ| jitendriyaśabdena lobhādivegavidhāraṇe upāyaṃ darśayati| jitendriya evaitān dhārayituṃ śakto nānya ityarthaḥ| lobhaḥ-gṛhatṛṣṇetyādiḥ| īrṣyā-asūyā| dveṣo-vairam| mātsaryaṃ-paraguṇāsahiṣṇutvam| rāgaḥ-prītiḥ| ādiśabdenābhidhyādiparigrahaḥ| pretyeha ceti kartavye dviścakārakaraṇaṃ lobhādīnāṃ vegavidhāraṇena pretya tathā'smin loke tulyakakṣatvajñāpanārtham| anyathā pretyetyasya pūrvanirdeśādbhūyasaiṣāṃ lobhādīnāṃ vidhāraṇaṃ pretya hitam, na tatheha loke| paścānnirdiṣṭatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lobhādivegadhāraṇaṃ vidhatte-dhārayetviti| pretya-paraloke| iha-ihaloke| lobho-lolupatvam| īrṣyāparotkarṣāsahanam| dveṣaḥ-parāpakārecchā| mātsaryaṃ-krodhaḥ| rāgo-viṣayāsaktiḥ| ādiśabdācchokādayaḥ| jitendriyaḥ san-indriyajayavān dhārayet, na tu bhayādinā| bhayādidhṛtānāṃ rogahetutvāt| iti vegodīraṇadhāraṇaprakaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">anyacca hitaiśī kiṃ kuryāt ? ityāha------------- yateta ca yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati| atyarthasañcitāste hi ṛddhāḥ syurjīvitacchidaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> malānāṃ-vātapittaśleṣmapurīṣādīnām, yathākālaṃ śodhanaṃ prati yateta-yatnaṃ kuryāt| yo yasya malasya śodhanakālaḥ, sa tasminkāle śodhanīya ityarthaḥ| kimarthaṃ malānāṃ śodhanaṃ kāryam ? ityāha-atyarthetyādi| hi-yasmāt, te-malāḥ, atyarthasañcitāḥ-atiśayena svasthānevṛddhiṃ gatāḥ, kuto'pyāhāra vihārarūpāt kopahetoḥ kuddhāḥ-kupitāḥ santaḥ, kadācijjīvitacchidaḥ syuḥ-bhaveyuḥ| tasmātte śodhanīyāḥ| atyarthasañcitagrahaṇenaitaddyotayati| yadyete malā atyarthasañcitāḥ syuḥ, tadaiva teṣāmanyopakramebhyaḥ śodhanākhya upakramo jyāyān| laṅghanapācane tūpakramamātre|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanaṃ vidhatte-yateta ceti| malānāṃ-vātapittakaphānāṃ, śodhanārthaṃ prayatnaṃ kuryāt| hi-yasmāt, te śodhanaṃ vinā, atyarthaṃ sañcitāḥ syuḥ, tataḥ kruddhāḥ syuḥ, tato jīvitacchidaḥ syuḥ| yathākālaṃ-yasya yasya doṣasya yasya yasya śodhanasya ca yo yaḥ kālaḥ, tadā tadā tasya tasya doṣasya tattacchodhanaṃ kuryāt, atyarthasañcayādyathā jīvitacchitvaṃ na syāt| yathoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 5)- "cayakāṣṭhāmupāruhya kurvate te hyupekṣitāḥ| prāyaśaḥ sucireṇāpi bheṣajadveṣiṇo gadān|| atisthaulyāgnisadanakuṣṭhamehahṛtaujasaḥ| srotorodhākṣavibhraṃśaśvāsaśvathupāṇḍutāḥ|| āmorustambhajaṭharakṛcchrālasakadaṇḍakān| tṛptipramīlakālasyagrahaṇyarśobhagandarān|| plīhavidradhivīsarpamadasaṃnyāsapīnasān| chardigaṇḍakṛmigranthitandrāduḥsvapnadarśanam|| kaṇṭhāmayān mūrdharujaḥ praṇāśaṃ buddhinidrayoḥ| tejovarṇabalānāṃ ca tṛpyato bṛṃhaṇairapi|| ucitairapi cāhārairyasmādasya vahanti na| doṣopaliptavadanā rasaṃ rasavahāḥ śirāḥ|| vamanādīnato yuñjyātsvasthasyaiva yathāvidhi||" iti| nanu, "bhiṣajaḥ śodhanaṃ prāhurvarjyaṃ svasthena sarvadā| pannagasyeva ghorasya doṣasya samudīraṇam||" iti suśrutādibhiḥ svasthasya śodhanaṃ niṣiddham, iha tu vihitamiti virodhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| dvividho hi svasthaḥ, sañcitadoṣo'sañcitadoṣaśca| tatrādyo vidherviṣayo'paraḥ pratiṣedhasyeti| nanu, sañcayo-vaiṣamyam ca-rogaḥ, nirogaśca-svasthaḥ, iti sañcitadoṣasya na svāsthyam| maivam| (hṛ.sū.a. 12/22)-"cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu| viparītaguṇecchā ca kopastūnmārgagāmitā|| liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ|" iti kopalakṣaṇeṣvasvāsthyaṃ rogasambhavaśca paṭhatā''cāryeṇa cayalakṣaṇeṣu svāsthyaṃ rogāsambhavaśceti jñāpitam, ataḥ sañcitadoṣo'pi svastha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tadevaitaccetasi kṛtvā, "doṣāḥ" ityādi, granthakṛduvāca-------- doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāḥ-vātādayaḥ, laṅghanapācanairjitāḥ-prakṛtiṃ prāpitāḥ santaḥ, kadācit-kasminnapi kāle, kupyanti| ye punaḥ saṃśodhanaiḥ śuddhāsteṣāṃ na punarudbhavaḥ-utthānaṃ na bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanācchodhanasya prādhānyamāha-doṣāḥ kadāciditi| laṅghanamatropavāsaḥ, pācanasya pṛthagupādānāt| saptasu śamaneṣu dvayorgrahaṇaṃ pradhānatvāt pradhānāddhi prādhānyamuktamapradhānātsutarāṃ labhyate| iti śodhanamuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālavit-vaidyaḥ, ataḥ-saṃśodhanādūrdhvaṃ rasāyanāni prayojayet| kālaśabdo deśabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtīnāmupalakṣaṇārthaḥ| na hi kālamātravit rasāyanaprayogaṃ samyagvidhā payituṃ śaktaḥ| kimbhūtāni rasāyanāni ? siddhāni,-bahuśo dṛṣṭapratyayāni brāhmavāsiṣṭhādīni| kathaṃ yojayet ? ityāha-yathā-kramamiti| yathākramaṃ yathāyogamityanena rasāyanavājīkaraṇoktaṃ smārayati| tatraiṣa rasāyanakramaḥ (hṛ. u. a. 39/11)- "harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām|" ityārabhya yāvat "itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet|" iti| etaduktaṃ bhavati| yadyapyevaṃ vamanavirecanāsthāpanānuvāsananāvanaiḥ pañcabhirapi karmabhiḥ saṃskṛtordhvādhaḥsakalakāyaḥ, tathāpyeṣa rasāyaniko bhūyaḥ śarīrasaṃskāraḥ karaṇīyaḥ| tasya tatpūrvakatvāt| ata eva saṃśuddhadeho'yamiti kṛtvā trivṛddantyādīnativirecanātmakānnopadiśati| tathā vājīkaraṇe'pyāha (hṛ. u. a. 40/7)- "atha snigdha viśuddhānāṃ niruhān sānuvāsanān| ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān|| yogavidyojayetpūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarān yogān" iti| tathā, yathāyogaṃ-yo yasya yujyate , dātumityarthaḥ| yathā-idaṃ rasāyanaṃ vātaprakṛteryogyamidaṃ pittaprakṛteridaṃ śleṣmaprakṛterityādi| tathā'muṣmin deśe'muṣmin kāle vā'muṣmin vayasyamuṣmin dehe rasāyanaṃ yogyamidamiti yathā yogārthaḥ| evaṃ vṛṣyayoge'pi yojyam| atra ca rasāyanāni vātātapikāni yojayet, na kuṭīpraveśikāni| svasthavṛttādhikāratvāt tadvidhānasya|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bṛṃhaṇam| tattrividham,-rasāyanaṃ vājīkaraṇamāhārādiprayogaśca| tatra śuddhasya rasāyanavājīkaraṇe vidhatte-yathākramamiti| yathākramaṃ-svasvavidhyuktakramānati krameṇa| yathāyogaṃ-prakṛtyādiyogyatānatikrameṇa| siddhāni bahuśo dṛṣṭaphalāni| kālavit-avasthāvijñātā| rasāyanānantaraṃ vṛṣyayogāṃśca-vājīkaraṇoktān yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt| śāliṣaṣṭikagodhūmamudgamāṃsaghṛtādibhiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ| sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasneha bastibhiḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bheṣajena kṣapite-nare śodhanakārṣate sati, āhāraiḥ-bhojyairbṛṃhaṇaṃ pathyaṃ-hitaṃ, kramāt-na sahasaiva| kairāhāraiḥ ? ityāha-śālyādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? hṛdyāni ca tāni dīpanāni bhaiṣajyāni-auṣadhāni ca śuṇṭhīpippalyārdrakatvagelādīni, taiḥ saṃyogo-miśratā, tasmāt hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogāt, rucipaktī dadati-abhilāṣapākābutpādayanti ye śālyādayastai rucipaktidairāhārairbṛṃhaṇaṃ bheṣajakṣapite pathyam| kimbhūtairāhāraiḥ ? sābhyaṅgetyādi| sahābhyaṅgadibhirvartanta iti sābhyaṅgādaya āhārāstaiḥ, āhārairabhyaṅgādibhiścetyarthaḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanakṣīṇasya bṛṃhaṇaṃ vidhatte-bheṣajakṣapita iti| bheṣajena-prakṛtatvācchodhanena, atisaṃcayanirharaṇādatiyogādvā kṣapitaḥ-karśitaḥ, tasmin, āhāraiḥ-bhojyaiḥ, bṛṃhaṇaṃ pathyaṃ-hitam| yastu śodhanenākṣapitaḥ, tasya rasāyanādyairbṛṃhaṇaṃ kartavyamityarthaḥ| kramāt-balānalādyanusāreṇa| hṛdyānāṃ bhaiṣajyānāṃ saṃyogādrucidaiḥ, dīpanānāṃ paktidaiḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam| niruhānuvāsanāvatra bṛṃhaṇau grāhyau| śodhane'tivācye bheṣajagrahaṇaṃ sarvatra laṅghanapācanādibheṣajakṣapitasyāpyetadbṛṃhaṇaprāptyartham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam| dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyamāyuṣaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā-tena prakāreṇa pūrvaṃ śodhanaṃ tato bṛṃhaṇaṃ tato rasāyanaprayoga ityevaṃrūpeṇa, saḥ-śodhanādisevī puruṣaḥ, śarma-svāsthyaṃ, labhate| tathā sarvetyādi| sarve ca te pāvakāśca sarvapāvakāḥ, teṣāṃ pāṭavaṃ-śaktiṃ labhate| tatra (hṛ. śā. a. 3/59)-"bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ" iti pañca mahābhūtāgnayaḥ, sapta dhātvagnayaḥ, trayodaśo jāṭharāgniriti| dhīvarṇetyādi| dhīvarṇayoścakṣurādīndriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ labhate| tathā, vṛṣatāṃ-strīgamanasāmarthyaṃ labhate| tathā, dairdhyamāyuṣaḥ-jīvitasyādhikyaṃ labhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanādiprayogasya phalamāha-tathā sa iti| śarma-sukham| sarvapāvakāḥ-jāṭharāgnibhūtāgnidhātvagnayaḥ| vṛṣatāṃ-sambhogakṣamatvam| iti bṛṃhaṇaprakaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">adhunā''ganturogān sopakramānnirdiśati---------------- ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rāgadveṣabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūtāni ca viṣaṃ ca vāyuścāgniśca kṣataṃ ca bhaṅgaśceti dvandvaḥ| ta ādiryeṣāmāgantukarogahetūnāṃ ta evam, tebhyaḥ sambhavo yeṣāmāgantukagadānāṃ jvarādīnāṃ te bhūtādisambhavā āgantavo rogāḥ syuḥ| āgantuhetuprabhavatvādāgantavo gadā ucyanta ityarthaḥ| na kevalameta eva gadāḥ, kintu rāgadveṣabhayādyāścāgantavo gadāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bhūtādyasparśanam| tatra bhūtādīnāṃ rogahetutvamāha-ye bhūteti| bhūto-grahaḥ| vāyuḥ-jañjhāmārutādiḥ| kṣataṃ-śastrakṣatam| bhaṅgaḥ-skhalanādihetuko gātrabhaṅgaḥ| ādiśabdāt śramādayaḥ| ādyaśabdāt śokādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">adhunaiṣāṃ cikitsāṃ nirdiśati--------------- tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam| bhūtādyasparśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak pṛthak||33||</seg> <seg type="unit" n="34">anutpattyai samāsena vidhireṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prajñāyā aparādhāḥ-asādhvācaraṇāni, teṣāṃ tyāgaḥ| tathā, indriyāṇāṃ-cakṣurādīnāmupaśamo-rūpadiviṣaye'tipravṛttānāṃ saṃyamanam, aśubharūpe vā viṣaye pravṛttānāṃ saṃyamanam, alolupatetyarthaḥ| tathā, smṛtiḥ-atītārthādismaraṇam| deśetyādi| tathā, deśādīnāṃ vijñānam| deśo-jāṅgalādiḥ, kālaḥ-śītādiḥ, ātmā ca-vātaprakṛtyādiḥ, eṣāṃ vijñānaṃ-avabodhaḥ| tathā ca, satāṃ vṛttaṃ-caritaṃ sadvṛttam, tasyānuvartanaṃ-anuṣṭhānam| nijānāmāgantūnāṃ ca vikārāṇāmanutpattyai-rogāṇāmanutpādanāya, samāsena-saṅkṣepeṇa, vidhireṣaḥ-tyāgaḥ prajñāparādhānāmityādi sadvṛttasyānuvartanamityevamantaḥ, pradarśitaḥ-samyaguktaḥ| utpannānāmityādi| ca samuccaye| na kevalaṃ nijāgantūnāṃ rogāṇāmanutpattyai vidhireṣaḥ proktaḥ, yāvadutpannānāṃ-jātānāṃ ca, śāntaye vidhiḥ proktaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhūtādyasparśanopāyamāha-tyāga iti, deśeti, atharvavihiteti| "kāyavāṅmānobhedena trividhamapyahitaṃ karmaprajñāparādhaḥ" ityuktaṃ saṅgrahe (sū.a.22)| teṣāṃ tyāgo trajanam| smṛtiḥ-naktaṃdināni me yāntītyuktā| grahāḥ-sūryādayaḥ| prajñāparādhatyāgādirbhūtādīnāṃ-āgantūnāṃ hetū nām, asparśane asambandhe, upāyaḥ| tathā, pṛthak pṛthak bhūtaprātaṣedhādau yo nirdiṣṭaḥ so'pyupāyaḥ| "atharvavihitā śāntiḥ" ityādyamamuṃ ślokaṃ kecidatra na paṭhanti| tadasat, pūrvaślokasyānanvitattvāpatteḥ| adhyāyārthamupasaṃharati-anutpattyā iti| eṣaḥ-vegadhāraṇaniṣedhādiḥ| samāseneti rogāṇāmanutpattihetutvena utpannaśāntitvena ca kārtsnyena vaktumaśakyatvāt ityevaṃparam| na tvatra samāsa uttaratra tantrāntare vā vyāsa ityevaṃparam, vistaraprastāvāt| nanvevaṃ cet pūrvayoradhyāyayoranārambhaḥ, na hi nijāgantubhyo'nye rogāḥ santi, yadarthaṃ tadārambhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| kālārthakarmaṇāṃ hi rogahetutvam| tatra karmahetavo rogānutpādanīyasya viṣayaḥ, kālahetava ṛtucaryāyāḥ, arthahetavo dinacaryāyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhanaṃ grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītaśabdena hemantaśiśirākhyāvṛtū dvāvapi gṛhyete| tatrodbhavo-janma yasya doṣacayasyāsau śītodbhavo doṣacayaḥ| taṃ vasante viśodhayan-nirharan, grīṣmajamabhrakāle-varṣākāle doṣacayaṃ viśodhayan, tathā vārṣikaṃ ghanātyaye-śaradi doṣacayaṃ viśodhayan, āśu-yathoktaṃ kālamanullaṅghayan, samyak-yathāvat, trividhamapi doṣacayaṃ viśodhayannṛtujān rogān na jātu-kadācit, prāpnoti-āsādayati| vasante viśodhayannityatra vasantaprārambha eva caitre māsi viśodhayanniti bodhyam, pratyavāyabhayāt| tathā hi ṛtudvayasañcitasya doṣacayasya caitre viśodhanamakriyamāṇaṃ rogānīkaṃ kuryāt| ghanātyaye vārṣikamityatrātyantaghanavināśe śaratpaścime bhāge viśodhayediti bodhyam| vārṣiko hi doṣacaya ekartuja eva| tasmādviśrabdhaṃ kṛtvā sādhāraṇe kārtike māsi sa viśodhayituṃ yuktaḥ| api cāgre hemantaśiśirakālajo doṣacayo vasante śodhayitavyaḥ| tasmādāśvayuje māsi vārṣiko doṣacayo yadi viśodhyeta tadānīmatitarāṃ bahuragre doṣacayaḥ syāt, kālasya bahutvāt| grīṣmajamabhrakāla ityatra kālagrahaṇena varṣāprārambhamātra eveti bodhyam| tathā ca śāstrakāro vakṣyati (hṛ. sū. a. 13/33)- "śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitānvāyvādīnāśu nirharet||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra ṛtucaryāyāḥ kālahetuviṣayatvaṃ darśayatiśītodbhavamiti| vasantābhrakālaghanātyayaśabdaistadavayavāścaitraśrāvaṇakārtikā lakṣyante| vakṣyati hi (hṛ.sū.a.13/33)-"śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet||" iti|</ab>
          <ab type="mula">nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvā- nāptopasevī ca bhavatyarogaḥ|36| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rogānu- tpādanīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nityaṃ-sadaiva, hitāhāravihārau sevate tacchīlo yaḥ sa evambhūto naraḥ| tathā, samīkṣyakārī-vimṛśyavidhāyī, idaṃ kṛtvedaṃ sampadyate, evaṃ ca kṛtvaitatsampadyate, evaṃ buddhvā śubhaṃ karotyaśubhaṃ varjayati| tathā, viṣayeṣu-śabdādiṣu, asaktaḥ-alolupaḥ| tathā, dātā-tyāgavān| tathā, samaḥ-sarveṣu bhūteṣu samacittaḥ| tathā, satyaparaḥ-abitathavāk| tathā, kṣamāvān-yaḥ śakto'pi kṛtāparādhaṃ daṇḍenānurūpeṇa na yojayati| tathā, āptānupasevate tacchīlo yaḥ sa āptopasevī cārogo bhavati| na kevalaṃ prāktanavidhyanuṣṭhānenārogaḥ sampadyate, yāvadāptopasevī ceti caśabdārthaḥ| "yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā| āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam||" iti (carake sū. a. 11/98) āptalakṣaṇamiti| upajātivṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dinacaryāyā arthahetuviṣayatvaṃ darśayati-nityamiti| viṣayeṣvasaktaḥ pumānarogo bhavati-asātmyendriyārthasaṃyogajān rogānna prāpnoti, yo hi nityaṃ hitāvevāhāravihārau sevate, samīkṣya kāryaṃ karoti, pātrebhyo dadāti, sarveṣu sāmyena vartate, satyaṃ bhāṣate, krodhahetāvapi na krudhyati, āptāṃśca gurvādīnupasevata iti| uktaṃ ca dinacaryāyām (hṛ. sū. a. 2/29)- "na pīḍayedindriyāṇī na caitānyatilālayet" ityādi| saṅgrahe tu (sū.a. 5)-"artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamupāyavatsu| jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti davam|| kālo'nukūlo viṣayā manojñā dharmyāḥ kriyāḥ karma sukhānubandhi| sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhirbhavanti dhīrasya sadā sukhāya||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rogānutpādanādhyāyaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 4||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.1.5">
          <head>dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha dravadravyavijñānīyaḥ| tasyāyaṃ sambandhaḥ "nityaṃ hitāhāravihārasevī " ityuktam| tau cāhāravihārau dinacaryurtucaryayoryadyapi niyamitau, tathāpi na bhavatyalaṃ hitāhitasvarūpavijñānam| evaṃ hi tatrāvādīt (hṛ.sū.a.3|26)-'guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet"| tathā (hṛ.sū.a.3|47)-vyaktāmlalavaṇasnehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudravallaghu"| tathā, anantarātīte'pyadhyāye jagāda (sū.a. 4|6)-"annapānaṃ ca viḍbhedi iti| tadiyatā vākyena na jñāyate kiṃ punastat guruśītam? kiṃ laghu ? kiṃ snigdhāmlam ? kiṃ śakṛdbhedanam? iti| tasmādāhāradravyaswarūpamataḥparaṃ pratanyate| tatrāpi pañcavargaswabhāvatvenālpavaktavyatvāt prāgdravadravyavijñānīyasvarūpaṃ nirdeṣṭuṃ yuktam, annasya saptavargasvabhāvatvena bhūyastvādityāha-</ab>
          <ab type="mula">athāto dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāmevāyaṃ svābhāviko guṇo yat dravatvam| ato yāni kānicit dravarūpāṇi dravyāṇi tāni sarvāṇi āpyānyeva kṣīradadhyādīni| tadarthaṃ dravadravyaśabdaḥ sāmānyena sarvadravavyaktiparigrahārthaḥ śāstrakṛtā prayuktaḥ| dravāṇi ca tāni dravyāṇi ca dravadravyāṇi, teṣāṃ vijñānaṃ-avabodhaḥ, tasmai hito dravadravyavijñānīyo'dhyāyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ-prathayiṣyāmaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātu pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaistribhiradhyāyairvihāra uktaḥ| āhāro vaktavyaḥ| sa ca dvividhaḥ,-dravo'dravaśca| tatra dravo'sminnadhyāye| ata evāyaṃ dravadravyavijñānīyaḥ| tatra ca pañca vargāḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 5/83)- "toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">prādhānyācca pānīyasya prāgupadeśaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'nnapānaprakaraṇe'dhyagīṣṭa (sū.a.10) "anupāne tu salilameva śreṣṭham, sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyājjīvanādiguṇayogācca"| tathā, tatraivādhyaiṣṭa (saṃ.sū.a.6)_"pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam" ityādi| tathā, cātraivāpyasaṅgrahe'pi tadeva prāgupanītam (saṃ.sū.a.13)- "śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām" iti| bahuguṇatvāccāntarikṣasya jalasya prāgupanyāso yukta ityāha----------------- atha toyavargaḥ| jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam| tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ laghvamṛtopamam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ spṛṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ| hitāhitatve tadbhūyo deśakālāvapekṣate||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvanaṃ-ojovivṛddhikaram, saumyadhātuvardhanamityanye| tarpaṇaṃ-klamahṛt, [tṛptikṛdityanye]| hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam, na tu hṛdayasya priyaṃ hṛdyamiti vyākhyeyam| evaṃ hi vyākhyāyamāne, "amlaṃ hṛdyānām" (ca.sū.a.25|39) ityāgryāṇāṃ madhye tatpāṭhaṃ munirnaivākariṣyat| yasmātkiñcit dravyaṃ kasyacitpriyaṃ bhavati, na sarvaṃ sarvasya| tasmāddhṛdayāya hitaṃ hṛdyamiti bodhyam| tathā, hlādi-āhlādakaram| tathā, buddheḥ prabodhanam, yāvanmātrā yasya śemuṣī sā tasya sphuṭapratibhāsā tadyogādbhavatītyarthaḥ| tanu-svaccham| avyaktarasaṃ-anabhivyaktaṣaḍrasamityarthaḥ| mṛṣṭaṃ-atyāsvādasukham| santi hi bhūrirasakvāthacūrṇavaṭakādīnyapyavyaktarasāni, na tu kārtsnyena tānīndriyaprasādāsvādaprītikarāṇi| tathā, anurasabāhulyātpṛthagapi dravyāṇyabhayāmalakādīnyavyaktarasāni, na tu punastāni tathā manaḥprīṇanāni| pānīyasya cāvyaktarasasyāpyāśrayavaśāt kaṣāyatvasvādutvādi bhavatyeva| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'paṭhat(sū.a.6)- "śvete kaṣāyaṃ, tatsvādu kṛṣṇe, tiktaṃ ca pāṇḍure" ityādi| mṛṣṭaṃ-śuddhamiti na vyākhyeyam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.27|193)- śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakam" iti| atra hi mṛṣṭavimalayordvayorupādāne paunaruktyaṃ syāt| tasmānmṛṣṭaśabdo'tra manaḥprīṇanārthaḥ| tathā, śītaṃ-vīryeṇa ca sparśena ca| tathā, laghu-laghuguṇayuktam| tathā,amṛtopamaṃ-yathā kilāmṛtaṃ tridoṣaghnatvadhātusāmyakṛttvaviṣārtijittvādiguṇairaśeṣairyuktaṃ tathaivaitajjalamapītyarthaḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.6)- "sūryoddhṛtapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit||" iti| tathā, nabhaso bhraṣṭaṃ-antarikṣātpatitamātraṃ, vastrādigṛhītaṃ gāṅgaṃ jalamīdṛgguṇaṃ bhavati| tuśabdaḥ punararthe| arkendumārutaiḥ-ravicandrānilaiḥ, spṛṣṭaṃ-sambaddhaṃ sat, punaḥ hitāhitatve-pathyāpathyatve, deśakālāvapekṣate-deśakālāvanuvartate| deśo viṣayaḥ pātramāśraya iti paryāyāḥ| tatra kimanūpadeśe jāṅgale vā tatpatitam? tathā, kimasitaśvetādyanyatame vā? iti deśānuvartanam| tathā, śīte kimutoṣṇe'thavā varṣākhye patitam? iti kālānuvartanam| ravicandrānilairiti samastanirdeśo yadā samastairetaiḥ spṛṣṭaṃ na tu vyastaiḥ, tadā hitāhitatve deśādyapekṣata iti dyotayati| sadyo vastrādigṛhītasya jalasya tu na sarvairetairyogaḥ sambhavatīti tatprāyeṇa hitameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrādau toyavargaḥ| tattoyaṃ dvedhā,- divyaṃ bhaumaṃ ca| divyaṃ caturdhā,- dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimaṃ ca| dhāraṃ dvedhā,-gāṅgaṃ sāmudraṃ ca| tatra gāṅgaguṇānāha-jīvanamiti| jīvanaṃ prāṇadhāraṇam| tarpaṇaṃ-tṛptijananam| hṛdyaṃ-hṛdayasya priyam, tatprasādakaratvāt| hlādi-sukhajanakam| buddhiprabodhanaṃ-prajñāvikāśajanakam| tanu-sarvebhyo'pi viralam| avyaktarasaṃ-rasavadapyanabhivyaktamadhurādirasaviśeṣam| mṛṣṭaṃ-jihvendriyapriyam| śītaṃ-sparśavīryābhyām| laghu-śīghrapākam| amṛtopamaṃ-devānāmamṛtamivedaṃ manuṣyāṇām| gaṅgāmbu-ākāśagaṅgātoyaṃ meghairānītam| nabhaso bhraṣṭaṃ-ākāśātpatitam, divyamityarthaḥ| gaṅgāmbviti sāmudrasya vyāvṛttyartham| nabhaso bhraṣṭamiti bhaumasya| divyasya bhaumādviśeṣamāha-spṛṣṭamiti| divyameva bhūsambandhādbhaumamucyate-spṛṣṭamiti| devyameva bhūsambandhādbhaumamucyate| taccārkādibhiḥ spṛśyate| spṛṣṭaṃ ca vyaktarasatvādidoṣasambandhāddhitāhitatve bhūyo deśakālāvapekṣate| bhūyograhaṇaṃ divyasyāpi kiñciddeśakālāpekṣatvaṃ dyotayati| deśāpekṣā yathā-supātrasthaṃ hitam, ahitaṃ duṣpātrastham| vakṣyati hi-"aindramambu supātrasthamavipannaṃ sadā pibet|" iti| kālāpekṣā yathā-ārtavaṃ hitam, anārtavamahitam| vakṣyati hi-"anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat " iti| bhaumaṃ tu bhūyastato'pyadhikamapekṣate| tatra deśāpekṣā yathā-jāṅgale hitam, ahitamanūpe| tatrāpi śucyādau hitam, ahitamaśucyādau| tatrāpi kūpādau hitam, ahitaṃ ṣalvalādau| tatrāpi supātre hitam, ahitaṃ duṣpātre| tatrāpi kvaciddehe hitam, ahitaṃ kvacit ityādi| kālāpekṣā yathāśaraddhīṣmayorhitam, ahitamanyadā| tatrāpi divā hitam, ahitaṃ rātrau| tatrāpi bhuktasya madhye hitam, ahitamantādyoḥ, ityādi| divyaṃ sarvadā sarvatra sarveṣāṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">nanvākāśātpatat lakṣaṇamantareṇa gāṅgamidamiti na jñāyata ityāha------------ yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājate sthitam| aklinnamavivarṇaṃ ca tatpeyaṃ gāṅgam--------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yena-ambunā, abhivṛṣṭaṃ-ābhimukhyataḥ siktaṃ, śālyannaṃ rājatasthitamaklinnaṃ-akledayutaṃ, avivarṇaṃ ca bhavati, tadgāṅgaṃ jalaṃ peyam| peyamityupalakṣaṇārtham, snānāvagāhayorapi tatpathyameva| rajatasya rūpasya vikāro rājatam| prāṇirajatādibhyo'ñ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gāṅgaṃ lakṣayati-yenābhivṛṣṭamiti| abhivṛṣṭaṃ dhārāsampātena siktam| rājate-raupyapātre| aklinnam-sikthaprakledarahitam| avivarṇaṃ-varṇāntararahitam| parīkṣā ca muhūrtamātram| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/7)- "sa yadi muhūrtamātraṃ sthitastādṛśa eva bhavati, tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyam" iti| peyaṃ-pānārham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| -----------------------------------anyathā||3||</seg> sāmudraṃ, tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā| ------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyathā sāmudramiti| etallakṣaṇaviparyayeṇa yenāmbunā siktaṃ śālyannaṃ vivarṇaṃ malinaṃ klinnaṃ bhavet, tatsāmudram| tacca na pātavyam| atrāpi pānaniṣedha upalakṣaṇārtha:| snānāvagāhāvapi hi nānena kāryau| sāmudrasya kṣārānvayatvāt kledanādiyogaḥ| nanu, sāmudramityayuktam| yataḥ samudraśabdasya dhūmādipāṭhāt dhūmādibhyaśceti vuñā bhavitavyamiti kecit| maivam| dhūmādibhyaścetyatraiva gaṇe paṭhyate, samudrānnāvi manuṣye ca vuñ| sāmudrikī nauḥ sāmudriko manuṣyaḥ| anyatra tvaṇeva, sāmudraṃ jalamiti| tasmānnyāyyamevaitat| evaṃ sāmudro maṇirityādayo vaidyāḥ| atha kiṃ sadaivaitanna pātavyam ? netyāha-māsādityādi| āśvayujamantareṇaitanna pātavyam| āśvayuje tu māsi kālasvābhāvyāt pathyameveti bhāvaḥ| suśrutastvadhīte (sū.a.45| 7)- "gāṅgamāśvayuje māsi prāyo varṣati mādhavaḥ| tadupādadīta" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmudraṃ lakṣayati-anyathā sāmudramiti| anyathā-kledavaivarṇyotpattau| sāmudrapānaṃ niṣedhati-tanneti| tat sāmudram, māsādāśvayujādvinā, gṛhītamiti śeṣaḥ| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/7)-"sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| aindramambu supātrasthamavipannaṃ sadā pibet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat| śucipṛthvasitaśvete deśe'rkapavanāhatam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aindraṃ-āntarikṣam, ambu-jalaṃ gāṅgam, supātrasthaṃ śobhane bhājane rājatādau sthitam, avipannaṃ-adūṣitamavinaṣṭaṃ, pibet| na malināśucijugupsitapātrastham| tadabhāve-tasyaindrasyābhāve sati, bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena, āntarikṣānukāri-āntarikṣamaindraṃ jalaṃ yadanukaroti svacchādiguṇaiḥ sadṛśaṃ, tatpibet| tadevāha-śucītyādi| śuciścāsau pṛthvasitaśvetaśca śucipṛthvasitaśveta:, tasmin deśe yajjalaṃ sthitam| tathā, arkapavanābhyāmāhataṃ-āsamantāt krāntam| īdṛśamāntarikṣānukāri syāditi bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> divyapānaṃ vidhatte-aindramiti| aindraṃ-divyam| supātrasthaṃ-śuddhasauvarṇādipātrastham| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaḥ srutaṃ jalam| haimamṛnmayapātrasthamavipannaṃ sadā pibet||" iti| avipannaṃ-sparśarasādivikṛtirahitam| sadā-sarveṣu ṛtuṣu| bhaumapānaṃ vidhatte-tadabhāva iti| tadabhāve-divyābhāve| bhūmiṣṭhaṃ-bhaumam| āntarikṣānukāri-divyasadṛśaguṇam| śucyādau deśe sthitam| śuciḥ-nirmalaḥ| pṛthuḥ-vistīrṇaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīṃ yādṛśaṃ jalaṃ na peyam, taddarśayati-------------- na pibetpaṅkaśaivālatṛṇaparṇāvilāstṛtam| sūryendupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru||6||</seg> <seg type="unit" n="7">phenilaṃ jantumattaptaṃ dantagrāhyatiśaityataḥ| anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat||7||</seg> lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṅka-kardamaḥ| śaivālaḥ-śaivalam| tṛṇaṃ-khaṭaḥ| parṇaṃ-patram| āvilaṃ cāstṛtaṃ cāvilāstṛtam, paṅkādibhirāvilāstṛtaṃ paṅkādyāvilāstṛtam| yathāsambhavamatra sambandhaḥ, tena paṅkenāvilaṃ-kaluṣaṃ, śaivālādibhirāstṛtaṃ-sañchāditamiti bodhyam| tathā, sūryendupavanairadṛṣṭaṃ-anāsevitaṃ, na pibet| tathā, abhivṛṣṭaṃ-tatkālapatitānyavarṣamiśrībhūtaṃ kālāntarāśritam| kharanāde tvevamuktam- "vārṣikaṃ tadaharvṛṣṭaṃ bhūmiṣṭhamahitaṃ jalam| vyuṣṭaṃ dvirātraṃ taccaiva prasannamamṛtopamam||" iti| tathā, ghanaṃ-asvaccham| tathā, guru-guruguṇam| tathā, phenilaṃ phenavat| tathā, jantumat-kīṭayuktam| tathā, taptaṃ-uṣṇam| tathā, atiśaityataḥ-atijāḍyāt, dantagrāhi-dantān gṛhṇāti kāryākṣamān karoti, tacchīlam| na pibediti pratipadaṃ yojyam| ityayaṃ prāyo bhūmiṣṭhatoyasya niṣedhaḥ| adhunā āntarikṣaṃ yanna peyaṃ tadāha-anārtavamityādi| yaddivyaṃ jalamārtavaṃ na bhavati, tacca na pibet| nanu, sarvameva divyaṃ jalamārtavam, kālasya ṛturūpatvāt| ṛtau ca bhavamārtavam| evaṃ ca na kiñcidanārtavaṃ sambhavati| ucyate| anārtavaṃ na pibet| arthādārtavaṃ pibedityuktaṃ bhavati| tadatra sāmānyoktāvapi viśiṣṭo divyasya jalasya kāla ṛturūpo bodhyo varṣākhyaḥ, yasmin kāle divyaṃ jalaṃ peyatvenābhyanujñāyate| yathā-"varṣāsu divyanādeye" ityādi| anyartubhavaṃ tvanārtavatvānna peyam| atra ca varṣākhya ṛtuścāturmāsiko'bhipretaḥ| ata evāśvayuje māsi divyaṃ jalaṃ peyatvenānujajñe| anyathā hyanārtavatvāttadapeyameva syāt| ārtavaṃ prathamaṃ ca yatna kevalamanārtavaṃ na pibet yāvadārtavamapi prathamaṃ na pibet| kuto heto: ? ityāha-lūtādītyādi| lūtā ādiryeṣāṃ te lūtādayaḥ,-kṣudrajantavaḥ prāṇiviśeṣāḥ, teṣāṃ tantuviṇmūtraviṣāṇi| tantuḥ-sūtrākāraviśeṣo, lāletyanye| teṣāṃ lūtāditantuviṇmūtraviṣāṇāṃ saṃśleṣaḥ-samparkaḥ, tena dūṣitaṃ yataḥ, tatastadārtavamapi na peyam| kecittvevaṃ vyākhyānayanti-ārtavaṃ prathamaṃ ca yattanna peyam, lūtāditantvādidūṣitaṃ ca na peyamiti| saṅgrahe cādhyagīṣṭa (sū.a.6)- "tatkuryātsnānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ|| tadvarjayedabhāve vā toyasyānyasya śasyate| ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam|| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ| parṇīṃmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ|| vastragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam||' iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paṅkāvilādeḥ pānaṃ niṣedhati-na pibediti| paṅkādibhiryathāsambhavabhāvilamāstṛtaṃ ca| āvilaṃ-malinam| āstṛtaṃ-ācchāditam| abhivṛṣṭaṃ-abhinavavṛṣṭam| kālamānaṃ tūktaṃ khāraṇādinā-"vārṣikaṃ tadaharvṛṣṭaṃ bhūmiṣṭhamahitaṃ jalam| vyuṣṭaṃ dvirātraṃ taccaiva prasannamamṛtopamam||" iti| ghanaṃ-sāndram| jantumat-kṛmijuṣṭam| taptaṃ-bhūmiṣṭhameva sūryāṃśubhiḥ| atiśaityāddantagrāhi-dantapīḍakam| anṛtuḥ-vṛṣṭerakālaḥ| sa cokto jyotiḥśāstre-"anurādharkṣamārabhya ṣoḍaśarkṣeṣu bhāskaraḥ| yāvatpravartate tāvadakālaḥ parikīrtitaḥ||" iti| prathamaṃ-agastyodayātprāk vṛṣṭam| sa ca siṃharāśyarka iti jyotirvidaḥ| ārtavamapi kuto na pibet ? yato lūta dīnāṃ-khecarāṇāṃ viṣaprāṇināṃ, tantvādibhiryaḥ saṃśleṣaḥ, tena dūṣitam| tantavaḥ-tannirmitāni sūtrāṇi| uktaṃ ca kāśyapena-"balāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khecarāḥ| tadviṣotsargasaṃsargādagrāhyaṃ tattadā jalam||' iti| ayaṃ ca doṣo'gastyodayādapaiti| uktaṃ ca jyotiḥśāstre (bṛ. saṃ. a. 12/12)- "salilamamarapājñayojjhitaṃ yadvanapariveṣṭitamūrtibhirbhujaṅgaiḥ| phaṇajanitaviṣāgnisampraduṣṭaṃ bhavati śivaṃ tadagastyadarśanena||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">idānīṃ nadīrnirūpayannāha------------- ------------------------------------------------| paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ||8||</seg> pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstvato'nyathā| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nadyaḥ samāsāt-saṃkṣepataḥ, pathyāḥ-hitā:| kāḥ ? ityāha-yāḥ paścimamudadhiṃ-samudraṃ gacchantīti paścimodadhigāḥ| anyebhyo'pi dṛśyata iti ḍaḥ| tathā, śīghravahāḥ-vegavatyaḥ| tathā, amalodakāḥ-nirmalasalilāḥ| evaṃ triviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ pathyāḥ| ataḥ-ābhyo, yāḥ punaranyathā-viparītalakṣaṇāḥ, tā viparītāḥ- apathyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> divyābhāve bhaumaṃ peyamityuktam| tasya cāṣṭau bhedāḥ| yathoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 6)- "kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravarṇaudbhidam| vāpīnadītoyamiti tatpunaḥ smṛtamaṣṭadhā||" iti| gambhīraḥ saṅkīrṇa iṣṭakādibaddhaḥ puruṣakṛto jalāśayaḥ-kūpaḥ| tadviparītaṃ-saraḥ| puruṣakṛtaṃ saraḥtaḍāgaḥ| svayaṃ viśīrṇaśilāśvabhraṃ-cauṇḍiḥ| parvatanirjharaḥ-prasravaṇam| bhūmimudbhidyodvamajjalasthānaṃ-udbhidam| iṣṭakādibaddho vistīrṇaḥ sasopānaḥ kūpo-vāpī| nadī-prasiddhā| tatra nadīviśeṣaguṇānāha-paścimodadhigā iti| ato'nyathā-pūrvasamudragā mandavahā malinodakāśca| viparītāḥ-apathyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">------------------------------------------| upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthirāḥ| kṛmiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> himavāṃśca malayaśca himavanmalayau, tābhyāmudbhūtāḥ-sañjātāḥ pathyāḥ| kiṃ sarvā eva ? netyāha-upaletyādi| upalānāmāsphālanaṃ-ullālanaṃ, tenākṣepaḥ-kṣobhaḥ, tena vicchedāḥ-viśleṣāḥ, upalāsphālanākṣepavicchedāḥ taiḥ| kheditaṃ-jātakṣobhamudakaṃ yāsāṃ tāḥ kheditodakāḥ, yā himavanmalayodbhūtāstā eva pathyā:| yāstvevaṃbhūtā na bhavanti tā apathyāḥ| sthirā iti| tā evā'vahantyaḥ satyaḥ kṛmyādīn kurvate| hṛcca kaṇṭhaśca śiraśca teṣāṃ rogāḥ, kṛmayaśca ślīpadaṃ ca hṛtkaṇṭhaśirorogāśceti dvandvaḥ| munirapi himavatprabhavānāṃ pathyatvamāha| kṛṣṇātreyasuśrutau tvapathyatvamāhatuḥ| ata evāyaṃ granthakāro yuktyā matadvayamapi saṅgiramāṇo viśeṣaṇamupanyastavān- 'upalāsphālanākṣepavicchedai: kheditodakā:' iti| tena yā evaṃvidhā na bhavanti, tā na pathyā iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> himavanmalayanadīguṇānāha-upalāsphālaneti| upalāḥ-pāṣāṇāḥ, teṣvāsphālanaṃ-abhighātāducchalanam| ākṣepaḥ-skhalanāditastato gamanam| vicchedo=dvaidhībhāvaḥ| kheditaṃ-khedādavāptalāghavam| tā eva sthirāścet kṛmyādīn kurvate| hṛtkaṇṭhaśirasāṃ rogān| ayaṃ ca viṣayavibhāgaḥ parasparaviruddhasuśrutacarakavākyatātparyamulaḥ| tatra carakavākyam (sū. a. 27/205)- nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ| himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ|| nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam||" iti| suśrutavākyaṃ tu (sū. a. 45/21)- "malayaprabhavāḥ kṛmīn................himavatprabhavāhṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān kurvate" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni, mahendrajāḥ| udaraślīpadātaṅkān, sahyavindhyodbhavā: punaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kuṣṭhapāṇḍuśirorogān, doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ| bala pauruṣakāriṇyaḥ, sāgarāmbhastridoṣakṛt||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prācyādijā nadyo durnāmāni-arśāsi kurvate| prācyāḥ-gauḍāḥ| avantayo-mālavāḥ| aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ| mahendrajā nadya udarādīn kurvate| sahyavindhyaparvatotthāśca punaḥ kuṣṭhādīn kurvate| pāriyātrāt sañjātā doṣaghnyo bhavanti| sāgarāmbhaḥ-samudrodakaṃ, doṣatrayakāri|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avantinadīguṇānāha-prācyāvantyaparāntottthā iti| ujjayinyupalakṣitā deśāḥ-avantayaḥ| prācyāśca te avantayaśca prācyāvantayaḥ, apare-paścimāvantayaḥ, teṣāmantāḥ-maryādāparvatāḥ, teṣu tiṣṭhantīti tatsthāḥ| na tu prācyāḥ-gauḍāḥ, avantayo-mālavāḥ, aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ, iti| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/21)- "prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupanirvartayanti" iti| durnāmāni-arśāṃsi| mahendraparvatanadīguṇānāha-mahendrajā iti| udarāṇi-vātodarādīni| ślīpadātaṅkaḥ-ślīpadavyādhiḥ| sahyavindhyanadīguṇānāha-sahyavindhyabhavā iti| pāriyātranadīguṇānāha-doṣadhya iti| pauruṣaṃ-vīryam| nanu, "pāriyātrodbhavā yāśca yāśca vindhyabhavāstathā| śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca||" iti (sū.a. 27/208) carakeṇa pāriyātrajānāṃ śirorogādikartṛtvamuktam| iha tu doṣatrayaharatvamiti virodhaḥ| maivam| dvidhā hi pāriyātrajāḥ,- taḍāgajā darījāśca| tatrādyā doṣaghnyaḥ, aparāḥ śirorogādikartryaḥ| uktaṃ hi viśvāmitreṇa-"taḍāgajaṃ darījaṃ ca taḍāgādyatsarijjalam| balārogyakaraṃ tatsyāddarījaṃ doṣalaṃ matam||" iti| samudrodakaguṇānāha-sāgarāmbu tridoṣakṛditi|</ab>
          <ab type="mula">vidyātkūpataḍāgādīn jāṅgalānūpaśailataḥ| ----------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādiśabdena saṅgrahoktā (sū.a.6) gṛhyante| yathā-"kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravaṇaudbhidam| vāpīnadītoyamiti tatpunaḥ smṛtamaṣṭadhā|| [kaupaṃ svādu tridoṣaghnaṃ laghu pathyaṃ ca sarvadā| kṣāraṃ tu kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ pittakṛtparam|| kaṣāyabahulaṃ śleṣmapittaghnaṃ vātakṛcca tat| tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyamadhuraṃ laghu|| vātalaṃ laghu tāḍāgaṃ, cauṇḍyaṃ pittakaraṃ smṛtam| laghuśītāmalaṃ svādu proktaṃ prāsravaṇaṃ jalam|| audbhidaṃ svādu pittaghnaṃ dīpanaṃ guru kiñcana| sakṣāraṃ kaṭu vāpyambu pittalaṃ kaphavātajit|| laghvalpadoṣaṃ susvādu navavāpīṣvavārṣikam| anabhiṣyandi nādeyaṃ kaṭukaṃ kaphapittajit|| viśadaṃ vātalaṃ rūkṣamanavasthitalāghavam|"] iti| suśrute (?) caiṣāṃ lakṣaṇamuktam| yathā-"bhūmyutkhātasamudbhūtamindranīlasamaprabham| vimalaṃ madhurāsvādaṃ kaupaṃ jalamudāhṛtam|| nadyāḥ śailavarādvāpi srutamekāntasaṃsthitam| kumudāmbhojasañchannaṃ vāri sārasamucyate|| praśastabhūmibhāgasthaṃ naikasaṃvatsaroṣitam| kaṣāyamadhurāsvādaṃ tāḍāgaṃ salilaṃ smṛtam|| svayaṃśīrṇaśilāśvabhre nīlotpalanibhaṃ jalam| latāvitānasañchnnaṃ budhaiścauṇḍeyamucyate|| śailasānusamudbhūtaṃ spṛṣṭaṃ vātahimātapaiḥ| laghu śītāmalaṃ svādu smṛtaṃ prāsravaṇaṃ jalam|| vidārya bhūmimudbhūtaṃ mahatyā dhārayā sravet| yajjalaṃ veditavyaṃ tadaudbhidaṃ svādu śītalam|| pāṣāṇairiṣṭakābhirvā baddhā syādyā tu kūpavat| vāpi sā khalu vijñeyā kṛtasopānapaṅktikā|| nadyāṃ śailaprasūtāyāṃ gomedakamaṇiprabham| praśastabhūmibhāgasthaṃ jalaṃ nādeyamucyate||" iti| "pauṣādidvitayeṣviṣṭaṃ viśeṣeṇa kramājjalam| sarastaḍāgayoḥ kūpacuṇḍayoḥ prasravaṇodbhidoḥ|| kūpendrayoḥ kūpacuṇḍayoḥ sarvaṃ pathyaṃ tataḥ param|" tadetān kūpādīn jāṅgalānūpaśailān samāśritya jātān vidyāt| jāṅgalādideśajān yathāyogaṃ laghūn gurūṃśca jānīyādityarthaḥ| tatra jāṅgaladeśe kūpādīnāṃ saptānāṃ bahūdakasambandhābhāvāllaghutvaṃ vedyam| ānūpe tu bahūdakasambandhādgurutvaṃ vedyam|śaile tūdakālpatayā laghutaratvaṃ vedyam| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)- "dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyādgurulāghavam|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kūpādiguṇānāha-vidyāditi| jāṅgalo-nirjalā bhūmiḥ| anūpaḥ-sajalā| śailaḥ-parvataḥ| jāṅgalasya samīpāḥ kūpādayo laghūdakāḥ| anūpasya gurūdakāḥ| śailasya laghutarāḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.6)-"dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyādgurulāghavam|" iti| khāraṇādinā ca-"nadīkūpataḍāgodbhidvāpyādiṣu viśiṣyate| anūpe gauravādambu śaile dhanvani lāghavāt||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ keṣāñcijjalapānaniṣedhamāha----------------- -------------------------------------------| nāmbu peyamaśaktyā vā svalpamalpāgnigulmibhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśothibhiḥ| ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho'pi cālpaśaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alpāgnyādibhirambu na peyam| sarvathaiṣāṃ jalapānaniṣedhapratyapāyamāśaṅkamāna idamāha-aśaktyā vā,-pipāsāmasahiṣṇubhiḥ, svalpaṃ-atyalpaṃ peyam| yāvanmātreṇa pratyapāyo na bhavati tāvadeva peyamityarthaḥ| alpāgnayaśca gulminaśceti dvandvaḥ| pāṇḍvādīnāṃ saptānāṃ dvandvaḥ, tato matvarthīya iniḥ| śarannidāghābhyāmantareṇa svastho'pyalpaśaḥ pibet| kiṃ punarāturaḥ| saṅgrahe tvevamuvāca (sū.a.6)- "kāmamalpamaśaktau tu peyamauṣadhasaṃskṛtam| pāṣāṇarūpyamṛdbhemajatutāpārkatāpitam|| pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍartijit|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> alpāgnyādīnāmambupānaṃ niṣedhati-nāmbu peyamiti| aśaktyā-udakaṃ vinā sthātumaśaktyā, svalpaṃ peyam| śothaḥ-śvayathuḥ| ṛtuviśeṣeṇa pānaṃ niyacchati-ṛte śarannidāghābhyāmiti| ṛte-vinā| svastho'pi-kiṃ punarāturaḥ| alpaśaḥ-alpamalpam| śaradgrīṣmayostu kāmataḥ pibedityarthasiddham|</ab>
          <ab type="mula">samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāśca sthūlāśca kṛśāśca samasthūlakṛśāḥ| madhyaśca antaśca prathamaśca madhyāntaprathamāḥ| bhaktasya madhyāntaprathamāḥ bhaktamadhyāntaprathamāḥ| teṣu kāleṣu ye'mbu pibanti, te bhaktamadhyāntaprathamāmbupāḥ, yathākramaṃ samāḥ sthūlāḥ kṛśāśca bhavantītyarthaḥ| bhaktamadhye'mbu pītaṃ dhātusāmyaṃ samānatāṃ karoti| bhaktānte tu pītamāmāśaye kaphavṛddhiṃ vidadhatsthaulyamādhatte| bhaktādau ca pītaṃ nirindhanamagniṃ tejaḥpratipakṣatayā'vaśyamavasādayati, mando'gniśca samyagāhāraṃ paktumaśakto bhavati, āhārasya cāsamyagpākānna tathāpuṣṭiḥ, iti kṛśatve yuktiḥ| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)-"bhaktasyādau jalaṃ pītamagnisādaṃ kṛśāṅgatām| ante karoti sthūlatvamūrdhvaṃ cāmāśayātkapham|| madhye madhyāṅgatāṃ sāmyaṃ dhātūnāṃ jaraṇaṃ sukham|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avasthāviśeṣeṇa phalakathanadvārā pānaṃ niyacchati-samasthūlakṛśā iti| bhuktasya madhye-ardhāhāre bhukte, yo'mbu pibati, sa samaśarīro bhavati| yo'nte-bhojanānantaraṃ, sa sthūlaḥ| yaḥ prathamaṃ-bhojanātpūrvaṃ, sa kṛśaḥ| ato'mbu bhuktamadhye peyamityarthasiddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| śītaṃ madātyayaglānimūrcchācchardiśramabhramān||15||</seg> tṛṣṇoṣṇadāhapittāsraviṣāṇyambu niyacchati| --------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītamambu madātyayādīn niyacchati-parākaroti| madātyayo-madyottho rogaḥ| glāniḥ-klāntiḥ| mūrcchā-mohaḥ| chardiḥ-vamiḥ| śramaḥ-khedaḥ| bhramaḥ-anavasthitiḥ| tathā, tṛṣṇādīni niyacchati| evaṃguṇamapyāmaṃ kvacinneṣyate| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.6)-"anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śītodakaguṇānāha-śītamiti| glāniḥklamaḥ| śramaḥ-khedaḥ| uṣṇaṃ-sūryāditāpaḥ| dāhaḥ-pittādikṛtaḥ| asraṃ-raktam| niyacchati-hanti| eta eva sāmānyodakaguṇāḥ, śītasvabhāvatvādudakasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhunoṣṇāmbuguṇānāha-------------------- -------------------------------------------------| dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghūṣṇaṃ bastiśodhanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hidhmādhmānānilaśleṣmasadyaḥśuddhinavajvare| kāsāmapīnasaśvāsapārśvarukṣu ca śasyate||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīpanādiguṇayuktamuṣṇamambu bhavati| bastiśabdena tātsthyānmūtraṃ gṛhyate| tena mūtraśodhanamityatrārtho bodhyaḥ| hidhmādhmānādiṣu ca śasyate| kāsaśca āmaśca pīnasaśca śvāsaśca pārśvaruk ca, tāsu ca śasyate| āmo-apakvaḥ, āhāra ityarthaḥ| kecittvāmapīnasa iti pīnasaviśeṣaṇamāmaśabdamāhuḥ| tairajīrṇa uṣṇāmbu noktaṃ syāt| ajīrṇe cālasakādirūpe jalamuṣṇamiṣyata eva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uṣṇodakaguṇānāha-dīpanamiti| kaṇṭhyaṃ-svaryam| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| sadyaḥśuddhiḥ-tadahaḥkṛtavamanādiḥ| navajvaraḥ-sāmajvaraḥ| āmaḥ-āmājīrṇam| pārśvaruk-pārśvaśūlam| uṣṇaṃ-kvathanoṣṇam, sūryāditaptaniṣedhāt(?)| kvathanavidhiścoktaḥ saṅgrahe (sū. a. 6)- "kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam||" tathā,-"pāṣāṇarūpyamṛddhemajatupākārkatāpitam| pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ tṛḍartijit||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">adhunā kvathitaśītalaṃ nirdidikṣurāha------------- anabhiṣyandi laghu ca toyaṃ kvathitaśītalam| pittayukte hitaṃ doṣe, vyuṣitaṃ tattridoṣakṛt||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anabhiṣyandi-na śleṣmakāri| laghuguṇayogo'mbhaso'styeva, punarlaghutvakathanamagnisaṃskāravaśāllaghutaratvapratipattyartham| athavā, ādhārādivaśādakvathitamambho laghvāpi yadguru sampannam, tadapi kvathitaśītalaṃ laghu bhavati| śītalatvādabhiṣyanditvaṃ yattoyasya prāptam, tatkvathitaśītalatvenāsya niṣiddham| madātyayādihantṛtvaṃ tu yacchītalatvasāmānyāttadasyāstyeva, na kenacinniṣeddhuṃ sambhāvyate| pittayukta ityekavacanamavivakṣitam, tena vātapitte pittaśleṣmaṇi sannipāte ca yatra pittayogaḥ-pittādhikatvaṃ dṛśyate, tatraitat kvathitaśītalaṃ jalaṃ hitam| saṅgrahoktaṃ (sū.a.6) tatkvathanalakṣaṇaṃ saṅkṣepābhiprāyeṇeha noktam| yathā-"kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ phenarahitamavegamamalaṃ hitam||" iti| asyārthaḥ śiṣyavyutpattyai darśyate-dhanvasādhāraṇānūpeṣu deśeṣu kramaśaḥ kṣapitacaturbhāgātribhāgārdhaṃ salilamadhiśrapet| jāṅgalo hi deśo'nilānalābhyāṃ bhūyiṣṭhamadhiṣṭhitaḥ, tenātra toyaṃ lāghavādāśu viśuddhiṃ prāpnoti| ānūpastu bhūmisomaguṇabahulaḥ, tatra gurutvādiguṇayogāccireṇa viśuddhimaśnute| evaṃ sādhāraṇo deśaścintyaḥ| tathā, ṛtuṣvapi yathāyogamayameva kramo bodhyaḥ| suśrute tūktam (sū.a.45|40)- "yatkvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu| caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu tattoyaṃ kapharoganut|| tatpādahīnaṃ pittaghnaṃ, hīnamardhena vātanut|" iti| saṅgrahoktameva (sū.a.6) granthamimaṃ kecidatrā'pi paṭhanti| yathā_ "pānīyaṃ na tu pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe'pi netarat|| śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet| atiyogena salilaṃ tṛṣyato'pi prayojitam|| prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|" iti| anyapradeśaje pīte pānīye ajīrṇe pānīyaṃ-jalaṃ, na pānīyaṃ-na peyam| etaduktaṃ bhavati-pānīye pīte tajjaraṇāntaṃ yāvat vijātīyaṃ jalaṃ na peyamiti| anyapradeśaja iti ko'rthaḥ? kaupe pīte tāḍāgaṃ na peyam, tāḍāge pīte kaupaṃ na peyam, evaṃ sarvatra cintyam| tathā, āme-apakve jale, ajīrṇe kvathitaṃ ca jalaṃ na peyam| pakve-kvathite, pīte jīrṇe'pi, itarat-āmaṃ jalaṃ na peyam, yāvanna bhuṅkte tāvatsajātīyamāpa na peyamityarthaḥ| śīte vidhirayaṃ-kvathitaśīta etadvidhānamityarthaḥ| turavadhāraṇe| tapte'jīrṇa eva śiśiraṃ tyajet, jīrṇe tu śītaṃ pibedityarthaḥ| atiyogena-atibāhulyena, tṛṣyataḥ-tṛṣṇāvato'pi prayojitaṃ-upayuktaṃ, sarvasyāpi narasya śleṣmapittatāṃ yāti| jvaritasya viśeṣataḥ-yata āmenāgnau bahiṣkṛte jvarasyotpattiḥ, āmasya ca pānīyaṃ vardhakamiti| saṅkṣepatayā'lpopayogitvācca avaśyāyādiguṇā granthakṛtā noktāḥ| tāṃścātra śiṣyahitāya brūmaḥ-"rūkṣastanuravaśyāyaḥ śīto vātāsrakopanaḥ| pānatṛḍdāhapittāsrakuṣṭhorustambhamehajit|| grīṣme tu sarvajantūnāṃ sparśanādapi śasyate| padminyambu ca pittaghnaṃ kaphakṛdvirasaṃ guru|| himaṃ tu śītalaṃ rūkṣaṃ dāruṇaṃ sūkṣmameva ca| kaphaṃ na sandūṣayati na pittaṃ na ca mārutam|| yathā'śmavarṣaṃ prāleyaṃ himādalpāntaraṃ guṇaiḥ| carācarāṇāmahitaṃ, tuṣāraṃ tvagnināśanam|| (suśrute sū.a.45|35)- 'vaikiraṃ laghu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ vahnidīpanam| kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam|| tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ vipāke doṣalaṃ tu tat| anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandigarhitam|| ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam| pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam|| dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu|' candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham|| ratnākarasamutthaṃ ca sarvadoṣakaraṃ matam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛtaśītaguṇānāha-anabhiṣyandīti| anabhiṣyandi-srotasāmasrāvi| doṣe-vāyau śleṣmaṇi ca| uṣṇameva śītīkṛtaṃ-kvathitaśītalam| paryuṣitaśṛtaśītaguṇānāha-vyuṣitamiti| tat kvathita śītalam</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">nārikelodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu| tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nārikelāntaḥsthitamudakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ ca bhavati| evambhūtamapi prabhāvāllaghu bhavati| tathā, tṛṣṇādiharaṃ dīpanaṃ mūtraśodhanaṃ ca bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nārikelodakaguṇānāha-nārikelodakamiti| īṣatpakvārdranārikelaphalāntarvarttijalaṃ-nārikelodakam| kecit suśrutādhyāyino gurviti paṭhanti, gurupākatvāt| iha tu gurulaghupākadvaividhyābhāvāllaṣvityeva paṭhanīyam, laghuguṇatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">idānīṃ yuktyā'gryasaṅgrahaṃ nirdiśati----- varṣāsu divyanādeye paraṃ toye varāvare| -----------------------------------------|20| iti toyavargaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāvṛṣyāntarikṣaṃ jalaṃ paraṃ varaṃ-atyantaṃ pathyam| nadīsambhavaṃ tvapathyam| iti toyavargaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> udakānāṃ tāratamyamāha-varṣāsu divyanādeya iti| varṣāśabdo nādeyenairva sambadhyate| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 25/37)- "āntarikṣamudakānām" iti pathyatvena prakṛṣṭatamamudakeṣu| "varṣānādeyamudakānām" iti, apathyatvena| nādeyaśabdenaikapadaṃgatasyāpi divyaśabdasyāyogyatvānna varṣāsambandhaḥ| na hi divyaṃ varṣābhavaṃ variṣṭham, tasya grahaṇaniṣedhāt| nāpi varṣāsveva varam, sarvadā variṣṭhatvāt| khāraṇādistu pālvalamavaramāha-"pālvalaṃ jalamambhasām" iti| ubhayaṃ pramāṇam| saṅgrahe tu (sū.a.6)- "sūryoddhṛtapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit|| śvete kaṣāyaṃ, tatsvādu kṛṣṇe, tiktaṃ tu pāṇḍure| nīle kaṣāyamadhuraṃ, deśe lavaṇamūṣare|| sakṣāraṃ kapile, miśraṃ miśre, 'thāmbuguṇādhike| madhuraṃ, lavaṇāmlaṃ tu bhavedbhūmiguṇādhike|| tejo'dhike tiktakaṭu, kaṣāyaṃ pavanādhike| divyānukāritvavyaktarasatvāt khaguṇādhike|| [ *sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ, dīpanaṃ nātivātalam| sārasaṃ svādu laghu ca, tāḍāgaṃ guru vātalam|| cauṇḍyaṃ tu pittalaṃ, doṣaharaṃ prasravaṇodakam| audbhidaṃ svādu pitaghnaṃ, svādu vāpījalaṃ laghu|| nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet| ] kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam|| paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam| tatkuryāt snānāpānābyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān|| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ| tadvarjayedabhāve vā toyasyānyasya śasyate|| ghanavasraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍa kaiḥ| parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ| vajragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam|| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam| pānīyaṃ na ca pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje|| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe'pi netarat| śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet|| pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva hi tanmayam| ato'tyantaniṣedhe'pi na kvacidvāri vāryate||tatra śoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā syādalābhataḥ| na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya vyādhitasya vā|| kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat| samīkṣya mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyathā|| atiyogena salilaṃ tṛṣyato'pi prayojitam| prayāti pittaśleṣmatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|| varddhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam| kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān|| pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi yojitam| tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet|| āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇā niṣpipāso'pyapaḥ pibet| yāvantyaḥ kledayantyannamatikledo'gnināśanaḥ|| vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ| pacyate kṣipramāhāraḥ koṣṇatoyadravīkṛtaḥ|| anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt|| tejasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam| toyaṃ vahniguṇabhraṣṭaṃ pāke'mlaṃ sarvadoṣakṛt|| bhavetparyuṣitaṃ tacca toyaṃ tu karakodbhavam| atiśaityagurusthairyasaṅghātaiḥ kaphavātakṛt|| candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham| [*dṛṣṭimedhāvapuḥsthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu|| ] iti| iti toyavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pariśeṣebhyo vargebhyaḥ prājyajanopayogitayopakāritvenājanmasātmyena prādhānyāt payaḥ sajñāsāmānyāt payasa iva jīvanādiguṇayogācca toyavargādanu kṣīravargaḥ prakramyate| tatrāpi dadhyādīnāṃ mūlakāraṇatvāt kṣīrasya prāgupādānam| tathā, jīvanīyānāṃ rasāyanānāṃ cāgresaratvāt| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 13)- "kṣīraṃ jīvanīyānām| kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānām| " ityādi| ---------------------- atha kṣīravargaḥ| ------------------------------------------------| svādupākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam||20||</seg> vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam| prāyaḥ payaḥ---------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> payaḥ-kṣīraṃ, prāyaḥ svādupākarasādiyuktaṃ bhavati| pākaśca rasaśca pākarasau, svādū pākarasau yasya tadevam| ojase hitaṃ-ojasyam| dhātūn vardhayatīti dhātuvardhanam| vṛṣyaṃ-śukrakaramatiśayeneti bodhyam| dhātuvardhanatvādeva śukrakaratvamātrasya siddheḥ prāyograhaṇāt kvacitkṣīraṃ naivaṃ bhavati| tathā coṣṭrīkṣīramīṣadrūkṣoṣṇalavaṇaṃ paṭhyate, ajākṣīraṃ ca laghu, āvikamuṣṇam, aikaśaphamuṣṇaṃ sāmlalavaṇaṃ ceti| tasmātprāyograhaṇaṃ kṛtam| svādupākārasatvādeva kṣīrasya snigdhavṛṣyādayo guṇā labdhā eva| kiṃ punaretairuddiṣṭaiḥ ? iti kecit| tān brūmahe| madhurarasāśritebhyaḥ snigdhavṛṣyādibhyo'pare snigdhavṛṣyādayo guṇā bahutarāḥ kṣīrasya vidyanta iti jñāpanāyaite snigdhādayo guṇāḥ punaruddiṣṭāḥ| mahābhūtānāṃ hi saṃyogādiviśeṣāt kvacidrasasahacaritā eva guṇā dravyamabhiniviśante| ye rase samāropya varṇyante| yathā-madhura āyuṣyādiguṇāḥ, amle'gnidīptikṛdādayaḥ| kecicca rasamanapekṣyaiva dravye niviśante| yathā-madhurarasadravye makuṣṭataṇḍulīyādau rūkṣādayo guṇāḥ| tathā hi snigdhādīnāṃ tatropalambhaḥ prāpto madhurarasāśliṣṭatvāt| tasmānmakuṣṭādidravyaṃ madhurarasasahacaroktena guṇaughena saṃyuktaṃ vaktuṃ yuktam| anyathā tu, kṛtaṃ ṣaḍrasaguṇasvarūpavarṇanamanarthakameva syāt| tasmādayamatra viṣayavibhāgo jñeyaḥ| kecidguṇā rasasahacaritā dravye niviśante, yadvaśāttaddravyaṃ rasaguṇānanuvartate| īdṛśaṃ ca viṣayamuddiśya tantrakṛdbhirmadhurādirasānāṃ snigdhādiguṇā varṇitā vedyāḥ| kecitu rasanirapekṣā eva dravye niviśante| ata eva taddravyaṃ rasaguṇānnānuvartate| asmiṃstu viṣaye rasaguṇavarṇanaṃ noktameva vedyam| tasmātkṣīrasya snigdhādiyogātsvādupākarasatve satyapi snigdhādiguṇavarṇanam| evaṃ cobhayathā kṣīrasya snigdhādiguṇayogādadhikāḥ snigdhādayo ye guṇāste'sya santītyavagaccha| ayameva ca vyavahāro'nyatrāpyevaṃvidhe śālyādau dravye vijñeyaḥ| nanu, "svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ|" iti (hṛ. sū. a. 9|21) vakṣyate| tataśca svādurasatvādeva svādupākatvaṃ labdham, tatkiṃ pākagrahaṇena ? bhaṇāmaḥ| "śālipiṣṭamayaṃ sarvaṃ gurubhāvādvidahyate" ityuktam| tadetatkṣīraṃ guruguṇayuktamapi vidāhāvasthāyāṃ ciraṃ na tiṣṭhati, prāgeva svādupākatāṃ yāti| itīmamarthaṃ jñāpayituṃ pākagrahaṇam| strīṇāṃ cāhārarasa evāpatyasnehāt kṣīrāya sampadyate| tathā ca dāruvāhiḥ- "strīṇāmapatyajāddharṣādrasaḥ kṣīrāya kalpate| snehādrasaḥ kṣaratyevaṃ hṛdayātkṣīrametyataḥ||" iti| gavyasya ca pūrvataramupādānaṃ sarvakṣīrebhyo jyāyastvāt, tathā māhiṣamapi takrādi gorasaśabdena prathitamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kṣīravargaḥ| "gavyaṃ māhiṣamājaṃ ca kārabhaṃ straiṇamāvikam| aibhamaikaśaphaṃ ceti kṣīramaṣṭavidhaṃ smṛtam||" iti| tatra sāmānyakṣīraguṇānāhaḥ-svādupākarasamiti| ojasyaṃ-ojovardhanam| svādurasatvātsvādupākādiṣu siddheṣu teṣāṃ grahaṇamanyebhyaḥ svādurasebhyo'tiśayārtham| dhātuvardhanatvācchukravardhanatve siddhe vṛṣyagrahaṇamapi| prāyograhaṇāduṣṭrīkṣīrādāvīṣallavaṇatvādyapi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------| ---------atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram| śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ||22||</seg> jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu kṣīreṣu madhye, gavyaṃ punaḥ kṣīraṃ jīvanīyamatiśayeneti boddhavyam, jīvanīyamātrasyaujasyamityanenaiva kṣīrasāmānyalakṣaṇenoktatvāt| ojasyaṃ hi jīvanīyamucyate| tathā hyojaḥkṣaye jīvanīyānāmauṣadhānāmupayogo nirdiṣṭaḥ| yathā (hṛ. sū. a. 11|39)- "ojaḥ kṣīyeta kopādibhiḥ" ityuktvā'nantaramuvāca-"jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam|" iti| atra ca kṣīraṃ jīvanīyatvena gṛhītamapi punaruktaṃ prādhānyakhyāpanārtham| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|214)- "pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam|" iti| rasāyanaṃrasaraktādīnāṃ śreṣṭhānāṃ lābhopāyaḥ| tathā coktam (hṛ. u. a. 39|2)- "lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam|" iti| tathā, kṣatakṣīṇahitaṃ-uraḥkṣatāya hitaṃ kṣīṇāya ca hitam| kṣīṇaḥ-kṣīṇadhātuḥ| tathā, medhā-dhāraṇāśaktiḥ, tasyai hitaṃ-medhyam| "ugavādibhyo yat" iti yat| evaṃ balyam| tathā, stanyakaram| kṛño hetutācchīlyeti hetau ṭaḥ, strīṇāṃ stanyakaraṇe heturityarthaḥ| tathā, saram| śramādīṃścaikādaśa nāśayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gavyaguṇānāha-atra gavyamiti| jīvanīyaṃ prāṇadhāraṇam| rasāyanaṃ-vayaḥsthāpanam| kṣataṃ-kṣatakāsaḥ, kṣīṇaḥ-kṣayarogī, tayorhitam| medhyaṃ-medhājananam| balyaṃ-balakaram| stanyakaraṃ-nāryāḥ kṣīrapradam| alakṣmīḥ-lakṣmīnāśahetuḥ| ādhiḥ-manaḥpīḍā| kṣut-atikṣudhā, tasyā eva rogatvāt||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| hitamatyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahiṣyā idaṃ-māhiṣaṃ kṣīram, atyagnibhyo'nidrebhyaśca hitam| tathā, garīyo-gurutaram| tathā, himaṃ-śītavīryam| munirapyāha (ca. sū. a. 27|215)- "mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| snehādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṃ hitaṃ ca tat||" iti| [snehāt adūnaṃ-āpūrṇaṃ, snehādūnamiti vyākhyeyam| na tu snehonamiti, pratyakṣavirodhāt| tathā ca gokṣīrāt māhiṣakṣīre bahuḥ sneha upalabhyate| hariścandro'pyevameva vyācaṣṭe| tasmātsnehādhikamiti vyākhyeyam| ] kharanāde coktam-"gavyaṃ snehottamaṃ kṣīraṃ gavyācca payasaḥ payaḥ| yathottaraṃ snehahīnamaurabhracchāgamāhiṣam|| jāṅgalānūpaśaileṣu carantīnāṃ yathottaram| payo gurutaraṃ vatso yathā tāsāṃ pravardhate|| guru śītataraṃ gavyānmāhiṣaṃ svapnalaṃ payaḥ| caturthabhāgasnehonaṃ pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ||" iti| yattu raviguptaḥ siddhasāre'dhyagīṣṭa-"gavyāt snigdhaṃ gurutaraṃ māhiṣaṃ svapnakṛtpaya:|" iti| tadbudhaiścintyam, sarvamataviruddhatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māhiṣaguṇānāha-hitamiti| atyagnayaḥ-tīkṣṇāgnyaḥ| anidrāḥ-naṣṭanidrāḥ| garīyaḥ-gavyādguru| sāmānyavacanātsiddhe'pi himatve himagrahaṇamatiśayārtham| nanvevaṃ cedguruśabdādīyasun na kartavyaḥ, guruśabdādevātiśayasiddheḥ| maivam| śītatvādapi gurutvātiśayārthamīyasun kṛtaḥ| atra carakasuśrutayorvirodhaḥ| tatra carakaḥ (sū.a. 27/215)- "mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| snehādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṃ hitaṃ ca tat||" iti| suśrutaḥ (sū. a. 45/55)- "mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam| nidrākaraṃ śītataraṃ gavyātsnigdhataraṃ guru||" iti| tatra carakoktaṃ gavyānmāhiṣasya snehonatvaṃ hṛdyādiguṇaviṣayam, māhiṣakṣīrajātsnehāt gavyakṣīrajaḥ sneho hṛdyādibhirguṇairadhika ityarthaḥ| suśrutoktaṃ snehādhikatvaṃ mātrāviṣayam, yāvato gavyāt kṣīrādyāvān snehastāvato māhiṣāttato'dhika ityarthaḥ| ata eva khāraṇādinottamaśabdaḥ prayuktaḥ-"gavyaṃ snehottamaṃ kṣīraṃ gavyācca payasaḥ payaḥ| yathottaraṃ snehahīna maurabhracchāgamāhiṣam||" iti| udabhrādīnāṃ yathottarasnehahīnatvamuddeśavākyakramāpekṣayā-"kṣīrākarā gaurmahiṣī ajāvī karabhī gajī| hayī strī cāṣṭamī teṣāṃ pṛthakkarmaguṇān śṛṇu||" iti| gavyaṃ snehottamam, tato jaghanyaṃ māhiṣam, tata ājam, tata āvikamiti| jaghanyatvamānaṃ coktaṃ tenaiva-"guru śītataraṃ gavyātsvapnalaṃ māhiṣaṃ payaḥ| caturthabhāgasnehonaṃ pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ||" iti| nidarśanaṃ cedam| tena māhiṣāt chāgaṃ caturthabhāgasnehonam, chāgādaurabhramiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu| ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ājaṃ-chāgalaṃ kṣīraṃ, laghu bhavati, alpāmbupānādibhirhetubhūtaiḥ| alpāmbupānāditvaṃ cājānāṃ svabhāvaḥ, anyāsāṃ tu deśasātmyāpekṣayā| nanu, yadyevaṃ svabhāvādevālpāmbupānādergamyamānatvādetadupanyāso vyartha eva| atrocyate| jñāpanārtham| idaṃ jñāpayati,-yadā ajā alpavyāyāmagurvaśanādi kuryuḥ, tadā tāsāmapyanyathā kṣīraṃ bhavet| evaṃ ca gavādīnāmapyāhārādivaśādgurulaghutvaṃ cintyamiti| tena prādoṣamaparāhṇe yadgṛhītaṃ payaḥ, tadapekṣayauṣasaṃ prabhāte yadgṛhītaṃ tadguru, ceṣṭārahitatvāt| rātrau hi prāṇināṃ na kadācicceṣṭā bhavati, ata auṣasaṃ guru| divā ca dhāvanaplavanādikayā ceṣṭayā prādoṣaṃ laghu| anayā ca diśā sarvamapi cintyam| ata eva saṅgrahe yaduktam (sū. a. 6)- "piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tadbhṛśam|" iti| tadetenaivoktaprāyatvānnehoktam| śoṣetyādi| śoṣādīnāṃ dvandvaḥ| tān jayatīti kvip| śoṣajit| evaṃ jvarajidityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ājaguṇānāha-alpāmbupāneti| śoṣo-rājayakṣmā| alpāmbupānādihetūpanyāso nidarśanārthaḥ| ajānāṃ tatsvabhāvatvāt| alpāmbupānādiṣu satsu gavādīnāmapi payo laghu vijñeyam, yathā'jānāmityarthaḥ| arthādviparyaye guru| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tadbhṛśam| aceṣṭayā ca prādoṣādgarīyaḥ smṛtamauṣasam|| vyākhyāto'nena laghimā ceṣṭāvatprakṛtiṣvapi| hṛsveṣu vātidehebhyo māṃseṣvapyevamādiśet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu| śastaṃ vātakaphānāhakṛmiśophodarārśasām||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> auṣṭrakaṃ-uṣṭrīṇāṃ kṣīraṃ, laghu tathā īṣat-manāgrūkṣoṣṇalavaṇaṃ tathā dīpanaṃ bhavati| tathā, vātādīnāṃ śastaṃ-vātādiṣu pathyamityarthaḥ| auṣṭrakamiti "uṣṭrādvuñ" iti vuñ| prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇamityuṣṭrīśabdādapi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kārabhaguṇānāha-īṣadrukṣeti| śastaṃ-auṣadham| vātakaphaghnatvena hetuviparītatvādānāhādighnatve siddhe'pyānāhādigrahaṇaṃ vyādhiviparītatvakhyāpanārtham|</ab>
          <ab type="mula">mānuṣaṃ vātapittāsṛgabhighātākṣirogajit| tarpaṇāścotanairnasyaiḥ-----------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mānuṣīṇāṃ kṣīraṃ vātapittāsṛgabhighātākṣirogajidbhavati vātaśca pittaṃ cāsṛk cābhighātaśceti dvandvaḥ, tairakṣirogaḥ, taṃ jayati yattadevam| kena prayogeṇa ? ityāha-tarpaṇāścotanairnasyaiḥ| na tvabhyavahārādinā| tarpaṇādīni-sve sve'dhyāye vakṣyamāṇāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> straiṇaguṇānāha-mānuṣamiti| tarpaṇaṃ-netrapūraṇam, āścotanaṃ-netrasecanam, tābhyāmakṣirogān jayati| masyena śirogatāṃśca vātādīn| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 27/220)- "jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| nāvanaṃ raktapittasya tarpaṇaṃ cākṣirogiṇām||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------| --------------------ahṛdyaṃ tūṣṇamāvikam||26||</seg> vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam| ------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āvikaṃ kṣīramuṣṇavīryaṃ bhavati| tathā, ahṛdyaṃ-hṛdayāyāhitaṃ bhavati| tathā, vātavyādhiharam| tathā, hikkādipradam| āvikamityaviśabdāt svārthe kapratyayāntāt "tasyedam" ityaṇ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āvikaguṇānāha-ahṛdyamiti| khāraṇādistvāha-"svādvamlapākaṃ snigdhoṣṇaṃ guru pittakapholbaṇam| āvikaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīraṃ hikkāśvāsānilāpaham||' iti| tatra hikkāśvāsau kaphapittajau karoti, vātajau haratītyavirodhaḥ| uktaṃ hi suśrutena (sū. a. 45/54)- "āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham| pathyaṃ kevalavāteṣu śvāse cānilasambhave||" iti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------| hastinyāḥ sthairyakṛt------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastinyāḥ kṣīraṃ sthairyakṛdbhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ebhaguṇānāha-hastinyā iti| sthairyakṛt-dehadārḍhyakṛt| bāḍhaṃ-atyartham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------bāḍhamuṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu||27||</seg> śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram| --------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekaḥ śapho-nakho, yāsāṃ vaḍavādīnāṃ tā ekaśaphāḥ, tāsāmidaṃ-aikaśaphaṃ kṣīraṃ, bāḍhaṃ-atiśayenoṣṇaṃ bhavati| tathā, śākhāsu-bāhūruprabhṛtiṣu yo vātaḥ, taṃ haratīti śākhāvātaharam| "harateranudyamane'c" ityac| tathā, samlalavaṇaṃ-īṣadamlamīṣallavaṇaṃ ca| tathā, jaḍatākaraṃ-aṅgajāḍyakaraṇahetuḥ| "kuño hetuḥ" ityādīnā hetau ṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aikaśaphaguṇānāha-uṣṇamiti| ekaśaphāḥ-avibhāgakhurā vaḍavāgardabhyādayaḥ| śākhā-bāhyo rogamārgaḥ| sāmlalavaṇaṃ-īṣadamlamīṣallavaṇam| jaḍatā-prajñāhīnatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------------| payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ, yuktyā śṛtamato'nyathā||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmaṃ-akvathitaṃ, payo'bhiṣyandi-śleṣmaprakopi, tathā guru bhavati| ataḥ-āmāt, anyathā-viparītaṃ, yuktyā śṛtaṃ bhavati| anabhiṣyandi laghu ca| laghimā tu pūrvāvasthāmapekṣyocyate| yuktiḥ-yoga upāya:| kharanādena kṣīrasya śrapaṇe yuktiḥ spaṣṭaṃ kṛtvā darśitā-"ardhodakaṃ kṣīraśiṣṭamāmāllaghutaraṃ śṛtam|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apakkakṣīraguṇānāha-paya iti| abhiṣyandi srotaḥsrāvi| straiṇaṃ tvapakvameva guṇavat| uktaṃ hi suśrutena (sū. a. 45/62)-"tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam| varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam||" iti| pakavakṣīraguṇānāha-yuktyeti| ato'nyathā-anabhiṣyandi laghu ca| yuktiruktā khāraṇādinā-"ardhodakaṃ kṣīraśiṣṭamāmāllughutaraṃ śṛtam| syānnirjalaṃ śṛtaṃ dvitricaturaṣṭāṃśaśeṣitam|| yathāśṛtatamaṃ sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">bhavedgarīyo'tiśṛtaṃ, dhāroṣṇamamṛtopamam| --------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiśayena kvathitaṃ kavalabhojyamiva sañjātaṃ, garīyo-gurutaraṃ bhavet| kharanādenoktam-"syānnirjalaṃ śṛtaṃ dvitricaturaṣṭāṃśaśeṣitam| yathāśṛtatamaṃ sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ||" iti| suśrute (?) coktam-"śṛtaśītaṃ tu pittaghnaṃ śṛtoṣṇaṃ kaphavātajit| tyajedvivarṇaṃ grathitaṃ vigandhaṃ virasaṃ paṭu|| raktapittapraśamanī vṛṣyā santānikā guruḥ|" iti| kharanādenoktam-"dhāroṣṇātsarvaśaḥ kṣīrācchītaṃ gurutaraṃ bhavet|" iti| dhāroṣṇamamṛtopamam, nirdoṣatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atipakvakṣīraguṇānāha-bhavediti| garīyaḥ-apakvādguru| dhāroṣṇaguṇānāha-dhāroṣṇamiti| dhārāyāmuṣṇaṃ-dhāroṣṇam, yasya mukhameva pātram| iti kṣīram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------| amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit||29||</seg> <seg type="unit" n="30">medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt| rociṣṇu śastamarucau śītake viṣamajvare||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pīnase mūtrakṛcchre ca, rūkṣaṃ tu grahaṇīgade| naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na||31||</seg> <seg type="unit" n="32">nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ tannāghṛtasitopalam| na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandamanyathā||32||</seg> jvarāsṛk pittavīsarpakuṣṭhapāṇḍubhramapradam| --------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlau pākarasau yasya tadevaṃbhūtaṃ dadhi bhavati| tathā, grāhi-stambhanam| tathā coktam-"bhedi tatpiṇḍitān bhāvān śakṛdādīn bhinatti yat| viparītamato grāhi tacca stambhanamucyate||" iti| tathā, guru uṣṇaṃ vātajicca| medaādīnāṃ dvandvaḥ, tān karoti yattadevam| rocata iti rociṣṇu| na rocata eva kevalam, arocakamapi vyāvartayatīti śastamarucau| rocanaṃ hi ghṛtapūrādi na tvaruciṃ jayati| arucighnaṃ pa paṭolapatraṃ tanna rocate| tathā hyatraiva paṭhiṣyati (hṛ. sū. a. 10|14)- "tiktaḥ svayamarociṣṇurarucim" ityādi| rociṣṇutvādeva coccāvacavyañjanaparivṛtairmāṃsamaṇḍakādibhirapi suhitasyāpi dadhanyabhilāṣa utpadyata eva| ata eva caitadāhārānte'bhyavaharanti| śītaka iti viṣamajvaraviśeṣaṇam| śītakāritvaṃ tu vāte śleṣmaṇi tatsaṃsarge vā yadyapi tritaye sambhavati, tathā'pi vātajidvātaja eva viṣamajvare dadhi prayojyam, saṃsarge vā vātolbaṇe| tathā hi śītajvara evoktam (hṛ. ci. a. 1|142)- "agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam|" iti| nanu, pīnase śastamiti kathamaviśeṣeṇoktam ? yataścatvāraḥ pīnasā vātapittakaphasannipātajā iti vakṣyante| tatra dadhno vātādhika eva yuktatvaṃ, na śeṣeṣu| atra sañcakṣmahe| paripākāt pīnasasyopaśāntiḥ| paripākakaraṃ ca dadhi, uṣṇatvāt| athavā pūrvavatsāmānyoktāvapi yatra yogyatā'sya vātike, tatraiva tadupakalpyatām| anukteṣvapi hi sāmānyopakramo vastuvaśādviśeṣveva vipariṇamati| tathā hyatraivopariṣṭāddugdhakarmasu vyatītam-"śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ| jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet||" iti| na ca sarveṣveva kāsaśvāsakṛcchrāsrapitteṣu payaḥ kārmukamiti| tathā, grahaṇīroge tu tadrūkṣaṃ śastam| anena ca hetunā dadhnaḥ prakṛtisthasya snigdhatvaṃ yuktyaivoktam| yato grahaṇyāṃ rūkṣaṃ-uddhṛtasāramuddiṣṭam| niśi naiva-na kiñcidadyāt| naivādyānniśi naivoṣṇamityevakārā ātyantikaniṣedhāya| rātrau niṣedhāddivā bhuñjītetyarthādavagamyate| naivoṣṇaṃ-agnyāditāpāttaptam| tathā, vasantagrīṣmaśaratsu na bhojyam| anyartāvapi mudgasūpādīnāmanyatamena rahitaṃ na bhojyam| tatra ghṛtasitopalayoḥ samāṃśikatayoreva yogena pathyatvamicchanti| mudgasūpādīnāṃ tu miśrībhāvo dadhnā janyamānasya doṣasya pratibandhārthaṃ kalpyate, raktapittavat| yathāsamīraṇolbaṇe'srapitte tittiryādīnāmauṣṇyamudumbarādirasena pratibadhnāti| nityamiti| yadyupaśete śarīrasya tathāpyudakarogāvahatvānna śīlanīyam| ata eva mātrāśitīye'pyatidoṣalatvādasya niṣedhaṃ karoti| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 8|40)- "kilāṭadadhikūcīkā" ityādi| no mandamiti| dugdhāvasthāṃ vyatītya dadhyavasthāmasamprāptamantarālavarti-mandakamityucyate| tasmin satyapi snehe pariṇativiśeṣeṇa kālātmanā srotasāmatyantopalepakṛto doṣatrayakopo'pi bhavatītyatīva varjanīyameva mandakaniṣedhaścopalakṣaṇārthaḥ, tena madyādīnapyaprāptarasānnopayuñjītetyavagantavyam| anyathetyādi| praśabda evaṃ dyotayati-vidhibhraṣṭaṃ dadhi niṣevyamāṇaṃ prakarṣeṇa jvarāsṛkpittādīn dadāti| nanu, śukrakṛttvabalavardhanatvāddīpanatvamanupapannam| śukrakṛdbalavardhanāni hi dravyāṇi prāyeṇa gurūṇi bhavanti| ato dadhyevaṃguṇaṃ satkathaṃ nāmāgnikṛtsyāt ? atrācakṣmahe| amlatvāduṣṇavīryatvācca yuktameva| yato rasavipākābhyāmamlaṃ vīryeṇoṣṇaṃ ca dadhi, ato'gnikṛttvamasminnupapannamiti| nanu, śukrakaratvaṃ dadhno na yuktam| yato'mlapākarasaṃ dadhītyadhītamācāryeṇa, amlaśca śukranāśanaḥ, tasmācchukrakṛttvamayuktam| atrācakṣmahe| snigdhatvabṛṃhaṇatvavātaghnatvabalyatvaiḥ śukrakṛttvamupapannameva| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 9|22)- "kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||" iti| nanu, vātajidityanena nārthaḥ| yāni khalu dravyāṇi balyasnigdhagurūṣṇayuktāni, tāni vātaghnānyeva dṛṣṭāni| tasmādvātajiditi na vācyam| naivam| saktumadyasūryatāpamandakādiṣu vyabhicārāt| tathā hi-saktavo vātalā vṛṣyā rūkṣā balakarāśca| mārdvīkādimadyaṃ harṣaṇatvādvṛṣyaṃ vātalaṃ ca| tathā ca vakṣyati (hṛ. u. a. 40|35)- "manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarvaṃ vṛṣyamucyate|" iti| madyaṃ ca mātrā pītaṃ harṣaṇaṃ bhavati| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.24|59)-"harṣamūrjapradaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param| yuktyā pītaṃ karotyāśu madyam" iti| sūryatāpaścoṣṇo'pi sanmārutasya vṛddhaye| tathā ca muniḥ (ca.ci.a. 14|13)-"kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca|" ityārabhya yāvat "vātātapau bhayaṃ śoko heturvātārśasāmiti||" iti| mandakaṃ ca snigdhāmlaguruguṇayuktamapi tridoṣakaram| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|224)- "tridoṣaṃ mandakam" iti| triṣu ca doṣeṣvantarbhūtaḥ pavana iti caivaṃ vyabhicāradarśanādvātajidityuktam| kṣīrasya ca dadhyātmanā pariṇamato'nabhivyaktāmlābhivyaktāmlātyamlalakṣaṇāstisro'vasthāḥ sampadyante| tatra mandajātaṃ-anabhivyaktāmlam| samyagjātaṃ-abhivyaktāmlam| atijātaṃ-atyamlam| tatra mandajātaṃ tridoṣakṛttvānniṣiddham| samyagjātasyaite pūrvoktā guṇāḥ| kiñciddhīnāścātyamlasya| tathā, sujāte'tyamle ca dadhni saramaṇḍau staḥ| tatra dadhna uparibhāgaḥ saraḥ, adho maṇḍaḥ| etadguṇāstu lāghavikatvānnehoktāḥ| muninā ca darśitāḥ (ca.sū.a. 27|224)- "tridoṣaṃ mandakaṃ jātaṃ vātaghnaṃ dadhi śukralam| saraḥ śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srotoviśodhanaḥ||" iti| śleṣmapittaraktakṛttvaṃ cāmlapākarasoṣṇavīryatvādevātragamyate| yattu sākṣādeteṣāmupādānaṃ tat prakarṣārtham| anyebhyo'mladravyebhyo dadhyetānyatiśayena karotīti| naivādyānniśītyādau granthe caikasminneva nakāre kartavye yadanekanakārakaraṇaṃ tacchāstraniṣiddhadadhibhakṣaṇādatipratyavāyajñāpanārtham| carakoktaśca maṅgalyaguṇo nehoktaḥ, cikitsāyāmanupayogitvāt| ata eva sarpirādīnāṃ maṅgalyānāmapi carake'pi maṅgalatvaṃ nāvādīditi| suśrute tu (sū.a. 45|68) dadhno viśeṣaguṇā uktāḥ| yathā-"dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham| durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam|| vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittapraṇāśanam| balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam|| vipāke kaṭu sakṣāramamlaṃ bhedyauṣṭrakaṃ dadhi| vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca|| vātaghnaṃ kaphakṛtsnigdhaṃ viśeṣānna ca pittakṛt| kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam|| śṛtakṣīrācca yajjātaṃ guṇavaddadhi tatsmṛtam| vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam|| dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhivātalam| dīpanīyaṃ viśeṣeṇa sakaṣāyaṃ rucipradam||" iti| kevalamapi svalpaṃ kadāciddadhi bhuñjītetyarthādavagamyate| anyathā kevalasya guṇakathanaṃ niṣphalameva syāditi kecidāhuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dadhiguṇānāha-amlapākarasamiti| grāhi-stambhanam| rociṣṇu-svayaṃ rocate| arucau śastaṃ-anyānyapi rocayati| śītake-śītajvare| viṣamajvare tu-aśīte'pi| rūkṣadadhiguṇānāha-rūkṣaṃ tviti| rūkṣaṃ-uddhṛtasneham, grahaṇīdoṣe śastam| dadhibhojanaṃ niyamayati-naiveti| uṣṇaṃ-agnyāditaptam| uṣṇo-grīṣmaḥ| sitopalā-śarkarā| nityaṃ-pratyaham| mandaṃasamyagniṣpannam| vasantādibhyo'nyadā divā ghṛtādyanyatamopetaṃ śītaṃ sujātamekāhādyantaraṃ dadhi bhuñjīteti mathitārthaḥ| niyamātikrame doṣamāha-anyatheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ| plīhagulmaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayet||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajicca bhavati| tathā, śophādīnekādaśa jayet| ghṛtasyātipānāt vyāpat-rogo ghṛtavyāpat| garaḥ-kṛtrimo viṣaviśeṣaḥ| suśrute coktam (sū.a.45|86)- "naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale| na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike|| śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca| mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate||" iti| tathoktam (saṅgrahe sū. a. 7)- "takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu| pīnasaśvāsakāsādau siddhamevopayojayet||" iti| "mandajātaṃ marutkopi rūkṣābhiṣyandi durjaram| atijātaṃ bhṛśāmlauṣṇyataikṣṇyātpittakaraṃ param|| doṣaghnamuddhṛtasnehaṃ sasnehamapi śophajit| (su. sū. a. 45|89)- 'vāte'mlaṃ saindhavopetaṃ, svādu pitte saśarkaram|| hitaṃ takraṃ kaphe sāmlaṃ vyoṣasauvarcalānvitam| takrāllaghutaro maṇḍo durjarā takrakūrcikā'||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> takraguṇānāha-takramiti| mathitaṃ dadhi-takram| taddvividhaṃ,- sajalaṃ nirjalaṃ ca| sajalaṃ dvividhaṃ,- sasnehamasnehaṃ ca| tatrāsnehasyaite guṇāḥ| sasnehasya gauravātkiñcidūnāḥ| nirjalasya tato'pyūnāḥ| tathā coktam (suśrute sū. a. 45/85)- "manthanādyatpṛthagbhūtasnehamarddhodakaṃ ca yat| nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase||" iti| tathā (saṅgrahe sū. a. 7)- "daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt| anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu||" iti| kaphaghnatve viśeṣa uktaḥ saṅgrahe (sū. a. 7)- "takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu|" iti| mūtragraho-mūtrakṛcchram| ghṛtasyātipānādutpanno rogo-ghṛtavyāpat| garaṃ-kṛtrimaṃ viṣam|</ab>
          <ab type="mula">tadvanmastu saraṃ srotaḥśodhi viṣṭhambhajillaghu| ------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mastu tadvat-takravadguṇairvedyam| tathā, saram| tathā, srotaḥśodhiḥ| tathā, viṣṭambhajit| suśrute coktam (sū.a.45|81)- "tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam| amlaṃ kaṣāyānurasamavṛṣyaṃ kaphavātajit|| āhlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat| balamāvahati kṣipraṃ tathā bhaktasya rocakam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mastuguṇānāha-tadvaditi| sujātasya dadhno dravabhāgo-mastu| doṣapūrṇāni srotāṃsi śodhayatīti-srotaḥśodhi| saraṃ-malānulomanam| viṣṭambhajit-vātānulomanam| bhedino'pi kūṣmāṇḍāderviṣṭambhitvadarśanāt grāhiṇo'pi nāgarasya vibandhanuttvadarśanādubhayorgrahaṇam| tadvaditi laghutve siddhe ladhvityatiśayārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">------------------------------------------------| navanītaṃ navaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ varṇabalāgnikṛt||35||</seg> saṅgrāhi vātapittāsṛkkṣayārśorditakāsajit| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navanītaṃ navaṃ-navoddhṛtaṃ, laghu vṛṣyaṃ ca| tathā, śītaṃ-śītavīryaṃ, balavarṇāgnikaraṃ ca| tathā, saṅgrāhi vātādijicca| saṅgrahe coktam (sū.a.6)-"śītaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ navanītaṃ navoddhṛtam|" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> navanītaguṇānāha-navanītamiti| navaṃ-sadyaskam| asṛk-raktam| kṣayo-rājayakṣmā| arditaṃ-ekāyāmaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-------------------------------------------------| kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi raktapittākṣirogajit||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīrodbhavaṃ tu-kṣīrādeva jātaṃ mathitvotpāditaṃ, navanītaṃ saṅgrāhi raktapittākṣirogajicca bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīranavanītaguṇānāha-kṣīrodbhavamiti| kṣīrodbhavaṃ-kṣīramathanodbhavam| sarpirapyevaṃ dvividhaṃ jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām| bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām| vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛtaṃ dhīprabhṛtīnāmagniglapitātmāntānāṃ śastaṃ-hitam| dhīḥ-buddhiḥ, vastugrahaṇaśaktiḥ| smṛtiḥ-atītavicāraśaktiḥ| prajārthināṃ śastam| prajā-apatyam, tadarthinām| śukrasya saphalatākaramityarthaḥ| tathā, vātādighnam| tathā, snehānāṃ-tailādīnāṃ, uttamaṃ-śreṣṭham| tathā, śītam| vayasaḥ sthāpanaṃ-jarayā vinā vayasaḥ sthāpanamityarthaḥ| sahasravīryamiti| sahasra-śabdo'nekārthaḥ, anekaśaktītyarthaḥ| katham ? vidhibhiḥ,-yogasaṃskārādibhirghṛtamanekaśaktiḥ sampadyate| yena dravyeṇa prayujyate saṃskriyate vā, tacchaktimevā'nurudhyate| athavā tatsaṃyogācchaktyantaramanyadārohati| ato hetoḥ sahasraśabdo'nekārthaḥ| anyathā dravyāṇāmānantyātkathaṃ daśaśatavācī sahasraśabda upapadyate| anye tvevaṃ vyācakṣate -sahasraśabdo daśaśatasaṃkhyāvācyeva| sahasrapākyaṃ hi sarpiruktam, na sahasrapākyātpareṇa| tatra cedaṃ sahasrapākyatve prayojanam-pākasahasraṃ yāvadasya saṃskāro'nuvartate, nātaḥparam| anyathā sahasrapākātpareṇa kimiti pāko noktaḥ ? tasmādāsahasraṃ pākānāṃ śaktyantarāṇyārohanti pākāḥ, na tataḥ pareṇeti| tathā, karmasahasrakṛt-anekakāryakṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtaguṇānāha-śastamiti| upadiṣṭagrahaṇe śaktiḥ-dhīḥ| gṛhītasya vicchedena dhārayituṃ śaktiḥ-smṛtiḥ| avicchedena-medhā| prajādibhirarthiśabdaḥ sambadhyate| prajāapatyam| kṣatakṣīṇaḥ-kṣatakāsapīḍitaḥ| parīsarpo-visarpaḥ, śastraṃ-śastraghātaḥ, agniḥ-agnidāhaḥ, taistribhirglapitaḥ-pīḍitaḥ, ātmā-śarīraṃ yeṣāṃ te tathā| śoṣo-rājayakṣmā| jvaro-jīrṇajvaraḥ, navasya snehānarhatvāt| snehānāṃ-tailādīnām| vayasaḥ-yauvanasya| yojanayā karmasahasrakṛtbahutarakāryakṛt| yataḥ sahasravīryaṃ-bahutaraśaktiyuktam| kaiḥ? vidhibhiḥ,- yogasaṃskārapānābhyañjanānuvāsanādibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān| purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purāṇaṃ-atītabahu kālaṃ, pañcadaśādivarṣasthitaṃ, ghṛtaṃ madādīn vyādhīn jayati| vraṇānāṃ paicchilyādīn śodhayati| tathā, vraṇān ropayati| saṅgrahe caivamadhyaiṣṭa (sū. a. 6)- "vraṇaśodhanaropaṇam| pūrvoktāṃścādhikānkuryādguṇāṃstadamṛtopamam|| tadvacca ghṛtamaṇḍo'pi rūkṣastīkṣṇastanustu saḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> purāṇaghṛtaguṇānāha-madāpasmāreti| mūrcchāyomūrcchā| śodhanaṃ-duṣṭavraṇānām, ropaṇaṃ-śuddhānām| daśavarṣoṣitaṃ-purāṇam| uktaṃ ca- "ugragandhaṃ purāṇaṃ syāddaśavarṣasthitaṃ ghṛtam| lākṣārasanibhaṃ śītaṃ prapurāṇamataḥ param||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">balyāḥ kilāṭapīyūṣakūrcikāmoraṇādayaḥ| śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudoṣalāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kilāṭādayo balyāḥ| tathā, śukrādikarāḥ| tathā, viṣṭambhino guravo doṣalāśca syuḥ| ādigrahaṇāttakrapiṇḍakakṣīraśākayorgrahaṇam| vahnināśakatvaṃ caiṣāṃ balyatvena śukrakṛttvena viṣṭambhidoṣalatvenāvagatameveti 'vahnisādanāḥ' iti granthakṛtā nehakṛtam| saṅgrahe tu spaṣṭārthaṃ kṛtameva| tatra, kilāṭaḥ-alpakṣīro bahunā takreṇa kṛtaḥ| pīyūṣaḥ-sadyaḥprasūtākṣīrakṛtaḥ| kūrcikā-dadhitakrakṛtā kilāṭikā| moraṇaḥ-kṣīrasadṛśaḥ kilāṭikaḥ| piṇḍanaṃ-uttarāpathe prasiddham| kṣīraśākaḥ-prasiddhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kilāṭādīnāṃ guṇānāha-balyā iti| dadhnā takreṇa vā saha pākātpṛthagbhūtaṃ ghanadravabhāgaṃ kṣīraṃ-kūrcikā| saiva pākādvinā-kṣīraśākaḥ| tayorghānabhāgaḥ pṛthaguddhṛtaḥ-kilāṭaḥ, dravabhāgo-māreṇaḥ| prasūtidinādārabhya yāvanmalina ghanaṃ kṣīraṃ tāvat-pīyūṣaḥ| ādiśabdāt kṣīraśākatakrapiṇḍakau| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"balyāḥ kilāṭakūrcikātakrapiṇḍakamoraṇāḥ| sakṣīraśākapīyūṣā rocanā vahnisādanāḥ|| iti| ghanavastrabaddhaṃ svayaṃ srutadravabhāgaṃ takraṃ-takra-piṇḍakaḥ| viṣṭambhinaḥ-adhovātāvarodhinaḥ| doṣalāḥ-āmasañcayakāriṇaḥ| doṣaśabdenātra āmo grāhyaḥ, "sadoṣaśabdaṃ ca śakṛt dravaṃ sṛjati vegavat|" (hṛ. ni. a. 2/78) ityādivat| na tu vātādayaḥ, kaphasya pṛthaggrahaṇātantrāntare vātaghnatvācca| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/91)- "balyaḥ kilāṭo'nilahṛt puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ| madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṇau|| iti| kūrcikāmoraṇāvatra dadhibhavau grāhyau| takrakūrcikāyāstantrāntare vātalatvāt tanmoraṇasya ca laghutvāt| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/90)- "grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā| takrāllaghutaro maṇḍo dadhikūrcikatakrajaḥ||" iti| kūrcīkṛtaṃ takraṃ-takrakūrcikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave| -----------------------------------------------|42| iti kṣīravargaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gosambhave kṣīraghṛte śreṣṭhe| āvike ca nindite-garhite| ghṛtasya ca kṣīravikāropalakṣaṇārthatvāddadhitakramastvādīnāmapi gavyānāṃ śreṣṭhatvameva vedyam| ata evāvisambhavānāṃ dadhitakrādīnāmadhamatvameva vedyam, na kṣīraghṛtayoreva| ata eva saṅgrahe suspaṣṭaṃ kṛtvoktam (sū. a. 6)- "vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathāpayaḥ|" iti| asya hyayamarthaḥ-ghṛtādīnāṃ payoguṇānatikrameṇa guṇān vidyāt| yathāśabdasya padārthānativṛttyarthe'syāvyayībhāvaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati| yathā-"svādupākarasam" ityādīnā sāmānyena kṣīraguṇā uktāḥ| tadvaddadhyādīnāmapi sāmānyenaiva guṇā uktāḥ| viśeṣābhilāṣe tu dadhyādīnāṃ satsvapi sāmānyaguṇeṣu prakṛtibhūtaṃ yatkṣīraṃ tadguṇoccayo'pi grāhya iti| kharanāde tūktam-"dadhyādīnāṃ tu tajjānāṃ sāmānye guṇakarmaṇī| tathā svāt svādapi kṣīrāddadhyādīnāṃ viśeṣaṇam||" iti| gavyamiti "gopayasoryat" iti yat| bāhulyena kṣīranirdeśātkṣīravargo'yam| dadhinavanītādīnāṃ tu tadvikārabhūtatvāt| iti kṣīravargaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrāṇāṃ ghṛtānāṃ ca tāratamyamāha-gavye kṣīraghṛta iti| gavyāvikayoruttamādhamatvāditarepāṃ madhyamatvaṃ jñeyam| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathāpayaḥ|" iti| iti kṣīravargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kṣīravargādanantaramikṣuvarga ārambhyate, guṇakriyātulyatvāt| tathā, hi-ikṣurapi kṣīravatsaragurusnigdhabṛṃhaṇādiguṇakarmā-------------------- athekṣuvargaḥ| --------------------------------------------------| ikṣoḥ saro guruḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vṛṣyaḥ śīto'srapittaghnaḥ svādupākaraso rasaḥ| so'gre salavaṇo, dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣo rasaḥ saratvādiguṇayuktaḥ| tathā, kaphamūtrakṛt| saraḥ-śakṛdbhedīti kathyate| tathā, (hṛ. sū. a. 6|84)- "gurvī sarā tu pālakyā" ityuktvānantaramuktavān-"pālakyāvatsmṛtaścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ|" iti cañcuśākasya saṅgrahaṇena guṇena saratvaṃ bādhitamiti| atra snigdhabṛṃhaṇavṛṣyamadhurādiguṇena yuktaṃ ca dravyaṃ prāyaḥ pavanahantṛ dṛṣṭam| ato'syāpīkṣurasasya mārutajittvaṃ vedyam| granthakṛtā tu spaṣṭaṃ kṛtvā noktam| bhukte hi samīraṇakṛttvamasya dṛṣṭam| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)-"vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhukte vātaprakopanaḥ|" iti| kharanāde'pyuktam-"mārutā''dhmānajananaścakṣuṣyo bṛṃhaṇo rasaḥ|" iti| sa ca-rasaḥ, agre-ikṣuprānte jātaḥ, salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| suśrute coktam (sū.a.45|156)-"atīva madhuro mūle, madhye madhura eva ca| agre tvakṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ||" iti| pāṣāṇādisaṅkṣuṇṇasyekṣoḥ sadya eva yo rasa utpadyate, tasyaite yathoktā guṇā vedyāḥ, nānyathā pīḍitasyekṣurasasya| yantradantādipīḍitasyānyathā śāstrakṛtā guṇo nirdiśyate| dantapīḍito yaḥ, sa śarkarāsama iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athekṣuvargaḥ| ikṣurasaguṇānāha-ikṣoḥ sara iti| gurvādiguṇatvādvātaghnatvamarthasiddham| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.6)-"vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhukte vātaprakopanaḥ|" iti| "mārutādhmānajananaścekṣūṇāṃ bhakṣito rasaḥ|" iti khāraṇādināpyuktaṃ vātalatvaṃ bhuktamātrapītekṣurasaviṣayam| ikṣvagrabhāgarasaguṇānāha-so'gra iti| salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| agraśabdenekṣostatparvaṇāṃ cādyantau bhāgau| uktaṃ hi khāraṇādinā-"madhyakāṇḍe sumādhuryamikṣormūlāgraparvasu| mādhuryaṃ sāmlalavaṇaṃ vidāhī tena yāntrikaḥ||' iti| yattṛktaṃ suśrutena (sū.a. 45/156)-" atīva madhuro mūle, madhye madhura eva ca| agre'kṣiṣu ca vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ||" iti| tatra mūlaśabdena madhyamakāṇḍānāṃ prathamaṃ kāṇḍam| akṣiṣu-sandhiṣu| dantapīḍitekṣuguṇānāha-dantapīḍita iti| śarkarāsama iti dāhaghnatvādibhirguṇaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yāntrikastvanyaguṇa evetyāha------------------------- mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ||44||</seg> vidāhī guruviṣṭambhī tenāsau------------------| ----------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūlaṃ cāgraṃ ca jantujagdhādayaśca mūlāgrajantujagdhādayaḥ, teṣāṃ tathāvidhānāmikṣūṇāṃ pīḍanaṃ, tasmānmūlāgrajantujagdhādipīḍanāt| tathā, malasaṅkarāt-malamiśraṇāt| tathā, kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca-yāntrike rase svalpakālaṃ vidhṛtiḥ-vilambaśca dṛṣṭaḥ| tadetaiḥ kāraṇairyāntriko raso vikṛtiṃ yāti-svabhāvānyathātvaṃ prāpnoti| tathā-gururadhikaṃ guruḥ sampadyate, avidāhi vidāhi, aviṣṭambhī viṣṭambhī, ityevaṃvidhā'sya vikṛtiḥ| yāntrikasya ca rasasya bāhulyena loke mūlādisahitasya pīḍanātkālavilambopalabdheśca granthakṛdevaṃ samavocat| ata eva hetunirdeśo'tra kṛtaḥ, hetvabhāvātkāryābhāvapratipādanāya| tena yadā'tinipuṇadhībhirmūlādirahitaḥ pīḍyate, kālavilambitaṃ ca nopayujyate, tadā vikṛtiṃ na yātyeverthaḥ|vidāhītyādi| yato vikṛtiṃ yāti, tena-hetunā, asau yāntriko, vidāhyādiguṇaḥ sampadyate| vidāhī-jaṭharāgnisaṃyogādyaḥ pākaṃ gacchanmadhyamāyāmevāvasthāyāṃ vidahyamānaḥ pittaṃ kurvaṃścirakālamavatiṣṭhate, na drāgeva jarāṃ yāti gurutvādathavā vastusvabhāvāt, sa vidāhaguṇayukto bhāvo bhaṇyate| tasmāt gurusvābhāvyādvidāhī kathitaḥ| tathā coktaṃ dhānvantare-"śālipiṣṭamayaṃ sarvaṃ gurubhāvādvidahyate|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantrapīḍitaguṇānāha-mūlāgreti| jantujagdhaḥkṛmibhakṣitāvayavaḥ| ādiśabdāt tvagādayaḥ| malo-yantrādilagnaḥ| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā-pīḍanagrahaṇādikālavilambena, vikṛtiṃ-mādhuryādinyūnatvaṃ, yāti| yadyapi sarvamannapānaṃ vidāhi, vidagdhāvasthāyā avaśyaṃbhāvāt, tathāpi yaccirakālaṃ vidagdhāvasthāmanubhavati, tadvidāhītyucyate| tena-vikṛtiṃ gamanena, asau-yāntrikaḥ| hetūpanyāsāddhetvalpatvena doṣālpatvaṃ jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------tatra pauṇḍrakaḥ| śaityaprasādamādhuryairvarastamanu vāṃśikaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu ikṣuraseṣu madhye, pauṇḍrako raso varaḥ-sarvekṣurasebhyaḥ śreṣṭhaḥ| katham ? śaityādibhirhetubhūtaiḥ| śītasya bhāvaḥ-śaityam| "guṇavacana" ityādinā ṣyañ| prasādaḥ-prasannatvam| mādhuryaṃ-svādutā| tamanu vāṃśikaḥ-hīnārthe'nuśabdasya "karmapravacanīyayukta" iti dvitīyā, śaityādibhiḥ pauṇḍrakāddhīno vāṃśika ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athekṣuviśeṣaguṇāḥ| tatra pauṇḍrakaguṇānāha-tatra pauṇḍraka iti| pauṇḍrakaḥ-śvetekṣuḥ| prasādo-nairmalyam| vāṃśikaguṇānāha-tamanviti| tamanu-tasmātpauṇḍrakāddhīnaḥ| hīnārthasyānoḥ karmapravacanīyatvāt dvitīyā| vāṃśiko-nīlekṣuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śataparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt| sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śataparvakādayaḥ, tataḥ-vāṃśikāt, kramāt-uttarottaraṃ, śaityādibhirhīnāḥ| te ca śataparvakādaya īṣatkṣāratvena yuktā īṣatkaṣāyarasā īṣaduṣṇāḥ kiñcidvidāhinaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śataparvādiguṇānāha-śataparvaketi| śataparvakaḥ-hrasvabahuparvā| kāntāranaipālau-svanāmaprasiddhau| ādyaśabdāddīrghapatrādayaḥ| tataḥ-vāṃśikāt, kramāt-uttarottaraṃ hīnāḥ| sakṣārāḥ-īṣapallavaṇāḥ|</ab>
          <ab type="mula">phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam| --------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phāṇitaṃ-kṣudraguḍībhūta ikṣurasaḥ, guru-atiśayenetyarthādvedyam, gurutvamātrasyekṣurase'pyuktatvāt| abhiṣyandi| tathā, cayakṛt-tridoṣakaram| mūtraśodhanaṃ-mūtramativāhayati| tantrāntare coktam-"rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt| kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athekṣurasavikārāḥ| te ca pañca,-"ikṣo rasasya samalatryaṃśārddhāṅghrimalā malāḥ| vikārāḥ phāṇitaguḍamatsyaṇḍīkhaṇḍaśarkarāḥ||" iti| tatra phāṇitaguṇānāha-phāṇitamiti| cayakṛt-viśeṣāgrahaṇāt trayāṇāṃ doṣāṇām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛdguḍaḥ||47||</seg> prabhūtakṛmimajjāsṛḍmedomāṃsakapho'paraḥ| -----------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍo dhautaḥ-saṃskāravaśānnirmalo, nātiśleṣmakaraḥ-kiñcitkaphakara ityarthaḥ| mūtraṃ ca śakṛcca mūtraśakṛt, sṛṣṭaṃ-bahiḥ kṣiptaṃ, mūtraśakṛdyena sa evam| prabhūta iti| apara iti dhautāt-viśuddhādanyaḥ, samala iti yāvat| prabhūtāḥ kṛmimajjāsṛḍmedomāṃsakaphā yasya sa evam| kāraṇe kāryopacārādguḍo'pyevamuktaḥ| yathā-ānūpodakaṃ pādaroga iti| prabhūtakṛmyādīn karotītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> guḍaścaturdhā, -dhautādhautapurāṇanavabhedena| tatradhautaguḍaguṇānāha-nātiśleṣmakara iti| sṛṣṭamūtraśakṛt-malānulomanaḥ| adhautaguḍaguṇānāha-prabhūtakṛmimajjeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------------------| hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśca, navaḥ śleṣmāgnisādakṛt||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍa ityanuvartate| purāṇo guḍo hṛdayāya hitaḥ| tathā, pathyaḥ-antarmadhyabahirmārgāya hitaḥ| navo guḍaḥ śleṣmāṇamagnisādaṃ ca karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> purāṇaguḍaguṇānāha-hṛdya iti| pathyaḥ-svastha hitaḥ| navaguḍaguṇānāha-nava iti| agnisādaḥ-agnimāndyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ| matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattamāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> matsyaṇḍikādayastrayo vṛṣyāḥ| tathā, kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāśca| tathā, krameṇa guṇavattamāḥ-dhautaguḍādapi matsyaṇḍikā guṇakārī nirmalataratvāt, tato'pi khaṇḍo guṇavattaraḥ, khaṇḍādapi śarkarā guṇavattamā nirmalatamatvāt, guṇavattameti guṇavatīśabdasya tamappratyaye puṃvadbhāvo'tra pakṣe ca vaktavya iti puṃvadbhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> matsyaṇḍyādīnāṃ guṇānāha-vṛṣyā iti| kṣatakṣīṇayorhitāḥ| krameṇeti matsyaṇḍikāyāḥ khaṇḍo guṇavān, khaṇḍātsitā| uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 45/163)-"yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā||" iti|</ab>
          <ab type="mula">tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāsaśarkarā| ----------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadguṇeti śarkarāsamā| yāsaśarkarā-yavāsaśarkareti yā loke prasiddhā, tiktamadhurakaṣāyarasā ca| kecittvācakṣate-durālabhārasena sā kriyata iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yāsaśarkarāguṇānāha-tadguṇeti| tadguṇā-matsyaṇḍikādisāmānyasadṛśaguṇā| yāsaśarkarā-durālabhārasenekṣurasavatkriyate||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">----------------------------------------| dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛkpittaghnyaḥ sarvaśarkarāḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaśarkarā ityetāścānyāśca dāhādināśanāḥ| granthāntare coktam (suśrute sū.a. 45|163)- "yathā yathā''sāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehalāghavaśaityādi sāratvaṃ ca tathā tathā||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmānyaśarkarāguṇānāha-dāhatṛṭchirdīti| sarvāḥ-uktā matsyaṇḍikādayaḥ, anuktāśca madhuśarkarādayaḥ| matsyaṇḍikādau raktapittagrahaṇamatiśayārtham|</ab>
          <ab type="mula">adhunā varāvaratvaṃ nirdhārayati----- śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare| ----------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣuvikārāṇāṃ madhye śarkarā phāṇitaṃ ca krameṇa varāvare bhavataḥ| śarkarā śreṣṭhā, phāṇitamaśreṣṭham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ikṣuvikārāṇāṃ tāratamyamāha-śarkareti| ikṣuvikārāṇāṃ madhye śarkarā-sitākhyā varā| phāṇitamavaram| itare madhyamāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śarkarāyoniprasaṅgena madhuno'pi guṇānāha----- -------------------------------------------------| cakṣuṣyaṃ chedi tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut||51||</seg> <seg type="unit" n="52">mehakuṣṭhakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit| vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu||52||</seg> rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ, tattulyā madhuśarkarā| ----------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhu cakṣuṣe hitam| tathā, chedi-ubhayathā''ścotanavraṇalepādāvupayuktam, tathā'bhyavahāraviṣaye'pi| taikṣṇyādyo dehe piṇḍitān bhāvān chinatti-vibhajati, sa chedīti kathyate| tathā, tṛḍādinut mehādijiditi ca prāyeṇābhyavahāraviṣaya eva| vraṇānāṃ śodhanaṃ sandhānaṃ ropaṇaṃ ca| śodhanaṃ-yat pūyapaicchilyādiprerakam| sandhānaṃ-yad dvau vraṇau caikīkaroti| ropaṇaṃ-suprasiddham| etacca kāryaṃ bāhyaviṣayamevāsya vedyam| tathā, vātalametaccāsya bāhyopayogenābhyantaropayogena ca, ante vyastaśrutatvāt| "cakṣuṣyaṃ chedi" ityādinā'sya madhunaḥ karmanirdeśaḥ| "rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ" ityanenāsya svarūpanirdeśaḥ| lāghavāccātra granthakāreṇaitadbhedādi noktam| tathā hyayameva tantrakāraḥ saṅgrahe (sū.a.6) madhuno bhedānākhyat| yathā-"bhrāmaraṃ pauttikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram| [tatra syādbhrāmaraṃ śuklaṃ ghṛtavarṇaṃ tu pauttikam|| kṣaudraṃ tu kapilaṃ proktaṃ tailābhaṃ mākṣikaṃ smṛtam| bhrāmaraṃ tarpaṇaṃ svādu, tridoṣaṃ pauttikaṃ viduḥ|| varaṃ ca gurvabhiṣyandi kṣaudraṃ rūkṣaṃ manāgguru| mākṣikaṃ laghvapavanaṃ madhuraṃ śasyate vraṇe|| garīyaḥ svādvabhiṣyandi navaṃ, jīrṇamato'nyathā| maṇḍaḥ purāṇo madhurastīkṣṇo rūkṣo laghustanuḥ||"] iti| tathā saṅgrahe kaṭupākitvagurutvaśaityaviṣānvayatvaviruddhopakramatvayogavāhitvādīn guṇānavocat| yogavāhitve ca vivadante bahuvidaḥ| tatra kecidevaṃ samagiranta,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa saṃyujyātmīyaṃ svabhāvaṃ hitvā saṃyuktadravyasvabhāvamevānuvartate, tadyogavāhīti| na caitadyuktam| yato yadyevaṃ yogavāhitā niścīyate tadānīṃ yogavāhidravyopayogo nirarthakaḥ syāt| tathā hi-yogavāhidravyamantareṇāpi yatsvabhāvaṃ dravyaṃ prāgāsīt tatsvabhāvameva yogavāhidravyayuktamapi| tasmādasadetadyogavāvāhilakṣaṇamiti| kecittvevaṃ pratijānate,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa yuktaṃ sat tasya dravyasya śaktyutkarṣamutpādayati, tadyogavāhīti| tadapyasamyak| yasmādevamabhyupagamyamāne bahūni dravyāṇi yogavāhīni syuḥ| tathā ca madhvāderapi dravyasya kiñcidhravyaṃ samānaguṇaṃ śaktyutkarṣaṃ kurvadeva dṛṣṭam| tatkathaṃ madhvādereva yogavāhitvamucyate nāparasyeti| tadetadapi lakṣaṇamasacchrutatvādalakṣaṇam| apare tvevamāhuḥ,-yadhravyaṃ dravyāntareṇānanuguṇenāpi yuktaṃ sattadguṇānanuvartate svaṃ ca kāryaṃ tadaviruddhaṃ kiñcitkaroti, tadyogavāhi dravyaṃ bhṛtyavat| yathā bhṛtyaḥ svāmikāryamatyajan svakāryamapi śarīrayātrādikaṃ svāmyaviruddhaṃ karoti, tathaiva madhu madanaphalasaṃyuktaṃ vamanakāryaṃ karoti, na tu vamananivāraṇaṃ madhukāryam| evaṃ madhu harītakīsaṃyogādvirecanakāryameva karoti, na madhukāryaṃ stambhanarūpamiti| ye tvatraivaṃ pratipannāḥ,-madanaphalādeḥ śaktyuktarṣastathāvidho'sti yena madhusambandhikāryamavadhūya, svaṃ kāryaṃ karotīti, te caivaṃ codayanto bhavantīti vacanīyāḥ| yataḥ stambhanadravyeṇānyena yena kenacitsaṃyuktasya sudhākṣīrasyāpi śaktiḥ kiñcidapahīyamānā dṛṣṭā, madhunā tu stambhanasvabhāvenāpyasya nāpahīyate manāgapi| ato madhvādereva yogavāhitvaṃ nānyasya| api cānyadā yogavāhi dravyaṃ trivṛtādimadanaphalena yuktaṃ sadvirecanaṃ vamanaṃ cobhayakāryaṃ kurvaddṛṣṭam, na kevalaṃ vamanameva virecanameva vā| tasmānmadhvādereva yogavāhitvamiti sthitametat| tattulyeti madhusamā guṇairmadhuśarkarā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madhuguṇānāha-cakṣuṣyamiti| yatsaṃhatān kaphādīn viśleṣayati tat-chedi| śodhanaṃ-duṣṭapūyādinirharaṇam| sandhānaṃ-vicchinnāsthyādisaṃśleṣakam| ropaṇaṃ-kṣīṇamāṃsādivardhanam| nanu, iha vātalaṃ suśrutavākye tridoṣaśamanamiti virodhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| yatra śuddho vāyuḥ śuddhaṃ madhu, tatra vātalatvam| yatra vātaghātibhirmiśraṃ madhu pittādyairvyāmiśro vāyuḥ, tatra vātaghnatvam| ubhayoryogavāhitvāt| suśrutena hi pittaśleṣmaghnatvaṃ paṭhitvā tridoṣaśamanatvaṃ paṭhatā pittaśleṣmāṇau śuddhau vātamiśrau vā, vāyu tu miśrameva madhu hantīti dyotitam| yacca carakeṇa madhuno gurutvamuktaṃ suśrutena laghutvamuktam, tatra gurutvaṃ guṇena, laghutvaṃ pākenetyavirodhaḥ| carako hi gurulaghuguṇāvevecchati| suśrutastu pākāvapi| tatra yaccireṇa pacyate tadguruguṇam, yacchīghraṃ tallaghuguṇam, yatpakvaṃ viṇmūtre sṛjati śleṣmāṇaṃ karoti tadgurupākam, yadviṇmūtre gṛhṇāti vāyuṃ karoti tallaghupākam| madhuśarkarāguṇānāha-tattulyeti| tattulyā-madhusadṛśaguṇā| vahnipākātkālapākādvā śarkarārūpatāṃ gataṃ madhu-madhuśarkarā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------| uṣṇamuṣṇārtumuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇairnihanti tat||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-madhu, uṣṇamupayuktaṃ sannihanti-mārayati| tathā, uṣṇārtaṃ-prataptaṃ puruṣaṃ nihanti| uṣṇe ca kāle deśe copayuktaṃ tathā, uṣṇairāhārādibhiśca yuktaṃ sannihanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uṣṇena madhuno virodhamāha-uṣṇamuṣṇārtamiti| uṣṇaṃ madhu-agnyāditāpitam| uṣṇārtaṃ-uṣṇairātapādibhiḥ pīḍitaṃ naram| uṣṇe-uṣṇadeśe kāle vā prayuktaṃ madhu| uṣṇaiḥ-uṣṇasparśairdravyaiḥ sahopayuktaṃ madhu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate| alabdhapākamāśveva tayoryasmānnivartate||54||</seg> <seg type="unit" n="3">itīkṣuvargaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca madhu pracchardane-vamane, tathā nirūhe ca uṣṇaṃ na nivāryate-na niṣidhyate| yasmātkāraṇāt, tayoḥ-vaminirūhayoḥ, alabdhapākaṃ-apakvamevāśu nivartate-punarāgacchati| itīkṣuvargaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uṣṇavirodhasyāpavādamāha-pracchardana iti| alabdhapākamapi cirakālasthitaṃ viruddhopakramairajīrṇādivikārairmadhu hantītyāścevoktam| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"viṣānvayatvena viṣapuṣpebhyo'pi yato madhu| kurvate se svayaṃ yacca saviṣā bhramarādayaḥ|| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu| na hi kaṣṭatamaṃ kiñcittadajīrṇādyato naram|| upakramavirodhitvātsadyo hanyādyathā viṣam| nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu|| vṛṣyayogairato yuktaṃ vṛṣyatāmanuvartate| bhrāmaraṃ pauttikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram|| [varaṃ syādbhrāmaraṃ śuklaṃ, ghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| kṣaudraṃ tu kapilaṃ proktaṃ tailābhaṃ mākṣikaṃ smṛtam|| viśeṣādgurvabhiṣyandi bhrāmaraṃ svādutarpaṇam| kṣaudraṃsatiktamadhuraṃ laghu rūkṣaṃ viśodhanam|| pauttikaṃ bṛṃhaṇaṃ rūkṣaṃ kaphavraṇahitaṃ laghu| maṇḍaḥ purāṇo madhurastīkṣṇo rūkṣo laghustanuḥ||] varaṃ jīrṇaṃ ca teṣvantye dve eva viniyojayet|" iti| itīkṣuvargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sarpiṣo'nantaraṃ snehasāmānyāttailavarge vaktavye guḍasya samānarasavīryavipākakarmatvāt prāyeṇa cāhāradravyeṣu bhakṣyabhojyeṣvasyaiva tailebhyaḥ sutarāṃ bhojanopayogitvādīkṣuvargo'ntarā nirdiṣṭaḥ| bhūribhojanopayogitayā ca madyātprāk tailavargo vaktavya ityāha----- atha tailavargaḥ| tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca| tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca| baddhaviṭkaṃ kṛmighnaṃ ca saṃskārātsarvarogajit||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaṃ tailaṃ svakāraṇasamaguṇaṃ bhavati| yato yadabhinirvṛttaṃ tatsvarūpameva tadityarthaḥ| tatra-taileṣu madhye, mukhyaṃ-tilodbhavaṃ, yattailaṃ tattīkṣṇaṃ-mandaviparītam| tathā, vyavāyi-vyāptiśīlam, yaddehaṃ vyāpya pākaṃ yāti| tathā, tvagdoṣakṛt-pānābhyāsena tvacaṃ dūṣayati| acakṣuṣyaṃ-cakṣuṣe hitaṃ na bhavati| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| uṣṇaṃ-uṣṇavīryam| svayonivadityatideśātkaphakṛttvaṃ prāptamityāha-kaphakṛnna ca,-kaphaṃ na karoti| saṅgrahe'pyuktam (sū.a.7)-"medhyastilaḥ sparśaśīto, medhyaṃ tailaṃ, khalo hima:| tasyaiva śleṣmakartṛtvaṃ, na tailasya khalasya vā||" iti| pānakastvāyurvedāvatāre'dhijage-"vipāke kaṭukaṃ tailaṃ vātaghnaṃ kaphapittakṛt|" iti| nanu ca, tailamiti kathamasya mukhyaṃ nāma ? yato yathā tilasya vikāraḥ snehastailamityucyate, tathairaṇḍādīnāmapi yo vikāraḥ snehaḥ so'pi tailamityucyate| munarapyāha (ca.vi.a. 8|21)- "atailamapi tailameva kṛtvopadekṣyate, tailaprādhānyāt|" snehaprādhānyāditi yāvat| sāmānādhikaraṇyaprayogo'ta evopapannaḥ| yathā-kausumbhaṃ tailamairaṇḍaṃ tailamiti| atrocyate| tilasyedaṃ vastu tailamityanvarthatā tilodbhavasyaiva tailasya sambhavati, na kausumbhādīnām| api ca, kausumbhaṃ tailamityādau tailaśabdaḥ kāṇḍādivyavacchedaparaḥ sambhāvyate| yathā-kausumbhaṃ tailaṃ, na patraṃ kāṇḍaṃ veti| idaṃ tailaṃ tailamityatra tu sāmānādhikaraṇyena yadi tailaśabdo nirdiśyate tataḥ pūrvasmāttailaśabdātsnehābhidhāyino'dhikamarthāntaraṃ na vakti| nanu, atrāpi tailaśabdaḥ kasmātkāṇḍādivyavacchedaparo na bhavati ? iti cet brūmaḥ| rūḍhirūpatvāttailaśabdasya| snehaviṣaya eva tailaśabdo rūḍhaḥ, na kāṇḍapatrādiviṣaye| tilasya hi kāṇḍaṃ patraṃ vā na tailamityucyate, kiṃ tarhi ? tilapatraṃ tilakāṇḍamiti| ata eva tailaśabdoccāraṇasya samanantaraṃ snehaviṣayaiva dhīrjāyate, na patrakāṇḍādiviṣayā| tasmādasyaivaitanmukhyaṃ nāmeti yuktamuktam| saṃskārānuvartitvena sarvarogajittvāccāsya mukhyatvam| tathā coktam-"saṃskārātsarvarogajit" iti| kusumbhādīnāṃ tilaśabdasya ca snehanārthavācye vikāre snehe tailacpratyaye sati kusumbhatailameraṇḍatailaṃ tilatailamiti rūpaṃ bhavati| kṛśānāṃ puṃsāṃ bṛṃhaṇāya-bṛhattvāya, alaṃ-paryāptam| sthūlānāṃ ca karśanāyālam| nanu, kathamekasmādvastuno viruddhaṃ kāryadvayaṃ karśanatvabṛṃhaṇatvarūpaṃ syāditi ? brūma:| kṛśānāṃ tātvatsrotāṃsi saṅkocamāyānti| saṅkucitasrotasāṃ ca narāṇāṃ tailamantareṇānyāni dravyāṇi bṛṃhaṇaguṇayuktānyapi na tathā praveṣṭuṃ samarthāni bhavanti| tailaṃ punaḥ saṅkucitāni srotāṃsi tīkṣṇādibhirguṇairjhaṭityeva praviśya śodhayati| srotaḥśuddhyā ca śarīrapuṣṭiḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 8|43)- " srotaḥsu takraśuddheṣu raso dhātūnupaiti yaḥ| tena tuṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ puṣṭiśca jāyate||" iti| tasmātkṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālamityupapannam| tathā, sthūlānāṃ sūkṣmasrotogāmitvātsarvasrotaḥsu tailaṃ praviśya tīkṣṇoṣṇādiguṇayogānmedaḥ kṣapayati| tatkṣapaṇācca karśanaṃ sampadyate, iti sthūlānāṃ karśanāya cetyapyupapannam| snehādiguṇayogāttailasya bṛṃhaṇatvakarśanatve siddhe sati 'kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca|' ityuktaṃ jñāpanārtham| yaditthaṃbhūtaṃ tīkṣṇādiguṇayuktamanyadapi, tat kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ceti| baddhetyādi| baddhā viṭ yena tadbaddhaviṭkam| kapsamāsāntaḥ| grathitapurīṣamityarthaḥ| tathā, kṛmighnam| saṃskārādityādi| viśiṣṭadravyakṛtaṃ saṃskāramāśrityāśeṣarogajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha tailavargaḥ| tatra tailasāmānyaguṇānāhatailamiti| svayonivat-svakāraṇavat| yathā-tilatailaṃ tilaguṇam, sarṣapatailaṃ sarṣapaguṇamiti| tatra yāni tailāni svayonerviśiṣṭāni teṣāṃ guṇāḥ| tatra tilatailaguṇānāha-tatra mukhyamiti| mukhyaṃ-tilatailam| mukhyamiti vadatā tailaśabdaprayoge tilatailaṃ grāhyamiti dyotayati, 'gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ' iti nyāyāt| yadādau dehaṃ vyāpnoti paścājjīryati tat-vyavāyi| uṣṇaṃ-uṣṇasparśam| uṣṇavīryatvaṃ ca svayonivadityanena labdham| alaṃ-samartham| nanu, ekasya bṛṃhaṇasamarthatvakarśanasamarthatve anupapanne| maivam| kṛśasya hi srotāṃsi saṅkucitatvātsamyagrasaṃ na vahanti, sthūlasya tu pūrṇatvāt| tailaṃ tu sūkṣmavyavāyitīkṣṇoṣṇatvāt srotāṃsi śodhayati| śuddheṣu srotaḥsu rasaḥ samyagvahan kṛśasya dhātupuṣṭiṃ vidhatte, sthūlasya dhātusāmyam| baddhaviṭkaṃ-baddhapurīṣam| dravyāntarasaṃyogajanitaṃ guṇāntaraṃ-saṃskāraḥ| nanu, atra "tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ kaphakṛnnaca" iti| suśrute tu (sū.a.45|112)-"tvakprasādanaṃ...cakṣuṣyaṃ...anilabalāsakṣayakaram|" iti virodhaḥ| maivam| tvagdoṣakaratvamacakṣuṣyatvaṃ cābhyavahāre| tvakprasādanatvaṃ cakṣuṣyatvaṃ cābhyaṅge| uktaṃ hi (hṛ. sū. a. 2|8)-"dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadāḍharyakṛt|" iti| anilabalāsakṣayakaratvaṃ saṃsargaviṣayam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.13) agryeṣu samudāyanirdhāryeṣu-"tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">sattiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru| vardhmagulmānilakaphānudaraṃ viṣamajvaram||57||</seg> <seg type="unit" n="58">rukśophau ca kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet| tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ, raktairaṇḍodbhavaṃ tvati||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eraṇḍatailamīṣattiktakaṭukaṃ bhavati| tathā, svādu-madhuram| tathā, saraṃ guru ca| vardhmetyādi| vardhmādīn jayet| kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhasthitau rukśophau jayet| tacca tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ ca bhavati| lohitairaṇḍatailaṃ tvatiśayena tīkṣṇādiguṇayuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> eraṇḍatailaguṇānāha-satiktoṣaṇamiti| satiktoṣaṇaṃ-īṣattiktamīṣatkaṭukaṃ ca| eraṇḍaṃ-eraṇḍaphalodbhavam| saraṃ-virecanam| vardhma-mupkavṛddhiḥ| rukśophau-śūlaśvayathū| tau ca kaṭyādigatau| raktairaṇḍatelaguṇānāha-tīkṣṇoṣṇamiti| atigrahaṇācchuklairaṇḍodbhavamapi tīkṣṇādiguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tīkṣṇaṃ kaphaśukrānilāpaham| laghu pittāsrakṛt koṭhakuṣṭhārśovraṇajantujit||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapāṇāmidaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṭūṣṇaṃ ca bhavati| tathā, tīkṣṇaṃ kaphaśukrānilāpahaṃ ca| apapūrvāddhanteranyeṣvapi dṛśyata iti ḍaḥ| tathā ca, laghu pittāsraṃ ca karoti| tathā, koṭhādīn jayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarṣapatailaguṇānāha-kaṭūṣṇamiti| pittāsrakṛtraktapittakopanam| koṭhaḥ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| jantavo-bāhyābhyantarāḥ kṛmayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham| ----------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akṣāṇāṃ-bibhītakānāmidamākṣaṃ tailaṃ madhurādiguṇayuktaṃ pittānilahṛcca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bibhītakatailaguṇānāha-ākṣamiti| keśyaṃkeśahitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">----------------------------------------| nātyuṣṇaṃ nimbajaṃ tiktaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nimbodbhavaṃ tailamatiśayenoṣṇaṃ na bhavati| tathā, tiktam| tathā, kṛmikuṣṭhakaphanāśanamatiśayena|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nimbatailaguṇānāha-nātyuṣṇamiti| nātyuṣṇaṃīṣaduṣṇam|</ab>
          <ab type="mula">umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atasījaṃ kusumbhajaṃ ca tailamuṣṇavīryaṃ bhavati| tathā tvagdoṣakaphapittāni karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atasītailakusumbhatailaguṇānāha-umākusumbhajamiti| yattūktaṃ suśrutena (sū. a. 45/119)-"vipāke kaṭu sakṣāraṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt|" iti, tanmilitasarvadoṣaviṣayam| pṛthagbhūtaṃ tu vāyuṃ hantyeva| yadāha khāraṇādiḥ- "kausumbhaṃ kaṭu sakṣāraṃ vātaghnaṃ kaphapittalam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">snehaprasaṅgādidamapyāha-------------- ----------------------------------------------| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau||61||</seg> <seg type="unit" n="4">māṃsānugasvarūpau ca, vidyānmedo'pi tāviva| ----------------------------------------------|62| iti tailavargaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vasā-tanurūpeṇa śuddhamāṃsasya snehaḥ| majjā-dhātuḥ| tau vātanāśanau| tathā, māṃsānugasvarūpau-yasya prāṇinaḥ sambadhi māṃsaṃ tatsadṛśarūpau| medo'pi tāviva-vasāmajjñoḥ sadṛśasvarūpaṃ vidyāt| saṃkṣepatayā cāyaṃ tailavarga ihoktaḥ| tathā ca saṅgrahe'dhikamapyuktam (sū.a.6)-"dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam| suvarcaleṅgudīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudevāhvaśiṃśapāsārajanma ca| tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt|| arśaḥkuṣṭhakṛmiśleṣmaśukramedo'nilāpaham| karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaśodhanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave|| viśeṣātkṛmikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane| akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam|| trapusairvārukūṣmāṇḍaśleṣmātakapriyālajam| vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam|| pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam| tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param|| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau| māṃsānugasvarūpau ca vidyānmedo'pi tāviva|| taulūkī śaukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā| vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā|| kākamadguvasā tadvatkāraṇḍotthā ca ninditā| śākhādamedasāṃ chāgaṃ hāstinaṃ ca varāvaram||" iti| iti tailavargaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vasāmajjaguṇānāha-vasā majjā ceti| vasāmāṃsasnehaḥ| majjā-ṣaṣṭho dhātuḥ| māṃsānugasvarūpau-yasya prāṇino yau vasāmajjānau, tasya māṃsena tau sadṛśaguṇau| medoguṇānāha-vidyāditi| medaḥ-caturtho dhātuḥ| tāviva-vasāmajjavadvātaghnādiguṇam| tailavarge snehatvasāmyādvasādīnāmuktiḥ| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalā yuddhe daityādhipatayaḥ purā|| dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam| suvarcaleṅgu dīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudevāhvaśiṃśipāsārajanma ca| tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt|| arśaḥ-kuṣṭhakṛmiśleṣmaśukramedo'nilāpaham| karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra nirdiśet|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaśodhanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke tuvarāruṣkarodbhave|| viśeṣātkṛmikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane| akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam|| trapusairvārukuṣmāṇḍaśleṣmātakapiyālajam| vātapittaharaṃ keśyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam|| pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam| tilatailaṃ varaṃ teṣu kausumbhamavaraṃ param|| caulūkī saukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā| vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā|| kākamadguvasā tadvat kāraṇḍotthā ca ninditā| śākhādamedasāṃ chāgaṃ hāstinaṃ ca varāvaram||" iti| iti tailavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tīkṣṇoṣṇasūkṣmādiguṇasāmānyāttailavargādanantaraṃ madyavarga ārabhyate-----------atha madyavargaḥ| ----------------------------------------------| dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sasvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram| sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu||63||</seg> <seg type="unit" n="64">naṣṭanidrā'tinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam| kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam||64||</seg> vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā| ----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaṃ madyaṃ dīpanādiguṇayuktam| tuṣṭiḥ-cittaparitoṣaḥ, puṣṭiḥ-śarīrapoṣaḥ, te dadāti-janayati, yattattuṣṭipuṣṭidam| āto'nupasarge kaḥ| tathā īṣanmadhuratiktakaṭukam| tathā, amlau pākarasau yasya tadevam| tathā, saram| tathā sakaṣāyam| tathā, svaraścārogyaṃ ca pratibhā ca varṇaśca tān karoti| nanu, sarvāṇyeva dravyāṇyārogyārthamupadiśyante| tasmādārogyakṛtvaṃ sarveṣāmeva dravyāṇāṃ prāptam| kimiti madyasyaivārogyakṛttvamucyate ? yuktamāha bhavān| kintvatiśayakhyāpanārthametat| madyamatiśayenārogyakṛdityarthaḥ| tathā, laghu| tathā, naṣṭanidrebhyo narebhyo'tinidrebhyaśca hitam| sarvameva madyaṃ prabhāvāditi kecit| anye tvevaṃ manyante, yathā-surādi yanmadyaṃ śleṣmādivardhanaṃ, tannaṣṭanidrebhyo hitam| yacca mādhavādi madyaṃ śleṣmādihantṛ, taccātinidrebhyo hitamiti| tathā, pittāsradūṣaṇam| tathā, kṛśebhyaḥ sthūlebhyaśca hitam, iti sāmānye'pi nirdeśe'trāyaṃ viśeṣo bodhyaḥ,-kiñcinmadyaṃ kṛśāya hitaṃ kiñcitsthūlāyeti| athavā, tailoktanyāyena kṛśasthūlahitatvaṃ bodhyam| tathā, rūkṣaṃ| tathā, sūkṣmaṃ-srotogāmi| tathā, sroto viśodhayati| tathā, vāta śleṣmaharam| yuktyā pītaṃ sadevaṃguṇaṃ madyaṃ bhavati| yuktistu-madātyayanidāne cikitsite ca vakṣyamāṇā| anyathā-ayuktyā pītaṃ sat, viṣatulyaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha madyavargaḥ| drākṣādisandhānaṃ madyamucyate| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.6)-"drākṣekṣumakṣikaṃ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ| madyākarā yadebhyo'nyattanmadyapratirūpakam||" iti| tatra sāmānyamadyaguṇānāha-dīpanaṃ rocanamiti| tuṣṭiḥ-santoṣaḥ| puṣṭiḥ-balavṛddhiḥ, śarīravṛddheḥ kṛśahitatvena labdhatvāt| saśabdastribhiḥ sambadhyate| pratibhā-prajñā| nanu, ekameva nidrāṃ karoti hanti ceti viruddham| maivam| pravṛddhavāto hi niṣṭanidro bhavati, tasyāmavasthāyāṃ vātaghnatvānnidrāṃ karoti| pravṛddhaśleṣmā cātinidraḥ, tasyāmavasthāyāṃ śleṣmaghnatvānnidrāṃ hanti| kṛśasthūlahitaṃ tailoktanyāyena| yuktyā pītamevaṃvidham| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 6/41)-"balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">----------------------------------------------| guru taddoṣajananaṃ navaṃ, jīrṇamato'nyathā||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navaṃ-kiñcitkālātikrāntam, tat-madyaṃ, guru tridoṣakaraṃ ca bhavati| navaṃ-anatītasaṃvatsaramityeke| jīrṇaṃ-purāṇaṃ bahukālātikrāntam| ataḥ-navāt, anyathā-laghu doṣaharaṃ cetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> navamadyaguṇānāha-guru taditi| tat-madyam| navaṃ-tatkālaniṣpannam| gurutvadoṣajananatvābhyāṃ laghutvavātaśleṣmaharatve bādhyete| purāṇamadyaguṇānāha-jīrṇamiti| jīrṇaṃ-cirakālaniṣpannam| ato'nyathā-navādviparītam, laghuvātakaphaharaṃ cetyarthaḥ| uktaṃ ca suśrutena (sū.a. 45/194)-" sphuṭasrotaḥkaraṃ jīrṇaṃ laghu vātakaphāpaham|" iti</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">peyaṃ noṣṇopacāreṇa na viriktakṣudhāturaiḥ| nātyarthatīkṣṇamṛdvalpasambhāraṃ kaluṣaṃ na ca||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca madyamuṣṇopacāreṇa na peyam| uṣṇo-vihārāhārādika upacāro yasya sa evam, tena| na viriktetyādi| kṛtavirecanena na peyam, doṣāsāmyāditi bhāvaḥ| tathā, kṣudhārtena na peyam| tathā, atitīkṣṇamatimṛdu ca madyaṃ na peyam| alpasambhāramiti| yadyāvatā sambhāreṇa lokaprasiddhena sandhīyate surādi, tatra tadapekṣayā cālpasambhāraṃ na peyam| tathā, kaluṣaṃ-asvacchaṃ pāṃsuśarkarādibhiryuktaṃ, ca na peyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyapānaṃ niyacchati-peyaṃ noṣṇopacāreṇeti| uṣṇopacāreṇa-uṣṇamāhāraṃ sūryasantāpādikaṃ vā sevamānena| viriktaiḥ-kṛtavirecanaiḥ| kṣudhāturaiḥ-atikṣudhitaiḥ| atyarthaṃ tīkṣṇaṃ-atitīvramadam| atyarthaṃ mṛdu-madānutpādakam| alpasambhāraṃ-asampūrṇakāraṇasāmagrīkam| kaluṣaṃ-malinam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ| surā'nilaghnī medo'sṛkstanyamūtrakaphāvahā||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> surā gulmādihṛdbhavati| tathā, snehayatīti snehanī| tathā, gururvātanāśinī ca| tathā, medaścāsṛk ca stanyaṃ ca mūtraṃ ca kaphaśca tānāvahati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> surāguṇānāha-gulmeti| śālipiṣṭakṛtaṃ madyaṃsurā| snehanī-dehasnigdhatvakṛt| medaḥprabhṛtīnāvahati-karotīti tathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca| śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ vāruṇī-prasannā| ta eva suroktā guṇā yasyāḥ sā tadguṇā, surāsamaguṇetyarthaḥ| tathā, hṛdayāya hitā-hṛdyā| tathā, laghustīkṣṇā ca| śūlādīnnihanti ca| vibandhaḥ-srotasāmupalepena doṣādīnāmavahanam| jagalamedakabakkasānāṃ sutarāmanupayogitvādguṇā nehoktāḥ| saṅgrahe (sū.a.6) tūktā eva| yathā-"jagalaḥ pācano grāhī rūkṣastadvacca medakaḥ| bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ||" iti| vāruṇyā adhobhāgo ghano-jagalaḥ| jagalasyādhobhāgo-medakaḥ| pānīyena madyakalkapīḍa(ne)notpanno-bakkasaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāruṇīguṇānāha-tadguṇeti| vāruṇī-śvetasurā| sā ca śvetapunarnavādimūlayuktena śālipiṣṭena kriyate| tadguṇā-surātulyā| vibandhaḥ-vātarodhaḥ| ādhmānaṃ-udarāpūraḥ| vāruṇī-acchasureti kecit| tanna| tasyāḥ kaphaghnatvāt| uktaṃ hi suśrutena (sū.a.45/178)-"prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśinī" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā| vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na cātyarthaṃ virudhyate||69||</seg> viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā| ----------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bibhītakānāmiyaṃ baibhītakī| nātitīvro mado yasyāḥ saivam| tīvramadaṃ na janayatītyarthaḥ| tathā, laghvī| tathā, pathyā| tathā, vraṇādiṣu cātyarthamanyamadyavanna virudhyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> baibhītakīguṇānāha-nātitīvramadeti| bibhītakavalkalayuktaśālipiṣṭakṛtā-baibhītakī surā| nātitīvramadā-madhyamamadā| pathyā-svasthahitā| yavasurāguṇānāha-viṣṭambhinīti| yavapiṣṭakṛtaṃ madyaṃ-yavasurā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">----------------------------------------------| yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥśophaśoṣodarajvarān| hanti gulmakṛmiplīhnaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ariṣṭo yo yairdravyaiḥ siddhaḥ, sa tadguṇānanugacchati| sarvaiśca dīpanatvādibhirmadyaguṇairadhikaḥ| tantrāntare coktam-"madyākarādhikadravyaṃ madirādyātmakaṃ tvataḥ| yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ||" iti| grahaṇyādikāṃśca rogān hanti| tathā, kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca sa evam| lakṣaṇaṃ cāsya prāguktam (a. 3|22)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ariṣṭaguṇānāha-yathādravyaguṇa iti| auṣadhayuktairmadyākaraiḥ kṛtaṃ madyaṃ-āsavaḥ| sa eva kvathitauṣadhaiḥ-ariṣṭaḥ| yathādravyaguṇaḥ-svauṣadhānurūpaguṇaḥ| auṣadhagarbhatvāt sarveṣu madyeṣvadhikaguṇaḥ| śoṣo-rājayakṣmā| kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca, kaṣāyakaṭuḥ san vātala ityarthaḥ| amlādirasastu vātaghnaḥ| yathoktaṃ suśrutena (sū.a.45/194)-"ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ| dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">mārdvīkaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram| alpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkṛmināśanam||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārdvīkaṃ-drākṣārasodbhavaṃ, lekhanatvādiyuktam| tathā, alpau pittānilau yasya tadevam| anyamadyāpekṣayā'lpatarau karotītyarthaḥ| tathā, pāṇḍvādināśanam| "vilikhatyatitaikṣṇyādyaddhātūṃstallekhanaṃ matam|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mārdvīkaguṇānāha-mārdvīkamiti| mārdvīkaṃdrākṣākṛtaṃ madyam| lekhanaṃ-līnamalotkhananam| alpapittānilakaraṃ-anyamadyāpekṣayā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svāduhṛdyo nātimado laghuḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khārjūraṃ madyamasmāt-mārdvīkādalpāntaraguṇam| alpāntarāḥ-kiñcidviśeṣā guṇā yasya tadevam| tathā, vātalaṃ guru ca| drākṣāsavaścānyatroktaḥ| yathā-"śuṣkadrākṣāmbusambhūto viśado rocano himaḥ| drākṣāsavo madhusamo bṛṃhaṇo bhṛśadīpanaḥ||' iti| śārkaraḥ-śarkarāsambandhī madyaviśeṣaḥ, surabhiḥ-sugandhirbhavati| tathā, svāduśca (ścāsau) hṛdyaśca svāduhṛdyaḥ| tathā, nātimado laghuśca bhavati|</ab>
          <ab type="mula">sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ| ----------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍasambandhī-gauḍaḥ, sṛṣṭamūtratvādibhirguṇairyuktaḥ| tathā, tarpaṇāścāsau dīpanaśca tarpaṇadīpanaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gauḍaguṇānāha-sṛṣṭamūtreti| guḍakṛtaṃ madyaṃ-gauḍaḥ| sṛṣṭāḥ-pravartitāḥ, mūtrādayo yena sa tathā| tarpaṇaḥ-tṛptijananaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">----------------------------------------------| vātapittakaraḥ sīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā||74||</seg> medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ| ----------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sīdhuḥ vātapittakaraḥ| tathā, snehavikārān śleṣmavikārāṃśca hanti| brahmabhrūṇavṛtreṣvityatra caturvidhasya niyamasya prāyikatvāt kvip| sīdhuḥ-apakvekṣurasakṛtaḥ pakvekṣurasakṛtaśca| tatra sīdhvormadhye, pakvaraso medaḥśophodarārśāṃsi hanti, śreṣṭhaśca bhavati| medaḥśophodarārśoghna iti "amanuṣyakartṛke ca" iti ṭhak|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sīdhuguṇānāha-vātapittakara iti| ikṣurasakṛtaṃ madyaṃ-sīdhuḥ| snehavikārān-snehavyāpadaḥ, śleṣmavikārāṃśca hantīti tathā| sa ca sīdhurdvividhaḥ,- śītarasaḥ pakvarasaśca| apakvenekṣurasena kṛtaḥ-śītarasaḥ, pakvena-pakvarasaḥ| tayormadhye pakvarasaḥ śreṣṭhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">----------------------------------------------| chedī madhvāsavastīkṣṇo mehapīnasakāsajit||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhvāsavo-mākṣikeṇa sandhīyate mādhavākhyo madyaviśeṣaḥ, chedī tīkṣṇo mehādināśanaśca| aṣṭāṅgasaṅgrahe tu (sū.a.6) surāsavādayo gaditāḥ| tathā cāpaṭhat-"surāsavastīvramadaḥ svādustīkṣṇo'nilāpahaḥ| maireyo madhuro vṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ||" ityādi| tatra madhunaiva surāsandhānena yā kriyate, tāṃ surāṃ surāsavamāhuḥ| maireyaḥ-kodravairjāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madhvāsavaguṇānāha-chedīti| madhukṛtaṃ madyaṃmadhvāsavaḥ| āsavaśabdo madyamātravacanaḥ| chedī-saṃhatakaphādiviśleṣī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram||76||</seg> dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍudṛkkṛmināśanam| ----------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuktaṃ raktapittakaphānutkledayati| tathā, vātamanulomayati-mārgāntarebhyastamānīya svamārgapratipannaṃ karoti, tadvātānulomanam| atiśayenoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlam| tathā, hṛdyam| tathā, paraṃ-atiśayena rucikaram| tathā, dīpanam| tathā, śiśiraḥ sparśo yasya tadevam| tathā, pāṇḍvādighnam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyavarge sandhānasāmānyāt śuktādīnyāha| tatra śuktaguṇānāha-raktapittakaphotkledīti| śuktaṃ-kandādisandhānam| uktaṃ hi (śārṅgadhare ma. a. 10/17)-"kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca| yatraikatrābhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate|| guḍastivakṣuraso madyaṃ mārdvīkaṃ ca dravaṃ yadā| guḍekṣumadyamārdvīkaśuktāni syustadā kramāt||' iti| yattūktaṃ vṛndena-"yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate||' iti| tacchuktaviśeṣalakṣaṇam| raktādīn kledayati-atidravīkarotīti tattathā| śiśirasparśaṃ-sparśe śītam| dṛk-darśanaśaktiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">----------------------------------------------| guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍādibhivaṃ śukraṃ yathottaraṃ laghu-yadyaduttaraṃ tattallaghu, guḍakṛtācchuktādikṣuśuktaṃ laghu, ikṣuśuktānmadyaśuktaṃ laghu, madyaśuktānmārdvīkaṃ śuktaṃ laghu bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> guḍaśuktādīnāṃ laghutve tāratamyamāha-guḍekṣviti| yathottaraṃ laghu-guḍaśuktādikṣuśuktaṃ laghu, tato madyaśuktam, tato mārdvīkaśuktamiti| madyaṃ-mārdvīkādanyat|</ab>
          <ab type="mula">kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam| ----------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kandādikaṃ ca tadāsutaṃ-guḍaśuktādyāsutaṃ, tadvadvidyāt- tacchuktasamānaguṇaṃ jānīyāt| śuktenātyutkṛṣṭaśaktinā parityājya nijaṃ svabhāvaṃ, vaśīkṛtyā''tmarūpatāṃ nīyata ityarthaḥ| ādyagrahaṇātkāṇḍatvakpatrādiparigrahaḥ| tena kāṇḍādyapi tathaiva vedyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuktagatakandādiguṇānāha-kandamūleti| ādyaśabdācca kāṇḍādīni| tadvat-śuktatulyaguṇam| tadāsutaṃ-tasmin-śukte, āsutaṃ-cirakālasthitam| uktaṃ ca- "kandamūlaphalādyaṃ ca lavaṇodakasaṃyutam| sandhānāccirakālāmlamāsutaṃ parikīrtitam||" iti| kandādīnāṃ pṛthakprayogādadravatve'pi prāsaṅgikamatra kathanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">amlatvarocanādiguṇatulyatvādanyadapi śāṇḍākyādikamāha----- ----------------------------------------------| śāṇḍākī cāsutaṃ cānyatkālāmlaṃ rocanaṃ laghu||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūlakasarṣapaśākāni kvathitāsutāni kālajīrakarājikācūrṇabhāvitānyamlatīkṣṇāni śāṇḍākīśabdenocyante| sā ṭakkaviṣaye prasiddhā| sā cānyaccānuktamapyāsutaṃ kālenāmlaṃ-amlībhūtam, na tu svayamāmlyamāpādyam| anenaiva hetunā sutarāṃ tatsaṃskāratāmadhikarotīti| tacca rocanaṃ laghu bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuktetarasandhānaguṇānāha-śāṇḍākī cāsutamiti| śākamudgādivaṭakasandhānaṃ-śāṇḍākī| uktaṃ ca "śāṇḍākī kandamūlādimudgādivaṭakaiḥ kṛtā|| tathā, "mūlakacchedasandhānaṃ śāṇḍākī syādbahudravā||' iti| anyat-śuktaśāṇḍākībhyāmitarat| tacca piṇyākādikṛtam, kālāmlaṃkālena cirakālāvasthenāmlam, tadubhayaṃ rocanaṃ laghu ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam| śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśūlanut||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śastamāsthāpane hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham| ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kṛmihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe| te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhānyāmlaṃ-kāñjikaṃ, bhedi tīkṣṇam| tathā, uṣṇavīryam| tathā, pittakṛt| svabhāvācca sparśaśītalam| vyāyāmādinā śrāntatvaṃ-śramaḥ, nirvyāyāmāderevopaśrāntatvaṃ-klamaḥ, tau harati| tathā, rucyaṃ dīpanaṃ ca| bastiśūlaṃ ca jayati| tathā, āsthāpane-nirūhe śastam| tathā, laghu vātakaphāpahaṃ ca| hanteḥ "anyeṣvapi dṛśyate" iti ḍaḥ| dhānyāmlaṃ-taṇḍulakaṇḍanādikṛtam| sauvīrakatuṣodake tu vituṣaiḥ satuṣaiśca yavaiḥ kramātkṛte tadvadvidyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāñjikaguṇānāha-dhānyāmlamiti| dhānyāmlaṃ-kāñjikam| bhedi-saram| āsthāpane-nirūhe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">madyavattīkṣṇoṣṇādiyuktatvāt gomūtrādiguṇānapyāha----- mūtraṃ go'jāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam| pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kṛmiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān| gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayellaghu||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtraṃ go'jādibhavaṃ pittalādiguṇayuktam| tathā, lavaṇo'nurasaḥ svalpo yasya tadevam| tathā, kṛmyādīn jayet| laghu ca| gomūtrasya ca pūrvamupanyāsāt prādhānyaṃ jñeyam| saṅgrahe tu viśeṣāntaramapyuktam (sū. a. 6)- "śvāsakāsaharaṃ chāgaṃ pūraṇātkarṇaśūlajit| dadyātkṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam| hantyunmādamapasmāraṃ kṛmīnmehaṃ ca rāsabham| kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt|| pittaṃ tiktaṃ kṛmiharaṃ, rocanā kaphavātajit| tiktā pāmāharā, mūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtraguṇānāha-mūtramiti| mahiṣīti strīliṅganirdeśo mahiṣyantānāṃ strīṇāṃ gajādīnāṃ puṃsāṃ mūtraṃ grāhyamiti jñāpanārtham| mūtrasya tīkṣṇoṣṇatvādisādharmyāt madyavarge nirdeśaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.6)-[* śūlapravāhikāṭopatṛṣṇāśophārśasāṃ hitaḥ|] jagalaḥ pācano grāhi rūkṣastadvacca medakaḥ|| bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī doṣakopanaḥ| kauhalī bṛṃhaṇī gurvī, śleṣmalastu madhūlakaḥ|| mārdvīkālpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svādurhṛdyo nātimado laghuḥ|| surāsavastīvramadaḥ svādustīkṣṇo'nilāpahaḥ| maireyo madhuro vṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ|| dhātakyabhiṣuto jīrṇo rūkṣo rocanadīpanaḥ| drākṣāsavo madhusamaḥ paramaṃ sa tu dīpanaḥ|| mārdvīkasadṛśaḥ prokto mṛdvīkekṣurasāsavaḥ| samāsādāsavo hṛdyo vātalaḥ svauṣadhānugaḥ|| [* ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake| krimihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe|| te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte| virekāsthāpanālepasvedādiṣu ca pūjitam||] dīpanaṃ pācanaṃ bhedi teṣu gomutramuttamam| śvāsakāsaharaṃ chāgaṃ pūraṇātkarṇaśūlajit|| dadyāt kṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam|| hantyunmādamapasmāraṃ kṛmīnmehaṃ ca rāsabham|| kaṣāyatiktameteṣāṃ hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt| [*mārgamojaḥkṣayaharaṃ vaiṣkiraṃ vātaroganut|| prasahānāmapasmāramunmādaṃ ca niyacchati| mahāmṛgasamudbhūtaṃ kuṣṭahṛjjalacāriṇām|| netrarogaharaṃ pittaṃ pravṛddhaṃ ca niyacchati|] pittaṃ tiktaṃ kṛmiharaṃ, rocanā kaphavātajit|| tiktā pāmāharā, mūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham|" iti| iti madyavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula">toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt| iti dravaikadeśo'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ|84| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anantaroktena prakāreṇa, toyādīnāṃ vargaiḥ kramānatikrameṇa dravāṇāmekadeśo yathāsthūlamayamudāhṛtaḥ-uktaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhyāyārthamupasaṃharati-toyeti| ekadeśagrahaṇaṃ dravadravyavyaktīnāmānantyena kārtsnyena vaktumaśakyatvāt| yathāsthūlamiti sākalye'vyayībhāvaḥ| yāvatyaḥ sthūlāḥ prasiddhā vyaktayaḥ, tāvatyaḥ sarvā uktā ityarthaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dravadravyaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 5||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.1.6">
          <head>annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annavidhau prakṛte'lpavaktavyātvātpūrvaṃ dravadravyamabhidhāyānnaṃ vakti-</ab>
          <ab type="mula">athāto'nnasvarūpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasutre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annasya svarūpaṃ-svabhāvo rasavīryavipākaprabhāvaguṇakarmādi, tasya vijñānaṃ-avagama:, tasmai hito'dhyāyaḥ-annarūpavijñānīyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam| dravyaśabdaścāprayukto'pyarthasya gamaka ityannadravyasvarūpavijñānīya iti draṣṭavyam| tathā hi pūrvasminnadhyāye mandamatiprabodhanāya prayukto dravyaśabdaḥ|ācāryā hi vaicitryeṇa grantharacanāṃ vidadhati| tatra prāk svarūpaśabdo na nirdiṣṭaḥ, iha ca dravyaśabdaḥ| athavobhayamaprayuktamapi gamyate madhyalopākhyayā tantrayuktyā'ntalopāya ca| adyate yattat-annam dhānyamāṃsādi| dhānyaṃ ca dvidhā śūkaśimbidhānyabhedena tatra prādhānyācchūkadhānyasya pūrvamupanyāsaḥ| prādhānyaṃ cāsya bhūyastvopayogittvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> annasvarūpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye drava āhāra uktaḥ, iha tvadravaḥ| sa cānnaśabdavācyaḥ| ata evāyamannasvarūpavijñānīyaḥ| tatra saptavargāḥ| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 6/172)- "śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannaleśo'yamukto nityaupayogikaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śimbīdhānyasya tu tadvyañjanattvena svalpopayogittvāt prāyeṇāpathyāttvāccāprādhanyaṃ, ityāha- atha śūkadhānyavargaḥ| rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ| sārāmukho dīrghaśūko rodhraśūkaḥ sugandhikaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gaurasārivau| kāñhcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">lāṅgalā lohavālākhyaḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">svādupākarasaḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathya laghavo mūtrala himāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra raktaśālimahāśālī-suprathitāveva| kalamomagadhādiṣu prasiddhaḥ| sa eva mahātaṇḍula iti kāśmīreṣu| tūrṇakaśca-tatraiva ājava iti prasiddhaḥ| śakunahṛto-yo magadheṣu buddhotpādakāla uttarakurubhyo haṃsairānīto bhṛṅgārapātre viśākhākhyayā vāpito vistaraṃ gataḥ| ata eva śakuninā''hṛtaḥ śakunāhṛta ityanvarthā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrādau śūkadhānyavargaḥ| tatrādau śālayaḥ| tatra raktaśālyādiguṇānāha-rakto mahāniti| raktādayo-deśabhedena svanāmaprasiddhāḥ| śubhāḥ-nirdoṣāḥ| baddhālpavarcasaḥ,- baddhaṃ-piṇḍīkṛtaṃ, alpaṃ-stokaṃ, varcaḥ-purīṣaṃ, yebhyaste tathā| nanu, iha śālayo madhurapākā uktāḥ, suśrutena (sū.a. 4615)-"madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ|" iti virodhaḥ, laghupākatvameva hi kaṭupākatvam| maivam| rasavadavirodhaḥ| pāko-rasaviśeṣaḥ| rasāstvekasmin dravye bahavo'nubhūyante|</ab>
          <ab type="mula">śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu mahāśālikalamādiṣu madhye, rakto-raktaśālisaṃjño varaḥ, tṛṣṇāṃ vātādīśca tridoṣānnihanti| asya ca prāgupādānenaiva varatve labdhe varagrahaṇaṃ yuktyā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktaśāliguṇānāha-śūkajeṣviti| tatra-teṣu śāliṣu madhye, rakto-raktaśāliḥ, śūkajeṣu varaḥ| tathā ca khāraṇādiḥ-"pathyatve śūkadhānyānāṃ pravarā raktaśālayaḥ|" iti| ata eva 'śūkajeṣu śālayo varāḥ, teṣu śāliṣu rakto varaḥ' iti vyākhyānamasat| tṛṣṇātridoṣahā-tṛṣṇāghhnastridoṣaghnaśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------| māhāṃstamanu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyānu-raktaśāleḥ paścāt, mahān śālirvaraḥ| taṃ ca-mahāntamanu kalamaḥ, mahatsaṃjñāt kalamaḥ kiñcidūna ityarthaḥ| tataḥ-anantaram, pare-anye śālayo</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahāśālyādīnāṃ guṇānāha-mahāṃstamanviti| tamanu-raktaśālerhīno mahān| taṃ cāpyanu-kalamo mahato hīnaguṇaḥ| pare-tūrṇakādayaḥ, tenaiva nyāyena hīnāḥ| tena yo yasmāduttaraḥ sa tasmāddhīnaḥ| nanu, raktaśālyādīnāṃ yathottaramapakarṣa ucyate, sa ca pāṭhakramamapekṣate, sa tu pratitantraṃ bhidyate| tadyathā-"lohitaśālikalamakadambakapāṇḍukasugandhikaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrurodhrapuṣpakadīrghāśūkakāñcanamahiṣaśūkahāyanadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ| madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ| pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ|| teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭo doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ| cakṣuṣyo varṇakṛtsvaryohṛdyo balyastṛṣāpahaḥ|| vraṇyo jvaraharaścaiva sarvadoṣaviṣāpahaḥ| tasmādalpantaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo'parāḥ||' iti suśrutaḥ (sū. a. 46/4)| "raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ| tūrṇako dīrghaśūkaścha gouraḥ pāṇḍukalāṅgalaou|| sugandhikā lohavālāḥ sārivākhyāḥ pramodakāḥ| pataṅgāstapanīyāścha ye canye śālayaḥ śubhāḥ|| śītā rase vipāke ca madhurāḥ svalpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇā mūtraśukralāḥ|| raktaśālirvasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ| mahāṃstamanu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare||" iti carakaḥ (sū.a. 27/7)| "raktaḥ śyenāhṛto gouraḥ sugandhaḥ kāñcano mahān| pataṅgaḥ kalamaḥ pāṇḍurlohavālaḥ pramodakaḥ|| dīrghanālaḥ śītabhiruḥ sārivaḥ śaṅkhamauktikaḥ| tūrṇako dīrghaśūkākhyo lāṅgalādyāścha śālayaḥ|| śītalā madhurāḥ snigdhā grāhiṇo māṃsaśukralāḥ| vātapittaharā balyāḥ sṛṣṭamūtrāḥ sahāyanāḥ|| snigdhaḥ śīto laghurgrāhī tṛṣṇāghnaḥ śukramūtralaḥ| raktaśālistridoṣaghnaḥ kalamoν mahāṃstataḥ||' iti khāraṇādiḥ| "rakto mahān sakalamaḥ" ityādyam| evameva saṅgrahe (sū.a.7)| tasmātko'tra kramaḥ? ucyate| iha raktaśāliśabdena mṛdumadhurasnigdhasurabhiśuklaviśadasthūlāyatatvādīnāṃ lokaprasiddhānāṃ svaguṇānāmutkarṣa upalakṣyate| teṣu yathā yathā samutkarṣasta uttamāḥ| yathā yathā apakarśaste hīnāḥ| upalakṣaṇāni punarvakturvivakṣābhedādbhinnāni| yāneva guṇān suśrutakhāraṇādī kalamaśabdenopalakṣayataḥ, tāneva carakavāgbhaṭou mahāśāliśabdena| nanu, sambandhaṃ vinā nopalakṣaṇatvam, na ca kalamasya mahāśāliguṇairmahāśālervā kalamaguṇaiḥ kadācitsambandhaḥ| maivam| yada kalamo mahāśālikṣetre niṣpadyate, tadā tayostulyaguṇatvāt| svakṣetrajādeva mahāśāleḥ svakṣetraja eva kalamo hīnaḥ| evamitareṣvapi vācyam| tasmātsarvameva pramāṇam, uktaprakāreṇāvirodhāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yavakā hāyanāḥ pāṃsubāṣpanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke'mlāḥ śleṣmapittalāḥ||6||</seg> sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavakādayaḥ śāliviśeṣāḥ svādavaḥ| tathā, uṣṇādiguṇayuktāḥ| tathā, sṛṣṭe mūtrapurīṣe yaiste sṛṣṭamūtrapurīṣāḥ| pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ-tena yavakāḥ sarvebhyo'pi garhitāḥ, tadanvanye kiñcitkiñcitkrameṇa garhitā iti vijñeyam| naiṣadhakādaya itya- trā''diśabdena campakapatrikādayaḥ śāliviśeṣā gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yavakādiśāliguṇānāha-yavakā iti| *pāṃśubāṣpaḥ-korakaḥ| pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ-yo yasmātpūrvaḥ sa tasmāddhīnaguṇaḥ, mṛdvādiviparītaguṇānāmutkarṣāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| snigdho grāhī laghuḥ svādudustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ||7||</seg> ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vrīhiṣu madhye ṣaṣṭikaḥ śreṣṭhaḥ, raktaśāliriva śāliṣu| tathā, snigdhādiguṇayuktaḥ| sthiro hima iti śarīrastairyakaro jvaraśramaklamaglāniharaḥ| ata eva rasāyanaprayoge jvarādou cha tatra tatra kṣāmavapuṣāmupadiṣṭaḥ| yavastu stairyakaro'pi nāmnāto guruvātalatvāditi vedyam| ṣaṣṭikaścha dvividhaḥ,-gauraḥ kṛṣṇagouraśca| atrāsitagourato gauraḥ ṣaṣṭikaḥ śreṣṭaḥ| (tathā ca suśrute (sū.a.46|9)-"rase pāke ca madhuRrāḥ pittaanilaharāstathaa| śālīnāṃ ca guṇaistulyā vijñheyāḥ kaphaśukralāḥ|| ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣaaṃ kaṣāyaanuraso laghuḥ|" kṛṣṇātreyaḥ:-ṣaṣṭikaḥ surakavrīhipāṭaloṭakanālakaaḥ| kṛṣṇavrīhiḥ śītabhīruḥ pramodohāyanastathaa|| anabhiṣyandinaḥ snigdhāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ| laghavaḥ kaṭupākāścha ṣaṣṭiko'trāpi pūjitaḥ||" khāraṇādiḥ- "kaṣāyamadhuro grāhī doṣaghnaḥ ṣaṣṭiko laghuḥ|" parāśare'pyuktam- "rakto mahācchakunāhṛtaḥ ṣaṣṭikakalamapramodapataḍgāḥ śītagauradīrghaśūkasugandhikapāṇḍutapanīyāḥ śālaya evaṃbhūtāḥ| madhurabahalāḥ sthirāḥ snigdhāḥ pittānilapraśamanā laghavaḥ saṅgrāhikāḥ śītāḥ|" iti| carake tvevaṃ paṭhyate (sū.a.5|3)-"tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhavarāhādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti|" tathā ca carako jvare paṭhati (ci.a.3|176)-"raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha| yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṣaṣṭikaguṇānāha-snigdha iti| grāhī-stambhanaḥ| sthiraḥ-sthiraguṇaḥ, kāryarūpeṇa śarīre cirakālaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ| yo vrīhiḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyate sa ṣaṣṭikaḥ| sa cānyebhyo vrīhibhya uttamaḥ| sa ca trividhaḥ,- gauraḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇagauraśca| tatrāsitagaurādgauraḥ śreṣṭhaḥ| pāriśeṣyādasito hīnaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------| tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kukkuṭāṇḍakalāvākhyapārāvatakaśūkarāḥ| varakoddālakojjvālacīnaśāradadardurāḥ||9||</seg> gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-ṣaṣṭikāt, mahābrīhyādayaḥ kramādguṇairalpāntarāḥ-guṇairhīnāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahāvrīhyādīnāṃ guṇānāha-tataḥ kramāditi| tataḥ-kṛṣṇaṣaṣṭikāt, mahāvrīhyādayaḥ krameṇa guṇairalpāntarāḥ| ṣaṣṭikasya sarvaśreṣṭhatvāddhīnatvenālpāntaratvam| kṛṣṇaṣaṣṭikāddhīnaguṇo mahāvrīhiḥ, tataḥ kṛṣṇavrīhiḥ, ityādi| atrāpi kamabhedaparihāraḥ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ|10| bahumūtrapurīṣoṣmā, tridoṣastveva pāṭalaḥ| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhyaḥ ṣaṣṭikādibhyo'nyaḥ-anukto, vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakaro gururbahumūtrapurīṣoṣmā cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridoṣaḥ-tridoṣakopanaḥ| tridoṣastvevetyatraivaśabdo'tiśayakhyāpanāya| atiśayena tridoṣala ityarthaḥ| atitridoṣalatvenaasyā'bhyavahāraniṣedhaṃ karoti| ata eva ca rasādimattvaṃ na vyadhādasya śāstrakāraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāviśiṣṭavrīhiguṇānāha-svāduriti| anyaḥ-uktebhya itaraḥ| ūṣmā-auṣṇyam| pāṭalaguṇānāha-tridoṣastviti| trayo doṣā yasmātsaḥ- tridoṣaḥ| evagrahaṇātsarvāsvavasthāsu doṣalatvam| ata evānyeṣāṃ dravyāṇāmavasthāto guṇānyatvaṃ jñeyam| tathā (saṅgrahe sū.a. 7)-"sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ, doṣakṛdrvraṇe| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati||" ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bahumūtrapurīṣoṣmā, tridoṣastveva pāṭalaḥ| ---------------------------------------------||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhyaḥ ṣaṣṭikādibhyo'nyaḥ-anukto, vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakaro gururbahumūtrapurīṣoṣmā cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridoṣaḥ-tridoṣakopanaḥ| tridoṣastvevetyatraivaśabdo'tiśayakhyāpanāya| atiśayena tridoṣala ityarthaḥ| atitridoṣalatvenaasyā'bhyavahāraniṣedhaṃ karoti| ata eva ca rasādimattvaṃ na vyadhādasya śāstrakāraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāviśiṣṭavrīhiguṇānāha-svāduriti| anyaḥ-uktebhya itaraḥ| ūṣmā-auṣṇyam| pāṭalaguṇānāha-tridoṣastviti| trayo doṣā yasmātsaḥ- tridoṣaḥ| evagrahaṇātsarvāsvavasthāsu doṣalatvam| ata evānyeṣāṃ dravyāṇāmavasthāto guṇānyatvaṃ jñeyam| tathā (saṅgrahe sū.a. 7)-"sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ, doṣakṛdrvraṇe| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati||" ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">--------------------------------------------------| bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgurbṛṃhaṇī guruḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu tṛṇadhānyeṣu madhye, priyāṅguḥ-kaṅguḥ, bhagnasyāṅgasya sandhānaṃ karoti| tathā, guruḥ| suśrute tūktam (sū.a.46|24)-"raktaaḥ pītāśca kṛṣṇaaśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ| yathottaraṃ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṅguguṇānāha-bhagnasandhāneti| bhagnasandhānakṛt-bhagnasyāṅgasya sandhānaṃ karoti|</ab>
          <ab type="mula">koradūṣaḥ paraṃ grāhī sparśe śīto viṣāpahaḥ| --------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> koradūṣaḥ-kodravaḥ, atyarthaṃ saṅgrāhī| tathā sparśaśīto viṣāpahaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kodravaguṇānāha-koradūṣa iti| paraṃ-atiśayena grāhī, sparśe śītaśca| atiśayavacanāt kaṅgvādīnāmapi grāhitvaṃ himasparśatvaṃ ca jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------------------------------------------| rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet| pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavo rūkṣādiguṇairyukto viḍvātakaro vṛṣyaḥ sthairyakṛcca| tathā, mūtrādīn jayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yavaguṇānāha-rūkṣaḥ śīta iti| kaṇṭhāmayāḥ-galagaṇḍādayaḥ| tvagāmayāḥ-kuṣṭhādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">nyūno yavādanuyavaḥ-------------------------| -------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anuyavo nāma śūkadhānyaviśeṣo lokaprasiddhaḥ| sa yavānnyūnaḥ-svalpairyavaguṇairyuktaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuyavaguṇānāha-nyūna iti| niḥśūko yavo-anuyavaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------rukṣoṣṇo vaṃśajo yavaḥ| ----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaṃśodbhavo-veṇujo yavo rukṣoṣṇo bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> veṇuyavaguṇānāha-rūkṣoṣṇa iti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "uṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">------------------------------------------------| vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā||15||</seg> sandhānakārī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛtsaraḥ| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> godhūmo vṛṣyādiguṇayuktaḥ| jīvanaḥ-ojobhivardhanaḥ| tathā, vātapittaharaḥ| sandhānakārī-ūruprabhṛterbhagnasya sandhānaṃ karoti| tathā, sthairyakṛtsaraśca| carake (sū,a. 27|20) tvanyathaiva guṇā uktāḥ| yathā-"sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikārahā| sandhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ||"iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> godhūmaguṇānāha-vṛṣyaḥ śīta iti| saraḥ-anulomanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyamadhurā laghuḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śūkadhānyavargaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nandīmukhī-(kṛśadīrghā godhūmajātiḥ|) pathyā-śarīrāya hitā, śītā kaṣāyamadhurā laghuśca| iti śūkadhānyavargaḥ| asmādanantaraṃ śimbīdhānyavargasya sambandhaprayojanaṃ prāguktameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nandīmukhīguṇānāha-pathyā nandīmukhīti| dīrghasūkṣmo godhūmo-nandīmukhī| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ| śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā vṛṣyā madhūlikā||" iti| iti śūkadhānyavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha śimbīdhānyavargaḥ| mudgāḍhakīmasūrādi śimbīdhānyaṃ vibandhakṛt| kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi kaṭupākaṃ himaṃ laghu||17||</seg> medaḥśleṣmāstrapitteṣu hitaṃ lepopasekayoḥ| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śimbyāḥ-kośyāḥ, dhānyaṃ-mudgādikaṃ, yat śimbīdhānyaṃ tadvibandhakṛt| keṣāṃ vibandhaṃ karoti ? sāmarthyāt srotasām, na tu purīṣādīnām| tathā ca saṅgrāhītyatraiva paṭhati śāstrakṛt| saṅgrāhilakṣaṇaṃ ca tatrāntare| yathā-"bhedi tatpiṇḍatān bhāvān śakṛdādīnbhinatti yat| viparītamato grāhi" iti| tasmādvibandhaṃ srotasāmevetyavehi| tathā, kaṣāyaṃ svādu kaṭupākaṃ śītavīryaṃ laghu ca| masūrādītyatrā''diśabdena makuṣṭhacaṇakādīnāṃ grahaṇam| tathā, medaādiṣu hitam, prakṛtatvādabhyavahāre tathā lepa upaseke ceti| caśabdo'tra luptanirdiṣṭo bodhyaḥ| lepaḥ-pradehaḥ| upasekaḥ-pariṣekaḥ| kaṣāyaśītarūkṣatvena kaṭupākitvena ca vātakṛttvaṃ śimbīdhānyasya śāstrakṛtoktam| ata evedamupapannam-"mudgo'lpacalaḥ" iti| yadi hi śimbīdhānyasya mārutakṛttvaṃ sameyāt, tadaitadvaktuṃ yujyate| tasmāt vātakṛttvamasyāstīti sthitam| tasmiṃśca satyādhmānakāritvamapyupapannameva| ata eva saṅgrahe'syādhmānakāritvamuktam| mudgādīnāṃ ca viśeṣāstatraivoktāḥ (saṃ. sū. a. 7)| yathā-"haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ kṛmikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha śimbidhānyavargaḥ| tatra mudgādiguṇānāhamudgāḍhakīti| mudgo dvididhaḥ,-kṣetramudgo vanamudgaśca| āḍhakītuvarī| masūro dvividhaḥ,- kṛṣṇaḥ pāṇḍuśca| tatra pāṇḍuḥ-maṅgalyākhyaḥ| ādiśabdātsaṅgrahoktāḥ (sū. a. 7)- "śimbijā mudgamāṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ| masūracavalāḍhakyaścaṇakāśca pṛthagvidhāḥ||" iti| śimbibhavaṃ dhānyaṃ-śimbidhānyam| vibandhakṛt-vātāvarodhakam| saṅgrāhi-malāvarodhakam| lepopasekayoḥ prayuktaṃ medaḥprabhṛtiṣu hitam| upaseko-vyañjanam, yena miśrīkṛtyaudanādi bhujyate| sa cātra yogyatvātsūpaḥ| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 27/27)- "pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| varo'tra mudgo'lpacalaḥ, kalāyastvativātalaḥ||18||</seg> rājamāṣo'nilakaro rūkṣo bahuśakṛdguruḥ| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu śimbīdhānyeṣu madhye, mudga uttamaḥ| tathā, alpaṃ calaṃ-pavanaṃ karotītyalpacalaḥ _ turvyatireke| kalāyaḥ punaratiśayena vātalo bhavati| rājamāṣo rūkṣo bahu śakṛtkarotīti bahuśakṛt| tathā, guruḥ| tathā, anilakaraḥ- "kṛño hetuḥ" iti tācchīlye ṭaḥ, kalāyavannātivātalaḥ, anyaśimbīdhānyāccātivātalo'yamiti vedyam, anilakaragrahaṇāt| anyathāśimbīdhānyasāmānyalakṣaṇena vātamātrakaraṇasya labdhatvādanilakaragrahaṇaṃ na kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mudgasya viśeṣamāha-varo'treti| atra-śimbidhānyeṣu madhye, mudgo varaḥ| mudgeṣvapi harito varaḥ, "haritāsteṣvapi varāḥ" iti saṅgrahavacanāt (sū. a. 7)| alpaścalo-vāyuryasmātsa tathā| mudgasya kiñcidvātalatvavacanādāḍhakyādīnāṃ vātalatvaṃ jñeyam| kalāyaguṇānāha-kalāyastviti| kalāyo dvividhaḥ,-tripuṭo vartulaśca| ativātalatvaṃ-āḍhakyādibhyaḥ| rājamāṣaguṇānāha-rājamāṣa iti| rājamāṣaḥ-cavalaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------| uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān||19||</seg> kāsārśaḥkaphavātāṃśca ghnanti pittāsradāḥ param| ----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kulatthā uṣṇavīryāḥ pāke'mlāḥ| tathā, śukrādīn ghnanti- aśma-aśmarī vakṣyamāṇalakṣṇā| tathā, pittāsradāḥ paraṃ-atiśayena raktapittakarāḥ| kaṣāyasvādusaṅgrāhitvaṃ śimbīdhānyasāmānyalakṣaṇenaiṣāṃ vedyam, dṛṣṭināśanatvaṃ coṣṇavīryatvena raktapittakaratvena ca| saṅgrahe tu spaṣṭaṃ kṛtvoktam (sū. a. 7)-"kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ| pīnasaśvāsakāsārśohikkā''nāhakaphānilān| ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ śophaṃ tathodaram| grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke'mlā vidāhinaḥ" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kulatthaguṇānāha-uṣṇā iti| śukrādīnghnanti| aśma-aśmarī| nanu, "uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipāke kaphamārutaghnaḥ|" iti suśrutena (sū. a. 46/37) vipāke kaṭutvamuktam, iha tvamlatvamiti virodhaḥ| maivam| anekarasavadavirodhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------| niṣpāvo vātapittāsrastanyamūtrakaro guruḥ||20||</seg> saro vidāhī dṛkśukrakaphaśophaviṣāpahaḥ| ----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niṣpāvo-rājaśimbīsaṃjño, vātādikaraḥ| tathā, guruḥ saro vidāhī ca| tathā, dṛgādīnapahanti| saṅgrahoktaṃ cāmlapākatvaṃ kaṣāyamadhuratvaṃ ceha noktam| yato'mlavipākitvaṃ tāvadvidāhitvādevāsyoktam| kaṣāyasvādutvaṃ ca śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanenaiva| kṛṣṇātreyastvāha-"niṣpāvā madhurā rūkṣāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ| udāvarte praśasyante guravo vātapittalāḥ" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣpāvaguṇānāha-niṣpāva iti| niṣpāvovallaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------| māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ||21||</seg> gurūṣṇo'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt| ----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṣaḥ snigdho valādikaraḥ| tathā, saro gurūrūṣṇaśca| tathā, vātahā svāduśca| tathā, śukrasya vṛddhiṃ śukrasyaiva virekaṃ-bahiḥpreraṇaṃ, karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṣaguṇānāha-māṣaḥ snigdha iti| śukrasyaiva vṛddhiṃ, śukrasyaiva virekaṃ-śīghrapravṛttiṃ, karoti sa tathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">----------------------------------------------| phalāni māṣavadvidyātkākāṇḍolātmaguptayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākāṇḍolā cātmaguptā ca, tayoḥ phalāni māṣavadvidyāt-māṣasamaguṇāni vijānīyāt| kākāṇḍolā-kaṭabhī| ātmaguptā-kapikacchūḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kākāṇḍolātmaguptāphalaguṇānāha-phalānīti| etayoḥ phalāni māṣavadvidyāt| kākāṇḍolā-niḥśūkā kapikacchūḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">uṣṇastvacyo himaḥ sparśe keśyo balyastilo guruḥ| alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhā'gnikaphapittakṛt||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tila uṣṇavīryaḥ| tathā, tvacyaḥ| tathā, sparśe śītaḥ| keśyo balyo guruśca| tathā, alpamūtraḥ-alpamūtrakaraḥ| pāke kaṭuḥ| tathā, medhādīn karoti| tvacyakeśyabalyā hitārthā yatpratyayāntāḥ| snigdhatvamanilaghnatvaṃ kaṣāyakaṭutiktarasatvaṃ nānājātitvaṃ cehāsya granthakṛtā lāghavānnoktam| saṅgrahe tūktameva (sū. a. 7)| yathā-"snigdhoṣṇatiktakaṭukakaṣāyamadhurastilaḥ| tvacyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ sparśaśīto'nilāpaḥ|| alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhā'gnikaphapittakṛt| kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ||" iti| anye tvanayā yuktyā saṅgrahoktamarthaṃ saṅgṛhṇate| snigdhatvaṃ tāvattilasya taileṣu mukhyasya snehasya yonibhūtatvātsiddham, kaphapittakṛditi vacanātsnigdhatvācca sāmarthyāllabdhaṃ vātaghnatvam, kaṣāyasvādviti śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanena kaṣāyasvādutvaṃ labdhamiti| etadevorarīkṛtya vraṇapratiṣedhe vakṣyati (hṛ.u.a.25|54)-kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāttilānāṃ madhukānvitam| snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tilaguṇānāha-uṣṇa iti| uṣṇaḥ-uṣṇavīryaḥ| tvacyaḥ-tvagdoṣaharaḥ, bahiḥprayogāt| "kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha|" iti saṅgrahe (sū. a. 7) kuṣṭhakartṛtvaśravaṇāt| nanu, "tilo vipāke madhuro'tibalyaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ|" iti suśrutena (sū. a. 46139) vipāke madhuratvamuktam, iha tu kaṭukatvamiti virodhaḥ| maivam| rasavadavirodhaḥ| ekasmin dravye hi bahavo rasā anubhūyanta iti| bhinnatilayorbhinnarasayorvā vipākaḥ| sa ca kṛṣṇaḥ śreṣṭhaḥ| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 7)-kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dṛkśukrahṛtkaṭuḥ pāke, tadvadbījaṃ kusumbhajam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> umā-atasī, snigdhā svādvādiguṇayuktoṣṇavīryā ca| sā śleṣmapittayoḥ kartrī ca| tathā, dṛṣṭiṃ śukraṃ ca harati| kaṭupākā ca| tayā-umayā tulyaṃ vartate-tadvat, umāsamānaguṇaṃ kusumbhījamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atasīguṇānāha-snigdhometi| umā-atasī| nanu, "snigdhoṣṇā kaphavātaghnī satiktā madhurā'tasī|" iti khāraṇādinā śleṣmaghnatvamuktam, iha tu śleṣmalatvamiti virodhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| śleṣmaghnatvaṃ vātasaṃsṛṣṭaviṣayam| śleṣmalatvaṃ pittasaṃsṛṣṭaviṣayam| ata eva suśrutena kaphaghnatvaṃ noktam (sū. a. 46/49)-"uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittolbaṇā syātkaṭukā vipāke|" iti| kusumbhavījaguṇānāha-tadvaditi| tadvat-umāvat| tatpunaḥ kaphaghnam| "kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ|" iti suśrutopadeśāt (sū.a. 46/48)| atideśādupadeśo hi balavān|</ab>
          <ab type="mula">māṣo'tra sarveṣvavaro, yavakaḥ śūkajeṣu ca| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-śimbīdhānyeṣu, māṣo'śreṣṭhaḥ| śūkajeṣu-śūkadhānyeṣu, yavako'śreṣṭhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṣasya sarvadhānyāvaratvamāha-māṣo'treti| yavakasya śūkadhānyeṣvavaratvamāha-yavakaḥ śūkajeṣviti| cakāro'varatvākarṣaṇārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">navaṃ dhānyamabhiṣyandi, laghu saṃvatsaroṣitam||25||</seg> <seg type="unit" n="1">śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam| ----------------------------------------------|26| iti śimbīdhānyavargaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navaṃ pratyagraṃ, dhānyamabhiṣyandi-ābhimukhyena syandayati| tācchīlye ṇiniḥ| mālinyātsrotasāṃ srutirūpaṃ śleṣmāṇaṃ karotītyarthaḥ| arthātpurāṇamanabhiṣyandi| saṃvatsaroṣitaṃ-varṣātītaṃ, laghu bhavati| navaṃ cārthādgurvityanuktamapyuktaṃ bhavati| tantrāntare'pyuktam- "varṣasthitaṃ sarvamannaṃ parityajati gauravam| na tu tyajati tadvīryaṃ vīryaṃ muñcatyataḥ kramāt||" iti| śīghretyādi| laghvityanuvartate| sūpyaṃ-mudgādi yacchhīghrajanma, tallaghu bhavati| tathā, vigatatuṣaṃ yuktyā bharjitaṃ-bhṛṣṭaṃ laghu bhavati| saṅgrahe tvevamuktam (sū.a.7)-"navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat| laghu varṣoṣitaṃ dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam|" iti| iti śimbīdhānyavargaḥ| nirdiṣṭe śūkaśimbīdhānye| tayośca saṃskṛtayorupayoga iti kṛtānnavargaḥ prārabhyate-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> navadhānyaguṇānāha-navaṃ dhānyamiti| abhiṣyandi-srotaḥsrāvi| purāṇadhānyaguṇānāha-laghu saṃvatsaroṣitamiti| saṃvatsaroṣitaṃ-saṃvatsaramevoṣitam, saṃvatsaradvayādyuṣitasya nirvīryatvāt| yadāha khāraṇādiḥ-"varṣasthitaṃ sarvadhānyaṃ parityajati gauravam| na tu tyajati tadvīryaṃ, vīryaṃ muñcatyataḥ kramāt "|| iti| śīghrajanmādisūpyaguṇānāha-śīghrajanmeti| sūpe hitaṃsūpyaṃ śimbīdhānyam, tathā-tadvat, laghu ityarthaḥ| śīghraṃ alpena kālena, janma-niṣpattiryasya tattathā| nistuṣaṃ-apanītatvak| yuktyā-samyagyogena, bharjitaṃ-dravaṃ vinā sveditam| navasyābhiṣyanditvāt purāṇasyānabhiṣyanditvam| purāṇādīnāṃ laghutvāttadviparītānāṃ gurutvamarthasiddham| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"haritāsteṣvapi varā, makuṣṭhāḥ kṛmikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam|| kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā| madhurāḥ śītalā gurvyo balaghno rūkṣaṇātmikāḥ|| snehāḍhyā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbījātayaḥ|" iti| iti śimbīdhānyavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha kṛtānna(pakvānna)vargaḥ| ----------------------------------------| maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ| tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt||27||</seg> srotomārdavakṛtsvedī sandhukṣayati cānalam| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṇḍādīnāṃ yathāpūrvaṃ lāghavam| tenaudanamapekṣya laghvī vilepī, tato'pi peyā, peyāto maṇḍo laghutara ityartho'vatiṣṭhate| maṇḍapeyāvilepyodanānāṃ yathāpurvaṃ lāghavamityeva vaktavye yadatraudanasya pṛthakpāṭhaḥ, sa idaṃ jñāpayati,-maṇḍādayo lājopādānā vedyāḥ, na tu taṇḍulopādānāḥ, yathā-odanaḥ, iti| tathā ca muniḥ (ca, sū,a.27|252)-"śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmbudāḍimaiḥ| maṇḍaḥ sandīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet||" iti| taduktam_"dravyasyārdhapalaṃ dattvā toyasya prasthamāvapet| ardhaśeṣaṃ gṛhītvā tatkarṣau dvau dāḍimasya ca|| yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ śāṇamātrakaiḥ| dvikarṣamātrairlājaiśca bhūyaḥ saṃkvathitaṃ ca tat|| pippalījīrakābhyāṃ ca śāṇaikenāvacūrṇitam| peyāsveṣa vidhiḥ kalpyo dāḍimādikṛtāsvapi||" iti| tathā (suśrute sū. a. 46|345)-"sikthairvirahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā| dhanasikthā vilepī syādyavāgūrviraladravā||" iti| anye tu maṇḍalakṣaṇaṃ peyālakṣaṇaṃ cānyathaivecchanti| tathā tallakṣaṇam-"lājāmbusaindhavakaṇādhānyanāgaradāḍimaiḥ| yukto vimṛditaḥ pūto maṇḍaḥ saṃskṛta ucyate|| nirdravyā prākṛtā peyā takradāḍimataṇdulaiḥ|" iti| sāmānyapeyāyāśca takradāḍimalājādisādhitāyā guṇanirdeśo'yam, na tu viśiṣṭāyā jvaracikitsādivihitāyā iti draṣṭavyam| tasyāstu tatraivetyarthaḥ, viśeṣagrahaṇātkarmāntaranirdeśācca| tatra-teṣu maṇḍādiṣu madhye, maṇḍaḥ śivaḥ| tathā, vātānulomanaḥ| tathā, tṛṣaṃ glāniṃ doṣaśeṣaṃ ca hantīti tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ| "amanuṣyakartṛke ca" ityatra ṭhak| doṣasya śeṣo doṣaśeṣaḥ| eṣa eva hi vihitavamanasya vihitavirecanasya vā kiñciccheṣo yo doṣaḥ, tasya| doṣaśeṣeti vacanajñāpakāt kṛtavamanavirecanasya doṣaśeṣakaraṇam| tena ca vamanakarmaṇi virecanakarmaṇi vā kartavye'tiyogabhayāt doṣaśeṣaḥ kāryaḥ, ityayamartho yuktyā pratipāditaḥ| tathā, maṇḍaḥ pācano dhātusāmyakaraśca| tathā, srotasāṃ mārdavaṃ karoti| tathā, svedayatīti svedī, vahniṃ ca dīpayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kṛtānnavargaḥ| tatra maṇḍādīnāṃ laghutvetāratamyamāha-maṇḍapeyeti| asiktho dravo-maṇḍaḥ, sasiktho-yavāgūḥ| sā dvividhā,- alpasikthā-peyā, bahusikthā-vilepī| adravāṇi sikthāni-odanaḥ| yathāpūrvaṃ odanādvilepī laghuḥ tataḥ peyā, tato maṇḍa iti| maṇḍaguṇānāha-śivastatreti| śivaḥ-ārogyapradaḥ| vamanalaṅghanādyavaśiṣṭo doṣo-doṣaśeṣaḥ| dhātusāmyakṛt-laṅghanādikṛtadhātuvaiṣamyaśamanāt| srotomārdavakṛt-laṅghanādikṛtasrotaḥkāṭhinyaśamanāt| svedī-svedavahasrotorodhaśamanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-------------------------------------------------| kṣattṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā||28||</seg> malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣucca tṛṣṇā ca, tābhyaṃ glāniḥ, sā ca daurbalyaṃ ca kukṣirogaśca jvaraśca, tānapahanti yā saivaṃbhūtā peyā| daurbalyaṃ- kārśyam| tathā, malān-vātādīn, anulomayati-svamārgasthān karoti| tathā, pathyā-śarīrasya hitā| tathā, dīpanī cāsau pācanī ceti "puṃvatkarmadhāraya" iti puṃvadbhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāguṇānāha-kṣuttṛṣṇeti| kukṣirogaḥ-atīsāraḥ| pathyā-auṣadharūpatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā||29||</seg> vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā ca| vraṇaścākṣirogaśca saṃśuddhaśca durbalaśca snehapāyī ca, teṣāṃ hitā| vraṇākṣirogaśabdau matvarthīyākārāntau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vilepīguṇānāha-vilepīti| vraṇādīnāṃ hitā| saṃśuddhaḥ-samyakkṛtavamanādiḥ| yaḥ snehanārthaṃ pratyahaṃ snehaṃ pibati saḥ-snehapāyī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| sudhautaḥ prasrutaḥ svinno'tyaktoṣmā caudano laghuḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ| viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> odanaḥ suṣṭhu dhautastathā prasruto-niścotitaḥ svinno'tyaktabāṣpaśca laghurbhavati| yaścaudana āgneyauṣadhānāṃ-marīcacitrakādīnāṃ kvāthena sādhitaḥ, so'tilaghuḥ| tathā, bhṛṣṭāstaṇḍulā yasminnodane so'tilaghutamaḥ| yathoktalakṣaṇādodanādviparīto-yo'dhautādiḥ, sa guruḥ| kṣīramāṃsādibhiḥ-madhurairyaśca sādhitaḥ, so'tiguruḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> odanaguṇānāha-sudhauta iti| sudhautādiviśiṣṭa odano laghuḥ| tadviparītaḥ kṣīrādisādhitaśca guruḥ| sudhautaḥ-samyakprakṣālitataṇḍulaḥ| prasruataḥ-samyakprasrāvitamaṇḍaḥ| svinnaḥ-samyakpakvaḥ| atyaktoṣmā-śītatvamaprāptaḥ| āgneyauṣa kvāthasādhitaḥ- citrakādikvāthaṃ dravasthāne datvā sādhitaḥ| bhṛṣṭataṇḍulaḥ-bhṛṣṭaistaṇḍulaiḥ sādhitaḥ| viparītaḥ-adhautataṇḍulādiḥ| yaśca kṣīrādīni dravasthāne datvā sādhitaḥ| māṃsaśabdenātra māṃsarasaḥ| ādyaśabdātsnehādayaḥ| kṣīrādisādhane udakaṃ prakṣepyameva| uktaṃ ca saṅgrahe (ka. a. 8)-"kṣīrādisādhitaṃ dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula">iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anayā diśā, sarvaṃ-peyādikaṃ pūrvoktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca bhakṣyādikaṃ, dravyeṇa kriyayā saṃyogena mānena cādiśet| tatra dravyato yathā-odanasya raktaśālyādijasya lāghavam, yavakādijasya tu gauravam| kriyāto yathā-sākṣādagnipākādisaṃskārācchūlyasya māṃsasya laghvādiguṇayogaḥ, aparasya tvanyathātvaṃ dṛśyate| tathā coktaṃ tantrāntare-"vṛṣyaṃ vātaharaṃ balyaṃ pathyaṃ śūlyāmiṣaṃ laghu| apathyaṃ guru viṣṭambhi māṃsaṃ yacca rasoddhatam||" iti| tantrāntare coktam-"svinnaṃ māṃsaṃ guru stambhi śūlapakvaṃ tridoṣajit|" iti| kriyā-saṃskāra ityarthaḥ| yogaḥ-saṃyogaḥ, tena yathā-āgneyacitrakādyauṣadhakvāthaiḥ sādhitasya lāghavam| mānato yathā-bahubhirlaghubhiralpaiśca gurubhiryuktairlaghureva, viparītaistu viparīta eva| ādyagrahaṇena deśādiparigrahaḥ| jāṅgaladeśaprabhavataṇḍulakṛto laghuḥ, ānūpadeśataṇḍulakṛto gururityādi bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> odanaprasaṅgādodanodāharaṇāṃ paribhāṣāmāha-iti dravyeti| iti-evamodanavat| dravyādīnāṃ kāraṇānāṃ svarūpaṃ śāstreṇa buddhākāryāṇāṃ svarūpamakathitamapi svabuddhyā nirdhārya mandabuddhīnāṃ kathayedityarthaḥ| tatra, kāryatvena pariṇataṃ kāraṇaṃ-dravyam| tatpariṇāmahetuḥ kartṛvyāpāraḥ-kriyā| pradhānadravye dravyāntarasamparko-yogaḥ| saṃyogināṃ nyūnādhikasamatvaṃ-mānam| ādyaśabdāddeśakālau| tatra, dravyasyotpattisthitipariṇāmasthānaṃ-deśaḥ| utpattyādisamaya āmādyavasthāśca-kālaḥ| tatra, dravyeṇādeśo yathāraktaśālīnāmodanaḥ pathyo, yavakānāmapathyaḥ| kriyayā yathā-bhṛṣṭavidalitanistuṣīkṛtānaṃ sūpyānāṃ sūpo laghuḥ, itareṣāṃ guruḥ| yogena yathā-marīcādiyuktā māṃsabhakṣyā laghavaḥ, marīcādyayuktā guravaḥ| mānena yathā-miśrakaudane mudgādyalpatvabahutvābhyāṃ laghutvagurutve| utpattideśena yathā-dagdhāvanijātānāṃ śālīnāmannaṃ laghu, itareṣāṃ guru| uktaṃ hi suśrutena (sū. a. 46/15)- "dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ|" iti| sthitideśena yathā-durbhājanasthābhirdrākṣābhiḥ kṛtaṃ pānakaṃ doṣalam, itarābhiradoṣalam| uktaṃ hi (saṅgrahe sū.a.7)-"durbhājanasthā drākṣā'mlā doṣalā ca prājāyate|" iti| pariṇāmadeśena yathā-mṛṇmaye pātre siddhānāṃ tandulānāmodano guruḥ, tāmramaye laghuḥ| utpattikālena yathā-ārtavena divyodakena siddhamannaṃ pathyam, anārtavenāpathyam| sthitikālena yathārātrimuṣitena śṛtaśītenāloḍitamapathyam, itareṇa pathyam| pariṇāmakālena yathā-śīghrajanmanā sūpyena kṛtaḥ sūpo laghuḥ, cirajanmanā guruḥ| āmādyavasthākālena yathā-āmena śuṣkeṇa vā mūlakena kṛto yūṣaḥ pathyaḥ, jīrṇenādreṇa vā kṛto'pathyaḥ| ityādi svabuddhyā sarvamūhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahāṃ rasaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasa iti māṃsarasaḥ, ādiśabdalopāt| sa bṛṃhaṇādiguṇayuktaḥ| kṛtākṛtasya ca rasasyāyaṃ guṇanirdeśo bodhyaḥ| raso hi snehaśuṇṭhyādiyutaḥ-kṛta ityucyate, viparītastu-akṛtaḥ| tatra kṛtasya tantrāntare vidhānamuktaṃ guṇāśca| yathā-"chāgalaṃ sakthijaṃ māṃsaṃ nirasthi taittiraṃ tathā| catuṣpalonmitaṃ sūkṣmaṃ kalpitaṃ kṣālitaṃ jale|| pippalīpippalīmūlaśuṇṭhīcitrakadhānyakaiḥ| dviśāṇaiḥ saṃyute toye kvāthyaṃ sārdhāḍhakonmite|| māṃse'riman dvipalaṃ tatra dāḍimātkuṭṭitātkṣipet| taṃ rasaṃ marditaṃ pūtaṃ hiṅgusaindhavajīrakaiḥ|| yuktaṃ sudhūpitaṃ pathyaṃ śuddhānāṃ śuddhikāṅkṣiṇām| śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām|| bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṣīṇadhātvindriyaujasām|" iti| tantrāntare coktam-"rasastatra varo'namlaḥ śākuno bṛṃhaṇaḥ saraḥ| takrasiddhastu viṣṭambhī laghurvātakaphāpahaḥ|| phalāmlagorasodāraṃ saviśvājājidhānyakam| snigdhaṃ māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ bṛhaṇaṃ rocanaṃ guru|| kāsamardakadhānyāmladāḍimādirajaḥkṛtāḥ| lehāstakrādijāścānye yonivadgururocanāḥ|| māludhānīyavāsādipuṣpairyo'tiguṇaḥ khalaḥ| phalamūlairghanādānaṃ vyañjanaṃ pākato ghanam|| lehavatkhala ityanye doṣalaḥ svasvayonivat| tadvacca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbaliko mataḥ|| kaṭvaraḥ kaphajidgrāhī pittalo rocako laghuḥ| māṃsādajājiśuṇṭhyādigalitaḥ saṭṭako laghuḥ|| iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsarasaguṇānāha-bṛṃhaṇa iti| prīṇanaḥ-tṛptijananaḥ| raso-māṃsarasaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.7)-"piśitena rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ, khalaḥ phalaiḥ| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ||" iti| sa ca kṛtākṛtadakalāvaṇikabhedāntridhā| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.7)-"jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ| alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ||' iti| tathā, tanusāndrabhedādamlasvādubhedācca dvidhā| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)-"vidyādyūṣe rase sūpe śāke caivottarottaram| gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak pṛthak||" iti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ narāṇāṃ śuddhikāṅkṣiṇām| kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām|| dṛṣṭiśravaṇavanhyāyurbalavarṇasvarārthinām| bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām|| hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ|" iti| śuṣyatāṃ-vṛddhiṃ tyajatām| kṛśānāṃ-sthūlatvaṃ tyajatām| kṣāmāṇāṃ-balaṃtyajatām|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------| maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maudgo raso-yūṣo, vraṇināṃ kaṇṭharogiṇāṃ akṣirogiṇāṃ ca pathyaḥ| asya ca saṃskṛtasya vidhānamuktam-"mudgānāṃ dvipalaṃ toye śṛtamardhāḍhakonmite| pādasthaṃ marditaṃ pūtaṃ dāḍimasya palena tu| yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ pādakārṣikaiḥ| kaṇājīrakayoścūrṇācchāṇaikenāvacūrṇitam| saṃskṛto mudgayūṣo'yaṃ pittaśleṣmaharo mataḥ|" tathā-"paṭolapatrācchhāṇo dve mudgānāṃ dvipalaṃ jale| dravyādvātriṃśadguṇite ardhasthe dāḍimātpalam|| karṣamāmalakānāṃ ca kṣiptvā punaradhiśrayet| pūrvaṃ tatsaindhavādyaiśca yuktamājyena yojitam|| paṭolapatrakākhyo'yaṃ yūṣaḥ pittottharogajit| nimbapatrairnimbayūṣamevameva prakalpayet|| mulakācchuṇṭhikā svinnā ghṛtabhṛṣṭā sadhānyakā| hiṅgujīrakasaṃyuktā tato mathitadāḍime|| sasaindhave vinikṣipya punaragnāvadhiśrayet| tāvadyāvanmṛdūbhūtaṃ tatastryūṣaṇasaṃyutam|| sudhūpitaṃ hiṅgughṛtaiścāturjātāvacūrṇitam| śuṇṭhīrasaṃ dīpanīyaṃ bātaśleṣmāmayāpaham|| akṛtākṛtayūṣācca rasācca jalasādhitāt| snehāmlapaṭuyuktācca pūrvaḥ pūrvo laghurmataḥ|| (saṅgrahe sū. a. 7)-vidyādyuṣe rase sūpe śāke caivottarottaram| gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā||" tathoktam (saṅgrahe sū.a.7)-"khalakāmbalikau hṛdyau chedinau svauṣadhānugau| piśitena rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ|| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ| jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ|| alpamāṃsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ|" iti| svalpena māṃsena śuṇṭhyadibhiḥ svalpaiḥ svacchā ye kriyante, te dakalāvaṇikā bodhyāḥ| evaṃ yūṣe yatra dhānyamalpaṃ, khalādau vā mūlādīnyalpāni, tatrāpi dakalāvaṇikatvaṃ bodhyam| tantrāntare coktam (suśrute sū.a.46|380)-"atha gorasadhānyāmlaphalāmlairanvitaṃ cayat| yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ tathā|| prabhūtāstamaloyūṣaḥ sūpāllaghutaraḥ smṛtaḥ| sūpastu rasayūṣābhyāṃ sthairyādgurutaro mataḥ|| taṃ sarogo na cāśrīyānna cālpāśī kathañcana|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mudgayūṣaguṇānāha-maudga iti| rasa ityanuvartate| maudgo raso-mudayūṣaḥ, "yūṣo dhānyaiḥ" (saṃ.sū.a.7) ityuktatvāt| saṃśuddhādīnāṃ pathyo-hitaḥ| kaṇṭhākṣibhyāṃ rogaśabdaḥ sambadhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-------------------------------------------| vātānulomī kaulattho gulmatūnīpratūnijit||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaulattho yūṣo vātamanulomayati| gulmādīṃśca jayati| tūnīpratūnīrogau-gulmanidāne vakṣyamāṇalakṣaṇau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kulatthayūṣaguṇānāha-vātānulomīti| tūnipratūnyau-gulmanidāne (hṛ.ni.a.11/61) vakṣyete|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam| śaṇḍākīvaṭakaṃ dṛgghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilasya vikṛtiḥ piṇyākasya ca| tathā śuṣkaśākādi dṛṣṭighnaṃ tridoṣakaraṃ glānikaraṃ guru ca| aṅkuritaṃ sasyaṃ-virūḍhakam| śāṇḍākyā saha saṃyutaṃ māṣādivaṭakaṃ-śāṇḍākīvaṭakam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tilavikṛtyādīnāṃ guṇānāha-tilapiṇyākavikṛtiriti| tilavikṛtiḥ-mayūrāṇḍakādiḥ| uddhṛtatailastilādipiṇḍaḥ, piṇyākaḥ tadvikṛtiḥ-piṇḍavaṭakādideśīyā| śuṣkaśākaṃ-śukavārtākakaccarikādi| virūḍhakaṃ-aṅkuritaṃ dhānyam| kṛtānnaprastāvādaṅkuritadhānyakṛtamannaṃ grāhyam| yena vaṭakena śāṇḍākī kriyate tat-śāṇḍākīvaṭakam| dṛgghnaṃdṛṣṭināśanam| doṣalaṃ-tridoṣakaram| glapanaṃ-glānikaram|</ab>
          <ab type="mula">rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasālā-karamathitena marīcaśarkarādiyuktena dadhnā kṛtā ullekhikāsaṃjñā, bṛṃhaṇī-dehasya bṛhattvakarī, vṛṣyādiguṇayuktā ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasālāguṇānāha-rasāleti| marīcaśarkarādiyuktaṃ karamathitaṃ dadhi-rasālā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru||35||</seg> viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pānakaṃ śramādiharaṃ prīṇanādiguṇayuktam| prīṇanaṃ-manaḥ prītikaram| yathādravyaguṇaṃ ca-svasvadravyaguṇena ca yuktam| parpaṭādīnāṃ lāghavādiha guṇā noktāḥ| yathā (saṅgrahe sū. a. 7)-"parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ| hṛdyā vṛṣyā rucikarā guravo rāgakhāṇḍavāḥ|| prīṇanā bhramatṛṭchardimadamūrcchāśramacchhidaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pānakaguṇānāha-śramakṣuttṛḍiti| guḍāmlikādisaṃskṛtamudakādi dravaṃ-pānakam| yathādravyaguṇaṃ-yairdravyaiḥ kriyate tadguṇānanuvartate| etena suśrutādibhiruktānāṃ drākṣādipānakānāṃ guṇā uktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| lājāstṛṭchhardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ||36||</seg> kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lājāstṛḍādīṃśchindanti| kāsapitte copaśamayanti| tathā, dīpanā laghavaḥ śītavīryāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lājānāṃ guṇānāha-lājā iti| bhṛṣṭānāṃ śālīnāṃ taṇḍulāḥ-lājāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> haritadhānyāni nistuṣabhṛṣṭamuśalahatāni-pṛthukāścipiṭasaṃjñā gurutvādiyuktāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pṛthukaguṇānāha-pṛthukā iti| aśuṣkadhānyānāṃ bhṛṣṭāstaṇḍulāḥ-pṛthukāḥ|</ab>
          <ab type="mula">dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhānā-bhṛṣṭayavādi, viṣṭambhinī rūkṣādiguṇayuktā ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhānāguṇānāha-dhānā viṣṭambhinīti| bhṛṣṭayavādidhānyaṃ-dhānā| anye tu yavāneva bhṛṣṭān dhānāśabdenāhuḥ| ulumbādīṃśca pṛthak paṭhanti| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/410)- "dhānolumbāstu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ|" iti| laghavaḥ pāke, guravo guṇe, svamatena gurorguṇatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| saktavo laghavaḥ kṣuttṛṭśramanetrāmayavraṇān||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ghnanti santarpaṇāḥ pānātsadya eva balapradāḥ| nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān||39||</seg> na bhuktvā na dvijaiśchittvā saktūnadyānna vā bahūn| -----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saktavo laghavaḥ, kṣudhādīṃśca ghnanti| tathā, udakapītāḥ santarpaṇāḥ, sadya eva balaṃ kurvanti| tāṃśca jalenāntaritān-vyavahitān, nāśnīyāt| anyabhojaneṣu hyantarāpānaṃ vihitam, na tathā saktuṣu kāryamiti bodhayati| (apare tvevamāhuḥ-ādau piṇḍī madhye jalamante ca piṇḍītyudakāntaritā iti|) tathā, na dviḥ-dvau vārau nādyāt| na niśāyāṃ- rātryām| na kevalān-udakādirahitān| na bhuktvā-anyadbhojanādi| na dvijaiśchittvā-dantaiḥ karasthāṃ piṇḍīṃ chittvetyarthaḥ| bahūṃśca saktūṃnnādyāt| tantrāntare coktaṃ rūkṣavātalatvaṃ saktūnāmiha noktam, laghutvādinaivāvagatatvāt| nanu, rūkṣavātalatvaṃ cedabhyupagamyate saktūnām, tataḥ santarpaṇā ityanupapannam| sadya eva balapradā ityetadapyayuktam| bhukto hyāhāraḥ pariṇaman rasadhātugato dhātupuṣṭaye, nānyathā| atrācakṣmahe| prabhāvādubhayamapyetaduktam| saktūnāṃ hyayamacintyaḥ pratyakṣavedyaḥ prabhāvaḥ,yatpītāḥ santaḥ sadyaḥ santarpayanti| sadya eva ca balaṃ prayacchhanti| vājīkaraṇaṃ hi-apariṇatameva svakāryaṃ janayati| tathā ca madyaṃ,-apariṇatameva madaṃ janayati| tasmātsantarpaṇatvaṃ balapradatvaṃ caiṣāmupapannameva| tantrāntare coktam-"tulyājyaḥ saktuprāśastu vṛṣyo bhedī rasāyanam| (saṃ.sū.a.7)-'tṛṭchardiśramanunmanthaḥ śītastṛṣṇānivartakaḥ|| pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinām| nicayātkaṭhinā gurvī piṇḍī proktā mṛdurlaghuḥ|| saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā|' lājasaktukṛtā'pi syādvilepī tu garīyasī||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saktuguṇānāha-saktava iti| bhṛṣṭānāṃ nistuṣayavānāṃ cūrṇaṃ-saktavaḥ| pītā eva balapradāḥ, na tu bhakṣitālīḍhā vā| sadya eva, na tūttarakālamityevaśabdārthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a. 7)-"nicayātkaṭhinā gurvī proktā piṇḍī laghurmṛduḥ| saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā|| śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā| karkandhubadarādīnāṃ śramakṣuttṛṭklamacchidaḥ|| saktavo'mlarasā hṛdyā yathādravyaguṇāśca te|" iti| saktubhakṣaṇaṃ niyamayati-nodakāntaritāniti| yeṣāṃ bhojanamadhye udakaṃ pīyate te-udakāntaritāḥ| dbau vāraudviḥ| kevalān-udakādirahitān| dvijaiśchittvā-karasthāṃ piṇḍīṃ dantairvicchidya bhakṣitān| bahūn-atimātrān| udakāntaritādīnāṃ pratyekaṃ niṣedhakaraṇatvāt pṛthak nakārakaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------------| piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṇyākākhyo-yastilādīnāṃ niṣpīḍitatailaḥ kalko, glapano-glānikaraḥ| glapana iti glāyaterṇijantāt "glāsrāvanuvamāṃ ca" iti mittvāddhrasvaḥ, bāhulakātkartari lyuṭ| tathā, viṣṭambhī dṛṣṭivikārakṛcca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> piṇyākaguṇānāha-piṇyāka iti| uddhṛtatailastilādipiṇḍaḥ-piṇyākaḥ| glapano-glānikaraḥ| dṛṣṭidūṣaṇaḥ-dṛṣṭirogapradaḥ|</ab>
          <ab type="mula">vesavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vesavāro-nāgaradhānyakājājihiṅgughṛtādisaṃskṛtaṃ kuṭṭitaṃ māṃsam| sa guruḥ snigdho balavardhanaḥ śarīropacayavardhanaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vesavāraguṇānāha-vesavāra iti| svinnaṃ piṣṭaṃ guḍajīrakādivimiśritaṃ māṃsaṃ-vesavāraḥ| upacayaḥ-vapuṣpuṣṭiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| mudgādijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mudgādijātastu vesavārā ye iṇḍarikādibhirdravyaiḥ sūkṣmacchinnaiḥ kriyante loke pūraṇaśabdena prasiddhāḥ, te guravaḥ prakṛtidravyaguṇāśca| ādiśabdena māṣādayo gṛhyante| (anye tvādiśabdāt vārtākasūraṇālūkādīn gṛhyante|) tantrāntare coktam-"sarpistailaguḍakṣīrairyavagodhūmapaiṣṭikāḥ| pūpā viṣṭambhinaḥ śītāḥ paiṣṭikā vātalāḥ kharāḥ|| vṛṣyā balyāḥ sarā māṣairvātaghnā mṛdupicchilāḥ| yathānnaṃ guravo balyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye|| tailapakvāstu tvagdṛgghnā garīyāṃso vidāhinaḥ| kāsārasārā laghavo lājairlaghutarāḥ smṛtāḥ|| vātapittaharo vṛṣyo ghṛtapūraḥ kaphapradaḥ| sadyaḥ prāṇakaro rucyo māṃsalo raktalo guruḥ|| laghīyān maṇḍakakṛto garīyān phalapūritaḥ madhurotkārikā vṛṣyā, kāsāraḥ picchilo guruḥ|| guḍamatsyaṇḍikākhaṇḍakṣīrekṣurasamākṣikaiḥ| pūpāḥ śukrabalaśleṣmarucidāstarpaṇāḥ kṣaṇāt|| nānādravyaiḥ samāyuktāḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| nimardako guruḥ snigdho vṛṣyo balavatāṃ hitaḥ|| ghārikeṇḍarikāpūravaṭikāvaṭakādayaḥ| viśadā rocanā balyā guravaḥ syuḥ svayonivat|| yāvakaḥ picchilaḥ snigdhaḥ plīhodāvartahā guruḥ| bhṛṣṭasvinnatayā vā''dyo kaṇṭhyo'tikāsinām|| jvarodāvartamehānāṃ pathyo vātānulomanaḥ| olakaṃ haritāvasthaṃ śimbijatvātkharaṃ guru|| mandajaryo yavāditvādabhyoṣo bṛṃhaṇaḥ saraḥ||" iti|siddhasāre coktam-"atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā guruvo matāḥ|' iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mudgādivesavāraguṇānāha-mudgādijā iti| yeṣu māṃsasthāneṣu mudgacaṇakādayo gṛhyante te-mudgādijāḥ| yathādravyaguṇamanugacchantīti-yathādravyaguṇānugāḥ, yāvantaḥ prakṛtidravyaguṇāstāvantasteṣāṃ bhavantītyarthaḥ| sākalye'vyayībhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kukūlakarparabhrāṣṭrakandvaṅgāravipācitān| ekayonīṃllaghūnvidyādapūpānuttarottaram||42||</seg> <seg type="unit" n="2">iti kṛtānna (pakvānna) vargaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apūpān kukūlādisiddhān ekayonīn-ekakāraṇān yathottaraṃ laghūnvidyāt| tena kukūlapakvāt sajātīyādapūpātkarparapakvo laghuḥ| karparapakvācca bhrāṣṭrapakvaḥ| bhrāṣṭrapakvātkandupakvaḥ| kandupakvāccāṅgārapakvaḥ| kukūlaḥ-apāṃ bāṣpasvedaḥ, gośakṛdādicūrṇasantāpa ityanye| karparo-jvālāsantaptaṃ kapālam| bhrāṣṭrakandū prasiddhāveva| aṅgārāḥ-bṛhantaḥ kāṣṭhasambhūtā iti| iti kṛtānnavargaḥ| kṛtānnavargādanantaraṃ māṃsaśakavargayostadvyañjanabhūtayornirdeśaḥ| tatrāpi prādhānyānmāṃsavargasya pūrvaṃ nirdeśaḥ| prādhānyaṃ cāsya bhaktena saha pracuropayoge'pyadoṣāt| śākasya tu bahūpayoge doṣaṃ vakṣyati (hṛ. sū. a. 8|39)- "śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṃ tyajet|" ityanena-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pacanapātraviśeṣādguṇaviśeṣānāha-kukūleti| kukūlaṃ-śvabhram, "kukūlaṃ śaṅkubhiḥ kīrṇe śvabhre nā tu tuṣānale|" iti (viśvaprakāśamedinīkośayoḥ) vacanāt| tena ca mṛnmayamuttānamapūpapacanapātraṃ lakṣyate śvabhrākāram| tadeva nyubjaṃ- param| tadeva sacchidraṃ-bhrāṣṭram| lohamayaṃ nyubjaṃ-kanduḥ| aṅgāraśabdena aṅgārapūrṇaṃ pātram, hasantītyādi| piṣṭhakṛtāstanavo vistṛtāḥ- apūpāḥ| ekayonigrahaṇaṃ prakṛtidravyādyaviśeṣe'pipātrakṛtamevottarottaraṃ lāghavamiti jñāpanārtham, yathā yathā'gnisannikarṣastathā tathā lāghavamityarthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.a7)-"prabhūtābhyantaramalomāṣasūpaḥ paraṃ smṛtaḥ| khalakāmbalikau hṛdyau chedinau svauṣadhānugau|| parpaṭā laghavo rūkṣā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ| hṛdyā vṛṣyā rucikarā guravo rāgakhāṇḍavāḥ| prīṇanā bhramatṛṭchardimadamūrcchābhramacchidaḥ| tṛṭchardiśramanunmantha śītaḥ sadyo balapradaḥ|| pramehakṣayakuṣṭhādyā na ca syurmanthapāyinām|" iti iti kṛtānnavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">atha māṃsavargaḥ| hariṇaiṇakuraṅgarkṣagokarṇamṛgamātṛkāḥ| śaśaśambaracāruṣkaśarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hariṇādayo daśa-mṛgāḥ smṛtāḥ| ādiśabdena kālapucchakapṛṣatādayaḥ saṅgrahoktā gṛhyante (sū.a.7)-("kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ| śvadaṃṣṭrārāmaśarabhakohakāra kaśambarāḥ| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ||" iti)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha māṃsavargaḥ| māṃsamaṣṭadhā,-mṛgaviṣkirapratudabileśayaprasahamahāmṛgajalacaramatsyabhedena| tatra mṛgānāha-hariṇaiṇeti| hariṇādayo-mṛgāḥ| teṣu hariṇaḥ-tāmravarṇaḥ| eṇaḥ-kṛṣṇavarṇaḥ| kuraṅgo-laghucaturagatiḥ| ṛkṣonīlāṇḍaḥ| gokarṇo-gosadṛśakarṇo rāsabhākāraḥ| mṛgamātṛkā-laghupṛthūdarā śaśābhā| śaśo-bileśayaḥ| śambaraḥ-vikaṭabahuviṣāṇaḥ| cāruṣkaḥ-cārutanuḥ| śarabhaḥ-aṣṭacaraṇaḥ| ādyaśabdāt pṛṣatakarālādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)-"kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ| śvadaṃṣṭrārāmaśarabhakroṣṭukārakaśambarāḥ|| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgā smṛtāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">lāvavārtīkavartīraraktavartmakakukkubhāḥ| kapiñjalopacakrākhyacakorakurubāhavaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī| tāmrācūḍākhyabakaragonardagirivartikāḥ||45||</seg> tathā śārapadendrābhavaraṭādyāśca viṣkirāḥ| ---------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra lāvādayo varaṭāntā ekaviṃśatiḥ, vikīrya bhakṣaṇādviṣkirāḥ| rakte vartmanī yasyātyarthaṃ sa raktavartmakaḥ| vartako vartiketi jātyantaram, na tu vartakasya strī vartikā| yathā ca balākā sāriketi| puṃsyapi strīliṅgatvāveśāt| śikhī-mayūraḥ, vrīhyāditvādiniḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣkirānāha-lāvavārtīketi| pakṣimadhye ye vikīrya bhakṣayanti te viṣkirāḥ| tatra lāvaḥ-citrayodhī| vārtīko-vanacaṭakaḥ svalpasaṅghātacārī| vartīraḥ-alpakapiñjalasadṛśaḥ| kukkubho dvividhaḥ,-sthalajo jalajaśca, raktavartmakaviśeṣaṇātsthalajo gṛhyate| uktaṃ hi-"nīlacchaviḥ kṛṣṇagalaḥ syādgrāmacaṭakākṛtiḥ| kukkubhaḥ kukkubhārāvaḥ sthalajo raktavartmakaḥ||" iti| kapiñjalo-gauratittiriḥ| upacakraḥ-śvabhracaraḥ kṛśacañcurmadāvilaḥ| cakoro-raktākṣaḥ| kurubāhuḥ-nīlagrīvo raktaśikhaḥ śvetapakṣaḥ| vartako-vartīrādalpaḥ| tatsadṛśā-vartikā, tato'pyalpā| tittiriḥ-citrapakṣaḥ| krakaraḥkrakacaśabdakārī pītakṛṣṇagalaḥ kṛṣṇacañcucaraṇo raktapṛṣṭhaḥ| śikhī-mayūraḥ| tāmracūḍākhyaḥ-kukkuṭaḥ| bakaro-bakasadṛśaḥ| gonardo-gokṣveḍaḥ| girivartikā-girikākhyā vartikābhedaḥ, parvatacārī| sārapadaḥ-kaṅkasadṛśaścārugatiḥ| indrābhaḥ-kaṅkasadṛśo vividhavarṇaḥ| varaṭaḥ-haṃsasadṛśaḥ| ādyaśabdāttittirīṭādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| jīvañjīvakadātyūhabhṛṅgāhvaśukasārikāḥ||46||</seg> laṭvākokilahārītakapotacaṭakādayaḥ| pratudāḥ----------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvañjīvakādayaḥ pratudā daśa smṛtāḥ| pratudya-tuṇḍenāhatya śālyāderbhakṣaṇāt pratudāḥ| ādiśabdena saṅgrahoktāḥ khañjarīṭakapārāvatādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratudānāha-jīvañjīvaketi| pratudya bhakṣayantīti pratudāḥ| tatra jīvañjīvakaḥ-ekodaro dviśirāḥ| dātyūhaḥ-andhakākaḥ| bhṛṅgāhvo-bhṛṅgarājaḥ kṛṣṇavarṇacaṭakasadṛśaḥ śikhāvān goprerakaḥ| śukaḥ-kīraḥ| sārikā-medhāvinī| laṭvā-raktapucchādhobhāgaḥ| kokilaḥ-parapuṣṭaḥ| hārīto-haritapītaḥ| kapotaḥ-pāṇḍukaḥ| caṭakaḥ-kalaviṅkaḥ| ādiśabdātkhañjarīṭādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 7)-"śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| (khañjarīṭakahārītadurnāmāgiriśā gṛhāḥ|| laṭvā laḍūṣo vaṭahā gokṣveḍo ḍiṇḍimāṇavaḥ| jaṭīdundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ|| sārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ| mañjulīyakadātyūhagopāputrapriyātmajāḥ|| kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ kapoto'ṅgāracūḍakaḥ| pārāvataḥ pāṇāvika ityuktāḥ pratudādvijāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------| ---------bhekagodhāhiśvāvidādyā bileśayāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhekādayaścatvāro bileśayāḥ| bile bāhulyena śerata iti bileśayāḥ| ādiśabdena śvetaśyāmaśalyakādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vileśayānāha-bhekagodheti| bile-vivare, śerate-nivasantīti bileśayāḥ| tatra bheko-maṇḍūkaḥ| godhāpañcanakhagrāhiṇī| ahiḥ-sarpaḥ| śvāvit-śalākāsadṛśaromā| ādyaśabdānnakulādayaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)- "śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulī mṛgaḥ| bhekacilakakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ|| vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| mārjāramūṣakavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">lopākajambukaśyenacāṣavāntādavāyasāḥ śaśaghnībhāsakuraragṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||49||</seg> dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ| -------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gavādayaḥ prasahyā| prasahyā-āhṛtya bhakṣaṇāt prasahāḥ| mṛgāśca pakṣiṇaśca mṛgapakṣiṇaḥ, kecinmṛgāḥ kecitpakṣiṇa ityarthaḥ| aśvataro-vegasaraḥ| aśvaḥ-turagaḥ| babhruḥ-jāhako, nakula ityanye| lopāko-lomaśaḥ| jambukaḥ-śṛgālaḥ| śyeno-garuḍākṛtiḥ| cāṣaḥ-kikīdiviḥ| vāntādaḥ-śvā| vāyasaḥ-kākaḥ| ulūkaḥ-kākāriḥ| kuliṅgakaḥ-kṛṣṇacaṭakaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prasahānāha-gokhareti| mṛgāṇāṃ pakṣiṇāṃ madhye prasahya-hṛtvā bhakṣayantīti prasahāḥ| tatra gauḥ-prasiddhā| kharo-gardabhaḥ| aśvataraḥ-aśvāyāṃ gardabhājjātaḥ| uṣṭraḥkarabhaḥ| aśvo-ghoṭakaḥ| dvīpī-citravyāghraḥ| siṃhaḥ-kesarī| ṛkṣo-lomaśo markaṭasadṛśaḥ| vānaro-markaṭaḥ| mārjārobiḍālaḥ| mūṣakaḥ-unduruḥ| vyāghro-mahāvyāghraḥ| vṛkovatsabhakṣaḥ| babhruḥ-acchabhallaḥ| tarakṣuḥ-mṛgādanaḥ| lopāko-lomaśo jambukasadṛśaḥ| jambukaḥ-śṛgālaḥ| śyenaḥ śaśānakaḥ| cāṣaḥ-prasiddhaḥ| vāntādaḥ-śvā| vāyasaḥkākaḥ| śaśaghnī-śaśāriḥ| bhāsaḥ-śvetaśikhāvān gṛdhrasadṛśo goṣṭhacārī| kuraraḥ-aruṇaḥ śvetamastako matsyagrāhī| gṛdhraḥ-kṛṣṇo mahān dūradarśī| ulūko-ghūkaḥ| kuliṅgogṛhacaṭakaḥ| dhūmikā-dhūmyāṭaḥ| madhuhā-madhughātakaḥ| itiśabdādevaṃprakārā anye'pi| mṛgāśca pakṣiṇaśca mṛgapakṣiṇaḥ| tatra jambukāntā vāntādasahitā mṛgāḥ, itare pakṣiṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------| varāhamahiṣanyaṅkurururohitavāraṇāḥ||50||</seg> sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ| ----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varāhādayo daśa mahāmṛga sajñā| vāraṇo-hastī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahāmṛgānāha-varāhamahiṣeti| mahānto mṛgāḥ-mahāmṛgāḥ| tatra varāhaḥ-śūkaraḥ| mahiṣaḥ-aśvaśatruḥ| nyaṅkuḥ-kuraṅgasadṛśo vikaṭabahuviṣāṇaḥ| ruruḥ-bahuviṣāṇaḥ śaradi śṛṅgatyāgī| rohito-lohitavarṇaḥ| vāraṇo-hastī| sṛmaro-vanaturagaḥ| camaro-vanyo gauḥ| khaṅgo-gaṇḍakaḥ| gavayaḥ-sāsrākakudarahito gosadṛśaḥ| cakāro'nuktasamuccayārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-------------------------------------------| haṃsasārasakādambavakakāraṇḍavaplavāḥ||51||</seg> balākotkrośacakrāhvamadgukrauñcādayo'pcarāḥ| -------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> haṃsādayaḥ krauñcāntā apsu caraṇādapcarasaṃjñāḥ| ādiśabdena raktaśīrṣakādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jalacarānāha-haṃsasāraseti| ye'psu-jale caranti te apcarāḥ| tatra haṃso-mānasaukāḥ| sāraso-lakṣmaṇaḥ| kādambaḥ| bakaḥ-pāṇḍurapakṣaḥ prasiddhaḥ| kāraṇḍavaḥ-śuklo haṃsasadṛśaḥ| plavo-mahān prasevakagalaḥ| valākā-visakaṇṭhikā| utkrośaḥ-kurarasadṛśaḥ| cakrāhvaḥ-cakravākaḥ| madguḥ-jalakākaḥ| krauñcaḥ-kuṅ ādiśabdāccātakādayaḥ| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 7)-"kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ| mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākāraktaśīrṣakāḥ|| utkrośaḥ puṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍikāḥ| nandaśca mallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">-----------------------------------------| matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śuktiśaṅkhodraśambūkaśapharīvarmicandrikāḥ| culūkīnakramakaraśiśumāratimiṅgilāḥ||53||</seg> rājīcilicimādyāśca--------------------| ----------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rohitakādaya ekonaviṃśatirjalodbhavā matsyasaṃjñāḥ| caśabdo'nuktakadalakapardakādisamuccayārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> matsyānāha-matsyā iti| jalāntarvāsinomatsyāḥ| tatra rohito-raktāṅgaḥ kṛṣṇapṛṣṭho matsyaśaivalabhojanaḥ| pāṭhīno-rūṣyodaraḥ kṛṣṇavarṇakaḥ kaṇṭakamañjariḥ| kūrmaḥ-kacchapaḥ| kumbhīro-mahānnakrasadṛśaḥ| karkaṭaḥ-kulīraḥ| śuktiḥ-muktāsphoṭaḥ| śaṅkhaḥ-kambuḥ| udro-jalabiḍālaḥ| śambūkaḥ-kṣudraśaṅkhaḥ| śapharī-kṣudramatsyaḥ| varmiḥ-sarpākāraḥ| candrikā-pārśveṣu kaṇṭakavalayito vartulaḥ| culūkī-dantyākāro'ntarvaktro bahirniśvāsabhuk| nakro-rajjvākāraḥ| makaraḥ-siṃhadaṃṣṭraḥ| śiśumāraḥ-śiśughnaḥ| timiḥśatayojanavistṛtaḥ, taṃgilatīti-timiṅgilaḥ| rājī-rājīvo vajrābhaḥ| cilicimaḥ-śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājiḥ prāyo bhūmicārī| ādyaśabdādgomatsyādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------māṃsamityāhuraṣṭadhā| ----------------------------------------------------|54| (mṛgyaṃ vaiṣkirikaṃ kiñca prātudaṃ ca bileśayam| prāsahaṃ ca mahāmṛgyamapcaraṃ mātsyamaṣṭadhā||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ityaṣṭabhiḥ prakāraistantrakārā māṃsamāhuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ vargāṇāṃ māṃsatvamāha-māṃsamityāhuriti| iti-uktaprakāreṇa, aṣṭadhā-aṣṭadhā-aṣṭaprakāraṃ, māṃsamāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yoniṣu pūrvoktāsvaṣṭāsu madhye, vyāmiśragocaratvāt-vyāmiśraviṣyatvāt, ajāvī-vyāmiśre| ajāvī-chhāgorabhrau, te aniścite, te hi jāṅgale'pi deśe vartate anūpe'pi| ajāvī iti strīliṅganirdeśo'tra vivakṣita eva| kecittu 'aniścitau' nijagaduḥ| nanu, tittirirapi dhanvānūpacārī prathitaḥ| tatkathamasāviha jāṅgalaḥ kīrtitaḥ? brūmaḥ| tatsvabhāvatvāt| yadyapyubhayacaro'yaṃ, tathā'pi jāṅgalasvabhāvatvājjāṅgalo'yam| vikīrya bhakṣaṇācca viṣkiratvaṃ tittirerniścitaṃ nimittamasti| tasmādayaṃ jāṅgala eva vaktuṃ yuktāḥ| hariṇādīnāṃ ca kirātakaivartādibhyo nānādeśaprasiddhāḥ saṃjñā vedyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ajāvyoranuktau hetumāha-yoniṣvajāvīti| ajāvī-mṛgaviśeṣau| yoniṣu-mṛgaprasahamahāmṛgākhyāsu yoniṣu| aniścite-anirdhārite| vyāmiśragocaratvātyonitrayaviṣatvat| ajāvyormāṃsatve'pi mṛgādiviśeṣo nāstītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau| -----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādau bhavāḥ-ādyāḥ,- mṛgaviṣikarapratudākhyāḥ, jāṅgalacāritvājjāṅgalaśabdavācyāḥ| evamantyāḥ-mahāmṛgāpcaramatsyākhyāḥ,-ānūpāḥ| madhyau-dvau bileśayaprasahākhyau,-sādhāraṇau, jāṅgalānūpacāriṇāvityarthaḥ| madhyāviti dvivacananirdeśasāmarthyādādyantānāṃ vargāṇāṃ pratyekaṃ tritvamanumīyate trigrahaṇamantareṇāpi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsasya traividhyamāha-ādyāntyā iti| ādyāstrayo mṛgaviṣkirapratudāḥ-jāṅgalāḥ| antyāstrayo mahāmṛgajalacaramatsyāḥ-ānūpāḥ| madhyau dvau bileśayaprasahausādhāraṇau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| tatra baddhamalāḥ śītā laghavo jāṅgalā hitāḥ||55||</seg> pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge| ---------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu jāṅgalānūpasādhāraṇeṣu madhye, jāṅgalā baddhamalāḥ- grathitaṃ purīṣaṃ kurvanti| śītavīryā laghavaḥ| sannipāte hitāḥ| kimbhūte? pittottare,-pittādhike| tathā vāto madhyo yasmiṃstasmin madhyamamaruti| tathā kaphānuge,-kapho'nugo-abalo hīno, yasmiṃstasmin svalpaśleṣmaṇi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jāṅgalaguṇānāha-tatra baddhamalā iti| baddhamalāḥ-baddhapurīṣāḥ| sannipāte-doṣatrayaprakope hitāḥ| kaphānuge-hīnakaphe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">------------------------------------------------| dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaśo'gnidīpanaḥ pāke kaṭuko, grāhī, rūkṣaḥ, śītaśca| grāhiśītatvaṃ cāsya jāṅgalatvādeva labdhamapyatiśayārthaṃ punarihopāttam| svādukaṣāyatvādikameṣāmiha yuktyoktam| saṅgrahe tu (sū.a.7) spaṣṭaṃ kṛtvoktam| yathā-"tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamā himāḥ| kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ|| tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyastridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaścāsau, grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ|| kaṭupāko'gnikṛtpathyaḥ sannipāṃte'nilāvare|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra śaśaguṇānāhadīpana iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ| tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt||57||</seg> grāhī varṇyo'nilodriktasannipātaharaḥ param| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vartakādārabhya yāvajjāṅgalasamāptistāvatsarve auṣṇyagauravasnigdhatvairalpairyuktāḥ| teṣvapi madhye tittiriḥ śreṣṭho medhādikaraśca| tathā, saṅgrahī| tathā, varṇyo vātādhikasannipātaharaśca| sa ca tittirirdhanvanyānūpe ca deśe vicarati, ataḥ snigdha uṣṇo gururbṛṃhaṇaśca| tathā ca saṅgrahe (sū.a.7)-"dhanvānūpavicāritvāt snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ|"iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vartakādiguṇānāha-īṣaditi| vartakādayo "vartako vartikā" ityādayo jāṅgalāḥ| tittiriguṇānāha-tittiririti| teṣu-vartakādiṣu| anilodriktaṃ- vātādhikaṃ, sannipātaṃ-doṣatrayaprakopaṃ, harate| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"dhanvānūpavicāritvātsnigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ|"iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayoddaśām||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śikhī-barhī, nātipathyaḥ| śrotrādīnāṃ pathyaḥ| vayasaḥ ratambhanakāritvena pathyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mayūraguṇānāha-nātipathya iti| nātipathyaḥ-nātisvasthahitaḥ, doṣacayakāritvāt| śrotrādīnāṃ tu pathyaḥ, taddārḍhyakāritvāt|</ab>
          <ab type="mula">tadvacca kukkuṭo vṛṣyaḥ-------------------| ----------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvacca kukkuṭo-mayūratulyaguṇo vṛṣyaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kukkuṭaguṇānāha-tadvacceti| tadvat-mayūratulyaguṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------------------grāmyastu śleṣmalo guruḥ| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grāmyaḥ punaḥ kukkuṭaḥ śleṣmalo guruśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grāmyakukkuṭaguṇānāha-grāmyastviti| grāme bhavo-grāmyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| medhā'nalakarā hṛdyāḥ krakarāḥ sopacakrakāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> krakarā upacakrakāśca medhāmagniṃ ca kurvanti hṛdyāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> krakaropacakrayorguṇānāha-medhānalakarā iti| analo-vahniḥ|</ab>
          <ab type="mula">guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt| ---------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāṇaḥ kapoto gururīṣallavaṇastridoṣakṛcca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāṇakapotaguṇānāha-guruḥ salavaṇa iti| kāṇakapotaḥ-alpāruṇakapotabhedaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">----------------------------------------------------| caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caṭakāḥ śleṣmalatvādiguṇayuktā atiśayena śukrakṛtaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> caṭakaguṇānāha-caṭakā iti| carakastvāha (sū.a. 27/72)-"caṭakā madhurāḥ snigdhāḥ kaphaśukravivarddhanāḥ| sannipātaharāścaiva śamanā mārutasya ca||" iti| tatra sannipātasya sampṛktadoṣatrayavācitvāt sampṛktāneva trīn doṣān ghnanti, na tvasampṛktān| ata eva'śamanā mārutasya ca' ityuktam| tasmāt śleṣmalatvaṃ na saṃsṛṣṭaviṣayam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram| mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-anantaram, bileśayādyā vargā yathottaraṃ gurutvena uṣṇatvena snigdhatvena madhuratvena cādhikāḥ| yo yasmāduttaro vargaḥ , sa tasmādgurutvādibhiradhika ityarthaḥ| tathā, yathottarameva mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ śleṣmapittalāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bileśayādivargāṇāṃ guṇānāha-gurūṣṇasnigdhamadhurā iti| ataḥ-ebhyo jāṅgalebhyaḥ pare| vargāḥ-bileśayādayaḥ| yathottaraṃ-bileśayebhyaḥ prasahā gurvādiguṇayuktāḥ, tato mahāmṛgāḥ, tato jalacarāḥ, tato matsyā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">evaṃ vargapañcakasya sāmānyaguṇānuktvā, apavādamāha- śītā mahāmṛgāsteṣu, kravyādaprasahāḥ punaḥ| lavaṇānurasāḥ pāke kaṭukā māṃsavardhanāḥ||62||</seg> jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu vargeṣu madhye mahāmṛgāḥ śītavīryāḥ| kravyaṃ-āmamāṃsaṃ bhuñjate ye, te kravyādāḥ| kravyādāstu ye prasahāḥ-mārjāragṛdhrolūkādayaḥ, te lavaṇānurasāḥ pāke kaṭukā māṃsavardhanāścātitarām| jīrṇārśaḥprabhrutyāmayānāmatiśayena hitāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra mahāmṛgaguṇānāhaśītā mahāmṛgā iti| kravyādaprasahaguṇānāha-kravyādaprasahā iti| vānaramūṣakakuliṅgamadhuhāvyatiriktā dvīpyādayo māṃsāhāratvāt-kravyādaprasahāḥ| jīrṇaiḥ-kālena pakvadoṣaiḥ, arśaḥprabhṛtibhirārtānāṃ hitāḥ| śoṣo-rājayakṣmā| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">---------------------------------------------| nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam||63||</seg> śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇm| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nātiśabdo'treṣadarthe| yadi tu pratiṣedhanamātramabhīṣṭamabhaviṣyadācāryasya, tato naña eva kevalasyopādānamakariṣyat| tasmādīṣadartha eva vivakṣitaḥ| ata evaṃ vyākhyānayanti, yathā-anatidagdho grāma iti| adoṣalamiti alpadoṣalam, (pathyamityarthaḥ| tathā ca hārītaḥ-"tridoṣanuddehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu|" iti| anye tu carakamatamanusaranta evaṃ vyākhyānayanti,-adoṣalamiti nañ īṣadarthe, kiñcicchītagurutvādalpadoṣalam| yathā-avṛkṣo grāma iti|) śarīrasya dhātuḥ śarīradhātuḥ, prakṛtatvātpuruṣaśarīrasya māṃsākhyo dhātuḥ, tasya sāmānyāt-tulyatvāt, ājaṃ māṃsamanabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ca| guṇakṛtaṃ cātra sāmānyaṃ gṛhyate, na dravyakṛtam| dravyakṛte hi sāmānye gṛhyamāṇe turagoragādimāṃsamapi puruṣaśarīradhātormāsākhyasya māṃsatvena bhavatīti tadpyamabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ca syāt, na kevalamājaṃ māṃsam| guṇakṛte tu sāmānye gṛhīte śarīradhātu sāmanyādājameva māṃsamanabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ceti vaktuṃ yujyate| māṃsagrahaṇaṃ cātropalakṣaṇārtham| na kevalamājaṃ māṃsaṃ puruṣaśarīradhātunā māṃsākhyena tulyam, yāvadanye'pi ye chāgaśarīragatā dhātavaste'pi manuṣyaśarīradhātunā tulyaguṇāḥ, te'pyanabhiṣyandino bṛṃhaṇāśca| anayā bhaṅgyā puruṣamāṃsasyāpyācāryeṇātra guṇā uktāḥ| nanu, bṛṃhaṇaṃ yaddravyaṃ tadbhaumāpyamabhiṣyandi ca| apāmevā'sādhāraṇo dharmaḥ sravaṇarūpaḥ| tatkathamanabhiṣyandītyuktam ? brūmaḥ| dravyaprabhāvāt| īdṛśo'yaṃ dravyaprabhāvo yadbṛṃhaṇamapi dravyamanabhiṣyandīti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ājamāṃsaguṇānāha-nātiśīteti| adoṣalaṃdoṣatrayaviruddham, tridoṣaghnamityarthaḥ| nañatra viruddhārthaḥ| uktaṃ hi kāraṇādinā-"avidāhyanatisnigdhaṃ nātiśītalamāmiṣam| chāgaṃ laghu tridoṣaghnamanabhiṣyandi bṛṃhaṇam||" iti| hārītena ca-"tridoṣaghnaṃ dehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu|" iti| gurutvalaghutvayorguṇatvapākatvābhyāmavirodhaḥ| tridoṣaghnatvaṃ vātottaratridoṣaviṣayam, kiñcitpittakaphakaratvāt| uktaṃ ca suśrute (sū.a. 46/87)-"nātiśītaguru snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ| chāgalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ||" iti| nanu, bṛṃhaṇasya dadhyāderabhiṣyanditvadarśanāt kathaṃ bṛṃhaṇamanabhiṣyandi ? ityata āha-śarīradhātusāmānyāt,- śarīraṃ-arthānmanuṣyasya, tasya dhātavorasādayaḥ, taiḥ sāmānyaṃ-sadṛśaguṇatvam, yadguṇā manuṣyasya dhātavastadguṇā evājasya| ato'tyantasāmānyādbṛṃhaṇamapyanabhiṣyandi| yaddhi kaiścidguṇaiḥ samaṃ kaiścidviparītaṃ tat bṛṃhaṇaṃ cābhiṣyandi ca| yathā-styānaṃ ghṛtaṃ styānaghṛtaprakṣepādvardhate na cābhiṣyandate| tadevoṣṇaghṛtaprakṣepādvardhate'bhiṣyandate ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-ājamāṃsāt, viparītamāvikaṃ māṃsaṃ-atyuṣṇasnigdhaguru sadoṣalamabhiṣyandi ceti| bṛṃhaṇatvasyāpi viparyaye prāpte tadapavādamāha-bṛṃhaṇaṃ tu taditi| tuśabdo'vadhāraṇe| bṛṃhaṇameva tadityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āvikamāṃsaguṇānāha-viparītamiti| ataḥ-ājamāṃsāt, viparītaṃ-atiśītagurusnigdhaṃ tridoṣakaramabhiṣyandi ca| viparītatvātkarśanatve prāpta āha-bṛṃhaṇaṃ tu taditi| ajāvyoḥ prasahaprastāve guṇakathanamaniścitatve'pi prāyaḥ prasahatvajñāpanārtham| ata eva suśrutena grāmyeṣu paṭhitau (sū.a.46/85)-"aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchaprabhṛtayo grāmyāḥ|" iti| grāmyāścātra prasaheṣūktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān| kārśyaṃ kevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomāsaṃ śuṣkakāsādīnniyacchati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gomāṃsaguṇānāha-śuṣkakāseti| śuṣkakāsaḥ kaphādiniṣṭhīvanarahitaḥ| kevalavātān-śuddhavātajān vyādhīn| bahuvacanādvātaśabdena vātavyādhayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="mula">uṣṇo garīyānmahiṣaḥ svapnadārḍhyabṛhattvakṛt| ---------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahiṣa uṣṇo gurutaraḥ svapnādīṃśca karoti| guru śabdādīyasuni "priyasthira" ityādinā garādeśaḥ| dārḍhyamiti "varṇadṛḍha" ityādinā ṣyañ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahiṣaguṇānāha-uṣṇo garīyāniti| garīyān-anyebhyo māṃsebhyo guruḥ| svapno-nidrā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">---------------------------------------------| tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varāhaḥ-sūkaraḥ, tadvat-mahiṣaguṇo, jñeya ityarthaḥ| tathā, śramahā rucyādipradaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varāhaguṇānāha-tadvadvarāha iti| tadvat-mahiṣavat| nanu, "svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ tarpaṇaṃ śītalaṃ guru| śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam||" iti suśrutena (sū.46/102) śītatvamuktam, iha tu tadvadvacanāduṣṇatvamiti virodhaḥ| na cātideśikamuṣṇatvamaupadeśikena śītatvena bādhyata iti vācyam, "svādvamlapākaṃ snigdhoṣṇaṃ vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru| svedanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ balyaṃ śaukaramāmiṣam||" iti khāraṇādivacanāduṣṇatvasyāpyaupadeśikatvāt| maivam| uṣṇatvasya sparśaviṣayatvāt| sparśoṣṇaṃ śītaviryamapyuṣṇodakādi svedanaṃ dṛṣṭam| na tūṣṇavīryamapi sparśaśītaṃ kāñjikādi himaṃ ca svedanam| ato yuktaiveyaṃ viṣayavyavasthā|</ab>
          <ab type="mula">matsyāḥ paraṃ kaphakarāḥ----------------------| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram|" ityanena granthenātigurūṣṇasnigdhamadhuratvamatimūtraśukrakṛttvamatibalyatvamativātaghnatvamatikaphapittalatvaṃ ca matsyānāmuktam| "paraṃ kaphakarāḥ" ityanenā'taḥ kaphakṛttamā matsyā iti bodhayati| saṅgrahe spaṣṭārthamevamuktam (sū.a.7)-"kaphapittakarā matsyāḥ paraṃ pavananāśanāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> matsyaguṇānāha-matsyāḥ paramiti|</ab>
          <ab type="mula">---------------------cilicīmastridoṣakṛt| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cilicīmasaṃjño matsyastridoṣakaraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cilicīmaguṇāḥ-cilicīma iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| lāvarohitagodhaiṇāḥ sve sve varge varāḥ param||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lāvādayaḥ svasvavargeṣu varatarāḥ| tatra lāvo-viṣkireṣvatiśreṣṭhaḥ, rohito-matsyeṣu| sa hi pratisrotovicārī ākāśaplavanaśca| tathā coktam (saṅgrahe sū.a.7)-"pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca| rohitaḥ pravarasteṣām" iti| godhā ca-bileśayeṣu varā| eṇo-mṛgeṣviti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃseṣu varaṃ nirddhārayati-lāvarohiteti| lāvo-viṣkireṣu varaḥ| rohito-matsyeṣu varaḥ| godhā-bileśayeṣu varā| eṇo-mṛgeṣu varaḥ| paramiti varebhyo'pi varāḥ| varāstu saṅgrahe uktāḥ (sū.a.7)-"eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ| tittiriḥ krakaro godhā śvāvidgṛdhromṛgādhipaḥ|| barhiṇaḥ sārikā nyaṅkurhaṃso rohitakacchapau| varmī cāgryāḥ svavargeṣu, pravarāsteṣvapi smṛtāḥ|| lāvaiṇagodhāsiṃhāśca, nindito gauḥ sadarduraḥ| ṛṣyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ yathāyatham||" iti|</ab>
          <ab type="mula">māṃsaṃ sadyohataṃ śuddhaṃ vayaḥsthaṃ ca bhajet-----| ---------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsaṃ sadyohataṃ bhajet, sadyohatasya māṃsaṃ bhajedityarthaḥ| tathā, śuddhaṃ-snāyvasthyādirahitam| tathā, vayasi tiṣṭhatīti vayaḥstham,- yadyapi sarvaṃ māṃsaṃ vayaḥsthameva, tathā'pīha vayaḥsthamityuktyā śobhanaṃ taruṇaṃ vaya iti gamyate| tasmādyūnaḥ prāṇino māṃsaṃ bhajet, na bālavṛddhayoriti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsabhajanaṃ niyacchati-māṃsamiti| sadyohataṃtatkālavyāpāditamṛgādijam| śuddhaṃ-asthyādirahitam| vayaḥsthaṃ-taruṇamṛgādijam| ebhyo'nyanna sevyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">---------------------------------------------tyajet| mṛtaṃ kṛśaṃ bhṛśaṃ medyaṃ vyādhivāriviṣairhatam||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛtaṃ-svayaṃ mṛtaṃ na bhajet, avijñātasvarūpeṇa vyādhināmṛtasya prāṇino yanmāṃsaṃ tattyajedityarthaḥ| kṛśaṃ-durbalaṃ na bhajet| tathā, bhṛśaṃ medyaṃ-atimeduraṃ māsaṃ tyajet| tathā, vyādhinā-vijñātasvarūpeṇa hatasya, vāriṇā viṣeṇa ca hatasya, nirjīvīkṛtasya, yanmāṃsaṃ tattyajet| saṅgrahe tu (sū,a.7) haṃsādīnāṃ viśeṣā uktāḥ| yathā-"haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmadhuro himaḥ| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ|| godhā niyacchati viṣaṃ mūṣakaḥ śukravardhanaḥ| guruṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam|| vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ guru doṣalam|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sevyeṣvapi bhṛtādīnyapavadati-tyajediti| yat sadyohatamapi kena hatamiti na jñāyate tat-mṛtam| kṛṣaṃ-apuṣṭam| bhṛśaṃ medyaṃ-atyantapuṣṭam| vyādhihataṃ-jvarādinā hatam| vārihataṃ-jalamajjanādinā| viṣahataṃ-viṣadigdhaśastrahataṃ sarpādinā vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī, garbhiṇī guruḥ| laghuryoṣiccatuṣpātsu, vihaṅgeṣu punaḥ pumān||69||</seg> <seg type="unit" n="70">śiraḥskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnośca gauravam| tathā''mapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram| māṃsādgarīyo vṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛdgudam||71||</seg> <seg type="unit" n="3">iti māṃsavargaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe yathāsaṃkhyaṃ guruṇī| pūrvaṃ ca paścaṃ ca pūrvapaśce, tayorardhe| puṃsaḥ pūrvārdhaṃ guru, striyaḥ paścārdhaṃ gurvityarthaḥ| garbhiṇī guruḥ-garbhiṇīmāṃsaṃ guru| catvāraḥ pādā yeṣāṃ te catuṣpādaḥ, teṣu catuṣpātsu-gavādiṣu madhye, strī laghuḥ| catuṣpāditi "saṃkhyāsu pūrvasya" ityantalopaḥ| vihaṅgeṣu-dvijeṣu tu, pumān laghuḥ| śiraḥprabhṛtīnāṃ māṃsānāṃ yathāpūrvaṃ gurutvaṃ nirdiśet| evaṃ sakthyādimāṃsebhyaḥ śiromāṃsaṃ gurutamamityavatiṣṭhate| āmapakvāśayayośca yathāpūrvaṃ gurutvanirdeśaḥ| tena pakvāśayādāmāśayo guruḥ| raktādīnāṃ dhātūnāṃ yathottaraṃ gurutvaṃ nirdiśet| tena lohitānmāṃsaṃ guru, māṃsānmeda ityādi| "māṃsādgarīyo vṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛdgudam|" ityatrā'pyuttarottaramityanuvartate| tena māṃsādgurutaro vṛṣaṇaḥ tasmānmeḍhraḥ, yāvatsarvagariṣṭhaṃ gudaṃ nirdiśediti| iti māṃsavargaḥ| māṃsavargādanantaraṃ śakavargo nigadyate--</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avayavādiviśeṣeṇa gauravalāghave āha-puṃstriyoriti| puṃsaḥ-pulliṅgasya mṛgādeḥ śarīrasya, pūrvārddhaṃ-nābhyādiśirontaṃ guru| strīṇāṃ tu paścārddhaṃ-nābheradhobhāgaṃ guru| garbhiṇī tu sarvaiva guruḥ| catuṣpātsu madhye yoṣit-strī laghuḥ| vihaṅgeṣu-pakṣiṣu madhye, pumān laghuḥ| śiraskandhorviti yathāvayaveṣu madhye pṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnoriti pṛṣṭhāditrayasya yathāpūrvaṃ gauravaṃ nirdiśet| sakthibhyāṃ kaṭī guruḥ, kaṭyāḥ pṛṣṭhaṃ guru| sakthiśabdena jaṅghe grāhye, ūrvoḥ pṛthaggrahaṇāt| "śirovatpādagauravam" iti khāraṇādinā pādayoḥ śirastulyatvavacanāt cakārāt pādayośca gauravaṃ vidyāt| śiraḥskandhorūṇaśca gauravaṃ vidyāt| ūrubhyāṃ skandhau gurū, tābhyāṃ śiro guru| uruskandhaśiraḥsakthikaṭīpṛṣṭhānāṃ yathottaraṃ gauravamityarthaḥ| uktaṃ ca suśrutena (sū.a.46/130)-"tathā sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi|" iti| kāleyakaṃ-vṛkkaḥ| tathā''mapakvāśayayoḥ-pakvāśayādāmāśayo gururityarthaḥ| śoṇitaprabhṛtīnāmuttarottaraṃ-śoṇitādibhiḥ śabdaiḥ śoṇitasārādayo gṛhyante, tena śoṇita sārasya prāṇi no māṃsāt māṃsasārasya māṃsaṃ guru, tato medaḥsārasya, tato'sthisārasya, tato majjasārasya, tataḥ śukrasārasyeti| nanu, evaṃ cet tvaksatve'pi grāhye| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/117)-"tvagraktādīni satvāntānyagryāṇyaṣṭau yathottaram| balapramāṇajñānārthaṃ sārāṇyuktāni dehinām||" iti| satyam| kintu tvaksārasya māṃsatvenānupayogāt satvasārasya tiryakṣvasambhavādagrahaṇam| raktādidhātūnāmeva yathottaraṃ gaurave vyākhyāyamāne ko doṣaḥ? iti cet na| māṃsaprastāve teṣāmaprastutatvāt| suśrutenāpi(sū. a. 46/130)-"sthānādikṛtaṃ māṃsasya gurulāghavamupadekṣyāmaḥ| tadyathā-raktādiśukrānteṣu dhātuṣūttarottarā guravaḥ|" ityuktam| tathā ca carakaḥ (sū.a. 27/328)-"caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate||" iti śarīrāvayavādivaddhātūnāṃ gurulāghavatvenopādānāt| kiñca dhātavaścedvivakṣitāḥ syuḥ, tadā rasādīnāmiti brūyāditi| māṃsāddṛṣaṇādi yathottaraṃ garīyaḥ, vṛṣaṇānmeḍhram, meḍhrāddvṛkkau, vṛkkābhyāṃ yakṛt, yakṛt-kālakhaṇḍam, tato gudam, māṃsāditi śiromāṃsāt| yadāha khāraṇādiḥ-"sakthiskandhā uraḥ śīrṣaṃ muṣkau tvaṅ mehanaṃ kaṭiḥ| vṛkkau yakṛdgude vakṣaścāmiṣanmadhyameva ca|| gurūttarottaraṃ vidyācchirovatpādagauravam|" iti| nanu, khāraṇādistvaco'dhikaṃ kaṭyā gauravamāha, śiraḥpādayostulyam| suśrutastu śiraso'dhikaṃ pādayoḥ, kaṭyā adhikaṃ tvacaḥ| tatkimatra pramāṇam ? ucyate| tvakcarmaṇorarthabhedādavirodhaḥ| na hi tvageva carma| kintarhi? bāhyā-tvak, saṃhatiḥ-carma| śiraḥpādamiti dvandvaikatve kṛtvā kroḍācchiraḥpādaṃ gurviti vyākhyeyam, na tu kroḍācchirastataḥ pādāviti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyāstridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaśvāsau, grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ|| kaṭupāko'gnikṛtpathyaḥ sannipāte'nilāvare| tadvallāvo'pyarūkṣaśca kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ|| pārāvatāḥ kapotāśca tadvadvanyāḥ supūjitāḥ| godhā niyacchati viṣaṃ, mūṣakaḥ śukravarddhanaḥ|| haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ| pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca|| rohitaḥ pravarasteṣāṃ, paraṃ cilicimo'varaḥ| agocaravicāritvātsarvadoṣakaro hi saḥ|| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ| gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam|| vṛddhānāṃ srāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ guru doṣalam|" iti| iti māṃsavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">atha śākavargaḥ| śākaṃ pāṭhāśaṭhīsūṣāsuniṣaṇṇasatīnajam| tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādijaṃ śākaṃ tridoṣaharaṃ laghu grāhi ca| tadvat rājakṣavakavāstuke|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha śākavargaḥ| snehādisaṃskṛta udbhidavayavaḥ-śākam| tatra pāṭhādiguṇānāha-śākaṃ pāṭheti| pāṭhāambaṣṭhā| śaṭhī-karcūraḥ| śūṣā-kāsamardikā kāsamardasadṛśī| suniṣaṇṇaḥ-caturdalaścāṅgerīsadṛśaparṇaḥ| satīno-viṣṇukrāntā| rājakṣavo-dugdhikā| vāstukaḥ-kaṅkavāstukaḥ|</ab>
          <ab type="mula">suniṣaṇṇo'gnikṛdvṛṣyasteṣu------------| ------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu madhye, suniṣaṇṇaḥ-svastikākhyo, jalamadhye bhavati| patraiścāṅgerītulyo'gnikaro vṛṣyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atrakeṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra suniṣaṇṇaguṇānāhasuniṣaṇṇa iti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------rājakṣavaḥ param| grahaṇyarśovikāraghnaḥ------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājakṣavaḥ-kṣudvibodhano rājaśākākhyaḥ, paraṃ-atyarthaṃ, grahaṇyarśovikāraghnaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rājakṣavaguṇānāha-rājakṣava iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">------------------------------------------------| -----------------------varcobhedi tu vāstukam||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāstukaṃ tu-punaḥ raktavāstukākhyaṃ, varcobhedi-purīṣasya bhedanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāstukaguṇānāha-varcobhedīti| varcobhedisaram|</ab>
          <ab type="mula">hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā svaryā-----------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākamācīṃ tridoṣaghnī, kuṣṭhanāśinī, bṛṣyā, kiñciduṣṇā, sarā-bhedinī, svarahitā ca| svāsthyasaṃvāhakatvena ca rasāyanasadṛśī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kākamācīguṇānāha-hanti doṣatrayamiti| rasāyanī-vayaḥsthāpanī| kākamācī-kāmātā| yattu suśrutenoktaṃ (sū.a.40/5)- "tiktā kākamācī pittaṃ varddhayati, uṣṇavīryatvāt|" iti| tadanyārtham| kevalaṃ pittaṃ karotyeva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">------------------------------------------------| -------------------------cāṅgeryamlā'gnidīpanī||74||</seg> grahaṇyarśo'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ| -------------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cāṅgerī-kṣudrāmlikā, amlā, agnidīpanī, grahaṇyādiṣu hitā, uṣṇavīryā, saṅgrāhiṇī, laghvī ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cāṅgerīguṇānāha-cāṅgerīti| cāṅgerī-amlapatrikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">-----------------------------------------------| paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgeṣṭāvalgujā'mṛtāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vetrāgrabṛhatīvāsākutilītilaparṇikāḥ| maṇḍūkaparṇīkarkoṭakāravellakaparpaṭāḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">nāḍīkalāyagojihvāvārtākaṃ vanatiktakam| karīraṃ kulakaṃ nandī kucailā śakulādanī||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kaṭillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkaśam| tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādīni karkaśāntānyaṣṭāviṃśatiḥ śītaviryāṇi tiktāni pāke kaṭūni grāhīṇi vātalāni kaphapittaghnāni ca| saptalā-sātalā| ariṣṭo-nimbaḥ| śārṅgeṣṭā-aṅgāravallikā| avalgujo-bākucī| amṛtā-guḍūcī| vetro-vaṃśasadṛśaḥ, tasyāgram| vāsā-vṛṣaḥ| kutilī-sūkṣmatilajātiḥ| tilaparṇī-badarakaḥ| maṇḍukaparṇīṃ-maṇḍūkī, ādityavallī| karkoṭakāravellakepunaḥ prathite eva| parpaṭaḥ-śītapriyākhyaḥ| nāḍīkalāyaṃ-sakulākṣakaḥ suvarcalābhedaḥ| gojihvā-godhūmikā, "godhūmikā tu gojihvā gojī kroṣṭukamūlikā|" vanatiktakaṃ-vatsakaḥ| kulakaṃ-kākatindukaḥ| nandī-jayavṛkṣaścaśabditaḥ| kucailā-pāṭhā| śakulādanī-kaṭukā| kaṭillaṃ-dīrghapatrā varṣābhūḥ| kośātakoghaṇṭoliḥ| karkaśaḥ-kampillakaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paṭolādiguṇānāha-paṭoleti| paṭolaṃ-rājīphalam| saptalā-sātalā| ariṣṭo-nimbaḥ| śārṅgeṣṭā-aṅgāravallī| avalgujo-bākucī| amṛtā-guḍūcī| vetro-vaṃśasadṛśaḥ, tasyāgraṃ-agrabhāgaḥ| bṛhatī dvidhā,-siṃhī vyāghrī ca| vāsā-āṭarūṣakaḥ| kuntilī-cañcusadṛśī dīrghapatrā| tilaparṇikā-badarakaḥ| maṇḍūkaparṇī-brāhmī| karkoṭaṃ-karkoṭīphalam| kāravellakaṃ-suṣavīphalam| parpaṭo-jvaraghnaḥ| nāḍīkalāyo-matsyākṣaḥ| gojihvā-dārvipatrikā| vārtākaṃ-vṛntākam| vanatiktakaṃ-kirātatiktam| karīraṃ-gūḍhapatram| kulakaṃkākatindukam| nandī-meṣaśṛṅgī| kucailā-kṛṣṇapāṭhā| śakulādanī_kaṭurohiṇī| kaṭillaṃ-raktapunarnavā| kembukaṃ-prasiddham| kośātakaṃ-kṛtavedhanam| karkaśaṃ-kampillam| paṭolādikaṃ śītatiktādiguṇam| atra paṭolanimbāvalgujāmṛtāvetrāgrakarkoṭakakāravelleṣu vivādaḥ| tatra paṭolaphanaṃ prati suśrutaḥ (sū.a. 46/268)-"kaphapittaharaṃ vraṇyamuṣṇaṃ tiktamavātalam| paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam||" khāraṇādiḥ-"sasnehoṣṇaṃ laghu svādu pāke doṣānulomanam| uktaṃ tiktaṃ tiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ nimbapaṭolayoḥ|| tathā,-paṭolanimbaṃ vātaghnaṃ tiktamanyattu vātalam|" iti| tatra khāraṇādyuktaṃ tridoṣaghnatvameva grāhyam, anyathā'nvayānupapatteḥ- vāgbhaṭoktasya hi "vātalam" ityasya saptalādibhiranvayatvena sārthakyāt, paṭolasya kaphapittaharatvādibhiḥ| ata eva hariścandrajaijjaṭādayaṣṭīkākārā apyuddṛtavyaktivyatirekeṇa gaṇaguṇā ityāhuḥ| suśrutoktasya tu "avātalam" iti śabdasya vāta-ghnatvamevārthaḥ, viruddhārthatvānnañaḥ| yadyapi vātodāsīnatvavātaghnatvayoḥ sahānavasthānalakṣaṇo virodho'sti, tathāpyavāta-laśabdena vātodāsīnatvaṃ na grāhyam, tantrāntaravirodhasya tada-vasthatvāt| athavā, avātalaśabdena vātakaraṇābhāva ucyate, sa ca vātaghnatve'pyasti, ityavirodhaḥ| ata eva rasebhedīye vakṣyati (hṛ. sū.a. 10/35)-"tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam| ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ||" iti| mādhavakaśamanaṃ mūlaṃ tasya virecanam||" iti| uṣṇatvaśītatvayoruṣṇatvaṃ grāhyam, anavakāśatvāt| śītalatvaṃ vātalatvavat sāvakāśam| nimbe tu khāraṇādyuktaṃ tridopaghnatvaṃ phalaviṣayam, sasnehatvādīnāṃ phala eva sambhavāt paṭolasāhacaryācca| carakasaśrutādyuktaṃ vātalatvaṃ patravipayam| avalgujasya pittakaratvavātaghnatve āha khāraṇādiḥ-"avalgujaḥ saiḍagajaḥ pittakṛtkaphavātajit|" iti| tatphalaviṣayam, dhānyavarge pāṭhāt| ata evoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 12)- "avalgujaiḍagajayorbījaṃ vātakaphapraṇut|" iti| pittaghnatvaṃ vātalatvaṃ ca patraviṣayam| suśruto'pyāha (sū. ā. 46/265)- "avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ|" iti| guḍūcyāstridoṣaghnatvamuṣṇatvaṃ coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 12)- "tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛṭdāhakāmalāvātaraktanut||" iti| tatra tridoṣaghnatvoṣṇatve grāhye, anavakāśatvāt| vātalatva śītalatve tu paṭolavatsāvakāśe| tathā, vetrāgrasya khāraṇādinā tridoṣaghnatvamuktam-"cañcurmarmarikā pāṭhā vetrāgraṃ suniṣaṇṇakam| śaṭhīśākaṃ ca saṅgrāhi doṣatrayahitaṃ laghu||" iti| tatra tridoṣaghnatvaṃ grāhyam, hārītena vātalasyāpohitatvāt,-"sarvaṃ tiktaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vetrāgrapaṭolāt|" iti| suśrutena anuktatvācca, (sū. a. 46/270)- "āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ| kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ||" iti| karkoṭakāravellayoḥ suśrutena vātaghnatvamuktam (sū.a. 46/269)-"kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ kaṭukaṃ laghu| vāRtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam|| tadvatkarkoṭakaṃ vidyātkāravellakameva ca||" iti| tatra vātalatvaṃ grāhyam, ātideśikādaupadeśikasya balīyastvāt sādṛśyasya ca katipayairapi guṇaiścaritārthatvācca| upamānādupameyasya hīnaguṇatvāt| kiñca carakādiviruddhaḥ suśrutapāṭho na pramāṇamityuktaṃ jaijjaṭena| vigītaścāyamatideśapāṭhaḥ|</ab>
          <ab type="mula">hṛdyaṃ paṭolaṃ kṛminutsvādupākaṃ rucipradam| -------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmānyaguṇānuktvā keṣāṃcidguṇakarmaviśeṣamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolaṃ hṛdyādiguṇayuktam| muninā (?) tu tridoṣaśamanatvamuktam-"paṭolapatraṃ pittaghnaṃ vallī cāsya kaphāpahā| phalaṃ tridoṣaśamanaṃ mūlaṃ cāsya virecanam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra paṭolaguṇānāhahṛdyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">-------------------------------------------------| pittalaṃ dīpanaṃ bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bṛhatīdvayaṃ,-sthūlabṛhatī-mahoṭikākhyā, kṣudrabṛhatī-kaṇṭakārikākhyā| tadetadubhayaṃ pittakaramagnidīpanaṃ śakṛdādīnāṃ bhedanaṃ vātaghnaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛhatīdvayaguṇānāha-pittalamiti|</ab>
          <ab type="mula">vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param| -------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛṣaṃ chardikāsau hanti| raktapittaṃ cātyarthaṃ jayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāsāguṇānāha-vṛṣamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">-------------------------------------------------| kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphajitparam||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāravellamīṣadrase kaṭukamagnidīptikaramatiśleṣmaghnam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāravellaguṇānāha-kāravellamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">vārtākaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vārtākaṃ rase kaṭu tiktamuṣṇavīryaṃ madhuraṃ vātaśleṣmaghnam| saha kṣāreṇa vartate sakṣāraṃ,-kiñcitkṣāratvayuktam| agnijananam| hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam| rucyaṃ-rucikṛt| apittalaṃ-nañīṣadarthe, kiñcitpittakaramityarthaḥ| nanu, saha kṣāreṇa vartate ityatra sakṣāramityevaṃ kathamuktam ? yāvatā kṣāro dravyam| tathā ca prāguktaṃ kṣaraṇādityādi| na dravyaṃ dravyeṇa saha vartate| tathā ca guṇānāmevāyaṃ dharmo yaddravyāśritatvaṃ nāma| tasmāt sakṣāramityayuktamiva manyāmahe| atrā''cakṣmahe| kṣāraśabdenātra kṣāradharma upalakṣyate visrāvaṇādyātmakaḥ| yadvaśāt sakṣāramiti dravyaṃ vyapadiśyate| tasmātsakṣāramityupapannam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vārtākaguṇānāha-vārtākamiti| apittalatvaṃbālapakvavyatirekeṇa| yadāha mādhavakāraḥ-"tadbālaṃ kaphapittaghnaṃ pakvaṃ sakṣārapittalam|" iti| suśruto'pyāha (sū. a. 46/269)- "jīrṇaṃ sakṣārapittalam|" iti|</ab>
          <ab type="mula">karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādu tiktakam| -------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karīraṃ-gūḍhapatrākhyam, ādhmānakaraṃ rase kaṣāyamadhuratiktakam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karīraguṇānāha-karīramiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">-------------------------------------------------| kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau ca| anayośca pittakāritvaṃ vātakaphaghnatvaṃ ca vedyam| tathā hi-prāyeṇa yaduṣṇaṃ guḍūcyādidravyaṃ, tatpittalaṃ vātakaphaharaṃ ca dṛṣṭam| tathā cāha muniḥ(?)-"kaphavātanudavalgujaḥ" iti| tadevamanyatrāpyaucityena doṣakaratvādi kalpyam| saṅgrahe (sū.a.7) cānye'pyuktāḥ| yathā-"satarūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| kumārajīvaloṇikā nalinī cucuparṇikā|| svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru| śyāmāśālmalikāśmaryaphañjīkarṇikayūthikāḥ| vṛkṣādanīkṣīravṛkṣabimbītanikavṛkṣakāḥ| rodhraḥ śaṇaḥ karbudāraḥ saśelurvṛṣamūṣikā|| bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam| paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajitparam|| vātapittaharā bhaṇḍī parviṇī parvapuṣpikā| laghuruṣṇā sarā tiktāsorubūkā ca lāṅgalī| vātalau kaṭutiktāmlabhedinau tilavetasau| viśvarāsnābalāśākaṃ vātaghnamatisāranut|| vātaṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ kaṇḍīracitrakau|" iti| muninā cānye'pyuktāḥ (ca.sū.a.27|102)-"nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ| kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām||" iti| tathā, suśrute gaditam (sū.a.46|282)-"karīrakusumaṃ jñeyaṃ kaphapittaharaṃ laghu| āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate|| cāturthakajvaraharaṃ nasyayogena śīlitam| rājavṛkṣasya nimbasya śigroḥ siṃhamukhasya ca|| kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca| śreyasī tilaparṇī ca bilvapatraṃ ca vātanut||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kośātakāvalgujakayorguṇānāha-kośātaketi|</ab>
          <ab type="mula">taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghuḥ| madapittaviṣāsraghnaḥ--------------------|83|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṇḍulīyo-maṇḍīrakākhyaḥ, śītavīryo rūkṣaḥ svādupākaraso laghurmadādināśanaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> taṇḍulīyaguṇānāha-taṇḍulīya iti| taṇḍulīyaḥ-alpamāriṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">------------------------------muñjātaṃ vātapittajit||83||</seg> snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛtparam| ------------------------------------------------------|84|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> muñjātaṃ vātapittahṛt snigdhādiguṇayutamatiśukrakṛcca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> muñjātaguṇānāha-muñjātamiti| muñjātaṃ-kandaviśeṣaḥ, kāśamīre prasiddhaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| gurvī sarā tu pālaṅkyā-------------------------|84|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pālaṅkyā gurvī| tathā, sarā-śakṛdādibhedinī| tuśabdaḥ picchilaśleṣmalahimādīnāṃ saṅgrahoktānāṃ samuccayārthaḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"pālaṅkyā picchilā gurvī śleṣmalā bhedinī himā|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pālaṅkyāguṇānāha-gurvīti| īṣallohitacīritapatrā vāstukasadṛśā-pālaṅkyā| "vāstukena samā jñeyā īṣallohitapatrikā| tathā cīritapatrā ca pālaṅkyā sā prakīrtitā||" nanu, "cillī vāstukavat jñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat| vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā||' iti suśrutena (sū.a. 46/261) baddhaviṇmūtroktā, iha tu sareti virodhaḥ| maivam| āmā baddhaviṇmūtrā, pakvā tu sareti viṣayabhedāt| yadāha carakaḥ-"sarvāṇi sūpyakāni" ityādau pālaṅkyāṃ paṭhitvā, (ca. sū. a. 27/99)-"śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati| madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam||" iti| suśrutoktaṃ ca pittakaphahitatvaṃ pittāvṛtakaphaviṣayamiti| "pālaṅkyā picchilā gurvī śleṣmalā bhedinī himā||" iti saṅgrahe (sū. a. 7) śleṣmalatvavacanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">-------------------------------------------------| -----------------------------madaghnī cāpyupodakā||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upodakā madanāśinī| apiśabdāt gurvī sarā ca| upodakā-mayālī, khaṇḍapālaṅkyeti prathitā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upodakāguṇānāha-madaghnīti| upodakā-potakī| cakārāt pūrvavat| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.7)-"madaghnyupodakā cañcurgrāhī tau pūrvavattathā||" iti|</ab>
          <ab type="mula">pālaṅkyāvatsmṛtaścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ| -----------------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cañcuḥ pālaṅkyāsadṛśo guṇaiḥ smṛtaḥ| sa punaścañcuḥ saṅgrahaṇātmako-na bhedī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cañcuguṇānāha-pālaṅkyāvaditi| gururiti siddhe pālaṅkyāvadvacanamuktānuktapālaṅkyāguṇaprāsyartham| nanu, "laghuḥ pāke tu jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ hitaḥ| kaṣāyamadhuro grāhī cañcusteṣāṃ tridoṣahā||' iti suśrutena (sū.a. 46/251) laghutvaṃ tridoṣaharatvaṃ coktam| iha tu gurutvaṃ śleṣmalatvaṃ ceti virodhaḥ| maivam| tridoṣaharatvalaghutve eva grāhye, ātideśikasyaupadeśikena bādhāt| ata evoktaṃ khāraṇādinā-"cañcurmarmarikā pāṭhā vetrāgraṃ suniṣaṇṇakam| śaṭhī śākaṃ ca saṅgrāhī doṣatrayahitaṃ laghu||" ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">---------------------------------------------| vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā||85||</seg> jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvī vṛṣyā rasāyanam| ------------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidārī-śṛgālikā, vātapittaharā mūtralādiguṇayuktā rasāyanaṃ ca| kandasyaivāyaṃ guṇanirdeśo bodhyaḥ| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.27|117)-"jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyo balyaḥ śasto rasāyanam| vidārikandaḥ kaṇṭhyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vidārīguṇānāha-vidārīti| vidārī-bhūkuṣmāṇḍī, tasyāḥ kando'tra grāhyaḥ| uktaṃ ca (carakeṇa sū. a. 27/117)- "vidārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">-----------------------------------------------| cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantī cakṣuṣyādiguṇayuktā| yā madhuRrā sā śītavīryā ca| yā tvamadhurā sā ebhirguṇaiḥ kiñcidūnā| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā| śākānāṃ pravarā, nyūnā dvitīyā kiñcideva tu||" iti| muninā tu jīvantyāḥ śatāvaryādyāśca vātapittaharatvamagādi| tatpāṭho hi (ca,sū.a.27|104)-"bhaṇḍīśatāvarīśākaṃ balājīvantijaṃ ca yat| parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ matam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jīvantīguṇānāha-cakṣuṣyeti| jīvantī-svarṇavarṇamūlanālādikā| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "śākānāṃ pravarā, nyūnā dvitīyā kiñcideva tu|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārvervārutiṇḍiśam| tathā trapusacīnākacirbhaṭaṃ kaphavātakṛt||87||</seg> bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru| -----------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kūṣmāṇḍādikaṃ kaphavātakṛt bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kuṣmāṇḍādiguṇānāha-kūṣmāṇḍeti| kūṣmāṇḍaṃpuṣpaphalam| tumbaṃ-alābuḥ| kāliṅgaṃ-kaliṅgaḍam| karkāruḥ-kharbujaḥ| ervāruḥ-karkaṭī| tiṇḍiśaṃ-chāṭakam| trapusaṃ-vālukam| cīnākaṃ-vīṇakam| cirbhaṭaṃ-ḍaṅgaram| bhedi-malānām| viṣṭambhi-vāyoḥ| gurutve ca krama uktaḥ khāraṇādinā-"trapusairvārukarkārukūṣmāṇḍālābucirbhāṭaḥ| madhurā rūkṣaṇāḥ śītā gauravaṃ tūttarottaram||' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">atra viṣeśamāha ---- -----------------------------------------------| vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit||88||</seg> bastiśuddhikaraṃ vṛṣyam------------------------------| -----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vallīphalānāṃ madhye kūṣmāṇḍaṃ-puṣpaphalasaṃjña varam| tathā, vātapittaharaṃ bastiśuddhikaraṃ vṛṣyaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra kūṣmāṇḍaguṇānāhavallīphalānāmiti|</ab>
          <ab type="mula">---------------------trapusaṃ tvatimūtralam| ----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trapusaṃ punaratiśayena mūtralam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trapusaguṇamāha-trapusamiti| atigrahaṇāt kūṣmāṇḍādīnāmīṣanmūtralatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">----------------------------------------------------| tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi kāliṅgairvārucirbhaṭam||89||</seg> bālaṃ pittaharaṃ śītaṃ vidyātpakvamato'nyathā| ----------------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tumbaṃ-alābusaṃjñaṃ rūkṣataram| ervārukādyapi rūkṣam, tumbaṃ tvatiśayenetyarthaḥ| tathā, grāhi| pūrvāṇi tu sāmānyaguṇoktyā bhedīnyeva| carakamunimatānusāriṇastvevaṃ vyācakṣate,-tumbaṃ rūkṣataram, kāliṅgairvārucirbhaṭaṃ grāhīti| kāliṅgaṃ- karcaram| ervāruḥ-karkaṭikā| cirbhaṭaṃ-ḍaṅgaram, mālaveṣu prasiddham, atiprasiddhaṃ jālandharādiṣu| etacca bālaṃ-asampūrṇarasādi, pittaharaṃ śītavīryaṃ ca| ato-bālādviparītam, pakvaṃ pittakaramuṣṇavīryaṃ cetyarthaḥ| suśrutenoktam (sū.a.46|218)-" nīlaṃ yattrapusaṃ bālaṃ vṛṣyaṃ pittaharaṃ matam| tatpāṇḍu kaphakṛjjīrṇamamlaṃ pittakaraṃ smṛtam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tumbaguṇānāha-tumbaṃ rūkṣataramiti| taragrahaṇāt kūṣmāṇḍādīnāmīṣadrūkṣatvam| kāliṅgādīnāṃ guṇānāha-grāhi kāliṅgeti| grāhīti kecittumbena sambadhnanti| tadasat| "alābu bhedanaṃ teṣāṃ trapusaṃ tvatimūtralam| ervārrukaṃ sṛṣṭamūtraṃ, grāhi karkārucirbhaṭam||" iti khāraṇādivacanāt| bālakuṣmāṇḍāderguṇānāha-bālamiti| kecitkāliṅgādiviṣayatvamevāsya vākyasyāhuḥ| tadasat| "pittanutteṣu kūṣmāṇḍaṃ bālam" iti, "bālaṃ sunīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ smṛtam|" iti ca suśrutavacanāt (sū.a. 46/213)| pakvasya kūṣmāṇḍāderguṇānāha-pakvamiti| ato'nyathā-pittakaramuṣṇaṃ ca| pakvaṃ-īṣatpamkvam, samyakpakvasya vakṣyamāṇatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">-------------------------------------------------| śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit||90||</seg> rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyamaṣṭhīlā'nāhanullaghu| -------------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śīrṇavṛntaṃ-karcaram, īṣatkṣāraṃ pittalaṃ kaphavātaghnaṃ ca| rucikaramagnidīptikṛt hṛdyam, aṣṭhīlāmānāhaṃ ca hanti, laghu ca|| "ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭīlordhvaṃ samunnataḥ|" iti (hṛ. ni. ha. 11|60) aṣṭhīlālakṣaṇam| sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam| ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate " iti (hṛ. ni. a. 11|59) ānāhalakṣam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śīrṇavṛntasya kūṣmāṇḍāderguṇānāha-śīrṇavṛntamiti| aṣṭhīlānāhau-gulmanidāne vakṣyete| pittalatvaṃ-kūṣmāṇḍaṃ vinā, "śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām||" iti (sū.a.46/213) suśrutavacanāt| śīrṇavṛntaśabdena samyakpakvaṃ lakṣyate| samyakpakvasya hi vṛntaṃ śīryate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">-------------------------------------------------| mṛṇālabisaśālūkakumudotpalakandakam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">nandīmāṣakakelūṭaśṛṅgāṭakakaserukam| krauñcādanaṃ kaloḍyaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛṇālādi rūkṣaṃ saṅgrahaṇaṃ śītavīryaṃ guru ca| mṛṇālaṃ dvividhaṃ,-sūkṣmaṃ sthūlaṃ ca| tatra sūkṣmaṃ-mṛṇālam, itarat-bisam| śālūkaṃ-padmamūlam| kumudakandam| kumudaṃ-śaśipriyam| utpalakandakaṃ-raktotpalakandam| nandī-tuṇḍerikā| māṣako-vāstulaḥ| kelūṭaṃ-kismakasaṃjñamudumbarabhedaḥ| śṛṅgāṭakaṃ-trikoṇākṛti jalodbhavaṃ kandam| kaserukaṃ-māgadham| krauñcādanaṃ-tamedam| kaloḍyaṃ-padmabījam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mṛṇālādiguṇānāha-mṛṇāleti| mṛṇālaṃsūkṣmaṃ kamalamūlam, bisaṃ-sthūlam, śālūkaṃ-padmakandaḥ, kumudotpalayoḥ kandasya pṛthaggrahaṇāt| raktaṃ-padmam, śvetaṃ-kumudam, nīlaṃ-utpalam| nandīmāṣako-vānīrakaḥ| kelūṭaṃ-jalodumbaraḥ| śṛṅgāṭakaḥ-trikoṇo jalakandaḥ| kaserukaṃ-lomaśakṛṣṇavartulasūkṣmastaḍāgakandaḥ| krauñcādanaṃ-thembulikā| kaloḍyaṃ-padmabījam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">kalambanālikāmārṣakuṭiñjarakutumbakam| cillīlaṭvākaloṇīkākurūṭakagavedhukam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">jīvantajhuñjhveḍagajayavaśākasuvarcalāḥ| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru| śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati||95||</seg> svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam| -------------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalambādikaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kiñcillavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru ca| śītaviryaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca| mūtrapurīṣe sṛjati-bahiḥ kṣipati| biṣṭabhya-udarapradeśe piṇḍībhūya, jīryati-pariṇamati| prāyograhaṇaṃ kiñcideṣāṃ madhye naivaṃsvarūpamiti jñāpanārtham| kalambaṃ-kadambaḥ| nālikā-dīrghanālarūpā kalambusaṃjñā| mārṣo-gandhārikā| kuṭiñjaraṃ-tāmramūlakam| kutumbako-droṇapuṣpī| cillī-pṛthupatraṃ yavaśākaṃ kunāmasaṃjñam| laṭvāko-gugguluśākam| loṇīkā-loṇāraḥ| kuruṭakaḥ-sthitivārakaḥ| gavedhukaṃ-tṛṇadhānyaviśeṣaḥ| jīvanto-bṛhadgāndhāram| jhuñjhuḥ-jhuñjhurukaḥ| eḍagajaḥ-prapunnāṭaḥ| yavaśākaṃ-hnasvapatrā cillī| suvarcalā-ravibhaktā| ālukāni ca sarvāṇi-nānāvidhāni raktālukamadhukālukādibhedena| sūpyāni-mudgarājamāṣādipatrāṇī| lakṣmaṇaṃ-madhuyaṣṭikā| etacca sarvaṃ svinnaṃ niṣpīḍitarasamatibahusnehaṃ ca nātyapathyam| suśrute(?)coktam-"saṃskṛtaṃ vesavāreṇa sasnehaṃ śākamiṣyate| rājikāsaktubhaktādisaṃskāraṃ cānuvartate||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kalambādiguṇānāha-kalambanāliketi| kalambo-nāḍyākāraḥ sūkṣmasuṣiro bahutoyajaḥ| nālikā-tasmādalpā ślakṣṇā mārpaḥ-maṇṭakaḥ| kuṭiñjaraḥ-prasiddhaḥ| kutumbako-droṇapuṣpī| cillī-prasiddhā| laṭvākaṃ-gugguluśākam| loṇīkā-gholikā| kurūṭakaḥ-śitivārakaḥ| gavedhukā-kasikā| jīvanto-raktanālo mārṣaḥ| jhuñjhuḥ-jhuñjhurūkaḥ| eḍagajaḥ-prapunnāṭaḥ| yavaśākaṃ-cillīsadṛśaṃ laghupatram| suvarcalā-ravibhaktā| sarvāṇyālukāni-piṇḍālukamadhvālukahastyālukādīni| sūpyāni-mudgādīnām śimbyaḥ patrāṇi ca| lakṣmaṇā _ raktabinducchadā, tasyā idaṃ lākṣmaṇam| lakṣmaṇaṃ-yaṣṭīmadhu, tasyedaṃ lākṣmaṇamityeke| prāyograhaṇaṃ prapunnāṭādiṣu vyabhicārārtham| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/271)-"kaphāpahaṃ śākamuktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ| rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam||" iti| viṣṭabya jīryati-pacyamānaṃ viṣṭambhaṃ karotītyarthaḥ| ata eva pakvaṃ sat sṛṣṭaviṇmūtram| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- cillīniṣpāvalaṭvākakurūṭakagavedhukāḥ| yātukā śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā|| kumārajīvaloṇīkāyavaśākasuvarcalāḥ| kukuṇḍanalinījhuñjhumṛgadhūmakalākṣmaṇam|| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni rālakaḥ| jīvantakaścañcuparṇī prapunnāṭaḥ kuṭherakam||' iti| kalambādīnāṃ saṃskārādivaśādviśeṣamāha-svinnaṃ niṣpīḍitarasamiti| pūrvaṃ svinnam, tato niṣpīḍitarasam, tato bahunā snehena sādhitam, na tu snehāktam, nātidoṣalamiti| atidoṣalagrahaṇāt kalambādīnāṃ kiñcitpittakaratvamapi jñeyam| vātaśleṣmakaratvoktistvatiśayārthā| uktaṃ ca suśrutena (sū. a.46/275)- "svādupākarasāḥ śītāḥ śleṣmalā nātipittalāḥ| lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ||' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">-------------------------------------------------| laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laghupatrā yā cillī-yavaśākaviśeṣaḥ, sā tu vāstukasamā guṇairmatā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cillīviśeṣasya guṇānāha-laghupatreti|</ab>
          <ab type="mula">tarkārīvaruṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit| -------------------------------------------|97|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tarkārī-araṇikā, varuṇaḥ-tamālaḥ, samāhāreṇa tayordvandvaḥ| etatsvādu kiñcittiktaṃ kaphavātaghnaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tarkārīvaruṇayorguṇānāha-tarkārīti| tarkārī agnimanthaḥ| varuṇaḥ-setuvṛkṣaḥ| yattu suśrutena varuṇasya vātapittaprakopaṇatvamuktam, tatsaṃsṛṣṭaviṣayam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">-------------------------------------------------| varṣābhvau kālaśākaṃ ca sakṣāraṃ kaṭutiktakam||97||</seg> dīpanaṃ bhedanaṃ hanti garaśophakaphānilān| -------------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varṣābhvau-punarnave, tathā kālaśākaṃ, kiñcitkṣāraṃ rase ca kaṭutiktaṃ vahnidīpanaṃ bhedanaṃ garādīṃśca harati| kaṭhillo'pi varṣābhūḥ sa ca prāguktaguṇaḥ| tathā ca nighaṇṭuḥ (dhanvantarīyaḥ vargaḥ 1|274)-"punarnavā viśākhaśca kaṭhillaḥ śaśivāṭikā| vṛścīraḥ kṣudravarṣābhūrdīrghapatraḥ kaṭhillakaḥ|| punarnavo'paraḥ krūraḥ sadyo maṇḍalapatrakaḥ| śvetamūlo varṣaketurmahāvarṣābhurucyate||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varṣābhūdvayasya kālaśākasya ca guṇānāha-varṣābhvāviti| varṣābhvau-hṛsvamahatyau raktaśvetapunarnave| kālaśākaṃ-kālikāśākam| anilaghnatvaṃ tu kālaśākaṃ vinā, tasya vātalatvāt| yadāha khāraṇādiḥ-"kālaśākaṃ sakārañjaṃ kaṭukaṃ vātakopanam| dīpanīyaṃ praśastaṃ ca viṣaśophodarārśasām||" iti| carako'pi (sū. a. 27/88)- "laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālākhyaṃ śākamucyate|" iti| ata eva mādhavakāro varṣābhūbhyāṃ pṛthagāha-"kālaśākaṃ garaśleṣmaśophaghnaṃ dīpanaṃ laghu|" iti, "varṣāmbvau kaphavātaghnau hitau śophodarārśasām|" iti ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">-------------------------------------------------| dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ciribilvaḥ-pūtikarañjaḥ, tasyāṅkurā vahnidīpanāḥ kaphavātaghnāḥ sarāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ciribilvāṅkuraguṇānāha-dīpanā iti| ciribilvaḥ-karañjaḥ|</ab>
          <ab type="mula">śatāvaryaṅkurāstiktā vṛṣyā doṣatrayāpahāḥ| -------------------------------------------------|99|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāvaryā aṅkurāḥ-prarohāḥ, tiktarasā vṛṣyāḥ śukrakṛtastridoṣaghnāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śatāvaryaṅkuraguṇānāha-śatāvaryaṅkurā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">-------------------------------------------------| rūkṣo vaṃśakarīrastu vidāhī vātapittalaḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaṃśakarīro-vaṃśāṅkuro, rūkṣo vidāhī vātapittakṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vaṃśāṅkuraguṇānāha-rūkṣa iti| vaṃśo-veṇuḥ, tasya karīraḥ-aṅkuraḥ| nanu, doṣala ityucyatām, suśrutena kaphakaratvasyoktatvāt-"veṇoḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ| vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||" iti| maivam| anārṣo'yaṃ pāṭhaḥ, jaijjaṭopekṣitatvāt| ārṣastu-"veṇoh karīrāḥ śleṣmaghnāḥ" ityādi| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ| vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ kaphāpahāḥ||" iti| mādhavakāreṇāpyuktam-"vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭukā rasapākataḥ| veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ|| iti| yattukandavarge sauśrutīyāḥ paṭhanti (sū.a. 46/305)-"veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ|" iti| tadapyanārṣam, punaruktatvāt| vaṃśamūlāṅkuraviṣayaṃ vā|</ab>
          <ab type="mula">pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit| ------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> patturo dīpanastiktarasaḥ plīhādijit| pattūro-matsyākṣakaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pattūraguṇānāha-pattūra iti| pattūro-lohamāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">----------------------------------------------| kṛmikāsakaphotkledān kāsamardo jayetsaraḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsamardaḥ saraḥ kṛmyādīṃśca nāśayati| utkledaḥsrotasāṃ mālinyenārdratvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāsamardaguṇānāha-kṛmīti| utkledaḥ-kledādhikyam|</ab>
          <ab type="mula">rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram| ----------------------------------------------|101|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kusumbhaśākaṃ rūkṣamuṣṇavīryamamlaṃ guru pittakṛtsaraṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kausumbhaguṇānāha-rūkṣoṣṇamiti| kausumbhaṃkusumbhaśākam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">----------------------------------------------| gurūṣṇaṃ sārṣapaṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sārṣapaṃ śākaṃ gurūṣṇavīryam| tathā, viśaṃ-śakṛt, mūtraṃ ca badhnāti| tridoṣakṛcca| saṅgrahe tu (sū.a.7) sakṣāratvamasyoktam| tatpāṭho hi-"sakṣāramadhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ ca guru sārṣapam|" iti| suśrutena coktam (sū.a.46|238 ṭīkā)-"kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākamāsuraṃ śākameva ca|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sārṣapaguṇānāha-guruṣṇamiti| sārṣapaṃ-sarṣapaśākam| saṅgrahe tu (sū. a.7)-"sakṣāramadhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ guru ca sārṣapam| śākānāmavaraṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt||' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">yadbālamavyaktarasaṃ kiñcitkṣāraṃ satiktakam| tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu soṣṇaṃ niyacchhati||102||</seg> gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān| svarāgnisādodāvartapīnasāṃśca---------------|103|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yanmūlakaṃ bālaṃ, avyaktarasaṃ-asphuṭāsvādam, tathā kiñcitkṣāraṃ-īṣatkṣāraguṇayuktaṃ kāryato'numīyamānam, tathā satiktaṃ-īṣattiktakaṃ rasanendriyasya kiñcidudvejakam, tanmūlakaṃ doṣāṇāṃ haraṃ-doṣaharam, nānyāvastham| bālaṃ mūlakaṃ doṣaharamityanenāsya viśiṣṭā bālāvasthā doṣaharatvena niyamyate| na sarvaṃ bālāvasthaṃ doṣaharam, api tvīdṛgrūpamityarthaḥ| anye tu doṣayorharaṃ-doṣaharam, ityatra samāsaṃ kṛtvā |vātaśleṣmaghnatvamevāsya pratijānate| yataḥ kiñciduṣṇavīryatvāt pittakaratvamasyāstyeva| kiñcittiktarasopetatvena pittakartṛtvamasya vyāhartuṃ na yuktam| vakṣyati hi (hṛ.sū.a.9|25)-"rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati|" iti| evaṃ caitanmūlakaṃ vātaśleṣmaghnameva yuktam, na tu pittahṛcca, iti teṣāmabhiprāyaḥ| etacca mūlakaṃ gulmādīnniyacchati| pīnasāṃśceti caśabdaḥ samuccaye| anyānapyevaṃprāyān rogānniyacchatīti| suśrutastu (sū.a.46|240)-sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā|" iti yadbhedāntaramūce, tadapyatraiva bālamūlakalakṣaṇe'ntarbhūtamiti tantrakṛteha pṛthaṅnoktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha mūlakaguṇānāha| tatra bālamūlakaguṇānāha-yadbālamiti| bālaṃ-komalam| tasya tisro'vasthāḥ,-prathamamavyaktarasam, tata īṣallavaṇam, tata īṣattiktam| tadavasthātraye'pi doṣaharatvādiguṇam| svarāgnyoḥ sādaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">-------------------------------mahatpunaḥ||103||</seg> rase pāke ca kaṭukamuṣṇavīryaṃ tridoṣakṛt| gurvabhiṣyandi ca------------------------|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avyaktarasādilakṣaṇāvasthāṃ vihāya yāvadvyaktarasādyavasthaṃ tatsampadyate| tato'nantaraṃ krameṇa rasavipākayoḥ kaṭukamuṣṇavīryaṃ tanmūlakaṃ mahat-vṛddhaṃ tridoṣakṛd gurvabhiṣyandi ca bhavati| vṛddhasya ca mūlakasyānekā avasthāḥ sambhavanti| tatra cāsyādyāvasthāyāṃ kiñcittridoṣakṛttvam, antyāvasthāyāṃ tvatiśayena tridoṣakṛttvaṃ vedyam| saṅgrahe (sū.a.7) tvasya svāduvipākitvamuktam| tatpāṭhe-"mahatpunaḥ| rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu vipāke sarvadoṣakṛt||" iti| taccāmaviṣayam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahadguṇānāha-mahatpunariti| mahat-jaraṭham| saṅgrahe tu svādupākamuktam (sū.a. 7)-"mahatpunaḥ| rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu vipāke sarvadoṣakṛt||" iti| taccāmaviṣayam| tathā ca khāraṇādiḥ-"rūkṣaṃ vidāhi tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu pacyate| utkledi stambhi gurvāmaṃ mūlakaṃ trimalolbaṇam||" iti| agnipakvaṃ tu kaṭupākameva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">-----------------------------------------------| ---------------snigdhasiddhaṃ tadapi vātajit||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apiśabda evārthe| tadeva-mahanmūlakaṃ snigdhasvinnaṃ vātajit| snigdhaṃ ca tatsvinnaṃ ca snigdhasvinnam| na tvasnigdhasvinnmātramityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhasiddhaguṇānāha-snigdhasiddhamiti| snigdhairghṛtamāṃsarasādibhiḥ sādhitaṃ-snigdhasiddham| yaddoṣalaṃ mahadapi snigdhasiddhaṃ vātaghnam| kiṃpunaryaddoṣaghnaṃ bālam ? ityapiśabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvam-----------| ------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaṃ-bālaṃ vṛddhaṃ ca mūlakaṃ, śuṣkaṃ sat vātaśleṣmaharam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuṣkaguṇānāha-vātaśleṣmaharamiti| tadapītyanuvartate| pūrvavadapiśabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------āmaṃ tu doṣalam| -------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmaṃ punarmūlakaṃ haritakatvena yadbhakṣyate taddoṣalam| sarvamityatrāyatnakṛtena sambandhena sambadhyate| tenādoṣalasya bālasyāpyāmasya doṣalatvam, na tu vṛddhasyaivetyarthaḥ| mūlakaṃ nīlakaṇṭhāparasaṃjñam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmaguṇānāha-sarvamiti| sarvaṃ-bālaṃ mahacchukamārdraṃ ca| āmaṃ-anagnipakvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">-------------------------------------------------| kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṇḍāluḥ kaṭuko rase, vīrye coṣṇo, vātakaphaghnaḥ pittakaraśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> piṇḍāluguṇānāha-kaṭūṣṇa iti| piṇḍāluḥ vārāhīkandaḥ| sa hi vaktrālurucyate| uktaṃ hyāyurvedaprakāśe paṇḍitakeśavena-"vārāhīkandaḥ piṇḍālustathā śabarakandakaḥ| prokto mūlakamūlābho vaktrālustvakchadastathā||' iti| piṇḍaśabdena ca grāsavācinā grasanaṃ-vaktraṃ lakṣyate| nanu, "gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ' iti nyāyātpiṇḍāluśabdasya mukhyamarthaṃ piṇḍālukaṃ vihāya gauṇo'rtho vārāhīkandaḥ kathaṃ grāhyaḥ ? iti cenna| 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityādau mukhyārthabādhe gauṇārthagrahaṇāt| atra ca mukhyārthasya bādhaḥ kaṭvādiguṇāyogāt| ata evāha suśrutaḥ (sū. a. 46/304)- "piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru viṣṭambhi śītalam|" iti| gauṇasya tu kaṭvādiguṇayogaḥ| uktaṃ hyāyurvedaprakāśe-"kiṭikandaḥ kaṭuḥ svādustiktoṣṇaḥ kaṭupākyapi| svaryo rasāyanaṃ vṛṣyo balyaḥ pittavivardhanaḥ|| hanti śleṣmarutkuṣṭhamehamūtrāmayakṛmīn|" iti| suśruto'pyāha (su. a. 46/309)-"varāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ| mehakuṣṭhakṛmiharo vṛṣyo balyo rasāyanam||' iti| kiñca piṇḍālukaṃ cedvivakṣitam, tadā"ālukāni ca sarvāṇi" ityatra prastāve brūyāt| piṇḍālukamiti ca prayuñjīta| nāpi piṇḍālukepiṇḍāluriti śabdo mukhyaḥ, gauṇatve tu tulyaḥ| nanu, vaktrāluśce dvivakṣitastarhi vaktrālurityeva spaṣṭamucyatām| satyam| kintvevaṃvidhairapi lākṣaṇikaiḥ śabdairdravyāṇyucyante, iti dyotayituṃ piṇḍālurityuktavān| yathā-rodhrādau kadambe vācye kutsitāmba iti, kutsitaśabdena hi kuśabdasamānārthena kadādeśo lakṣyate| asanādāvarjune vācye śvetavāha ityādi| "bahubhiḥ paṭhyamānasya pāṭhatyeyaṃ samarthanā| hemādriṇā kṛtā kintu tuṇḍāluriti paṭhyatām||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇam| phaṇijjārjakajambīraprabhṛti grāhi śālanam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṃ hṛdyaṃ dīpanarocanam| dṛkśukrakṛmihṛttīkṣṇaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṭherādi śālanaṃ grāhi vidāhi kaṭukaṃ rasapākayo rūkṣamuṣṇavīryam hṛdyamagnidīpanaṃ ca| tathā, dṛgādihṛttīkṣṇam| tathā, doṣān-vātādīn, utkleśayati-kopayan sthānāccālayati, itī doṣotkleśakaram, laghu ca| śālanaṃ-avadaṃśaḥ, yena sahānnaṃ bhoktuṃ yujyate| kuṭhero-vaikuṇṭhakaḥ| śigruḥ-phalapatrakaḥ| surasaḥ-kṛṣṇatulasī| sumukhaḥ-kaṭupatrakaḥ| āsurī-rājikā| bhūstṛṇaṃ-guhyabījakam| 'phaṇijjako-maricakastīkṣṇagandhaḥ prakīrtitaḥ|' ārjakaḥ-kharapatrakaḥ| jambīraḥ-karapatrakaḥ| prabhṛtiśabdena saṅgrahoktā gṛhyante (sū.a.7)-"dhānyatumbarusāleyayavānīśṛṅgaberakāḥ| parṇāśo gṛñjano'jājī kaṇḍīraṃ gajapippalī|| phaṇijjārjakajambīrakharāśvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavako dvīpī bastagandhādi baddhaviṭ||" iti| tantrāntare coktam-"kaṭutiktarasā śītā kaphapittavināśinī| vipāke madhurā laghvī taskarāṅgulikā smṛtā||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kuṭherādiharitakaguṇānāha-kuṭhereti| kuṭheraḥ-kālamālā| śigruḥ-śobhāñjanaḥ| surasaḥ-tulasī| sumukhaḥ-kuṭherasadṛśo'lpaḥ| āsurī--rājikā| bhūstṛṇaṃ-mālātṛṇam| phaṇijjaḥ-maricakaḥ| arjakaḥ-parṇāsaḥ| jambīraḥ-jambīrasadṛśaḥ kiñcittīkṣṇaḥ| prabhṛtiśabdāt kustumbaryādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "dhānyatumbaruśaileyayavānīśṛṅgaberikāḥ| parṇāśo gṛñjano'jājī gaṇḍīro gajapippalī|| phaṇijjārjakajambīrakharāśvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavako dvīpī bastagandhādi baddhaviṭ||' iti| śālanaṃ-haritakam, yadupadaṃśeṣu yujyate yena ca vyañjanaṃ vāsyate| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "vargo haritakākhyo'yamupadaṃśeṣu yujyate| vāsano vyañjanānāṃ ca hṛdyo rocanadīpanaḥ||" iti| doṣotkleśakaratvaṃ caiṣāmārdrāvasthāyāmeva, phalavyatirekeṇa ca| yadāha carakaḥ (sū. a. 27/172)- "śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca|"" iti|</ab>
          <ab type="mula">hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā| surasaḥ----------------------------------|108|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suraso hidhmādighnaḥ| pūtigandhaṃ-daurgandhyaṃ, saurabhyotpādanāddhanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra surasaguṇānāha-hidhmākāseti| pūtigandho-daurgandhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">------------------------------------------------| ------------------sumukho nātividāhī garaśophahā||108||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sumukhaḥ-kaṭupatrākhyaḥ, kiñcidvidāhī garaśophau ca hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sumukhaguṇānāha-sumukha iti| garaṃ-kṛtrimaviṣam|</ab>
          <ab type="mula">ārdrikā tiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt| ----------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ārdrikā-ārdradhānikā, tiktamadhurā mūtrakarī pittaṃ ca na karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ārdrīkāguṇamāha-ārdriketi| ārdrikā-kustumbarī| na ca pittakṛditi harītakatvātprāptaṃ harītakatvātprāptaṃ pittotkleśanatvaṃ niṣedhati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">------------------------------------------------| laśuno bhṛśatīkṣṇoṣṇaḥ kaṭupākarasaḥ saraḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">hṛdyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ| bhagnasandhānakṛdbalyo raktapittapradūṣaṇaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān| sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laśuno'titīkṣṇo'tyuṣṇavīryaḥ, kaṭupākarasaḥ saraḥ- bhedī, hṛdyādiguṇayuktaśca| kilāsādīn hanti, raktapittaṃ ca karoti| kilāsaṃ-śvitram| kandasyaivāyaṃ guṇavīryanirdeśo bodhyaḥ| patramadhyayormadhuratvāt bhṛśoṣṇatvānupapattiḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ| tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laśunaguṇānāha-laśuna iti| kilāsaṃśvitram| kandasyaivaite guṇāḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.7)- "patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ| tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">palāṇḍustadguṇanyūnaḥ śleṣmalo nātipittalaḥ| ----------------------------------------------|112|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāṇḍuḥ-dhavalākṣakākhyaḥ, tadguṇanyūnaḥ,-tasya-rasonasya guṇāstadguṇāḥ, tairhīnaḥ| laśunātkiñciddhīnaguṇa ityarthaḥ| tathā śleṣmalo nātipittaṃ ca karoti| na tu laśunavatkaphaghno'tipittakṛcca| kaphavātārśasāṃ svede bhakṣaṇe ca prabhāvātpathyaḥ| tantrāntare'nyo'pyuktaḥ, yathā (suśrute sū.a.46|247)-"snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyo'tha medhākaphapuṣṭidaśca| svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ"|| iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> palāṇḍuguṇānāha-palāṇḍuriti| tadguṇaiḥ-laśunaguṇaistīkṣṇoṣṇatvādibhiḥ, nyūnaḥ-hīnaśaktibhiryuktaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "vipāke madhurastu saḥ| kaphaṃ karoti pittaṃ ca, kevalānilanāśanaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">------------------------------------------------| kaphavātārśasāṃ pathyaḥ svede'bhyavahṛtau tathā||112||</seg> tīkṣṇo gRañjanako grāhī pittināṃ hitakṛnna saḥ| ------------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gṛñjanakastīkṣṇo grāhī pittināmahitaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gṛñjanakaguṇānāha-kaphavātārśasāmiti| gṛñjanakaḥ-palāṇḍubhedaḥ| uktaṃ ca bāṣpacandreṇa-"gandhākṛtirasaistulyo gṛñjanastu palāṇḍunā| sūkṣmanālāgrapatratvādbhidyate'sau palāṇḍutaḥ||' iti| sa ca svedane bhojane ca prayuktaḥ kaphavātajānyarśāsi hanti, pittavatāṃ narāṇāmapathyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">------------------------------------------------| dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kaphaghno viśado laghuḥ||113||</seg> viśeṣādarśasāṃ pathyaḥ--------------------------| ------------------------------------------------|114|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sūraṇo nāma kandaviśeṣo dīpano rucyaḥ śleṣmaghno viśado laghurarśasāmatipathyaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sūraṇaguṇānāha-dīpanaḥ sūraṇa iti| viśadoviśadaguṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula">------------------------bhūkandastvatidoṣalaḥ| ------------------------------------------------|114|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūkandaḥ bhūsphoṭākhyaḥ prāvṛḍudbhavaḥ prasiddha eva| sa cātyarthaṃ doṣalaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhūkandaguṇānāha-bhūkanda iti| bhūkandobhūsphoṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">------------------------------------------------| patre puṣpe phale nāle kande ca gurutā kramāt||114||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> patrādīnāṃ yathottaraṃ kramādgurutvam| tena patraśākamapekṣya puṣpaśākaṃ guru, tataḥ phalaśākam, tato nālaśākam, tato'pi kandaśākamiti| evaṃ haritakeṣvapi gurutvaṃ vedyam| bāhulyena caitaduktam| mūlake hi vaiparītyaṃ dṛśyate| tathā hi- mūlakasya hi kande laghutvam| ata eva munirapyāha (?)-"mūlake tu viparyayaḥ|"iti| śākānāṃ haritakānāṃ ca yeṣāmiha paryāyā noktāsteṣāṃ sadvaidyebhyo'vagantavyāḥ| atha varāvaratvaṃ nirdhārayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> puṣpādiśākānāṃ gauravatāratamyamāha-puṣpe patra iti| utsargo'yam| apavādastu yathāyatham| yathā-mūlake suśrutenoktam (sū. a. 46/243)- "puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ tathaiva yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṃ tvavaraṃ param| iti śākavargaḥ||2||</seg> ------------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śākeṣu madhye jīvantī varā| sārṣapaṃ punaravaram| iti śākavargaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śākānaṃ tāratamyamāha-varā śokeṣviti| paramiti-anyānyapi praśastāni, jīvantī tu praśastatarā| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/335)- "satīno vāstukaścañcuścillī mūlakapotika| maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate||" iti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"śyāmāśālmalikāśmaryaphañjībāṣpikayūthikāḥ| vṛkṣādanīkṣīravṛkṣabimbītunikavṛkṣakāḥ|| rodhraḥ śaṇaḥ karbudāraḥ saśelurvṛṣamūṣikā| bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam|| paṭolādiguṇaṃ svādu kaṣāyaṃ pittajitparam| baddhamūtrā sarā phañjī karīraṃ syādabhīrujam|| satiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ doṣatrayapraṇut| vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī parvapuṣpilkā|| [*sata rūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| laghuruṣṇā sarā tiktāsorubūkā ca lāṅgalī|| vātalau kaṭutiktāmlau bhedinau tilavetasau| tadvat pañcāṅgulo, vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ|| bilvarāsrābalāśākaṃ vātaghnamatisārajit| vāyuṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ gaṇḍīracitrakau|| ] iti| iti śākavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">atha phalavargaḥ| ------------------------------------------------| drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ| nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān||116||</seg> tṛṣṇākāsaśramaśvāsasvarabhedakṣatakṣayān| ------------------------------------------------|117|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> phalānāmāhārakāle śākebhyo'lpopayogitvācchākavargādanantaraṃ phalavarga ucyate| kharanāde'pyuktam-"bhuktāvasāne phalaṃ bhujyate, iti phalavargo'bhidhīyate" ityāha----</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phaleṣuttamā-phalottamā gostanīparyāyā drākṣā| sā vṛṣyādiguṇayuktā| sakaṣāyā-īṣatkaṣayā| anilādīn kṣayāntān hanti| udāvartaharatvaṃ carakamuninā'syā uktam| tacca snigdhatvavṛṣyatvasṛṣṭaviṇmūtratvenehoktaprāyam| anyāsāṃ ca drākṣāṇāṃ guṇahīnatvaṃ deśādyanurodhāt kalpyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha phalavargaḥ| tatra drākṣaguṇānāha-drākṣeti| uttameti siddhe phalagrahaṇamuttamebhyo'pyuttamārtham| uttamānyuktāni suśrutena (sū.a. 46/334)- "dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakam| rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate||" iti| tiktāsyatvaṃ-mukhasya tiktarasatvam| vātaghnatvaṃ ca-koṣṭhavātavyatirekeṇa, "vātahṛttve'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt|" iti saṅgrahavacanāt (sū. a. 7)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">------------------------------------------------| udriktapittāñjayati trīndoṣānsvādu dāḍimam||117||</seg> <seg type="unit" n="118">pittāvirodhi nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham| sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocanadīpanam||118||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udriktaṃ-atiriktaṃ, pittaṃ yeṣāṃ tāṃstathāvidhān trīn doṣān madhuraṃ dāḍimaṃ jayati| madhurasya pūrvakathanaṃ prādhānyakhyāpanārtham| pittetyādi| amladāḍimaṃ pittāvirodhi-na pittaṃ kurute na ca pittaṃ śamayati| ata evaitadvātakaphāpahamuktam| sarvaṃ-madhuramamlaṃ, ca, yaddāḍimaṃ tat hṛdyādiguṇasaṃyuktam| muninā tūktam (ca.sū.a.27|146)-"rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tatpittānilakopanam|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha dāḍimaguṇāḥ| tatra svādudāḍimaguṇānāha-udriktapittāniti| amladāḍimaguṇānāha-pittāvirodhīti| pittāvirodhipittodāsīnam| snigdhāmlasyaivaite guṇāḥ, "rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tatpittānilakopanam|" iti khāraṇādi (caraka)- vacanāt| svādvamlasādhāraṇaguṇānāha-sarvaṃ hṛdyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">mocakharjūrapanasanārikelaparūṣakam| āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">saivīrabadarāṅkollaphalguśleṣmātakodbhavam| vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">urumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam| dāhakṣatakṣayaharaṃ raktapittaprasādanam||121||</seg> svādupākarasaṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt| ------------------------------------------------|122|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mocādipriyālāntaṃ bṛṃhaṇatvādiyuktam| mocaṃ-kadalīphalam| nārikelaṃ-romaphalākhyam| paruṣako-mṛduphalaḥ| āmrātaḥ-kapicūḍaḥ| tālaḥ-talaḥ| kāśmaryaṃ-kāśmarīphalam| rājādanaṃ-kṣīraśuklā| sauvīraṃ-badaram| badaraṃ-karṇikābadaram| aṅkolla iti bilvaḥ| phalguḥ-kākodumbarikā| śleṣmātakaṃ-śeluḥ| abhiṣukaṃ-syārāṭam| ākṣoḍaṃ-snehaphalākhyam| mukūlakaṃ- dantīphalam| nikocakaṃ-saralaphalam| urumāṇaṃ-snigdhaphalam| priyālaṃ-sannataruḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mocādiguṇānāha-mocakharjūreti| mocaṃkadalīphalam| kharjūraṃ-kharjūrīphalam| panasaṃ-kaṇṭakiphalam| nārikelaṃ-tryakṣam| parūṣakaṃ-dhanvanasadṛśaṃ mṛdvalpāsthiphalam| āmrātaḥ-kapītanaḥ| tālaḥ-tāladrumaḥ| kāśmaryaṃśrīparṇī| rājādanaṃ-kapipriyam| madhūko-madhudrumaḥ| madhūkajaṃ dvividhaṃ,- phalaṃ puṣpaṃ ca| yadāha suśrutaḥ (sū. a.46/186)- "bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ tu madhūkakusumaṃ guru| vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate||' iti| dvividhamapyatra grāhyam, guṇābhedāt| tebhyo jātaṃ phalam| sauvīrabadarebadarabhedau| uktaṃ hi-"karkandhu kolaṃ badaraṃ sauvīraṃ siñcatīphalam| yathottaraṃ mahatsvādu pañcadhā badarīphalam||' iti| tatra kolakarkandhunī svādutvābhāvānnātra paṭhite| vakṣyati hi (a. 6/137)- "tathā'mlaṃ kolakarkandhu" ityādi| siñcatīphalaṃ tiktakaṣāyatvānnoktam| ata eva saṅgrahe tindukādau paṭhitvā viśeṣaguṇā uktāḥ (sū. a. 7)-"bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam|" iti| nanu, "karkandhukolabadaramāmaṃ pittakaphāvaham| pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram|| purātanaṃ tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ dīpanaṃ laghu|" iti suśrutena (sū. a. 46/145) kolatulyaṃ badaramuktam, iha tu sauviratulyamiti virodhaḥ| maivam| suśrutenāpi sauvīratulyamuktam (sū. a. 46/146)- "sauvīrabadaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit|" iti| sauvīraṃ ca badaraṃ ceti dvandvaikatvam| pūrvatra tu kolaṃ ca tadbadaraṃ ceti karmadhārayāt| viparītaṃ kuto na syāt ? iti cenna| saṅgrahe viśeṣaguṇoktau (sū.a.7)-"badaraṃ saraṇātmakam|" iti badaragrahaṇāt| na ca badaraśabdena sauvīram, sauvīramityakaraṇāt saratvābhāvācceti| aṅkollaḥ-aṅkoṭhaḥ| phalguḥ-kākodumbarikā| śleṣmātakaḥ-śeluḥ| vātāmādyurumāṇāntaṃ-uttarāpathe prasiddham| vātāmaḥ-snigdhamadhuramajjaṃ phalam| ākṣoḍaṃ-madanaphalasadṛśaṃ madhye kiñcidunnatarekham| mukūlakaṃ-dantīphalasadṛśam| nikocakaṃ-aṅgkollaphalasadṛśam| priyālaṃ-cāraphalam| raktapittaprasādanaṃ-raktapittayornirmalīkaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">------------------------------------------------| phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmaryajaṃ himam||122||</seg> <seg type="unit" n="123">śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam| vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu kaphapittakaraṃ saram||123||</seg> <seg type="unit" n="124">paraṃ vātaharaṃ snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam| priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ||124||</seg> kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ| ------------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tālasyedaṃ tālaṃ phalaṃ pittakāri| kāśmaryajaṃ phalaṃ saraṃ śītavīryādiguṇayuktam| madhūkabadarayorapi viśeṣāntaramuktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam|" iti| vātāmādīnāṃ guṇaviśeṣapradarśanārthaṃ nirdhāritam| tuḥ-viśeṣe| vātāmādikamuṣṇavīryaṃ kaphapittakaraṃ saramatiśayena vātaghnaṃ snigdhaṃ ca| ādiśabdenā'bhiṣukādīnāṃ grahaṇam| priyālajātaṃ- priyālajaṃ phalamanuṣṇavīryam| turviśeṣe, viśeṣastu śītavīryatvameva| śeṣaṃ bṛṃhaṇādi sarvaṃ samānam| priyālasya majjā-asthyabhyantaraṃ, madhurādiguṇayuktam| badaramajjā guṇaistadvat-priyālamajjāvat, tṛḍādijicca| tantrāntare coktam (suśrute sū.a.43|205)-"baibhītako madakaraḥ kolānāṃ pittanāśanaḥ|" tathā, "tālakharjūrādīnāṃ mastakamajjānaḥ svādupākā vṛṣyāḥ śītavīryāśca|" iti suśruto'paṭhat(?)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra tālaphalaguṇānāhaphalaṃ tviti| yattu, "phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ gurupittahṛt||" iti suśrutena (sū. a. 46/179) pittaharatvamuktam, tat pakvaviṣayam| ata eva carakeṇa siddhānīti viśeṣitam (sū. a. 27/126)-"tālasasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca| bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||' iti| vyākhyātaṃ ca bāṣpacandreṇa,- "tālasasyānitālaphalāni, siddhāni-pakvāni, madhurasnigdhaśītatvena vātapittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ ca vedyam|" iti| kāśmaryajaguṇānāha-kāśmaryajamiti| vātāmādiguṇānāha-vātāmādīti| vātāmādipriyālāntam| priyālaguṇānāha-anuṣṇaṃ tu priyālajamiti| nañatra viruddhārthaḥ| uṣṇaśabdena vīryaṃ pittaṃ ca, tena śītalaṃ pittaghnaṃ ca priyālajam| uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 46/156)-"vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ guru śītalam|" iti| priyālamajjaguṇānāha-priyālamajjeti| majjā-asthyantarvarti bījam| kolamajjaguṇānāha-kolamajjeti| kolaṃ-badaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">------------------------------------------------| pakvaṃ sudurjaraṃ bilvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam||125||</seg> dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ bālaṃ, grāhyubhayaṃ ca tat| ------------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bilvaṃ pakvaṃ sudurjaraṃ pūtimārutaṃ ca-durgandhyapānavātakṛt bhavati| bālaṃ-asampūrṇamanupacitaṃ bilvaṃ, dīpanaṃ kaphavātaghnam| ubhayaṃ-āmaṃ pakvaṃ ca, grāhi-mūtrapurīṣādeḥ saṅgrahaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bilvam| tatra pakvabilvaguṇānāha-pakvamiti| pūtimārutaṃ-durgandhyadhovātapravartakam| saṅgrahe tu (sū. a.7)-"gurvagnisādakṛdbilvam" iti| bālabilvaguṇānāha-dīpanamiti| pakvabālasādhāraṇaguṇānāha-grāhīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">------------------------------------------------| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ doṣalaṃ, doṣaghāti tu||126||</seg> pakvaṃ hidhmāvamathujit, sarvaṃ grāhi viṣāpaham| ------------------------------------------------|127|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmaṃ kapitthaṃ kaṇṭhaṃ hanti, doṣalaṃ-tridoṣakṛt| pakvaṃ kapitthaṃ doṣaghnaṃ hikkācchardihṛcca| sarvaṃ-āmaṃ pakvaṃ ca kapitthaṃ, grāhi viṣāpahaṃ ca| āmakapitthasya kaṣāyatvaṃ kaṇṭhaghnatvenaivoditam, amlatvaṃ cāmlavargamadhye pāṭhādavagatam| pakvasya ca madhuratvaṃ suprasiddhamitīhaitannoktam| tathā, āmakapitthaguṇakathanena ca tathāvidhāni kaṣāyāmlasvabhāvāni vividhāni kapitthāni sadaivāmakapitthaguṇāni vedyāni| pakvakapitthaguṇakathanena ca tathāvidhāni mādhuryānuviddhāni sadā pakvaguṇāni vedyāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kapittham| tatra āmakapitthaguṇānāha-kapitthamiti| āmaṃ- bālam| kaṇṭhaghnaṃ-svarasādakṛt| doṣalaṃ-doṣatrayakaram| tatra pittānilau kaphena saṃsṛṣṭau, asaṃsṛṣṭau ca karoti| kaphaṃ tu tābhyāṃ saṃsṛṣṭameva| "āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhivātalam|" iti suśrutena(sū.a. 46/147) kaphaghnatvasyoktatvāt| nanu, evaṃ cet doṣaśabdena pittānilāveva gṛhyetām| maivam|" kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnam kaṣāyāmlaṃ tridoṣakṛt|" iti saṅgrahe(sū.a.7) trigrahaṇāt| pakvaguṇānāha-doṣaghātīti| vamathuḥ-chardiḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)-" pakvaṃ rucyaṃ kaṣāyāmlaṃ svādu hidhmāvamipraṇut| doṣaghnaṃ khāṇḍavāriṣṭarāgayuktiṣu pūjitam|" iti| āmapakvasādhāraṇaguṇānāha- sarvaṃ grāhīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">------------------------------------------------| jāmbavaṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ bhṛśavātalam||127||</seg> saṅgrāhi mūtraśakṛtorakaṇṭhyaṃ kaphapittajit| ------------------------------------------------|128|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jāmbavaṃ gurvādiguṇayuktam, mūtraśakṛtośca saṅgrahaṇam| kaṇṭhāya na hitam, kaphapittajicca| jāmbavamiti phalārthe "jambvā vā " ityaṇ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jāmbavaguṇānāha-jāmbvamiti| jāmbavaṃ jambuphalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">āmrasya tryavasthasyāpyupayogadarśanāttathaiva guṇānāha---- ------------------------------------------------| vātapittāsrakṛdbālaṃ, baddhāsthi kaphapittakṛt||128||</seg> gurvāmraṃ vātajitpakvaṃ svādvamlaṃ kaphaśukrakṛt| ------------------------------------------------|129|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātetyādi| āmramiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| āmraṃ-cūtākhyaṃ, bālaṃ sadvātapittāsrakṛt| baddhāsthi-sañjātāsthi, kaphapittakṛt| pakvamāmraṃ guru vātajit madhurāmlaṃ kaphaśukrakṛcca| saṅgrahe (sū.a.7) sahakārarasasyāpi guṇā uktāḥ| yathā-"sahakāraraso hṛdyaḥ surabhiḥ snigdharocanaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāmram| tatra bālāmraguṇānāha-vātapittāsreti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"bālaṃ kaṣāyakaṭvamlaṃ rūkṣaṃ vātāsrapittakṛt|" iti| baddhāsthiguṇānāha-baddhāsthīti| baddhāsthi-saṃhatāvayavāsthi, madhyāvasthamityarthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)-" sampūrṇamāmramamlaṃ ca raktapittakaphapradam|" iti| pakvaguṇānāha-gurvāmramiti| saṅgrahetu (sū.a.7)-"svādu sāmlaṃ guru snigdhaṃ mārugghnamapittalam| hṛdyaṃ paryāgataṃ śleṣmamāṃsaśukrabalapradam|| sahakāraso hṛdyaḥ surabhiḥ snigdha rocanaḥ| [*dīpanaḥ pittavātaghnaḥśukraśoṇitaśuddhikṛt|| ]" iti| "tvaṅmūlapallavaṃ grāhi kaṣāyaṃ pittanāśanam|" iti (dhanvantarīyanighaṇṭau vargaḥ 5/7)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">------------------------------------------------| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaharaṃ laghu||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛkṣāmlaṃ grāhyādiguṇairyuktam| vātaśleṣmahṛllaghu ca| kośāmraṃ ca kiñcidetasmānnyūnaguṇaṃ jñeyam| tathā ca saṅgrahe (sū.a.7)-"vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ laghu rocanadīpanam| vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmrajaṃ tataḥ|| iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vṛkṣāmlaguṇānāha-vṛkṣāmlamiti| vṛkṣāmlaṃtttiḍīkam| pakvasyaivaite guṇāḥ| "vātāpahaṃ tintiḍīkamāmaṃ pittabalāsakṛt|" iti suśrutena (sū. a. 46/159) tu bālasya balāsakaratvamuktam| saṅgrahe tu (sū.a.7)-"rocanadīpanam| vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmrajaṃ tataḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula">śamyā gurūṣṇaṃ keśaghnaṃ rūkṣam---------------| ------------------------------------------------|130|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phalāpekṣayā ṣaṣṭhī| śamyāḥ phalaṃ guru uṣṇavīryaṃ keśaghnaṃ rūkṣaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamīphalaguṇānāha-śamyā iti| śamyāḥ phalam| "phalaṃ tu pittalaṃ" ityataḥ phalamanuvartate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">--------------------------------pīlu tu pittalam| kaphavātaharaṃ bhedi plīhārśaḥkṛmigulmanut||130||</seg> satiktaṃ svādu yatpīlu vātyuṣṇaṃ tattridoṣajit| ------------------------------------------------|131|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīluphalaṃ ca pittalaṃ yāvadgulmanut| satiktaṃ-īṣattiktaṃ madhuraṃ ca yatpīlu tannātyuṣṇaṃ tridoṣajicca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pīluphalaṃ ca pittalaṃ yāvadgulmanut| tatra kaṭukaguṇānāha-pīlutviti| atra kaṭukaṃ pīlu grāhyam, tiktamadhurasya vakṣyamāṇatvāt, "kaṭupākarasaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pīlu pittalam|" iti saṅgrahavacanācca (sū.a.7)| tiktamadhuraguṇānāha-satiktamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">mātuluṅgasya tvaṅmāṃsakesarāṇāṃ pṛthagupayogadarśanāt pṛthageva guṇānāha---- ------------------------------------------------| tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit||131||</seg> <seg type="unit" n="132">bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru| laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān||132||</seg> <seg type="unit" n="133">āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca nāśayet||133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bījapūrakasya tvak tiktakaṭukā rase, snigdhā vātaghnī ca| kharanādastvāha-"tvaṅmātuluṅgātkaṭukā gurvī vātaprakopanī| iti carake'pyuktam (?)-"gurvī tvagasya kaṭukā mārutasya prakopanī|" iti| etanmatānusāriṇastvatraivaṃ pāṭhaṃ paṭhanti,-"tvaktiktakaṭukā'snigdhā mātuluṅgasya vātakṛt|" ityakārapraśleṣāt| māṃsaṃ-kesarādarvāk, bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ vātapittahṛt guru ca| tasya-mātuluṅgasya kesaraṃ, tatkesaraṃ laghu| tathā, kāsādīn mandāgnitvāntānnāśayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha mātuluṅgam| tatra tvagguṇānāha-tvagiti| nanu, "tvaṅmātuluṅgātkaṭukā gurvī vātaprakopaṇī|" iti khāraṇādivacanena virodhaḥ| maivam| sāmaṃ vāyuṃ hanti, nirāmaṃ tu karotīti viṣayabhedāt| viparītaṃ kuto na syāt ? iti cet na| "tvaktiktā durjarā tasya vātakṛmikaphāpahā| iti suśrutena (sū.a. 46/149) śleṣmaghnatvasyoktatvāt| śleṣmaghnaṃ cāmaghnaṃ dṛṣṭameva| tanmāṃsaguṇānāha-bṛṃhaṇamiti| tvakkesaravyatirikto'vayavo-māṃsam| kesaraguṇānāha-ladhviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam| tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃsaṃ bhallātakasambandhi, bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ śītalaṃ ca| tasya-bhallātakasyāsthi,-tadasthi, agnisamaṃ-tīkṣṇatvāt agnivatsphoṭakakartṛtvāt(cca)| athavā, agniḥ-citrakaḥ, tasya guṇadoṣakartṛtayā tulyaṃ bhallātakāsthīti| tathā, medhāyai hitam| atikaphavātaghnam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bhallātakam| tatra tvaṅmāṃsaguṇānāha-bhallātakasyeti| asthivyatirikto'vayavaḥ puṣpākhyaḥ-tvaṅmāṃsam| asthiguṇānāha-tadasthīti| agnisamaṃ-agnivaddāhapākādikaram|</ab>
          <ab type="mula">svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pālevataṃ guru| rucyamatyagniśamanam----------------------------|135|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pālevataṃ-raivatakākhyaṃ dvidhā| kathaṃ dviprakāram ? ityāha-svādu amlaṃ ca, tattu yathāsaṃkhyena śītamuṣṇaṃ ca| tathā, dvayamapi guru rucyamatyagniśamanaṃ ca| athavā yathāsambhavaṃ sambandhaḥ,-madhuraṃ guru atyagniśamanaṃ ca, amlaṃ rucyamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pālevataguṇānāha-svādvamlamiti| pālevataṃtindukākāram| taddvividhaṃ,- svādu amlaṃ ca| yanmadhuraṃ tacchītam, yadamlaṃ taduṣṇam, ubhayamapi gurvādiguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">------------------------------------------------| ---------------------rucyaṃ madhuramārukam||135||</seg> pakvamāśu jarāṃ yāti nātyuṣṇagurudoṣalam| ------------------------------------------------|136|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuramārukaṃ rucyaṃ bhavati| apakvasyaivaite guṇā vedyāḥ| yasmādāha-pakvamityādi| pakvaṃ sattadāśu-drāgeva pariṇāmaṃ yāti| kiñjiduṣṇavīryam kiñcidguru, kiñciddoṣalaṃ-apathyam| nighaṇṭāvuktam (dhanvantarīye va.5|38)-"ārukaṃ vīrasenaṃ ca vīrā vīrārukaṃ tathā| vidyājjātiviśeṣeṇa taccaturvidhamārukam|| iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pakvārukaguṇānāha-rucyamiti| ārukaṃ-vīrasenam| āśu jarāṃ yāti-śīghraṃ pacyate| nātyuṣṇagurudoṣalatvaṃ-amlāpekṣayā| ata eva doṣaśabdena pittaśleṣmāṇau grāhyau| amlasya hi pittaśleṣmalatvaṃ vakṣyati| tathā ca khāraṇādiḥ-"nātyuṣṇaṃ guru vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittalam| ārukaṃ madhuraprāyamamlaṃ tu kaphapittalam||" iti| ārukaṃ-bhavyamityeke| tanna| "bhavyaṃ svādukaṣāyāmlaṃ rūkṣaṃ gurvātsyaśodhanam| śītaṃ grāhyarucicchardiraktapittakaphāpaham||" iti khāraṇādinā pṛthagguṇakathanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">------------------------------------------------| drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ pittakaphapradam||136||</seg> gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam| ------------------------------------------------|137|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣāparūṣakaṃ sakaramardakaṃ cārdraṃ-aśuṣkam, amlaṃ sat pittaśleṣmakaraṃ gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ ceti| karamardakaṃ-suṣeṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha drākṣādīnāmamlānāṃ guṇāḥ| tatra drākṣāditrayasyārdrasya guṇānāha-drākṣāparūṣakamiti| amlāni yāni drākṣāparūṣakakaramardakāni tānyārdrāṇi cettadā pittapradatvādiguṇāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">------------------------------------------------| tathā'mlaṃ kolakarkandhulakucāmrātakārukam||137||</seg> <seg type="unit" n="138">airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satūdaṃ mṛgaliṇḍikam| nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam||138||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlaṃ kolādikaṃ mṛgaliṇḍikāntaṃ tadvacceti amladrākṣādivat, guṇairjñeyamityarthaḥ| karkandhuḥ-hrasvabadarī| lakucaṃ-likucam| ārukasyāmlasyaivaite guṇā jñeyāḥ| madhurasya hi viśeṣeṇapūrvamuktā eva guṇāḥ| tathā, airāvatādi nātyarthaṃ pittaṃ karoti| airāvataṃ-nāgaraṅgam| dantaśaṭhaṃ-jambīram| tathā, tūdaṃ mṛgaliṇḍikaṃ ca| tathā, karamardakaṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca nātyarthaṃ pittakaram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kolādīnāṃ guṇānāha-tathā'mlamiti| amlānuvṛttāvamlagrahaṇamārdranivṛttyartham| amlaṃ yatkolādikaṃ tadārdraṃ śuṣkaṃ vā, tathā-tadvat, pittapradatvādiguṇamityarthaḥ| kolakarkandhunī-badarabhedau| lakucaṃ-granthiphalam| airāvataṃ-nāraṅgaṃ elānaṃ ca| dantaśaṭhaṃ-jambīraṃ phalāmlikākhyaṃ ca| tūdaṃ todanaṃ āmrātakaṃ (kośāmraṃ) ca| uktaṃ ca khāraṇādinā-"phalāmlikairāvatakakośāmrakaramardakam| āmrātakaṃ dantaśaṭhamamloṣṇaṃ raktapittalam||" iti| mṛgaliṇḍikaṃ-mṛgaviṭsadṛśaṃ karkaṭākhyam| drākṣādermṛgaliṇḍikāntasya pakvasya viśeṣaguṇamāha-nātipittakaramiti| pakvaṃ drākṣādikamamlamapi nātipittakaram, svādupākatvāt| tathā''ha mādhavakāraḥ-"drākṣākarīrakarkandhubadarāṇyārukāṇi ca| parūṣakāṇi cāmlāni kaphapittakaḥrāṇi ca|| svādupākāni yānyeṣāṃ nātipittakarāṇi ca||" iti| yattūktaṃ suśrutena (sū.a. 46/172)- "atyamlaṃ pittajananamāmaṃ vidyātparūṣakam| tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam||" iti| tatpakvāvasthāyāṃ madhuraparūṣakaviṣam| yattu pakvamapyamlatvaṃ na jahāti, tatkiñcitpittakarameva| evaṃ drākṣādiṣvapi bodhyam| śuṣkasya karamardasya viśeṣaguṇamāha-śuṣkamiti| nātipittakaramiti cakāreṇānukṛṣyate| śuṣkasya karamardasya viparyayatantrayuktyā pittaghnatve prāpte kiñcitpittakaratvaṃ vidhīyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">dīpanaṃ bhedanaṃ śuṣkamamlīkākolayoḥ phalam| tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ kaphavātayoḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlīkāphalaṃ kolaphalaṃ ca śuṣkaṃ saddīpanaṃ bhedanaṃ tṛṣṇādināśanaṃ laghu kaphavātayośca pathyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuṣkāṇāmamlikādīnāṃ guṇānāha-dīpanamiti| amlikā-ciñcāphalam| kolayoriti dvivacanāt kolakarkandhunorgrahaṇam| suśrutena (sū. a. 46/145) hi dva yorapi tulyaguṇatvamuktam, darśitaṃ ca badaravyākhyāne| kaphavātayoriṣṭaṃ-kaphavātaghnamityarthaḥ| saramiti sāmānyoktyā bhedanatve siddhe bhedanamiti niyamārtham, śuṣkāṇyevāmlikādīni bhedanāni| ata eva khāraṇādinā-"grāhyamlaṃ badaraṃ rucyaṃ laghūṣṇaṃ mārutāpaham| madhuraṃ tadguru snigdhaṃ śītaṃ pittānilāpaham||" ityuktaṃ grāhitvamaśuṣkaviṣayam|</ab>
          <ab type="mula">phalānāmavaraṃ tatra lakucaṃ sarvadoṣakṛt| -----------------------------------------------|140|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phalānāṃ sarveṣāṃ madhye lakucamavaraṃ-apradhānaṃ, tridoṣakaraṃ ca| carakamunistvasya pittaśleṣmakṛttvamevānujajñe| tatpāṭho hi (sū.a. 27|128)-"amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhulakucāni ca||" iti| saṅgrahe tvato'pyadhikamuktam (sū.a.7)-"tindukāśmantakāsīsaphalinībimbatodanam| ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam| śvetapākaṃ kapitthāni siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivṛkṣaphalaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit|| kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam| vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcitikāphalam| bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca, jāmbavaṃ tvativātalam|| viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam|| nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāmalaṃ tṛṇaśūlyajam| asmādalpāntaraguṇaṃ seṅgudaṃ savikaṅkatam|| phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmāvirodhi ca|"iti| muninā tvato'pi kiñcidadhikamuktam| yathā (ca.sū.a.27|150)-"rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ|| vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyātkarpaṭakīphalam| madhurāṇyatipākāni vātapittaharāṇi ca|| aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni tu| prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garaghāti ca|| iṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit|" iti| suśrute coktam (sū.a.46|189,160)-|"sugandhi madhuraṃ snigdhaṃ lavalīphalamucyate| vṛkṣāmlālpāntaraguṇaṃ kośāmraphalamucyate||" iti| samprati yādṛśaṃ phalaṃ śākaṃ ca tyājyam, tadupadiśannāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lakucaguṇānāha-phalānāmiti| etacca sarvadoṣakaratvamanamlasya, amlasya vātaghneṣu kolādiṣu paṭhitatvāt| saṅgrahe tu (sū.a.7)-[*"nārikelaṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam| balamāṃsakaraṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam|| mocaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam| raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru|| snigdhaṃ svādukaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru| ] madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ saraṇātmakam|| tindukāśmantakāśītiphalinībimbitodanam| ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam|| śvetapākaṃ kapitthāni siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivṛkṣaphalaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit|| kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam| vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ vātakopanam|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam| bhavyaṃ viśadamamlaṃ ca, [ *jāmbavaṃ tvativātalam|| viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca ] sāmlaṃ tu kṣīrivṛkṣajam| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam|| kaṣāyaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmā virodhi ca|| nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāmalaṃ tṛṇaśūlyajam| pīluno'lpāntaraguṇaṃ seṅgudaṃ savikaṅkatam||' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">-------------------------------------------| himānaloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam||140||</seg> <seg type="unit" n="141">jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam| anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ jīrṇatayā'ti ca||141||</seg> <seg type="unit" n="142">dhānyaṃ tyajettathā śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam| asañjātarasaṃ tadvacchūṣkaṃ cānyatra mūlakāt||142||</seg> <seg type="unit" n="3">prāyeṇa phalamapyevaṃ tathā''maṃ bilvavarjitam| -------------------------------------------|143| iti phalavargaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dūṣitaśabdaḥ pratyekaṃ sambadyate| dhānyaṃ kedārasthaṃ himena dūṣitaṃ tyajet| tathā, analena pravṛddhena dūṣitaṃ, uṣṇena ātapādinā, durvātena-purovātādinā, tathā, vyālānāṃ-sarpādīnāṃ lālayā dūṣitaṃ tyajet| ādigrahaṇena śavakothamūtrapurīṣādīnāṃ grahaṇam| tathā, jantubhiḥ-kṛmyādibhiḥ, juṣṭaṃ-sevitam| jale magnaṃ-āśikhaṃ buḍitam| abhūmau-viparītabhuvi jātaṃ-abhūmijam, yā yasyocitā bhūmistato'nyā-viparītā| anārtavaṃ aprāptasamayam, yasminnṛtau yasyotpattiḥ prasiddhā tato'nyasmin jātamityarthaḥ| tallakṣaṇaṃ ca rasādīnāmaparipūrṇatvena vijñeyam| anyena-vijātīyena dhānyena saṃyutaṃ kedāragatam| { yathā, raktaśāliryavakena saha virudhyate| tathā, mudgo māṣeṇa| } (evaṃ śūkadhānyaṃ vijātīyena śūkadhānyena| tathā, śimbīdhānyaṃ śimbīdhānyena vijātīyena saha viruddhaṃ tyajet) { kecicchūkadhānyena saha viruddhamiti varṇayanti| anye tu jīrṇaṃ navenamiśritamanyadhānyayutamiti bruvate| } jīrṇatayā-atipurāṇatvena, hīnavīryaṃ-naṣṭaśakti| evaṃvidhaṃ dhānyaṃ tyajet| tathā, śākamapi tyajet| kīdṛśam ? rūkṣasiddhaṃ-niḥsnehasiddhamityarthaḥ| athavā, rūkṣeṇa-kāñjikādinā siddhaṃ-rūkṣasiddham| akomalaṃ-jaraṭham| asañjātarasaṃ-aparipūrṇasvarūpamityarthaḥ| tadvacchuṣkaṃ-tathaiva śuṣkaśākamapyasañjātarasavat tyajet, anyatra mūlakāt| śuṣkamūlakaṃ bhajedeva| prāyeṇa phalamapyevaṃvidhaṃ tyajet| prāyograhaṇaṃ drākṣāparūṣakādīnāṃ śuṣkāṇāmapi pathyatvādatyājyatvajñāpanārtham| tathā, āmaṃ-asamprāptapākaṃ phalaṃ, tyajediti vartate| kiṃ sarvam ? netyāha-bilvavarjitam| bilvaṃ tvāmamapi pathyatvādbhajedevetyarthaḥ| iti phalavargaḥ| phalavargādanantaraṃ vividhauṣadhavargārambhaḥ, prāyeṇāsyā''hāropayogitvāt| tatrāpi lavaṇānāṃ pūrvamupanyāso yuktaḥ, sutarāmupayogitvāt| ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> evaṃ dhānyādīnāṃ guṇānuktva yādṛk tyājyaṃ tādṛgāha| tatra dhānyamāha-himānaleti| himaṃ-tuhinam, analo-dāvānalādiḥ, uṣṇaṃ-ātapaḥ, durvātaḥ-purovātādiḥ, vyālānāṃ-sarpādiviṣaprāṇināṃ lālādayaḥ, [ ādiśabdena kothamūtrapurīṣādayaḥ, ] tairdūṣitaṃ-upahatam| jantujuṣṭaṃ-kṛmisevitam| jale magnaṃ-pānīyamagnamañjarīkam| abhūmijaṃ anucitakṣetrajam| anārtavaṃ-anucitakālajam| anyadhānyayutaṃ-vijātīyena dhānyena sahaikakṣetrajam| atijīrṇa tayā-bahuvarṣoṣitatvena| hīnavīryaṃ-naṣṭaśakti| yatsvabhāvato hīnavīryam, atijīrṇamapyahīnavīryam, tanna tyājyam| śākamāha-tatheti| tathā-himadūṣitādikam| anyadhānyayutamityatra dhānyasthāne śākaśabda ūhanīyaḥ| rūkṣasiddhaṃsnehaṃ vinā pakvam| akomalaṃ-jaraṭham| asañjātarasaṃ-atyantakomalam| mūlakādanyacchuṣkaṃ tyajet, mūlakasy śuṣkasyaiva guṇavattvāt| phalamāha-prāyeṇeti| evamiti dhānyavat| anyaphalayutatvaṃ tu-ekakālavālajatvena| bilvavarjitamāmaṃ phalaṃ tyajet, bilvasyāmasyaiva guṇavattvāt| apiśabdaḥ prāyeṇetyasya dhānyaśākābhyāmapi sambandhārthaḥ| jantujuṣṭasyāpyudumbarādeḥ phalasya, jalamagnasyāpi padmanālādeḥ śākasya, anyadhānyayutasyāpi kusumbhagodhūmāderdhānyasya, sevyatvadarśanāt prāyeṇetyuktam| iti phalavargaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">athauṣadhavargaḥ| ---------------------------------------------------| viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ mṛdu||143||</seg> vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt| ---------------------------------------------------|144|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaṃ lavaṇam viṣyandyādiguṇayuktaṃ viduḥ-jānanti, sadvaidyā iti śeṣaḥ| viṣyandayati tacchīlaṃ-viṣyandi, styānasya kaphādisaṅghātasya vilīnavigrahatāmutpādayatītyarthaḥ| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| sṛṣṭaṃ malaṃ-mūtrapurīṣādi yena tatsṛṣṭamalam| tathā, vātāpaham| pāki-annavraṇādīnāṃ pākakāri| tīkṣṇaṃ-amṛdu, marīcādivat| uṣṇaṃ-uṣṇavīryam| rocanaṃ-rucikṛt| tathā, kaphapittakṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athauṣadhavargaḥ| auṣadhasyāpi saṃskārakatvenā hāropayogāt| tatrādau lavaṇam| taccāṣṭadhā,-saindhavaṃ sauvarcalaṃ biḍaṃ sāmudraṃ audbhidaṃ kṛṣṇaṃ romakaṃ pāṃśujaṃ ceti| tatra lavaṇasāmānyaguṇānāha-viṣyandīti| viṣyandi-abhiṣyandi| mṛdu-mṛduguṇam| pāki-pācanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">--------------------------------------------------------| saindhavaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut||144||</seg> laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam| --------------------------------------------------------|145|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu lavaṇeṣu madhye, saindhavaṃ sasvādu-īṣanmadhuraṃ, vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣaghnaṃ laghu tathā kiñciduṣṇaṃ dṛṣṭeḥ pathyaṃ kiñcidvidāhi agnidīpanaṃ ca| sāmanyaguṇāśca viṣyandisūkṣmasṛṣṭamalatvarocanānyasya santyeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha viśeṣaguṇāḥ| tatra saindhavaguṇānāhasaindhavamiti| sasvādu-īṣanmadhuram| anuṣṇaṃ-īṣaduṣṇam| nanu, "sasnehaṃ madhuraṃ pāke varṇyaṃ rocanadīpanam| doṣatrayaghnaṃ cakṣuṣyaṃ śītaṃ sasvādu saindhavam||" iti khāraṇādinā śītamuktam| tatkathamanuṣṇam ? atra brūmaḥ| śītamiva śītam, cakṣuṣyatvapittaghnatvādikāryakaratvāt| avaśyaṃ caivamaṅgīkartavyam, "saindhavaṃ sārasaṃ pākyaṃ sauvarcalamathaudbhidam| pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭamuṣṇaṃ teṣāṃ yathottaram||" iti khāraṇādinaivoṣṇatvasyoktatvāt| suśruto'pyāha (sū.a. 46/313)- "saindhavasāmudrabiḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni lavaṇāni yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi ca| yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca|" iti| dṛśaḥ pathyaṃ-cakṣuṣyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">--------------------------------------------------------| laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam||145||</seg> kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam| --------------------------------------------------------|146|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sauvarcalaṃ laghu hṛdayāya hitaṃ sugandhi udgāraṃ śodhayati-duṣṭaṃ sacchuddhaṃ karoti| kaṭupākaṃ ca| tathā, vibandhaṃ srotasāṃ hanti-vibandhaghnam| agnidīptirucikṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sauvarcalaguṇānāha-laghu sauvarcalamiti| udgāraśodhanaṃ-duṣṭodgārapraśamanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">--------------------------------------------------------| ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ biḍam||146||</seg> vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam| --------------------------------------------------------|147|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> biḍaṃ ūrdhvaṃmadhaśca kaphavātānanulomayati| tathā, dīpanaṃ vibandhādighnaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> biḍaguṇānāha-ūrdhvādha iti| ūrdhvādhaḥśabdau kaphavātābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyete na tu yathāsaṃkhyena, "ūrdhvānulomyakṛdvāyoḥ śūlaghnaṃ dīpanaṃ biḍam|" iti khāraṇādivacanāt, "ūrdhvaṃ cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ biḍam|" iti carakavacanācca (sū.a. 27/299)| vibandho-malāvarodhaḥ| ānāho-baddhodaratā| viṣṭambho-vātāvarodhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">--------------------------------------------------------| vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam||147||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāmudraṃ vipāke madhuraṃ guru kaphavardhanaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmudraguṇānāha-vipāka iti|</ab>
          <ab type="mula">satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| --------------------------------------------------------|148|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūmimudbhidya yadbhavati tadaudbhidam, īṣattiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi ca- doṣotkliṣṭakaram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> audbhidaguṇānāha-satikteti| bhūmimudbhidyotpannasya kṣārodakasya sūryaraśmibhirvahninā vā kvathanādyallavaṇaṃ tat-audbhidam| utkledi-kledābhivṛddhikaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">--------------------------------------------------------| kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇe lavaṇe sauvarcalaguṇāḥ-laghutvādayo, gandhena varjitāḥ-saugandhyarahitāḥ, santīti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛṣṇalavaṇaguṇānāha-kṛṣṇa iti| ata eva nirgandhaṃ sauvarcalamityācakṣate|</ab>
          <ab type="mula">romakaṃ laghu, pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru| --------------------------------------------------------|149|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> romakaṃ lavaṇaṃ laghu| pāṃsūtthaṃ-śilālavaṇam, īṣat kṣāraṃ śleṣmalaṃ guru ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> romakaguṇānāha-romakamiti| romakaṃ-śākambharīdeśottham| pāṃsujaguṇānāha-pāṃsūtthamiti| pāṃsūtthaṃ-kṣāramṛttikodbhavam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">--------------------------------------------------------| lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādi prayojayet||149||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lavaṇānāṃ prayoge saindhavamādi kṛtvā prayojayet-anyatra pradeśe lavaṇāni dvitrāṇi tricaturāṇi vā yatra prayujyante tatra saindhavamādi kṛtvā prayojyāni| yathā-hiṅgvādicūrṇe "dvipaṭu" ityuktam| tatra saindhavasauvarcale prayojye| { yatra trayāṇāṃ prayogaḥ, tatra saindhavasauvarcalabiḍāni| evamaudbhidādīnāṃ lavaṇavarge paṭhitānāmanyatrā'pi } vedyam| kharanāde coktam-"saindhavaṃ sārasaṃ pākyaṃ sauvarcalamathaudbhidam| pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭamauṣṇyaṃ teṣāṃ yathottaram|| iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prasaṅgāccikitstopayoginīṃ paribhāṣāmāhalavaṇānāmiti| yatra lavaṇānāmekavdyādīnāṃ saindhavādiśabdairvinā prayoga uktaḥ, tatra saindhavādi prayojayet| saindhavamādi yatra tadyathā bhavatīti kriyāviśeṣaṇam| yathā, yatraikaṃ lavaṇam, tatra saindhavam| yatra dve, tatra saindhavasauvarcale| yatra trīṇī, tatra saindhavasauvarcalabiḍānītyādi| yatra saṃkhyāṃ vinā bahuvacanam, tatra pañcaiva grāhyāṇi| "saurvacalaṃ saindhavaṃ ca biḍamaudbhidameva ca| sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca||" iti caraka(?) vacanāt| yathā (hṛ.ci.a. 10/6)-"caturṇā prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam|| taccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet| kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍvāmayaśūlanut||" ityatra| etadeva spaṣṭīkṛtaṃ saṅgrahe (ci. a. 12)-"dāḍimakapitthavṛkṣāmlāmlīkānāṃ pṛthak pṛthak kuḍavaṃ lavaṇapañcakakuḍavaṃ tryūṣaṇatripalaṃ śarkarāpalāṣṭakaṃ caikatra cūrṇitamannapāne praṇītamajīrṇāruciśvāsakāsagulmaplī hagrahaṇīhṛtpāṇḍurogaghnam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">gulmahṛdgrahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān| śvāsārśaḥkaphakāsāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavaśūkajo-yavakṣāro, gulmādīn śamayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kṣāraḥ| tatra yavakṣāraguṇānāha-gulmeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ| pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ||151||</seg> apathyaḥ kaṭulāvaṇyācchukraujaḥkeśacakṣuṣām| --------------------------------------------------------|152|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ-atiśayena, tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijit laghuśca| pittāsṛjī dūṣayati| pākī-pākakārī| chedī-medaḥ śleṣmādigranthighnaḥ| ahṛdyo-hṛdayāya na hitaḥ| vidāraṇaḥ pakvagaṇḍādīnām| kaṭulāvaṇyācchhukrādīnāmapathyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣārasāmānyaguṇānāha-kṣāra iti| paramaṃ-atiśayena tīkṣṇoṣṇaḥ| pākī-pācanaḥ| chedī-chedanaḥ| vidāraṇaḥ-śophādipāṭanaḥ| kaṭulavaṇarasatvācchukrādīnāmapathyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">--------------------------------------------------------| hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam||152||</seg> kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu| --------------------------------------------------------|153|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgu vātādighnaṃ pittakopanaṃ kaṭvādiguṇayuktaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra hiṅguguṇānāha-hiṅgviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">--------------------------------------------------------| kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghu||153||</seg> <seg type="unit" n="154">dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param| uṣṇavīryā sarā''yuṣyā buddhīndriyabalapradā||154||</seg> <seg type="unit" n="155">kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān| śiro'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān||155||</seg> <seg type="unit" n="156">saśoṣaśophātīsāramedamohavamikrimīn| śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram||156||</seg> <seg type="unit" n="157">vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam| harītakī jayedvyādhīṃstāṃstāṃśca kaphavātajān||157||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> harītakī kaṣāyā-kaṣāyarasā| kaṣāyarasatvātkaṭuvipākitvaṃ prāptamityāha-madhurā pāka iti| tathā, rūkṣā| vilavaṇeti vacanaṃ lavaṇaṃ varjayitvā śeṣāḥ pañcarasā asyāḥ santīti vedayati| nanu, evaṃ kaṣāyetyanarthakam, yataḥ pañcasu raseṣu lavaṇahīneṣu madhye kaṣāyo'nupraviṣṭa eva| astyevaitat| kaṣāyetyetadatiśayakhyāpanāya, kaṣāyo raso'syāṃ bāhulyenāstītyarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.1|29)-"harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāṃ vilavaṇāṃ śivām|" iti| tathā, laghu| dīpanī-agreḥ| pācanī-āmādeḥ| medhyā-medhāyai hitā| vayasa ityādi,- kālakṛtā śarīrāvasthā yauvanādirvayastasya, paraṃ-atiśayena, sthāpanī-sthirīkaraṇī| uṣṇetyetāvataivoṣṇavīryetyasyārthasya labdhatvāt vīryagrahaṇamatiśayoṣṇavīryatvakhyāpanārtham| sarā- bhedanī| tathā, āyuṣe hitā| buddhiḥ-vartamānārthagrāhiṇī prajñā, indriyāṇi-cakṣurādīni, teṣāṃ balaṃ pradadāti yā saivam| kuṣṭhādīn rogān jayati| kharanāde tvevamabhyadhāyi-"svādvamlabhāvātpavanaṃ, kaṭutiktatayā kapham| kaṣāyamadhuratvācca pittaṃ hanti harītakī||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> harītakīguṇānāha-kaṣāyeti| kaṣāyeti pañcarasatve'pyatiśayārtham| vilavaṇā-svādvamlakaṭukaṣāyatiktarasetyarthaḥ| buddherindriyāṇāṃ ca balapradā| purāṇajvaro-jīrṇajvaraḥ| śoṣo-rājayakṣmā| moho-mūrcchā| srotasāṃ vibandhaḥ-srotorodhaḥ| kaphavātajāniti kuṣṭhādīnāṃ viśeṣaṇam| tāṃstāṃścetianyeṣāmapyevaṃprakāraṇāmānulomyādisādhyānāṃ grahaṇārtham| nanu, "svādvamlabhāvātpavanaṃ, kaṭutiktatayā kapham| kaṣāyamadhuratvācca pittaṃ hanti harītakī||" iti khāraṇādinā pittaghnatvamapyuktam| tatkimiti kaphavātayorgrahaṇam| satyam| pittajānapi vyādhīn jayet, kaphavātajāṃstvatiśayena, uṣṇavīryatvāt| khāraṇādinā harītakīlakṣaṇamupyuktam-"kṣiptā'mbhasi nimajjedyā guṇakṛtsā prakīrtitā|" iti|</ab>
          <ab type="mula">tadvadāmalakaṃ śītamamlaṃ pittakaphāpaham| ---------------------------------------------|158|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tayā-harītakyā, tulyaṃ vartata iti tṛtīyāntādvatiḥ| harītakīsamānaguṇamāmalakamityarthaḥ| viśeṣaṃ tvasyāha-abhayoṣṇā idaṃ śītaṃ,- śītavīryam| tathā, amlaṃ-amlarasaṃ, pittakaphaghnaṃ ceti| kṛṣṇātreyastvāmalakaṃ tridoṣaghnamākhyat| yathā-"amlabhāvājjayedvātaṃ pittaṃ mādhuryaśaityataḥ| kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvādevametattridoṣanut||" suśrute'pi (sū.a.46|143) tridoṣaghnatvamuktam| tadgrantho hi-"cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyamāmalakīphalam| hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ|| kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo'bhyadhikaṃ tu tat|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmalakaguṇānāha-tadvaditi| tadvat-harītakīvat| sā tūṣṇā kaṣāyotkaṭā, atiśayena kaphavātaghnī| idaṃ tu śītamamloṭkatamatiśayena pittakaphaghnamiti vyatirekaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">---------------------------------------------| kaṭu pāke himaṃ keśyamakṣamīṣacca tadguṇam||158||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akṣaṃ-bibhītakaṃ, pāke kaṭukaṃ śītavīryaṃ keśebhyo hitam| tathā, īṣatadguṇaṃ,-tābhyāṃ-harītakīdhātrībhyāṃ, samānā guṇā yasya tattadguṇaṃ kiñcidakṣam| nanu, harītakyādīnāṃ sthūlasūkṣmādibhedenāniyatasvarūpatvātkathamivopayogaḥ kriyatām ? iti kecit| tān brūmahe| akṣaṃ tāvadatra karṣapramāṇaṃ grāhyam| tathā ca dhanvantarirākhyat (dha.nighaṇṭau va.1|292)-"bibhītakaḥ karṣaphalo" ityādi| anvarthā hīyaṃ saṃjñā| karṣaṃ-karṣapramāṇaṃ, phalaṃ yasya sa karṣaphala iti| tadevaṃ bibhītakasya phalaṃ yatkarṣapramāṇaṃ tadgrāhyamityavatiṣṭhate| harītakyā api pramāṇaṃ niyatameva| harītakyā api pramāṇaṃ niyatameva| tantrāntare'pyuktam-"navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi| nimajjedyā praśastatvāt guṇakṛtsā prakīrtitā| navādiguṇayuktatvaṃ tathaikatvaṃ dvikarṣatā| harītakyāḥ phale yenaṃ tenaitacchreṣṭhamucyate||" iti| tadevaṃ dvikarṣapramāṇatvaṃ harītakyāḥ sthitam| dhātrīphalasyapi yuktyā niyatapramāṇatvameva| tathā coktaṃ tantrāntare "abhayaika pradātavyā dvāveva tu bibhītakau| dhātrīphalāni catvāri triphaleyaṃ prakīrtitā|| iti| tadevamāmalakānāmardhakarṣapramāṇatvamavatiṣṭhate| tasmānniyatapramāṇatvaṃ triphalāyāḥ sthitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bibhītakaguṇānāha-kaṭu pāka iti| akṣaṃ bibhītakam| tadguṇaṃ-āmalakaguṇam| kaṭu pāka iti svādupākatvāpavādaḥ| ahimamiti śītavīryasya niṣedhāduṣṇavīryatvasyaiva pratiprasavaḥ| īṣadityatiśayo niṣidhyate| sa cāmlatvasyaiva, na pittakaphāpahatvasya| tasya tantrāntare vidhānāt| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/200)-"bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ vaisvaryaṃ kṛmināśanam| cakṣuṣyaṃ svādupākyakṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit||' iti| khāraṇādirapi-"kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ laghu pittakaphāpaham| bibhītakaphalaṃ tasmāntriphalā sārvayaugikī||" iti| svādupākīti,- svādu-madhurarasam, pākipācanam| ata eva khāraṇādinā kaṣāyamadhuramuktam| śītamiti śītasparśam, suśrutenoṣṇatvasyoktatvāt, "uṣṇavīryā" iti vīryagrahaṇācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">iyaṃ rasāyanavarā triphalā'kṣyāmayāpahā| ropaṇī tvaggdakledamedomehakaphāstrajit||159||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iyaṃ-īdṛśī, triphalā rasāyanavarā| cakṣūrogaghnī| ropaṇī-vraṇānām| tvaggadāḥ-kuṣṭhādayaḥ, kledo-vraṇādīnāṃ srāvaḥ medaḥ-caturtho dhātuḥ, mehaḥ-pramehaḥ, kaphaḥ-śleṣmā, asraṃ-raktam, tāni jayati yā saivam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> harītakyāditrayasya militasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-iyamiti| iyaṃ-harītakyāmalakabibhītakākhyā phalatrayī, triphaleti khyātā rasāyanavaratvādiguṇā ca| akṣyāmayo-netrarogaḥ| tvaggadāḥ-kuṣṭhādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam| pittaprakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam||160||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīpanarocanamityetatparyantam| tvak ca patraṃ cailā ceti dvandvaikavadbhāvaḥ| etasya nāma trijātakaṃ trisugandhamiti| etattrijātakaṃ kesarayuktaṃ caturjātakamityucyate| tacca pittaprakopitvādiguṇam| pittaprakopi tīkṣṇādiguṇayuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tvagādestrayasya catuṣṭayasya ca saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-sakesaramiti| tvakpatrailaṃ-trijātakam| tadeva sakesaraṃ-caturjātasaṃjñam| dvayamapi pittaprakopitvādiguṇam| kecitpūrvārddhamapaṭhitvottarārddha maricena yojayanti| tadasat| triphalāvat trijātakacaturjātakābhyāmapi pyavahārāt pittaprakopitvādiguṇayogaśaṅkāyā nirbījatvācca| na hi tantrāntare etatpratikūlā guṇā uktāḥ, kintvanukūlāḥ| yathā cikitsākalikāyām (ślo.60)-"tvakpatrakailaṃ trisugandhametat prakīrtitaṃ vātakaphāpahāri| varṇyaṃ viṣaghnaṃ ca sanāgapuṣpaṃ jñeyaṃ caturjātakametadeva||" iti|</ab>
          <ab type="mula">rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu| ---------------------------------------------|161|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rase pāke ca kaṭukaṃ maricaṃ kaphaghnaṃ laghu ca| kaṭurasatvena kaṭupākatve labdhe pākagrahaṇmatiśayārtham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> maricaguṇānāha-rase pāka iti| yattu "rocanaṃ dīpanaṃ chedi sugandhi kaphavātajit| nātyuṣṇaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇaṃ maricaṃ nātipittalam||' iti khāraṇādinā nātyuṣṇatvaṃ vātipittalatvaṃ coktam| tadārdrāvasthāviṣayam, tasya svādupākitvāt| uktaṃ ca suśrutena (sū.a. 46/224)-"svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">---------------------------------------------| śleṣmalā svāduśītā''rdrā gurvī snigdhā ca pippalī||161||</seg> <seg type="unit" n="162">sā śuṣkā viparītā'taḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ| svādupākā'nilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā||162||</seg> na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā| ---------------------------------------------|163|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ārdrā-aśuṣkā, pippalī śleṣmalā svādurasā śītavīryā guruḥ snigdhā ca| sā-pippalī, śuṣkā ataḥ-ārdrāyāḥ pippalyāḥ sakāśāt, viparītā-śītaviparyayeṇoṣṇā, guruviparyayeṇa laghuḥ, snigdhaviparyayastvatra nāsti snigdhetyuktatvāt| tathā, vṛṣyā rase kaṭuśca| kaṭurasatvācca kaṭupākatvaṃ prāptamityāha-svādupākā| tathā, anilādīn hanti, sarā ca| evaṃvidhāmapi tāṃ-pippalīṃ, nātyarthaṃ yuñjīta, rasāyanavidhiṃ vinā| pippalīṃ vardhamānādirasāyanavidhāna evātiśayenopayuñjīta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ārdrapippalīguṇānāha-śleṣmaleti| śuṣkapippalīguṇānāha-sā śuṣketi| ataḥ-ārdrāyāḥ, viparītā-śleṣmaghnī uṣṇā laghuśca| viparītādrūkṣatve prāpte snigdheti vacanam, tiktādikeṣu prāpteṣu rase kaṭuriti, vaiparītyādeva śleṣmaghnatve siddhe punaḥ śleṣmagrahaṇaṃ ca niyamārtham, anilaśleṣmaghnyeva, na pittaghnī| nanu, pittaghnatvaśaṅkaiva kutaḥ ? iti cet, "kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati, śītavīryatvāt" iti suśrutavacanāt (su.a. 40/5)| suśruta vacanasya kā gatiḥ ? iti cet, ārdrā pippalī| tasyāḥ kaṭukatvaṃ kutaḥ ? iti cet, pratyakṣasiddhatvāt| svādutvoktistvatiśayārthā| suśrutasyāpyārdrāviṣayatvamabhipretam| yata āha (su. sū. a. 46/223)-"teṣu gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā| śuṣkā kaphanilaghnī sā vṛṣyā pittaprakopiṇī||" iti| uktaṃ ca mādhavakāreṇa-"sā pittaśamanī pūrvaṃ darśitā vīryavādinā| śāstrakāreṇa nirdiṣṭā sā satyaṃ pittakopinī| yadvā''rdrā pittaśamanī śuṣkā pittaprakopiṇī||" iti| pippalyā atisevāṃ niṣedhati-na tāmiti| carakācāryeṇa tvatropapattirukta (vi. a. 1/18)-"atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyebhyo dravyebhyaḥ| tadyathāpippalī kṣāro lavaṇamiti| pippalyo hi-kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyo nātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāśca satyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti| āpātabhadrāḥ prayogasamamasādguṇyāddoṣasañcayānubaddhāḥ| satatamupayujyamānā hi guruprakleditvāt śleṣmāṇamutkleśayanti, auṣṇyātpittam| na ca vātapraśamāyopakalpante, alpasnehoṣṇabhāvāt| yogavāhinyaḥ khalu tā bhavanti| tasmātpippalīrnātyupayuñjīta||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">---------------------------------------------| nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut||163||</seg> rucyaṃ laghu swādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit| ---------------------------------------------|164|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgaraṃ-śruṅgaberaṃ, dīpanādiguṇayuktam| grāhi-viḍvibandhakṛt| tathā, hṛdyam| vibandhanut-srotaḥśuddhikṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuṇṭhīguṇānāha-nāgaramiti| nāgaraṃ-śuṇṭhī| grāhi-malānām| vibandhanutu-vāyoḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">---------------------------------------------| tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet||164||</seg> sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān| ---------------------------------------------|165|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ārdrakaṃ śuṇṭhīsamānaguṇameva| etacca trayaṃ-maricapippalīśuṇṭhyākhyaṃ, trikaṭusaṃjñaṃ sthaulyādīn jayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ārdrakaguṇānāha-tadvaditi| tadvat-nāgaravat| saṅgrahe tvanayorviśeṣa uktaḥ (sū.a. 7)-"ārdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī||" iti, "āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam|" iti ca| maricāditrayasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-etacceti| etattrayaṃ-maricapippalīnāgarākhyaṃ trikaṭukasaṃjñam| tacca sthaulyādīñjayet| ārdrakasya nāgarādabhinnatvānmaricāditrayaṃ gṛhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">---------------------------------------------| cavikāpippalīmulaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ||165||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cavikāpippalīmūlaṃ maricāt stokaviśeṣaṃ guṇairbhavati kaṭurasavipākaṃ kaphaghnaṃ laghūṣṇavīryaṃ cetyarthaḥ| guṇaśabdena rasavipākādayo'pi pāratantryādgṛhyante, na tu pāribhāṣikā eva gurulaghvādayaḥ, vyāpternyāyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cavyapippalīmūlayorguṇānāha-caviketi|</ab>
          <ab type="mula">citrako'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā| ---------------------------------------------|166|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> citrako-dahanasaṃjñaḥ, agnisamaḥ pāke-atyantoṣṇa ityarthaḥ| tathā, śophādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> citrakaguṇānāha-citraka iti| pāke-pācanakriyāyām, agnisamaḥ-agnivat, āmādīn pacatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">---------------------------------------------| pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam||166||</seg> gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param| ---------------------------------------------|167|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etacca-pūrvoktaṃ, maricarahitaṃ-pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśuṇṭhyākhyaṃ, pañcakolasaṃjñaṃ smṛtaṃ vaidyake tantre| tathā, gulmādighnamatidīpanaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pippalyādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāhapañcakolakamiti| etat-trikaṭukaṃ cavikāditrayaṃ ca, maricarahitaṃ pañcakolakasaṃjñam| gulmādighnaṃ cātyantamagnerdīpanaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">---------------------------------------------| bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭiṇṭukairmahat||167||</seg> jayetkaṣāyatiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphanilau| ---------------------------------------------|168|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bilvādīnāmupalakṣaṇārthe tṛtīyā| bilvādibhirupalakṣitaṃ mahatpañcamūlaṃ kaphānilau jayet| tacca kaṣāyatiktarasamuṣṇavīryaṃ ca| bilvaṃ-śrīphalam| kāśmaryaṃ-gambhārī| tarkārī-araṇikā| pāṭalā-tāmrapuṣpā| ṭiṇṭukaḥ-syonākaḥ| mahat guru bṛhat analpamiti paryāyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bilvādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha bilveti| bilvādipañcakaṃ-mahāpañcamūlākhyaṃ, kaṣāyādiguṇaṃ ca| bilvaḥ-śrīphalaḥ| kāśmaryaḥ-śrīparṇī| tarkārī-agnimanthaḥ| pāṭalā-vasantadūtī| ṭiṇṭukaḥ-syonākaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">---------------------------------------------| hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam||168||</seg> svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit| ---------------------------------------------|169|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamūlamiti vartate| hṛsvaṃ kanīyo laghu alpamiti paryāyāḥ bṛhatīdvayaṃ-kṣudrabṛhatī mahābṛhatī ca| aṃśumatīdvayaṃ- śāliparṇī pṛśniparṇī ca gokṣurako-bhakṣaṭakaḥ| idaṃ hṛsvaṃ pañcamūlaṃ svādupākarasaṃ nātiśītaṃ nātyuṣṇaṃ sarvadoṣajicca| [ gokṣurādibhiḥ pañcabhirlaghu dvitīyaṃ pañcamūlam|]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛhatyādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha hrasvamiti| bṛhatyādipañcakaṃ-hrasvapañcamūlasaṃjñaṃ, svadupākādiguṇaṃ ca| bṛhatīdvayaṃ-vyāghrī siṃhī ca| aṃśumatīdvayaṃ-śāliparṇī *pṛśniparṇī ca| gokṣurakaḥ-trikaṇṭakaḥ| nātiśabdo'tra niṣedhe, na tvīṣadarthe, śītoṣṇayorekatrānavasthānāt, anuṣṇāśītamityarthaḥ| suśrutena tu gokṣurasthāne eraṇḍaḥ paṭhitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">---------------------------------------------| balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena tu||169||</seg> madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ vātipittakaraṃ saram| ---------------------------------------------|170|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balādibhiḥ pañcabhirmadhyamaṃ pañcamūlam| etacca kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ saraṃ ca| { balādibhiḥ pañcabhistṛtīyaṃ pañcamūlam| } adhunā caturthaṃ pañcamūlamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> balādipañcakasya saṃjñaṃ kurvan guṇānāha-baleti| balādipañcakaṃ-madhyamapañcamūlākhyaṃ, kaphaghnādiguṇaṃ ca| balā-vāṭhyālakaḥ| punarnavā-varṣābhūḥ| eraṇḍaḥ-pañcāṅgulaḥ| śūrpaparṇīdvayaṃ-mudgaparṇī māṣaparṇī ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">---------------------------------------------| abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam||170||</seg> jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham| ---------------------------------------------|171|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhīruvīrādibhiḥ pañcabhirjīvanākhyaṃ pañcamūlaṃ cakṣuṣyādiguṇayuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhīrvādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha abīrviti| abhirvādipañcakaṃ-jīvanapañcamūlasaṃjñaṃ, cakṣuṣyā diguṇaṃ ca| abhīruḥ-śatāvarī| vīrā-kākolī| jīvantī-śākapravarā| jīvakarṣabhakau-svanāmaprasiddhau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">---------------------------------------------| tṛṇākhyaṃ pittajiddarbhakāsekṣuśaraśālibhiḥ||171||</seg> <seg type="unit" n="7">ityauṣadhavargaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṇasaṃjñaṃ pañcamūlaṃ darbhakāsekṣuśaraśālibhiḥ| tacca pittajit| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū.a.12)| yathā-"suvarṇaṃ bṛhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam| rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram| vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit|| tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu| kaṭupākarasaṃ śītaṃ ropaṇaṃ kaphapittajit|| kāṃsyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhanaṃ saram| dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham|| satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut| lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu, sīsaṃ ca tadguṇam|| cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādu tiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmipittakaphapraṇut|| (gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāśi sudurjaram|| padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ|) muktāvidgumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam|| maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmā'lakṣmīviṣāpaham|| sakṣāra uṣṇaviryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt| śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau|| tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu| lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham|| viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ| kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā|| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam|| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam| sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam|| (sarvadoṣapraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham||) kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam| (tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit||) kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā|| kāravyau kuñjikā'jājī kabarī dhānyatumbaru| annagandhaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| bāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param| tadvacca rājikā (vighnasādanī dīpanī param|| śūlāṭopaharā) rucyā, dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit| ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvatprakīrtitāḥ|| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ| elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ|| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ| sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit|| bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ| pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ śītaṃ viṣādvayam|| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṅgrāhi pācanam| tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī|| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut| tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau|| nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ| mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ|| gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam|| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rūkṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ| kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkṛmīn|| piṭikāgranthiśopāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ| śaṅkhapuṣpī sarātiktā medhyā kṛmiviṣāpahā|| kaṭutiktoṣṇamaguru snigdhaṃ vātakaphāpaham| pittāsraviṣatṛḍdāhakṛmighnaṃ guru rūkṣaṇam|| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param| laghu raktaṃ, tathośīraṃ vātalaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātisāravamathuraktapittakaphāpaham| madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam|| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt| kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe|| pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam| prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam|| kaṣāyamadhuraṃ tiktaṃ raktapittaprasādanam| balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam|| tatra nāgā'dhikaṃ balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ| tāmbūlaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut|| bhedi sammohakṛtpūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam| jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam|| laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam| sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraśchedano himaḥ|| latākastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāstrajit|| tadvadbakulapunnāgakumudotpalapāṭalam| sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇṭakiṃśukam|| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam| viṣapittakaphānnāgaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam|| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca| vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit|| bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam|| avalgujaiḍagajajaṃ bījaṃ vātakaphapraṇut| āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā|| ato'dhvā'gnibalāyūṃṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham| mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham|| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ balakṛcchukralaṃ tathā| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham|| pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān| śramāgnimūrcchāśca jayedapravātamato'nyathā|| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣekṛmīn| sannipātajvaraśvāsamāmavāyuṃ ca kopayet|| yāmyo'sṛgvātakaphakṛcchītaḥ svādukaṣāyakaḥ| kaṣāyaḥ paścimo rūkṣo laghurnātividahyate|| vātakṛt kaphapittaghno mūrcchādāhabhramāpāhaḥ| snigdhaḥ śīto laghuḥsātmya uttaraḥ ṣaḍraso'nilaḥ|| aiśānaḥ kaṭurūkṣoṣṇa āgneyaścaiva mārutaḥ| amlo vidāhī naiṛtyo vāyavyastikta ucyate|| ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryātpittāsravahnīṃśca, chāyā tvetānvyapohati|| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ, jyosnā madhuraśītalā|| iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> darbhādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-tṛṇākhyamiti| darbhādipañcakaṃ tṛṇapañcamūlasaṃjñaṃ pittajicca| darbhaḥ-kuśaḥ| kāśaḥ-kāśekṣuḥ| ikṣuḥ-guḍadaṇḍaḥ| śaro-muñjaḥ| śālayaḥ-svanāmaprasiddhāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 12)-"ajaśṛṅgī haridrā ca vidārī sārivā'mṛtā| balyākhyaṃ kaṇṭakakhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ|| sahiṃsrākaramardīkaiḥ sarvadoṣahare ca te| suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ|| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam| rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram|| vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit| tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu|| kaṭupākarasaṃ śītaṃ ropaṇaṃ kaphapittajit| kāṃsyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhanaṃ saram|| dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham| satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut|| lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu, sīsaṃ ca tadguṇam| cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ ca kaṣāyaṃ svādu tiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmipittakaphapraṇut| kṛṣṇalohaṃ-loham| [*gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit|| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram| padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ|| ] muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam| maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ svādu lekhanam|| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāṣmālakṣmīviṣāpaham| [*dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam|| ] sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt| śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau|| tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu| lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham|| viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ| kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā|| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut| kaṣāyaṃ madhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam|| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam| sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam|| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam| sarvadoṣapraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham|| kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam| tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit|| [*viśeṣāt kṛcchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham|] kaṣāyamadhurā rūkṣā kāsāghni vaṃśarocanā|| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā| kāravyau kuñcikājājī kabarīdhānyatumbaru|| annagandhaharaṃ rūcyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit| kāravyau-śatapuṣpādvayam| kuñcikā-kṛṣṇajīrakam| bāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param|| tadvacca rājikā [*vighnasādanī dīpanī param| śūlāṭopaharā ] rucyā, dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit|| ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvacca kīrtitāḥ| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ|| elailavālasaralatvagvyāghranakhacorakāḥ| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke kaphavātanibarhaṇāḥ|| sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit| bastimūtravibandhaghno vruṣyo gokṣurako himaḥ|| pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tikaṃ śītaṃ viṣādvayam| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṅgrāhi pācanam|| tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut|| tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau| nimbastikto himaḥ kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ|| mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ| gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ|| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ sakaṣāyo rasāyanam| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rūkṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ|| kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkṛmīn| piṭikāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ sraṃsano laghuḥ|| śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā| kaṭutiktoṣṇamaguru snigdhaṃ vātakaphāpaham|| pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ guru rūkṣaṇam| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param|| laghu raktaṃ, tathośīraṃ vātalaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātīsāravamathuraktapittakaphāpaham|| madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt|| kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe| pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam|| prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ śiśiraṃ vraṇaropaṇam| kaṣāyamadhuraṃ tiktaṃ raktapittaprasādanam|| balātrayaṃ svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam| tatra nāgā'dhikaṃ balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ|| tāmbūlaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut| bhedi sammohakṛtpūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam|| jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam| laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam|| sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraśchedano himaḥ| latakastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param|| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit| tadvadvakulapunnāgakumudotpalapāṭalam|| sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ koraṇṭakiṃ śukam| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam|| viṣapittakaphānnāgaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ śairīṣaṃ viṣahāri ca|| vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit| [*cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam|| ] bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam|| avalgujaiḍagajajaṃ bījaṃ vātakaphapraṇut| āsyā varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā|| ato'dhvā'gnibalāyūṃṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ sukham| mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham|| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukravardhanam| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham|| pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān| śramāgnimurcchāśca jayedapravātamato'nyathā|| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakṛmīn| sannipātajvaraśvāsamāmavāyuṃ ca kopayet|| yāmyo'sṛgvātakaphakṛcchītaḥ svādukaṣāyakaḥ| kaṣāyaḥ paścimo rūkṣo laghurnāti vidahyate|| vātakṛt kaphapittaghno mūrcchādāhabhramāpahaḥ| snigdhaḥ śīto laghuḥ sātmya uttaraḥ ṣaḍraso marut|| aiśānaḥ kaṭurūkṣoṣṇa āgneyaścaiva mārutaḥ| amlo vidāhī naiṛtyo vāyavyastikta ucyate|| ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryātpittāsravahnīṃśca, chāyā tvetānapohati|| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ, jyotsnā madhuraśītalā| bhavati cātra| rasādibhedairiti bheṣajānāṃ diṅmātramuktaṃ na yato'sti kiñcit| anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ||" iti| ityauṣadhavargaḥ| atha mātrādiprakaraṇam (saṅgrahe sū.a.7)-"śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalāśrayaiḥ| vargairannaikadeśo'yaṃ bhūyiṣṭhamupayogavān|| nirdiṣṭo rasavīryādyairyathāsvaṃ karmasādhane| na śakyaṃ vistareṇāpi vaktuṃ sarvaṃ tu sarvathā|| hitāhitatve'pyekāntaniyamo'smādaniścitaḥ| mātrāyogakriyādeśakālāvasthādibhedataḥ|| tatastato yato dṛṣṭāste te bhāvāstathā tathā| mātrayā sevitaṃ madyaṃ hanti rogāṃstadudbhavān|| niṣevyamāṇaṃ tilaśo viṣamapyamṛtāyate| hīnātimātramaśanaṃ marunnicayakopanam|| bhajete viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī| kṣāro'mlarasasaṃyoge madhurībhavati kṣaṇāt|| uttuṇḍukyāstindukena tiktatā madhurāyate| hiṅgugairikasindhūtthaṃ gandhavarṇarasādhikam|| pūgatāmbūlaśaṅkhebhyo varṇagandharasodbhavaḥ| kodravo hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ|| kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha| guḍaḥ kartā'gnisādasya sa hinastya bhayādibhiḥ|| tṛṣyatyagnau samadanaṃ sarpirapyupadiśyate| jīvanīyamapi kṣīraṃ viṣaleśena mṛtyave|| tulye api hato'nyonyaṃ viṣe sthāvarajaṅgame| saktavo vātalā rūkṣāḥ pītāste tarpayantitu|| vinā'pi copayogena maṇimantrādi kāryakṛt| āRdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī|| laghubhyo'pi hi saktubhyo guravaḥ siddhapiṇḍakāḥ| bhṛṣṭaḥ kṣuṇṇo'pi pṛthuko raktaśālerlaghorguruḥ|| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati| laghupittaharā lājā vrīhito gurupittalāt|| saṅgrāhiṇo laghormudgāt kulmāṣo bhedano guruḥ| āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ nāgarīkṛtamārdrakam|| guḍāttoyācca sutarāṃ mūtralaṃ guru pānakam| garīyo guḍadadhyuktaṃ rasālā cātiśukralā|| daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt| anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu| sarpiḥ snigdhataraṃ hanti nārditaṃ navanītavat| cakṣuṣyo'pi higodhūmastailapakvastu dṛṣṭihā| mūlakaṃ doṣajananaṃ siddhaṃ tu tadadoṣalam| uṣṇaṃ viṣībhavatyeva viṣaghnamapi mākṣikam| durbhājanasthā drākṣāmlā doṣalā ca prajāyate| ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt|| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ| medhyastilaḥ sparśaśīto'medhyaṃ tailaṃ khalo'himaḥ|| tasyaiva śleṣmakāritvaṃ na tailasya khalasya vā| dadhnaḥ śvayathukāritvaṃ na takranavanītayoḥ|| bhūmisātmyaṃ dadhikṣīrakarīraṃ maruvāsiṣu| kṣārah prācyeṣu, matsyāstu saindhaveṣvaśmakeṣu tu|| tailāmlaṃ, kandamūlādi malaye, kauṅkaṇe punaḥ| peyā, mantha udīcyeṣu, godhūmo'vantibhūmiṣu| bāhlīkā bāhlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ| māṃsagodhūmamārdvīkaśastravaiśvānarocitāḥ|| dehasātmyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madyaṃ māṃsaṃ ca kasyacit| peyā yūṣo raso'nyasya godhūmo'nyasya śālayaḥ|| ahitairapi teṣāṃ ca tairevopahitaṃ hitam| annapānauṣadhaṃ doṣamātrākālādyapekṣayā|| sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi| sraṃsanaṃ sat payo gavyaṃ bhavati grāhi kasyacit|| mandāgnirbhavati prāyaḥ kaphavātottaro hime| viṣaghnenāpi payasā dehe'hervarddhate viṣam|| sthūlasthavirabālādau vamanādi niṣidhyate| takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu|| vātahṛttve'pi mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayodṛśām|| dṛṣṭeḥ sparśahimaṃ dravyaṃ śrotrasyoṣṇaṃ tu pūjitam| payaḥ svādu saraṃ śītaṃ, viparītaṃ tato dadhi|| kālena jāyate tasmāt kṣīravacca punarghṛtam| payo dadhi ca vātaghnamajātaṃ vātalaṃ tu tat|| takraṃ grāhi kaṣāyāmlamamlameva tu bhedanam| dhātakīguḍatoyāni kāraṇaṃ madyaśuktayoḥ|| śīte na tu tadādyante snigdhāmlalavaṇā hitāḥ| udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau|| samayoge'pi gharmādyā vātādicayahetavaḥ| ṛtuṣvanyo raseṣvanyo raukṣyasnehabalakramaḥ|| rasāyanaṃ kākamācī sadyaḥ, paryuṣitā viṣam| mūlakaṃ doṣajidbālaṃ, viparītaṃ tu kandavat|| jvare peyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam| ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ yuñjyādvīkṣya doṣabalābalam|| chardihṛdrogagulmārte vamanaṃ ca cikitsite| niṣiddhamapi nirdiṣṭaṃ bastirarśasakuṣṭhinoḥ|| jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyātvahetavaḥ|| āścotanamabhiṣyande yuñjītordhvaṃ dinatrayāt| añjanaṃ pakvadoṣasya pratiśyāye ca nāvanam|| nātipravṛddhe timire śirāmokṣo vidhīyate| duṣṭāsrasambhave'pīṣṭo nāsrapitte śirāvyadhaḥ|| apathyaṃ pathyamapyannaṃ niśāyāṃ netrarogiṇām| ahitāḥ saktavaḥ śuṣkā hitāste tu pramehiṇaḥ| gulminaḥ kṣīradadhyādi hapuṣādiyutaṃ hitam| vātalaṃ vātakope'pi varṣāsu madhu śasyate|| tadeva madyaṃ madyasya viṣasya tu viṣāntaram| ghṛtamānūpadeśotthaṃ hemante ca balādhikam|| ālasyagaurave rūpaṃ vātaje'pi jvare puraḥ| svedairyāti śamaṃ dāhaḥ prāyo laśunapānajaḥ|| divāsvamājjarāṃ yāti bhuktamanyedyuradya na| koṣṭhe ruddho'gnikṛdvāyurmedasā'rśobhiragnihṛt|| duṣpānaṃ durjaraṃ sarpirdīpanaṃ ca payo'nyatha| sarpādiśavakothebhyāṃ vṛścikānāṃ samudbhavaḥ|| te taireva punardaṣṭāḥ sadyo jahati jīvitam| svayameva viṣaṃ tīvraṃ tān punarnātibāghate|| sarvāṅgavyāpi teśāṃ ca śukravat saṃsmṛtaṃ viṣam| tanmāṃsamupayogāya māṃsavarge ca paṭhyate|| chardighnī mākṣikāviṭ ca makṣikaiva tu vāmayet| kaphe laṅghanasādhye'pi kartari jvaragulmayoḥ|| tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam| sarvathā doṣajittakraṃ grahaṇyāṃ, doṣakṛdraṇe|| pīnasaśvāsakāsādau siddhameva praśasyate| ityete'nye ca bahavaḥ sūkṣmā durlabhahetukāḥ|| dharmā vicitrā bhāveṣu kiñcitteṣāṃ nidārśitam| diśā'nayā śeṣamapi svayamūheta buddhimān|| na śāstramātraśaraṇo na cānālocitāgamaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">śūkaśimbījapakvānnamāṃsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannaleśo'yamukto nityopayogikaḥ|172| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci tāyamaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'nnasvarūpavijñāniyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samprati sukhagrahaṇadhāraṇārthaṃ saṅgrahaślokamāha-śūkadhānyādibhirvargitaiḥ-vargīkṛtaiḥ, ayamannasya leśaḥ-ekadaśaḥ stokamātro, nirdiṣṭaḥ| kimbhūtaḥ? nityopayogo vidyate yasya sa nityopayogikaḥ, sadopayogavānityarthaḥ| mātrāyogakriyādeśakālāvasthādiviśeṣāccoktānāmapi dravyāṇāmanyathātvaṃ dṛṣṭam| yathā-"tilaśo niṣevyamāṇaṃ viṣamapi sañjāyate'mṛtasamānam| bhallātakaḥ saha tilaistatkāryapi kuṣṭhamupahanti|| saṃskāreṇa laghubhyaḥ saktubhyaḥ siddhapiṇḍikā guravaḥ| maruvāsiṣu tu sātmyaṃ dadhipīluśamīkarīrāṇām|| ghṛtadugdhairhemante mandāgniḥ kaphottaro bhavetprāyaḥ| dadhidugdhaṃ vātaghnaṃ tadajātaṃ vātakṛdbhavati|| recanamapi ca kṣīraṃ gavyaṃ saṅgrāhi kasyacidbhavati|" iti| tasmādevamādi svabuddhyaivohyam| śāstrakṛtā tu granthagauravabhayātspaṣṭaṃ kṛtvā noktam, pradeśāntareṣu yuktyaiva pratipāditamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgāsundarākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnasvarūpādivijñānīyo'dhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ|| 96||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhyāyārthamupasaṃharati-śūkaśimbijeti| annaśabdenāhāropayogīni dravyāṇi, teṣāṃ leśaḥ-ekadeśaḥ| upayogamarhati-aupayaugikaḥ| nityaṃ-sarvakālamaupayogiko nityaupayogikaḥ| yasya tu kādācitka upayogaḥ sa noktaḥ, granthavistarabhayāt| vargitaiḥ-vargīkṛtaiḥ, śūkajādibhiḥ prakaraṇabhedairityarthaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| annasvarūpavijñānaṃ sāmastyena nirūpitam|| 6||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.1.7">
          <head>annarakṣādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annapānasvarūpaṃ śarīrasandhāraṇārthaṃ prāguktam| pathyamapi cānnapānaṃ viṣādyupahataṃ rogāya mṛtyave vā sampadyate, atastadrakṣārthamadhyāyo'yamārabhyate-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto'nnarakṣādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annasya rakṣā-annarakṣā| sopadiṣṭā yatrādhyāye, so'pyupacārādannarakṣetyucyate| yathā, śiśupālavadhaḥ kāvyamiti| śeṣaṃ vyākhyānamatra pūrvavatkāryam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> annarakṣādhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti yataḥ pūrvayoradhyāyayorāhāra uktaḥ| sa cārakṣito rogahetuḥ ato rakṣā vaktavyā| sā cāsminnadhyāye, ata evāyamannarekṣākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rājā rājagṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet| sarvadā sa bhavatyevaṃ sarvatra pratijāgṛviḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājā-nṛpaḥ, prāṇācāryaṃ-vaidyaṃ, rājagṛhāsanne niveśayet-āvāsayet| evaṃ sati yo guṇaḥ syāttamāha-sarvadetyādi| sarvadā-sarvakālaṃ rātridivasameva, nṛpabhavanasamīpasthitaḥ saḥ-vaidyaḥ sarvatra-annapānaśayanamālyādau, pratijāgṛviḥ-dattāvadhāno bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> annarakṣā ca viṣavirūddhāvidhisevanaśayana sambhogebhyaḥ| te ca rājñaḥ prāyeṇa sambhavanti, tebhyaśca rakṣā vaidyādhīnā| tasmādrājño vaidyasannidhiṃ vidhatte-rājeti| prāṇācāryaṃ-vaidyam,evaṃ-sannidhau satyām, saḥ-vaidyaḥ, sarvadā-sarveṣu kāleṣu, sarvatra-sarveṣu kāryeṣu, pratijāgṛviḥ-pratipadārthaṃ jāgarūkaḥ samyagavahito bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, kimevaṃ kriyate? ityāha- ----------- annapānaṃ viṣādrakṣedviśeṣeṇa mahīpateḥ| yogakṣemau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahīpateḥ sambandhyannapānaṃ viṣāt-viṣasaṃsparśāt, viśeṣeṇa-atiśayena rakṣet| annapānamityupalakṣaṇam| śayanavastragandharatnamālyādīnāmapi parirakṣyatvāt| nanu, kimiti, nṛpānnapānādi viśeṣeṇa rakṣet ? ityāha-yogetyādi| yogaḥ-annavastrādibhiḥ sambandhaḥ| kṣemaḥ-teṣāmannādīnāṃ caurādyupadravarakṣaṇāt| dvāvapyetau tadāyattau-nṛpāyattau syātām| kṣemaśabdo'rdharcādiḥ| dharmādyā iti dharmārthakāmamokṣāḥ| yannibandhanāḥ-yogakṣemanibandhanāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha viṣarakṣa| vaidyasya viṣādannapānarakṣāṃ vidhatte-annapānamiti| sa ityanuvartate| viśeṣeṇa-anyapadāryebhyaḥ, anyanararakṣāto viśeṣato rājñaḥ, annapānaṃ rakṣet| kutaḥ? yataḥ yogakṣemau tadāyattau,-tasya-rājño'dhīnau| alabdhalābho-yogaḥ| labdhaparipālanaṃ-kṣemaḥ| kīdṛśau tau? yannibandhanā dharmādyāḥ,-dharmārthakāmamokṣaṇāṃ yasmādyogakṣemau sādhanam,tayośca rājā,tataḥ so'tiśayena viṣādibhyo rakṣaṇīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">samprati viṣaduṣṭasya bhaktasya lakṣaṇamāha------------- odano viṣavān sāndro yātyavistrāvyatāmiva| cireṇa pacyate pakvo bhavetparyuṣitopamaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohamūrchhāprasekakṛt| hīyate varṇagandhādyaiḥ klidyate candrikācitaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣavānodanaḥ sāndro-vilepyākāraḥ| tathā, visrāvayituṃ śakyo-visrāvyaḥ, naivaṃ yo'sau-avisrāvyaḥ, tasya bhāvaḥ, avisrāvyatāmiva yāti| cireṇa kālena pacyate| pakvaśca paryuṣitabhaktamupamā yasya sa paryuṣitopamo bhavet, nirūṣmā stabdhaśca sadyo'vatārito'pi syādityarthaḥ| tasya ca bhaktasya sambandhī mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohādīn karoti| mayūrakaṇṭhena tulyo nānāvarṇo mayūrakaṇṭhatulyaḥ, sa cāsāvūṣmā ceti| ūṣmā-bāṣpaḥ| tathā, asāvodano varṇagandhādyairhīyate| ādi (dya) śabdena rasādīnāṃ grahaṇam| klidyate-praklinno bhavati| tathā, jalamadhyakṣiptatailabindusadṛśaiścandrikairācito bhavati| iti cakṣurādibhiḥ parīkṣā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha saviṣānnapānalakṣaṇam| tatra odanaṃ lakṣayati-odana iti| sāndra ivāvistrāvyatāṃ yāti-sadravo'pyadrava iva strāvayituṃ na śakyate| pavkaḥ paryuṣitopamo bhavet-sadyasko'pyahorātroṣitavannirūṣmā stabdhaśca syāt| mayūrakaṇṭhatulyoṣmā-nīlabāṣpaḥ| mohādikartṛtvamūṣmasmbandhāt, sākṣātsambandhe dhoṣāṇāṃ vakṣyamāṇatvāt| moho-vicārāśaktiḥ,mūrcchāntarbhūtasyāpi tasya mūrcchāvasāne'pyanuvṛsyarthaṃ pṛthaggrahaṇam| ādyaśabdādrasādayaḥ| klidyate-samyak strāvito'pi kledaṃ dhate| candrikānvitaḥ- candrikairanvitobhavati,- mayūrapicchatulyo jalakṣitpatailabindusadyaśo bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vyañjanānāṃ parīkṣāmāha----------- vyañjanānyāśu śuṣyanti dhyāmakvāthāni tatra ca| hīnā'tiriktā vikṛtā chhāyā dṛśyeta naiva vā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">phenordhvarājīsīmantatantubudbudasambhavaḥ| vicchinnavirasā rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākamāmiṣam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyañjanāni-vārtākādīni dadhitakradāḍimādisaṃskṛtāni, āśu-kṣipraṃ śuṣyanti| tathā, dhyāmo-malinaḥ kvātho yeṣāṃ tānyevam| tatra ca-teṣu vyañjanavatsu kvātheṣu, hīnā-bhujādihīnā, adhikā, vikṛtā-śirovirahādilakṣaṇavikāropetā cātmīyā chāyā-pratibimbaṃ, dṛśyate| naiva vā-kīdṛśyapi chāyā na dṛśyate| na cedamariṣṭam, sanimittatvāt| teṣveva vyañjaneṣu phenādīnāṃ sambhavaḥ| tatreti prakṛtavyañjanopalakṣiteṣu sarvadraveṣveva| viśeṣeṇa punarlavaṇolbaṇadrave phenamālā| ūrdhvarājīsambhavaṃ tu rasakādiṣu svayaṃ darśayiṣyati| vicchinnavirasā rāgā iti| rāgāḥ-drākṣādikṛtāḥ, ṛtucaryoktalakṣaṇāḥ, vicchinnā virasāśca bhavanti| kvacidrāgo dṛśyate kvacinneti vicchinnatvam| kvacidraso dṛśyate kvacinneti virasatvam| evaṃ khāṇḍavo'pi| śākamāmiṣaṃ ca vicchhinnaṃ-sthāne sthāne truṭitam, virasaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyañjanāni lakṣayati-vyañjanānīti| vyañjnāni-sūpyādīni, ārdrāṇyapyāśu viṣavanti śuṣyanti-śoṣaṃyānti| dhyāmavkāthāni- malinadravāṇi bavanti| tatra-teṣu kvāthavatsu vyañjaneṣu, hīnādikā chāyā-pratibimbaṃ, dṛśyate naiva vā dṛśyate| hīnā-bimbapramāṇanyūnā| atiriktāadhikā| vikṛtā-tulyapramāṇāpyanyajātīyā| phenādīnāṃ va sambhavaḥ| ūrdhvarājī-uparibhāge rekhā| sīmanto-vicchedaḥ| tantuḥ-picchā| atha vyañjana viśeṣāḥ| tatra rāgādīn lakṣayati| vicchinneti| vicchinnāḥ- naṣṭakṣīravat pṛthagbhūtaghanadravabhāgāḥ| virasāḥ-vikṛtarasāḥ| rāgāḥ khāṇḍavāśca-pānakabhedāḥ| evaṃ śākaṃ pāṭhādi| āmiṣaṃ-māṃsam| tāni sarvāṇi rāgakhāṇḍavādīni saviṣāṇi vicchinnavirasāni bhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yatra drave yādṛśī rājī sambhavati, tāṃ viśeṣato darśayannāha--------- nīlā rājī rase, tāmrā kṣīre, dadhani dṛśyate| śyāvā''pītāsitā takre, ghṛte pānīyasannibhā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mastuni syātkapotābhā, rājī kṛṣṇā tuṣodake| kālī madyāmbhasoḥ, kṣaudre harittaile'ruṇopamā||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pākaḥ phalānāmāmānāṃ pakvānāṃ parikothanam| dravyāṇāmārdraśuṣkāṇāṃ syātāṃ mlānivivarṇate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavetsparśaviparyayaḥ| mālyasya sphuṭitāgratvaṃ mlānirgandhāntarodbhavaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dhyāmamaṇḍalatā vastre, śadanaṃ tantupakṣmaṇām| dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāktatā||11||</seg> snehasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṃ tu mṛṇmaye| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rase-māṃsarase viṣavati, nīlā-nīlavarṇā, rājī dṛśyata iti prakṛtena sambandhaḥ| evaṃ cāgre'pi rājī dṛśyata iti yojyam| kṣīre-kṣīramadhye, tāmrā-tāmravarṇā| dadhani-dadhniśyāvā| takre āpītāsitā-ānīlapītā| ghṛte salilanibhā| mastuni kapotābhā| tuṣodake-kāñjike, rājī kṛṣṇā| madye'mbhasi ca kālī| mākṣike haridvarṇā| taile'ruṇopamā-īṣallohitavarṇā| udāharaṇamātraṃ tvetat, tena vasāgandhasya ca taile sambhavaḥ, dravauṣadhasya kapilā, iti| tathā, āmānāṃ phalānāṃ pākaḥ| pakvānāṃ parikothanaṃ-śātanaṃ bhavati| ārdraśuṣkāṇāṃ yathā saṃkhyaṃ mlānatā-śuṣkābhāsatvam, tathā vivarṇatā-śyāvatvādi lakṣaṇā| mṛdūnāṃ kaṭhinatvam, kaṭhinānāṃ mṛdutvam, ayaṃ sparśaviparyayaḥ| mālyasya-puṣpasya, sphuṭitaṃ-viśīrṇaṃ, agraṃ-prānto yasya tatsphuṭitāgram, tasya bhāvastattvam| tathā, mlānyudbhavo-mlānatā, gandhāntarodbhavaḥ-svagandhanāśo'nyagandhasambhavaśca| dhyāmāni-malināni, maṇḍalāni-vṛttāni, teṣāṃ bhāvo dhyāmamaṇḍalatā, vastre-āstaraṇaprāvaraṇādirūpe syāt| śadanaṃ-śātaḥ pātaḥ syāt| keṣām ? tantupakṣmaṇām,-tantūnāṃ-sūtrāṇāṃ pakṣmaṇāṃ ca pārśvavartināṃ, vastrasambandhināmeva| dhātuḥ-suvarṇādiḥ mauktikaṃ-muktā, kāṣṭhaṃ-dāru, aśmā-pāṣāṇaḥ, ratnāni-vajramarakatādīni, ādiśabdena śaṅkhaśuktyādiparigrahaḥ, teṣu malāktatā-paṅkamalopadigdhatā| snehahāniḥ-teṣāmeva dhātvādīnāṃ snehasya vyapagamaḥ| evaṃ sparśaprabhāhāniḥ| mṛṇmaye tu bhāṇḍe saviṣe niṣprabhe'pi saprabhatvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsarasādīn rājīviśeṣeṇa lakṣayati-nīleti| rase-māṃsarase, nīlavarṇā rajī-rekhā| kṣīre tāmrā| dandhi syāvā-kapiśā| takre pītā'sitā-gauraśyāmā| dhṛte pānīyasannibhā-udakavarṇā| madye'mbhasi ca kālī-kṛṣṇā| kṣaudre harit-marakatavarṇā| taile aruṇopamā| phalāni lakṣayati-pāka iti| apavkānāṃ phalānāṃ viṣaduṣṭānāṃ pāka upajāyate, pakvānāṃ parikothanaṃ-pūtībhāvaḥ| ārdraśuṣkāṇi lakṣayati-dravyāṇāmiti| ārdrāṇāṃ dravyāṇāṃ mlāniḥ-kriñcicchuṣkatvam, śuṣkānāṃ vivarṇatā-vikṛtavarṇatvam| mṛdukaṭhināni lakṣayati-mṛdūnāmiti| sparśaviparyayaḥ-mṛdūnāṃ kāṭhinyaṃ kaṭhinānāṃ mṛdutvam| mālyaṃ lakṣayati-mālyasyeti| mālyasya-puṣpasya, agrabhāgeṣu śīrṇatvam| vastraṃ lakṣayati-dhyāmamaṇḍalateti| dhyāmamaṇḍalatā-malinamaṇḍalotpattiḥ| tantūnāṃ pakṣmāṇi-sūkṣmāvayavāḥ,teṣāṃ śadanaṃ-śātaḥ| dhātvādīn lakśayati-dhātumauktiketi| dhātavaḥ-suvarṇādayaḥ| ratnaṃ-māṇikyādi| ādiśabdena śaṅkhaśuktyādayaḥ| malāktatā-malinachaitvam| snehādīnāṃ ca hāniḥ,- strigdhānāṃ snehasya, śītādīnāṃ sparśasya, tejasvināṃ prabhāyāḥ| mṛṇmayaṃ lakṣayati-saprabhatvamiti| saprabhatvaṃ-niṣprabhasyāpu prabhotpattiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">idānīṃ yo viṣaṃ dadāti, tasya lakṣaṇamāha--------- ----------------------------------------------------| viṣadaḥ śyāvaśuṣkāsyo vilakṣo vīkṣate diśaḥ||12||</seg> svedavepathumāṃstrasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣaṃ dadātīti-viṣado naraḥ, śyāvaṃ-śyāmaṃ śuṣkamāsyaṃmukhaṃ, yasyāsau śyāvaśuṣkāsyaḥ,-śyāmaśuṣkavadanaḥ| kiṃ karoti? vilakṣo vīkṣate diśaḥ,- diśa iti samantādityarthaḥ, vilakṣa iti lajjāvān, vīkṣate-avalokayati| kiñca, svadoṣaśaṅkayā svedavān, vepathumān, trastaḥ-śarīreṇa jātakampatvāt, bhītaḥ-cittena sodvegatayopalakṣyamāṇatvāt| stambhakuḍyādibhirātmānamantardhāpayitumicchannitastato gacchaṃśca skhalitagatirbhavati, tata āha-skhalati| punaḥpunaśca jṛmbhāṃ karoti, tenāha jṛmbhate| upalakṣṇaṃ cedaṃ tattatkālabhāvinīnāṃ kriyāṇām| tadyathā (saṅgrahe sū.a.8)-"asthānahāsī, pṛṣṭo'sambaddhamuttaraṃ dadāti naiva vā dadāti, vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphoṭayati, śiraḥ kaṇḍūyate, oṣṭhau leḍhi, bhuvaṃ vilikhati, kriyāsu tvarate, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhate|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣaprayoktāraṃ lakṣayati-viṣada iti| vilakṣaḥ-caladṛṣṭiḥ| diśo vīkṣate-itastato'valokayati| trastaḥ-udvignaḥ| bhītaḥ-cakitaḥ| viṣadalakṣaṇaṃ tatprayuktaviṣaviśeṣapraśnārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha--------- ----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13||</seg> śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saviṣamannaṃ prāpyā'gniḥ sphuṭatyati-caṭacaṭāyate, atiśayenetyarthaḥ| ekāvarta iti eka evāvarto yasya, saṃhatasarvajvālatvādasāvekāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ, tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanekavarṇaḥ, tasyevābhā yayordhūmārciṣoste śikhikaṇṭhābhe, te tādṛśe dhūmārciṣī yasyāgnerasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ indrāyudhavadanekavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā| ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṃ cedam| dhūmo'pyasya prasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyā kulatā apyutpādayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāgnikṣepādinā saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣepeṇāha-prāpyānnamiti| ekāvartaḥ-vāmata eva dakṣiṇata eva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhṛśaṃ caṭacaṭāyate| śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmo nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālo vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">snehalavaṇayogādapyagnirevaṃ syāt, ataḥ pakṣimṛgairapi parīkṣāprakārāntaraṃ darśayannāha-------------- --------------------------------------------| mrīyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvaro bhavet|14| utkrośanti ca dṛṣṭvaitacchukadātyūhasārikāḥ| haṃsaḥ praskhalati, glānirjīvañjīvasya jāyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">cakorasyā'kṣivairāgyaṃ, krauñcasya syānmadodayaḥ| kapotaparabhṛddakṣacakravākā jahatyasūn||16||</seg> <seg type="unit" n="17">udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛnmuñcati vānaraḥ| hṛṣyenmayūrastadṛṣṭyā mandatejo bhavedviṣam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ityannaṃ viṣavajjñātvā tyajedevaṃ prayatnataḥ| yathā tena vipadyerannapi na kṣudrajantavaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saviṣamannamityanuvartate| makṣikāḥ saviṣamannaṃ prāpyamriyante-makṣikāḥ saviṣe'nne na nilīyante, nilīnāstu sadyo vipadyante| viṣaduṣṭāhārāt kākaḥ kṣāmasvaro bhavet| utkrośanti-uccaiḥ kūjanti, darśanādeva śukadātyūhasārikāḥ| viṣadarśanamātrādeva ca haṃsagatiḥ skhalati| glānirjīvañjīvasya jāyate| upalakṣaṇaṃ cedam| maraṇamapi kasyacinna glānireva, evaṃ jīvañjīvakasya| cakorasya akṣiviraktatā| 'dṛṣṭvaitat' iti sarvatra yojanīyam| krauñcasya madodayo-madotpattiḥ syāt| kapotaparabhṛdddakṣacakravākāstyajantyasūn-prāṇānvimuñcanti, cātyarthaṃ maraṇaduḥkhābhyāhatāḥ| udvijate'tyarthaṃ mārjāraḥ| vānarastu śakṛtpurīṣaṃ muñcati| upalakṣaṇaṃ cedam| pṛṣṭhatomukho roditi ca| tathā, hṛṣyenmayūrastaddṛṣṭvā| taditi saviṣānnaparāmarśaḥ| dṛṣṭvetyanuvartamāne'pi punardṛṣṭveti vacanaṃ sarvatra madhye sampratyayārtham, ādyantābhyaṃ gṛhītatvāt| viṣaṃ cāsya darśanādeva mandatejaskaṃ bhavati| iti-evaṃ pūrvoktābhiḥ parīkṣābhiḥ, annaṃ-bhaktādi, viṣavat-viṣasaṃsṛṣṭaṃ, jñātvā tyajedetat| katham? prayatnataḥ-prayatnena| tameva prayatnaṃ darśayannāha-yathā-yena prakāreṇa tyajyamānena, kṣudrajantavo-makṣikādayo'pi, tena-viṣeṇa, na vipadyeran na naśyeyuḥ tathā tyajet| kṣudrajantavo'pi kiṃ punarmahāntaḥ, ityapi śabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> makṣikādiprāśanena saviṣaṃ sūcayati-triyanta iti| prāśya-saviṣamannaṃ bhuktvā, kākaḥ kṣāmasvaraḥ-kruśasvaro bhavet| śukādidarśanena lakṣayati-utkrośantīti| śukādayo saviṣānnadarśanena utkrośanti-uccaiḥ śabdaṃ kurvanti| dātyūhaḥ-andhakākaḥ| etat-saviṣamannam| akṣivairāgyaṃ-netrarāgāpagamaḥ| kapotādayaḥ prāṇāṃstyajanti| parabhṛt-kokilaḥ| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ| mayūro hraṣyet-harṣaṃ prāpnoti| mayūrasya viṣandhatvaṃ darśayati-tadṛṣṭaceti| tadṛṣṭacā-mayūrāvalākanena| mandatejaḥ-alpaprabhāvam| saviṣānnasya yāgaprakāraṃ darśayati-ityānnamiti| yathā tena-saviṣānnena,kṣudrajantavo'pi na vipadyeran-na mriyeran, evaṃ tyajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha--------- ----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān| ---------------------------------------------||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saviṣamannaṃ prāpyā'gniḥ sphuṭatyati-caṭacaṭāyate, atiśayenetyarthaḥ| ekāvarta iti eka evāvarto yasya, saṃhatasarvajvālatvādasāvekāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ, tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanekavarṇaḥ, tasyevābhā yayordhūmārciṣoste śikhikaṇṭhābhe, te tādṛśe dhūmārciṣī yasyāgnerasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ indrāyudhavadanekavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā| ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṃ cedam| dhūmo'pyasya prasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyā kulatā apyutpādayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāgnikṣepādinā saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣepeṇāha-prāpyānnamiti| ekāvartaḥ-vāmata eva dakṣiṇata eva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhṛśaṃ caṭacaṭāyate| śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmo nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālo vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">lālā jihvoṣṭhayorjāḍyamūṣā cimicimāyanam| dantaharṣo rasājñatvaṃ hanustambhaśca vaktrage||21||</seg> sevyādyaistatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣajiddhitam| --------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaktrage-mukhaprāpte, lālā bhavati| jihvoṣṭhayorjāḍyaṃ bhavati, ūṣādayaśca syuḥ| rasājñatvaṃ-jihvā rasaṃ na cetayata ityarthaḥ| hanvoḥ stambhaśca syāt| tatra sevyādyaiḥ-pūrvoktaiḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| sarvaṃ ca-anyadapi, yadviṣaṃ jayati taddhitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saviṣānnabhakṣaṇajān rogānāha-lāleti| lālā-śleṣmatantustrāvaḥ| jihvauṣṭhayorjāḍacaṃ-stambhaḥ| mukhe cimicimāyanaṃ-sarvatra mukhe sarṣapaliptasyeva duḥkham| dantaharṣo-dantarogaviśeṣaḥ| lālādīnāmauṣadhamāha-sevyādyairiti| sevyādyaiḥ-pūrvoktaiḥ| sarvaṃ viṣijit_viṣatantroktaṃ pratisāraṇapralepādikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------| āmāśayagate svedamūrcchhādhmānamadabhramāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">romaharṣo vamirdāhaścakṣurhṛdayarodhanam| bindubhiścācayo'ṅgānāṃ, pakvāśayagate punaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">anekavarṇaṃ vamati mūtrayatyatisāryate| tandrā kṛśatvaṃ pāṇḍutvamudaraṃ balasaṅkṣayaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tayorvāntaviriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam| sinduvāritaniṣpāvabāṣpikāśataparvikāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">taṇḍulīyakamūlāni kukkuṭāṇḍamavalgujam| nāvanāñjanapāneṣu yojayedviṣaśāntaye||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣānne āmāśayaṃ prāpte svedādayaḥ syuḥ| akṣihṛdayayoḥ rodhanaṃ-stambhaḥ| bindubhiḥ-nānāvarṇaiḥ, aṅgānāmācayaḥ-samantāccayanam| pakvāśayagate tu viṣe'nekavarṇaṃ vamati, mūtrayati, atisāryate, tandrādayaśca bhavanti| tayoḥ-āmapakvāśayagatayorviṣayoḥ, vartamānasya puṃso yathāyogaṃ vāntaviriktasya haridre kaṭabhītyādikamauṣadhaṃ nāvanādiṣu yojayet| tatra madanaphalālābukumbhīkośātakīphalairmadhuyuktairniṣpāvāmbuyuktairvamanam| vāntasya snehayitvā virecanam| pakvāśayagate tvavamitasyaiva nīlinīphalayuktena ghṛtena virecanameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saviṣānnāmāśayapraptijān rogānāha-āmāśayagata iti| cakṣurhṛdayarodhanaṃ-netrayormanasaśca kriyāprati bandhaḥ| bindubhiraṅgānāmācayaḥ-jalabindvākārasphoṭavyāptāṅgatvam| saviṣānnapavkāśayapraptijān rogānāha-pavkaśayagata iti| pāṇḍutvaṃ-śulkatvam| udaraṃ_udarākhyo rogaḥ| āmapavkāśayavikārayorauṣadhamāha-tayoriti| vāntaviriktisyeti kramādyojyam| āmāśayavikāreṣu vāntasya| pakvāśayavikāreṣu viriktasya| haridrādīni nāvanādiṣu yojayet| haridre-haridrādvayaṃ niśā dārvī ca| kaṭabhī-girikarṇakā| sinduvārito-nirguṇḍī| niṣpāvo-vallaḥ| bāṣpikā-hiṅgupatrī| śataparvikā-vacā| kukkuṭasya pakṣiṇo'ṇḍam| avalgujo-bākūcī| āhāraṃ vināpi prayuktasya viṣasya śāntyarthamayaṃ yogaḥ syāditi " ityuktam| saṅgrahe tu (sū. a. 8)-"īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu bhūbhujāṃ prāyeṇa mitrebhyo'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti| tatastatprayuktāḥ samāsannavartino'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti, striyaśca tatpraṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena| tasmādrājā kulīnaṃ snigdhamātpamāstikamāryamāryaparigrahaṃ dakṣa dakṣiṇaṃ nibhṛtaṃ śucimanuddhatamanalasamavyasanamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāgnāyamāyurvede suvihitayogakṣemaṃ sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ parigṛhṇīta| tamarthamānābhyāṃ yathāmnāyaṃ sampradāyānatikrameṇa kāle'nukālaṃ gurumiva śiṣyaḥ pitaramiva putraḥ pūjayet| pratikūlamapi ca tadvacaḥ sāmpratamiti manyeta| na hi bhadro'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślaghanīyo janasya| tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ prati cātmanaḥ kuryāt| upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena svasamayamadhitiṣṭhati| api ca bahuparigrahā narapatayaḥ| santi cāśukāriṇaḥ śūlasatryāsādayaḥ| pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo, viśeṣeṇa rājānaḥ| te hi pramādaparigatā duḥkhāhiṣṇavaḥ svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparivārāśca| tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne sanniveśanaṃ kārayet| tathā hi sa sarvopakaraṇeṣu nṛpatiśarīripayogiṣvaparokṣavṛttirbhavāti| sa samyaksampannamannaṃ suparīkṣitaṃ viśuddhamagnayādiṣu prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ prokṣaṇaiḥ puraḥ sthito rājānaṃ hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet| bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet| dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā jihvādantauṣṭhamāṃsaśophaśca| tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sekṣodraiḥ saptacchadakalkena vā pratisāraṇaṃ kuryāt| dāḍimakaramardakabhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam| anena jihānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ| añjanaprayukte'śrūpadehadāharāgavedanā dṛṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṃ ca| tatra sarpiṣpānaṃ yojyam| śṛtena payasā satpakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet| tatastakalkena sarpirvipadhkaṃ netratarpaṇam| kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena cāñjanam| bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ satpakṛtvo madhunā bhāvayet| tacca srotoñjanasuvarṇacūrṇacūrṇayuktamañjanam| nasyadhūmaprayukte śirirukkaphāstrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ ca| tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalkakṣīrasiddhaṃ sarpirnasye pāneca vidadhyāt| madayantikā-mallikā| abhyaṅgaprayukte tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni| tatra śītāmbuparipiktasya candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikā'mṛtāsomavallīśvetāpadmakālīyakairanulepanam| veṇupatrikā-bāṣpikā| etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam| girikarṇikāśvetāmūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgairvārumūlāni śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ| anenodvartanoddharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ| viśeṣatastvābharaṇakṛte vikāre'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittasaṃyuktaiḥ pradehaḥ| pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhākalko madhuyuktaḥ| chatraprayukte sphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pavkajāmbavaprakāśānāṃ prādurbhāvaḥ| tatra madhukapāṭalākapāṭalākaserukarodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkairgopittaprayuktaiḥ sarva gātrapradehaḥ| anena cāmaravyajane vyākhyāte| śiro'bhyaṅgaprayukte vedanāranthijanma keśacyavanaṃ ca| tatra śyāmāpālindītandulīyakacūrṇadhṛtarkṣapittaiḥ subhāvitā kṛṣṇā mṛtpralepaḥ| gomayamālatīmūṣikaparṇyanyatamarasaḥ kalko vā'gāradhūmo vā| śleṣmātakaratvakpāṭalāśirīṣamadhūkaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ paripekaḥ| anena śiraḥsnānasnapanodakakaṅkatakastraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ| karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ cc| tatra bahupatrāsvaraso dhṛtakṣaudrayuktaḥ karṇapūraṇam, somavalkalaraso vā suśītaḥ| mukhālepaprayukte mukhasya śyāvatā padmakaṇṭakāśca bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ| tatra madhukapaya syābandhujīvaphañjīpunarnavācandanaiḥ sadhṛtairlepo madhusarpiṣoḥ pānaṃ ca| saviṣapuṣpādhrāṇāt śironāsāvyathā sāśrunetratā gandhājñānaṃ ca| tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti| bhavati cātra| phalamūlacchadādīnāṃ dadyātprakṣālanodakam| bhājanavyañjānāṃ ca tathā kuryādatandirtaḥ|| ghreyāṇi ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛsya tānapi| pratīvāpaṃ tato datvā pratīkṣyaivaikanāḍikām|| tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca| āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ|| mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāse viṣamuttīryate bhṛśam| tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak|| viṣasandhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivarddhanaṃ| api ca| sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham| prāgudīcyordiśorguptaṃ bhaiṣajyāgāramiṣyate|| ghaṭhyādīni-mṛttṛṇakāṣṭhamayāni| uccaiḥ praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat| mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ viśvāsyajanasevitam|| saddvāḥsthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsavitānakam| sudhautaddaḍhakumbhādi pariśuddhajalendhanam|| svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ| kluptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairaṅgatāḥ|| teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ siparīkṣitaḥ| saṃvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśānugaḥ|| saṃvibhaktaḥ-udāsīnaḥ| sarve'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ satatamīddaśāḥ| mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ|| tān vaidyo guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt| bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ|| athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ susajauṣadhaśastrayantraḥ| tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset|| panthānamudakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam| dūṣayantyarayo yasmāttadvidyācchodhayeta ca| prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet| bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgan mārgavanaspatīn|| viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdhevalakṣyate| pramlānatṛṇagulmādirmṛtakīṭasarīsṛpā|| viśīryante khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ| chardirmūrcchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate|| tatra saubhāñjanānmūlaṃ vallīṃ somamuśīrakam| mātuluṅgarasaṃ hiṅgu pāyayeddadhimātrayā|| vallīpriyaṅguḥ| mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi ca| sarvagandhaiḥ samāyojya pacetpakve ca nikṣipet|| somarājīṃ sunandākhyāṃ saralāṃ gandhanākulīm| cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam|| sunandākhyā-gorocanā| cāraṭī-padmacāriṇī| saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ koviṣṇaṃ rājibhiścitam| phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanabhinanditam|| mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśāttacchophakaṇḍumat| odanaḥ sādhitastena bhuktamātro vidahyāe|| vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpavko mūrcchājvarapradaḥ| darśayetsarvato nīlapītakarburalohitam|| tatra śigrvādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet| ajaśṛṅgīṃ viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm|| phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma gālayet| bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet|| kalkayetvā pratīvāpaṃ saralāṃ rajanīdvayam| elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīmapi|| pātyante bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet|| pāṭalāpāribhadrāśvakarṇasyāmāka śigrukān|| kalaśāntargatān dgdhvā prakṣipetsaviṣe'mbhasi| śīte gharmo himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ|| bhramamūrcchādikārī ca śigrvādistatra ceṣyate| devadārunatānantāmadhukāñjanagairikam|| vajrakandaṃ latāṃ rodhraṃ vikiret ślakṣṇacūrṇitam| vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca|| sarvataścūrṇasamparkānnirviṣo jāyate'nilaḥ| vikṛtā bhavati cchāyā pādape viṣadūṣite|| nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam| kuryāt, phalapalāśādi kaṇḍūākātisārakṛt|| bhūmi muddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra śasyate| na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām|| vividhān kurvate yogān kuśalāḥ khalu mānavāḥ| ājanmaviṣasaṃyogātkanyā viṣamayī kṛtā|| sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam| taddhastakeśāsaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ|| śayyāyāṃ matkuṇairvastre yūkābhiḥ snānavāriṇi| jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet|| nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavikṣitam| nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ kiñcidāhārayennṛpaḥ|| dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pātmarakṣoviṣāpaham| paraṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate'ñjanam|| atha śuklapakṣe puṇye'hani puṣpapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥ śravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavatyoṣadhipatau praśaste muhūrte sindhustrotaḥ samutthaṃ snigdhaṃ saprabhaṃ gandhavarṇacchedairnīlitpalābhamañjanamāharet| tasyāṣṭau bhāgāḥ, kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ, tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣīpya, balimaṅgalapūrvakamagnimupasamādhāya, khadirakadaradhavasyandanānyatamadārubhirgomayairvā prajvālayet| tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ brahmadakṣāśvirudrendrātyasomavaruṇa- vaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājdhanvantarisuśrutabhavasukanyā-skandacyavanavainateyānanyāśca yathāvidhyuktadevatāḥ sumano'kṣatalājāsvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍadhṛtamiśrapāyasairarcayitvā,vṛddhavaidyabrāhrāṇāṃśca śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā, tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ dhmātamāvartya pṛthakpṛthaṅgiṣecayet| gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu, tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaserukotpalanalinasaugandhikamṛṇā-likākvātheṣu, tathālāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu, tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu| kālānusāryaṃ-śaileyam| tataḥ śukle vāsasi baddhvā dvādaśarātramāntarikṣe'mbhasi vāsayet| tatśchāyāyāṃ viśoṣya sphaṭikamuktāpravālakālānusāryapratīvāpaṃ punarapi balimaṅgalapūrvakamaharavāsasā kanyayā ddaṣadi peṣayitvā suvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaranagavalavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamadhaṭi-tāyāmañjanikāyāṃ nidhāpayī| gavalaṃ-māhiṣaṃ śṛṅgam| atha punarapi pūrvavatkṛtasvastyayanaṃ sāvitreṇa karmaṇā'tharvaviddvijanmanā vidhivat tadabhisaṃskuryāt| tato gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmaravālavyajanairanugataṃ tathā śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ kṛtapuśpohāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet| anantaraṃ ca tena videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena yathoktānāmevāñjanabhājanadravyānāmanyatamayā śalākayā gobrāhrāṇapūjāpūrvakaṃ śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāriṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet| namaścakṣuḥpariśodhanarājāya tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya| tadyāthā ūmँcakṣuḥprajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā| tat paraṃ tāmeva dhāriṇīmanusaṃsmarat sāyaṃprataḥ pratyahametetparamaṃ pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ sarva vighnaharamañjānamaśvibhyāmindrasya vṛtravadhābhyudyatasya prākprakalpitam| ta smādetadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca mahīṃ vijigīṣamāṇānāṃ brāhrāṇānāṃ ca vedādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā bhiṣak prakalpayediti| bhavanti cātra| atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ| śivāḥ| yān sevamāno nṛpatiḥ śatrubhyo naiti vañcanam|| bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalābāṣpikoṣaṇāḥ| śrīparṇīśallakīyuktā niṣvkāthaḥ prokṣaṇaṃ param|| āḍhakī-saurāṣṭrī| saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam| yavasendhanapānīyavasnaśayyāsanaudanam|| kavacā bharaṇacchatravālavyajanaveśm ca| śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam|| samaṅgāvṛkṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam| sahadantaśaṭhaṃ tadvatprokṣaṇaṃ viṣanāśanam|| śoṇitaṃ-kuṅkumam| lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ| sayaṣṭyāhvā madhuyutā babhrupittena kalkitāḥ|| nikhanedgoviṣāṇasthāḥ saptarātraṃ mahītale| tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayer|| saṃsṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam| babhruḥ-nakulaḥ| manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ|| kapitthakuṣṭhamajiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ| śuno goḥ kapilāyāśca saumyā khyo'yaṃ varo'gadaḥ|| viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratracapūrvavat| mūṣikā'jaruhā vāpi haste baddhā vipāpahā|| hareṇumāṃsīmañjiṣṭārajanīmadhukaṃ madhu| akṣatvak surasaṃ lākṣā śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ|| vāditrāṇi patākāśca piṣṭairebhiścalepitāḥ| śrutvā ddaṣvā tamāghrāya sadyo bhavati nirviṣaḥ|| tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ rajanīdvayam| sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravārūṇīm|| madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet| tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktāṃ yojayettathā|| viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe'pi na doṣakṛt| jatusarjarasośīrasarṣapāpātravālakaiḥ|| savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca| dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam|| na tatra kīṭāḥ saviṣā nondurā na sarīsṛpāḥ| na kṛtyāḥ kārmaṇādyaśra dhūpo'yaṃ yatra dahrāte|| śikhipicchaṃ balākāsthi sarṣapāścandana ghṛtam| dhūpo viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagehagaḥ|| viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam| dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam|| pūrvoktaṃ tryūṣaṇādiṃ ca snānīye'mbhasi yojayet| kvātho'thavā'rkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ|| sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ kāmātānākulīyakaiḥ| kalko vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ|| mūrvailavālusurasānākulītandulīyakaiḥ| kvāthaḥ sarvodakāryeṣu kākamācīyutairhitaḥ|| rocanāpatranepālīkuṅkumaistilakaṃ vahan| viṣairna bādhyate syāñca nārīnaranṛpapriyaḥ|| cūrṇairhadrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ|| digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha gautamaḥ|| nasyapānāsānālepairyuñjyātsañjīvanādikān| agadān viṣajagdhasya tīkṣṇāni damanāni ca|| agadān-viṣatantroktān| pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha| virecanaṃ śirāmokṣaṃ praptaṃ visrāvaṇaṃ yadi|| hradayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyagaḥ| pibeddhṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vā'pyabhuktavān|| ajeyāmṛte-viṣatantrokte| sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam|| antataḥ-ante sarvābhāve, ata eva pūrveṣu pūrvābhāve paramita labhyate| sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate|| godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhi pārṣattam| sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ sasitophalam|| suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ| ithyaṃ viṣagarādibhyo rakṣedvaidyo nareśvaram| syāttaduccheda ucchedaḥ prajānāṃ sarvakarmaṇām|| ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve'pyamānuṣāḥ| yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyo'sāvatīndriyaiḥ|| yatra sākṣānnṛpastatra nijñātaḥ praviśedbhiṣak| na sammato'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet|| ucitaṃ purato rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet| ahīnakālaṃ rājārthaṃ, svārthaṃ priyahitaiḥ saha|| deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam| nānuśiṣyādapṛcchantaṃ mahadetaddhi sāhasam|| nācaredahitenainaṃ mūlocchedakaraṃ hi tat| anukūlaṃ hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ|| udāraiḥ sāntvathanvākyairdoṣaścettadupekṣayā| tūṣṇīṃ vā prativākye syādvarjayeddveṣyasaṅkathām|| vipaścidapyacittajño bālaśo'pi tu bhāvavit| atipriyo'pi dveṣyo'pi yātyāśu viparītatām|| nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi| na yāyānna ciraṃ tiṣṭhetkośasthānāvarodhayoḥ|| svalpe'pi darśaye ttuṣṭiṃ lābhe'nuddhatamānasaḥ| mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām|| vastrādi rājñaḥ saddaśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet| dattaṃ yattu nṛpeṇaiva taddhārya tuṣṭivṛddhaye|| hasitavye smitaṃ kuryātprabhorevānuvṛttitaḥ| ucyamāne'valambeta paramarmaṇi mūkatām|| svamarmaṇi tu bādhiryaṃ dhairyamādhuryasauṣṭhavam| atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam|| pāto yathā hiduḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā| āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhi pāvakaiḥ|| kauśalenāmahatā vinītaiḥ sā nirudhdyate| prāpya duṣprāpamaiśvaryaṃ bahumānaṃ ca bhūpateḥ|| yathopayuñjīta ciraṃ tathāsyādapramādavān| vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritān|| rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim| rakṣāśaktiṃ tathocchīrpe sayavāṅkurayāvakām| sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam| upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā cānte niśāsu ca|| etasvastyanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit|| saṅkṣepa eṣaviṣapālanasādhanāya proktastu vistaravidhiḥ punaruttareṣu| ālocya samyagakhilaṃ matipūvakārī yuñjīta tatparikalayyavikāracihnam|| iti viṣagararakṣoṇāyopadeśaṃ bhajati narapatiryo nityamevāpramattaḥ| nijapararipuvṛndaipradhṛṣyo mahātmā sa janayati janānāṃ kṣemayogau cirāya|| "iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā| sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam||27||</seg> śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet| --------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣabhuktāya puṃse ūrdhvamadhaśca śuddhāya kāle sūkṣmaṃ- atiślakṣṇaṃ tāmracūrṇaṃ samākṣikaṃ dadyāt| kimbhūtam? hṛdviśodhanaṃ,- hṛdayaśuddhaye ityarthaḥ| viṣabhuktāyeti 'āhitāgnyāditvāt' paranipātaḥ| kāla ityupalakṣaṇam| deśasātmyāgnyādīn vyapekṣetetyarthaḥ| śuddhe hṛde-svaliṅge jñāte, tataḥ-anantaraṃ, hemacūrṇasya śāṇaṃ-karṣacaturthāṃśaṃ, dāpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛtapūrvoktopacārasya viṣaśeṣaśaṅkānivṛtyarthamupacāramāha-viṣabhuktāyeti| śuddhāyeti punarapi kṛtavamanavirecanāya| kāle-auṣadhakāle, saṃsarjanakramānantaramityarthaḥ| hṛdviśodhanaṃ-hṛdayasthitaviṣanirharaṇaṃ, tāmracūrṇaṃ prayojayet| tataḥ-karṣacaturthāṃśam,hemacūrṇamadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">hemni datte sati, yo guṇaḥ syāttamāha------- --------------------------------------------| na sajjate hemapāṅge padmapatre'mbuvadviṣam||28||</seg> jāyate vipulaṃ cāyurgare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ| --------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hema pibatīti-hemapaḥ, tasyāṅge viṣaṃ na sajjate| katham? padmapatre jalamiva| tasya ca hemapasya vistīrṇamāyurjāyate| eṣa vidhirgare'pi smṛtaḥ, yo viṣa uktaḥ| sajjata ityatrātmanepadaṃ cintyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> suvarṇaprayogaphalamāha-na sajata iti| hemaṃ pibatīti-hemapaḥ, tasyāṅge viṣaṃ na sajate-saṅgaṃ na gacchati, vipulaṃ cāyurjāyate| sajjata iti pāṭhe saṅgārthakaṣañjerātmanepadatvaṃ cintyam| viṣoktavidhiṃ gere'pyatidiṣati-gare'pyeṣa iti| garaṃkṛtrimaṃ viṣam| "gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ" iti nyāyāt gare viṣavidheraprātpatvādatideśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------| viruddhamapi cāhāraṃ vidyādviṣagaropamam||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viruddhaṃ cāhāraṃ viṣagaropamaṃ vidyāt| viṣagaravadviruddhāhārā api vyādhimṛtyuhetava ityarthaḥ| tathā coktaṃ saṅhgrahe(sū.a.9)-"visphoṭagulmamadavidradhimehayakṣmatejobalasmṛtimatīndrayacittanāśam| kuryādviruddhamaśanaṃ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha virodhādannapāanakṣā| viruddhānnasya doṣahetutvamāha-viruddhamapīti| viruddhaṃ-saṃyogādivirodhavat| kasyacidviruddhāhārasya viṣavatsadyo nāśakatvāt kasyacidgavatkālāntaranāśakatvādrogajanakatvāccopamānadvayamuktam| uktaṃ ca saṅgrahe( sū. a. 9 ) "visphoṭagulmamadavidadhiśophaya-kṣmatejobalasmṛttimatīndriyavittanāśān| kuyādviruddhamaśanaṃ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum|| " iti "| virodhaśca saptadhā,-saṃyogasaṃskāramātrādeśakālāvasthāsvabhavabhedāt| saṃyogastridhā,- balavadguṇānāṃ sāmyat vaiṣamyāt sāmyavaiṣamyābhyāṃ ca| evaṃ nava bhedāḥ| ne ca sodāharaṇāḥ saṅgrahe darśitāḥ (sū. a. 9)- " balināṃ mithā guṇānāṃ viṣamatayā samatayā'pyubhayathā'pi| saṃskaradivaśādapi bhavati nisargādapi virodhaḥ|| kṣīraṃ kulatthaiḥ panasena matsyaistaptaṃ dadhi kṣaudraghṛte samāṃśe| vāryūṣare rātriṣu saktavaśca toyāntarāste yavakāstathā ca||" iti| te ca vakṣyamāṇeṣu svabuddhayā vivecanīyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tadeva viruddhabhojanamāha------------------- ānūpamāmiṣaṃ māṣakṣaudrakṣīravirūḍhakaiḥ| virudhyate saha bisairmūlakena guḍena vā||30||</seg> viśeṣātpayasā matsyā matsyeṣvapi cilīcimaḥ| --------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmiṣaṃ-māṃsaṃ, ānūpaṃ-mahāmṛgavāricaravāriśayākhyaṃ, māṣādibhiḥ saptabhiḥ saha virudhyate| ānūpeṣvapi madhye viśeṣāt-atiśayena, payasā saha matsyā virudhyante| yato matsyakṣīre svādurasavipākitvānmahābhiṣyandinī, śītoṣṇayogācca parasparavirudve| mastyeṣvapi cilīcimākhyo matsyaḥ payasā sahātyantaviruddhaḥ| sa punaḥ śakalī lohitākṣaḥ sarvato lohitarājiḥ prāyo bhūmau carati, so'tyabhiṣyanditamatvātsutarāṃ viruddhaḥ| eṣa cāhāro'nirdiṣṭavikārakārī yathoktān visphoṭādīn karoti| kālāntareṇa ca cikitsāṃ vinā prāṇānapi harati| kaścicca viruddhāhāro nirdiṣṭavikārakārī| yathā "upodakā'tisārāya" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrānūpamāṃsasya bhāṣādirbhidirvirodhamāha-ānūpamāmiṣamiti| virūḍhakaṃ-aṅkuritaṃ dhānyam| māṣādiṣve kenāpi virodho jñeyaḥ| yadāha khāraṇādiḥ-"guḍamāṣatila kṣīravirūḍhabisamūlakaiḥ| grāmyānūpaudamāṃsāni tvekenāpi virudhyate||" iti| virodhaścaikadhyamabhyavahāre natu krameṇa| yadāha suśrutaḥ (yaduktaṃ saṅgrahe sū. a. 9, carake ca sū. a. 26|86) "grāmyānūpaudakapiśitāni madhuguḍatilapayomāṣamūlakabisavirūḍhakaiśca naikadhyamadyāt|" iti| ukteṣvapi matsyapayasorviśeṣādvirodhaḥ| tato'pi payaścilīcimayoḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">viruddhamamlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā||31||</seg> tadvatkulatthavarakakaṅguvallamakuṣṭakāḥ|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlaṃ dravyaṃ payasā saha sarvaṃ viruddham| sarvagrahaṇaṃ dravādravagrahaṇārtham| dravaṃ-kāñjikādi, adravaṃ-cukrikādikamityarthaḥ| anyathā payaso dravasamānajātīyatvāt kāñjikādyeva dravadravyaṃ virudhyeta, na cukrikādikamapi| nanu, tṛtīyayaiva sahārtho labdha eva| yathā-"vārāhaṃ śvāvidhā nādyāt" ityatra| tataḥ kiṃ sahaśabdena| satyametat| sahagrahaṇaṃ tu niyamārtham| sahaikadhyamamlenopayujyamānaṃ viruddham| yadā tvamlena gorasādinā kṣīraśākasaṃjñavyañjanakaraṇārthaṃ payaḥ saṃskriyate tadā tasya dravyāntaratvāpattervirodho nāsti| tathā, dadhikṣīrādinā ghṛtaṃ pacyate tatrā'pyavirodha eva, dravyāntaratvāt| pūrvasyā'pi sahaśabdasyaivaṃ prāyameva prayojanamabhyūhyamiti| api ca, kṣīre bhukte uttarakālamapyamlaṃ na bhojyamiti pratipādanārthaṃ ca sahagrahaṇam| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.)-"sarvaṃ cāmlaṃ payasā sahaikadhyaṃ taduttaraṃ vā viruddham" iti| phalaṃ tatheti| phalaṃ-akṣoḍādi ca, payasā saha viruddham| sarvaśabdaḥ sarvatra na sambandhanīyaḥ, yato na sarvaṃ phalaṃ payasā sahābhyavahartuṃ viruddham| api tu kiñcideva| tathā ca muniḥ parisaṃkhyayaivā'paṭhat(ca.sū.a.26|86)- "tathā''mrāmrātakalakucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavya jāmbavakapitthatintiḍīkapālevatākṣoḍapanasanārikeradāḍimāmalakānyevaṃ prakārāṇi cānyāni" iti| tasmānna sarvaṃ phalaṃ payasā sahābhyavahartuṃ viruddham, kintu munyuktameva| tadvaditi phalavat, kulatthādayaḥ payasā saha viruddhāḥ| varako-vrīhibhedaḥ, "varakoddālaka" iti prāgukteḥ (hṛ.sū.a.6|9)| vallamakuṣṭakau śimbīdhānyaviśeṣau| upalakṣaṇaṃ cedam| 'māṣaniṣpāvāvapi' hi viruddhau payasā saheti saṅgrahe (sū.a.9) kathitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amlādibhiḥ payaso virodhamāha-viruddhammlamiti| sarvamamlaṃ-dravamadravaṃ ca, payasā saha viruddham| sahabhāvo'tra payasa uttaramapi sevitenāmlena jñeyaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 9)- " sarvaṃ cāmlaṃ *payasaikadhyaṃ tata uttaraṃ vā viruddham|" iti| tathā sarvaṃ phalaṃ-amlamanamlaṃ ca| tadvatkulatthādayaḥ| varako-vrīhibhedaḥ| kaṅguḥ-priyaṅguḥ| vallaḥ-niṣpāvaḥ| makuṣṭaḥ-kalāyabhedaḥ| suśrutastvāha (sū. a.20/8)- "vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka-dadhitailānūpaudakavirohiśuṣkaśākājāvikamāṃsadyajāmbava-cilīcimamatsyagodhavarāhamāṣāṃśca naikadhyamaśnīyāt payaso'nte vā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------------------------------| bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi payastyajet||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhakṣayitveti| haritakaṃ mūlakakuṭherādi bhuktvā payastyajet, na punaḥ śākaṃ mūlakādi snigdhasvinnaṃ śākasādhanena sādhitaṃ bhuktvā kṣīraṃ na bhakṣayet| etasmādeva ca jñāpakāt mūlakādīnāmubhayarūpatvaṃ vedyam, haritakatvaṃ śākatvaṃ ca| tathā ca mūlakādīnāṃ yadi śākatvaprasiddhirevā'bhaviṣyat, tato "haritakaṃ mūlakādi bhakṣayitvā" iti tantrakṛnnāvakṣyat| tasmānmūlakasya haritakatvaṃ śākatvaṃ ca jñeyam| laśunena saha kṣīrasya prayogo ya uktaḥ (hṛ.ci.a.94|45)-"sādhayecchuddhuśuṣkasya laśunasya catuḥpalam|" iti| sa na viruddhaḥ, agnyādisamparkādravyāntaratvāpatteḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> payoharitakayorvidhamāha-bhakṣayitveti| haritakākhyaṃ śākaṃ bhakṣayitvā payo na peyam| kasya śākasya haritakasaṃjñā? ityapekṣāyāmāha-mūlakādi,-mūlakādārabhya śākavargoktaṃ haritakasaṃjñamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vārāhaṃ śvāvidhā nādyāddadhnā pṛṣatakukkuṭau| āmamāṃsāni pittena, māṣasūpena mūlakam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">aviṃ kusumbhaśākena, bisaiḥ, saha virūḍhakam| māṣasūpaguḍakṣīradadhyājyairlākucaṃ phalam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">phalaṃ kadalyāstakreṇa dadhnā tālaphalena vā| kaṇoṣaṇābhyāṃ madhunā kākamācīṃ guḍena vā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">siddhāṃ vā matsyapacane pacane nāgarasya vā| siddhāmanyatra vā pātre kāmāttāmuṣitāṃ niśām||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāvidhā-sedhāmāṃsena saha, vārāhaṃ māṃsaṃ nādyāt| agre'pi nādyāditi kriyāyogo yāvattyajediti kriyāntaram| pṛṣatakukkuṭau dadhnā saha nādyāt| āmāni-apakvāni māṃsāni pittena saha| māṣasūpena saha mūlakam| āviṃ-meṣaṃ, kusumbhaśākena saha| virūḍhakaṃ-aṅkuritadhānyaṃ, bisaiḥ saha| māṣasūpādīnāmanyatamena saha lakucaphalam| kadalyāḥ phalaṃ takreṇa saha, dadhnā vā, tālaphalena vā| kaṇoṣaṇābhyāṃ saha kākamācīm, kevalena mākṣikeṇa saha kākamācīm, guḍena vā saha kākamācīm, matsyāḥ pacyante yasmin bhāṇḍe tatra vā siddhāṃ kākamācīm, nādyāt| nāgarasya vā pacane-śuṇṭhīpākabhāṇḍe siddhāṃ kākamācīm, tathā'nyatra vā bhājane yathārucisiddhāṃ kāmāttāṃ kākamācīṃ, ratrimuṣitāṃ-paryuṣitāṃ, nādyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vārāhaśvāvidhorvirodhamāha- vārāhamiti| śvāvit-sūcīsaddaśaromā| dadhipṛṣatayordadhikukkuṭayośca virodhamāha-dadhneti| pittāmamāṃsayorvirodhamāha-āmamāmsānīti| āmamāṃsāni-apakvamāṃsāni| māṣasūpamūlakayorvirodhamāha-māṣasūpeneti| avikusumbhaśākayorvirodhamāha-avimiti| bisāṅkuritadhānyayorvirodhamāha-bisairiti| lakucaphalasya māṣasūpādibhirvirodhamāha-māṣasūpetyādi| ājyaṃ-dhṛtam| "phalaṃ tathā" iti kṣīreṇa saha virodhe siddhe punaḥ kṣīragrahaṇaṃ prākpaścādvā virodhārtham| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 20113)- "lakucaphalaṃ dadhnā payasā māṣasūpenaprākpaścādvā payasā saha vā viruddham|" iti| kadalīphalasya takrādibhirvirodhamāha-phalaṃ kadalyā iti| kākamācyāḥ kaṇādibhirvirodhamāha-kaṇoṣaṇābhyāmiti| pippalīmaricābhyāṃ militābhyām, kaṇoṣaṇābhyāmiti samāsakaraṇāt| chandonurodhātsamāsa iti cet na| "pippalīmaricābhyāṃ madhunā guḍena vā kākamācīm|" iti saṅgrahe'pi (su. a. 9)| guḍamadhubhyāṃ pṛthak, samāsākaraṇāt| pātraviśeṣasaṃskārātkākamācyā virodhamāha-siddhāṃ veti| matsyāḥ pacyante yasmin pātre tat-matsyapacanam| nāgarasya pacane-śuṇṭhīpacane| kākamācyāḥ paryuṣitatvādvirodhamāha-siddhāmanyatra veti| kāmātā-kākamācī| anyatra vā pātra iti pātraviśeṣanivṛtyartham, yatra kvāpi pātre siddhā satī paryuṣitā viruddhetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">matsyanistalasnehe sādhitāḥ pippalīstyajet| ` kāṃsye daśāhamuṣitaṃ sarpiruṣṇaṃ tvaruṣkare||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> matyānistalyante- bhṛjyante, yena snehena saha- matsyanistalasnehaḥ, tatra sādhitāḥ pippalīstyajet, viruddhatvāt| nādyāditi prakṛte'pi tyajediti vacanaṃ na kevalaṃ nādyāt, lepādikamapi na kuryāditi pratipādanārtham| uttaratrāpi tyajedityasyānuvṛttāvetadeva tātparyam| kāṃsyapātre daśarātramuṣitaṃ sarpistyajet| daśāhādarvāgaviruddhameva| aruṣkare- bhallātakaviṣaye, uṣṇaṃ- annapānādikaṃ tyajet| tathā, "peyaṃ noṣṇopacāreṇa" ityanena madyasyoṣṇaṃ niṣiddhaṃ| tathā, "uṣṇamuṣṇārtamuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇaiḥ "iti mākṣikasya| tathā, dadhno-"naivādyānniśinaivoṣṇaṃ vasantoṣṇa" ityādibhiḥ| tasmānmadhumadyadadhibhallātakeṣvapyuṣṇaṃ viruddhamityatrācāryo yuktyā pratyapādayat| saṅgrahe tu spaṣṭaṃ kṛtvoktaṃ (sū. a. 9)-"madyamadhudadhibhallātakeṣu coṣṇaṃ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehaviśeṣasaṃskārātpippalyā virodhamāhamatsyanistalaneti| matsyā nistalyante bhṛjyante, yena snehena saḥ-matsyanistalanaḥ| pātrakālaviśeṣasaṃskārātsarpiṣo virodhamāha-kāṃsye daśāhamiti| kāṃsye-kāṃsyapātre| daśāhaṃ- daśāhorātrān| uṣṇāruṣkarayorvirodhamāha-uṣṇaṃ tviti| uṣṇasparṣaṃ dravyaṃ bhallātake prayujyamānaṃ viruddham|</ab>
          <ab type="mula">bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillastakrasādhitaḥ| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhāsaḥ-pakṣiviśeṣaḥ śūlyo virudhyate, śūle saṃskṛto bhāsaḥ kṛtapaktirvirudhyata ityarthaḥ| śūlya iti "śūlokhādyat" iti yat| kampillastakrasādhito virudhyate| saṅgrahe cāto'dhikamapyuktam| yathā (sū.a.9)-"sauvīreṇa tilaśaṣkulī| kṣīreṇa lavaṇam| navanītena śākam| navapurāṇamāmapakvaṃ caikadhyam| tathā salilāvagāhaḥ sahasoṣṇābhitaptasya tvagdṛṣṭyapaghātāya tṛṣṇātivṛddhaye ca| tathaiva payaḥpānaṃ raktapittāya| śarīreṇā'yastasya sahasā''bhyavahāraśchhardiṣe gulmāya vā| vācā tvāyastasya svarasādāya|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhāsasya śūlasaṃskārādvirodhamāha-bhāsa iti| bhāsaḥ-prasahapakṣiviśeṣaḥ| śūlyaḥ-śūlaproto'ṅgareṣu pakvaḥ|kampillasya takrasaṃskārādvirodhamāha-kampilla iti| kampillo-virecanadravyaviśeṣo rocanikākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------| ekadhyaṃ pāyasasurākṛśarāḥ privarjayet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekadhyaṃ-ekatra, pāyasasurākṛśarāstyajet| ekadhyamiti "ekāddho dhyamuñ" iti dhyamuñ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pāyasādīnāṃ mithaḥ saṃyogādvirodhamāha-ekadhyamiti| ekadhyaṃ-ekatra saṃyojya| pāyasaḥ-kṣaireyī| kṛśarā-tilatandulamāṣakṛtā peyā |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ| ekatra vā samāṃśāni virudhyante parasparam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhvādīni samāṃśāni-tulyapramāṇāni, mitho virudhyante| katham ? dve vā, trīṇi vā, ekatra vā sarvāṇi| yathā-madhusarpiṣī, madhuvase, madhutaile, madhusarpirvasāḥ, madhusarpirvasātailāni, ityevamādīni| nanu, yadyevaṃvidho virodha ucyate tatkathamagastyalehe (hṛ.ci.a.3|128)-"kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt| tailātsapippalīcurṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt||" iti tailaghṛtamadhūnāṃ tulyāṃśānāṃ prayogaḥ ? brūmaḥ| kevalānāṃ madhvādīnāṃ samāṃśānāmupayogo viruddhaḥ na tu dravyāntarasaṃyuktānām| api tu dravyāntarasaṃyuktānāṃ teṣāṃ saṃyogasaṃskārādivaśādviśiṣṭaguṇāntarotpattirdṛṣṭā| tasmādagastyalehādau dravyāntarasaṃyogādivaśādaviruddha eva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madhvādīnāṃ mithaḥ saṃyuktānāṃ mānato virodhamāha-madhusarpiriti| dviśastriśa ityapalakṣaṇam, tena catuṣpañcaśo'pi jñeyam| uktaṃ hyanyatra_"madhusarpirvasātailapānīyānāṃ mānavirūddhānāṃ dvitricatuḥpañcadhāmilitānāṃ ṣaḍviṃśatirviruddhaprakārā bhavanti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānataḥ| madhupuṣkarabījaṃ ca, madhumaireyaśārkaram||40||</seg> manthānupānaḥ kṣaireyo, hāridraḥ kaṭutailavān| --------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānena virudhyete| tṛtīyārthe tasipratyayaḥ| apiśabdānna kevalaṃ samāṃśa ityarthaḥ| madhu-mākṣikaṃ, puṣkarabījaṃ caikadhyaṃ virudhyate| tathā, madhumārdvīkaṃ, maireyaṃ-kharjūrāsavaṃ, śārkaraṃ-śarkarayā kṛtaṃ madyaṃ, etadekatropayuktaṃ virudhyate| kṣaireyaḥ-pāyaso, manthānupāno viruddhaḥ| mantho'nupānaṃ yasya sa evam| kṣaireya iti "kṣīrāḍḍhañ" iti ḍhañ| hāridraḥ-kuprasavaḥ śākaviśeṣaḥ sarpacchatrānukārī pītābhāsaḥ, kaṭutailavān-sarṣapatailabhṛṣṭo, viruddhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madhvājyayordivyānupānādvirodhamāha-bhinnāṃśe iti| apiśabdātsamāṃśe ca| madhupuṣkarabījayorvirodhamāha-madhviti| madhu-mākṣikam| puṣkarabījaṃ-padmabījam| madhvādīnāṃ virodhamāha-madhumaireyeti| madhu-kṣaudram, 'mārdvīkam' ityaruṇadattaḥ| maireyo-'dhānyāsavaḥ' iti candranandanaḥ, 'kharjūrāsavaḥ' ityaruṇadattaḥ induśca| 'maireyo-dhātukīpuṣpaguḍadhātryakṣasaṃhitaḥ' iti mādhavakāraḥ| 'āsavasya surāyāśca dvayorapyekabhājane| sandhānaṃ tadvijānīyānmaireyamubhayātmakam||' iti jejjaṭo brahrādevaśca| 'paiṣṭīguḍāsavamadhubhiḥ paiṣṭimadhvāsavaduḍairvā triyoniḥ-maireyaḥ' iti ḍalhaṇaḥ| sarvametatpramāṇam, sarveṣāmāptatvāt śaṅkyamānasyāpi virodhasya pariharaṇīyatvācca| śārkaraḥ-śarkarākṛtaṃ madyam| atra cakāramanuvartya padmottarikāśākamanuktamapi samucceyam, caturṇāṃ saṃyogasya viruddhatvāt| tathā ca carakaḥ (sū. a. 26|86)- "padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayukta viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati|" iti| saṅgrahe'pyevamevoktam| padmottarikāśākaṃ-kusumbhaśākam| kṣaireyasya manthānupānādvirodhamāha-manthānupāna iti| dravāloḍitāḥ saktavo-manthāḥ| kṣaireyaḥ-pāyasaḥ| hāridrakaṭutailayorvirodhāmāha-hāridra iti| hāridraḥpītavarṇaśchatrākaviśeṣaḥ kandaḥ| kaṭutailavān-sarṣapatailabhṛṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">--------------------------------------------| upodakā'tisārāya tilakalkena sādhitā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upodakā tilakalkena sādhitā'tisārāya| tādarthye caturthyatra| artho-nimittam, tasmai idaṃ-tadartham, tadarthamevatādarthyam| tenātīsārakāraṇamityayamartho jāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upodakāyāstilakalkasaṃskāreṇa virodhamāha upodaketi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">balākā vāruṇiyuktā kulmāṣaiśca virudhyate| bhṛṣṭā varāhavasayā saiva sadyo nihantyasūn||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balākā-pakṣijātiḥ, vāruṇyā-prasannayā yuktā, viruddhā| kulmāṣaiḥ-nātisvinnamudgādibhiśca saha virudhyate| saiva balākā, varāhavasayā bhṛṣṭā sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, prāṇān mārayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> balākāyā vāruṇīyogāt kulmāṣayogācca cirodhamāha-balāketi| arddhasvinnā mudgādayaḥ-kulmāṣāḥ| balākāyā varāhavasayā bharjanādirodhamāha-bhṛṣṭeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tadvattittiripatrāḍhyagodhālāvakapiñjalāḥ| eraṇḍenāgninā siddhāstattailena vimūrcchitāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tittiryādaya eraṇḍenāgninā siddhāḥ, tattailena-eraṇḍatailena, vimūrcchitāḥ-bahuśo bhṛṣṭāḥ, tadvat-balākāvat sadyo jīvitaharāḥ| patrāḍhyo-mayūraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tittiryādīnāṃ saṃskāraviśeṣādvirodhamāha-tadvaditi| patrāḍhco-mayūraḥ| kapiñjalo-gauratittiriḥ| eraṇḍena-eraṇḍakāṣṭhotthena| tattailena-eraṇḍatailena| vimūrcchitāḥ-bhṛṣṭāḥ| tadvat-balākāvat, sadyo ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakaprotapācitam| haridrāvahninā sadyo vyāpādayati jīvitam||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hārītasya-pakṣiviśeṣasya, māṃsaṃ hāridraśūlake protaṃ- āsaktaṃ, ca tatpācitaṃ ca hāridrāgninā sadyo jīvitaṃ hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hārītasya saṃskāraviśeṣādvirodhamāha-hārītamāṃsamiti| hārītaḥ-pratudapakṣiviśeṣaḥ| hāridraśūlakaṃ-dāruharikāṣṭhakṛtaṃ śūlam| haridrāvahninā-dāruridrākāṣṭhāgninā|</ab>
          <ab type="mula">bhasmapāṃśuparidhvastaṃ tadeva ca samākṣikam| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadeva-hārītamāṃsaṃ, bhasmapāṃśuparidhvastaṃ samākṣikaṃ viruddham| bhasma ca pāṃśuśca bhasmapāṃśū,-bhūtireṇū, tābhyāṃ paridhvastaṃ-dhūsaritam| siddhasāre coktam-"na jātu kaṭutailena bhṛṣṭāmadyādupodakām| priyaṅgukalkadigdhāṅgaḥ pāyasaṃ na samācaret||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hārītamāṃsasya bhasmādisaṃyogādvirodhamāhabhasmeti| bhasmanā pāṃśunā vā paridhvastaṃ-sadyo vilulitam, madhuyuktaṃ tadeva-hārītamāṃsaṃ, sadyo jīvitaṃ vyāpādayatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-------------------------------------------------| yatkiñciddoṣamutkleśya na harettatsamāsataḥ||45||</seg> viruddhaṃ---------------------------------------| --------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravyāṇāmānantyāt pratipadoktyā'śeṣaviruddhasaṅgrahaḥ kartumaśakyaḥ, iti tatsaṅgrahārthaṃ vyāpi lakṣaṇamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatkiñcit-annapānamauṣadhaṃ vā, doṣamutkleśya-svasthānātsañcalayya, na haret-bahirna niṣkāsayet, tatra samāsataḥ saṃkṣepato viruddham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuktavirodhasaṅgrahārthaṃ virodhasāmānyalakṣaṇamāha-yatkiñciditi| yaktiñciddravyaṃ doṣamutlkeśayati na tu nirharati, tatsarvaṃ viruddham| samāsataḥ-saṅkṣepāt| vistarastu saṃyogādibhedairanantaḥ| śodhanamapyutlkeśayati paraṃ nirharati, śamanamapi na nirharati paraṃ notlkeśayati, iti na tayorviruddhatvam|</ab>
          <ab type="mula">------------- śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ| ------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhiratreṣṭā| atra-virudddhāhārakṛte vikāre, śuddhiḥ vamanavirekādirūpā, iṣṭā-śreṣṭhā| kupitadoṣasamūhasya vamanādibhirnirharaṇāttannirhāre cārogyotpattiḥ| śamo veti| na kevalaṃ śuddhiriṣṭā, śamaśceṣṭaḥ| kaiḥ? teṣāṃ-vairodhikakopitadoṣāṇāṃ tatkṛtānāṃ vā visphoṭādīnāṃ vikārāṇāṃ, virodhibhiḥ-pratipakṣabhūtairoṣadhaiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha viruddhānnapānajānāṃ vyādhīnāṃ pratīkāraḥ| tatra utpannānāṃ paratīkāramāha-śuddiriti| śuddhiḥ-vamanavirecanādikā| atra-viruddhānnajeṣu vyādhiṣu| ye tu śuddhiṃ nārhanti teṣāṃ śamaḥ-śamanaṃ, pratīkāra iṣṭaḥ| kaiḥ? tadvirodhibhiḥ,-tasya-viruddhānnasya, virodhibhiḥ-pratipakṣabhūtairāhāravihārauṣadhaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">na ca śodhanaśamanarūpa evopakramo'tretyāha- --------------------------------------------| dravyaistaireva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taireva-vairodhikakupitadoṣapratipakṣabhūtairdravyaiḥ, pūrvaṃ-prathamaṃ, yā śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ, sā ca viruddhāhārakṛte vikāre praśasteti| yathā,-mākṣikaharītakyādinā pittaśleṣmaharaṇauṣadhena santataśīlanādabhisaṃskṛte dehe pittaśleṣmakaraṃ viruddhamupayuktaṃ sadvikartumaśaktam| etaduktaṃ bhavati,-viruddhapratipakṣaguṇavatā dravyeṇa dehastathā dārḍhyaṃ grāhito yathā viruddhamapi dravyaṃ vikāraṃ kartuṃ nālam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anutpannānāmutpattipratibandhahetuṃ pratīkāramāha-dravyaistaireveti| taireva- viruddhānnavirodhibhireva| pūrvaṃciruddhānnasevanātprāk| abhisaṃskṛtiḥ- tadguṇabhāvitatvam| taiḥ-viruddhānaireva śarīrasyābhisaṃskṛtiriti vyākhyāne "sātmyamalpaṃ ca bhojanam" iti vakṣyamāṇena sātmyena paunaruktayam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vyāyāmasnigdhadīptāgnivayaḥsthabalaśālinām| virodhdyapi na pīḍāyai sātmyamalpaṃ ca bhojanam||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāyāmo vidyate yeṣāmiti "arśaāditvāt" ac| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ| balena śālituṃ-ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te-balaśālinaḥ| snigdhāḥ snigdhavṛṣyāhārasātmyāḥ| vyāyāmināṃ virodhyapi bhojanaṃ na pīḍāyai-na rogotpattaye| evaṃ snigdhādīnāṃ pratyekaṃ sambandhaḥ kāryaḥ| kecit "vyāyāmi" iti paṭhanti| tathā, viruddhamapyannaṃ yadabhyāsāt sātmyaṃ-sātmībhūtaṃ, tathā, alpaṃ-alpamātrayā ca yadbhojanaṃ, tacca viruddhamapi na pīḍāyai iti yojyam| atha yadyapathyamapi sātmyatāṃ prāptaṃ tatkiṃ tyājyaṃ na vā? kathaṃ ca tyājyaṃ ? kathaṃ ca pathyaṃ bhojyaṃ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyāyāmādīnāmanutpattihetutvamāha-vyāyāmīti| vyāyāmino-vyāyāmanityāḥ| snigdhāḥ-snehabhāvitaśarīrāḥ| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ| balaśālinaḥ-sahajabalayuktāḥ| sahātmanā bhūtaṃ-sātmyam, ātmanaḥ sahāyabhūtamanukūlaṃ sukhāvahamityarthaḥ| tacca dvividhaṃ,-kṛtrimamakṛtrimaṃ ca| tatra yadabhyāsena kiyate tat-kṛtrimam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 9)- "ahitānyapi cānyeṣāmabhyāsādupaśerate|" iti| akṛtrisaṃ tu dvividhaṃ,-nirupādhikaṃ sopādhikaṃ ca| tatra doṣādinirapekṣaṃ-nirupādhikam, taddoṣasātmyākhyam| yadāha carakaḥ-"upaśete yadaucityāddoṣasātmyaṃ taducyate|" iti| doṣādisāpekṣaṃ-sopādhikam| tatra doṣādiviparītaguṇatvaṃupādhiḥ| yadāha khāraṇādiḥ- "doṣaprakṛtideśartuvyādhīnāṃ svaguṇaiḥ pṛthak| viparītaguṇaiḥ sātmyaṃ tulyaṃ cāsātmyamucyate||" iti| asātmyaṃ tu-yathāyathaṃ sātmyaviparītam| tattu kṛtrimaṃ ciraparityāgena kriyate| sopādhike doṣāditulyaguṇatvaṃ-upādhiḥ| sātmyāsātmye eva nirupādhike pathyā pathye ucyete| sopādhike tvauṣadhānauṣadhe| tatra viruddhabhojanasya nirupādhikāsātmyasya kṛtrimatvena sopādhikatvena vāsātmyatve sati na pīḍākaratvam| nirupādhikasopādhikakṛtrimāṇāmuttarottaraṃ balatvāt| kimatra pramāṇam ? iti cet, nirupādhikātsopādhikaṃ balīya ityara tāvatsaṅgrahavacanaṃ pramāṇam (sū. a. 9)- "doṣādivaiparītyena harate rogiṇāṃ rujam| ekadhyaṃ dadhidigdhādiyojanā na virudhyate||" iti| tābhyāmapi kṛtrimaṃ balīya ityatra ṛtucaryokta ṛtusandhikramaḥ| tatra hi pūrvartucaryāyā uttarartusambandhātsopādhikamasātmyatvam| pūrvartuśīlanācca kṛtrimaṃ sātmyatvam| uttarartucaryāyāstu tatsambandhātsopādhikaṃ sātmyatvam| pūrvartāvaśīlanāñca kṛtrimamasātmyatvam| tatra kṛtrimābhyāṃsātmyāsātmyābhyāṃ sopādhikayorasātmyasātmyayorbādhaṃ matvātannivṛtyarthamṛtusandhikrama uktaḥ| deśakālaprakṛtidoṣavyādhisātmyānāmuttarottaraṃ balavat, uttarottaramevāntaraṅgatvāt| alpaṃ-hīnamātram| nanu, alpamapyalpāṃ pīḍāṃ karotyeva| tatkathaṃ na pīḍāyai ? satyam| karotyeva| kintvasāvalpatvenānabhivyaktatvādasadvadupacaryate, anudarā kanyetivat| asakṛdupayujyamāne tu tasminnabhivyajyata eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">pādenāpathyamabhyastaṃ pādapādena vā tyajet| niṣeveta hitaṃ tadvadekadvitryantarīkṛtam||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apathyaṃ-ahitamannaṃ pānaṃ vā yallaṅghanaplavanajāgaraṇasvapnādikaṃ vā ceṣṭitamahitamabhyastaṃ tat pādena-caturthāṃśena tyajet, ahitaphalatvāt| taddhi śarīrocitamapyapathyatvādudarke doṣāya sampadyate, na guṇāya| yadi tu tadapathyamabhyastaṃ tathā sātmyībhūtaṃ yasmiṃścaturthāśenā'pi tyajyamānena śarīrabādhā śaṅkyate vahnimāndyādvā, tadā pādapādena-ṣoḍaśāṃśena vā tyajet| iti vāśabdārthaḥ| tena tulyaṃ vartate-tadvat,-tenaiva krameṇa pādena pādapādena vā, hitaṃ niṣeveta-śīlayet| kathametaddvayamapyapathyapathyarūpaṃ tyājyaṃ niṣevyaṃ ca ? ityāha-eketyādi| ekaśca dvau ca trayaśca tairantarīkṛtam| ekadvitribhirannakālairvyavadhānaṃ kṛtvā [yathā bhavati tathā] apathyaṃ pādena pādapādena vā tyajet| tadvat hitaṃ seveta| ekadvitryantarīkṛtamiti kriyāviśeṣaṇatvādatra napuṃsakaliṅgatvam| adhunaitadeva spaṣṭīkṛtyocyate| apathyātpāṭalavrīhyāderabhyastātpādamekaṃ tyaktvā'nucitātpathyādraktaśālyādestameva pādaṃ dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya yojyam| evamannakālamekamativāhayet| evaṃ pādenāpathyamabhyastaṃ tyaktaṃ bhavati| pathyaṃ cānucitaṃ niṣevitaṃ bhavati| tato dvitīye'nnakāle sarvamapathyaṃ yojanīyam| evamekenānnakālenāpathyapādo'ntarīkṛtaḥ| tatastṛtīye'pyucitādapathyāt pādadvayamapāsyānucitātpathyāt pādadvayamupayujya, tataścaturthe sarvamapathyaṃ bhojyaṃ pañcame ca| evamannakāladvayena pathyapādadvayasahitamapathyapādadvayamantarīkṛtam| tataḥ ṣaṣṭhe'nnakāle pādamucitādapathyāt pādatrayamanucitātpathyādbhuktvā, saptamāṣṭamanavamānnakāleṣu sarvamapathyaṃ bhojyam| evamannakālatrayeṇāpathyamantarīkṛtam| tato daśame'nnakāle sarvaṃ pathyaṃ sevanīyam| evaṃ pādapādenāpyayameva kramaḥ| spaṣṭārthaṃ ca dikpradaśaryate| yathā-yavakādeḥ ṣoḍaśāṃśaṃ tyaktvā'nucitācchālyādeḥ pathyātṣoḍaśāṃśameva dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya bhojyam| evamapathyamabhyastaṃ pādapādena tyaktaṃ bhavati pathyaṃ cānucitaṃ niṣevitaṃ bhavati| dvitīye'nnakāle sarvamapathyaṃ sevyam| evameke (nānnakāle) nāpathyaṣoḍaśāṃśo'ntarīkṛtaḥ| tatastṛtīye'pyucitādapathyāt pādapādadvayamapāsyānucitātpathyāt pādapādadvayaṃ dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya sevyam| tataścaturthe pañcame cānnakāle sarvamapathyaṃ bhojyam| evaṃ kāladvayena pādapādadvayamapathyasyāntarīkṛtam| tataḥ ṣaṣṭhe'nnakāle'nucitātpathyāt pādapādatrayamucitādapathyāt pādapādāstrayodaśeti bhojyam| tataḥ saptamāṣṭamanavamānnakāleṣu sarvamapathyaṃ bhojyam| evaṃ kālatrayeṇāntarīkṛtam| tato daśame'nnakāle pathyādanucitāt pādapādāścatvāraḥ, apathyapādapādā dvādaśeti bhojyam| tata ekādaśe'nnakāle sarvamapathyaṃ bhojyam| tata ekenānnakālenāntarīkṛtam| evamannakāladvayatrayāntaritaṃ ca tāvadyojyam, yāvatpathyasya ṣoḍaśapādāḥ sevyatayā sampadyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viruddhamapi sātmyaṃ na bādhyate, kiṃ punaraviruddham? ataḥ sātmyīkaraṇamāha| tatra sātmyīkaraṇe kramamāha-pādeneti| abhyastaṃ-abhyāsātsātmyatāṃ yātaṃ, yadapathyaṃ tat pādena-caturthāṃśena, pādapādena-ṣoḍaśāṃśena vā tyajet| tadvat-apathyavat, hitaṃ-pathyaṃ, niṣeceta-yāvatāṃ'śenāpathyaṃ tyaktaṃ tāvatāṃ'śena pathyaṃ bhajet, nityasevyasyāhārarāśeryadapathyena nyūnatvaṃ tatpathyena pūrayedityarthaḥ| kathaṃ tyajet ? ekadvitryantarīkṛtamiti,-ekadvitribhirdivasairantarīkṛtaṃ-vijātī-yabhojanena vyavahitam| etaduktaṃ bhavati,-yadā pādena tyāgaḥ kriyate tadā prāthame'hanyapathyasya pādāstrayaḥ, pathyasyaikaḥ| dvitīye'hani catvāro'pyapathyasya| tṛtīye prathamavat| ityekāntarīkaraṇam| caturthe'hani dvau pādāvapathyasya, dvau pathyasya| pañcamaṣaṣṭhayostṛtīyavat| saptame caturthavat| iti vdyantarīkaraṇam| aṣṭame tvapathyasyaikaḥ, pathyasya trayaḥ| navamadaśamaikādaśeṣu saptamavat| dvādaśe'ṣṭamavat| iti tryantarīkaraṇam| trayodaśe catvāro'pi pathyasya| caturdaśe dvādaśavat| pañcadaśe trayodaśavat| iti punarekāntarīkaraṇam| vdyantaratryanrarīkaraṇapunarnāsti, caturṇāmapi pādānāṃ pūrṇatvāt| ṣoḍaśāṃśapakṣe tvekadvitryantarīkaraṇasya pañcakṛtva āvṛttiḥ| tata ekamekāntarīkaraṇam| evaṃ triṣaṣṭyā divasaiḥ ṣoḍaśāṃśāḥ pūryante| atra yadyapi vyavadhāyakaviśeṣo noktaḥ, tathā'pi pūrvasminnantare yavdyavadheyaṃ, tadevottarasminr vyavadhāyakaṃ jñeyam| evamapathyatyāge pathyasevāyāṃ ca krama āddato bhavet| yadi tvapathyameva vā sarvatra vyavadhāyakaṃ kriyate, tadā na krama āddato bhavet| kramaścātra pradhānam| antaraṃ ca dinaireva, na bhojanakālaiḥ| uktaṃ ca tantrāntare-"apathyaṃ sātmyapyannaṃ ceṣṭāṃ vā pādaśastyajet| bhajecca pādaśaḥ pathyamekadvitridināntaram||" iti| caturbhāgaṣoḍaśabhāgayoradharottarakalpanāniṣedhaparatvāt pañcaṣaṭsatpabhāgādikalpanānāṃ na niṣedhaḥ| atastā apyavasthānusārataḥ svayamūhyāḥ| yadyapyatra vākye bhaṭṭārakahariścandrādibhirbahavaḥ pakṣā darśitāḥ, tathāpyameva pakṣo jyāyānityasmābhirdarśitaḥ| jyāyastvaṃ tvasya vākyasyārjavenaiva pratīyamānatvāt caturdaśāhartusandhikaraṇenācāryasyābhipretatvācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">evamanena krameṇāpathyadoṣāstyaktāḥ pīḍāyai na bhavanti, pathyaguṇāśca saṃvardhitāḥ sthiratāṃ prāpnuvanti| ityata āha--------------------- apathyamapi hi tyaktaṃ śīlitaṃ pathyameva vā| sātmyāsātmyavikārāya jāyate sahasā'nyathā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, sahasā-kramamimamanālocya, anyathā uktavidhyatikrameṇa, apathyamapi tyaktaṃ sātmyavikārāya jāyate| pathyameva vā sahasā śīlitamasātmyavikārāya jāyate| sātmyāsātmyābhyāṃ vikāraḥ-sātmyāsātmyavikāraḥ, tasmai "klRpisampadyamāne" iti caturthī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> akrameṇa sātmyīkaraṇe doṣamāha-apathyamapīti| hi-yasmāt, anyathā-uktakrāmādanyena prakāreṇa, tyaktamapathyamapi, śīlitaṃ pathyamapi, sahasā vikārāya- vikārakāraṇāya jāyate| kutaḥ ? sātmyāsātmyam,- yataḥ apathyaṃ hi sātmyam, pathyaṃ hyasātmyam, atastayorakrameṇa tyajanabhajane rogāya bhavata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">krameṇa tvapathyatyāgapathyaśīlane vidhīyamāne guṇāya syātāmiti darśayati------- krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāḥ apathyābhyāsajāḥ, krameṇa-pūrvoktena, apacitāḥ-kṣayaṃ nītāḥ, guṇāśca-pathyopayogajāḥ, krameṇa-pūrvoktenaiva, upacitāḥ-vṛddhiṃ nītāḥ santaḥ, puruṣāṇāṃ yathāsaṅkhyamapunarbhāvaṃ yānti doṣāḥ| guṇāścāprakampyāḥ-sthirā bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> krameṇa sātmyīkaraṇe guṇamāha-krameṇeti| santo yāntyapunarbhāvamiti| guṇo dvividhaḥ,-doṣāpacayo guṇopaccayaśca| tatra krameṇa- sātmyīkaraṇakrameṇa, doṣā apacīyante guṇāścopacīyante| tatra doṣāḥ kramāpacitāḥ santo' punarbhāvaṃ yānti,-yathā punarnotpadyante tathā naśyantītyarthaḥ| guṇāstu krameṇopacitāḥ santo'prakampyā bhavanti, yathā punarna kṣīyante tathā varddhanta ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">sāmpratamahitāhārasevanaṃ sadā tyājyamiti sadyuktiṃ darśayati---------- atyantasannidhānānāṃ doṣāṇāṃ dūṣaṇātmanām| ahitairdūṣaṇaṃ bhūyo na vidvān kartumarhati||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāṇāmahitaiḥ-āhārādibhiḥ dūṣaṇaṃ kartuṃ vidvān-paṇḍito, nārhati-na yujyate| kimbhūtānām? atyantaṃ-atiśayena, sannidhānaṃ-nikaṭatvaṃ, yeṣāṃ doṣāṇāṃ ta evaṃ teṣām| tathā, dūṣaṇātmanāṃ-dūṣaṇasvabhāvānām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apathyasya sātmyīkaraṇaṃ niṣedhati-atyanteti| yadyapi sātmyībhūtamapathyaṃ doṣānna dūṣayati, tathāpi yāvatā kālena tatsātmyībhavati tāvantaṃ kālaṃ dūṣayatyeva| dūṣaṇaṃ ca doṣāṇāmalpamapi vidvān-ātmahitajñaḥ pumān, ahitaiḥ- viruddhaiḥ kāraṇabhutaiḥ, kartu nārhati| katham? bhūyaḥ-punaḥ, te hi doṣāḥ prāgeva dūṣaṇātmāno-dūṣakatvasvabhāvā atyantasannidhānaśca,-dūṣyasya-śarīrasyātyantaṃ sannihitāḥ| tasmāccharīraṃ rakṣatā viruddhaṃ na sātmyīkartavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">etatprasaṅgena cedamāha----------------- āhāraśayanābrahmacaryeryuktyā prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āhāraḥ-annapānasevā| śayanaṃ-svapnaḥ| abrahmacaryaṃ strīṇāṃ sevā| āhārādīnāṃ dvandvaḥ| etairyuktyā prayojitaiḥ śarīraṃ satataṃ dhāryate| kimiva kaiḥ? āgāraṃ-gṛhamiva, dhāraṇaiḥ stambhairyathā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avidhisevanādibhyo'nnapānaṃ rakṣedityāha-āhāreti| āhāraḥ-annapānasevā, śayanaṃ-nidrā,abrahmācarye-sambhogaḥ, tairnityaṃ yuktyā prayojitaiḥ śarīraṃ dhāryate| dhāraṇaiḥ-stambhairāgāramiva| yuktiḥ-śāstroktaprakāraḥ dhāraṇaṃ ca-annapānasukhapariṇāmadvāreṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">āhāro varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyate| --------------------------------------------||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu triṣu madhyāt, āhāro varṇitaḥ-ṛtucaryāyāṃ dravānnasvarūpavijñānīyayośca| tatra tatra ca-śāstrabhāge jvaracikitsādau ca, vakṣyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrāhāramatideśenāha-āhāra iti| tatrāhāraḥ, tatra tatra- ṛtucaryādau varṇitaḥ| vakṣyate ca-mātrāśitīyādau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">śayanābrahmacaryayostvihaiva vidhiṃ vaktukāma āha- -----| nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam||53||</seg> vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca| --------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nidrāyattaṃ-nidrādhīnam| sukhaṃ-ārogyam| duḥkhaṃ-rogaḥ| tathā, puṣṭyādi ca| jīvitaṃ na ca jīvitamiti sambandhaḥ| ajīvitena-maraṇena yogo bhavatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāvidhiśayanādannapānarakṣā| tatra nidrāṃ stauti-nidrāyattamiti| nidrāyattaṃ-nidrādhīnam| vṛṣatā-śukravṛddhiḥ| klībatā-śukrakṣayaḥ| na ceti naño jīvitena sambandhaḥ, ajīvitaṃ maraṇamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">sāmprataṃ duṣṭanidrāṃ nirdiśati- --------------------------------------------| akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā||54||</seg> sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akāle niṣevitā'ti ca niṣevitā na ca niṣevitā nidrā sukhaṃ-ārogyalakṣṇam, āyuśca-jīvitam, te sukhāyuṣī parākuryāt-nāśayet| keva? aparā kālarātririva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ekasyā nidrāyāḥ parasparaviruddhasukhaduḥkhādihetutvāyogādaupādhikabhedamāśritya vibhādamāha-akāla iti| akāle sevitā-mithyāyogarūpā, atiprasaṅgātsevitā-atiyogarūpā, na ca sevitā-hīnayogarūpā, niṣevitā-niyatatvena sevitā samyagyogarūpā ceti caturdhā nidrā| tatra parā-caturthī nidrā, sukhāyuṣī kuryāt| aparā-trividhā asamyagyogarūpā, kālarātririva-saṃhārapravṛttamahākālīva, sukhāyuṣī hanyādirtyarthaḥ| sukhāyuṣorādyantayorgrahaṇāt pāṇinipratyāhāravat sukhapuṣṭibalavṛṣatājñājīvitāni gruhrānte| "kālasvabhāvāmayacittadehakhedaiḥ kaphāgantutamobhavā ca| nidrā bibharti prathamā śarīraṃ pāpmā'ntagā vyādhinimittamanyāḥ||" iti saṅgrahoktānāṃ (sū. a. 9) saptānāṃ catasṛṣvevāntarbhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">atha nidrāguṇaprasaṅgena tatpratipakṣabhūtasya jāgaraṇasyāpi guṇamāha----- --------------------------------------------| rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ, snigdhaṃ prasvapanaṃ divā||55||</seg> arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam| --------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apiśabdāvatra sāmarthyalabdhau boddhavyau| tena rātrāvapi jāgaraṇaṃ rūkṣam, divā tvāgneyamatyarthaṃ rūkṣaṃ kālenāhitabalatvāt| tathā, prasvapanaṃ divā'pi snigdham, rātrau tu saumye kāle'tiśayena snigdhamityavatiṣṭhate| apiśabdābhyāmantareṇa tu rātrāveva jāgaraṇaṃ rūkṣam, divā tu snigdhamityartho jāyate| vyavacchedyaphalatvādvākyānām| evaṃ divasa eva snigdhaṃ prasvapanam, rātrau tu rūkṣamiti| na caitadyujyate| yadi jāgaraṇaṃ sadā rūkṣaṃ nābhaviṣyat, tatkathamidamupapatsyate ? "bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi||" iti| eṣāṃ hyāpatarpaṇameva hitam| yaccāpatarpaṇaṃ tadavaśyaṃ rūkṣam| tasmādetairapatarpaṇasvabhāvaṃ jāgaraṇameva sevyam| tathā, "grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ| divāsvapnohito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ|| mukttvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ| krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ|| vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭśūlapīḍitān| ajīrṇyabhihitonmattān divā svapnocitānapi||" tadeteṣāṃ santarpaṇārhatvātsantarpaṇameva hitam| yacca santarpaṇaṃ tadavaśyaṃ snigdham| tasmādetaiḥ santarpaṇasvabhāvameva sadā prasvapanaṃ sevyam| evaṃ ca pūrvameva vyākhyānaṃ yuktam| prasvapnajāgaraṇakriyayoradravyayorapi rūkṣasnigdhatvamupacārādupapannam| yathā,-rūkṣaṃ dravyaṃ guggulvādi kaphamedaḥprabhṛtīn saumyān bhāvān kṣapayati, tathaiva yadā jāgaraṇamapi tatkṣapayaddṛṣṭaṃ tadā tadrūkṣakāryakaraṇādarūkṣamapi rūkṣamityupacaryate| tathā, prasvapanādarvāk kaphamedaḥprabhṛtīnāṃ somyānāṃ bhāvānāṃ svahetorutpādastathā nopalabhyate, yathā prasvapanādanantaram| tasmātprasvapanamasnigdhamapi snigdhamityupacaryate| pracala ivācaratīti kyaṅantānniṣṭhā| āsīnasya upaviṣṭasya, pracalāyitaṃ-avaghūrṇitaṃ,-āsīnapracalāyitam, na tu prasvapanaṃ sarvasarvikayā| yena snehanahetuḥ syāt| rūkṣakāryā karaṇādarūkṣam| anabhiṣyandi tu viśeṣeṇa| āsīnapracalāyitaṃ punarīdṛgrūpamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> caturvidhāyāḥ svarūpamāha-rātrāviti| rātraujāgaraṇaṃ-kāle'pyaśayanaṃ,hīnayogākhyam| tadrūkṣaṃ-vātavyādhihetuḥ| divā prasvapanaṃ-akāle śayanam| tacca kāle'tisuptasyātirogākhyam, akāle suptasya mithyāyogākhyam, tadubhayamapi snigdhaṃ-kaphapittavyādhihetuḥ| āsīnapracalāyitaṃ-kāle śayanaṃ, samyagyogākhyam| taddhyāsīnapracalāyitasya bhavati| sa hi sisvopaviṣṭaḥ śayanaṃ yadaiva cala ivācaritumārabhate, tadaivasvapiti| na tvanudīrṇāṃ nidrāmudīrayati, nāpyudīṇāṃ dhārayati| tacca na rūkṣam, nāpi snigdham| uktaṃ ca khāraṇādinā-"indriyātiśramādrūkṣo vātalo jāgaro niśi| tadālasyāddivāsvapnaḥ snigdhaḥ pittakapholbaṇaḥ|| āsīnapracalaḥ svapno nirabhiṣyandibṛṃhaṇaḥ|" iti| pracalāyita iti pracalaprātipadikātkaṇḍvādiyagantādādikarmaṇi niṣṭhāyāṃ rūpam| anye tvāsīnapracalāyitaśabdenopaṣṭasyaiva śayanamāhuḥ| te ca divetyanivartya divaiva tatkāryamityāhuḥ| yadāha bheḍaḥ-svapnakāmo divā kāmamupaviṣtaḥ śayīta vā| prastīrṇāṅgasya jantorhi śleṣmā koṣṭhe pravartate||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yadi snigdhatvādabhiṣyandī divāsvapnaḥ, tatkiṃ kadācidapi na kāryaḥ? ityāha- ----- grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">divāsvapno hito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ| muktvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ| vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭśūlapīḍitān||58||</seg> <seg type="unit" n="59">ajīrṇyabhihatonmattān divāsvapnocitānapi| dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grīṣmakāle divāsvapno hitaḥ| yatastasmin kāle pavanaccayo bhavati| ādānasya ca paripuṣṭatvādatiraukṣyaṃ bhavati| rātrayaścanidrāsamāptyayogyā alpā bhavanti| divāsvapnaśca santarpakaḥ| grīṣmādaparasmin kāle kaphapittakaraḥ| so'cintyatvāddhetuprabhāvasya| bhāṣyādiklāntādīn muktvā-varjayitvā| tenaitaduktaṃ bhavati,-grīṣmādaparasminnapi kāle svapna eṣāṃ hita eva| yānaṃ aśvādi| kṣataḥ-khaḍgādicchhinnaḥ| abhihato-laguḍādinā| divāsvapnocitāḥ-śīlitadivāsvapnāḥ| tatra bhāṣyādiklāntānāṃ pavanakopāt svapno'nujñātaḥ| śvāsahidhmādīnāṃ vegavismaraṇārtham| vṛddhādīnāṃ yathāyathaṃ santarpaṇārthaṃ vegavismaraṇārthaṃ ca| ajīrṇināṃ divāsvapnocitānāṃ ca dhātuvaiṣamyaparihārārthaṃ divāsvapno'numatastantrakṛtā| tathā coktam-"ucito hi divāsvapno yeṣāṃ nityaṃ śarīriṇām| vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ divā||" iti| nanu, ajīrṇināṃ divāsvapno na yuktaḥ, divāsvapnasya kaphavṛddhikaratvāt| kaphavṛddhyā cāgnimāndyam| agnimāndyādajīrṇānnasyāpāka ityanuktasteṣāṃ divāsvapnaḥ| atrocyate| divāsvapnenājīrṇināṃ dhātusāmyaṃ bhavati| dhātusāmye ca satisvasthānasthitairdoṣairanupahato vahniḥ pacanakṣamo bhavati| kaphastu vṛddho'pi naiteṣāmagnimāndyaṃ vidhatte| api tvaṅgānāṃ puṣṭimādadhāti| ata evānantaramevovāca śāstrakāraḥ-"dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> divāsvanpasyāsamyagyotvamapatradati-grīṣma iti| grīṣme vāyucayādīnāṃ sdbhāvāt divāsvapno hitaḥ| ādānagrahaṇaṃ śiśiradinādārabhya pratidinavṛddhyā'tiśayitasya raukṣyasya rātryalpabhāvasya ca prāptyartham| anyathā vāyucayavattayorapi grīṣmamātrahetukayoḥ prāptiḥ| tatra divāsvapnaḥ snigdhatvādvāyucayaṃ raukṣyaṃ ca hanti, mātrāpūraṇādrātryalpatvakṛtaṃ hīnayogaṃ ca| nanu, vātaghno'pi divāsnpaḥ kaphapittakaratvādahitaḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 13/16)- "prayogaḥ śamayevdyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ, śaddhastu śamayedyo na kopayet||" iti| ata āha-anyasminnityādi| hi-yasmāt, saḥ-divāsvapno, grīṣmādanyasminnṛtau bhāṣyaklāntadīn muktvā kaphapittakaraḥ| na ca grīṣme, na ca bhāṣyaklāntādīn| tatra grīṣme kālasvabhāvāt| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 89/44)- "grīṣmavarjyeṣu kāleṣu divāsvanpātprakupyataḥ| śleṣmapitte divāsvanpastasmātteṣu na śasyate||" iti| bhāṣyaklāntādīnāṃ tu kutaḥ ? ityāha-dhātvityādi| hi-yasmāt, eṣāṃ-bhāṣyaklāntādīnām, tathātenaprakāreṇa,dhātusāmyaṃ bhavati| samībhūtaḥ śleṣmā śiraḥkaracaraṇādīṇyaṅgāni puṣṇāni| dhātavo-vātādayo rasādayaśca| dhātusāmyahetutvānna kaphapittakaratvam| kaphapittavṛddheḥ sāmyārthatvānna vikārārambhakadoṣahetutvam| bhāṣyaṃ-vāgvyāpāraḥ| yānaṃ-aśvādinā gamanam| adhvā-padbhayāṃ gamanam| madyaṃ-madyapānam| strī-sambhogaḥ| bhāraḥ-śiraḥ skandhādibhirguruvastuvahanam| karma-kāyavyāpāraḥ| kṣataḥ-kṣākāsī| abhihataḥ-śastraprahārādipīḍitaḥ| divāsvapnocitaḥ-sātmyībhūtadivāsvapnaḥ| ayaṃ ca divāsvapno muhūrtameva kartavyaḥ| yadāha suśrutaḥ (śā. a. 4/38)- "prtiṣiddheṣvapi bālavṛddha" ityādi yāvat "muhūrtamātraṃ svapanam" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, bahumedaḥśleṣmāṇaḥ snigdhāhārādiśīlinaśca grīṣme'pyahani na svapyuḥ| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca rātriṣvapi kadācidapi na svapyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> divāsvanpasyāsamyagyogatvaṃ pratiprasavati-bahumeda iti| bahumedaḥprabhṛtayo grīṣme'pi bhāṣyaklāntāditve'pi na divā svapyuḥ| rātrisvapnasya samyagyogatvamapavadati-viṣārta iti| jātukadācit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">akālaśayanānmohajvarastaimityapīnasāḥ| śirorukśophahṛllāsasrotorodhāgnimandatāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akāle śayanaṃ-svapnaḥ,-akālaśayanam, tasmādakālaśayanāt mohādayaḥ syuḥ| staimityaṃ-gātrāṇāṃ nirutsāhatvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāsamyagyogajā rogāḥ| tatra mithyāyogātiyogajān rogānāha-akālaśayanāditi| akālaśayanāt-dvividhātprāguktāt| staimityaṃ-ārdrapaṭāvanaddhāṅgatvam| saṅgrahe (sū. a. 9)- "kaṇḍūsakoṭhapiṭikāḥ kāsatandrāgalāmayāḥ| halīmakārddhāvabhedaśophārocakagauravam|| viṣavegapravṛttiśca bhavedahitanidrayā||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">atra ca kā cikitsā? ityāha----------------- tatropavāsavamanasvedanāvanamauṣadham| yojayedatinidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchhardanāñjanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">nāvanaṃ laṅghanaṃ cintāṃ vyavāyaṃ śokabhīkrudhaḥ| ebhireva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmātisaṅkṣayāt||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣvakālasvapnajeṣu rogeṣu, upavāsādyauṣadhaṃ yojayet| nidrāyāśca bāhulyena rātriḥ kālaḥ| tathā coktam (saṅgrahe sū.a.9)-"lokādisargaprabhavā tamomūlā tamomayī| bāhulyāttamaso rātrau nidrā prāyeṇa jāyate||" iti| atinidrāyāṃ satyāṃ tīkṣṇāni vamanāñjananasyāni yojayet, laṅghanādi ca| ebhireva ca-tīkṣṇavamanādibhirnidrāyā nāśo bhavati| śleṣmākhyasya dhātoratiśayenāpacayāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> akālaśayanajānāmauṣadhamāha-tatreti| atiyogasyauṣadhamāha-yojayediti| sa dvividhaḥ,-vegodīraṇaje nidrādhikyajaśca| tatrādya ukto rogānutpādanīye, iha dvitīyaḥ| tasya heturuktaḥ saṅgrahe (sū. a. 9)-"apacyamāno bāhulyātstrotāṃsyāvṛṇute kaphaḥ| tataḥ strotaḥsu ruddheṣu jāyate gātragauravam|| gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā|" iti| laṅghanaṃ-dvādaśavidham| vamananāvanayostu grahaṇamatiśayārtham| vyavāyaṃ-sambhogam| hīnayogasya hetumāha-ebhireveti| sa dvividhaḥ,- nidrāvidhāraṇajo nidrāvināśajaśca| tatrādya ukto rogānutpādanīye, iha dvitīyaḥ| ebhiḥ-atinidrauṣadhaiḥ| śleṣmātisaṅkṣayāditi hetukathanamanyeṣāmapi śleṣmakṣapaṇānāṃ nidrānāśahetutvakhyāpanārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">samprati nidrānāśajān vikārānācaṣṭe----------- nidrānāśādaṅgamardaśirogauravajṛmbhikāḥ| jāḍyaglānibhramāpaktitandrā rogāśca vātajāḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nidrānāśādaṅgamardādayo vātotthāśca rogāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nidrānāśajān rogānāha-nidrānāśāditi| jāḍyaṃ-jñānabhraṃśaḥ| apaktiḥ-āhārasyāvipākaḥ| vātajā rogāḥ- ākṣepakādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">yathākālamato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ| asātmyājjāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yataśca samyak sevitāyā nidrāyā asamyak sevitāyāścā'nantaroktā guṇadoṣāḥ| ataḥ-asmāddhetoḥ, kālānatikrameṇa sātmyato-yāmadvayaṃ trayaṃ vā, niśi nidrāṃ bhajet| asātmyājjāgarādarddhena prātaḥ svapyāt| abhuktavān-abhukte sati| asātmyagrahaṇenaitat dyotayati,-na sarvasya rātrāvasuptasya jāgaraṇakālādardhena divāsvapna iṣyate, kiṃ tarhi ? yo yāvantaṃ kālamucitaṃ svapiti tasmātkālādyāvantaṃ kālaṃ niśi jāgṛyāttāvato'rdhenāsau prātaḥ svapyāt| keciddhi svalpanidrāḥ svabhāvato bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asamyagyogaṃ niṣidhya samyāgyogaṃ vidhatteyathākālamiti| nidrāṃ rātrau seveta, na divā| rātrāvapi yathākālaṃ-pravṛttikālānatikrameṇa, yasya yasmin rātrivibhāge nidrā pravartate sa tasminneva sevetetyarthaḥ| satmyataḥ-yāmadvayayāmatrayādisātmyānurodhena| rātrāvanidritasya divā svanpaṃ vidhatte-asātmyeti| prātaḥ pūrvāhṇe svapyāt| abhuktavān-akṛtabhojanaḥ| asātmiyārātrijāgaraṇakālādarddhakālam| sātmyaścedrātrijāgarastadā prātarnaiva svapyāt| arddhamityasātmyajāgarajanitadoṣanivartakanidrāparyāptakālopalakṣaṇam| ata evāha khāraṇādiḥ-" asuptānāṃ tathā rātrau tanmātraṃ svapanaṃ divā||" iti| bhedo'pirātrau svapyānna yāmāṃstriṃstānsvapyāddvirdivā naraḥ| etadapyāhurārogyaṃ nātra doṣo'sti kaścana||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">śīlayenmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi| abhyaṅgodvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kāntābāhulatāśleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā| mano'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrāsukhapradāḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">brahmacaryaratergrāmyasukhaniḥspṛhacetasaḥ| nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kāle nātivartate||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo mandanidraḥ sa kṣīrādīn śīlayet| kāntābāhulatāśleṣādayo nidrāsukhahetavaḥ| kāntābāhulatāśleṣagrahaṇamāśleṣamātrameva nidrāsukhahetuḥ, na tu grāmyadharmaseveti darśanārtham| ata evānantaramāha-"brahmacaryaraternidrā svaṃ kālaṃ nātivartate|" iti| brahmacaryaratasyāpyanurāgato maithunābhilāṣo nidrāṃ nāśayedityāha-grāmyasukhe niḥspṛhaṃ ceto yasya sa tasya| tathā, santoṣatṛptasya|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha samyagyogahetuḥ| sa trividhaḥ,-jaghanyamadhyamottamabhedāt| tatra jaghanyamāha-śīlayediti| mandāmūḍhā svakālānabhijñā, nidrā yasya saḥ-mandanidraḥ| rasānmāṃsarasān| mūrddhatarpaṇaṃ-mūrddhatailam| karṇatarpaṇaṃ-karṇapūraṇam| akṣitarpaṇaṃ-prasiddham| madhyamamāha-kānteti| nirvṛtiḥ-sikham| kṛtakṛtyatāpūrṇamanorathatvam| viṣayāḥ-śabdādayaḥ| madhyamamāha-kānteti| nirvṛtiḥ-sukham| kṛtakṛtyatāpūrṇamanorathatvam| viṣāyāḥ-śabdādayaḥ| kāmaṃ-atyantam| uttamamāha-brahmacaryarateriti| brahācaryarateḥ-brahmacaryāsaktasya| grāmyasukhaṃ sambhogaḥ, tatra niḥspṛhaṃ-tato nivṛttaṃ, ceto yasya| saṃtoṣatṛptasya- yathālābhatuṣṭasya| svaṃ kālaṃ nātivartate-ucita eva kāle āyātītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">yadā tu grāmyadharmeṇa vinā na ratiḥ, apatyārthitā vā, tadā tadadhikārārthamucyate-------------------- grāmyadharme tyajennārīmanuttānāṃ rajasvalām| apriyāmapriyācārāṃ duṣṭasaṅkīrṇamehanām||69||</seg> <seg type="unit" n="70">atisthūlakṛśāṃ sūtāṃ garbhiṇīmanyayoṣitam| varṇinīmanyayoniṃ ca gurudevanṛpālayam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">caityaśmaśānā''yatanacatvarāmbucatuṣpatham| parvāṇyanaṅhgaṃ divasaṃ śirohṛdayatāḍanam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān duḥsthitāṅgaḥ pipāsitaḥ| bālo vṛddho'nyavegārtastyajedrogī ca maithunam||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grāmyadharme-strīpuṃsaṃyogaviṣaye, anuttānaṃ striyaṃ tyajet, uttānāṃ- bhajedityarthaḥ| tathā, rajasvalatvādiyutāṃ tyajet| duṣṭaṃ vyādhimalādibhiḥ, saṅkīrṇaṃ-saṅkaṭaṃ ca, mehanaṃ-yoniryasyāstām| tathā, varṇinīṃ-brahmacāriṇīm| anyayoniṃ-ajāmahiṣyādiṃ ca tyajet| gurvityādi| grāmyadharme nirvartane sati gurudevanṛpālayāṃstyajet| tathā, caityādīṃstyajet| teṣu striyaṃ na saṅgacchhedityarthaḥ| caityādīnāṃ paryāyā dinacaryāyāmuktāḥ| āyatanaṃ-duṣṭānāṃ nigrahasthānam| parvāṇi-ravisaṅkrāntyādīni tyajet, teṣu kāmaṃ na sevetetyarthaḥ| tathā, anaṅgaṃ,-aṅgaṃ-jaghanam, nāṅgaṃ-anaṅgamaṅgasadṛśaṃ jaghanakāryanirvartanayogyaṃ mukhādikamucyate| dākṣiṇātyā hi mukhena tat kurvanti, tanniṣidhyate| divasaṃ ca tyajet, dine rataṃ na kurvanti, tanniṣidhyate| divasaṃ ca tyajet, dine rataṃ na kurvītetyarthaḥ| mūrdhavakṣo'bhighātaṃ ca tyajet| tathā, atyāśitādayaḥ surataṃ tyajeyuḥ| atyāśitaḥatisuhitaḥ| adhṛtiḥ-durmanāḥ| anyavegārtaḥ-purīṣādivegāturaḥ| nanu, kṣudvegārta ucyate| tato'nyavegārta ityanenaivāsyārthasya labdhatvāt kiṃ kṣudvānityanena? satyametat| atiśayārthaṃ tvetat| yathā kṣudvegārtaḥ striyaṃ gacchannatiśayena pīḍayā bādhyate, na tathā'nyavegārta iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāvidhisambhogādāhārarakṣā| tatra sambhoganiṣiddhānyāha- grāmyetyādi| grāmyadharme-sambhoge, anuttānatvādiviśiṣṭaṃ nārīṃ tyajet| apriyāṃ-anabhīṣṭām| apriyārāṃ-aniṣṭācaraṇām| doṣamehanāṃ-doṣadūṣitayonim| sakrīrṇamehanāṃ-saṅkucitayonim| atisthūlāmatikṛśāṃ ca| sūtāṃ-asampūrṇādhyarddhamāsaprasūtim| anyayoṣitaṃ- parastriyam| varṇinīṃ-brahācāriṇīm| anyayiniṃ-vijātīyāmajāmahiṣyādim| gurvālayādīṃśca tyajet| caityādayo dinacaryāyāṃ vyākhyātāḥ| ambu-jalāśayaḥ| āyatanaṃ-vadhasthānam| parvāṇi-puṇyakālāḥ| anaṅgaṃ-hastamukhādi| divasaṃaparvaṇyapi| śirastāḍanaṃ hṛdayatāḍanaṃ ca-muṣtyādinā| dinacaryāyāṃ sāmānyato niṣiddhasyāpi devālayādeḥ punarniṣedhaḥ sambhoge deṣabhūyastvakhyāpanārthaḥ| atyāśitādeḥ sambhogaṃ niṣedhati-atyāśita iti| atyāśitaḥ-atitṛptaḥ| adhṛtiḥ-ahṛṣṭaḥ| kṣudvān-kṣudhitaḥ| duḥsthitāṅgaḥ-viṣamasthitagātraḥ| pipāsitaḥ-tṛṣitaḥ| anyavegārtaḥ-śukretaravegapīḍitaḥ| kṣuttṛṣorvegatve'pi pṛthaggrahaṇamalpayorapi tayorniṣedhārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">samprati ṛtuviśeṣeṣu nidhuvanaṃ niyamayati--------------- seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājīkṛtāṃ hime| tryahādvasantaśaradoḥ pakṣādvarṣānidāghayoḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛpto-vājīkaraṇaiḥ sañjātasantarpaṇaḥ san, kāmato- yathecchayā, hime-hemantartau śiśire ca, kāmaṃ-yathecchaṃ, seveta| vājīkṛtāmiti sampadāditvātkvip| tṛpta iti kto'dhikaraṇe ca dhrauvyetyādinā'dhikaraṇe ktaḥ| adhikaraṇavācinaśceti ṣaṣṭhī| vasante śaradi ca tryahāt-trayahamatikramya, maithunaṃ niṣeveta| varṣāgrīṣmayoḥ pakṣāt kāmaṃ bhajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṛtuvaśātsambhogaṃ vidhatte-seveteti| himehemantaśiśirayoḥ| kāmaṃ-sambhogam| kāmataḥ-svecchayā| vasante śaradi ca vdyahāt-vdyahamantaraṃ kṛtvā| vṛṣṭinidādhayoḥ pakṣāt-pakṣamantaraṃ kṛtvā| "saptamīpañcamyau kārakamadhye " iti pañcamī| vājīkṛtāṃ tṛpta iti sarvatra sambadhyate| vājīkṛtāṃ-vājīkaraṇānām| "karaṇe suhitārthānām" iti ṣaṣṭhī| ayaṃ ca vidhiruttamabalāpekṣaḥ| hīnabalānāṃ maithunaṃ tu samācaret| varṣāsu navarātrāttu daśārātāccharadyapi|| pañcāhācchītasamaye satpāhācchiśire tathā| pakṣādvasante, grīṣme tu māsi māsi samācaret|| nidāghe paścime māsi maithunaṃ na samācaret||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">bhramaklamorudaurbalyabaladhātvindriyakṣayāḥ| aparvamaraṇaṃ ca syādanyathā gacchataḥ striyam||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyathā-uktādvidheranyena prakāreṇa, striyaṃ gacchato bhramādayaḥ syuḥ| aparvaṇi-akāle maraṇaṃ-aparvamaraṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktāvidhyatikrame doṣamāha-bhrameti| ūrudaurbalyaṃ-sakthiśaithilyam| balādīnāṃ kṣayaḥ| aparvamaraṇaṃakālamṛtyuḥ| anyathā striyaṃ gacchataḥ-uktaprakārādanyena prakāreṇa sambhogaṃ bhajataḥ| uktaṃ ca rasāyurvede-"viparītarataprāptyā liṅge dāhaḥ prajāyate| kārśyaṃ ca sarvagātreṣu, tatpratīkāra ucyate|| pratyagbastiṃ nibadhyaiva liṅgācūṣaṇamācaret| kṣaraṇe tasya sañjāte snāpayecchītalāmbunā|| kolaniryāsamādāya pāyayettaṃ saśarkaram| śālmalīdūrvayormūlarasaṃ pāyasamāśayet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">smṛtimedhāyurārogyapuṣṭīndriyayaśobalaiḥ| adhikā mandajaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> strīṣu saṃyatāḥ-strīḥ samyak sevamānāḥ, smṛtyādibhiradhikā alpajarāśca bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vidhyācaraṇe phalamāha-smṛtīti| strīṣu saṃyatāḥvidhinā strīḥ sevamānāḥ, smṛtyādibhiradhikā mandajarasaśca bhavanti| indriyaṃ-śukram| mandajarasaḥ-cirasthāyiyauvanāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">snānānulepanahimānilakhaṇḍakhādya śītāmbudugdharasayūṣasurāprasannāḥ| seveta cānu śayanaṃ viratau ratasya tasyaivamāśu vapuṣaḥ punareti dhāma||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ratānte yathaucityena snānādīn seveta| khaṇḍdakhādyaṃ khaṇḍakṛtaṃ kaṇiketyādi(?)| raso-māṃsarasaḥ| cānuśayanamiti| anu-paścācca, svapnaṃ seveta| tasya-snānādisevinaḥ śarīrasya, evaṃ-asminkṛte, dhāma-tejo, bhūya āgacchati| tmau jau vasantatilakaṃ gurukadvayaṃ ca| saṅgrahe coktam (sū.a.9)- "snānāṅgarāgavyajanendupādayūṣāsavakṣīrarasān rasālām| bhakṣyān sitāḍhyān salilaṃ suśītaṃ seveta nidrāṃ ca ratāntatāntaḥ||" iti| ā raṃ- sambhogāvasāne sevyānāha-snāneti| himānilaḥ- śiśiramārutaḥ| khaṇḍakhādyaṃ-śarkarāpracuraṃ bhakṣayam| śītāmbu-śītodakam| raso-māṃsarasaḥ| prasannā-acchasurā| śayanaṃ-nidrā| etāni ratasya viratau, anu-samanantarameva seveta| evaṃ kṛte, tasya-ratakṣīṇatejasaḥ, vapuṣodhāma-śārīraṃ tejaḥ, punarapyāśu-śīdhram, eti-prāpnoti|</ab>
          <ab type="mula">etañca sarvaṃ pūrvoktaṃ hitāhitaṃ vaidya eva vetti| tasmādvaidyasya sarvathā śarīraṃ rājñā nivedyamiti darśayannāha-------------------- śrutacaritasamṛddhe karmadakṣe dayālau bhiṣaji niranubandhaṃ deharakṣāṃ niveśya| bhavati vipulatejaḥsvāsthyakīrtiprabhāvaḥ svakuśalaphalabhogī bhūmipālaścirāyuḥ|77| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'nnarakṣā nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhiṣaji śarīrarakṣaṇaṃ niranubandhaṃ-nirvikalpamādhāya, pṛthvīśo bahukālamātmīya śreṣṭhaphalabhogavān bhavati| tathā, tejaśca svāsthyaṃ ca kīrtiśca prabhāvaśca, ta evam, vipulāḥ vistīrṇāḥ, tejaḥsvāsthyakīrtiprabhāvā yasya sa evaṃvidhaḥ| kīdṛśo bhiṣaji ? śrutaṃ-śāstrāvabodhaḥ, caritaṃ-ācāraḥ, tābhyāṃ samṛddhe-sampūrṇe| tathā, kriyācature| tathā, kṛpālau| vasumuniviratiścenmālinī nau mayau yaḥ| iti śrīmṛgāṅkadataputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnarakṣādhyāyaḥ saptamaḥ samāptaḥ|| 7||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhyāyārthamupasaṃharati-śruteti| uktaprakārānnakṣādvāreṇa deharakṣāṃ bhiṣaji niveśya, bhūmipālaścirāyurbhavati| kīdṛśe bhiṣaji ? śrutacaritasamṛddhe-śāstraśāstroktānuṣṭhānasampanne, karmadakṣe-upacārakuśale, dāyālau-kāruṇike| niranubandhaṃ-niḥśaṅkam| tejaḥ-kāntiḥ| svāsthyaṃ-ārogyam| kīrtiḥ-yaśaḥ| prabhāvaḥ-pratāpaḥ| svakuśalaphabhogī-svopārjitapuṇyaphalopabhogakṣamaḥ| cirāyuḥ-dīrghāyuḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 9)- "manaḥśarīrasthitimātrameva vyavāyaṃ seveta| na tu tatparaḥ syāditi| bhavati cātra| viśrabdhahṛṣṭo rahasitatkāmastaruṇaḥ pumān| samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ|| nānāśito nātyaśito vṛṣyāṇāṃ tarpitastryaham| nārīṃ nārīguṇairyuktāṃ sahapūrvaguṇāṃ vrajet|| (strīsaṃsargāddhi sadyaḥ syāt klībatā balināmapi| evaṃ cāpyāyyate śīghraṃ teṣāṃ śukraṃ ca dhāma ca||) ddaṣṭyāyurojaḥ śukrāṇāṃ kṣayaṃ meḍhrāśrayān gadān| vāyoḥ kopamadharmaṃ ca mūḍhaḥ prānpotyato'nyathā|| uttāno vegarodhī ca vṛddhimehāśmaśarkarāḥ| timirā digadotpattirmūrddhādyāhananāddhuvam|| na cārvāk ṣoḍaśādvarṣāt saptateḥ parato na ca| āyuśkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ kartumarhati|| atibālo hrāsampūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| uparapyeta sahasā taḍāgamiva kājalam|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan|| kāyasya tejaḥ paramaṃ hi śukramāhārasārādapi sārabhūtam| jitātmānā tatparirakṣaṇīyaṃ tato vapuḥ santatirapyudārā|| apramatto bhajedbhāvāṃstadātvasukhasaṃjñakān| sukhodarkeṣu sajjeta dehasyaitadalaṃ hitam|| prajñāparādho'sātmyārthasaṃyogaḥ kālavaikṛtam| hite'pi ratamāhāre yojayantyāmayairnaram|| nāpathyasevinaṃ sadyaḥ prabādhante tadā malāḥ| prakopaṃ prativighnanti bhinnairdūṣyādibhiryadā|| na ca sarvo'pacāro'pi sarvadā sarvadoṣakṛt| na hisarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi naiva ca|| sarve tulyabalā doṣā na sarvāṇi vapūṃṣi ca vyādhikṣamatve śaktāni yato'pathyaṃ tadeva tu|| gacchatyapathyatamatāṃ tulyadūṣyādivarddhitam| ta eva ca punardoṣā hetubhirbahu bhiścitāḥ|| mitho viruddhā balino dīrghakālānuvartinaḥ| sarve samaṃ prakrupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam|| prāṇāyatanamāśritya gambhīrāḥ sarvamārgagāḥ| dehe hitocite te syuścirādapyāśukāriṇaḥ|| ahitānyapi cānye pāmabhyāsādupaśerate| doṣāscaiva kṣāyaṃ yānti karmavātātapādibhiḥ|| atha bahūnāmekarogotpattiḥ| bhinnāhāravayaḥ sātmyaprakṛtīnāṃ samaṃ bhavet| eko vikṛtavāyvādiyugapatsevanādgadaḥ|| vātādīnāṃ tu vikṛtirvikṛtādagrahacāratāḥ bhaumāntarikṣadivyebhya utpātebhyaśca jāyate|| sambhavaḥ punareteṣāṃ karmaṇaḥ sāsudāyikāt| duṣṭo vāyurabhiśyandī stimito'tyuṣṇaśītalaḥ|| kuṇḍalī bhairavaravaḥ paruṣo'nārtavo balī| anyonyavyāhatagatiḥ pāṃśubāṣpaviṣānvitaḥ|| rasavarṇādivikṛtamapakrāntavihaṅgamam| ninditaprabhavaṃ toyamupakṣīṇajaleśayam|| makṣikāmūṣikavyālabahūtpātapradūṣitāḥ|deśo'pthyānnabahulo naṣṭadharmamahauṣadhiḥ|| kālaśca viparītātihīnaliṅo yathāyatham | ete duṣparihāratvādahitāyottarottaram|| yeṣāmaniyataṃ karma tasmin kāle sudāruṇe| karma pañcavidhaṃ teṣāṃ yojyaṃ tadvadrasāyanam|| śasyate dehavṛttiśca bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ| brahrācaryaṃ dayā dānaṃ jitātmanām| deśānāmavipannānāṃ sādhūnāṃ ca niṣevaṇam|| daivavyapāśrayaṃ ceṣṭaṃ karma dīvitarakṣaṇam| hemantādiṣu kurvīta svaṃ svaṃ cākālikeṣvapi|| vidhiṃ tacchīlanaṃ yasmācchītādidvandvakāritam| ṛtucaryā hi śītoṣṇavṛṣṭidoṣapratikriyā|| ata eva ca caryāyāṃ hemantaśiśirau samau| athākālamṛtyuḥ| sarvaprāṇabhṛtāṃ nityamāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam|| anyajanmakṛtaṃ karma daivaṃ pauruṣamaihikam| vidyātte karmaṇī tredhā śreṣṭhamadhyāvaratvataḥ|| tayorudārayoryuktirdīrghasya susukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cāvarā|| madhyā madhyasya, miśrasya saṅkīrṇā, śṛṇu cāparam| daivaṃ puruṣakāreṇa dirbalaṃ hrāpahanyate|| tathā daivenabalinā pauruṣaṃ karma durbalam| ddaṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ|| karma kiñcit kvacitkāle vipākaniyataṃ mahat| kiñcitvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate|| evaṃ ca dvividho mṛtyuḥ kālākālavibhedataḥ| upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ|| ekottaraṃ mṛtyuśataṃ bruvate vedavādinaḥ| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ|| śyenājirādiyāgena bhrātṛvyasya tathā ca taiḥ| dairdhyaśravasasomādyairvihitastvātmano vadhaḥ|| āyuṣkāmasya tatprāptistatreṣṭyā mitravindayā| sarvasmādeva cātmānaṃ gopāyedīddaśī smṛtiḥ|| tathā maraṇamuddiṣṭaṃ saugatānāṃ caturvidham| viṣamāparihāreṇa jāyate niyatāyuṣāma|| dhruvaṃ rogitvamanyeṣāṃ mṛtyureva tvaparvaṇi| akāṇḍe śastradhārādyaiḥ pratyakṣo mṛtyuranyathā|| udbhrā ntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam| arātiduṣṭavātādisāhasāhitabhojanam|| varjayediti na brūyurmunayo divyā cakṣuṣaḥ| daivavyapāśrayādīśca rasāyanavidhiṃ vinā|| na vā te'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ| ahisiṃhagajādibhyo viduṣāṃ na bhayaṃ bhavet|| mithyā prākāradurgāṇi mithyā māraṇarakṣaṇam| āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam|| mantradevatayā''hūtā nācakṣīran mahāhayaḥ| viṣasutpaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ| saṃnyāsarohiṇīkādigrastasya sahasā bhavet| upekṣayā na maraṇaṃ jīvitaṃ vā cikitsayā|| pratyahaṃ nṛsahastrasya yuddhe'nyonyamabhighnataḥ| sādhuvṛttasya cātulyā na bhavedātuṣaḥ sthitiḥ|| nāyudhairdviṣamindrādyā nauṣadhairārtamaśvinau| upakrameranna bhavedakālāmaraṇaṃ yadi|| ghaṭānāmāmapakvānāṃ pālanāparipālanaiḥ| cirālpakālavartitvaṃ citrasthānāṃ ca ddaśyate| ityatyantaprasiddhe'pi siddhe sarvāgamairapi| ddaṣṭe'pyakālamaraṇe vicikitset kathaṃ budhaḥ|| guṇavadbhiṣagādīnāṃ sambhave sambhavettu yaḥ| mṛtyustaṃ kālajaṃ prāhuritaraṃ tadviparyaye|| yathā ratho vāhyamāno nyāyena kramaśaḥ kṣayam| yāyādātmavatāmāyustathā'nyeṣāṃ viparyayaḥ|| śucitailadaśodīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ| dīptimān vartate samyak yathaiva snehasaṅkṣayāt|| sa evāto yathā ca syādviparīto viparyaye| hitāhitopacāreṇa tathaiva puruṣo dhruvam|| sarvamanyat pariyajya śarīraṃ pālayedataḥ| tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām|| nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī sadā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet|| āhārakalpanāhetūn svabhāvādīn viśeṣataḥ| samīkṣya hitamaśnīyāddehohyahārasambhavaḥ|| bhīlajjāyantraṇālobhaharṣaśokavaśaṃgataḥ| na jātu dhārayedvegāṃstaddhi sarvāpadāṃ padam|| hitamabhyasyataḥ puṃso nākāle kāladaṃṣṭrayā| sañjāyate parāmarśo balotsāhendriyāyuṣām||ahitāni ca santyajya doṣamapyāpnuyādyadi| tathā'pyānṛṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti|| yacca rogasamutthānaṃ na śakyamiha kenacit| parihartuṃ na tatprāpya śocitavyaṃ manīṣiṇā|| hitāhāravihārāṇāṃ sadācāraniṣeviṇām| lokadvayavyapekṣaṇāṃ jīvitaṃ hrāmṛtāyate|| gṛdhnurgrāmyasukhe vaśyaḥ kleśānāṃ hatasatpathaḥ| mūḍho jīvatyanarthāya durgatiṃ paribṛṃhayan|| viduṣā'ntaḥśarīrasthānnityaṃ sannihitānarīn| jitvā varjyāni ciraṃ jīvitumicchatā|| tadātve cānubandhe vā tasmāt karmāśubhodayam| smarannātreyavacaso na dhīmān kartumarhati|| iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| annarakṣāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 7||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.1.8">
          <head>mātrāśitīyādhyāyo'ṣṭamaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annarakṣādhyāyādanantaraṃ mātrāśitīyādhyāyārambho yuktaḥ| yato viṣādibhyo rakṣitamannapānaṃ hīnamātrātimātrābhyavahṛtaṃ jīvitopaghātāya sampadyate| mātrābhyavahṛtaṃ prāṇināṃ prāṇāya|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athetyānantarye| yathā,-"athā'to dharmajijñāsā|" ityatra mīmāṃsāyāṃ vedādhyayanādanantaraṃ dharmo jijñāsitavya ityarthaḥ| ata iti prastutābhisambandhe| aśanaṃ-aśitam| bhāve niṣṭhā| mātrayā'śitaṃ-mātrāśitam, tasmai hito mātrāśitīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mātrāśitīymadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti| yataḥ pūrve'dhyāye "āhāro varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyate|" ityuktam (hṛ. sū. a. 7/53)| sa cāsādhāraṇo yathāsvaṃ vaktavyaḥ| asādhāraṇārthamayamadhyamadhyaḥ| ata eva mātrāśitīyaḥ| mātrāśabdena samyamyogo lakṣyate| sa cāsamyagyogasya tyāgātsambhavati| sa punaḥ satpadhāsaṅkīrṇāśanaṃ, viruddhāśanaṃ, amātrāśarma,ajīrṇāśanaṃ, samaśanaṃ, adhyaśanaṃ, viṣamāśanaṃ ceti| tatra niṣiddhanāṃ gṛhe niṣiddhairvā saha niṣiddhaṃ cānnaṃ yatra bhujyate tat-saṅkīrṇā śanam| tacca "śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam|" ityādyuktam (hṛ. sū. a. 2/43)| viruddhāśanam-ahitāśanam| tacca "viruddhamapi cāhāraṃ" ityādyuktam (hṛ. sū. a. 7/29)| amātrāśanādīnyatrotryante| mātrāvadapi yannajīryati tat-ajīrṇāśanam| samaśanādīnyatraiva lakṣayiṣyati|a</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hyagneḥ pravartikā| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante gurūṇyapi laghūnyapi||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvakālaṃ-svastha āturo vā, mātrāśī syāt-parimitāśī bhavet| kuto hetoḥ ? hi-yasmāt, mātrā'gneḥ pravartikā svavyāpāre| agnipravṛttiśca dehasthitihetuḥ| tathā coktam-"agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam|" iti| tasmānmātrāyāḥ prādhānyam| asmācca kāraṇānmātrāyāḥ prādhānyaṃ yato mātrāṃ dravyāṇyapekṣante gurūṇyapi laghūni ca| tatra gurūṇi-piṣṭakṣīradrākṣākṣoḍekṣumāṣānūpamāṃsādīni| laghūni-divyodakaraktaśāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśambarādīni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra mātrāṃ vidhatte-mātrāśīti| mātrāmaśnātīti mātrāśī| yadyapi mātrāviśiṣṭānnapānasyaiva karmatvam, tathāpi prādhānyārthaṃ mātrāyāḥ karmatvavyapadeśaḥ| kimarthaṃ mātrāśī syāt ? hi-yasmāt, mātrā agneḥ pravartikāpacantamagniṃ pravartayati, pācayatītyarthaḥ| nanu, dravyāṇyagnimindhanatvātpravartayanti, na mātretyata āha-mātrāmiti| nanu, gurūṇi dravyāṇi durjaratvānmātrāmapekṣantām, na punarlaghūnītyata āha-gurūṇyapīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatra gurūṇāṃ kā mātrā ? kā(ca) laghūnām ? ityāha---------- gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ nātitṛptatā| mātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ yāvadvijīryati||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gurūṇāṃ dravyāṇāmardhasauhityaṃ-ardhatṛptiḥ| laghūnāṃ nātitṛptatā-nātitṛptiḥ, kiṃ tarhi ? sauhityamātram| etanmātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭam| mātrā-hrasvā madhyā bṛhatī ca, tasyāḥ pramāṇaṃ-mātrāpramāṇam| tatra mātrā-parimāṇaṃ mānam, tasyāstu pramāṇaṃ-unmānam| evaṃ cātra mātrāśabdasyāpaunaruktyam| hi yasmāt, yāvat parimāṇamabhyavahṛtaṃ sukhaṃ-avikṛtiṃ kṛtvā, jīryati-pariṇamati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nanu gurubhirlaghubhirvā tṛtpirevotpadyate, na teṣāṃ viśeṣa ityata āha-gurūṇāmiti| yāvatā''hārarāśinā tṛptirutpadyate tāvavo'rdhaṃ bhujyata iti-ardhasauhityam| tāvanmātrameva-nātitṛptatā| nanu, evaṃ cenmātrāyā avyavasthitatvaṃ prāpnotītyata āhamātretyādi| mātrāpramāṇaṃ-mātrālakṣaṇam, yāvatsukhaṃ jīryati tāvanmātrāśabdaḥ vācyamityarthaḥ| uktaṃ ca khāraṇādinā"yadanyavahṛta samyagyathākālaṃ jarāṃ vrajet| prakṛtyavikṛtiṃ kṛtvā tanmātrālakṣaṇaṃ viduḥ||" iti| tasmādgurūṇāmardhasauhityaṃ sukhaṃ jīryati, laghūnāṃ nātitṛtpateti nāvyavasthā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhojanaṃ hīnamātraṃ tu na balopacayaujase| sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ ca prapadyate||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hīnamātraṃ punaraśanaṃ na balāya, nopacayāya, na caujase| sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ-kāraṇatāṃ yāti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha amātrāśane doṣāḥ| tacca dvividham, hīnamātramatimātraṃ ca| tatra hīnamātrajān doṣānāhabhojanamiti| balaṃ-śaktiḥ| upacayaḥ-puṣṭiḥ| ojaḥ-kāntiḥ|</ab>
          <ab type="mula">atimātraṃ tvaśanaṃ trīnapi doṣān prakopayet| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atimātraṃ tvaśanaṃ trīnapi doṣān śīghrameva prakopayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atimātrajān doṣānāha-atimātramiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">prakupitāśca trayo doṣā alasakākhyaṃ visūcikākhyaṃ vā vyādhiṃ yathā kurvanti, tathā darśayati-------------- ----------------------------------------------------| pīḍyamānā hi vātādyā yugapattena kopitāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">āmenānnena diṣṭena tadevāviśya kurvate| viṣṭambhayanto'lasakaṃ cyāvayanto visūcikām||5||</seg> adharottaramārgābhyāṃ sahasaivājitātmanaḥ| ----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tenāpakvenānnena-āhāreṇa, duṣṭena vatādyā hi-yasmāt, pīḍyamānāḥ-vibadhyamānāḥ ruddhamārgatvāt, ata eva yugapat-ekakālaṃ sarva eva, kopitāstadeva-duṣṭamannamāviśya-āśrityālasakaṃ kurvate| kiṃ kurvataḥ ? viṣṭambhayataḥ,-tadeva duṣṭamannaṃ srotaḥsu rundhānāḥ| tathā, adharottaramārgābhyāṃ sahasaiva-anucite deśe kāle (ca), cyāvayantaḥ-ūrdhvamadhaśca niṣkāśayantaḥ| ajitātmanaḥ-asaṃyatacetasaḥ puṃsau visūcikāṃ kurvate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha prasaṅgādatimātraprakupitadoṣajānāṃ rogāṇāṃ nidānacikitsite kathayati| tatra visūcikālasakayoḥ samprātpimāha-pīḍyamānā iti| pīḍyamānāḥ santo yugapatkopitāḥ-strotodhāt parasparasaṅghaṭṭanena trayo'pyekadaiva kopaṃ nītāḥ| kena ? tena,-atimātreṇānnena| atimātratvādevāmenapākakālātikrame'pyapakvena, ata eva duṣṭena-vikṛtena, tadevāviśya-tathāvidhamevānnamadhiṣṭhāya, evaṃbhūtāstadevānnaṃ viṣṭambhayanto'lasakaṃ kurvate| cyāvayantaḥ punarvisūcikām| kābhyāṃ cyāvayantaḥ ? adharottaramārgābhyām| sahasaivavegena| ajitātmagrahaṇamannalolupasyaivālasadyutpattiriti jñāpanārtham| uktaṃ ca suśrutena (u. a. 56/5)- " na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ| mūḍhāstāmajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ||" iti||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate||6||</seg> āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvaṃ-mukhenāhāro na prayāti, na cādhastāt-gudena prayāti, na cāhāraḥ pacyate, āmaśaye-"nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|" tasmin, alasībhūta ivālasībhūtaḥ| yathā,-akarmaśīlaḥ puruṣo'lasa ityucyate, tathā'yamāhāro'lasībhūtastiṣṭhati| tena hetunā sa rogo'lasakaḥ smṛtaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> alasakaṃ nirvakti-prayātīti| yasmādasmin vyādhāvāhāraḥ āmāśaye'lasībhūtaḥ, tasmādasāvalasayatītyalasakaḥ| alasatvaṃ-niṣkritatvam| tadeva prayātītyādinā spaṣṭīkṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">visūcikāyā nirvacanamāha---- ----------------------------------------------------| vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ||7||</seg> sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti visūcikā| ----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyvādīnāṃ trayāṇāmatyantaprakopāt nānāprakārairvedanodbhedaiḥ-pīḍotpādaiḥ, yasmādgātrāṇi sūcibhiriva vidhyati, tasmādvisūciketyucyate| vividhānāṃ vikārāṇāṃ sūcikā-visūciketyucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> visūcikāṃ nirvakti-vividhairiti| vividhasūcītulyatvādvisūcikā| tadeva "vividhaiḥ" ityādinā spaṣṭīkṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------------| tatra śūlabhramānāhakampastambhādayo'nilāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pittājjvarātisārāntardāhatṛṭpralayādayaḥ| kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādadhikāt śūlādayo bhavanti| ādiśabdenāṅgodveṣṭanamukhaśoṣādiparigrahaḥ| pittāddṛddhāt jvarādyāḥ syuḥ| pralayo-mūrcchāprāyaḥ| ādiśabdena madādiparigrahaḥ| kaphādadhikāt chardyādayo bhavanti| ādiśabdena kṣavathvādīnāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> visūcikālakṣaṇamāha-tatreti| tatravisūcikāyām| anilāt śūlādayo bhavanti| pittāt jvarādayaḥ| kafāt chardyādayaḥ| antardāhaḥ-koṣṭhadāhaḥ| pralayo-mūrcchā| aṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgadauravārtham| vāksaṅgo-vācaḥ skhalanam| ṣṭhīvanaṃ-śleṣmaniḥsaraṇam| anilādigrahaṇamanilādikṛtasamastavikāraprāptyartham| ata evādiśabdaḥ prayuktaḥ| śūlādigrahaṇaṃ tu mandabuddhiprabodhanārtham| etena traividhyaśaṅkā'pyapāstā| suśruto'pi murcchādīnyabhedenāha (u. a. 56/6)- "mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā sūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ| vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viśeṣāddurbalasyālpavahnervegavidhāriṇaḥ| pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalyatvenaiva saṃsthitam| śūlādīn kurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān||11||</seg> so'lasaḥ----------------------------------| --------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durbalatvādiyuktasya yanmārutena viśeṣādannaṃ pīḍitam, antarā-āmāśayamadhya eva, śleṣmaṇā ruddhaṃ-alasībhūtam, tathā doṣaiḥ kṣobhitaṃ-ākulitam, ata evātipīḍākāritvācchalyarūpatayaiva sthitam, tīvrān-duḥsahān, śūlādīn chardyādivarjitān kurute| chardyatīsārābhyāṃ hi visūcikoktā| so'lasasaṃjño rogaḥ| durbalo hyanupacitadhātuḥ, sa na kadācidāhāraṃ soḍhuṃ śaktaḥ| alpāgniścāhāraṃ na samyak jarayati| yato vegadhāraṇaśīlasya pratihato vāyurvimārgagaḥ pittakaphāvapi vimārgagau kurute, ityetadviśeṣeṇa nirdeśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> alasakalakṣaṇamāha-viśeṣāditi| yatrānnaṃ chardyatīsāravarjitān śūlādīn visūcikoktān kurute, sa vyādhiralasakaḥ| kīdṛśamannam ? mārutena pīḍitam,- alabdhasañcāreṇa vāyunā''krāntam, ākrāntatvādūrdhvamadho vā anirgacchadeva antarā-madhya eva, sleṣmaṇā ruddhaṃ-niṣiddhanirgamam ata evālasaṃ-niṣkriyatāṃ gatam, tato doṣaiḥ- vātapittakafaiḥ kṣobhitaṃ-sañcālitam| kiṃ sarveṣāmaviśeṣeṇa ? netyāha-viśeṣādityādi| durbalatvādiviśiṣṭasya viśeṣeṇalasa ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">daṇḍakālasakaṃ lilakṣayiṣurāha- -------------atyarthaduṣṭāstu doṣā duṣṭāmabaddhakhāḥ| yāntastiryaktanuṃ sarvāṃ daṇḍavatstambhayanti cet||12||</seg> daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajedāśukāriṇam| --------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cedyadyarthe| atiśayena duṣṭā doṣāḥ, tathā duṣṭāmena baddhāni-pūrṇāni, khāni-srotāṃsi, yaiste duṣṭāmabaddhakhāḥ, tathā tiryaggacchantaḥ, tanuṃ sarvāṃ-śarīraṃ sakalaṃ, daṇḍavadyadi stambhayanti-prasāraṇākuñcanarahitaṃ kurvanti, tadā daṇḍakālasako nāma rogo bhavati| taṃ-daṇḍakālasakaṃ, tyajet-nopakramet| yata āśukāriṇam,-āśu-śīghraṃ svakarma māraṇaṃ karotītyāśukārī, kṣipraṃ hantītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> daṇḍakālasakaṃ lakṣayati-atyarthe| yadyalasake doṣāḥ sarvāṃ tanuṃ daṇḍavatstambhayanti, tamalasakaṃ daṇḍakālasakasaṃjñamāśukariṇaṃ tyajet| kīddaśā doṣāḥ ? anyarthaduṣṭāḥ,-atimātrannasevanena atiduṣṭā| dṛṣṭāmabaddhākhāḥ,-cirasañcayāt diṣṭenāmena-kāraṇabhūtena, baddhāniḥ-pūritāni khāni-strotāṃsi, yaiste tathā| tiryaggacchantaḥ-mārgavarothāttiryaṅārgeṇa prasarantaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sampratyāmaviṣaṃ nirdiśati---- --------------------------------------------| viruddhādhyaśanājīrṇaśīlino viṣalakṣaṇam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āmadoṣaṃ mahāghoraṃ varjayedviṣasaṃjñakam| viṣarūpāśukāritvādviruddhopakramatvataḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viruddhaṃ-prāguktam, "viruddhamamlaṃ" (hṛ.sū.a. 7|31) ityādinā| "vidyādadhyaśanaṃ" (hṛ.sū.a. 8|34) ityādinā-adhyaśanam| ajīrṇaṃ ca-trividhaṃ vakṣyati| etāni śīlituṃ śīlaṃ yasya tasya puṃso ya, āmadoṣo viṣalakṣaṇaḥ-lālādilakṣaṇayukto, mahāghoro-atikaṣṭo viṣākhyo yo bhavati, taṃ na cikitset| kutaḥ ? viṣarūpatvādāśukāritvādviruddhopakramatvācca| viṣasadṛśasvarūpatvādviṣe śītopakramo yuktaḥ, āme coṣṇopakramo yuktaḥ, iti viruddhopakramatvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmaviṣaṃ lakṣayati-viruddheti| viruddhāśanādiśīlinaḥ puruvasyotpannamāmadoṣaṃ-ajīrṇajaṃ vyadhiṃ varjayet| viruddhaṃ payomatsyādi| adhyaśanaṃ-vakṣyamāṇam| ajīrṇa-ajīrṇāśanam| kīdṛśamāmadoṣam ? viṣalakṣaṇaṃ,-dehavyāpiviṣatulyalakṣaṇam| mahāghoraṃ-tīvrapīḍākaram| viṣasaṃjñakaṃ-viṣākhyam| āmopapadaiveyaṃ saṃjñā| uktaṃ ca carakeṇa (vi. a. 2/15)-"viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punarāmadoṣamāmaviṣamācakṣate" iti| kuto varjayet ? viṣarupāśukāritvāt-viṣarūpatvācchīghrakāritvācca| nanu, viṣamapi sādhyaṃ dṛṣṭam| tatkuto'sya viṣarūpatvādasādhyatvam ? ityata āha-viruddopakramatvataḥ,- hetuviparītavyādhiviparītayorupacārayorvirodhāt| heturhyatrāmasañcayaḥ, tatrāgneya upacāraḥvyādhistu viṣarūpaḥ tatra saumya upacāra iti virodhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">athāmamalasībhūtaṃ sādhyaṃ tvaritamullikhet| pītvā sogrāpaṭuphalaṃ vāryuṣṇaṃ yojayettataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">svedanaṃ phalavartiṃ ca malavātānulomanīm| nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athetyānantarye| pūrvoktaṃ sādhyāsādhyamavagamyānantaramāmaṃ sādhyamaduṣṭaṃ santaṃ tvaritaṃ-drāk, ātura ullikhet-udvamedityarthaḥ| kiṃvidhamāmam ? alasībhūtam,-alasalakṣaṇatāṃ gatam| kathamullikhet ? ityāha-pītvetyādi| jalamuṣṇaṃ pītvā vacālavaṇamadanaphalayuktaṃ, vamedityarthaḥ| tato'nantaraṃ svedanaṃ yojayet| tathā-"vipācya mūtrāmlamadhūni dantīpiṇḍītakṛṣṇābiḍadhūmakuṣṭhaiḥ| vartiṃ karāṅguṣṭhanibhāṃ ghṛtāktāṃ gude rujānāhaharīṃ vidadhyāt||" ityādi phalavartīṃ ca malavātānulomanīṃ yojayet| tatrāmadoṣe doṣavaśādaṅgāni ca nāmyamānāni-saṅkocyamānāni santi, atyarthaṃ svinnāni vastrādinā veṣṭayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāmāmadoṣāṇāṃ cikitsāmāha-atheti| athaśabdaścikitsārambhe maṅgalārthaḥ| āmaṃ-āmadoṣam,ullikhet-vamet, alasībhūtam| yaḥ svayaṃ na pravartate balātpravartamāno'pi mandaṃ mandaṃ vā pravartate, so'lasaḥ|āmado(vi)ṣo'pi tathābhutaḥ| sa hyalasakenaiva(neva) pravartate| visūcyāṃ tu mandaṃ mandaṃ pravartate| sa dvividho'pyullekhanīyaḥ| uktaṃ hi khāraṇādinā-"visūcyalasakau vāmyau pippalīlavaṇāmbhasā|" iti| sādhyagrahaṇamiha niyamārtham, sādhyameva na tvasādhyamapi| ddaśyate hi nidāne'sādhyatvenoktānāṃ māṃsagranthyādīnāṃ cikitsite cikitsopadeśaḥ| āmadoṣastvasādhyaḥ, asādhya evetyarthaḥ| kiṃ kṛtvollikhet ? sogrāpaṭufalamuṣṇaṃ vāri pītvā| ugrā-vacā| paṭu-saindhavam| falaṃ-madanafalam| tato-vamanānantaraṃ, svedanaṃ yojayet falavarti ca| kasyā varteḥ falavartisaṃjñā ? ityapekṣāyāmāha-malavātānulomanīm| viṇmūtrādhovātānāṃ pravartinī vartiḥ-falavartirityarthaḥ| svedafalavartidravyāṇyuktāni khāraṇādinā-"śūle tu stimite sāme svedaḥ śasto muhurmuhuḥ| rūkṣoṣṇaiḥ kaṭukaiḥ pāṃśukarīṣasikatādibhiḥ||pippalyo'gāradhūmaśca madanaṃ sarṣapāstrivṛt| hemakṣīrī vacā kiṇvaṃ kuṣṭhaṃ dantī yavāgrajaḥ|| samūtralavaṇābhyaktā phalavartiriyaṃ hitā| saṃsvedyālasake śūlavibandhānāhanāśinī||" iti| yadyāmadoṣeṇāṅgāni nāmyante-saṅkocyante, tadā tānyatisvinnāni kṛtvā vastrādibhirveṣṭayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">visūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate| tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visūcyāṃ-pūrvoktalakṣaṇāyām, ativṛddhāyāṃ satyāṃ pārṣṇyoḥ-khurikayoḥ, ayaḥśalākādinā dāhaḥ praśasyate| tadahaḥ-visūcikārambhadivasa eva, enaṃ-visūcikāvantaṃ, upavāsya-laṅghayitvā, viraktavat-peyādikrameṇopācaret| suśrute (?) coktam (saṅgrahe sū.a.11)-"succharditaviriktasya gātrāyāme'tidāruṇe| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ|| ghṛtatailaṃ pacet sāmlaistacca khallīghnamuttamam|| tvakpatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlapratiṣṭhaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṃ khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgaphalāni vartiḥ| bastasya mūtreṇa visūcikāghnī pralepanasyāñjanadhūmayogaiḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> visūcyāṃ viśeṣamāha-visūcyāmiti| ativṛddhāyāṃ-pūrvoktena prakāreṇa aśāntāyāṃ, visūcyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate| praśabdaḥ prakarṣārthaḥ| sarveṣvāmadoṣeṣu pārṣṇyordāhaḥ śasyate, visūcyāṃ tu prakarṣeṇa| yadāha suśrutaḥ (u. a. 56/12)- "sādhyāsu pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam||" iti| sādhyāsviti bahuvacanāt visucikālasavilambikānāṃ grahaṇam| uktaṃ ca vaṅgasenena-"vilambikālasakayorvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| pārṣṇidāhaśca pippalyādibhiḥ| yadāha bheḍaḥ-"visūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇideśe ca dāhayet| pippalyā vā'pyaraṇyā vā śastreṇātāpitena vā||" iti| nivṛttāmadoṣasya cikitsāmāha-tadahaśceti| yasminnahani āmadoṣo nivṛttaḥ, tadaharenamupavāsya| tathā ca khāraṇādiḥ-"āmāśayaviśudhyarthamathainamupavāsayet| jīrṇe viriktavṛttiḥ syādyā proktā maṇḍapūrvikā||" iti| vamanādyupakramānte paṭhyamānena prakṛtaparāmarśinā tacchabdena āmadoṣanivṛttidinameva parāmarṣṭuṃ yuktam, na punarutpattidinam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ajīrṇino bheṣajaṃ niṣedhati-------------- tīvrārtirapi nājīrṇī pibecchūlaghnamauṣadham| āmasanno'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam||18||</seg> nihanyādapi caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasā''turam| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajīrṇī-ajīrṇavān, tīvraśūlo'pi san śūlaharamauṣadhaṃ na pibet| vamanakaramuṣṇodakaṃ ca prāgupadiṣṭameva pibedityarthaḥ| śūlaghnamityupalakṣaṇārtham| chardyatīsāraghnamapi visūcikāyāṃ na pibet| yata āmena sanno-mandībhūto'gnirdoṣauṣadhāśanaṃ paktuṃ na samarthaḥ| eteṣāṃ ca-doṣauśadhāśanānāṃ, trayāṇāṃ sambandhī yo vibhramo-vyāpattiḥ, sahasā-kālamanapekṣyaiva, āturaṃ hanyāt| na kevalamidaṃ guṇāya sampadyate, pratyuta doṣaṃ karotīti sūcanārthamapi ceti kṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmadoṣiṇaḥ śamanauṣadhaṃ niṣedhati-tīvrārtiriti| apiṣabda ubhayatra sambadhyate| tīvrārtirāpi-kiṃpunarmandārtiranartirvā| śūlandhamapi-kiṃpunapācanādikam| kutaḥ ? yata āmenānnena sanno-mandībhūto, agnirdoṣādīni paktuṃnālaṃ-na samarthaḥ| doṣaḥ- āmānnakṣobhitaḥ kaphādiḥ| auṣadhaṃtannivṛtyarthaṃ prayuktaṃ pācanādi| aśanaṃ-taddhetubhūtamāmānnam| nakevalamauṣadhādarthānavāptiḥ, api tu anarthāvāptirarapītyāha-nihanyāditi| eteṣāṃ-doṣādīnām,vyapattiḥ-pākābhāvajanitasaṅkṣobhaḥ, āturaṃ sahasā hanyāt| api ceti pratyutārthe, rogaśamanārthamauṣadhaṃ rogaṃ na śamayati pratyuta vardhayatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kadā auṣadhaṃ yuñjīta ? ityāha- -----------------------------------------------| jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyāt stabdhagurūdare||19||</seg> doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrṇamaśanaṃ yasya tasminnauṣadhaṃ yuñjyādvaidyaḥ| kīdṛśi ? stabdhaṃ-acalaṃ, gurūdaraṃ-koṣṭho, yasya tasmin| kimarthamauṣadhaṃ yuñjyāt ? ityāha-doṣetyādi| gatārtham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avasthāviśeṣe auṣadhamāha-jīrṇāśana iti| āmadoṣiṇo yadā jīrṇamannaṃ tadā dīpanapācanamauṣadhaṃ deyam| saṅgrahe tu (sū. a. 11)- "sadyaḥ samyagviśudvaśasya śāgyanti tadupadravāḥ| śūle nirannakoṣṭho'dbhiḥ koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibat|| hiṅguprativiṣāvyoṣasovarcalavabhayāḥ| athavā piṇṇa līmūlatrivṛtādārusaindhavam|| śuṇṭhīsnukkṣīralavaṇapippa līmaricāni ca| pāṭhāmlavetasakṣārayavānīryokarāṇi ca|| dviruttaraṃ hiṅguvacāgnikuṣṭhasuvarcikākṣārabiḍājamodam| śūlodarānāhavisūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇāghnam|| mustājamodapūtīkavacāśuṇṭyagnidhānyakaiḥ| savālakadī bilvaiḥ kvāthaṃ tṛṭśūlavān pibet|| rāsnākaṭaphalaṣaḍgranthābṛhatpīdvayajoṅgakaiḥ| guggulvativiṣākuṣṭhapatravyāghrabakhāmbudaiḥ|| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lepodvartanadhūpanam| sarugānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet|| dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ| yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ koṣṭhārtijitparam|| yojayetsaindhavāntaiśca vāta viṇmūtrasaṅgrahe| dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkara citrakaiḥ|| saśuktasaindhavaistailaṃ pakvamabhyañjane hitam| succharditaviriktasya gātrāyāme sudāruṇe|| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghṛtatailaṃ pacetsāmlairatacca khallīghnamuttamam|| tvakyatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṃ khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca tadarthakāri|| yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjñaḥ chardyardito'ntargatatāmranetraḥ| kṣāmasvaraḥstrastasamastasandhiryāyānnaro'sau punarāgamāya|| vyoṣāṃ kara ñjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgayāḥ| chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgafalāni vartiḥ| bastasyamūtreṇavisūcikāghnī pralepadhūmāñjananasyayogaiḥ|| yāmaiścatubhirdvābhyaṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same| pāko'gnau yuktayordrāk tu tīkṣṇe, mande punaścirāt|| sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet| pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam|| prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati|| divā prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe strotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācya cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ|| aklitreṣvannamāsiktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdheṣviva payaḥsvanyat sammiśritaṃ payaḥ|| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ|| klinneṣvanyadapakṣeṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastapteṣvivārpitam|| naiśe tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam| udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ|| laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam| prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate|| nṛṇāmaśanalubdhānāṃ viśeṣeṇa visūcikā|| doṣopanaddhaṃ yadi līnamāmaṃ pittolbaṇasyāvṛṇuyānna vahvim| jāyeta duṣṭā tu tato bubhukṣā sā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kīdṛśamauṣadhaṃ yojyamityāha----- ---------------------------------------------| śāntirāmavikārāṇāṃ bhavati tvapatarpaṇāt||20||</seg> trividhaṃ trividhe doṣe tatsamīkṣya prayojayet| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| yasmādatarpaṇādevāmajānāṃ vikārāṇāṃ-ālasyajāḍyāgnimāndyādīnām, śāntiḥ-upaśamo, bhavati| tasmādatarpaṇaṃ yojayet| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 14|10)-"mehāmadoṣātisnigdha" ityārabhya yāvat "laṅghayennityam" iti| tasmādatarpaṇaṃ samīkṣya-deśakālāgnyādīn paryālocya, triprakāraṃ triprakāre doṣe vaidyaḥ prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānuktāmadoṣasaṅgrahārthaṃ sāmānyacikitsāmāha-śāntiriti| āmavikārāṇāṃ-sarveṣāmajīrṇānnajānāṃ vyādhīnām| apatarpaṇāt-laṅghanāt| apatarpaṇaṃ vibhajati-trividhamiti| samīkṣya-balādikaṃ samyagjñātvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sampratyetadeva yathāyogyamāha- ---------------------------------------------| tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ, madhye laṅhghanapācanam||21||</seg> prabhūte śodhanaṃ, taddhi mūlādunmūlayenmalān| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu triṣu madhye, alpe doṣe, laṅghanaṃ-upavāsākhyaṃ, pathyam| tena hyanalānilavṛdhdyā'lpo doṣaḥ śīghraṃ saṃśoṣya jīyate| madhye doṣe laṅghanaṃ pācanaṃ ca pathyam| agniḥ pacati, tasya pacato ye vibandhahetavaḥ, tānniṣidhya pāṭavaṃ pakturādadhataḥ paceti prayuṅkta iva tat pācayatīti pācanamucyate| hetumaṇṇijantātpacerbāhulakātkartari lyuṭ| yadupayuktamannapānauṣadhamapakvānāṃ sāmānāṃ dhātūnāṃ pācane samarthaṃ tat pācanamityarthaḥ| prabhūte śodhanaṃ pathyam| śodhanaṃ tu kāyādbahirdoṣānīrayati| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 14|5)-"yadīrayedbahirdoṣān pañcadhā śodhanaṃ tu tat|" ityādi| kutaḥ prabhūta āmadoṣe śodhanaṃ hitam ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-śodhanam, mūlānmalānnāśayet| saṅgrahe'pyuktam (sū.a. 11)-bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam| na hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vibhāgaṃ spaṣṭīkaroti-tatreti| laṅghanamatropavāsaḥ| laṅghanapācanaṃ-upavāsayuktaṃ pācanauṣadhapānam| prabhūte-bahutare| śodhanaṃ-vamanādi| hi-yasmāt, tat-śodhanam, malānmūlādunmūlayet-samūlānucchindyāt| malabalamūlaṃ ca vikāre prabhūtvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| evamanyānapi vyādhīn svanidānaviparyayāt||22||</seg> <seg type="unit" n="23">cikitsedanubandhe tu sati hetuviparyayam| tyaktvā yathāyathaṃ vaidyo yuñjyādvyādhiviparyayam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā santarpaṇottha āmadoṣo nidānaviparyayāccikitsyate, evamanyānapi jvarādīn vikārān svanidānaviparyayāccikitset| santarpaṇottho'patarpaṇena, śītottha uṣṇena, ityādi| yadi tvevamupakramyamāṇo vyādhiranubadhyeta-tenopaśamaṃ na gacchet, tato hetuviparyayaṃ tyaktvā vyādhiviparyayaṃ yuñjyāt| kimbhūtam ? yathāyathaṃ,-yadyasya jvarādivyādherbhaiṣajyaṃ vakṣyamāṇaṃ tatprayuñjītetyarthaḥ| yathā, (saṅgrahe sū.a. 12)-"mustāparpaṭakaṃ jvare, rajanī yavānnaṃ pramehe" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tulyanyāprasaṅgādanyeṣāmapi vyādhīnāṃ cikitsāmāha-evamiti| evaṃ-āmavikāravat| anyān-jvarādīn| yathā, āmavikārāḥ santarpaṇotthāstadviparītenāpatarpaṇena cikitsyante, tathā, anye'pi vikārāḥ svanidānaviparyayāccikitsyāḥ| āmavikārāṇāmanyeṣāṃ ca svanidānaviparyānupaśame cikitsāmāha-anubandhe tviti| yadi hetuviparyaye kriyamāṇe'pyanubandho-anuvartanaṃ vyādheḥ, tadā hetuviparyayaṃ tyāktvā bhiṣak vyādhiviparyayaṃ bhaiṣajyaṃ yathāyathaṃ yuñjyāt| hetuviparītādisvarūpamuktaṃ saṅgrahe (sū.12 " tatra hetuviparītaṃ" ityārabhya yāvat "viparītamarthaṃ karoti" iti|)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">na ca hetuvyādhiviparyayayoreva cikitsāyāmupayoga iti darśayannāha------------- tadarthakāri vā, pakve doṣe tviddhe ca pāvake| hitamabhyañjanasnehapānabastyādi yuktitaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-nidānavyādhiviparyayasādhyaṃ, arthaṃ-rogopaśamalakṣaṇaṃ, kartuṃ śīlaṃ yasya tat-tadarthakāri| tadvā yuñjyāt| yathā (saṅgrahe sū.a. 12)-"madātyaye madyapānam, atisāre virecanam" iti| vāśabdaḥ samuccayārthaḥ| iti trividhamauṣadhaṃ nirdiśyā''macikitsāmevānusarannāha-pakva iti| pakve doṣe-nirāme, dīpte pāvake ca| nirāmatve dīptāgnitve ca samucitameva hitamabhyaṅgādikam| yuktito-mātrayā, yathā'gnisādādi na bhavatīti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pakvadoṣāṇāmāmavikārāṇāṃ cikitsāmāha-pakvedoṣe iti| uktenopakrameṇa pakve doṣe dītpe cāgnau satyāmadoṣiṇāmabhyañjanādi hitam| ādiśabdādrasāyanavājīkaraṇādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ajīrṇaṃ lakṣayitumāha------------- ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ tatra śopho'kṣigaṇḍayoḥ| sadyobhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agnipratipakṣatvena kaphasyājīrṇakaraṇaprādhānyādagre nirdeśaḥ| kaphātsakāśādajīrṇamāmasaṃjñakaṃ bhavati| tatra-āmākhye'jīrṇe, akṣikūpayorgaṇḍyośca śopho bhavati| sadyobhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| prasekaḥ-prasaktaṃ niṣṭhīvanam| utkleśo-doṣāṇāṃ sthānāccalanam| gauravaṃ-gātrāṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahāntamāmadoṣamuktvā kṣudramāha| tatra kafajamāha-ajīrṇamiti| āmaṃ-āmasaṃjñam| tatra-āme,akṣṇi gaṇḍe ca śophaḥ| jātyapekṣamekavacanam| sadyobhukta ivodgāraḥ-cirabhuktasyāpi sadyobhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| utkleśo-vamanonmukhatvamiva|</ab>
          <ab type="mula">viṣṭabdhamanilācchūlavibandhādhmānasādakṛt| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anilādviṣṭabdhaṃ nāmājīrṇaṃ bhavati| tacca śūlādikṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anilajamāha-viṣṭabdhamiti| viṣṭhabdhaṃ-viṣṭabdhasaṃjñam| sādaḥ-kāryākṣamatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| pittādvidagdhaṃ tṛṇmohabhramāmlodgāradāhavat||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādvidagdhaṃ nāmājīrṇamutpadyate| tacca tṛḍādiyuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajamāha-pittādvidagdhamiti| vidargdhaṃvidagdhākhyām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">trividhasyaivāsya cikitsāmāha-------------------- laṅghanaṃ kāryamāme tu, viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam| vidagdhe vamanaṃ, yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| āmākhye'jīrṇe laṅghanameva kāryam, na vamanavirecanādi| viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśaṃ kāryam| bhṛśaśabdenaitat dyotayati,-pūrvatrāpi svedanaṃ kāryamatra tvatyarthamiti| vidagdhe-vidagdhanāmnyajīrṇe, vamanaṃ kāryam| yadvā laṅghanasvedanavamanānāṃ yathāvasthaṃ-yathādoṣodrekaṃ, hitaṃ bhavettadeva kāryam| āmājīrṇe'pi svedanavamane, vidagdhe'pi laṅghanasvedane, iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmādīnāṃ cikitsāsāha-laṅghanamityādi bhṛśamiti triṣvapi yojyam| laṅghanādivibhāgastvatiśayārthaḥ yadāha khāraṇādiḥ-viṣṭabdhe svedanaṃ vartyo lavaṇoṣṇāmbu śasyate| vidagdhe vamanaṃ śastamupavāso virecanam||" iti| yadvā-athavā| yathāvasthaṃ hitaṃ-yasyājīrṇasya yasyāmavasthāyāṃ yaddhitaṃ, tasya tasyāmavasthāyāṃ taṣkāryamityarthaḥ| vibhāganiyamastu bāhulyābhiprāyeṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">garīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā| kaphavātānubaddhā''maliṅgā tatsamasādhanā||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garīyasaḥ-prabhūtāt, ājīrṇādeva vilambikā syāt| kīdṛśāt ? līnāt-atyarthaṃ srotaḥsu śliṣṭatvāt| līnāditi līṅ śleṣaṇa ityasya ktapratyaye svādaya odita ityoditaśceti niṣṭhānatvam| sā ca śleṣmavāyubhyāmanubaddhā-yuktā bhavati| āmaṃ nāma yadajīrṇaṃ tatsadṛśalakṣaṇā| yathā-"śopho'kṣigaṇḍayoḥ| adyo bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam||" iti| tena-āmena, samaṃ-tulyaṃ, sādhanaṃ-cikitsā, yasyāḥ saivam| "laṅghanaṃ kāryamāme" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vilāmbikālakṣaṇamāha-garīyasa iti| bilambikānāmājīrṇaṃ bhavet| kasmāt ? līnādāmādeva,-āmaśabda āmādyajīrṇasāmānyavacanaḥ, tayotpannasya niḥśeṣamanivartanāllīnatvam| evaṃ punaḥ punarlīnatvādgarīyastvam| punaḥ punarutpādo duṣṭabubhukṣāyāṃ bhojanāt| sā tūktā saṅgrahe (sū. a.11)-"doṣopanaddhaṃ" ityādi (ślo 19 ṭī)| evakāreṇaivaṃ dyotayati,-visūcyalasakāvapyajīrṇādbhavataḥ, kintu tāvanyato'pi sadyo'timātrabhojanādeḥ| vilambikā tvajīrṇadeveti| yadāha suśrutaḥ (u. a. 56|3)- "ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam| visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā||" iti| sā ca kaphavātānubaddhā|tadanubandhena dīrghakālavilambanāt vilambiketyucyate| garīyasvāt patanayogyamapyāmaṃ kaphavātānubaddhatvānnordhvaṃ nāpyadhaḥ patati, līnameva ciramavatiṣṭhate ityarthaḥ| tathā ca suśrutaḥ (u.a. 56/9)- "duṣṭaṃ hi bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya| vilambikāṃ tāṃ ca vivirjanīyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ||" iti| kaphavātānubaddhatvādevamitareṣvapi pittārabdhatvaṃ vidagdhatvaṃ ca lakṣyate| anyena hyārabdhāmanyenānubadhyate| pittaṃ ca vidagdhādeva pravartate| tathā ca bheḍaḥ (ci. a. 11)- "yadā bhuktaṃ vidagdhaṃ ca nordhvaṃ nādhaḥ pravartate|| tāṃ vilambīṃ vigarhanti viṣakalpāṃ visūcikām||" iti| viṣamalpāmiti pittolbaṇatvaṃ dyotyate| visūkāmiti visūcikāviśeṣyatvena sānnipātikatvam| āmaliṅgā-ajīrṇatulyalakṣaṇā, viśeṣānupādānāt trayāṇāmapyāmādīnāṃ liṅairyuktā| tathā ca khāraṇādiḥ-"etānyuktāni liṅgāni tvāmājīrṇe vinirdiśet|" iti| etāni-ajīrṇatrayasambandhīni| āmāt-ajīrṇādannāt jātamajīrṇaṃ-āmājīrṇam,vilambikā, na tu kaphajamāmam| "yathākrameṇa vātādi sannipātārmakaṃ vadet|" iti tenaiva sānnipātikasyoktatvāt| tatsamasādhanā,-teṣāṃtrayāṇāmajīrṇānāṃ, samaṃ-sādhāraṇaṃ, sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yasyāḥ sā tathā| tathā ca khāraṇādiḥ-"āme tvāmapraśamanaṃ vimāne dvividhaṃ matam|" iti| vimāne-vimānasthāne, dvividhaṃ-visūcyalasakabhedena| vaṅgaseno'pi-"vilambikālasakayorvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| yuttu suśrutenavivarjanīyatvamuktaṃ tatpratyākhyāyopacaraṇīyatvaṃ (tvāt) na tvanupakramatvāt| ata eva "vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyām" iti mādhavakaraḥ (mā. ni. agnimāndyādauślo.21) paṭhati| iyaṃ ca vilambikā carakācāryeṇānnaviṣasaṃjñayoktā (ci.a.14/39)- "abhojanādajīrṇātibhojnādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasaṃduṣṭabhojanāt| virekavamanasnehavibhramāvdyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca vidhāraṇāt|| duṣyatyagniḥ sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati ladhvati| apacyamānaṃ śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣatāṃ ca tat|| tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ klamaḥ| śirorukśophamūrcchāśca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ|| jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraḥ cchardiḥ pravāhaṇam| arocakāvipākau ca ghoramannaviṣaṃ ca tat|| pittena saha saṃsṛṣṭaṃ dāhatṛṣṇāmukhāmayān| janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān|| yakṣmapīnasamehādīn kafajān kafasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃścamayān bahūn|| mūtrarogāṃśca mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān rasādijān|" iti| yattūktaṃ jaijjaṭena 'iyaṃ vilambikā tantrāntare daṇḍakālasakasaṃjñayoktā' iti| tadasat| bheḍādivacanaparyālocanayā vilamikāyā vidagdhamūlatvāt| daṇḍakālasakasyālasakabhedatvena viṣṭabdhamūlatvāt| daṇḍakālasakasyāla sakabhedatvena viṣṭabdhamūlatvāt| āmādyajīrṇalakṣaṇādhīnalakṣaṇatvādvilambikāyā ihābhidhānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">jīrṇe'pyāhāre kadācidāhārasāro raso'jīrṇaḥ syāt| tallakṣaṇārthamāha------------------------------ aśraddhā hṛdvyathā śuddhe'pyudgāre rasaśeṣataḥ| śayīta kiñcidevātra sarvaścānāśito divā||29||</seg> svapyādajīrṇī, sañjātabubhukṣo'dyānmitaṃ laghu| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasaśeṣe aśraddhā-annānabhilāṣaḥ| hṛdvyathā-hṛdayaśūlaṃ gauravaṃ ca| śuddhe'pyudgāre-annasambandhini| tenājīrṇādarthāntarabhūta evāyaṃ rasaśeṣaḥ| ataśca rasasya rudhirādihetorasamyakparipāka ityarthaḥ| taccikitsamāha-śayītetyādi| atra-rasaśeṣe, kiñcideva-stokamātrameva svapyāt, nājīrṇa iva prabhūtam| sarvaścājīrṇī, anāśito divā śayīta, ālāghavāt| yadā cotpannakṣut syāttadā stokaṃ laghu cādyāt| āśaḥ kṛto yena saḥ-āśitaḥ| na āśito-anāśitaḥ, abhuktavānityarthaḥ| nanu, "ajīrṇyabhihatonmattān" ityanenaiva vākyenājīrṇināṃ divāsvapno'nujñāta eva| tatkiṃ punaruktena ? brūmaḥ| viśeṣārthaṃ vākyamidam-"abhukto divā svapyādajīrṇī" iti| tatra tu sāmānyam, aśitānāśitacintā na kṛteti yuktā punarihoktiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasaśeṣaṃ lakṣayati-aśraddheti| aśraddhā-bhojanānabhilāṣaḥ| nanu, etadāmādiṣvapyasti,ta āh-śuddhe'pyudgāre iti| teṣu punarduṣṭa udgāraḥ| rasasya śeṣo-rasaśeṣaḥ| rasaśabdena rasahetubhūtāhārarāśirlakṣyate| na hi rasadhātorapakvasyājīrṇatvam| sa hyapakva eva rasaśabdenocyate, pakvasturudhiraśabdhena| dṛṣṭatvādajīrṇatvamiti cet na, tasyāmatvāt| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 13/24)- "ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasāmāmaṃ pracakṣate|" iti| raseśeṣasyoṣadhamāha-śayīteti| kiñcideva-muhūrtameva| nanu,muhūrtamanumānataḥ siddhāmeva| maivam| ajīrṇināmadhikaṃ divāsvapnaṃ vidhāsyati| svapnavidhiścayaṃ pradhānyāt| uṣṇāmbupānādyapi kāryam| yadāha khāraṇādiḥ-"rasaśeṣe hitaḥ svapno gharmāmbu laghubojanam|" iti| ajīrṇino divāsvapnaṃ vidhatte-sarvaśceti| anāśito-abhuktavān| sarvagrahaṇaṃ prakṛtavisūcikādyajīrṇasaṅgrahārtham| "muktvā tu bhāṣya" ityādinā prāpte divāsvapne punarvidhānaṃ yatheṣṭasvapanārtham| ajīrṇino bhojanaṃ vidhatte-sañjātabubhukṣa iti| sañjātabubhukṣo-abhyudīrṇānnābhilāṣaḥ| mitagrahaṇaṃ laghūnāmapi gurūktārdhasauhityaprāptyartham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sāmpratamajīrṇalakṣaṇaṃ sāmānyena brūte- -------------------------------------------------| vibandho'tipravṛttirvā glānirmārutamūḍhatā||30||</seg> ajīrṇaliṅgaṃ sāmānyaṃ viṣṭambho gauravaṃ bhramaḥ| -------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vibandho-mūtrapurīṣayorapravṛttilakṣaṇaḥ| atipravṛttiḥ-tayoreva| glāniḥ-śarīrasya mlānatā| mārutamūḍhatā-vātasya pratilomatā| viṣṭambhaḥ-kukṣerādhmānam| gauravaṃ-gurugātratvam| bhramo-mohaḥ| etatsāmānyamajīrṇalakṣaṇam| uktaṃ ca-"sīdatyaṅgaṃ bhramo mohaḥ koṣṭhe muhyati mārutaḥ| sarveṣāmapyajīrṇānāmavisaṃvādi lakṣaṇm||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānuktājīrṇaviśeṣasaṅgrahārthaṃmajīrṇasāmānyalakṣaṇamāha-vibandha iti| vibandho-mālānāmapravṛttiḥ| mārutamūḍhatā-vāyorvimārgagatiḥ| viṣṭambo-viśeṣeṇa stambhogātrāṇām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sāmpratamajīrṇasyānyānyapi kāraṇānyāha- -------------------------------------------------| na cātimātramevānnamāmadoṣāya kevalam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dviṣṭaviṣṭambhidagdhāmagururūkṣahimāśuci| vidāhi śuṣkamatyambuplutaṃ cānnaṃ na jīryati||32||</seg> upataptena bhuktaṃ ca śokakrodhakṣudādibhiḥ| -------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atimātrameva bhuktamannaṃ na kevalamāmadoṣāya, kiṃ tarhi ? dviṣṭādi cānnaṃ na jīryati| dviṣṭaṃ-apriyam| viṣṭambhi-kukṣyādhmānakāri| himaṃ-atiśītam| aśuci-ucchiṣṭaṃ keśādidūṣitaṃ ca, etaccācintyaprabhāvatvādāmadoṣahetuḥ| vidāhi-prāguktam| śuṣkaṃ-adravaprāyam| atyambuplutaṃ-atijalena plāvitam| caḥ samuccaye| na kevalaṃ dviṣṭādyannaṃ bhuktaṃ na jīryati, yāvat śokādibhiścopataptena bhuktaṃ na jīryati| śokaḥ-iṣṭavipattyādinā manodausthyam| krodho-roṣaḥ| kṣut-bubhukṣā| ādiśabdena lobhabhayādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ajīrṇāśanaṃ lakṣayati- na ceti| na kevalamatimātramevānnamāmadoṣaya| kiṃ tarhi? dviṣṭādikamapyannaṃ na jīryati,-āmadoṣāya bhavati| dviṣṭaṃ-apriyam| viṣṭambhivātāvarodhakāri| dagdhaṃ-atipakvam| āmaṃ-apavkam| aśuci-malinam| śuṣkaṃ-nīrasam| ayambuplutaṃ-atyambupānāt| śokadibhirupataptena bhuktam| kṣut-bubhukṣā,tadupataptatvaṃ-kālātikramāt| ādiśabdādudvegādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sampratyaparamapyannamāmakṣobhakaramāha- -------------------------------------------------| miśraṃ pathyamapathyaṃ ca bhuktaṃ samaśanaṃ matam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vidyādadhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam| akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu viṣamāśanam||34||</seg> trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pathyaṃ-śālyādi| apathyaṃ-yavakādi| tanmiśraṃ-ekīkṛtya, bhuktaṃ samaśanaṃ matam, asminvaidyakatantre| vidyādityādi| bhuktasya-abhyavahṛtasyopari yadanyadbhojanaṃ tadadhyaśanaṃ jānīyāt| nanu, evaṃ prātarāśe kṛte yaḥ sāyamāśaḥ, tasyādhyaśanatvaṃ prasajyet| adhyaśanaṃ ca vivarjyameva| yato'nantarameva paṭhiṣyati-"trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā" ityādi| vaidyakatantreṣu ca narāṇāṃ dvirāhāra upadiṣṭaḥ| bhagavān vyāso'pyavocat-"sāyaṃprātarmanuṣyāṇāṃ bhojanaṃ vidhinirmitam|" iti| tasmādadhyaśanasyaivaṃ tadasamīcīnaṃ lakṣaṇam| atra sañcakṣmahe| prāgbhuktasyopari samanantaremeva vahnāvavibhakte yadaśanaṃ tadevādhyaśanam, nānyat| ata eva suśruto brūte (sū.a. 46|491)-"prāgbhukte tvavibhakte'gnau dvirannaṃ na samācaret|" iti| tasmāt prātarāśe kṛte satyagnau vibhakte yaḥ sāyamāśaḥ sa na parihāryaḥ, api tu kārya eva, guṇāvahatvāt| etadeva pratipādayituṃ saṅgrahe'dhyagīṣṭa (sū.a. 11)-"prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati|| divā prabodhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ|| aklinneṣvannamāsaktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdheṣviva payaḥsvanyatsammiśritaṃ payaḥ|| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| parikledaṃ yānti koṣṭhe saṃvṛte dehadhātavaḥ|| klinneṣvanyadapakveṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastapteṣvivārpitam|| naiśe tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam|" iti| adhiśabdo'tropariśabdārthaḥ| yathā-'prāsādamadhirohati|' iti| akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tvaśanaṃ viṣamāśanasaṃjñaṃ vidyāt| kaḥ punarakālo bhojanasya ? iti cet, brūmaḥ| "prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo. 55) ityādinā''hārakālaṃ vakṣyati| tadvaiparītyenākālo vedyaḥ| trīṇyapyetāni-samaśanādhyaśanaviṣamāśanāni, mṛtyuṃ vā sṛjanti-janayanti, ghorān vyādhīn-gulmādīn vā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samaśanaṃ lakṣayati-miśramiti| pathyaṃ-śālyādi, apathyaṃ-yavakādi, taddvayaṃ miśrīkṛtya bhuktaṃ-samaśanākhyam| yattu kevalamapathyaṃ tadviruddhākhyam| adhyaśanaṃ lakṣayati-vidyāditi| bhuktasyopari punarbhojanaṃ-adhyaśanākhyam| bhuktasya-prāgabhyavahratasyānnasya pākābhāvādāmāśaya eva sthitasya, upari-ūrdhvamanyadannamādhīyate yattat-bhuktasyopari bhojanam, pūrvānnaśeṣe bhuktamityarthaḥ| tathā ca carakaḥ (ci.a. 14/233)- "pūrvānnaśeṣe tu punarbhuktamadhyaśanaṃ matam|" iti| suśruto'pi (sū.a. 46/508)- "ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate|" iti| katham? bhūyo-bāhulyena| anena kvacidannaśeṣe bhuktamapi nādhyaśanam| yathā (saṅgrahe sū.a. 11)- "prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo naduṣyati|" iti| tathā, atyagnau (hṛdaye ci. a. 10/84)- "muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopakalpayet|" iti| nanu, etadaprātpakālāśanatvādviṣamāśanādabhinnam| maivam| jīrṇe pūrvānne yadaprāptakālaṃ tadviśamāśanam, adhyaśanaṃ tajīrṇe iti bhedaḥ| nanu,"prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo 55) ityādinā jīrṇānnatvasyaiva kālatvaṃ vakṣayati| tatkathamaprātpakālatvam ? maivam| yo hi yadā pratyahaṃ bhuṅkte sa tasya bhojanakālaḥ| prasṛṣṭaviṇmūtravādikaṃ tu tasyaiva viśeṣaṇam| tadviśiṣṭasyaiva tasya kālatvārtham| tasmāt prasṛṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭe svakāle bhojanaṃ-kālabhojanam| prāpte'pi pūrvānnasyājīrṇatvādanutpanneṣu prasṛṣṭaviṇmūtratvādiṣu bhojanaṃ-adhyaśanam| pūrvānnasya jīrṇatvādutpanneṣvapi teṣvaprātpe svakāle bhojanaṃ-viṣamāśanam| avaśyaṃ caitadabhyupagantavyam| anyathā hi (hṛ. sū. a. 16/18)- "hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ śuddhaye bahuḥ| śamanaḥkṣudvato'nanno madhyamātraśca śasyate||" iti kālabhedo na syāt| viṣamāśanaṃ lakṣayati-akāla iti| akāle bhuktaṃ viṣamāśanam| taddvividham,-aprātpakālamatītakālaṃ ca| amātrāśanamapyakāle bhuktaṃ viṣamāśanamevetyāha-bahu cālpaṃ veti| tasmāt kāle yadamātrayā bhujyate tadamātrāśanam| yaccākāle mātrayā amātrayā vā tadviṣamāśanam| samaśanādīnāṃ doṣamāha-trīṇīti| etāni-samaśana-viṣamāśanādhyaśanāni, aniyatāyuṣāṃ mṛtyuṃ, niyatāyuṣāṃ ghorān vyādhīn sṛjanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| kāle sātmyaṃ śuci hitaṃ snigdhoṣṇaṃ laghu tanmanāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ṣaḍrasaṃ madhuraprāyaṃ nātidrutavilambitam| snātaḥ kṣudvān viviktastho dhautapādakarānanaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tarpayitvā pitṝn devānatithīn bālakān gurūn| pratyavekṣya tiraśco'pi pratipannaparigrahān||37||</seg> <seg type="unit" n="38">samīkṣya samyagātmānamanindannabruvan dravam| iṣṭamiṣṭaiḥ sahāśrnīyācchucibhaktajanāhṛtam||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāle-vakṣyamāṇe| tanmanāḥ-bhojanagatacittaḥ| kṣudvān-bubhukṣitaḥ| viviktasthaḥ-ekāntasthitaḥ| tathā, prakṣālitacaraṇhastamukhaḥ| anindan-bhojanamagarhamāṇaḥ| abruvan-abhāṣamāṇaḥ| iṣṭaṃ-manorucitaṃ bhojanam| tathā, dravaṃ-dravaprāyam| iṣṭaiḥ-priyaiḥ, sahāśnīyāt| 'kṣudvān' ityatra praśaṃsāyāṃ matup, utpannapraśastabubhukṣaḥ| tena kiñcidapi yadā duṣṭabubhukṣā syāttadā nādyādityarthaḥ| duṣṭabubhukṣāyā lakṣaṇam (saṅgrahe sū.a. 11)- "doṣopanaddhaṃ yadi līnamannaṃ pittoddhatasyāvṛṇuyānna vahnim| jāyeta duṣṭā tu tadā bubhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti| kimbhūtaṃ bhojanam ? sātmyam| tacca sātmyaṃ dvidhā,-ekaṃ svalpakālābhyastaṃ sukhāvaham, anyacca janmanaḥ prabhuti sahātmanābhyastaṃ sukhāvahaṃ ca| etadevaikaṃ sātmyamucyate| tathā, śuci-anucchiṣṭaṃ keśādyanupahataṃ ca| hitaṃ-pathyam| snigdhaṃ ca taduṣṇaṃ ca-snigdhoṣṇam| tathā, laghu-laghuprāyam. na tu laghveva| ata evedamupapannam "ṣaḍrasaṃ madhuraprāyam" iti| madhuraraso hi guruḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ.sū.a. 10|38)- "paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ|" iti| tadyadi laghveva syāt (tarhi) madhuraprāyamiti na ghaṭate| tasmāllaghuprāyamiti vyākhyeyam| kathamadyāt ? tadāha-nātidrutavilambitam| kiṃ kṛtvā ? pitrādīṃstarpayitvā| tathā, tiraśco'pi-aśvavṛṣādīn, pratipannaparigrahān-kṛtasvīkārān, pratyavekṣya-tadāhāracintāṃ kṛtvetyarthaḥ| tathā, ātmānaṃ samīkṣya-yathā mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ san paryālocya| kharanādenoktam-"atidrutāśī tvāhāraguṇadoṣānna vindati| unmuhyatyalpamaśnāti cchardayedvā'navasthitaḥ|| vilambitaṃ tu bhuñjāno na tṛptimadhigacchati| khādan bahvapi śītatvādyāti bhojyamahṛdyatām|| jalpato hasataścāpi bhuñjānasyānyacetasaḥ| ta eva doṣā mantavyā ye vilambitabhojane||" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bhojanasamyagyogaḥ| tatra samyagyogaprakāramāha-kāle sātmyamiti| kāle-"prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo. 55) ityādinā vakṣyamāṇe| śuci-nirmalam| sātmyamiti hitasyāpyanabhyāsāsātmyasya nivṛttyartham, hitamityahitasyābhyāsasātmyasasātmyasya| tanmanāḥ-bhojanaikadattacittaḥ| madhuraprāyaṃ-ṣaḍrasatve'pyadhikadhurarasam| nātidrutavilambitamiti kriyāviśeṣaṇam| viviktastho-vijanasthaḥ| pitrādīṃstarpayitvā| pratipannaparigrahān-pālyatvena svīkṛtān| tiraśco'pi-kiṃ punarmanuṣyān| pratyavekṣya-teṣāmāhāracintāṃ vidhāya| atmānaṃ samīkṣya-prakṛtiṃ vicārya| anindanbhojyamakutsayan| abruvan-kṛtamaunaḥ| dravaṃ-dravabahulam| iṣṭaṃ-priyam| iṣṭaiḥ saha-priyajanaiḥ saha| śucibhaktajanāhṛtaṃśucayo-bāhyābhyantaraśaucayuktāḥ, bhaktāḥ-anuraktāḥ, ye janāstairāhṛtaṃ-ānītam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bhojanaṃ tṛṇakeśādijuṣṭamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ| śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṃ tyajet||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṇādijuṣṭaṃ bhojanaṃ tyajet| ādiśabdena makṣikādiparigrahaḥ| tathā, bhūya uṣṇīkṛtam| tathā, śākabahulam| tathā, avarānnaṃ-māṣādi, tadbhūyiṣṭham| tathā, atyuṣṇamatilavaṇaṃ ca tyajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛṇajuṣṭādibhojanamapavadati-bhojanamiti| tatrānindānniti grahṇāt tṛṇakeśamakśikādijuṣtasya ninditasyāpi praptiḥ, uṣṇagrhaṇāt punarūṣṇīkṛtātyuṣṇayoḥ, iṣṭagrahaṇāt śākasūpabahulasya, ṣaḍrasagrahaṇāt atilavaṇasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kilāṭadadhikūcīkākṣāraśuktāmamūlakam| kṛśaśuṣkavarāhāvigomatsyamahiṣāmiṣam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">māṣaniṣpāvaśālūkabisapiṣṭavirūḍhakam| śuṣkaśākāni yavakān phāṇitaṃ ca na śīlayet||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, kilāṭādīnna śīlayet-nābhyaset, na kādācitko'bhyavahāra eṣāṃ niṣidhyate| muninā tu (ca. sū. a. 5|7)- "nābhyasedgauravāt" iti yathā heturupanyastaḥ, tatheha noktaḥ, ayuktatvāt| tathā hi-eṣāmanabhyavahāre yadi gurutvameva hetuḥ syāt| tato guḍayavādīnāmapi bahutarāṇāṃ dravyāṇāṃ śīlanamayuktaṃ syāt| tasmādeṣāmaśīlane'nyadapi kāraṇaṃ cintyam, na tu gurutvamātrameva| yathā-kilāṭakūcikayordoṣalatvaṃ, dadhnastu jvarādikartṛtvaṃ tathā srotolepaḥ, srotolepatvāccānekarogahetutvam, kṣārasya puṃstvahānikṛttvam, śuktasya dṛṣṭihantṛtvādi| tasmādeṣāmapathyatvācchīlananiṣedho bodhyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sātmyatvādiprasaktaṃ kilāṭādyabhyāsamapavadatikilāṭeti| āmamiti mūlakasya viśeṣaṇam, kṛśādīnyāmiṣasya| na śīlayet-na nityaṃ bhajet| yadā tatsevanaṃ vinā sthātumaśaktiḥ, yadā vā tatsādhyarogotpattiḥ, tadā bhajedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śīlayecchāligodhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pathyāmalakamṛdvīkāpaṭolīmudgaśarkarāḥ| ghṛtadivyodakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śālyādīn śīlayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sātmyādīnyudāharati-śīlayedeti| jāṅgalaṃhariṇādimāṃsam| pathyā-harītakī| mṛdvīkā-drākṣā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">triphalāṃ madhusarpirbhyāṃ niśi netrabalāya ca| svāsthyānuvṛttikṛdyacca rogocchedakaraṃ ca yat||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhusarpirbhyāṃ saha triphalāṃ ca rātrau netrabalāya śīlayet| na kevalaṃ śālyādīneva śīlayet| yacca dravyaṃ svāsthyānuvṛttiṃ karotyṛtucaryāvidhyādyuktamannapānādikam| tathā, rogocchedakaraṃ yat-kirātatiktakādidravyam, tacca śīlayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prasaṅgānnityasevyamauṣadhamāha-trifalāmiti| niśi-svapnakāle| netrebalāya-cakṣurindriyadārḍhyāya| yacca auṣadhaṃ rasāyanādikaṃ, svāsthyamanuvartayati rogotpatibījaṃ cocchinatti tadapi yathākālaṃ bhajet| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 5/10)- "tacca nityaṃ prayuñjīta svāthyaṃ yenānuvartate| ajātānāṃ vikārāṇāmanutpatikaraṃ ca yat||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">bisekṣumocacocāmramodakotkārikādikam| adyāddravyaṃ guru snigdhaṃ svādu mandaṃ sthiraṃ puraḥ||45||</seg> viparītamataścānte madhye'mlalavaṇotkaṭam| ----------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bisādidravyaṃ gurvādiguṇayaktaṃ puraḥ-pūrvamadyāt| modako-laḍḍukaḥ| utkārikā-lapyasikā| ataḥ-asmācca, viparītaṃ-laghurūkṣakaṭutīkṣṇasaraprāyam, ante bhojanasya seveta| madhye cāmlalavaṇotkaṭam| kharanāde coktam-"kaṭuṃ lavaṇamamlaṃ vā pūrvamāhāramāharet| āhāro madhuro'gre hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tadetaduktamubhayamapi deśasātmyādivaśāt pramāṇayitavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhojyakramamāha-biseti| gurvādiguṇaṃ bisādibhojyadravyaṃ puraḥ-pūrvamadyāt| mocaṃ-kadalīfalam| cocaṃ-nārikelafalaṃ panasaṃ vā| modako-laṅgukaḥ| utkārikā-pūpalikā| ādiśabdādiṇḍarikādayaḥ| ato viparītaṃ-laghvādiguṇaṃ ṣaṣṭikaudanādikam, ante adyāt| amlalavaṇotkaṭaṃ-śuktādikaṃ, madhye'dyāt| yattūktaṃ khāraṇadinā-"kaṭuṃ lavaṇamamlaṃ vā purvamāhāramāharet| āhāro madhuro'gre hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tanmandāgniviṣayam| tadbhojanasya dīpanapurvakatvāt| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 10)- "yathāgnisātmyaṃ tu prāgdrāvamupaśuṣkaṃ vā'śnīyāt| prāgeva tu guru svādu snigdhaṃ ca| madhye'mlalavaṇam| ante rūkṣadravamitararasayuktaṃ ca| tatra mandāgneḥ dravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo'nyadapyupayuktaṃ samyak pākamupaiti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">------------------------------------------------| annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet||46||</seg> āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kukṣeḥ-jaṭharasya, annena dvau bhāgau prapūrayet| pānena-jalādinā, ekamaṃśaṃ prapūrayet| caturthamaṃśaṃ pavanādīnāmāśrayamavaśeṣayet-na tvannena pānena vā prapūrayet| atra tvaṃśakalpanā parikalpanenaiva yujyate, na tvaṅgulamānādinā| suśrute cābhihitam (sū. a. 46|478)- "prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānaśca muhurmuhuḥ| viśuddhe rasane hyasmin rocate'nnamapūrvavat||" iti| [rasanā vidyate yasya mukhasya tadrasanam, tasmin rasane viśuddhe rocate'nnamapūrvavat||]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> annapānayorvibhāgamāha-anneneti| kukṣiḥudaram, caturthā vibhajya dvāvaṃśavannena-adraveṇa pūrayet| tṛtīyamaṃśaṃ pānena-draveṇa pūrayet| caturthamaṃśaṃ pavanādisukhasañcārārthamanaśeṣayet-na kenāpi pūrayet| etadeva ca sauhityamānam| ata evārdhasauhityaṃ nātitṛtpatā ca jñeyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">----------------------------------------------| anupānaṃ himaṃ bāri yavagodhūmayorhitam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dadhni madye viṣe kṣaudre, koṣṇaṃ piṣṭamayeṣu tu| śākamudgādivikṛtau mastutakrāmlakāñjikam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">surā kṛśānāṃ puṣṭyarthaṃ, sthūlānāṃ tu madhūdakam| śoṣe māṃsaraso, madyaṃ māṃse svalpe ca pāvake||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ| kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavagodhūmayorbhuktayoranu-paścāt, pānaṃ śītaṃ jalaṃ hitam| tathā, dadhni madye viṣe kṣaudre ca himaṃ jalamanupāne hitam| piṣṭamayeṣu koṣṇaṃ jalaṃ hitam| śākamudgādivikṛtau ca mastvādikamanupānaṃ hitam| kṛśānāṃ puṃsāṃ surā puṣṭyarthaṃ hitā| sthūlānāṃ punaḥ karśanāya madhūdakaṃ hitam| śoṣe-kṣaye, māṃsaraso hitaḥ, puṣṭikāritvāt| māṃse bhukte madyamanupānaṃ hitam| svalpe ca pāvake madyamevānupānaṃ hitam| vyādhyādibhiḥ kṣīṇe-kṣapite, payo-dugdhaṃ, pathyaṃ-hitam| iha (hitamiti) prakṛte'pi pathyagrahaṇaṃ pathyataratvajñāpanārtham| yathā'mṛtamityanenaitat pratipādayati,-yathā'mṛtaṃ balavarṇaujaḥkāntyāyurādijanakaṃ tathedamapītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athānupānam| tena hyasamyagyogo'pi samyagyogatāṃ yāti| yadāha khāraṇādiḥ-"kāmaṃ doṣavadapyannamamātraṃ vā niṣevita,| alpadoṣamadoṣaṃ vā'pyanupānena jīryati||" iti| anu-paścātpīyata ityanupānam| etacca bāhulyābhiprayeṇa| taddhi madhye'pyādāvapi pīyate| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/468)- "tadādau karśayet pītaṃ sthāpayenmadhyasevitam| paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmādvīkṣya prayojayet||" iti| tathā, (su.sū.a. 46/428)- "nirāmayānāṃ caitattu bhuktamadhye praśasyate|" iti ca| kastarhi pānānupānayorbhedaḥ ? ucyate| yadaniyatakālaṃ rucivaśātpīyate tat-pānam, yanneyatakālaṃ vidhivaśātpīyate tat-anupānam| tatrādāvanupānavibhāgaḥ| tatra yavādiṣu śītodakamāha-anupānaṃ himamiti| piṣṭamayeṣu īṣaduṣṇodakamāha-koṣṇamiti| yattu suśrutenoktam (sū. a. 46/423)- "śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ| dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe tathaiva ca||" iti| tadvidāhipiṣṭānnaviṣayam| uktaṃ va saṅgrahe (sū. a. 10)- "tacchītaṃ dadhimadhuyavadodhūmamadyaviṣeṣusarveṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayośca|" iti| śākādiṣu mastvādyāha-śāketi| śākaṃ-pāṭhādi, mudgādisūpyam, tasya (tayoḥ) vikṛtiḥ-vaṭakādikā| vikṛtigrahaṇaṃ rasādyanyatva eva mastvādiprāptyartham| avikṛte tu sūpādau suśrutenoktam (sū. a. 46/425)- "payo māṃsaraso vā'pi śākamudgādibhojane|" iti| mastvādiṣu yasya yatsātmyamiṣṭaṃ vā tasya tadyojyamiti| ekasyaiva tatkāryakaratvāt na miśrīkṛtyaprayogaḥ| ata eva pṛthaguktaṃ saṅgrahe (sū. a. 10)- "dhānyāmlaṃ mastu takraṃ vā śākāvarānneṣu|" iti| kṛśānāṃ surāmāha-sureti| kṛśānāṃ śītodakādyuciteṣvanneṣu suraivānupānam, anavakāśtvāt| puṣṭyarthe- na tu roganivṛtyartham| yastu kṛśo rogārtaḥ tasya rogānurūpamanupānaṃ prayojyam| sthūlānāṃ madhūdakamāha-sthūlānāṃ tviti| madhumiśramudakaṃ-madhūdakam| śeṣaṃ purvavat| śoṣe māṃsarasamāha-śoṣa iti| śoṣe-śuṣyati dehe| yadāha khāraṇādiḥ-"kṛśakṣīṇāmayonmuktapuṣṭivarṇabalārthinām| madyastrīśramanityānāṃ śuṣyatāṃ ca raso hitaḥ||" iti| māṃsāśināṃ mandāgnīnāṃ ca madyamāha-madyamiti| tacca madyocitānāmeva| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/426)- "madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam| amadyapānāmudakaṃ falāmlaṃ vā praśsyate||" iti| vyādhyādiṣīṇādīnāṃ kṣīramāha-vyādhyauṣadheti| laṅghanaṃupavāsaḥ| karma-ceṣṭā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">viparītaṃ yadannasya guṇaiḥ syādavirodhi ca| anupānaṃ samāsena, sarvadā tatpraśasyate||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annasya-bhaktavaṭakādeḥ, yadviparītaṃ guṇaistadanupānaṃ sadā praśasyate| yathā,-snigdhasya rūkṣam, rūkṣasya snigdham, śītasyoṣṇam, uṣṇasya śītam, madhurasyāmlam, amlasya madhuramityādi| nanu, evamurarīkriyamāṇe kṣīrasya kṣaireyādervā takracukrādīnāmamlānāmanupānatvaṃ prāptamityāha-guṇairityādi| viparītaguṇamapi yadavirodhi tadevānupānaṃ sadā hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuktānupānavibhāgopāyamāha-viparītamiti| yat-dravyaṃ, yasyānnasya guṇaiḥ kṛtvā viparītaṃ na ca tena saha viruddham, tattadannasyānupānam| samāsena-sāmānyena, viśeṣatastu sātmyādiparyālocanayā svayamūhyam| anupānasya nityasevyatvamāha-sarvadeti| tat-anupānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">anupānasya kiṃ karma ? ityāha--------------------- anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅgatām| annasaṅghātaśauthilyaviklittijaraṇāni ca||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anupānamūrjādīn karoti| ūrjā-manaḥpraharṣaḥ| tṛptiḥ-prīṇanaṃ śarīrendriyasya, kṣāmatāviparīto'nnaguṇaḥ| tathā, vyāptiḥdravasya hi gamanam, na kaṭhinasya| dṛḍhāṅgatā-sthiraśarīratvam| tathā, annasaṅghātasya śaithilyam| viklittiḥ-vikledanam| jaraṇaṃ-pariṇāmaḥ| etāni ca karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anupānasya phalamāha-anupānamiti| ūrjāṃbalam| tṛptiṃ-sauhityam| vyāptiṃ-annasya sarvasrotonusaraṇam| annasaṅghātaśaithilyādīni ca| śaithilyaṃ-kāṭhinyanivṛttiḥ| viklittiḥ-śuṣkatvanivṛttiḥ| jaraṇaṃ-pākaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">evaṃguṇamapyūrdhvajatrvādiṣu na hitamityāha-------------- nordhvajatrugadaśvāsakāsoraḥkṣatapīnase| gītabhāṣyaprasaṅge ca svarabhede ca taddhitam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvaṃ jatruṇaḥ-ūrdhvajatru, tasmin ye gadāsteṣu tat-anupānaṃ, na hitam| tathā, śvāsādiṣu na hitam| gīta-bhāṣyayoḥ prakarṣeṇa saṅgaḥ-sātatyena sambandhaḥ, tasmin| tathā, svarabhede-svarasāde na taddhitam| ūrdhvajatrugadādīnāṃ hyanupānaṃ pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādyābhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvajatrugadādāvanupānaṃ niṣedhati-nordhvetyādi| vakṣaḥskandhayoḥ sandhī-jatruṇī, tayorūrdhvaṃ-ūrdhvajatru,-kaṇṭhādikapālantam, tatra ye gadāste-ūrdhvajatrugadāḥ| kāsotpatteḥ prāgapi niṣedhārthamuraḥkṣatagrahaṇam| gītabhāṣyayoḥ prasaṅgo-gāyanādhyayanādyabhyāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula">samprati yeṣāṃ pānameva na śasyate, tānāha--------- praklinnadehamehākṣigalarogavraṇāturāḥ| pānaṃ tyajeyuḥ---------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> praklinno deho yeṣāṃ āmavisarpādyārtānāṃ te pānaṃ tyajeyuḥ| mehādīnāmāturaśabdena pratyekaṃ sambandhaḥ| meharogādyāturāḥ pānaṃ-dravarūpaṃ tyajeyuḥ, na kevalamannasyopari yadanupānam| kharanāde coktam-"mehī plīhī vraṇī kuṣṭhī pāṇḍurjaṭharapīnasī| śoṣātisārī mandāgniḥ pānīyaṃ mandamācaret|| nordhvāṅgapavanāviṣṭe vāgvyāyāmahate na ca| kṣatorasi śvāsakāsahikkāvamyardite na ca|| niranne cordhvaroge ca na peyaṃ vāri śītalam|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> praklinnadehādīnāṃ pānamātraṃ niṣedhati-praklinneti| praklinnadehaḥ-kledabahulaśarīraḥ| mehādibhirāturāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------| ---------------sarvaśca bhāṣyādhvaśayanaṃ tyajet||54||</seg> pītvā, bhuktvā''tapaṃ vahniṃ yānaṃ plavanavāhanam| --------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caśabdo luptanirdiṣṭo'tra| sarvo'pi puruṣaḥ-svastho rogī ca, pītvā bhuktvā ca bhāṣyādīṃstyajet| tathā, ātapādīn pañca tyajet| tyajedityatrāpyanuvṛttyā yojyam| yānaṃ-rathādi| plavanaṃ-taraṇam| vāhanaṃ-aśvādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pānānantaraṃ bhāṣyādi niṣedhati-sarvaśceti| sarvaḥ-saṣiddhapāno'niṣidhāpāno vā, niṣiddhapānasyāpi pramādādavasthādivaśādvā pānaprasaktiḥ| bhojanānantaramātapādi niṣedhati-bhuktvā''tapamiti| yānaṃ-pabhdyāṃ gamanam| vāhanaṃ-aśvādibhiḥ| plavanaṃ-prataraṇam| gamanaṃ tu padaśatādūrdhvaṃ niṣiddham| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/486)- "tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet|" iti|</ab>
          <ab type="mula">"kāle sātmyam" (ślo. 35) ityuktam| bhojanasya tu kaḥ kālaḥ ? ityāha---------- prasṛṣṭe viṇmūtre hṛdi suvimale doṣe svapathage viśuddhe codgāre kṣudupagamane vāte'nusarati| tathā'gnāvudrikte viśadakaraṇe dehe ca sulaghau prayuñjītāhāraṃ vidhiniyamitaṃ, kālaḥ sa hi mataḥ|55| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne mātrāśitīyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āhāraṃ vidhinā-pūrvoktena " kāle sātmyaṃ śuci hitam" ityādinā niyamitaṃ prayuñjīta,-aśnīyādityarthaḥ| kadā ? mūtrapurīṣe prakarṣeṇa sṛṣṭe sati| na tu kiñcideva tyakta iti praśabdena dyotayati| tathā, hṛdaye suṣṭhu vimale-rasaśeṣakṛtagauravādirahite| tathā, doṣe-vātādau, svapathage-svamārgage, ajīrṇe hyāhāre'nnaśeṣeṇa ruddhagatayo vātādayaḥ svasthānaṃ na labharen, sujīrṇe tu svasthānasthāḥ syuḥ| udgāre ca viśuddhe-caśabdo'nuktasamuccayārthaḥ, srotomukheṣu ca viśuddheṣvityarthaḥ| kṣudupagamane-upagatāyāṃ kṣudhi| vāte'nusarati-anulomaṃ gacchati| tathā, agnau-kāyāgnau, udrikte-pākakṣame| tathā, dehe paṭvindriye suṣṭu laghau ca| kālaḥ sa hi mataḥ| hiśabda evārthe| sa eva kālo bhojanasya dṛṣṭaḥ, na tvato'pyūrdhvam| sa hyatikālaḥ, tatra bhuktamannaṃ vātaviṣṭabdhaṃ kṛcchrādvipacyate| tathā coktaṃ tantrāntare-"atītakāle bhuñjāno vāyunopahate'nale| kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ na ca kāṅkṣati|| kukṣāvādhmānamāṭopasādāṃśca kurute'dhikam|" iti| tasmātpūrvokte kāle bhojanamadyāditi| yamau nsau taḥ sasyādrasaravivirāmā dhīralalitā| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne mātrāśitīyādhyāyo'ṣṭamaḥ samāptaḥ|| 8||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhojabakālamāha-prasṛṣṭe viṇmūtra iti| prasṛṣṭe- pravṛtte| suvimale-atiprasanne| svapathage-svamārgagāmini| viśuddhe-mādhuryādirahite kṣudupagamane-bubhukṣotpattau| anusarati-anukūlaṃ pravartamāne| 'doṣe svapathage' ityanenaiva vātānulomye labdhe 'vāte'nusarati' iti vātānulomyasya prādhānyārtham| udrikte-atidītpe| viśadakaraṇenirmalendriye| sulagau-laghīyasi| vidhiḥ-śāstrokto niyamaḥ, tena niyamitaṃ-niṣiddhakāmacāram| nanu, yo yadā bhuṅkte sa tasya bhojanakālaḥ| kimanena ? ityata āha-kāla ityādi| hi-yasmāt, saḥ-tahāvidhaḥ prasṛṣtaviṇmūtratvādiviśiṣṭo, bhojanakālo bhataḥ ācāryāṇām, na kevalaḥ| tasmāt prasṛṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭe svakāle bhuñjīta| iti bhojanaprakriyā| saṅgrahe tu (su.a. 10)- "vidhivihitamannapānamiṣṭendriyārthamāyatanamāyuṣo bruvate|tadāyattānihyojastejodhātvindriyabalapuṣṭituṣṭipratibhārogyādīni| tadindhanā cāntaragneḥ sthitiḥ, agnimūlaṃ ca dehadhāraṇamiti| athātmavān svabhāvasaṃyogasaṃskāramātrādeśakālopayogavyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśeṣaṇāṃ svāsthyāsvāsthyafalānāṃ hetubhūtāḥ samīkṣya hitamevānurudhyeta| tatra svabhāvato-divyodakaraktaśāliśaṣṭikamudgaiṇalāvādayo laghavaḥ, kṣīrekṣuvrīhimāṣānūpamiṣādayo gurava ti| te khlvapi saṃyogādiviśeṣairanyathātvaṃ pratipadyante| tatra saṃyogo nāma-dvayorbahūnāṃ vā saṃhatībhāvaḥ| sa viśeṣamārabhate yannaikaikaśo dravyāṇi| saṃskārustu-toyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyate| mātrā punaḥ-piṇḍaparimāṇataḥ samudāyena pratidravyāpekṣayā cāhārarāśiḥ| deśo-dravyasyopayoktuścotpatyavasthāne| tatra punarupayoktā svasthāturatvataḥ prakṛtibhedataśca| ajīrṇe hi pūrvasyāhārasyāpariṇato rasa uttareṇopasṛjyamānaḥ sarvān doṣān prakopayatyāśu| jīrṇe tu svasthānastheṣu doṣeṣu vātānulomye sṛṣṭeṣu vātamūtrapurīṣavegeṣu viśuddheṣūdgārahṛdayasrotomukheṣu viśadakaraṇe laghuni śarīre'gnāvurdīrṇe jātāyāṃ bubhukṣāyāmabhyavahṛtamannamapradūṣayaddoṣānāyurbalavarṇānabhivardhayati| kevalamayameva kālo bhojanasya| atītakālaṃ punastadvtaviṣṭabdhaṃ kṛcchrādvipacyate| karśayatyannaruciṃ ca punarupahanti| upayogavyavasthā-nāsnāto na digvāsā naikavastradhṛk na malinavasano nāhutvā nājapitvā nānirūpya devatābhyo na pitṛbhyo nādatvā'gramagnaye na gurūbhyo nātithibhyo nābhyāgatebhyo śvavayaḥ śvapacebhyaḥ| pratyavekṣya cāśritopāśritānapi tiraścaḥ parigṛhītān praśastadeśakālopakaraṇayuktaḥ sragvī vibhūṣitaḥ sugandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadano'bhimarasahāyaḥ keśamakṣikādyajuṣṭamanindyamanindrannaninditaṃ punarnoṣṇīkṛtaṃ nātyuṣṇamanupadagdhaṃ susiddhamalolo nāsātmyaṃ nāviditaṃ nāviditāgamaṃ nātiprage nātisāyaṃ nākāśe nātape nāndhakāre nādho vṛkṣasya na śayyāstho nonnamya pradeśinīṃ na pātre bhīnne nāsaṃvṛte na maline na bhāvadūṣite na cāsanasthite na hastasthe na haste| prāṅmukhaḥ sumanāḥ śucibhaktākṣudhitānukūlajanopahitaṃ hitamannamaśnīyāt| na paryuṣitamanyatra māṃsopadaṃśaśuṣkaśākafalabhakṣyebhyaḥ| nāśeṣamanyatra dadhimadhughṛtasalilasaktuśuktapāyasebhyaḥ| api ca| snigdhaṃ laghūṣṇamavilambitamanatidgutamajalpannahasaṃstanmānāḥ samīkṣya samyagātmānam| snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti koṣṭaṃ pariśodhayanti dhātūnna vikurvate, kṣipraṃ jīryantyanilamanulomayanti| tathā, snigdhaṃ dṛḍhīkarotīndriyāṇyupacinoti śarīramapacinoti jarasaṃ, balamabhivardhayati, varṇaprasādamabhinirvartayati| laghu ca punaḥ svābhādibhirannamapratipīḍayaddoṣānavyayaṃ pariṇāmameti, vipannamapi cālpadoṣaṃ bhavati| uṣṇaṃ ca punarjanayati rucimupaśoṣayati śleṣmāṇam| vilabitaṃ tu bhuñjāno na tṛtpimabhigacchati bahu ca bhuṅkte śītībhavati cānnajātaṃ viṣamapākaṃ ca bhavati| atidrutaṃ tu bhuñjānasya jalpato hasato'nyamanaso vā bhavedutsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ guṇadoṣāvibhāvanaṃ ca| samīkṣya samyagātmānamiti mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti vā nityamapramattaḥ pratyavekṣeta| tatra sātmyaṃ nāma sahātmanā bhavati, atastadaucityādupaśeta ityeke| sātmyaviparītamanupaśayādasātmyam| anye punaḥ prakṛtivayodeśartudoṣavyādhivaśena sātmyaṃ bahuvidhamicchanti| te hyupaśayamātramaṅgīkṛtya viparītaguṇamapyupacāreṇa sātmyamācakṣate| tulyaguṇaṃ cānupaśayādasātmyam| sātmyaṃ tu pravarāvaramadhyavibhāgena trividham| tatra sarvarasaṃ pravaram, ekarasamavaram, madhyamaṃ tu madhyameva| teṣu pravaraṃ samadoṣasyopadiśanti| itareṣāmapi krameṇa sātmyamapi cāhitaṃ pādena pādapādena vā vivarjayedityuktaṃ prāk| tatra yadāhārajātaṃ samān dhātūnanuvartayati, viṣamāṃśca samīkaroti, tatsamāsato hitam| viparīramahitam| tatpunarmātrāyogādivaicitryādaniyamapi yathopadeśaṃ yathābhūyiṣṭhaṃ ca śīlayet pariharecca| bhuñjānastu peyāyūṣarasāmlavyañjanāni rājateṣu pātreṣu nidadhyāt| pariśuṣkapradagdhānyuṣṇaṃ ca payaḥ sauvarṇeṣu| khalakaṭvarakāmbalikān kāṃsyeṣu| rāgakhāṇḍavasaṭṭakān vajravaiḍūryavicitreṣu| dhṛtamāyase| payaḥ suśītaṃ tāmramaye| pānīyaṃ pānakāni ca mṛddhemasphaṭikakācamayeṣu| odanaṃ ca vistīrṇe manorame vimale'nyatame sthāle| anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṃ syāt| api ca| dakṣiṇapārśve bhakṣyaṃ sthāpayet, savye peyaṃ lehyaṃ mukhoddharṣaṇapiṇḍīṃ ca, madhye bhojyamiti| yathāgnisātmyaṃ tu prāgdravamupaśuṣkaṃ vā'śnīyāt| prāgeva tu guru svādu snigdhaṃ ca, madhye'mlalavaṇam, ante rūkṣaṃ dravamitararasayuktaṃ ca| tatra mandāgrerdravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo'nyadapyupayuktaṃ samyakpākameti| anupānaṃ tu salilameva śreṣṭham, sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayogācca| tacchītaṃ dadhimadhugodhūmayavapiṣṭamayeṣu sarveṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayośca| uṣṇaṃ piṣṭhamayeṣvabyeṣu ca durjareṣu hemantaśiśirayośca, dravadravyavijñānīyaṃ cekṣeta| kṣīraṃ śāliṣaṣṭikayostathopavāsādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklinnabālavṛddheṣu| māṃsarasaḥ śoṣādiṣu| vāte tvāmlāni ca| pitte śarkarodakam| trifalodakaṃ tu sakṣaudraṃ śleṣmaṇi, prāyaśaścākṣigalarogeṣu| mastveva vā dadhni kūrcikākilāṭayośca| madyaṃ māṃseṣu falāmlamambu vā, āsavāṃsca vividhān vibhajya prayojayet| viśeṣatastu madhvāsavān grāmyeṣu, tīkṣṇān phalāsavān vanyeṣu, nyagrodhādiphalāsavān viṣkireṣu, arkaśeluśirīṣakapitthāsavān bileśayeṣu digdhahateṣu ca, amlakaphalāsavān prasaheṣu, kāsekṣupadmabījaśṛṅgāaṭakaserukamṛdvīkāmadirāsavān kṣaudrayuktaṃ vā śītamudakamudaśvidvā mahāmṛgeṣvaudakeṣu ca, surāṃ pratudeṣu| varjyaṃ tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasekahidhmāsvarabhedoraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca| teṣāṃ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādya tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt| teṣāṃ-niṣiddhānupānānām| tataḥ pāṇigatamannamanyenāpanīya dantāntarasthaṃ ca śanaiḥ śodhanena lepagandhasnehāpanodamācānto'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanetrastāmbūlādikṛtavadanavaiśadyo dhūmapānādihṛtordhvakaphavegaḥ padaśatamātraṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet| dravottarabhojanāstu sukhaśayyāṃ nātiseveta| āhārapariṇāmakarāḥ punarime bhāvāḥ| tadyathā,-ūṣmā vāyuḥ kledaḥ snehaḥ kālaḥ samayogaśca| tatroṣmā pacati, vāyurapakarṣati, kledaḥ śaithilyamāpādayati, sneho mārdavaṃ janayati, kālaḥ sarvavapurvyātpimabhinirvartayati, samayogastveṣāṃ pariṇamadhātusāmyakaraḥ sampadyate| samayogasya punaḥ kāraṇānyucito hitaśca dehasaṃskāro'bhyavahāraśceṣṭā śayanaṃ saumanasyaṃ ca| pariṇāmatastvāhāraguṇāḥ śarīrajaguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ| viruddhāstu vihitāśca virodhibhirvihanyuḥ śarīramiti| bhavanti cātra| aukulābhyoṣapṛthukān sipiṣṭakṛtatandulān| na jātu bhuktavānadyanmātrayā'dyātsukāṅkṣitaḥ|| śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇotkaṭam| tyajedekarasāsātmyaṃ guru śuṣkaṃ ca bhojanam|| vakṣyate yannidānādau sarvadoṣaprakopaṇam| atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi hibharūkṣaṇam|| tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ|| mandānalabalārogyanṛpeśvarasukhātmasu| yojyaḥ kramo'yaṃ satataṃ nāvaśyamitareṣu tu|| karoti rūkṣaṃ balavarṇanāśaṃ tvagrūkṣatāṃ vātaśakṛnnirodham| snigdhaṃ tvatiśleṣmacayaprasekahṛdgauravālasyarucipraṇāśān|| atyuṣṇamannaṃ madadāhatṛṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam| śītaṃ tu kāsārucivahnināśahṛllāsaviṣṭambhanaromaharṣān| atisthiraṃ mūtraśakṛdvibandhamatṛptimavyāptiśīghrapaktim| atidravaṃ pīnasamehakāsasyandān karotyagnibalaṃ ca hanti|| atimadhuramanalaśamanaṃ bhuktamasātmyaṃ na piṣṭaye vapuṣaḥ| atilavaṇamacakṣuṣyaṃ tīkṣṇātyamlaṃ jarā sākṣāt|| iti vidhimavalambya yo'nnapānaṃ balamivavigrahavatsadopayuṅkte| tanumapi rujāmanāpya vrajati naraḥ sa samāśatasya pāram||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| mātrāśītiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 8||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.1.9">
          <head>dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvamannapānādidravyaikadeśaḥ prāyopayogavānnirdiṣṭaḥ, tasya cāhāravidhermātrā copadiṣṭā| samprati dravyarasavīryavipākādayo vācyāḥ| annapānaṃ hi rasavīryavipākādīn parīkṣyopayoktavyam, nānyathā| tasmānmātrāśitīyādhyāyādanantaraṃ dravyādivijñānīya ārabhyate-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dravyamādiryeṣāṃ te dravyādayaḥ| ādiśabdena rasavīryādiparigrahaḥ| dravyādīnāṃ vijñānaṃ-avagamaḥ, tasmai hitaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaiścaturbhiradhyāyairāhāra uktaḥ| sa cānantaviśeṣatvāt tāvatā jñātumaśakyaḥ, ato'śeṣasaṅrahārthaṃ dravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvāḥ sāmānyato vācyāḥ| te cāsminnadhyāye| ata evāyaṃ dravyādivijñānīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">tatra dravyasya rasādibhyaḥ prāṅnirdeśaḥ, prādhānyāt| prādhānyaṃ ca svayameva granthakṛt pratipādayannāha---- dravyameva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ, te hi tadāśrayāḥ| --------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasādīnāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| rasavīryādīnāṃ madhye dravyameva pradhānam| kutaḥ ? te-rasādayo, hi-yasmāt, tadāśrayāḥ-tadeva dravyamāśrayo yeṣāṃ ta evam| ata eva kevalā rasādayo nopalabhyante| tasmāt dravyaṃ pradhānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra dravyasya prādhānyamāha-dravyameveti|| rasādibhyo dravyameva pradhānam| hi-yasmāt, te-rasādayaḥ, tadāśrayāḥ-dravyādhiṣṭhānāḥ| etenaiva rasādyāśrayo dravyamityuktaṃ bhavati| prādhānyakathanaṃ dravyajñāne tātparyārtham| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 17)-"yasmād dṛṣṭo yavaḥ svādurgururapya nilapradaḥ| dīpanaṃ śītamapyājyaṃ vasoṣṇā'pyagnisādinī|| kāṭupako'pi pittaghno mudgo, māṣastu pittalaḥ| svādupāko'pi, cayakṛtsnigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam|| rase svādau yathā caitattathā'nyeṣvapi dṛśyate| vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam|| kurute dadhi gurveva vahniṃ pālevataṃ na tu| kapitthaṃdāḍimaṃ cāmlaṃ grāhi, nāmalakīphalam|| kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī, na harītakī| apradhānāḥ pṛthak tasmādgasādyāḥ saṃśritāstu te|| prabhāvaśca yato dravye, dravyaṃ śreṣṭhamato matam|" iti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| pañcabhūtātmakaṃ tattu--------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| yattadośca nityābhisambandhāt yadityetadanuktamapyarthāllabhyate| tenāyamarthaḥ,-yat rasādīnāmāśrayabhūtaṃ kāryaṃ dravyaṃ-harītakyādi sthāvaraṃ, chāgādi vā jaṅgamaṃ, tat pañcabhūtātmakam, na tu yatkāraṇaṃ dravyamākāśādi| tasya hi pañcabhūtātmakatve satyākāśādīnāṃ pṛthaktvenātmalābho na syāt| tataścedamākāśaṃ nāma mahābhūtam, idaṃ pṛthvī nāma mahābhūtamiti gadituṃ na pāryeta, sarvasya pañcamahābhūtātmakatvāt| na ca yatkāraṇaṃ tatkadācit kāryaṃ syāt| tasmāt kāryadravyasyaiva pañcamahābhūtātmakatvam, na kāraṇadravyasyā''kāśādeḥ| munistu (ca. sū. a. 1|47)- "khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|" iti navadhā dravyamuktvā tallakṣaṇaṃ vyadhīta| yathā (carake sū. a. 1|50)- "yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat| taddravyam" iti| asyārthaḥ,-yatra karma-parispandalakṣaṇaṃ saṃyogaviyogakāraṇam, samavetaśca guṇaḥ-yatra śabdādayo gurvādayo vā| buddhirvā parādayo vā samavetāḥ, yacca kāraṇaṃ samavāyi taddravyamucyate| samavāyīti| yatkāraṇamapṛthagbhavati tatsamavāyikāraṇam| yathā,-tantavaḥ paṭasya| etāni karmaguṇāśrayitvasamavāyikāraṇatvāni yadyapi sarvāṇi sarvasmin dravye na vidyante, tathā'pi yadyatra sambhavati tatra tena tasya dravyasya dravyatvaṃ kalpyam| tadyathā,-manasaḥ karmaguṇāśrayitvena, vāyvādīnāṃ tu karmaguṇāśriyatvena samavāyikāraṇtvena ca| nanu, ākāśādīni kāraṇadravyāṇīti kathamuktam ? yāvatā''kāśasya dravyatvameva nāstīti kecit| tānbrūmahe| jaladheriva pratyakṣeṇaivāsya nīlarūpatopalabdherastitvaṃ siddham| tathā, kavayo'pi nīlatvamevāsya varṇayanti| yathā karṇāṭasya-"vipulapulinā hṛdyā nadyo vahantyatinirmalāḥ kamalasubhago vāyurghrāṇaṃ vilambati māṃsalaḥ| navajaladharacchāyāvāsādivāciranirgato vahati śaśabhṛnnīlasnigdhe nabhasyavadātatām||" iti| tathā ca bāṇasya-"dhautāśani nabhasi" iti| tadetaddūṣayanti| tathā hi,- dūrāt bhrāntimātreṇaiva nīlarūpatvamasyopalabhyate| yathā-girervividhavarṇasyāpi dūrānnīlatvapratītiḥ| yatkavīnāṃ varṇanaṃ tatsādṛśyaleśena niṣpramāṇameva sambhāvyate| tathā ca tejasaḥ śuklatvaṃ varṇayanti| na ca śuklatvametasyopapadyate, nirākāratvāt| tasmānnīlarūpatvamākāśasyānupapannam| api ca, yadyākāśasya nīlarūpatā syāt, tadā nīlarūpaṃ bhavannabhaḥ| na ca syātsnigdhanīlarūpatvaṃ nabhasaḥ| nanu, darśanavaicitryādasya rūpavattvamupapannam| yathā,-puruṣaḥ śarādeṛujutāṃ didṛkṣurekaṃ cakṣurnimīlyāparaṃ conmīlya tāmupalabhate, na tu nayanayugalena| tadvatsannikṛṣṭe gaganarūpasyānādānam, viprakṛṣṭe tu grahaṇaṃ syāditi| na caitadyuktam| yato rūpavattve'bhyupagamyamāne sparśavattvamasya prasajyeta, rūpasya sparśena nityasambandhāt| sparśavattve ca satyākāśatvameva na syāt| ato na rūpavadvyoma| anye tvevaṃ manyante| pavanavadākāśasyāvasthā'stu| yathā kila pavanaḥ sparśavān, na ca tasmin rūpaṃ sambhavati| tathaivākāśo rūpavān, na ca sparśavāniti| tadidamanavagatapadārthasvarūpāṇāṃ vilapanam| tato yatra rūpaṃ tatrāvaśyaṃ sparśaḥ, na tu yatra sparśastatrāvaśyaṃ rūpam| tasmānna nabho rūpavanna ca sat (sparśavat)| atrocyate| paramārthadarśibhiryadupādāyotpattiḥ kathyate, tadasti| yathā,-pṛthivyādi| uktaṃ ca-"akṣarāt khaṃ tato vāyustasmāttejastato jalam| udakāt pṛthivī jātā bhūtānāmeṣa sambhavaḥ||" iti| tasmādākāśaṃ dravyamasti| api ca, ākāśamupadāya yativṛddhiprasavādiviśeṣopalabdherākāśasyāstitvam| yathā,-rūpopalabdhiviśeṣasambhavānumitaṃ cakṣuḥ| api ca, ākāśābhāve hyekaghanatvaṃ jagataḥ syāt| tathā, śabdākhyasya guṇasyānyathā'nupapattyā'styākāśamiti| nanu, vāyordravyatvaṃ nāsti, tatsvarūpagrāhakapramāṇābhāvāt| sparśopalabdhervāyorastitvamucyata iti cet tadapi na, yato'dhunaivoktaṃ khādvāyuriti| gaganasya ca sparśābhāvāt vāyorapyasparśavattvam, kāraṇaguṇapūrvakatvātkāryasya| naitadasti| kāryasyobhayātmakatvadarśanāt| kāraṇaguṇapūrvakaṃ kāryaṃ dṛṣṭamakāraṇaguṇapūrvakaṃ ca dṛṣṭam| tatra kāraṇaguṇapūrvakaṃ tāvadyathā,-tantuśvetatvapūrvakaṃ paṭe śvetatvaṃ dṛṣṭam| akāraṇaguṇapūrvakaṃ ca dṛṣṭam, yathā-haridrākṣārasaṃyogādraktatā| tasmādasparśādākāśādutpanno vāyuḥ syādeva sparśavān| nanu, evamapyagnijalapṛthivīṣvapi sparśaviśeṣasambhavāt agnyādisamavāya eva vāyurvyavahriyate na tu tadvyatirikto vāyurasti| atrocyate| satyamanalādīnāmapi sparśo'sti, kintu vilakṣaṇa evāsau| tathā hi,- tejasaḥ sparśo rūpaikārthasamavāyī| apāṃ sparśo rūparasābhyāṃ samavetaḥ| pṛthivyāḥ sparśo rūparasagandhasamavetaḥ| yastu vāyoḥ sparśaḥ, sa patracalanaśākhābhañjanādikarmasamavāyī| sa naiṣāmagnyādīnāṃ dṛṣṭānāṃ nāpyadṛṣṭānāmātmagikkālādīnām| guṇāśca sarve dravyāśrayā dṛṣṭāḥ, rūpādaya iva paṭādiṣu| tasmādvāyorviśiṣṭasparśavattvādastitvamanumīyate| tathā, pavanasya tatkarmopadeśādastitvam| yasya tattvadarśibhiḥ karmopadiśyate, tadasti| yathā,- kaphādivadvātasya ca karmopadiṣṭam (hṛ.sū.a. 12|49)- "sraṃsavyāsavyadhasvāpa" ityādi| tasmādasti vāyurdravyamiti| agnirdravyaṃ nāsti, indhanavyatirekeṇānupalabdheḥ| atrocyate| tattvadarśibhiragnerdravyotpattihetutvenopadeśādastitvam| tathā cehaiva vakṣyati (ślo. 8)- "āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam|" iti| nanu, yuktaścaturṇāṃ pṛthivyāpastejovāyūnāṃ bhūtānāṃ sāvayavatvāt dravyeṣūtkarṣāpakarṣasanniveśaḥ, kvaciddravye kasyacidbhūtasya pramāṇataḥ prabhāvataścāvayavānāmuktarṣāpakarṣasadbhāvāt| ākāśasya tu niravayavatvātsūkṣmatvādekatvāccotkarṣāpakarṣasanniveśo na yuktaḥ| yuktamāha bhavān| kintu sāvayavānāmeva dravyāṇāṃ ye'vayavāḥ kvacitpāṣāṇādau saṃhatāstathā'vatiṣṭhante| yathā tatra dravye kāṭhinyasya prakarṣo bhavati| tatra cākāśamapakṛṣyate| anibiḍāvayave tu sanniveśe ākāśaḥ prakṛṣyate| tadevamanayā yuktyā''kāśasyāpi nyūnādhikabhāva upapannaḥ| atha kena mahābhūtena kathaṃ kṛtvā''rabdhaṃ taddravyamityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravyabhedānāha-pañcabhūtātmakamiti| pañca saṅkhyākāni bhūtānyeva ātmāno yasya tattathā, pārthivādibhedāt pañcadhetyarthaḥ| kāryakāraṇayorabhedopacārāt bhūtaśabdena bhautikamucyate| dravyamityanuvartate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| ---------------------kṣmāmadhiṣṭhāya jāyate||1||</seg> <seg type="unit" n="2">ambuyonyagnipavananabhasāṃ samavāyataḥ| tannirvṛttirviśeṣaśca vyapadeśastu bhūyasā||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthvīmādhārīkṛtvotpadyate| evaṃ pṛthivyākhyena bhūtenā''dhāratvenopakṛtya tena tadārabdhaṃ dravyamityucyate| tathā, ambu-salilaṃ, yoniḥ-kāraṇaṃ, yasya tadambuyoni dravyam| evaṃ jalaṃ nāma mahābhūtaṃ rasavattvādyonitayopakṛtya tena tadārabdhamityucyate| [muninā'pyuktam (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| amīṣāṃ dravyādīnāmāśrayakarmaṇorbhedaścintyaḥ|] tathā, agnipavananabhasāṃ samavāyāt-apṛthagbhāvāt, tasya-dravyasya, nivṛttiḥ-niṣpattiḥ| tathā, tasya dravyasya yo viśeṣaḥ-idamanyadidamanyaddravyamityevaṃrūpo nānāsvabhāvaḥ, so'pyagnipavananabhasāṃ samavāyāt| evamagni pavananabhobhiḥ samavāyikāraṇatvainopakṛtya tairetaddravyamārabdhamityucyate| evaṃ ca sarvaṃ kāryadravyaṃ pañcamahābhūtātmakam, pañcabhirmahābhūtairārabdhatvāt| nanu, yadi pañcamahābhūtātmakaṃ dravyaṃ tatkathamucyate pārthivamidaṃ dravyamidamāpyamityāha- yatra dravye yadbhūtaṃ bhūyiṣṭhamadhikṛtam, tena tasya vyapadeśaḥ-saṃjñā bhavati| yathā,-pṛthivyā'dhikayotpāditaṃ dravyaṃ pārthivam| evamāpyaṃ taijasaṃ ca vedyam| tadevaṃ sarvaṃ dravyaṃ pañcabhūtātmakaṃ sthitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravyotpattimāha-tattviti| tat-dravyam, kṣmāṃ-pṛthivīm, adhiṣṭhāya jāyate, mṛdamiva ghaṭaḥ, upādānakāraṇaṃ pṛthvītyarthaḥ| ā raṃ-ambu-udakaṃ, yoniḥ-vipariṇāmakāraṇaṃ yasya tadambuyoni| yathā,-ghaṭe niṣpādye mṛdaḥ piṇḍībhāvādau| agnyādīnāṃ sambandhāt tannirvṛttiḥ-sampūrṇāvayavatvam, kāṭhinyakriyāvakāśādidānena| viśeṣaḥ-parasparam, so'pi tata eva| yathā,- piṇḍībhūtāyā mṛdo maṇikakarakaśarāvādibhedaḥ| ā raṃ-sarveṣāṃ pañcabhutātmakatvādabhede prāpte bhedahetumāha-vyapadeśa iti| vyapadeśaḥ-idaṃ pārthivamidamāpyamityādi bhedena vyavahāraḥ| sa bhūyasā-adhikena bhūtena, yatra yasyādhikyaṃ tasya tena vyapadeśaḥ|</ab>
          <ab type="mula">tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt| ----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmādbhūtasaṅghātasambhavāt kāraṇāddravyaṃ naikarasaṃ-api tvanekarasam| evaṃ dravyavadrasasyāpi bhūtasaṅghātasambhavatvam| ata eva pratidravyaṃ madhurādirasasya nānāsvādopalambhaḥ| tathā ca, drākṣā'kṣoḍakṣīrekṣukṣaudragokṣurādau dravye satyapi mādhurye'paro'para āsvāda upalabhyate| evamamlānāmapi mātuluṅgadhānyāmlādīnāṃ dravyāṇāṃ nānāsvādopalambhaḥ| evaṃ lavaṇādīnāmapi vedyam| api caiṣāṃ drākṣādīnāmanekarasatvamāsvādaviśeṣādanumīyamānaṃ bhūyasā rasenānyarasābhibhavaṃ kṛtvā vyapadiśyate idaṃ madhuramidamamlādyanyatamam, mahābhūtavat| yathā,-sarvaṃ dravyaṃ pañcamahābhūtātmakaṃ bhūyasā mahābhūtenānyamahābhūtābhibhavaṃ kṛtvā yathā tena vyapadiśyate pārthivamidamāpyamidamiti| nanu, dravyanirṇaye prakṛte pāñcabhautikaṃ yadeva dravyaṃ pratijñātaṃ tadeva "tasmāt" ityādinā nigamagranthenātivāhayituṃ yuktam, na punaraprastutamanekarasatvam| tasmādatraivaṃ granthaḥ kartuṃ nyāyyaḥ-"tasmānnaikabhūtajaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti| atrocyate| ṣaṇṇāmapi rasānāṃ yonirudakam| tataścaikasyaiva mahābhūtasyodakasaṃjñasya rasakāraṇatvaṃ prāptaṃ nānyeṣām, nīrasatvāt| iti kṛtvā na bhūtasaṅghātasambhavatvaṃ rasasya| ityevaṃvidhāmāśaṅkāmapaninīṣurbhūtasaṅghātasambhavatvaṃ rasasya caikenaiva prayatnena "tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti jagāda| muniścāta eva rasasya bhūtasaṅghātasambhavatvaṃ spaṣṭaṃ kṛtvovāca| yathā (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nivṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| evaṃ bhūtasaṅghāto rasānāṃ dravyāśritānāmapi sambhavakāraṇam| etacca rasabhedīye savistaraṃ kathayiṣyāmaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarveṣāṃ dravyāṇāṃ sarvadharmatvamāha-tasmāditi| tasmāt-sarvabhūtārabdhatvāt sarvamapi dravyaṃ naikarasaṃ-anekarasam, sarvadharmamityarthaḥ| rasaśabdo'tra dharmamātropalakṣaṇaḥ| sarvabhūtārabdhatve'pyekarasatve ko doṣaḥ ? ityāśaṅkyāha-bhūta saṅghātasambhavāditi| rasānāmapi bhūtasamudāyādutpatteḥ| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 10/1)-"dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ|" iti| sati ca kāraṇe kāryeṇāvaśyaṃ bhāvyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">--------------------------------------------------| naikadoṣāstato rogāstatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ||3||</seg> avyakto'nurasaḥ kiñcidante vyakto'pi ceṣyate| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yataḥ sarvaṃ dravyamanekarasam| tataḥ-tasmātkāraṇāt, ekadoṣā rogā jvarādayo na bhavanti, api tvanekadoṣāḥ, tridoṣā ityarthaḥ| atrāpi "vyapadeśastu bhūyasā" ityadhyāhāryam| tena tridoṣātmake'pi jvare vātādhike vātajvara evaṃ pittajvaraḥ śleṣmajvara ityevaṃrūpo vyapadeśa upapannaḥ| nanu, yadi sarvo jvaraḥ sannipātajaḥ, tatkimiti vakṣyati ? ayaṃ sannipātajvara iti| brūmahe| samaviṣamarūpaṃ śaktyutkarṣamāśritya yatra doṣā vartante sa sannipātajvara iti tantrakṛtā purastādvistareṇa pratipādayiṣyate| atha ko raso'nuraso vetyāha-tatretyādi| tatra-tasmin dravye, yo vyaktaḥ-sphuṭa upalabhyate, sa rasaḥ smṛtastantrakṛdbhiḥ| yaścāvyakto-asphuṭapratibhāso rasanendriyeṇopalabhyate, so'nurasaḥ| hīnārtho'trānuśabdaḥ, alpo rasa ityarthaḥ| na caitāvadevānurasalakṣaṇamityāha-kiñcidityādi| mukhakṣiptasya harītakyāderdravyasya rasanendriyeṇa kiñcidante vyakto'pyupalabhyate yaḥ so'pyanurasa iṣyate, munibhirati vākyaśeṣaḥ| ante ityanenaitadbodhayati,-ante-avasāne, na tvādāvāpātamātre na ca madhye| tayorhi rasasyaivopalambhaḥ| anuśabdasyātra paścādarthatvāt paścāt sphuṭo'pi kiñcidya upalabhyate so'pyanurasa ityarthaḥ| nanu, madhurādayo rasā gurvādiguṇayuktāḥ kathaṃ vaktuṃ pāryante| yato madhurādayo rasā guṇā gurvādayaśca guṇāḥ| na ca guṇānāṃ madhurādīnāṃ gurvādiguṇādhāratvamupapannam| tathā ca vaiśeṣikā:-"nirguṇā guṇāḥ" iti| tasmin paryanuyoga idamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tulyanyāyatvaprasaṅgāt sarveṣāṃ rogāṇāṃ sarvadoṣajatvamāha-naikadoṣā iti| rogā naikadoṣāḥ-sarve'pi rogāḥ sarvadoṣodbhavāḥ| kutaḥ? tata eva hetoḥ,-rogāṇāmapi bhūtasaṅghātasambhavāt| bhutasaṅghātasya tu triṣu doṣeṣu vibhaktatvāt| yathoktaṃ saṅgrahe (sū.a. 20)-"vāyvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ āgneyaṃ pittam, ambhaḥpṛthivībhyāṃ śleṣmā|" iti| bhūtasaṅghātaṃ vinā na doṣasaṅghātaḥ, taṃ vinā na rogotvapattiriti, ataḥ sarve rogāstridoṣajāḥ| kecittu sarvadravyāṇāṃ sarvarasatvena sarvadoṣasāmānyāt sarvadoṣakopanatvam, tato rogā naikadoṣā iti vyācakṣate| tadasat| sāmānyavadvaiparītyasyāpi sattvāt| sāmānyaṃ prayojakamiti cet na, doṣaghnadravyabhedābhāvaprasaṅgāt| vaiparītyamapi kvacit prayojakamiti cet na, sarvadoṣakopanatvaniyamavyāghātāt| sarvadoṣakopanānāṃ niyama iti cet na, vdyekadoṣakopanadravyābhāvaprasaṅgāt| bāhulyenaiva vyapadeśa iti cet na, dvidoṣakopanaikaśamanadviśamanaikakopanadravyābhāvaprasaṅgāt| siddhānte'pi sarveṣāṃ sarvadharmatvasvīkārānna doṣaghnādivibhāga iti cet na, tasya tasya dharmasya tatra tatra prayojakatvāt| tathā ca vakṣyati (ślo.22)-"kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||" ityādi| tasmātpūrvameva vyākhyānaṃ yuktam| sarveṣāṃ sarvadharmatvādiviśeṣe prāpte tannirāsārthaṃ dharmatāratamyamāha-tatra vyakta iti| tatra-dravye, kaściddharmaḥ sadyovyaktaḥ kaścidavyaktaḥ kaścidīṣavdyaktaḥ kaścidante vyaktaḥ| teṣvādyo rasākhyaḥ, itare trayo'nurasākhyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye||4||</seg> raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthivyādau-pṛthivyādimahābhūtārabdhe dravye, rasāśraye gurvādayo guṇāḥ paramārthata āśritāḥ, na tu raseṣu madhurādiṣu| yattu raseṣu vyapadiśyante tat sāhacaryopacārataḥ| saha caratīti sahacaraḥ, tasya bhāvaḥ sāhacaryam| yasminnevaguḍādau dravye madhuro rasa āśritastasminnapi guruguṇa āśritaḥ, iti madhurarasaguruguṇayoḥ sahacarabhāvaḥ| sāhacaryeṇa-tulyāśrayatvenopacāraḥ sāhacaryopacāraḥ, tasmātsāhacaryopacārato, gurvādayo guṇā raseṣu-madhurādiṣu vyapadiśyante| yathā,-gururmadhuro raso laghuramla ityādi| na punaḥ paramārthato raseṣu gurvādayaḥ santi| asti ca sāhacaryeṇa vyapadeśaḥ| yathā-ghṛtasahacareṇa ghṛtasthenāgninā dagdho ghṛtadagdha ityucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gurvādīnāṃ rasāśrayatvāddravyasyāsarvadharmatve prāpte parihāramāha-gurvādaya iti| gurvādayo guṇā dravya eva, na raseṣu | yastu madhuro guruḥ, amlo laghurityādi vyapadeśaḥ, sa sāhacaryopacārataḥ| ekasminnāśraye dvayoravasthānaṃ-sāhacaryam| sāhacaryameva kutaḥ? ityāha-rasāśraya iti| dravyaṃ hi gurvādīnāmiva rasānāmapyāśrayaḥ| ata ekāśrayatvātsāhacaryam, tena upacāraḥ-avidyamānasyāpyāśrayāśrayībhāvasyāropaḥ| nanu, kimetat rasāvdyatiriktaṃ dravyaṃ nāma ? ityata āha-pṛthivyādāviti| pṛthivyādiśabdābhilabhyaṃ dravyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------| tatra dravyaṃ gurusthūlasthiragandhaguṇolbaṇam||5||</seg> pārthivaṃ gauravasthairyasaṅghātopacayāvaham| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu pārthivādiṣu pañcasu dravyeṣu madhye, pārthivaṃ dravyaṃ gurvādiguṇotkaṭam| ulbaṇaśabdenaitat dyotayati,-pārthive dravye'nye'pi guṇāḥ santi, sarvadravyāṇāṃ pāñcabhautikatvāt| gurvādayastatrotkaṭāḥ| evamāpyādiṣu sarvaṃ yojyam| tathā, gauravādyāvahaṃ- gurutvādikṛdityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha dravyabhedān lakṣayarti| tatra pārthivaṃ lakṣayati-tatra dravyamiti| gurvādiguṇotkaṭaṃ gauravādikaraṃ ca pārthivaṃ dravyam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam| upacayaḥ-sthaulyam| guṇaśabdo'tra dharmavācī| ulbaṇagrahaṇa sarveṣāṃ sarvadharmatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------------| dravaśītagurusnigdhamandasāndrarasolbaṇam||6||</seg> āpyaṃ snehanaviṣyandakledaprahlādabandhakṛt| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āpyaṃ dravyaṃ dravādiguṇolbaṇaṃ snehanādikṛt |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āpyaṃ lakṣayati-dravaśīteti| dravādiguṇotkaṭaṃ snehanādikaraṃ ca dravyamāpyam| dravasāndrayoḥ parasparaviparītayorapyārdratvasāmānyādāpyatvam| vipyandaḥ-srotaḥsrāvaḥ| prahlādaḥ-tṛptiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| rūkṣatīkṣṇoṣṇaviśadasūkṣmarūpaguṇolbaṇam||7||</seg> āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āgneyaṃ dravyaṃ rūkṣādiguṇotkaṭaṃ dāhādikaram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āgneyaṃ lakṣayati-rūkṣatīkṣṇeti| rūkṣādiguṇotkaṭaṃ dāhādikaraṃ ca dravyamāgneyam| bhā-kāntiḥ| varṇo-gaurādiḥ| prakāśaḥ-ālokaḥ| pacanaṃ-pākaḥ| tadātmakatvaṃ kāryakāraṇayorabhedopacārāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------------| vāyavyaṃ rūkṣaviśadalaghusparśaguṇolbaṇam||8||</seg> raukṣyalāghavavaiśadyavicāraglānikārakam| ---------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyavyaṃ dravyaṃ rūkṣādiguṇolbaṇaṃ raukṣyalāghavādikaram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāyavyaṃ lakṣayati-vāyavyamiti| rūkṣādiguṇotkaṭaṃ raukṣyādikaraṃ ca dravyaṃ vāyavyam| vicāro-vividhā ceṣṭā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| nābhasaṃ sūkṣmaviśadalaghuśabdaguṇolbaṇam||9||</seg> sauṣiryalāghavakaram-----------------------| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābhasaṃ dravyaṃ sūkṣmādiguṇolbaṇaṃ sauṣiryādikaram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nābhasaṃ lakṣayati-nābhasamiti| sūkṣmādiguṇotkaṭaṃ sauṣiryādikaraṃ ca dravyaṃ nābhasam| sauṣiryaṃ sarandhratvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------jagatyevamanauṣadham| na kiñcidvidyate dravyaṃ vaśānnānārthayogayoḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-anena pañcamahābhūtārabdhena gurvādiguṇayogena dravyāṇāṃ, jagati-bhuvane'smin, anauṣadhabhūtaṃ na kiñcid dravyamasti,-api tu sarvameva dravyaṃ yatsikatāpāṃsvādikaṃ tadauṣadhaṃ,-cikitsitam| vaśānnānārthayogayoḥ,-arthaśca yogaśca-arthayogau, arthaḥ-prayojanam, yogo-yuktiḥ, yathā,-anayā yuktyauṣadhamidaṃ yojitamasya rogasya vijayāya syādanayā cāsya rogasyeti, nānāvidhau yāvarthayogau tayorvaśāt-sāmarthyāt, sarvamapi dravyamauṣadham, rogapratīkārahetutvāt| atha kiṃ dravyaṃ kimbhūtotkaṭaṃ bhavati ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravyamātrasyauṣadhatvamāha-jagatīti| evaṃ-uktena prakāreṇa, tasya tasya dravyasya tattadguṇayogatvāt jagati na kiñciddravyamanauṣadhaṃ vidyate-sarvameva dravyamauṣadham| kutaḥ? nānārthayogayorvaśāt,-arthaḥ-prayojanam, yogo-yojanā, nānāvidhāvarthayogau-nānārthayogau, tayoḥ| etaduktaṃ bhavati,-yadekasminnarthe nopayujyate tadevānyasminnupayujyate| yadekena yogena nopayujyate tadevānyenopayujyate| yathā,-atyantānupayukto'pi kharameṣādiviḍraso binduśaḥ śvāsakāsādau, atyantāpathyo'pi māpa iṇḍurīkṛtaḥ sanavanīto'rditādau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dravyamūrdhvagamaṃ tatra prāyo'gnipavanotkaṭam| adhogāmi ca bhūyiṣṭhaṃ bhūmitoyaguṇādhikam||11||</seg> iti dravyam rasān bhedairuttaratropadekṣyate| ----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvaṃ gacchatīti-ūrdhvagamam| khaprakaraṇe "gamerapyupasaṅkhyānam" iti khaḥ| prāyo-bāhulyena, ūrdhvagamaṃ dravyamagnipavanādhikaṃ bhavati| yathā,-madanaphalādi| bāhulya (prāyo) grahaṇāt agnisamīraṇotkaṭasyāpyadhogāmitvaṃ dṛṣṭam| yathā,-harītakyādeḥ, acintyaprabhāvatvāt| yathā,-sarpasya viṣamayatve'pi tatphaṇāmaṇerviṣaghnatvam| bhūyiṣṭhaṃ-prāyeṇa, bhūmitoyolbaṇaṃ dravyamadhogāmi bhavati| yathā,-trivṛtādi| yattu vyāmiśrātmakaṃ tulyakālamūrdhvādhodoṣaharaṇaṃ tadiha granthagauravabhayānnoktamapi vyāmiśrabhūtotkaṭaṃ dravyaṃ vyāmiśrātmakamiti sāmarthyalabdha evāyamarthaḥ| iti-parisamāptau, dravyaṃ prati yadvaktavyaṃ tanniṣpannamityarthaḥ| evaṃ dravye nirdiṣṭe rasā nirdeṣṭuṃ yuktā ityāha- bahuvaktavyatvāduttaratra-anantare'dhyāye, rasān bhedaiḥ-triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnaiḥ, upadekṣyate tantrakṛt| atha vīryasya vipakādibhyaḥ prādhānyāttaccarcāṃ prastauti-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhadvaividhyaṃ pañcavidhe dravye vibhajati| dravyamūrdhvagamamiti| dvividhamauṣadham,-śodhanaṃ śamanaṃ ca| śodhanaṃ dvividham,-ūrdhvagamamadhogamaṃ ca| tatrāgnipavanotkaṭamūrdhvagamam, bhūmitoyaguṇamadhogamam| pāriśeṣyādākāśotkaṭaṃ śamanam| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 41/6)-"ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanam" iti| gamanaṃ-gamaḥ| ūrdhvaṃ gamo'syāstīti ūrdhvagamam| prāya iti bhūyiṣṭhamiti ca vyabhicārārtham| yathā,-citrakavadagnipavanotkaṭāyā api dantyā virecanatvam, mṛdvīkāvadbhūmitoyaguṇādhikasyāpi madhukasya vamanatvam| saṅgrahe tu (sū.a. 17)-"vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam| śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk| tatsaṅgkare ca yato bāhulyena| tatsaṅkare-guṇasaṅkare, yato bāhulyena-yeṣāṃ guṇānāṃ bāhulyaṃ tairnirṇayaḥ| tathā, anilātmakaṃ grahi| analātmakaṃ dīpanapācanam| ubhayātmakaṃ lekhanam| bhūmyudakātmakaṃ bṛṃhaṇam|" iti| prakaraṇārthamupasaṃharati-iti dravyamiti| itiparisamāptau| kramaprāptasya rasasyānabhidhāne hetumāha-raso bhedairiti| uttaratra-uttarasminnadhyāye, upadekṣyate-vakṣyate, yato'sau bahubhirbhedairviśiṣṭaḥ, bahumedatvena bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyakaraṇamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------------| vīryaṃ punarvadantyeke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu||12||</seg> laghu rūkṣoṣṇatīkṣṇaṃ ca tadevaṃ matamaṣṭadhā| -------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dravyamuktam| vīryaṃ punargurvādīnaṣṭau guṇān dravyāśritāniti samācakṣate| tat-tasmāt, evaṃ-anena prakāreṇa, vīryamaṣṭadhā-aṣṭaprakāraṃ, gurvādivādināṃ matam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha vīryam| tatra paramataṃ darśayati-vīryaṃ punariti| eke-khāraṇādiprabhṛtayaḥ, gurvādīn guṇān vīryaṃ ca vadanti| evaṃ ca tadaṣṭadhā sammatam| suśrutastu gurulaghū vihāya viśadapicchilau paṭhati (sū.a. 40/5)-"kecidaṣṭavidhamāhuḥ,-uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">carakācāryaḥ punarevaṃ vakti------ -------------------------------------------------------| carakastvāha vīryaṃ tat kriyate yena yā kriyā||13||</seg> nāvīryaṃ kurute kiñcitsarvā vīryakṛtā hi sā| -------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yena-svabhāvena, yā kriyā kriyate-yatkarma niṣpādyate, tadvīryam| tadevaṃ yāvat kiñcidguṇajātaṃ dravye sthitaṃ tatsarvaṃ vīryameva| sarvaṃ karotītyata evāha-nāvīryamityādi| yanna vīryaṃ tanna kiñcitkaroti-na kāñcidapyarthakriyāṃ niṣpādayati, pratiniyataśaktipariṣvaktatvāt sarvabhāvānām| ata evāha-sarvetyādi| hiśabdo yasmādarthe| yasmātsarvā kriyā vīryakṛtā-vīryeṇa janitā| tato yanna vīryaṃ tanna kiñcitkurute|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> carakamataṃ darśayati-carakastvāheti| yena kriyate tat-vīryam, dravyakartṛke karmāṇi karaṇabhūtamityarthaḥ| katividhaṃ tat ? ityapekṣāyāmāha-yā kriyeti| yā kriyā yena kriyate tasyāṃ tadvīryam, yāvatyaḥ kriyāstāvantyeva vīryāṇītyarthaḥ| kutaḥ? ityāha-nāvīryamiti| avīryaṃ dravyaṃ na kiñcitkurute-vīryaṃ vinā kartṛtvaṃ nāstītyarthaḥ| kutaḥ? ityāha-sarvā vīryakṛtā hi sā| hi-yasmāt, sā-kriyā sarvo'pi vīryakṛtā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------------| gurvādiṣveva vīryākhyā tenānvartheti varṇyate||14||</seg> <seg type="unit" n="15">samagraguṇasāreṣu śaktyutkarṣavivartiṣu| vyavahārāya mukhyatvādbahvagragrahaṇādapi||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato vīryasyaiva karaṇasāmarthyaṃ tena kāraṇena gurvādiṣvevāṣṭāsu vīryākhyā anvartheti-anugatārtheti, bhaṇyate| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| gurvādiṣveva vīryasaṃjñā na tu rasavipākaprabhāveṣu [mandasāndrādiṣu vā]| kimbhūteṣu gurvādiṣu ? samagretyādi| samagrāśca te guṇāśca, teṣu sārāḥ-cirakālāvasthitayo gurvādaya eva| tathā ca, jāṭharāgnisaṃyogenāpi na madhurādirasavat svabhāvamete jahati| sarteḥ susthira iti ghañi sāraśabdaḥ| tathā, anyebhyo mandasāndrādibhyo guṇebhyo rasādibhyo vā gurvādayaḥ śaktyutkarṣavivartinaḥ| śakteḥ-sāmarthyasya, utkarṣaḥ-ādhikyam, viśeṣeṇa varto-vivartaḥ,-viśeṣeṇa bhavanam, śaktyutkarṣasya vivartaḥ, sa vidyate yeṣāṃ ta evam| kiñca, gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahārāya-vyavahārārtham, mukhyatvāt-anyebhyo guṇebhyo gurvādayaḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| tathā ca, (ślo. 4)-"gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye|" ityuktam, na madhurādayo guṇā iti| tasmāt gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahāramukhyatvaṃ rasādibhyaḥ| tathā, bahvagragrahaṇāt-bahugrahaṇādagragrahaṇācca, bahavo dravyarasādayo gurvādibhirgṛhītā bhavanti| tathā cāyurvedaśāstreṣu rasādibhyo gurvādīnāmagre grahaṇaṃ dṛṣṭam| yathā,-vātādidoṣaguṇanirūpaṇāyāṃ gurvādīnāmeva pūrvaṃ grahaṇam, na rasādīnām| tathā ca, "tatra rūkṣo laghuḥ" ityācāryo'paṭhadvāyvādilakṣaṇe (hṛ. sū. a. 1|11)| evaṃ gurvādīnāmevāgragrahaṇāt gurvādiṣveva vīryākhyā'nvarthā-anugatārtheti bhaṇyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nanu, evaṃ rasādīnāmapi vīryatvaprasaṅga ityāha-gurvādiṣviti| tena-carakeṇa, gurvādiṣveva vīryākhyā varṇyate| kutaḥ? amvartheti kṛtvā| itiśabdo hetau| yatasteṣu kriyamāṇā vīryasaṃjñā'nvarthā syāt| anvarthatvameva darśayati-samagretyādi| karaṇaṃ hi vīryam| karaṇaṃ ca sādhakatamam| sādhakatamatvaṃ ca gurvādīnāmeva| kutaḥ? samagraguṇasāratvāt| samagreṣu guṇeṣu madhye sthira (sāra)tvāt-cirasthāyitvāt, śaktyutkarṣavivartanāt-utkṛṣṭaśaktitvāt, vyavahārāya mukhyatvāt-loke śāstre ca mukhyatvena vyavahniyamāṇatvāt, bahnagragrahaṇāt-bahuguṇagaṇanāyāṃ prathamagrahaṇāt| vipāke'pi sthiratvasya, prabhāve'pi śakyutkarṣasya, mṛdukaṭhinādāvapi vyavahāramukhyatvasya, raseṣvapi bahvagragrahaṇasya darśanāt caturṇāmupādānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ataśca viparītatvātsambhavatyapi naiva sā| vivakṣyate rasādyeṣu, vīryaṃ gurvādayo hyataḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-asmācca kāraṇakadambakāt, viparītatvāt-vaiparityena sthitatvāt, na rasādayo vīryam| tathā hi,-rasasya sāratvaṃ nāsti, jāṭharānalasaṃyogavaśena rasāntarotpatteḥ| gurvādīnāṃ tu jāṭharāgnisaṃyogavaśenāpi nānyathābhāvaḥ| tathā ca na rasasya śaktyutkarṣavivartitvam,-yato rasasya gurvādyāhitaśaktereva svakarmaṇi sāmarthyam| vyavahārāya yathā gurvādermukhyatvaṃ yathā ca bahvagragrahaṇaṃ tathā prāgdarśitam| prabhāvaḥ-sarvātiśāyi dravyasvabhāvaḥ, tasya ca kriyānirvartanasāmānye satyapi vīryasaṃjñā pūrvoktāddhetorna pravartate| evaṃ vipākakarmaṇorapi cintyam| tasmāt rasādyeṣu sambhavatyapi-vidyamānā'pi, asadrūpeva sā vīryasaṃjñā na vivakṣyate-norarīkriyate| ādau bhavaḥ-ādyaḥ| digāditvādyat| rasa ādyo yeṣāṃ-prabhāvādīnāṃ, ta evaṃ teṣu| vīryamityādi| hiśabdo yasmādarthe| yata evaṃ sā-vīryasaṃjñā, sambhavatyapi rasādiṣu vaiparītyānna vivakṣyate, ato gurvādaya eva vīryam, na rasādayaḥ |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> etacca rasādiṣu nāstīti darśayati-ataśceti| sā-vīryākhyā, rasādiṣu sambhavatyapi-vidyamānāpi, na vivikṣyate, anudarā kanyetivat| kriyānirvartanasāmānyātsatyapi vīryatve rasādayo vīryatvena na vyavahniyanta ityarthaḥ| kutaḥ? ato-hetucatuṣṭayāt, viparītatvāt| siddhamarthamapanudati-vīryamiti| hi-sphuṭam, ataḥ-kāraṇāt, gurvādaya eva vīryam| gurvādīnāmaṣṭānāṃ yogarūḍhā vīryasaṃjñeti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula">uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryamācakṣate----------| ---------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anya ācāryā uṣṇaṃ śītamiti dviprakāraṃ vīryamācakṣate| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| dvidhaiva vīryam, nāṣṭadheti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvamatāparitoṣānmatāntaraṃ darśayati-uṣṇaṃ śītamiti _ anye-suśrutādayaḥ, uṣṇaṃ śītaṃ ceti dvividhameva vīryamācakṣate-vadanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------api ca| nānātmakamapi dravyamagniṣomau mahābalau||17||</seg> vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit| -------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> api ceti nipātasamudāyo yuktisamuccaye| te'pi sayuktikamevāhurityarthaḥ| tāmeva yuktiṃ darśayannāha-nānātmakamapītyādi| nānāsvabhāvamapi dravyaṃ-sthāvarajaṅgamādyaṃ cetanācetanam, agnīṣomau mahābalau-utkṛṣṭaśaktī, na jātu kadācidatikrāmati-nollaṅghya vartate| avaśyaṃ hi dravyaṃ kiñcidāgneyaṃ kiñcitsaumyam, ataḥ kiñciddravyamuṣṇavīryaṃ kiñcicchītavīryam| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|84)- "na matsyān payasā sahābhyavahriyāt| ubhayaṃ hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ śītoṣṇatvāt viruddhavīryam, viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya|" iti| atra dṛṣṭāntamāha-vyaktāvyaktamityādi| vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca vyaktāvyaktam, nānātmakamapi jagat-trailokyaṃ kartṛ yathā vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca nātikrāmati, tathā dravyamagnīṣomāvityarthaḥ| vyaktaṃ-sthūlam, dṛśyamityarthaḥ| sāṅkhyānāṃ tu mahadādi-vyaktam, avyaktaṃ-pradhānaṃ puruṣaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktamatasyopapattimāha-api ceti, nānātmakamiti| na kevalaṃ matamātramidam, yuktaṃ cedaṃ pūrvasmānmatāt, ityapi cetyasyārthaḥ| nānātmakamapi-pṛthivyādyanekakāraṇamapi, dravyamagnīṣomau jātucit-kadācidapi, nātikrāmati-taryorvaśe vartate, kiñcidāgneyatvāduṣṇaṃ kiñcitsaumyatvācchītamiti dvidhaiva gatirityarthaḥ| kutaḥ? yatastau mahābalau| ata eva sarvān guṇān gurvādayo'bhibhavanti| gurvādīnapyuṣṇaśītau| atra dṛṣṭāntamāha-yathā viśvaṃ kartṛ vyaktāvyaktākhyabhedadvayaṃ nātikrāmati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------| tatroṣṇaṃ bhramatṛḍglānisvedadāhāśupākitāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śamaṃ ca vātakaphayoḥ karoti, śiśiraṃ punaḥ| hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ raktapittayoḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tayoruṣṇaśītayormadhye, uṣṇaṃ-uṣṇavīryaṃ, bhramādīn karoti| āśupākitāṃ-śīghrapākitvam| śiśiraṃ punaḥ-śītavīryaṃ tu, hlādanādīn karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uṣṇaṃ lakṣyati-tatreti| yadbhramādikaṃ karoti taduṣṇavīryam| āśupākitā-śīghrapākaḥ| śītaṃ lakṣyati-śiśiramiti, hlādanamiti| yat hlādanādīn karoti tacchītavīryam| hlādanaṃ-nirvṛttiḥ| jīvanaṃ mūrcchāpanayanādibhiḥ prāṇadhāraṇam| stambhaḥ-svedāpanayanam| raktapittayoḥ prasādaṃ-nirmalatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vīryādanantaraṃ vipākaṃ lakṣayati----- jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jāṭhareṇa-audaryeṇa, agninā yogāt-saṃśleṣāt, yat rasānāṃ pariṇāmānte-jaraṇaniṣṭhākāle, rasāntaraṃ-rasaviśeṣaḥ, udeti-upadyate, sa vipāka iti smṛto-munibhiḥ kathitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha vipākaḥ| tatra vipākaṃ lakṣayati-jāṭhareṇeti| rasānāṃ-rasavatāṃ dravyāṇāṃ, jāṭharāgninā saṃyogāt yadrasāntaramutpadyate sa vipākaḥ| "ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet|" (hṛ. śā. a. 3157) ityādyuktānāṃ madhurāmlakaṭupākānāṃ vyāvṛttyarthamāha-pariṇāmānte,-āhārapariṇāmānte| te tu pariṇāmātprāgeva utpadyante, iti teṣāṃ rasatvameva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ| tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svāduḥ-madhuro guḍādiḥ, paṭuḥ-lavaṇaḥ saindhavādiḥ, madhuraṃ [ yathā bhavati tathā ] kṛtvā pacyate rasa iti sambandhaḥ| madhuramiti kriyāviśeṣaṇatvānnapuṃsakaliṅgam| svāduḥsvāduvipāko, lavaṇo'pi svāduvipāka ityarthaḥ| amlo raso-dadhikāñcikādiḥ, amlaṃ pacyate-amlavipāko bhavati| tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ prāyaśaḥ kaṭurvipāko bhavati| prāyaśograhaṇaṃ pūrvatrāpi yojanīyam| tena vrīhistho madhuro raso'mlaṃ pacyata ityupapannam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 6|10)- "svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ" iti| tathā, harītakyā bhūyastvena yaḥ kaṣāyo rasaḥ, sa madhurameva pacyate| tathā, kaṭuko rasaḥ śuṇṭhyārdrakapippalyādistho madhuraṃ pacyate| tathā coktam (hṛ. sū. a. 6|153)- "kaṣāyā madhurā pāke" iti| tathā (hṛ. sū. a. 6|163)- nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut| rucyaṃ laghu svādupākaṃ " iti, "tadvadārdakam" iti| tathā (hṛ. sū. a. 6|161)- "śleṣmalā svāduśītārdrā" ityārambha yāvat "svādupākā" iti| atra kecidāhuḥ,-tiktakaṣāyayoreva kaṭuvipākatayā pittakartṛtvamāpadyata iti| tadetadasat| śītavīryatvenaitayoḥ pittahartṛtvāt| vīryaṃ hi rasavipākau vijayate| vakṣyati hi (ślo. 25)- "rasaṃ vipākastau vīryam" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vipākatraividhyamāha-svāduriti| svāduḥ paṭuśca-madhuro lavaṇaśca, madhuraṃ pacyate,-pakvo madhuratvaṃ yātītyarthaḥ| madhuramiti kriyāviśeṣaṇam| pacyata iti karmakartaryātmanepadam| evamamlo raso'mlaṃ pacyate| tiktādīnāṃ trayāṇāṃ kaṭuko vipākaḥ| madhurarasasyāpi vrīhervipāke'mlatvāt, lavaṇasyāpi sauvarcalasya kaṭuvipākatvāt, amlatiktoṣaṇānāmapi dāḍimapaṭolapippalīnāṃ madhuratvāt, kaṣāyasyāpi kulatthasyāmlavipākatvāt, prāyaśa ityuktam, matāntarasaṅgrahārthaṃ ca| tatra dvau vipākāviti suśrutaḥ (sū. a. 40111)- "dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ| nivartante'dhikāstatra pāko madhura iṣyate|| tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu| nivartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka iṣyate||" iti| parāśarastu tiktakaṣāyayormadhuravipākamāha (saṃ.sū.a. 17)-"pākāstrayo rasānāmamlo'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam| catvāro'nye madhuraṃ, saṃsṛṣṭarasāstu saṃsṛṣṭam|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ| teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ||' iti| ṣoḍhā pākastu saṅgrahe nirastaḥ (sū.a. 17)- "yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam| yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam|| yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ kaṭukā'pi na pippalī| yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rasairasau tulyaphalastatra dravyaṃ śubhāśubham| kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam||22||</seg> guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcina| -------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasaiḥ-jihvāvaiṣayikairmadhurāmlakaṭukaiḥ, vipākakālopalabhyo madhurāmlakaṭukalakṣaṇo yo raso bhavati-asau, tulyaphalaḥ,-tulyaṃ-sadṛśaṃ, phalaṃ yasya sa tulyaphalaḥ| etaduktaṃ bhavati,-abhyavahṛtasya madhurarasasya jāṭharāgnisaṃyogavaśāt yat rasāntaraṃ phalatayā niṣpannaṃ tat rasaiḥ sadṛśaphalam| phalagrahaṇenaitatpratipādayati,-phalopamameva vṛṣyādilakṣaṇaṃ kāryasadṛśam, na tu kusumopamaṃ dehāhlādanādilakṣaṇaṃ kāryamiti| evamamlādīnāmapi vyākhyeyam| tatretyādi| tatra-teṣu rasavīryavipākādiṣu madhye, dravyaṃ kiñcicchubhāśubhaṃ-sadasatkarma, rasena kurute| yathā,-madhu madhurakaṣāyarasatvena pittaṃ śamayati| kiñcidvipākena| yathā,-tadeva madhu kaṭuvipākatayā kaphaṃ hanti| kiñcinna dravyaṃ guṇāntareṇa,-anyonyaguṇavikṛtatvāt rasavipākato yaḥ sa guṇāntaro gurvādiḥ, tena| yathā,-amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ śamayati raukṣyāt| kiñcina vīryeṇa| yathā (saṅgrahe sū. a. 17)- "kaṣāyatiktaṃ mahatpañcamūlaṃ vātaṃ jayati, na tu pittamuṣṇavīryatvāt|" kiñcina dravyaṃ prabhāveṇaiva śubhāśubhaṃ karma kurute| yathā,-amloṣṇā surā kṣīraṃ vardhayati| nanu, yatra dravyāśritānāṃ rasādīnāṃ virodhaḥ, tatraiṣāṃ kāryaniṣpattau samaśaktitvaṃ na vā ? ityāśaṅkānivṛttyarthamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trayāṇāṃ pākānāṃ lakṣaṇamāha-rasairiti| asau-trividho vipākaḥ, yathāsvaṃ rasaiḥ-madhurāmlakaṭukaiḥ, tulyaphalaḥ-tulyakāryo jñeyaḥ| madhurasya rasasya kāryaṃ dṛṣṭvā madhuraḥ pāko lakṣaṇīyaḥ| evamamlasyāmlaḥ kaṭukasya kaṭukaḥ| dravyādīnāṃ pṛthak prayojakatvamāha-tatra dravyamiti| guṇāntareṇa-rasāvdyatiriktena gurvādinā guṇena| etadeva rasādīnāmapi guṇatvaṃ jñāpayati| tena "palāṇḍustadguṇairnyūnaḥ" (hṛ. sū.a. 6/112) ityādiprayogā upapannāḥ| prabhāveṇa-ātmanaiva| dravyasyātmā-prabhāvaḥ| tathā ca suśrutaḥ (sū.a. 40/14)-"taddravyamātmanā kiñcitkiñcidvīryeṇa sevitam| kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti ca||" iti| śubhaṃ-doṣaśamanaṃ karma, aśubhaṃ-doṣakopanam| kiñcidparaṃ kiñcaneti trayaṃ kartṛkarmaviśeṣaṇam| yadā bahūni dravyāṇi ekameva karma kurvanti tadā-kartṛviśeṣaṇam, yadaikameva dravyaṃ bahūni karmāṇi tadā-karmaviśeṣaṇam| etaccodāhṛtaṃ saṅgrahe (sū.a. 17)-"tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ, yaccāmlaṃ tayoruṣnavīryaṃ ca, yadvā kaṭukaṃ, teṣāṃ yathāsvaṃ rasādibhyaḥ prāyo guṇān doṣakopanaśamanatvaṃ ca vidyāt| tadyathā-kṣīramadirāmaricādīnām| rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam| yathā-madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati kaṭuvipākitayā, sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca| tathā, yavo'pi| ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karoti, uṣṇavīryatvat| tathā tailaṃ kaṭuvipākitayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram| amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati, tīkṣṇoṣṇatvāt| kapitthaṃ tu raukṣyātkapham, pittaṃ ca śītavīryatvāt| āmalakaṃ pittaṃ śītavīryatvāt svādupākitayā ca, kaphaṃ raukṣyāllāghavācca, śaityaraukṣyalāghāvaistu na vātam| lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ jayati, lāghavāt kapham| kaṭukā'pi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākatayā vātaṃ jayati, pippalī ca, laśuno'pi snehauṣṇyagauravaiḥ, palāṇḍuśca| sa tu snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam, vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā| tiktā pittaṃ jayati| tiktā api vyāghrīviśalyārkavāruṇya uṣṇavīryatvāt pittaṃ janayanti| kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati, na tu pittam, uṣṇavīryatvāt| kaṣāyāḥ kulatthāścāmlapākatayā ca| ityetannidarśanamātramuktam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">abhibhūyetarāṃstattatkāraṇatvaṃ prapadyate| viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasā'lpaṃ hi jīyate||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasādīnāṃ-rasavīryavipākaprabhāvānāṃ madhye, yat-rasādivastu,-raso vā vīryaṃ vā vipāko vā prabhāvo vā, balavattvena-baliṣṭhatayā, dravye vartate-avatiṣṭhate, tat-vastujātam, itarān-abaliṣṭhān, abhibhūya-viphalīkṛtya, kāraṇatvaṃ prapadyate,-karmakaraṇe kāraṇatāmāsādayatītyarthaḥ| ata idamāha-viruddhetyādi| hi-yasmāt, viruddhaguṇasaṃyoge-saṃhatībhāve sati, yadalpaṃ vastu tat bhūyasā-balavatā, jīyate-abhibhūyate| guṇaśabdena cātra rasādayo gṛhyante, na pāribhāśikā gurvādayo'prakṛtatvāt| viruddhaguṇasaṃyoga ityatra viruddhaguṇasamavetadravyasaṃyoga iti bodhyam, na viruddhaguṇasaṃyoga iti| na hi guṇānāṃ saṃyogo vaktuṃ yujyate, kiṃ tarhi ? dravyāṇām| tathā ca muniḥ (ca. vi. a. 1|28)- "saṃyogastu dvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ|" iti| virodhaśca dvividhaḥ,-svarūpataḥ kāryataśca| svarūpavirodho yathā,-gurulaghvoḥ śītoṣṇayośca| kāryato yathā,-vāyau jetavye rūkṣoṣṇadravyasaṃyogopayogaḥ| atra hi yo guṇānāṃ virodhaḥ, sa kāryeṇa| tatra yadalpaṃ vastujātaṃ tat bhūyasā vastujātenābhibhūyate| tatra yathā,-kṣīraṃ śītavīryamapi madhurarasahetukasnehagauravādibhiḥ sahāyabāhulyādvātaśamanākhyaṃ kāryaṃ karoti, na punaḥ svakāryaṃ vātaprakopākhyam| yatra tu dravye rasādīnāmutkarṣāsambhavaḥ parasparaṃ sāmyam, tatra kasya kāryakāraṇatvam ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> satsvapi sarveṣvekasyaiva prayojakatve hetumāha yadyaditi| balavattvena-balādhikyena| balaṃ ca dvividhaṃ,- kṛtrimamakṛtrimaṃ ca| mātrādhikyena sahāyasampattyā ca kṛtaṃkṛtrimam, svābhāvikaṃ-akṛtrimam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati| balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasaṃ-madhurādiṣaḍvidham, vipākaḥ kartā apohati-kāryakaraṇe kuṇṭhayati| yathā,-madhuro madhuni rasaḥ kaṭunā vipākenābhibhūyate, ata eva pavanaśamanākhyaṃ kāryaṃ madhurarasahetukaṃ na karoti, api tu vātaprakopanākhyaṃ kaṭuvipākahetukameva karoti| tau-rasavipākau, vīryaṃ kartṛbhūtamapohati| yathā,-mahiṣāmiṣe sthitau madhurarasavipākāvuṣṇavīryākhyaṃ kartṛ abhibhavati, ata eva tanmāṃsaṃ pittādidūṣaṇam, anyathā svādurasavipākitvāt pittaśamakameva syāt| prabhāvastu trīṇyapi rasādīni vijayate| yathā,-amlarasavipākoṣṇavīryā surā kṣīraṃ janayati| balasāmye iti-īdṛśam, rasādīnāṃ naisargikaṃ balaṃ,-svābhāvikī śaktiḥ| etaduktaṃ bhavati,-rasaṃ samabalamapi vipāko'pohati, rasavipākau ca samabalāvapi vīryaṃ svabhāvādapohati, etāni ca samabalānyapi prabhāvo'pohatīti| nanu, dravyarasavipākavīryāṇi karmānumānena yathāsvarūpāṇyevāvagacchāmaḥ| prabhāvasya tu na jñāyate kīdṛśaṃ karma ? ityata āha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra svābhāvikaṃ balamāha-rasamiti| taurasavipākau| tāni-rasavipākavīryāṇi| apohati-jayati| balasāmye-kṛtrimabalatulyatve, yatra rasavipākayostulyamātratvaṃ tulyasahāyatvaṃ ca tatra rasādvipāko balī, mātrāsahāyavaiṣamye tu yo mātrādhikaḥ sahāyādhiko vā sa balītyarthaḥ| evaṃ vīryādiṣvapi vācyam| saṅgrahe tu (sū. a. 17)- viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane| nāvaśyaṃ syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā|| rasavīryaprabhṛtayo bhūtotkarṣāpakarṣataḥ| ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate| mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ| saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre na tvānūpaudakāmiṣe|| guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ| sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ| rasaṃ vidyānnipātena tenādhivasanena ca| vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā|| madhuraskandhanirddiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu| guṇā''svādvādibhedena rasaṣaṭkaṃ na yujyate|| astu bhedādasahvayātvamaikyaṃ vā''svādalakṣaṇāt| bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo'lpena kalpyate|| saṅkīrṇatvāt phale cāsau tulyatvānna vivikṣyate| gurvādīnāṃ viśeṣe'pi svajāteranatikramāt|| saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ| dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu ghṛtādiṣu|| na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ| ānantyaikatvayośca syānna vicitrārthatantraṇam|| gurvādyā vīryamucyante śaktimanto'nyathā guṇāḥ| paṭusāmarthyahīnatvādguṇā dvādaśa te guṇāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula">rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvayordravyayo rasādīnāṃ-rasavīryavipākānāṃ sāmye sati, yadekaṃ dravyamanyatkarma kurute, anyatpunaranyadviśiṣṭaṃ karma, tat prabhāvajaṃ-prabhāvājjātamiti jñeyam| ayamasya dravyasya prabhāva iti viśiṣṭakarmakaraṇānniścīyata ityarthaḥ| nanu, prabhāvaḥ ka ucyate ? iti cet brūmaḥ| rasavīryavipākādiguṇātiśāyī dravyasya svabhāvo yaḥ, sa prabhāvaḥ| uktaṃ ca-"rasavīryavipākādiguṇātiśayavānalam| dravyasvabhāvo nirdiṣṭo yaḥ prabhāvaḥ sa kīrtitaḥ||" iti| atra nidarśanārthamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha prabhāvaḥ| prabhāvaṃ lakṣayati-rasādisāmya iti| dvayordravyayo rasādisāmye satyapyekasya yadviśiṣṭaṃ karma dṛśyate, tatprabhāvajam| tatra yo dravyadharmo hetuḥ, sa prabhāva ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| dantī rasādyaistulyā'pi citrakasya virecanī||26||</seg> madhukasya ca mṛdvīkā, ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> citrakasya rasavīryavipākaistulyā'pi danti rasādibhyo'tiśāyidravyasvabhāvayogādvirecanī, na citrakaḥ, citrakatvāt| madhukasya ca mṛdvīkā tulyā'pi rasādibhyo'tiśāyidravyasvabhāvayogāt mṛdvīkā virecanī, na madhukam| ghṛtaṃ kṣīrasya rasādibhistulyamapi ghṛtaṃ dīpanam, na punaḥ kṣīram| anye prabhāvalakṣaṇamanyathā''ha-prativastu svasaṃjñāpravṛttinimittalakṣaṇo yo dharmastvatalādipratyayapratītisamadhigamyaḥ sa prabhāvaḥ| tantrāntare coktam-"vastūnāṃ yaḥ svasaṃjñāyāḥ pravṛttau kāraṇe smṛtaḥ| tvatalādiprabodhyaśca prabhāva iti sa smṛtaḥ||" iti| evaṃ ca dantītvāddantyā virecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, citrakasya citrakatvādavirecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, evaṃ mṛdvīkātvānmṛdvīkāyā virecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, ityādi sakalapadārtheṣu bodhyam| sāmānyaviśeṣābhyāṃ yataḥ sakalaṃ vyāptam, ato granthakāra idamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prabhāvamudāharati-dantīti| rasādaya uktāśvarakeṇa (sū. a. 26/70)- "kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati" sā naram||" iti| madhumamṛdvīkayoḥ kṣīraghṛtayośca madhurarasapākatvena śītavīryatvena ca sāmye'pi mṛdvīkaiva virecanī na madhukam, ghṛtameva dīpanaṃ na kṣīram| saṅgrahe tvanyadapyudāhṛtam (sū.a. 17)-"kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit| laśuno vātakaphakṛnna tu taireva yadguṇaiḥ|| mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat| kurvanti yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam|| śirīṣādi viṣaṃ hanti svapnādyaṃ tadvivṛddhaye| maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yatkarma vividhātmakam|| śalyākarṣaṇapuṃjanmarakṣāryudhavaśādikam| darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati cāgadaḥ|| virecayati yaddṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā| ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca dravyaṃ yacchamanādikam|| mātrādi prāpya tattacca yatprapañcena varṇitam| tacca prabhāvajaṃ sarvamato'cintyaḥ sa ucyate|| rasena vīryeṇa guṇaiścakarma dravyaṃ vipākena ca yadvidadhyāt| sadyo'nyathā tat kurute prabhāvāddhetoratastasya na gocaro'sti||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṃ, punaśca tat||27||</seg> vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-prakāre, anena prakāreṇa dravyarasavīryādīnāṃ sāmānyena karma vyākhyātam, na viśeṣeṇa| yaireva mahābhūtai rasavīryādayo dravyāśritā ārabdhāḥ, taireva tathābhūtaistadāśrayamapi dravyam| ataḥ sāmānyataḥ karma dravyādīnāmuktam| sāmprataṃ viśiṣṭaṃ karma pratidravyaṃ vaktumidamāha-punaśca taditi| tat-sāmānyoktaṃ karma dravyarasādīnāṃ sambandhi, punarbhidyate-viśiṣyate| kena ? ityāha-vicitretyādi| vicitrāśca te pratyayāśca vicitrapratyayāḥ,-nānākārasanniveśaviśeṣayuktāni mahābhūtāni, pratisattvaṃ prāktanaśubhāśubhakarmaprerito vicitro mahābhūtapariṇāma ityarthaḥ| vicitrapratyayārabdhaṃ ca taddravyaṃ ca, tasya bhedo-viśeṣaḥ, tena vicitrapratyayārabdhadravyabhedena, tat-sāmānyoktaṃ karma dravyādīnāṃ, bhidyate-nānātvena sampadyate| dravyāśritatvādrasādīnāmapi yatkarma tadapi dravyabhedena bhidyate| nanu, sarvamapi deśakālādivaśādvicitrapratyayārabdham, parasparavailakṣaṇyāddravyāṇām| parasparavailakṣaṇye caiṣāṃ vicitrapratyayārabdhatvameva kāraṇam| yadvaśādanyadidaṃ dravyamiti rūparasavīryavipākādibhinnamutpadyate, tathā pratibhāsate ca| tatkinnu ? "vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate|" iti| atrācakṣmahe| satyametat, kintu viśiṣṭadravyasya saṅgrahārthaṃ vicitrapratyayārabdhamiti viśeṣaṇaṃ śāstrakṛtā kṛtam| yasya bhedena dravye rasavīryādīnāṃ yatsāmānyoktaṃ karma tadbhidyate| yasmin dravye rasādīnāmanyāni mahābhūtānyārambhakāṇi dravyasya cārambhakāṇyaparāṇi, taddravyaṃ vicitrapratyayārabdham| tadevaṃ dravyāṇāṃ dvaividhyam| yataḥ kāniciddravyāṇi yaireva mahābhūtairyathāvidhai rasādaya ārabdhāḥ, taireva tathāvidhairmahābhūtaistadāśrayāṇyapi dravyāṇyārabdhāni| tāni rasādisamānapratyayārabdhānyucyante| tāni ca yathāyathaṃ tatkarma rasādyanuguṇaṃ sāmānyāt kurvate| yathā,-kṣīrekṣuśarkarādīni| kānicitpunastadāśritarasādisamārambhakamahābhūtānyanyāni tadāśrayadravyārambhakāṇyanyāni ca mahābhūtāni, tairārabdhāni tāni vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi| etaduktaṃ bhavati,-rasādīnāmārambhakāṇyanyāni dravyasya cārambhakāṇyanyathābhūtāni mahābhūtāni, nobhayatraikarūpāṇīti| tāni ca yathāyathaṃ rasādyanuguṇaṃ karma na kurvanti, bhinnatvāddhetubhāvasya| tathā hi,-rasādīnāmārambhe'nyo heturanyaśca tadāśrayadravyārambha iti| yathā,-makuṣṭhayavamatsyasiṃhādīni| etāni hi yathārasaṃ na vīryavipākakarma kurvanti, vicitrapratyayārabdhatvāt| itthaṃ yāni rasādisamānapratyayārabdhāni dravyāṇi bahūnyapi teṣāṃ rasopadeśena karma nirdeṣṭuṃ śakyate| ata eva hetoḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yo guṇanirdeśaḥ, tasya sārthakatvam| rasopadeśamantareṇa hi bahutarāṇāṃ dravyāṇāṃ samānarūpāṇāṃ kṣīrekṣvādīnāṃ karma vaktuṃ sukhena śakyate| yāni tu vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi teṣāṃ pratidravyaṃ karmopadeśaṃ vinā yathāyathaṃ karma vaktuṃ na śakyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhyāyārthamupasaṃharati-iti sāmānyata iti| dravyādīnāṃ prabhāvāntānām| sāmānyoktaṃ karmāpavadati-punaśva taditi| tat-sāmānyoktaṃ karma, bhidyate-viśiṣyate, anyathā kriyata ityarthaḥ| kena ? vicitrapratyayārabdhadravyabhedena, vicitrāḥ-parasparavilakṣaṇāḥ, pratyayāḥ-kāraṇabhūtā mahābhūtasaṅgātāḥ, tairārabdhaṃ yadddravyaṃ tasya bhedo-dravyāntaraviśiṣṭatvam, tena| pārthivādyavāntarasāmānyabhedasya pūrvamuktatvāt punastadityuktam| etaduktaṃ bhavati,-kvacciddravye yādṛgeva bhūtasaṅghāto dravyasyārambhakaḥ, tadṛgeva rasādīnām| tatsamānapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānnātikrāmati| kvacidanyādṛgbhūtasaṅghāto dravyasyārambhako'nyādṛgrasasyānyādṛk guṇasyetyādi, tadvicitrapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānatikrāmati | tadarthe dravadravyānnasvarupavijñānīyādyārambhaḥ |</ab>
          <ab type="mula">etadudāharaṇārthaṃ granthakṛdāha----- svādurguruśca godhūmo vātajidvātakṛdyavaḥ|28| uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṃ kaṭuḥ siṃho na śūkaraḥ| 281/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyādivijñānīyo nāma navamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svādurasopeto guruguṇayuktaktaśca godhūmo madhurarasopadiṣṭaṃ vātajittvaṃ yat karma tat karoti, samānapratyayārabdhatvāt| yavastu svādurasopeto guruguṇayuktaktaśca godhūmo madhurarasopadiṣṭaṃ yadvātajittvaṃ karma tanna karoti, api tu vātakṛttvameva karoti, vicitrapratyayārabdhatvāt| matsyaḥ svādurasopeto guruguṇopetaśca na madhurarasopadiṣṭaḥ śītavīryaḥ, kiṃ tarhi ? uṣṇavīryaḥ, vicitrapratyayārabdhatvāt| kṣīraṃ ca svādurasopetaṃ guruguṇayuktaṃ ca madhurarasopadiṣṭaṃ śītavīryam, samānapratyayārabdhatvāt| svādurasayukto guruguṇayuktaśca siṃho na yathārasaṃ madhuravipākaḥ, kiṃ tarhi ? kaṭuko vipāke, vicitrapratyayārabdhatvāt| śūkaro madhurarasayukto guruguṇopetaśca yathārasaṃ madhuravipāka eva, samānapratyayārabdhatvāt| evaṃ yāni samānapratyayārabdhāni dravyāṇi teṣāṃ rasopadeśenaiva guṇā nirdiṣṭā bhavanti| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 23|48)- "śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaccoktaṃ kaṭukaṃ tayoḥ|| teṣāṃ rasopadeśena nirdiṣṭo guṇasaṅgrahaḥ| vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate|| yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak||" iti| bāhulyena ca rasādisamānapratyayārabdhānyeva dravyāṇīti cetasi kṛtvā''cāryo'vocat| yathā (ślo.4)- "gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ||" iti| ata eva ca bahutarāṇi dravyāṇi rasādisamānapratyayārabdhāni, ato rasopadeśavyāptyā tāni nirdeṣṭuṃ śakyante, nānyathā| vicitrapratyayārabdhāni punaḥ katipayānyeva dravyāṇi, tāni pratidravyamevopadiśyante| muninā'pyayamartho yuktyavoktaḥ| yathā (ca. sū. a. 23|59)- "madhuraṃ kiñciduṣṇaṃ syātkaṣāyaṃ tiktameva ca| yathā mahatpañcamūlaṃ yathā cānūpamāmiṣam|| lavaṇaṃ saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ yathā| arkaguruguḍūcīnāṃ tiktānāṃ coṣṇamucyate|| kiñcidamlarasaṃ grāhi kiñcidamla bhinatti ca| yathā kapitthaṃ saṅgrāhi bhedi cāmalakaṃ yathā|| pippalīnāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so'bhayāyā mato'nyathā| tasmādrasopadeśena na sarvaṃ dravyamādiśet|" iti| ye ca rasasaṃyogā vakṣyamāṇāste rasādisamānapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpairmithaḥ kalpanīyāḥ, na tu vicitrapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpaiḥ| yasmātteṣāṃ na yathāśāstranirūpitā rasavīryavipākādayo vidyante, vicitrapratyayārabdhavāt| [ato rasopadeśavyāptyā tairdravyaiste rasasaṃyogāḥ kalpayituṃ na yujyante|] ayaṃ rasasaṃyogabheda evaṃguṇo'yamevaṃguṇaḥ, evaṃguṇatvāccāmuṣminviṣaye yojya etasminviṣaye cāyamiti nirdeṣṭuṃ na śakyate, anirjñātasvarūpatvāt| na hi vicitrapratyayārabdhairye rasasaṃyogāḥ kriyante, teṣāṃ svarūpaṃ kathamapyavadhārayituṃ śakyate| api ca, samānapratyayārabdhairye saṃyogāḥ kalpyante, teṣāṃ saṃyogināṃ vīryati yo virodhaḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ, sa na doṣāya| ye tu vicitrapratyayārabdhaiḥ saṃyogāḥ kalpyante, teṣāṃ saṃyogināṃ yaḥ śītoṣṇalakṣaṇo virodhaḥ, sa doṣāyeti vedyam| anyathā rasālāpānakādīnāmanekadravyakṛtānāmanabhyavahāra eva prāpnuyāt| tathā, trayastriṃśadvargā ye vakṣyamāṇāsteṣu yadayaugikaṃ tajjahyāt yaugikaṃ tvanuktamapi yuñjyāditi yadvakṣyate tatra rasādisamānapratyayārabdhameva yojyam, na vicitrapratyayārabdham| tasya rasavīryavipākānāṃ niścayasya kartumaśakyatvāt| tasmādityādi| yata evaṃ vicitrapratyayārabdhaṃ vicitrarūpam, tasmādrasopadeśena na tatsarvaṃ dravyamādiśet, api tu rasādisamānapratyayārabdhameva dravyaṃ rasopadeśena nirdiśediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dravyādivijñānīyādhyāyo navamaḥ samāptaḥ|| 9||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravyabhedamudāharati-svāduriti| yavagodhūmayormatsyapapayasoḥ siṃhaśūkarayośca svādutvagurutvābhyāṃ tulyatve'pi yavamatsyasiṃhānāṃ vicitrapratyayārabdhatvāt vātala prabhāvatvoṣṇavīryatvakaṭuvipākitvāni svādutvagurutvaviparītāni| godhūmapayaḥśūkarāṇāṃ tu samānapratyayārabdhatvāt vātaghnaprabhavatvaśītavīryatvamadhuravipākitvāni svādutvagurutvayoraviparītāni| vātajittvavātakṛttvābhyāṃ tatkāraṇabhūtau prabhāvau lakṣyete| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dravyādīnāṃ prakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 9||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.1.10">
          <head>rasabhedīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvasminnadhyāye (ślo. 12)- "rasān bhedairuttaratropadekṣyate" ityuktam, atastān rasabhedān vaktuṃ rasabhedīyādhyāyaṃ brūte-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasānāṃ bhedo rasabhedaḥ, tasmai hito rasabhedīyaḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ-kathayiṣyāmaḥ| "rasanārtho rasaḥ" iti muniḥ (ca. sū. a. 1|63)| tathā, abyoniḥ, apāmeva rasavattvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 25|13)- "āpo hi rasavatyaḥ" iti| apāṃ cātryaktarasatvāt prativyaktyanyādṛśo'nyādṛśo rasānāṃ mahābhūtavailakṣaṇyaja āsvāda āsvādyate| tathā ca, madhurarasādhiṣṭhatānāṃ kṣīradrākṣekṣuśarkarādīnāṃ prativyaktyanyādṛśo'nyādṛśo madhurarasāsvāda upalabhyate, na tvekarūpaḥ| evamamlānāmāranālakolāmlīkādīnāmapi pratidravyamanekarūpa āsvādaviśeṣa upalabhyate, na tveka eva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte atheti| yataḥ pūva'dhyāye (ślo.12)-"raso bhedairuttaratropadekṣyate" ityuktam| ata evāyaṃ rasabhedīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pūrvaṃ ca pratyapādi 'ṣaḍeva rasāḥ' iti| tāneva lakṣayati- kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥ khavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthivyādibhirmahābhūtairdvayolbaṇaiḥ-hyādhikaiḥ, kramāt-paripāṭyā, yathāsaṅkhyamityarthaḥ, madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmudbhavo-abhinivṛttirbhavati| dvayamulbaṇaṃ yeṣu bhūteṣu tāni dvayolbaṇāni, taiḥ dvayolbaṇaiḥ| dvayolbaṇaśabdopādānācca dravyavadrasasyāpi pāñcabhautikatvamiti pratipādayati| katamat punarbhūtadvayaṃ katamasmin rase'dhikamārambhakaṃ syāditi yathāsaṅkhyena darśayannāha-kṣmāmbha ityādi| bhūmijalābhyāmadhikābhyāṃ madhuraḥ, kṣmāgnibhyāmamlaḥ, ambvagnibhyāṃ lavaṇaḥ, khavāyubhyāṃ tiktakaḥ. agnivāyubhyāṃ kaṭukaḥ, kṣmānilābhyāṃ kaṣāyaḥ| nanu, yathā bhūmitoyādhikyānmadhuraḥ, evamambuvāyvādhikyādanyo bhūmyākāśādhikyādanya ityevamādivikalpairasaṅkhyeyarasaprasaṅgaḥ prāpnoti| atrocyate| svabhāvādadoṣaḥ| eṣāṃ bhūmyākāśādīnāmīdṛśaḥ svabhāvo yatkenacideva bhūtādhikyena vyavasthitāni bhūmyādīni rasāntarotpādanasamarthāni bhavanti, na sarveṇeti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra rasānāmutpattimāha-kṣmāmbhognīti| pṛthivyudakābhyāmulbaṇābhyāṃ madhurarasasyotpattiḥ, tejaḥpṛthivībhyāmamlasya, udakatejobhyāṃ lavaṇasya, vāyvākāśābhyāṃ tiktasya, tejovāyubhyāṃ kaṭukasya, vāyupṛthivībhyāṃ kaṣāyasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, svalakṣaṇaṃ vinā'nukto rasaviśeṣaḥ kathaṃ jñāyatām ? iti tallakṣaṇārthamāha---------------- teṣāṃ vidyādrasaṃ svādu yo vaktramanulimpati| āsvādyamāno dehasya hlādano'kṣaprasādanaḥ||2||</seg> priyaḥ pipīlikādīnām-----------------------| --------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-rasānāṃ madhye, ya āsvādyamāno vaktramanulimpati-mukhopadehaṃ janayati, tathā dehasya hlādanaḥ-āśvāsakaḥ, tathā'kṣāṇāṃ-indriyāṇāṃ, prasādanaḥ-prasannatvakṛt, tathā pipīlikādīnāṃ priyaḥ, taṃ madhuraṃ jānīyāt| pipīlikādīnāṃ priya etenaitaddarśayati,-pramehādiṣu mūtratvagādau pipīlikopasarpaṇāt mādhuryānumānaṃ kṛtvā madhumehatvādi jñāyate| āsvādyamāna ityuttaratrāpi yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha rasalakṣaṇam| tatra madhuraṃ lakṣayatiteṣāmiti| upalimpati-picchilādiguṇasāhacaryāt| dehasya hlādanaḥ-priyatamatvātsarvaśarīrāpyāyanaḥ| akṣaprasādanaḥ indriyavaimalyakaraḥ| ādiśabdānmakṣikādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------amlaḥ kṣālayate mukham| harṣaṇo romadantānāmakṣibhruvanikocanaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlo rasa āsādyamāno mukhaṃ kṣālayate-srāvayati| tathā, romadantānāṃ harṣaṇaḥ-"hṛṣu alīke" alīkakārī, udvejaka ityarthaḥ| tathā, akṣibhruvanikocanaḥ, akṣiṇī ca bhruvaucākṣibhruvam, acaturādisūtre nipātitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amlaṃ lakṣayati-amla iti| kṣālayateprakṣālayate| romaharṣaṇaḥ-romāñcakṛt| dantaharṣaṇo-dantakāryākṣamatvakṛt| akṣibhruvanikocanaḥ-akṣṇorbhruvośca saṅkocakaḥ|</ab>
          <ab type="mula">lavaṇaḥ syandayatyāsyaṃ kapolagaladāhakṛt| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lavaṇo raso mukhaṃ syandayati| tathā, kapolayorgale ca dāhaṃ karoti| annasya rocana itīhātiprasiddhatvānnoktam| saṅgrahe tu spaṣṭārthamuktam| yathā (sū. a. 18)- "kaṇṭhakapolaṃ vidahati, annaṃ prarocayati|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lavaṇaṃ lakṣayati-lavaṇa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| tikto viśadayatyāsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tikto mukhaṃ viśadayati-apaicchilyayuktaṃ karoti| rasanendriyaṃ ca pratihanti-anyarasagrahaṇaśaktiṃ nāśayatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tiktaṃ lakṣayati-tikta iti| viśadayatiapaicchilyaṃ karoti| rasanāṃ pratihanti-jihvāṃ kuṇṭhati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃścimicimāṃ kaṭuḥ| srāvayatyakṣināsāsya kapolau dahatīva ca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭurāsvādyamāno jihvāgramudvejayati-sodvegaṃ karoti| cimicimāṃ kurvan-dahanajvālāsaṃsparśādivākṣyādi srāvayati| gaṇḍau ca dahatīva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṭukaṃ lakṣayati-udvejayatīti| agragrahaṇaṃ sambandhamātra evodvejakatvāt| cimicimāṃ-sarṣapalipta iva duḥkhānubhavam|</ab>
          <ab type="mula">kaṣāyo jaḍayejjihvāṃ kaṇṭhasrotovibandhakṛt| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyo jihvāṃ jaḍayati-rasādikriyāyāṃ mandīkaroti| tathā, kaṇṭhasya srotāṃsi-śirāviśeṣāḥ, teṣāṃ vibandhaṃ karoti| śvāsādīnāmayathāpravṛttimiva kuruta ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṣāyaṃ lakṣayati-kaṣāyo jaḍayediti| jaḍayet-stambhayet| kaṇṭhasambandhināṃ srotasāṃ vibandhaṃ-avarodhaṃ karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">--------------------------------------------------| rasānāmiti rūpāṇikarmāṇimadhuro rasaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ājanmasātmyātkurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam| bālavṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanyasandhānakṛdguruḥ| āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kurute'pyupayogena sa medaḥśleṣmajān gadān| sthaulyāgnisādasannyāsamehagaṇḍārbudādikān||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-parisamāptau| rasānāṃ madhuradīnāṃ rūpāṇi-lakṣaṇāni samāptāni| samprati teṣāṃ karma yathāsvaṃ pradarśayannāha- karmāṇīti| vakṣyamāṇānīti vākyaśeṣaḥ| atha ko rasaḥ kiṃ karma karoti ? ityāha- madhuro raso dhātūnāṃ balaṃ prabalaṃ kurute-prakṛṣṭatayā śaktyā yuktaṃ balaṃ janayet, nijaṃ balaṃ yat tatprakṛṣṭaṃ janayatītyarthaḥ| kutaḥ ? ājanmasātmyāt,-janmaprabhṛti dehasya sātmyādityarthaḥ| bālabhāva eva hi kṣīrādinā puruṣasya vṛttiḥ| tathā, bālādīnāṃ praśasto-hitaḥ| ojaso'dhikavardhanatvāt praśastaḥ| "ojastu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam|" ityojolakṣaṇaṃ (hṛ. sū. a. 11|37) vakṣyati| tathā, bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaśca| stanyaṃ-kṣīram, sandhānaṃ-śleṣaḥ, te karotīti stanyasandhānakṛt guruśca| tathā, āyuṣyādiguṇaḥ| nanu, āyuṣyajīvanayorekārthatvādekataropādānameva yuktam| maivam| etayorbhinnārthatvāt| tathā hi,-āyuṣyaḥ sa ucyate yo'parimitāyuṣo hitaḥ, adhikāyuṣo hetutvāt| tathā ca muniḥ-(ca. sū a. 1|25)- "tenāyuramitaṃ lebhe" iti| yastvāyuṣo niyatarūpasya tāmeva maryādāmanubadhnāti, sa jīvayatīti jīvana ucyate| tadanayoḥ spaṣṭa eva bhedaḥ| tathā, jīvanamojasyamityabhinnārthau, kintvetayorapīha yadupādānaṃ tadojaso dvividhāyā api vṛddheḥ kārako'yamiti pratipādayitum| tathā ca,-madhuro raso rudhirādikrameṇaujaso vṛddhikaraḥ sāmānyādviśeṣācca| yathā,-kṣīraṃ dhātuvardhanamuktaṃ vṛṣyaṃ ca| tatra dhātuvardhanatvenaiva vṛṣyatvasyoktatvādvṛṣyaśabdopādānaṃ yānyanyāni vṛṣyāṇi dravyāṇyātmaguptādīni, tebhyaḥ sakāśādviśeṣeṇāśvevavṛddhikaramiti dyotayituṃ kṛtamiti| kuruta ityādi| saḥ-madhuro rasaḥ, atyupayogena-atisevayā, medaḥśleṣmotthān rogān karoti| kāṃstān ? ityāha-sthaulyādikān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prakaraṇārthamupasaṃharati-rasānāmiti| rasalakṣaṇaprakaraṇānantaraṃ rasakarmaprakaraṇamupakramate-karmāṇīti| madhurarasasya karmāṇyāha-madhuro rasa iti| āganmasātmyāt-nirupādhikasātmyādityarthaḥ| prabala-itararasakṛtebhyo balebhyaḥ| balaṃ-dehadhāraṇasāmarthyam| bālādīnāṃ praśasto-hitaḥ| stanyaṃ-strīkṣīras| sandhānaṃ-bhagnānāṃ śleṣaḥ| āyuṣyaḥ-ayurvṛddikaraḥ| jīvanaḥ-mūrcchādiharaḥ| atimātraśīlitasya madhurasya karmāṇyāha-kurune'tyupayogeneti| sthaulyādayo medaḥśleṣmajānāmudāharaṇam| sannyāsomadātyayanidāne vakṣyamāṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">amlo'gnidīptikṛtsnigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ| uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">karoti kaphapitāsraṃ mūḍhavātānulomanaḥ| so'tyabhyastastanoḥ kuryācchaithilyaṃ timiraṃ bhramam||11||</seg> kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlo raso'gnidīptikṛttvādiyutaḥ| tathā, kaphapittāsraṃ karoti| mūḍhaṃ-ananulomagaṃ, vātamanulomayatīti-mūḍhavātānulomanaḥ| saḥ-amlo raso, atisevito dehaśaithilyaṃ timirādīṃśca kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amlasya karmāṇyāha-amla iti| hṛdyo-hṛdayapriyaḥ| rocano-jihvāyāḥ| atyupayuktasyāmlasya karmāṇyāha-so'yabhyasta iti| pāṇḍutva-pāṇḍurogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| lavaṇaḥ stambhasaṅghātabandhavidhmāpano'gnikṛt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">snehanaḥ svedanastīkṣṇo rocanaśchedabhedakṛt| so'tiyukto'srapavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valim||13||</seg> tṛṭrakūṣṭhaviṣavīsarpān janayetkṣapayeddhalam| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lavaṇo rasaḥ stambhādividhmāpano vahnikṛttvādiyutaśca| so'tyabhyasto vātaraktādīn janayet| balaṃ-prāṇaṃ kṣapayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lavaṇasya karmāṇyāha-lavaṇa iti| stambhādīnāṃ vidhmāpano-nāśanaḥ| stambho-niṣkriyatvam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam| bandhaḥ-srotorodhaḥ| chedo-vilambimāṃsādeḥ| bhedaḥ-pakvaśophādeḥ| atyupayuktasya lavaṇasya karmāṇyāha-so'tiyukta iti| asrapavanaṃ-vātaśoṇitam| khalatipalite-kapālarogau| valiḥ-śaithilyakṛtatvaksaṅkocaḥ|| viṣajananaṃ-viṣātivṛddhijananam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------| tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciṃ kṛmitṛḍviṣam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kuṣṭhamūrcchājvarotkleśadāhapittakaphān jayet| kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">laghurmedhyo himo rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśodhanaḥ| dhātukṣayānilavyādhīnatiyogātkaroti saḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tikto rasaḥ svayaṃ mukhasyārocanaśīlaḥ arucyādīn jayet| aruciḥ-āhāradravyaviṣaye'nabhilāṣaḥ| sa ca kledādīnāmupaśoṣaṇaḥ| tathā, laghvādiguṇayuktaḥ| so'tisevito dhātukṣayādīn karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tiktasya karmāṇyāha-tiktaḥ svayamiti| svayamarociṣṇuḥ-svayaṃ na rocate| anyasya tvaruciṃ jayet, kledādīnāmupaśoṣaṇaḥ| stanyaviśodhanaḥ-stanyaduṣṭiharaḥ| kaṇṭhaviśodhanaḥ-kaṇṭharodhaharaḥ| atyupayuktasya tiktasya karmāṇyāha-dhātukṣayamiti| calavyādhīn-vātavyādhīn|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kaṭurgalāmayodardakuṣṭhālasakaśophajit| vraṇāvasādanaḥ snehamedaḥkledopaśoṣaṇaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano'nnasya śoṣaṇaḥ| chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kurute so'tiyogena tṛṣṇāṃ śukrabalakṣayam| mūrcchāmākuñcanaṃ kampaṃ kaṭipṛṣṭhādiṣu vyathām||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭurgalāmayādīn jayati| vraṇasyāvasādano-rohaṇaḥ| snehādiviśoṣaṇo dīpanatvādiguṇayuktaśca| annaṃ śoṣayati-vidahati| annaśoṣaṇatvācchinatti bandhān| srotāṃsi vivṛṇoti-prasārayati| kaphaghnaśca| so'tiniṣevitastṛṣṇādīn karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṭukasya karmāṇyāha-kaṭuriti| udardastridhā| sa cokta āyurvedaprakāśe-"udarda ukto vakṣo'bhiṣyando'nyaiḥ śītavepathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śopho rāgakaṇḍūyutaḥ paraiḥ||" iti| alasakaḥ-āmavikāraḥ| vraṇāvasādanaḥ-vraṇotsedhaharaḥ| snehādīnāmupaśoṣaṇaḥ| śoṣaṇaḥ-nāśanaḥ, annasyādanīyatvaṃ nāśayatītyarthaḥ| chinatti bandhān-sandhīn| srotāṃsi vivṛṇoti-prasārayati| atyupayuktasya kaṭukasya karmāṇyāha-kurute so'tiyogeneti| śukrabalayoḥ kṣayaḥ| ākuñcanaṃ-śirādisaṅkocaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ| pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kledamedoviśoṣaṇaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">āmasaṃstambhano grāhi rūkṣo'ti tvakprasādanaḥ| karoti śīlitaḥ so'ti viṣṭambhādhmānahṛdrujaḥ||21||</seg> tṛṭkārśyapauruṣabhraṃśasrotorodhamalagrahān| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyaḥ pittakaphaghno gurutvādiyuto'tiśayena tvakprasādanaśca| so'pyupayukto viṣṭambhādīn karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṣāyasya karmāṇyāha-kaṣāya iti| asraviśodhano-raktaduṣṭiharaḥ| pīḍano-vraṇānāmācūṣaṇaḥ| āmasaṃstambhanaḥ-āmadoṣāṇāṃ pākaprasibandhakaraḥ| grāhīstambhanaḥ| atitvakprasādanaḥ-tvacamatinirmalāṃ karoti| atyupayuktasya kaṣāyasya karmāṇyāha-karotīti| pauruṣabhraṃśaḥ-śukrahāniḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha madhurādiskandhānnirdiśati- ---------------------------------------------| ghṛtahemaguḍākṣoḍamocacocaparūṣakam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">abhīruvīrāpanasarājādanabalātrayam| mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau||23||</seg> <seg type="unit" n="24">madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇīyugam| kṣīraśuklā tugākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe||24||</seg> kṣīrekṣugokṣurakṣaudradrākṣādirmadhuro gaṇaḥ| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hema-kāñhcanam| rājādanaḥ-cāṣapriyam| balātrayaṃ-balā'tibalā nāgabaleti| medā mahāmedeti-medādvayam| catasraḥ parṇinya iti śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| madhūkaṃ-madhūkapuṣpam| madhukaṃ-madhuyaṣṭī| bimbī-golhā| śrāvaṇīyugaṃ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| kṣīriṇī-kāñcanakṣīrī| kāśmarī-gambhārī| sahe-mahāsahā, kṣudrasahā ca| ādiśabdena tṛṇapañcamūlamedomajjatailamadhuradāḍimapuṣkarabījaśṛṅgāṭakāśvagandhāśvadaṃṣṭrāmṛṇālakaśerukasiñ-catikākharjūrītālamastakādīni gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha rasaskandhāḥ| tatra madhuraskandhamāhaghrutahemaguḍeti| hema-suvarṇam| abhīruḥ-śatāvarī| vīrākākolī| rājādanaḥ-cāraḥ| balātrayaṃ-balā'tibalā nāgabalā ca| mede-mahāmedā'rimedā ca| catasraḥ parṇinyaḥ-śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| śrāvaṇīyugaṃ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| śrāvaṇī-muṇḍī| kṣīraśuklā-kṣīravidārī| tugākṣīrī-vaṃśarocanā| kṣīriṇyau-kṣīrakākolī dugdhikā ca| kāśmarī-gambhārī| sahe-taraṇīdvayam| ādiśabdāt "kharjūratailamedomajjasiñcatikāpiyālakharjūrītālamastakatāmalakīma- dhūlikā''tmaguptācchatrāticchatrarṣyaproktarṣyagandhāśvagandhāśvadaṃ- ṣṭrāmṛṇālikāpuṣkarabījaśṛṅgāṭakakaserukaprapauṇḍarīkakatakāni tṛṇapañcamūlaṃ ca " saṅgrahoktani (sū. a. 18)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīmamlaskandhamāha---- ------------------------------------------------| amlo dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavetasam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi| āmramāmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātrīphalaṃ-āmalakam| rajataṃ-raupyam| cukraṃ-śuktam| upalakṣaṇaṃ cedam| saṅgrahoktānyanyānyapi kośāmralakucakuvalakolabadarairāvataprācīnāmalakamastudhānyāmlādīnīhaiva bodhyāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amlaskandhamāha-amla iti| amlikāciñcā| rajataṃ-rūpyam| cukraṃ-śuktam| saṅgrahe tu (sū.a. 18)- "kośāmravṛkṣāmlakuvalalakucapālevatadantaśaṭhadha vadhanvanakolabadarairāvataprācīnāmalakatilakaṇṭakamastudhānyāmlamadyāni|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">lavaṇaskandhamāha---- varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ biḍaṃ sāmudramaudbhidam| romakaṃ pāṃsujaṃ śīsaṃ kṣāraśca lavaṇo gaṇaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varaṃ-saindhavam, lavaṇaśreṣṭhatvāt| kṣāraḥ-svarjikādiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lavaṇaskandhamāha-varaṃ sauvarcalamiti| varaṃsaindhavam| kṛṣṇaṃ-kṛṣṇalavaṇam| sīsaṃ-dhātubhedaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tiktaskandhamāha- tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīracandanam| bhūnimbanimbakaṭukātagarāguruvatsakam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">naktamāladvirajanīmustamūrvāṭarūṣakam| pāṭhāpāmārgakāṃsyāyoguḍūcīdhanvayāsakam||29||</seg> pañcamūlaṃ mahadvyāghryau viśālā'tiviṣā vacā| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> naktamālaḥ-karañjaḥ kāṃsyaṃ-lohabhedaḥ| ayo-loham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tiktaskandhamāha-tiktaḥ paṭolīti| vatsakaḥ kuṭajaḥ| naktamālaḥ-karañjaḥ| dvirajanī-haridrādvayam kāṃsyāyasī-dhātuviśeṣau| dhanvayāsako-durālabhā| mahatpañcamūlaṃ-bilvādi| vyāghryau-kṣudrā bṛhatī ca| viśālāindravāruṇī| saṅgrahe tu (sū.a. 18)- "naladakṛtamālasu- ṣavījyotiṣmatīvaruṇājaśṛṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktaka- ravīravikaṅkatārkakākamācīvaijayantīvetasasapaparṇasumanaḥso- mavalkamadanaphalāni paṭolādiśca śākavargaḥ||" iti||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kaṭuskandhamāha----- ----------------------------------------------| kaṭuko hiḍgumaricakṛmijitpañcakolakam||30||</seg> kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtramaruṣkaram| ----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ mūtraṃ chāgādīnām| upalakṣaṇaṃ cedam| anyāni ca saṅgrahoktāni manaḥśilāsarṣapakuṣṭhādīni bodhyāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṭukaskandhamāha-kaṭuko hiṅgviti| kṛmijit-viḍaṅgam| "kuṭheraśigrusurasa" (hṛ. sū. a. 6/106) ityādivargoktāḥ-kuṭherādyā haritakāḥ| māṃsāśināṃ prasiddho mṛgādyavayavabhedaḥ-pittam| aruṣkaro-bhallātakaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 18)- "tejovatīhastipippalīmūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaḥśilā''ladevadārukuṣṭhailāsurasacorakareṇukāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kaṣāyaskandhamāha- ----------------------------------------------| vargaḥ kaṣāyaḥ pathyā'kṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kadambodumbaraṃ muktāpravālāñjanagairikam| bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisapadmotpalādi ca||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādiśabdena priyaṅgurodhrakaṭvaṅgādīni gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṣāyaskandhamāha-vargaḥ kaṣāya ti| pathyāharītakī| akṣo-bibhītakaḥ| muktā-muktāphalam| pravālaṃvidgumam| bālamiti kapitthakharjūrayorviśeṣaṇam| saṅgrahe tu (sū.a. 18)- "priyaṅgvanantārodhrakaṭvaṅgakaṭphaladhavadhanvana- dhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakanāgakesarakumudatuṅgatindukaja- mbvāmraplakṣavaṭavikaṅkatajambvāmrāsthyaśvatthamocarasasamaṅghāso- mavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīśālatālapiyālailavāluka-paripelavajiṅgiṇibadarīkadarārimedakāśakaseruvaṃśāśmantakā-śokaśiṃśapāpalāśaśamīśaṇaśaṅkhanābhimeṣaśṛṅgīvaruṇasphūrjaka-sarjabhūjārjunājakarṇavaraṇakamṛṇālaprabhṛtīni|" iti| madhuraskandhokta ādiśabdo'mlādiskandhe'pyanuvartate, tenānuktānyapi svayamūhyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">idānīmeṣāṃ guṇanirūpaṇaṃ karoti---- madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo jīrṇācchāliyavādṛte| mudgādgodhūmataḥ kṣaudrātsitāyā jāṅgalāmiṣāt||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyeṇa madhuraṃ dravyaṃ kaphakṛdbhavati, śālyādīn purāṇān varjayitvā| prāyograhaṇaṃ tailamakuṣṭādau vyabhicāradarśanāt| evamuttaratrāpi prāyograhaṇasya prayojanaṃ vedyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sāmānyoktarasakarmāpavādaḥ| tatra madhurarasasyāha-madhuraṃ śleṣmalamiti| jīrṇaśālyādibhya ṛtevinā, madhuraṃ śleṣmalam| jīrṇāditi śālyādīnāṃ caturṇāṃ viśeṣaṇam| jīrṇāt-saṃvatsaroṣitāt| sitā-śarkarā| prāyograhaṇāt jīrṇaśālyādīnāṃ vyabhicārodāharaṇatvam| tailādīnāmapyaśleṣmalatvāt| evamamlādiṣvapi vācyam|</ab>
          <ab type="mula">prāyo'mlaṃ pittajananaṃ dāḍimāmalakādṛte| ----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlaṃ dravyaṃ prāyaḥ pittakṛt, dāḍimāmalake hitvā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amlasyāpavādamāha-prāyo'mlamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| apathyaṃ lavaṇaṃ prāyaścakṣuṣo'nyatra saindhavāt||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lavaṇaṃ dravyaṃ prāyaścakṣuṣo'pathyam, saindhavaṃ varjayitvā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lavaṇasyāpavādamāha-apathyaṃ lavaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam| ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tiktaṃ dravyaṃ kaṭu ca prāyeṇāvṛṣyaṃ vātakṛcca, guḍūcyādīn hitvā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tiktakaṭukayorapavādamāha-tiktaṃ kaṭu ceti| amṛtāpaṭolībhyāṃ vinā tiktamavṛṣyaṃ vātalaṃ ca| tadvat śuṇṭhyādīn vinā kaṭukam| amṛtā-guḍūcī| kṛṣṇā-pippalī| rasono-laśunaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kaṣāyaṃ prāyaśaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā| ----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyaṃ dravyaṃ prāyeṇa śītavīryaṃ stambhanaṃ ca bhavati, harītakīṃ varjayitvā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṣāyasyāpavādamāha-kaṣāyamiti| abhayā-harītakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">----------------------------------------------| rasāḥ kaṭvamlalavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tiktaḥ kaṣāyo madhurastadvadeva ca śītalāḥ| tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā baddhamalāstathā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">paṭvamlamadhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ| paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ||38||</seg> laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi ca tiktakaḥ| ----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭvamlalavaṇā rasā yathottaramuṣṇavīryāḥ| kaṭuruṣṇaḥ amla uṣṇataraḥ, lavaṇa uṣṇatamaḥ| evamuttaratrāpi yathottaratvaṃ yojyam| tiktādayaśca tadvadeva yathottaraṃ śītavīryāḥ| tena tiktaḥ śītavīryaḥ, kaṣāyaḥ śītavīryataraḥ, madhuraḥ śītavīryatama iti sthitam| tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā viṣṭambhakṛtaśca| tatheti yathottaramityarthaḥ| paṭvādayaḥ snigdhā niḥsāritaviṇmūtravātāśca| tathetyatrāpi vartate| arthāt lavaṇātkaṣāyo gurutaraḥ, kaṣāyānmadhuraḥ paramaṃ guruḥ,-atiśayena gururityarthaḥ| amlo laghuḥ, tasmāt-amlāt, kaṭurlaghutaraḥ, tasmācca-kaṭoḥ, tikto laghutamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha rasānāṃ guṇatāratamyam| tatra vīryatāratamyamāha-rasā iti| kaṭuko rasa uṣṇavīryaḥ, tato'mlaḥ, tato'pi lavaṇaḥ| tikto rasaḥ śītavīryaḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tato'pi madhuraḥ| tadvadeveti vīryeṇa yathottaraṃ ca| tikto rūkṣo baddhamalaśca, tataḥ kaṭuḥ, tato'pi kaṣāyaḥ| lavaṇaḥ snigdhaḥ sṛṣṭamalaśca, tato'mlaḥ, tato'pi madhuraḥ| lavaṇo guruḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tato'pi madhuraḥ| amlo laghuḥ, tataḥ kaṭuḥ, tato'pi tiktakaḥ| atrāpi prāya ityanuvartate| tenāmlasyāpyāmalakasya śītavīryatvamityādi svayamūhyam| ata eva "madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guruvaśca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca|" iti (sū. a. 42/6) suśrutoktamamlasya gurutvaṃ kaṣāyasya laghutvamapyupapannam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">idānīṃ rasānāmādhāradvāreṇa saṃyogān kalpanāṃ ca vibhajannāha----- ----------------------------------------------| saṃyogāḥ saptapañcāśatkalpanā tu triṣaṣṭidhā||39||</seg> rasānāṃ yaugikatvena yathāsthūlaṃ vibhajyate| ----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vakṣyamāṇāyā rītyā rasānāṃ saṃyogāḥ saptapañcāśadvibhajyanta iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| kalpanā punareṣāṃ triṣaṣṭidhā vibhajyate| kathaṃ kṛtvā kalpanā vibhajyate ? yathāsthūlam,-sthūlānatikrameṇa vyaktarasāsvādānurūpatayā, na punaryathāsūkṣmam| tathā hi,-rasānurasakalpanayā taratamayogavaśācca rasānāṃ kalpanā kriyamāṇā''nantyamupaiti| tasmādyathāsthūlaṃ rasānāṃ kalpanā triṣaṣṭidhā vibhajyate| tathā, yaugikatvena-śarīropayogyatvena|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasānāṃ saṃyogakalpanayorvibhāgaṃ pratijānītesaṃyogā iti| rasānāṃ saṃyogāḥ saptapañcāśadbhavanti, kalpanā tu triṣaṣṭadhā bhavati, tadubhayamapi vibhajyate-vibhāgena kathyate| yathāsthūlam, sūkṣmāṇām saṃyogānāṃ rasānurasabhedenānantavāt| kena hetunā vibhajyate ? yaugikatvena| yatastadubhayaṃ yaugikam,- snehavicāraṇādiṣūpayogi, ato vibhajyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ rasasaṃyogānāṃ saṅkhyānaṃ vibhaktukāma āha----- ----------------------------------------------| ekaikahīnāstān pañcadaśa yānti rasā dvike||40||</seg> <seg type="unit" n="41">trike svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ekakam| catuṣkeṣu daśa svāduścaturo'mlaḥ paṭuḥ sakṛt||41||</seg> <seg type="unit" n="42">pañcakeṣvekamevāmlo madhuraḥ pañca sevate| dravyamekaṃ ṣaḍāsvādamasaṃyuktāśca ṣaḍrasāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvike-dviparimāṇe rasādhāradravyasambandhinī saṃyoge, pañca rasāḥ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ, tān-rasān, pañca-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyākhyān, yānti-saṃyujyante| kimbhūtān ? ekaikahīnān,-ekaikena hīnāḥ- vinākṛtāḥ, ekaikahīnāḥ, tān| yenaikena yuktāstadviyuktānityarthaḥ| atra ca pañcānāṃ rasānāṃ paryāyeṇa pratyekamekaikahīnatāvaśāt karmatvena kartṛtvena ca sambandho vedyaḥ| ata eva "caturdvikau pañcadaśaprakārau" iti yadvakṣyati tadupapannam| evaṃ madhuro'mlādīn, amlo lavaṇādīn, lavaṇastiktādīn, tiktaḥ kaṭukaṣāyau, kaṭuḥ kaṣāyaṃ yātīti sthitam| dvika iti dvau parimāṇamasya saṃyogasya| saṅkhyāyāḥ saṃjñetyādiparimāṇānuvṛtteḥ parimāṇārthe saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kaniti kan| evaṃ trikādiṣvapi vakṣyamāṇeṣu lakṣaṇaṃ yojyam| dvirasadravyasaṃyoge pañcadaśa bhedā bhavanti| yathā,-madhuro'mlaṃ yāti| 1| madhuro lavaṇam| 2| madhurastiktam| 3| madhuraḥ kaṭukam| 4| madhuraḥ kaṣāyam| 5| amlo lavaṇaṃ yāti| 6| amlastiktam| 7| amlaḥ kaṭukam| 8| amlaḥ kaṣāyam| 9| lavaṇastiktam| 10| lavaṇaḥ kaṭukam| 11| lavaṇaḥ kaṣāyam| 12| tiktaḥ kaṭukam| 13| tiktaḥ kaṣāyam| 14| kaṭuḥ kaṣāyamiti| 15| atra ca madhurasya gantṛtvameva, na gamyatvam, ādau sthitatvāt| kaṣāyasya gamyatvameva, na gantṛtvam, antyatvāt| evaṃ dvirasasaṃyoge pañcadaśa| trike-trirasādhāradravyasambandhini saṃyoge, svāduḥ-madhuro, daśa saṃyogān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇāḥ| 1| madhurāmlatiktakāḥ| 2| madhurāmlakaṭukāḥ| 3| madhurāmlakaṣāyāḥ| 4| sa eva madhuro'mlatyāgena tatsthāne lavaṇayuktastiktādibhistribhiḥ krameṇānvitastrīn saṃyogān yāti| madhuralavaṇatiktakāḥ| 5| madhuralavaṇakaṭukāḥ| 6| madhuralavaṇakaṣāyāḥ| 7| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇānvito dvau saṃyogau yāti| madhuratiktakaṭukāḥ| 8| madhuratiktakaṣāyāḥ| 9| sa eva tiktatyāgena tatsthāne kaṭukānvita ekaṃ saṃyogaṃ yāti| madhurakaṭukaṣāyāḥ| 10| evaṃ madhuro daśa saṃyogān yāti| amla ityādi| trika iti vartate| amlaḥ ṣaṭ saṃyogān yāti| yathā,-amlalavaṇatiktakāḥ| 1| amlalavaṇakaṭukāḥ| 2| amlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| sa evāmlo lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvitaḥ kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇa yukto dvau saṃyogau yāti| amlatiktakaṭukāḥ| 4| amlatiktakaṣāyāḥ| 5| evaṃ tiktatyāgenaikaṃ saṃyogaṃ yāti| amlakaṭukaṣāyāḥ| 6| ityamlaḥ ṣaṭ| trīn paṭuriti| lavaṇastiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇānvito dvau saṃyogau yāti| lavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| lavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| sa eva tiktatyāgenaikaṃ yāti| lavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| evaṃ lavaṇastrīn saṃyogān yāti| tikta ekameva saṃyogaṃ yāti| tiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| evaṃ trikasaṃyoge viṃśatiḥ| catuṣkeṣvityādi| catuṣkarasasaṃyogeṣu svādurdaśa saṃyogān yāti| tatra madhuraḥ sāmlo lavaṇādibhiḥ ṣaṭ saṃyogān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇatiktāḥ| 1| madhurāmlalavaṇakaṭukāḥ| 2| madhurāmlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| madhurāmlatiktakaṭukāḥ| 4| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ| 5| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ| 6| sa eva madhuro'mlatyāgena tatsthāne lavaṇānvitastrīn saṃyogān yāti| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ| 7| madhuralavaṇatiktakaṣāyāḥ| 8| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 9| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvita ekaṃ saṃyogaṃ yāti| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ| 10| evaṃ catuṣkeṣu madhuro daśa saṃyogān yāti| caturo'mla ityādi| catuṣka iti vartate| amlaḥ salavaṇastiktādibhistrīn saṃyogān yāṃti| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| amlalavaṇakaṭukakaṣāyāḥ| 3| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvita ekaṃ saṃyogaṃ yāti| amlatiktakaṭukakaṣāyāḥ| 4| evaṃ catuṣkeṣvamlaścaturaḥ saṃyogān yāti| paṭuḥ sakṛditi paṭuḥ-lavaṇaḥ, sakṛt-ekaṃ bhedaṃ, yāti| yathā,-lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| evaṃ catuṣkeṣu pañcadaśa saṃyogabhedāḥ| pañcakeṣvekamevāmla iti| pañcakeṣvamlo rasa ekameva saṃyogaṃ sevate| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| madhuraḥ pañca sevata iti| madhuro rasaḥ pañca saṃyogān sevate| yathā,-amlatyāgāt madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| lavaṇatyāgāt madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ| 2| tiktatyāgāt madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| kaṭukatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 4| kaṣāyatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 5| evamekīkṛtāḥ ṣaṭpañcāśat saṃyogā bhavanti| dravyamityādi| ekaṃ ṣaḍrasaṃ dravyamiti saptapañcāśat| ṣaḍrasāḥ pṛthagbhūtāḥ madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyā iti| śarkarākāñcikasauvarcalakirātatiktamarīcakhadirādīnāṃ yathākramaṃ madhurādayo rasā āsvādyante| evamete triṣaṣṭisaṅkhyāḥ| padyena ca sukhasmṛtyai rasabhedān śṛṇuṣva me| madhuro'mlena paṭunā tiktena kaṭukena ca|| 1|| kaṣāyeṇa pṛthak sārdhamamlastu lavaṇena ca| tiktena kaṭunā sārdhaṃ kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 2|| paṭustiktena kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha| tiktastu kaṭunā sārdhaṃ kaṣāyeṇa pṛthak tathā|| 3|| kaṭukastu kaṣāyeṇa dvisaṃyoga iti smṛtāḥ| daśa pañca ca bhedāste saṅkhyātā, viṃśatistrike|| 4|| madhurāmlau tu paṭunā tiktena kaṭunā tathā| kaṣāyeṇa tathā sārdhaṃ tathā svādupaṭū pṛthak|| 5|| tiktena kaṭukenāpi kaṣāyeṇa tathā saha| svādutiktau tu kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 6|| svādūṣaṇau kaṣāyeṇa svādorevaṃ daśa trike| bhedāḥ syuramlalavaṇau tiktena kaṭunā pṛthak|| 7|| kaṣāyeṇa tathā sārdhamamlatiktau pṛthak saha| kaṭukena kaṣāyeṇa tathā'mlakaṭukau saha|| 8|| kaṣāyeṇeti ṣaṭ proktā bhedā amlasya tu trike| paṭutiktau tu kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 9|| paṭūṣaṇau kaṣāyeṇa bhedā iti paṭostrayaḥ| tiktoṣaṇau kaṣāyeṇa tiktasyaivaṃ sakṛtsmṛtaḥ|| 10|| trike bhedā iti proktāścatuṣke daśa pañca ca| svādvamlalavaṇāḥ sārdhaṃ tiktena kaṭukena ca|| 11|| pṛthakkaṣāyeṇa tathā madhurāmlau satiktakau| kaṭukena tu sampṛktau kaṣāyeṇa pṛthak tathā|| 12|| svādvamlakaṭukāḥ sārdhaṃ kaṣāyeṇeti ṣaṭ smṛtāḥ| saptamaścātra madhuralavaṇoṣaṇatiktakaiḥ|| 13|| bhedo'ṣṭamo mataḥ svādukaṭutiktakaṣāyakaiḥ| navamastvatra madhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 14|| daśamo'tra bhavetsvādutiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ| daśa bhedā bhavantyevaṃ madhureṇa catuṣkake|| 15|| kaṭutiktāmlavaṇairbheda ekaścatuṣkake| dvitīyastvamlalavaṇakaṣāyakaṭukaiḥ smṛtaḥ|| 16|| tṛtīyo'tra bhavedamlapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| caturtho'tra bhavedamlatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 17|| evamamlena bhedāḥ syuścatvāro'tra catuṣkake| paṭunaiko'tra lavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 18|| evaṃ pañcadaśa khyātāścatuṣkarasasaṅkhyayā| ṣaḍ bhedān pañcake prāhustān vakṣyāmi vibhāgaśaḥ|| 19|| eko bhedo'mlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ| dvitīyaḥ svādulavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 20|| tṛtīyastvamlamadhuratiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ caturthastvamlamadhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 21|| pañcamastvamlamadhurapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| ṣaṣṭho bhedo'mlamadhuralavaṇoṣaṇatiktakaiḥ|| 22|| ṣaḍ bhedā iti nirdiṣṭāḥ pañcake pravibhāgaśaḥ| bhedaḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 23|| eka eva ṣaḍrasena, pṛthaktvena tu ṣaṭ smṛtāḥ| svāduramlo'tha lavaṇastiktaśca kaṭukastathā|| 24|| kaṣāya iti bhedāḥ syuḥ sarvato'tra triṣaṣṭidhā| kṣīraṃ surā biḍaṃ nimbaścavyaṃ padmaṃ rasāśrayam|| 25|| dravyaṃ svādurasādīnāṃ ṣaṇṇāṃ viddhi yathākramam| dravyaṃ dravyāntareṇaiva yojayeddvirasādiṣu|| 26|| dhātrīphalaṃ śarkarayā lavaṇenārdrakaṃ tathā| evamādīni dravyāṇi yojayedbhiṣaguttamaḥ|| 27|| kānicit dvirasādīni dravyāṇi syuḥ svabhāvataḥ| yathaiṇaḥ ṣaḍrasaḥ kṛṣṇo, yathā pañcarasā'bhayā|| 28|| madyaṃ pañcarasaṃ yadvattilo yadvaccatū rasaḥ| eraṇḍatailaṃ trirasaṃ, mākṣikaṃ dvirasaṃ yathā|| 29|| ghṛtamekaṃ svādurasaṃ madhurādivibhāgataḥ| diṅmātrāduditādevaṃ śeṣamūhyaṃ manīṣiṇā|| 30|| samprati "ekaikahīnān" ityādinā granthena ye rasānāṃ bhedāḥ śāstrakṛtoktāḥ, tāneva saṅkṣepeṇa prakaṭayitumāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃyogān vibhajati-ekaikahīnā iti| dvike kriyamāṇe rasā ekaikahīnāḥ kāryāḥ| te ca tān-saṃyogān, pañcadaśa yānti| trike kriyamāṇe svādurdaśa saṃyogān yāti, amlaḥ ṣaṭ, lavaṇastrīn, tikta ekam| catuṣke kriyamāṇe svādurdaśa, amlaścaturaḥ, lavaṇa ekam| pañcake kriyamāṇe amla ekaṃ saṃyogaṃ sevate-bhajati, madhuraḥ pañca| ṣaṭke kriyamāṇe ṣaḍāsvādaṃ dravyamekaṃ bhedaṃ sevate| tatdyathā,-madhurāmlau|1| madhuralavaṇau|2| madhuratiktau|3| madhurakaṭukau|4| madhurakaṣāyau|5| amlalavaṇau|6| amlatiktau|7| amlakaṭukau|8| amlakaṣāyau|9| lavaṇatiktau|10| lavaṇakaṭukau|11| lavaṇakaṣāyau|12| tiktakaṭukau|13| tiktakaṣāyau|14| kaṭukaṣāyau|15| madhurāmlalavaṇāḥ|16| madhurāmlatiktāḥ|17| madhurāmlakaṭukāḥ|18| madhurāmlakaṣāyāḥ|19| madhuralavaṇatiktāḥ|20| madhuralavaṇakaṭukāḥ|21| madhuralavaṇakaṣāyāḥ|22| madhuratiktakaṭukāḥ|23| madhuratiktakaṣāyāḥ|24| madhurakaṭukaṣāyāḥ|25| amlalavaṇatiktāḥ|26| amlalavaṇakaṭukāḥ|27| amlalavaṇakaṣāyāḥ|28| amlatiktakaṭukāḥ|29| amlatiktakaṣāyāḥ|30| amlakaṭukaśāyaḥ|31| lavaṇatiktakaṭukāḥ|32| lavaṇatiktakaṣāyāḥ|33| lavaṇakaṭukaśāyāḥ|34| tiktakaṭukaṣāyāḥ|35| madhurāmlalavaṇatiktāḥ|36| madhurāmlalavanakaṭukāḥ|37| madhurāmlalavanakaṣāyāḥ|38| madhurāmlatiktakaṭukāḥ|39| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ|40| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ|41| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ|42| madhuralavanatiktakaṣāyāḥ|43| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ|44| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ|45| amlalavaṇatiktakaṭukāḥ|46| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ|47| amlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|48| amlatiktakaṭukaṣāyāḥ|49| lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|50| amlalavaṇatiktoṣaṇakaśāyāḥ|51| madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ|52| madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ|53| madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|54| madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ|55| madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|56| ekaṃ dravyaṃ ṣaḍāsvādaṃ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|57| nanu, etāvantaścedrasabhedāḥ, tatkathamuktam? "ṣaḍsāḥ" iti, ata āha-asaṃyuktāśceti| miśrāstu saptapañcāśat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ṣaṭ pañcakāḥ, ṣaṭ ca pṛthagrasāḥ syu- ścaturdvikau pañcadaśaprakārau| bhedāstrikā viṃśatirekameva dravyaṃ ṣaḍāsvādamiti triṣaṣṭiḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcakarasānāṃ saṃyogāḥ ṣaṭsaṅkhyāḥ, "pañcakeṣvekamevāmle madhuraḥ pañca sevate" iti| ṣaṭ ca pṛthagrasāḥ, "asaṃyuktāśca ṣaḍrasāḥ" iti| caturītyādi| catuṣkabhedaḥ pañcadaśaprakāraḥ , dvikabhedaśca pañcadaśaprakāraḥ| "catuṣkeṣu daśa svāduścaturo'mlaḥ paṭuḥ sakṛt|" evaṃ pañcadaśa prakārāḥ| "ekaikahīnāṃstān pañca pañca yānti rasā dvike|" iti vacanāt [ca]| bhedā ityādi| trikāḥ-tribhedabhinnā bhedā viṃśatiḥ| "trike svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ekakam|" iti viṃśatiḥ| ekameva dravyaṃ ṣaḍāsvādam| iti-ittham, rasānāṃ bhedāstriṣaṣṭiḥ,-yathāsthūlaṃ caiṣā triṣaṣṭidhā kalpanā vyākhyātā| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṅkhyayā kalpanāṃ vibhajati-ṣaṭ pañcakā iti| pañcakāḥ-pañcarasasaṃyogabhedāḥ ṣaṭ, pṛthagrasabhedāḥ ṣaṭ, catuṣkāḥ pañcadaśa, dvikāśca pañcadaśa, trikā viṃśatiḥ, ṣadāsvādaṃ dravyameko bhedaḥ, ityevaṃ triṣaṣṭiḥ kalpanābhedāḥ|</ab>
          <ab type="mula">samprati yathāsūkṣmaṃ pradarśayitumāha----- te rasānurasato rasabhedā- stāratamyaparikalpanāya ca| sambhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasabhedīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te rasabhedāḥ-triṣaṣṭirūpāḥ, rasato-rasavaśena, tathā'nurasato-anurasavaśena, tathā tāratamyaparikalpanayā-ayaṃ madhuro'yaṃ madhurataro'yaṃ madhuratama ityevaṃrūpā yā tayā ca, gaṇanāṃ samatītāḥ-saṅkhyāmatikrāntāḥ sambhavanti| doṣetyādi| doṣāḥ-vātādayo, bheṣajāni-harītakyādīni, doṣāśca bheṣajāni ca doṣabheṣajāni, teṣāṃ vaśo-anurodhaḥ sāmarthyaṃ vā, tasmāddhetubhūtādrasabhedā upayojyāḥ, na doṣamanapekṣya bheṣajaṃ vā'napekṣya| evamevopayojyā ityarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|23)- "kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit| doṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||" iti| doṣabheṣajavaśādityupalakṣaṇārtham| deśādivaśādapi doṣādīn vīkṣya rasabhedā upayojyāḥ| yathā,-pavane jetavye madhurāmlau madhurāmlalavaṇā veti| svāgatā ranabhagairgurukāntā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne rasabhedīyādhyāyo daśamaḥ samāptaḥ|| 10||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktabhedānāmavāntarabhedairānantyaṃ darśayati-te rasanurasata iti| te-rasabhedāḥ, rasānurasakalpanayā tāratamyakalpanayā ca gaṇanāṃ samatītāḥ sambhavanti| yathā,-madhurāmlasya dravyasya madhurasya rasatve, amlasyānurasatve, kvacidamlasya rasatve, madhurasyānurasatve bahubhedatvamityādi| tathā, madhurasya madhurataratvaṃ madhuratamatvaṃ cetyādi tāratamyam| sarveṣāṃ rasabhedānāṃ yaugikatvaṃ darśayati-doṣabheṣajavaśāditi| doṣavaśādbheṣajavaśādvā sarve'pi rasā upayojyāḥ-aupayogikā bhavanti| doṣavaśādyathā,-kevalavāyāvamlaḥ, pittayukte amlatiktau, śleṣmayukte amlakaṭukāvityādi| bheṣajavaśādyathā,- virecanamauṣadhamekarasatvādahṛdyaṃ dvirasatrirasādi kāryam| saṅgrahe tu (sū. a. 18)- "rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca| sa ṣaḍṛtukatvātkālasya mahābhūtaguṇānāmūnātiriktaviśeṣeṇa saṃsṛṣṭo viṣamaṃ vidagdhaḥ ṣoḍhā pṛthagvipariṇamate madhurādibhedena| atha yaḥ śiśirapavanadharaṇidharavividhavanagahananadītaḍāgapalvalodapānakamalakumudakuvalayākīrṇo ramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūrihatitatṛṇo'tidūravistṛtapratānapravalopasañchannapādapaḥ sasyasarīsṛpakhagabahulaḥ śleṣmapittaprāyo gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarogāpacījvarādyāmayopadrutajanapadaḥ, so'nūpo madhurarasayoniḥ| yastu viṣamavipulasiktāsthalabahulo'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ kaṭhinakleśasahārogaśarīradīrghāyuḥprāyo janapado'nūpaviparītaśca, sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayoniḥ| ubhayalakṣaṇamiśrībhāvātsādhāraṇaḥ, ata eva cānūpasādhāraṇo jāṅgalasādhāraṇaśceti vikalpaḥ| tayorādyo lavaṇāmlayoryoniḥ, itaraścetarayoḥ|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rasabhedaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 10||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.1.11">
          <head>dośāhivijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasabhedīyādanantaraṃ doṣādivijñānīya ārabhyate| yato "doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ" ityuktam, ata īdṛksvarūpāste doṣā iti jñāpanārthamadhyāyo'yamucyate- 0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">rasabhedīyādanantaraṃ doṣādivijñānīya ārabhyate| yato "doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ" ityuktam, ata īdṛksvarūpāste doṣā iti jñāpanārthamadhyāyo'yamucyate - - - - athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣā ādayo yeṣāṃ te-doṣādayaḥ, teṣāṃ vijñānaṃ-prākṛtena vaikṛtena ca svarūpeṇā 9 vagamaḥ, tasmai hito yaḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| ādiśabdena dhātavo malāśca saṅgrahyante| tatsvarū 10 pāvagamena ca ta eva doṣāḥ samyagjñātā bhavanti| dhātūnāṃ malānāṃ ca doṣādhārabhūtatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hetuskandhānantaraṃ lakṣaṇaskandhamārabhate| tatra doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| doṣādivijñānādhīnatvāllakṣaṇasya| doṣadūṣyavaiṣamyaṃ ca rogalakṣaṇam| vaiṣamyajñānaṃ ca sāmyajñānādhīnam| ata evādau sāmyajñānam|</ab>
          <ab type="mula">doṣadhātumalā mūlaṃ sadā dehasya--| ----------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavo-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrādayaḥ, te dehasya mūlamiva mūlam| yathā,-vṛkṣasya skandhaśākhādiyuktasya mūlaṃ pradhānam, tadārabdhatvāt| tathā,-dehasya doṣadhātumalāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra sāmyaphalamāha-doṣadhātumalā iti| doṣā-vātādayaḥ| dhātavo-rasādayaḥ| malāḥ-purīṣādayaḥ| mūlaṃ-kāraṇam| sadā-sarvāsu janmādyavasthāsu| samā iti prakaraṇāllabhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">--------------------------------taṃ calaḥ| utsāhocchvāsaniśvāsaceṣṭāvegapravartanaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">samyaggatyā ca dhātūnāmakṣāṇāṃ pāṭavena ca| anugṛhṇātyavikṛtaḥ, pittaṃ paktyūṣmadarśanaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣuttṛḍruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavaiḥ| śleṣmā sthiratvasnigdhatvasandhibandhakṣamādibhiḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ ca-dehaṃ, calo-vāyuḥ, utsāhādibhiranugṛhṇāti-upakurute| utsāhaḥ-sarvaceṣṭāsūdyogaḥ, ucchvāsaḥ-ūrdhvaṃ śvasanaṃ śvāsamuktiḥ, niśvāsaḥ-śvāsasya śarīrāntaḥ praveśanam, ceṣṭanaṃ-ceṣṭā vākkāyamanovyāpāraḥ, vegānāṃ pravartanaṃ-vātaviṇmūtrādīnāṃ bahirnirasanam, etaiśca māruto dehamanugṛhṇāti| pittaṃ paktyādibhiranugṛhṇāti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṃ-dṛṣṭiḥ| medhā-buddhiviśeṣaḥ| dhīḥ-prajñā| śauryaṃ-pauruṣam| tanumārdavaṃ-śarīramṛdutvam| śleṣmā sthiratvādibhiranugṛhṇāti| kṣamā-kṣāntiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāyoḥ sāmyaṃ lakṣayati-taṃ cala iti| taṃ-deham| calo-vāyuḥ| utsāhaḥ-adhyavasāyaḥ| ucchvāsaḥ-śvāsanirgamaḥ| niśvāsaḥ-śvāsapraveśaḥ| ceṣṭā-gamanādikriyā| vegapravartanaṃ-viṇmūtrādipravṛttiḥ| dhātūnāṃ samyaggatiḥ-mārgeṇādrutavilambitasañcāraḥ| akṣāṇāṃ pāṭavaṃ-indriyāṇāṃ viṣayagrahaṇasāmarthyam| anugṛhṇāti-upakaroti| avikṛtaḥ-samaḥ| pittasya sāmyaṃ lakṣayati-pittamiti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṃ-cākṣuṣajñānam| kṣat-bubhukṣā| tṛṭ-pipāsā| ruciḥ-prītiḥ| prabhā-kāntiḥ| medhā-jñānadhāraṇam| dhīḥ-jñānam| śauryaṃ-balam| tanutvaṃ-asthūlatvam| mārdavaṃ-saukumāryam| śleṣmaṇaḥ sāmyaṃ lakṣayati-śleṣmeti| sthiratvaṃ-dṛḍhāṅgatvam| snigdhatvaṃ-snehāktatvamiva| sandhibandhaḥ-suśliṣṭasandhitvam| kṣamā-sahiṣṇutvam| ādiśabdādalaulyādayaḥ| "tamanugṛhṇātyavikṛtaḥ" iti vākyadvaye'nuvartate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ dhātūnāṃ karmāṇyāha - - - - prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe| garbhotpādaśca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramātsmṛtam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prīṇanādīni karmāṇi rasādīnāṃ kramāt-krameṇa śreṣṭhāni smṛtāni, munibhiriti śeṣaḥ| saṅgrahoktāni madhyamānyaparāṇi karmāṇyeṣāṃ santyeva| yathā,-rasasya tuṣṭiraktapuṣṭyādikaṃ karma, raktasya ca varṇaprasādo māṃsapoṣaṇam, māṃsasya balaṃ medaḥpuṣṭī ca medasaḥ svedadārḍhyāsthipuṣṭayaśca, asthno majjapoṣaṇam, majjño balamasthipūraṇaṃ śukrapuṣṭiśca, śukrasya harṣo balaṃ ca, etairdhātavo dehamanugṛhṇantītyarthaḥ| prīṇanaṃ-āpyāyanam| raso hi samyagabhyavaharataḥ srotāṃsi praviśyendriyaprasādamabhinirvartayan manasaḥ prītimādadhāti| jīvanaṃ-ojovṛddhikaram, raktakarma| lepaḥ-upadeho, māṃsasya karma| tadupaliptānyasthīni ceṣṭāṃ kṣamante| sneho-netrādiṣu snigdhatā, medasaḥ karma| dhāraṇaṃ-ūrdhvadhāraṇam, asthikarma| pūraṇaṃ-snehenāsthnām, majjñaḥ karma| śukrasya garbhotpattiḥ, śreṣṭhaṃ karmeti yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhātūnāṃ sāmyaṃ lakṣayati-prīṇanamiti| prīṇanaṃ-tṛptiḥ, avikṛtasya rasasya śreṣṭhaṃ karma| jīvanaṃ-prāṇadhāraṇam, raktasya| lepo-bhittermṛttikayeva, māṃsasya| snehaḥ snigdhatvam, medasaḥ| dhāraṇaṃ-avalambanam, asthnaḥ| pūraṇaṃ-asthipūraṇam, majjñaḥ| garbhotpādaḥ śukrasya| śreṣṭhagrahaṇādanyānyapyuttaradhātupuṣṭyādīni santīti jñāpayati|</ab>
          <ab type="mula">idānīṃ malānāṃ karmāṇyāha - - - - avaṣṭambhaḥ purīṣasya, mūtrasya kledavāhanam| svedasya kledavidhṛtiḥ---------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avaṣṭambho-dehadhāraṇaśaktiḥ, śreṣṭhaṃ karma purīṣasya smṛtam| mūtrasya kledavāhanaṃ śreṣṭhaṃ karma, mūtraṃ kledaṃ nirvāhayati| svedasya kledavidhāraṇaṃ śreṣṭhaṃ karma, kledābhāve hi śoṣaḥ syāt, madhyamatvak''snehakacaromadhāraṇamapi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> purīṣasya sāmyaṃ lakṣayati-avaṣṭambha iti| avaṣṭambho-dhāraṇam| mūtrasya sāmyaṃ lakṣayati-mūtrasyeti| kledavāhanaṃ-kledasya bahirnirgamanam| svedasya sāmyaṃ lakṣayati-svedasyeti| keśavidhṛtiḥ-romṇāmavalambanam| "śreṣṭhaṃ karma" iti vākyatraye'nuvartate| tena anilānaladhāraṇabastipūraṇakledadhāraṇādīnyanyānyapi karmāṇi jñeyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| ------------------vṛddhastu kurute'nilaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kārśyakārṣṇyoṣṇakāmatvakampānāhaśakṛdgrahān| balanidrendriyabhraṃśapralāpabhramadīnatāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛddhaḥ punarvāyuḥ kārśyādīn karoti| balādīnāṃ bhraṃśena sambandhaḥ| balasya prāṇopaghāto bhraṃśaḥ| nidrāyāstu nāśo bhraṃśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha vaiṣamyajñānam| tattu pañcadhā| vakṣyati-hi (hṛ. ni. a. 1/2)- "nidānaṃ pūrvarūpāṇirūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam||" iti| tatrādau rūpam, tasyāntaraṅgatvāt| pūrvarūpaṃ tu rūpamevāvyaktam| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1/6)- "liṅgamavyaktamalpatvāvdyādhīnāṃ tadyathāyatham| tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate||" iti| vaiṣamyaṃ ca dvidhā,-vṛddhikṣayabhedāt| tatrādau vṛddhilakṣaṇam| tatra vāyorāḥ-vṛddha iti| kārśyaṃ-kṛśatvam| kārṣṇyaṃ-kṛṣṇavarṇatvam| uṣṇakāmatvaṃ-uṣṇābhilāṣaḥ| kampo-vepathuḥ| ānāhaḥ-baddhodaratā| śakṛdgrahaḥ-purīṣarodhaḥ| balādīnāṃ bhraṃśo-nāśaḥ| pralāpaḥ-asambaddhapralāpaḥ| bhramaḥ-cakrarūḍhasyeva| dīnatā- mlānatvam|</ab>
          <ab type="mula">pītaviṇmūtranetratvakkṣuttṛḍdāhālpanidratāḥ| pittam--------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pītasya viḍādibhistvagantaiḥ sambandhaḥ, tataḥ kṣudādibhirdvandvaḥ, tatastalapratyayaḥ| pittaṃ vṛddhaṃ pītaviṇmūtrādīn karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittasyāha-pītaviṇmūtreti| viṇmūtranetratvacāṃ pītatvam| kṣuttṛṣāviha tīvre jñeye, samayoḥ sa-lakṣaṇatvāt| dāhaḥ-santāpaḥ| alpanidratā-nidrālpatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| -------śleṣmā'gnisadanaprasekālasyagauravam||7||</seg> śvaityaśaityaślathāṅgatvaṃ śvāsakāsātinidratāḥ| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmā vṛddho'gnisādādīn karoti| śvaityaṃ- gātraśuklatā| śaityaṃ-aṅgānāṃ śiśiratvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmaṇa āha-śleṣmeti| agnisadanaṃ-agnimāndyam| praseko-lālāsrāvaḥ| ālasyaṃ-anutsāhaḥ| gauravaṃ-durvahāṅgatvam| śvaityaṃ-śuklatvam| śaityaṃ-śītasparśatvam| ślathāṅgatvaṃ-avayavaśaithilyam| śvāsakāsau-rogau| atinidratā-nidrādhikyam|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| raso'pi śleṣmavat-----------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasaśca śleṣmavat, raso'pi vṛddho'gnisādādīn vidadhātītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasasyāha-raso'pīti| śleṣamavadagnisādādīn karoti| apiśabdo'nyānaṣyatideśān sūcayati| tena raktaṃ pittavat, māṃsamedasī śleṣmavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------| --------------raktaṃ visarpaplīhavidradhīn||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kuṣṭhavātāsrapittāsragulmopakuśakāmalāḥ| vyaṅgāgnināśasammoharaktatvaṅnetramūtratāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktaṃ vṛddhaṃ visarpādīn karoti| upakuśo nāma dantarogajātiḥ, uttaratantre (a. 21|21) vakṣyamāṇalakṣaṇā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktasyāha-raktamiti| vīsarpādayo vyaṅgāntāḥ rogāḥ| tatropakuśo-dantamāṃsajarogaḥ| vyaṅgaṃ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| sammoho-mūrcchā| tvaṅnetramūtrāṇāṃ raktatvam|</ab>
          <ab type="mula">māṃsaṃ gaṇḍārbudagranthigaṇḍorūdaravṛddhitāḥ| kaṇṭhādiṣvadhimāṃsaṃ ca--------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsaṃ vṛddhaṃ gaṇḍādīn rogān karoti| gaṇḍaśabdena gaṇḍamālā galagaṇḍaśca gṛhītau, ādyantalopāt| itaraśca gaṇḍo gaṇḍamāṃsāḍhyāt| gaṇḍaścārbudaṃ ca granthiśca gaṇḍārbudagranthayaḥ| gaṇḍau ca ūrū codaraṃ ca teṣāṃ vṛddhitā| tato dvandvaḥ| tāḥ karoti| vṛddhitā-vṛddhitvam| kaṇṭhādiṣvadhikaṃ māṃsaṃ ca kurute| ādiśabdena tālujihvādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsasyāha-māṃsamiti| gaṇḍādayo rogāḥ| gaṇḍo-galagaṇḍādiḥ| gaṇḍayorūrvorudare ca vṛddhatā-sthaulyam| kaṇṭhādiṣu-kaṇṭhatālujihvādiṣu| adhimāṃsaṃ-māṃsasyopari māṃsam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------tadvanmedastathā śramam||10||</seg> alpe'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphikstanodaralambanam| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medo'pi vṛddhaṃ gaṇḍādīn kurute| tathālpe'pi ceṣṭite śramaṃ kurute, śvāsaṃ ca| tathā, sphijoḥ stanayorudarasya ca lambanaṃ kurute|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> medasa āha-tadvaditi| tadvat-māṃsavat| tathā, alpe'pi ceṣṭite śramaśvāsau| sphigādīnāṃ lambanam| sphijau-kaṭiprothau|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| asthyadhyasthyadhidantāṃśca------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthi vṛddhamadhyasthyadhihantāṃśca kurute|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asthna āha-asthīti| adhyasthi-adhikamasthi| adhidantāḥ-adhikā dantāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">--------------------------majjā netrāṅgagauravam||11||</seg> parvasu sthūlamūlāni kuryātkṛcchrāṇyarūṃṣi ca| --------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> majjā vṛddho netrayoraṅgānāṃ ca gauravaṃ kuryāt| kuruta iti prakṛte kuryādityuktaṃ spaṣṭārtham| parvasu-aṅgulyādisandhiṣu, arūṃṣi-piṭikāviśeṣān, kuryāt| kīdṛśāni ? sthūlamūlāni,-sthūlāni mūlāni yeṣāṃ tāni| tathā, kṛcchrāṇi-kṛcchrasādhyāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> majjña āha-majjeti| aṅgagauraveṇaivākte netragaurave netragrahaṇamatiśayārtham| parvasu-sandhiṣu| sthūlamūlāni-mūlapradeśe sthūlāni| kṛcchrāṇi-kaṣṭasādhyāni| arūṃṣi-vraṇān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| atistrīkāmatāṃ vṛddhaṃ śukraṃ śukrāśmarīmapi||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukraṃ vṛddhamatistrīkāmatāṃ kuryāt, śukrāśmarīṃ ca| apiśabdādbalasnehādyapi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śukrasyāha-atīti| atistrīkāmatā-punaḥ punaḥ strīsaṅgecchā| śukrāśmarī-rogaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kukṣāvādhmānamāṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt| ----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śakṛt-purīṣaṃ, vṛddhaṃ kukṣāvādhmānādīn kuryāt| kuryāditi sambhāvanāyāṃ liṅ| ādhmānaṃ-ānāhaḥ| āṭopaḥ-antrakūjanādi| [gauravaṃ-gurutvam, vedanāṃ ca kukṣau|]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śakṛta āha-kukṣāviti| kukṣau-udare, ādhmānādīni| ādhmānaṃ-vātenodarapūraṇam| āṭopo-guḍaguḍāśabdaḥ| gauravaṃ-durvahatvam| vedanāṃ-śūlam| śakṛt-purīṣam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------------| mūtraṃ tu bastinistodaṃ kṛte'pyakṛtasaṃjñatām||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtraṃ vṛddhaṃ basternistodaṃ-ativyathāṃ kuryāt| tathā kṛte'pi mūtre'kṛtasaṃjñatāṃ-akṛtābhāsatvamiva kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtrasyāha-mūtramiti| bastinistodo-bastideśe vyathā| kṛtamapi mūtrotsargamakṛtamiva manyate|</ab>
          <ab type="mula">svedo'tisvedadaurgandhyakaṇḍūḥ------------------| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svedo vṛddho'tisvedādīn kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svedasyāha-sveda iti| atisvedaḥ-svedādhikyam| daurgandhyaṃ-durgandhatā| kaṇḍūḥ-kacchūḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------evaṃ ca lakṣayet| dūṣikādīnapi malān bāhulyagurutādibhiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-anena prakāreṇa, dūṣikādīnapi malān lakṣayet-anuminuyāt| dūṣikā-akṣimalaḥ| ādiśabdāt ghrāṇakarṇanāsāmalādīnāṃ grahaṇam| kathaṃ lakṣayet ? ityāha-bāhulyetyādi| malabāhulyena tatsthānagauraveṇa ca| ādigrahaṇātkaṇḍūkledādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dūṣikādīnāha-evaṃ ceti| dūṣikā-netramalaḥ| ādiśabdāt karṇamalādayaḥ| evamiti yathā| svādhikyasvāśayagauravādibhiḥ purīṣādayo vṛddhā lakṣyante| ādiśabdāt svāśayavyathādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vṛddhānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyabhidhāya, kṣīṇānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyāha - - - - liṅgaṃ kṣīṇe'nile'ṅgasya sādo'lpaṃ bhāṣitehitam| saṃjñāmohastathā śleṣmavṛddhayuktāmayasambhavaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anile kṣīṇe-svapramāṇāpacite, vakṣyamāṇāni liṅgāni| vāyostu sarvakṣaye deha eva na syāt, kasya talliṅgaṃ syāt| kiṃ punastalliṅgam ? ityāha-aṅgasyetyādi| aṅgasya sādaḥ-kriyāsvasāmarthyam| īhitaṃ-ceṣṭitam, kāyikaṃ karma| bhāṣitaṃ cehitaṃ ca bhāṣitehitam,-alpavacanā'lpaceṣṭitatvaṃ ca syāt| tathā, saṃjñāmohaḥ-saṃvido'bhāvaḥ| tathā, śleṣmavṛddhau ya uktāḥ-agnisādaprasekādayaḥ, teṣāmāmayānāṃ sambhavo bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kṣayalakṣaṇam| tatra vāyorāha-liṅgamiti| aṅgasya sādaḥ-śrāntatvamiva| bhāṣitehitamalpam| bhāṣitaṃ-vācikaṃ karma| īhitaṃ-kāyikam| saṃjñā-buddhiḥ, tasyā mohovivecanākṣamatvam| śleṣmavṛddhayuktamayāḥ-agnisadanādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">pitte mando'nalaḥ śītaṃ prabhāhāniḥ------------| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> liṅgaṃ kṣīṇe ityanuvartate| pitte kṣīṇe liṅgametat| agnirmandaḥ śītaṃ kāntihāniśca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittasyāha-pitta iti| mando'nalaḥ-agnimāndyam| śītaṃ-himasparśeneva duḥkham| prabhāhāniḥ-kāntināśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------kaphe bhramaḥ| śleṣmāśayānāṃ śūnyatvaṃ hṛddravaḥ ślathasandhitā||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphe kṣīṇe bhramo bhavati| tathā, śleṣmāśayānāṃ śūnyatvaṃ bhavati| śleṣmāśayāḥ-uraḥśiraḥsandhyādyāḥ| [tathā, hṛddrāvādayaḥ syuḥ| hṛddravaḥ-hṛdi kampa ityarthaḥ|]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphasyāha-kapha iti| bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva| śleṣmāśayānāṃ-uraḥprabhṛtīnām| śūnyatvaṃ-riktatvam| hṛddravaḥ-anukampayeva pīḍā hṛdayasya| ślathasandhitā-sandhiśaithilyam|</ab>
          <ab type="mula">rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā| -----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rase kṣīṇe raukṣyādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasasyāha-rasa iti| raukṣyaṃ-snehābhāvaḥ| śramaḥ-śrāntatvam| śoṣo-mukhādīnām| glāniḥ-klamaḥ| śabdāsahiṣṇutā-śabdaśravaṇadveṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| rakte'mlaśiśiraprītiśirāśaithilyarūkṣatāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte kṣīṇe'mlādyabhilāṣādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktasyāha-rakta iti| amlaśītayorabhilāṣaḥ| śirāṇāṃ śaithilyam| rūkṣatā_śarīrasya|</ab>
          <ab type="mula">māṃse'kṣaglānigaṇḍasphik''śuṣkatāsandhivedanāḥ| --------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃse kṣīṇe'kṣaglāniḥ, gallayoḥ sphijośca śuṣkatvam, sandhīnāṃ vedanāḥ syuḥ, sphuṭantīva sandhaya ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsasyāha-māṃsa iti| akṣaglāniḥ-indriyadaurbalyam| gaṇḍayoḥ sphijośca śuṣkatā| sandhīnāṃ vyathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------------| medasi kṣīṇe kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅgatā||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medasi kṣīṇe kaṭyāḥ svāpaḥ plīhavṛdhiḥ kṛśāṅgatvaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> medasa āha-medasīti| kaṭhyāḥ svapanaṃsparśājñatvam| plīhno vṛddhiḥ| itareṣāmaṅgānāṃ kārśyam|</ab>
          <ab type="mula">asthnyasthitodaḥ śadanaṃ dantakeśanakhādiṣu| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthni kṣīṇe'sthnāṃ todo bhavati| śadanaṃ-śātaḥ, pāta ityarthaḥ| keṣām ? dantādīnām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asthna āha-asthnīti| asthitodaḥ-asthnāṃ vyathā| dantādīnāṃ śadanaṃ-śātaḥ| ādiśabdādromādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------| asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ bhramastimiradarśanam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> majjani kṣīṇe'sthnāṃ sauṣiryaṃ bhramādiśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> majjña āha-asthnamiti| asthnāṃ sauṣiryaṃ sarandhratvam| bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva| timiradarśanaṃ-sarvasyaiva vastunastamorūpatvenāvabhāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śukre cirāt prasicyeta śukraṃ śoṇitameva vā| todo'tyarthaṃ vṛṣaṇayormeḍhraṃ dhūmāyatīva ca||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukre kṣīṇe śukraṃ cirāt prasicyeta, raktaṃ vā| prasicyeteti karmakartari| vṛṣaṇayoratiśayena todo-vyathā syāt| meḍhraṃ-śiśnaṃ, dhūmāyatīva ca| dhūmāyatīti lohitāderākṛtigaṇatvāt kvip, akṛtsārvadhātuketyādinā dīrghaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śukrasyāha-śukra iti| śukraṃ sambhoge cirāt prasicyeta, śoṇitameva vā| prasicyeta-sravet| vṛṣaṇayoratyarthaṃ vedanā| meḍhraṃ dhūmāyati| lohitādikyaṣantāt parasmaipadam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">purīṣe vāyurantrāṇi saśabdo veṣṭayanniva| kukṣau bhramati yātyūrdhvaṃ hṛtpārśve pīḍayan bhṛśam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purīṣe kṣīṇe vāyuḥ kukṣau bhramati| antrāṇi veṣṭayanniva śabdaṃ janayan yātyūrdhvam| kiṃ kurvan ? hṛtpārśve bhṛśaṃ pīḍayan|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> purīṣasyāha-purīṣa iti| antrāṇi veṣṭayanniva saśabdo vāyuḥ kukṣau bhramati, kadācit hṛdayapārśve pīḍayannūrdhvaṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula">mūtre'lpaṃ mūtrayetkṛcchrādvivarṇaṃ sāsrameva vā| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtre kṣīṇe'lpaṃ mūtrayet, kṛcchrādvivarṇaṃ saraktameva vā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtrasyāha-mūtra iti| alpaṃ mūtraṃ kṛcchrānmūtrayet| tacca vivarṇaṃ-raktamiśravarṇābhaṃ, raktamiśrameva vā| evakāreṇa raktavarṇābhāsatvaṃ vyāvartyate| ata eva vivarṇaśabdena tallabhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| svede romacyutiḥ stabdharomatā sphuṭanaṃ tvacaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svede kṣīṇe romṇāṃ cyutiḥ-śātaḥ, romṇāṃ ca stabdhatvam| tvacaḥ-carmaṇaḥ, sphuṭanaṃ-daraṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svedasyāha-sveda iti| keṣāṃcidromṇāṃ cyutiḥ, keṣāṃcit stabdhatā| tvacaḥ sphuṭanaṃ-vidāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">idānīṃ ghrāṇādimalānāmapi sāmānyenakṣayaliṅgamāha - - - - malānāmatisūkṣmāṇāṃ durlakṣyaṃ lakṣayet kṣayam| svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> malānāmatisūkṣmāṇāṃ-susvalpānāṃ dūṣikādīnāṃ, duḥkhena boddhuṃ śakyaṃ-durlakṣyam, kṣayaṃ lakṣayet-jānīyāt| kaiḥ ? malānāṃ sthānāni-malāyanāni, svāni ca tāni malāyanāni ca-svamalāyanāni, teṣām saṃśoṣatodaśūnyatvalāghavāni-svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavāni, taiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dūṣikādīnāmāha-malānāmiti| atisūkṣmāṇāṃ-atyalpānām| atisūkṣmatvādeva durlakṣyam| malāyanaṃ-malamārgo netrādiḥ, tasya saṃśoṣādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">evaṃ vyāsena doṣadhātumalānāṃ vṛddhikṣayāvabhidhāya samāsato'bhidhātumidamāha- doṣādīnāṃ yathāsvaṃ ca vidyāddṛddhikṣayau bhiṣak| kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ vardhanena ca||24||</seg> vṛddhiṃ malānāṃ saṅgācca kṣayaṃ cāti visargataḥ| ---------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣadhātumalānāṃ vṛddhikṣayau jānīyāt| katham ? yathāsvaṃ doṣādīnāṃ guṇebhyo viparītā ye guṇāsteṣāṃ guṇānāṃ kṣayeṇa vardhanena ca dehagatena doṣādīnāṃ yathākramaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ ca vidyāt| yathā,-vāyorguṇā rūkṣalaghuśītādayaḥ, teṣāṃ viparītāḥ-snigdhagurūṣṇādayaḥ, teṣāṃ snigdhādīnāṃ dehe yadā kṣayo dṛśyate tadā vāyorvṛddhiṃ vidyāt| yadā tu teṣāṃ snigdhādīnāṃ dehe vṛddhirdṛśyate tadā vāyoḥ kṣayo jñeyaḥ| evaṃ svabudhdyā vikalpya malānāṃ dhātūnāṃ ca vācyam| vṛddhiṃ malānāmityādi| na kevalaṃ malānāṃ pūrvoktena prakāreṇa vṛddhikṣayau jñeyau, yāvadamunā'pi vakṣyamāṇena lakṣaṇena teṣāṃ vṛddhikṣayau jñeyau, [iti caśabdena dyotayati]| evaṃ svabudhdyā vikalpya, malānāṃ saṅgāt-bahiraniḥsaraṇalakṣaṇācca vṛddhiṃ vidyāt| teṣāmeva malānāmativisargāt-atipravartanāt kṣayaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nidānamāha- doṣādīnāmiti| yathāsvaṃ viparītānāṃ guṇānāṃ kṣayeṇa nidānena doṣādīnāṃ vṛddhiṃ, vardhanena kṣayaṃ, jānīyāt| tau ca rūkṣādīnāṃ guṇānāṃ bahutvālpatvābhyāṃ kramādbhavataḥ| tatra kṣayeṇotpannaṃ vikāraṃ vāyorvṛddhiriti vyavasyet, vardhanenotpannaṃ kṣaya iti| evaṃ pittādiṣvapi| tathā, malānāmapyatisaṅgānnidānāddoṣādīnāṃ vṛddhiṃ vidyāt, ativisargāt kṣayam| tatrātisaṅgo-yathākālamaśodhanādvegavidhāraṇādviṣṭambhakāhāravihāraśīlanācca| ativisargo-atiśodhanādvegodīraṇātsraṃsanāhāravihārasevanācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------| malocitatvāddehasya kṣayo vṛddhestu pīḍanaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvāvapi malānāṃ vṛddhikṣayau pīḍākarau dehasya| tatrāpi ya eṣāṃ kṣayaḥ sa vṛddhito'pyatiśayena pīḍākaraḥ, anaucityāt| dehināṃ hi prāyeṇa malakṣayo'nucito-anabhyastaḥ, vṛddhistūcitaiveti na tathā pīḍāṃ karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣayavṛ- pīḍākaratve tāratmyamāha-malocitatvāditi| doṣādīnāṃ vṛddhirdehapīḍanī| kṣayastu tato'pi dehapīḍanaḥ| kutaḥ? malocitatvāt| deho hi malasātmyaḥ| sātmyaṃ ca bahnapi nātibādhate| vakṣyati(?)-"sātmayaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahnapi|" iti| malaśabdena doṣadhātumalānāṃ grahaṇam| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 19/86) - "viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha doṣādīnāmāśrayāśrayibhāvaṃ darśayati - - - - tatrāsthani sthito vāyuḥ, pittaṃ tu svedaraktayoḥ| śleṣmā śeṣeṣu, tenaiṣāmāśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yadekasya tadanyasya vardhanakṣapaṇauṣadham| asthimārutayornaivaṃ, prāyo vṛddhirhi tarpaṇāt||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śleṣmaṇā'nugatā tasmāt saṅkṣayastadviparyāt| vāyunā'nugato'smācca vṛddhikṣayasamudbhavān||28||</seg> vikārān sādhayecchīghraṃ kramāllaṅghanabṛṃhaṇaiḥ| ---------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu vātādiṣu madhye, asthni vāyuḥ sthitaḥ-āśritaḥ| pittaṃ tu svedaraktayoḥ sthitam| śleṣmā śeṣeṣu-rasamāṃsamedomajjaśukramūtrapurīṣādiṣu sthitaḥ| yataścaivamāśrayāśrayibhāvodoṣadhātūnāṃ, tena hetunā, āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ-parasparaṃ, yadekasya-āśrayasya vardhanaṃ, tadanyasya-āśrayiṇo'pi vardhanam, yadāśrayasya kṣapaṇaṃ tadāśrayiṇo'pi kṣapaṇam| nanu, evamasthno vātāśrayasya yadvardhanaṃ tadasyāśrayiṇo vātasyāpi vardhanaṃ, yadasya kṣapaṇaṃ tadapi vātasya kṣapaṇaṃ prāpnotītyata āha-asthītyādi| asthimārutayornaivaṃ vardhanakṣapaṇauṣadham, sambhavatītyadhyāhāryam| hi-yasmāt, prāyo-bāhulyena, yā vṛddhiḥ-vardhanaṃ doṣadhātūnām, sā tarpaṇāt-bṛṃhaṇādbhavati| prāyograhaṇaṃ vāyuparihārārtham| sā ca śleṣmaṇā'nugatā-anubaddhā| yata evaṃ yā vṛddhiḥ sā santarpaṇāt, tasmāddhetorya eṣāṃ doṣādīnāṃ kṣayaḥ sa prāyo-bhūyiṣṭham, apatarpaṇāt-laṅghanarūpādbhavati| sa ca saṅkṣayo vāyunā'nugataḥ| evaṃ yadasthno vardhanamauṣadham, tat snigdhamadhurādi bṛṃhaṇarūpaṃ vātasya kṣapaṇam| yacca vātasya vardhamauṣadham, tat rūkṣatiktādyapatarpaṇaṃ laṅghanarūpamasthnaḥ kṣapaṇam| tadarthametaduktam-asmāccetyādi| yata evaṃ vṛddheḥ santarpaṇarūpatvaṃ kṣayasyāpatarpaṇarūpatvam, ato vṛddhikṣayasambhavān vikārān doṣadhātūnāṃ sambandhinaḥ kramāllaṅghanabṛṃhaṇaiḥ sādhayet-upakramet| katham ? śīghraṃ cirotthitā hi te duścikitsyāḥ syuḥ| vṛddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayotthān bṛṃhaṇairiti kramārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dūṣyāṇāṃ vṛddhikṣayahetvādivijñānārthaṃ doṣadūṣyayorāśrayāśrayibhāvamāha-tatreti| tatra-teṣu doṣādiṣu madhye| śeṣeṣu-rasamāṃsamedomajjaśukramūtrapurīṣādiṣu| āśrayāyibhāvasya phalamāha teneti| tena-āśrayāśrayibhāvena hetunā| eṣāṃ-doṣādīnām| āśrayāśrayiṇāṃ ādhārādheyabhāvena sthitānām| yadekasya vardhanakṣapaṇauṣadhaṃ tadevānyasya| katham? mithaḥ,-parasparam| yadāśrayasya tadāśrayiṇaḥ, yadāśrayiṇastadāśrayasyetyarthaḥ| vardhanaṃ-vṛddhi hetuḥ| kṣapaṇaṃ-kṣayahetuḥ| auṣadhaṃ-vaiṣamyanivartakam, sāmyaheturityarthaḥ| apavādamāha-asthimārutayoriti| asthimārutayorāśrayāśrayibhāve'pyevaṃ na jñeyam| yaddhi vāyorvardhanaṃ rūkṣādi, tadasthnaḥ kṣapaṇam| yadasthno vardhanaṃ snigdhādi, tadvāyoḥ kṣapaṇam| asthno vṛddhau laṅghanamauṣadham| vāyorvṛddhau bṛṃhaṇam| asthikṣaye bṛṃhaṇamauṣadham, vātakṣaye laṅghanamiti| athopaśayaṃ vivakṣuśchikitsāmāha| cikitsaiva hi prayujyamānā upaśaya ucyate| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1/6) -"hetuvyādhivaparyastaviparyastārthakāriṇām| auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham|| vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ|" iti| cikitsā ca dvividhā,-bṛṃhaṇalaṅghanabhedāt| tatra bṛṃhaṇalaṅghane vibhajati-prāyo vṛddhiriti| vṛddhijān vikārān laṅghanena sādhayet, kṣayajān bṛṃhaṇena| kuto'yaṃ vibhāgaḥ? hi-yasmāt, vṛddhistarpraṇātbṛṃhaṇādbhavati| sā ca śleṣmaṇā'nugatā,-yatra yatra vṛddhistatra tatra śleṣmā, pittādivṛddhāvapi śleṣmānugamo'stītyarthaḥ| tasmātsarveṣu vṛddhivikāreṣu laṅghanamauṣadham, hetuviparītatvāt śleṣmānugamena vyādhiviparītatvācca| tathā, saṅkṣayastadviparyayāt-tarpaṇaviparyayāllaṅghanādbhavati| sa ca vāyunā'nugataḥ,-yatra yatra kṣayastatra tatra vāyuḥ, kaphādikṣaye'pi vāyoranugamo'stītyarthaḥ| tasmātsarveṣu kṣayavikāreṣu bṛṃhaṇamauṣadham, hetuviparītatvādvātānugamena vyādhiviparītatvācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">nanu, evaṃ vātavṛddhyutthān vikārān laṅghanaistatkṣayotthān bṛṃhaṇairiti syāt| ata idamāha - - - - ---------------------------------------------------| vāyoranyatra, tajjāṃstu tairevotkramayojitaiḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuṃ hitvā vṛddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayotthān bṛṃhaṇaiḥ sādhayet| tajjān-vāyusambhavān vikārān, punastaireva-laṅghanabṛṃhaṇairutkramayojitairupakramet| yathānirdiṣṭakramādviparītaḥ kramaḥ-utkramaḥ| yathā,-vātavṛddhyutthān vikārān bṛṃhaṇaiḥ tatkṣayotthāṃśca laṅghanairiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> etacca sarvaṃ vāyoranyatra| vāyuvṛddhau tarpaṇaṃ na hetuḥ, na vā laṅghanamauṣadhamityarthaḥ| tarhi tatra kim? ityata āha-tajjāniti| tajjān-vāyuvṛddhikṣayajān| vṛddhijān bṛṃhaṇena sādhayet, kṣayajān laṅghanena, ityutkramayojanā| vāyuvṛddhirlaṅghanāt, kṣayo bṛṃhaṇādityata eva jñeyam| prāyograhaṇāvdyabhicāro'pi| yathā (saṅgrahe sū. a. 7) -"kaphe laṅghanasādhye'pi kartari jvaragulmayoḥ| tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">doṣāṇāṃ viśeṣacikitseha noktā, doṣopakramaṇīye vakṣyamāṇatvāt| rasacikitsā ca "raso'pi śleṣmavat" ityukterneha punarnirdiṣṭā| ato raktādīnāṃ cikitsāmāha - - - - viśeṣādraktavṛddhyutthān raktasrutivirecanaiḥ| māṃsavṛddhibhavān rogān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sthaulyakārśyopacāreṇa medojānasthisaṅkṣayāt| jātān kṣīraghṛtaistiktasaṃyutarbastibhistathā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">viḍvṛddhijānatīsārakriyayā, viṭkṣayodbhavān| meṣājamadhyakulmāṣayavamāṣadvayādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mūtravṛddhikṣayotthāṃśca mehakṛcchracikitsayā| vyāyāmābhyañjanasvedamadyaiḥ svedakṣayodbhavān||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛddhikṣayopakrame evaṃ sthite'pi viśeṣeṇa raktavṛddhyutthān raktasrutivirecanairupakrameta| māṃsavṛddhijān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ| medovṛddhikṣayābhyāṃ jātān-medojāniti madhyamapadalopo'tra draṣṭavyaḥ| medovṛddhijān vikārān sthaulyopacāreṇa dvividhopakramaṇīyoktyā sthaulyacikitsayā, medaḥkṣayajān kārśyopacāreṇopācaret| asthikṣayajān kṣīraghṛtaistiktasaṃyutaiḥ, bastibhistathā-tathārūpaistiktasaṃyutairityarthaḥ| nanu, yāni vātakṛnti dravyāṇi tānyasthikṣayodbhavavikārāṇāṃ vṛddhikaraṇānīti taddravyopayogo'tra na yuktaḥ, tiktasya vātakṛtatvāt| atrocyate| yaddravyaṃ snigdhaṃ śoṣaṇaṃ kharatvamutpādayati tadasthno vardhanaṃ yuktam, kharasvabhāvatvādasthnām| na caivaṃvidhamekaṃ dravyamasti, yat snigdhaṃ śoṣaṇaṃ ca| tasmāt kṣīraghṛtaistiktasaṃyutairbastibhiśca tiktasaṃyutaiścetyupadiṣṭam| kṣīraghṛtasya tiktayuktasya kharasvabhāvatvāt| viḍvṛddhijān-purīṣavṛddhijān, atīsāracikitsayā sādhayet| viṭkṣayodbhavān meṣājamadhyādibhiḥ sādhayet| meṣa-urabhraḥ, ajaḥ-cchāgaḥ, tayormadhyaṃ-antarādhiḥ| kulmāṣaḥ-ardhasvinno māṣādirhiṅgughṛtādisaṃskṛtaḥ| māṣadvayaṃ-māṣo rājamāṣaśca| ādiśabdena kākāṇḍolātmaguptādīnāṃ grahaṇam| mūtravṛddhyutthān mehacikitsayā, mūtrakṣayotthān mūtrakṛcchracikitsayā, svedakṣayajān vyādhīn vyāyāmādibhiḥ sādhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra raktavṛddhijānāhaviśeṣāditi| raktasrutiḥ-śirāvyadhādiḥ| māṃsavṛddhijānāha-māṃsavṛddhibhavāniti| medojānāha-sthaulyeti| medovṛddhijān sthaulyopacāreṇa-dvividhopakramaṇīyādhyāyoktena| medaḥkṣayanān kārśyopacāreṇa| asthikṣayajānāha-asthisaṅkṣayāditi| tatheti tiktasaṃyutaiḥ| tathā ca khāraṇādiḥ-"pañcakarmāṇi sarpīṣi satiktā bastayastathā| payaḥ" iti| na caivaṃ tiktasaṃyutairiti bastīnāmeva viśeṣaṇaṃ vaktuṃ yuktam, "bastayaḥ kṣīrasarpīṣi tiktakopahitāścha ye|" iti carakavacanāt (sū. a. 28/24)| viḍvṛddhijānāha-viḍvṛddhijāniti| atīsārakriyayā atīsāracikitsitena| viṭkṣayajānāha-viṭkṣayodbhavāniti| meṣājayormadhyaṃ-antarādhiḥ| māṣadvayaṃ-māṣo rājamāṣaścha| ādiśabdānmatsyamāṃsādayaḥ| mūtravṛddhikṣayajānāha-mūtreti| mūtravṛddhijān pramehacikitsayā| mūtrakṣayajān kṛcchracikitsayā| svedakṣayajānāha-vyāyāmeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">svasthānasthasya kāyagneraṃśā dhātuṣu saṃśritāḥ| teṣāṃ sādātidīptibhyāṃ dhātuvṛddhikṣayodbhavaḥ||34||</seg> pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāddṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham| ---------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svasthānaṃ kāyāgneḥ-pakvāmāśayayormadhyam| yathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 12|10) - "pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśayamadhyagam|" ityādi yāvat "pācakaṃ nāma tat smṛtam|" iti| tatra pakvāmāśayamadhye tiṣṭhatīti svasthānasthaḥ, tasyaivaṃvidhasya kāyāgneḥ-jāṭharānalasya, aṃśāḥ-bhāgāḥ, dhātuṣu-rasādiṣu saṃśritāḥ| teṣāṃ-agnyaṃśānām, sādena-māndyena, dhātūnāṃ vṛddhyudbhavaḥ| tathā teṣāmaṃśānāmatidīptyā-atitaikṣṇyāt, dhātukṣayodbhavaḥ| pūrvo-rasākhyo, dhāturvṛddho bhūtvā paraṃ-raktākhyaṃ, dhātuṃ vṛddhaṃ kuryāt| pūrvaśca kṣīṇo dhātuḥ paraṃ dhātuṃ tadvidhaṃ-kṣīṇameva kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhātujānāmupakramāntaramāha-svasthānasthasyeti| svasthānasthatya-grahaṇīsthasya| kāyāgneḥ-annapaktuḥ| aṃśāḥ-kṣudrāṇi rūpāntarāṇi| dhātuṣu-dhātvāśayeṣu, sarvadhātvagnaya ityarthaḥ| teṣāṃ sādena-māndyena dhātuvṛddhayudbhavaḥ, atidīptyā dhātukṣayaścha| dhātuvṛddhau māndyopakramaḥ, dhātukṣaye taikṣṇyopakramaḥ kārya ityarthaḥ| tathā, pūrvo dhāturvṛddhaḥ paraṃ vṛddhaṃ kuryāt, kṣīṇaḥ kṣīṇam| paradhātorvṛddhau pūrvasya kṣayaḥ kāryaḥ, kṣaye vruddhirityarthaḥ| ityupaśayaprakaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------------| doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān||35||</seg> <seg type="unit" n="36">adho dve, sapta śirasi, khāni svedavahāni ca| malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣā duṣṭā rasaiḥ-madhurādibhirmithyāyogātiyogasevitaiḥ kupitāḥ, dhātūn dūṣayanti| ubhaye-doṣā dhātavaśca, malān dūṣayanti| malā malāyanāni dūṣayantīti sambandhaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 7|42) - "malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ|" iti| kāni malāyanāni ? ityāha-adho dve ityādi| adho dve-gudameḍhrākhye, sapta śirasi khāni-dve akṣiṇī dvau karṇau dvau nāsāpuṭāvāsyaṃ ceti, tathā svedavahāni-romakūpākhyāni chidrāṇi sarvaśarīragatāni, malāyanāni syuḥ| ato-dūṣaṇātkāraṇāt, teṣu-malāyaneṣu duṣṭeṣu, yathāsvaṃ gadāḥ-rogāḥ syuḥ| yo yasya svo- yathāsvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vṛddhikṣayavikārasamprāptimāha-doṣā duṣṭā iti| rasaiḥ-madhurādibhiḥ, duṣṭā doṣāḥ-vātādayo,dhātūn-rasādīn, dūṣayanti| rasagrahaṇaṃ vīryādīnāmupalakṣaṇam| ubhaye-doṣā dhātavaścha, malān-purīṣādīn, dūṣayanti| te malā malāyanāni-srotāṃsi, dūṣayanti| kāni punastāni? adho dve-guhyaṃ gudaścha| sapta śirasi-karṇau netre nāsike mukhaṃ ca| svedavahāni khāni-romakūpāḥ, teṣāmasaṅkhyatvātsaṅkhyānuktiḥ| ato-duṣṭeranantaram, teṣu-duṣṭeṣu doṣadhātumalamalāyaneṣu, gadāḥ syuḥ| katham? yathāsvam,- svasthānānatikrameṇa| sthānavibhāga uktaḥ saṅgrahe (sū.a. 19)-"vakṣyante vātajāstatra nidāne vātarogike| pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ|| rakte visarpaṃ dāhaṃ ca māṃse māṃsapākakothanam| sadāhān medasi granthīn svedātyudvamanaṃ tṛṣam|| asthni dāhaṃ bhṛśaṃ mañjñi hāridranakhanetratām| pūti pītāvabhāsaṃ ca śukraṃ śukrasamāśritam|| śirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ srāyugaṃ tṛṣam| koṣṭhagaṃ madatṛṭdāhān vyāpino'nyāṃścha yakṣmaṇaḥ| śleṣmā tvaci sthitaḥ kuryātstambhaṃśvetāvabhāsatām| pāṇḍvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho'rbudāpacī|| ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam| medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ stabdhatvamasthigaḥ|| majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam| vibandhaṃ gauravaṃ cāti śirāsthaḥ stabdhagātratām|| srāyugaḥ sandhiśūnyatvaṃ koṣṭhago jaṭharonnatim| arocakāvipākau ca tāṃstāṃścha kaphajān gadān|| viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate| upatāpopaghātau ca svāśrayendriyagairmalaiḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">doṣadhātumalānāṃ samaviṣamāvasthā gaditā| ojasastu nirūpayannāha - - - - ojastu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam| hṛdayasthamapi vyāpi dehasthitinibandhanam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">snigdhaṃ somātmakaṃ śuddhamīṣallohitapītakam| yannāśe niyataṃ nāśo yasmiṃstiṣṭhati tiṣṭhati||38||</seg> niṣpadyante yato bhāvā vividhā dehasaṃśrayāḥ| ---------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasādīnāṃ dhātūnāṃ śukrāntānāṃ yatparaṃ-utkṛṣṭaṃ, tejastadojaḥ smṛtam, [na tu śukrasyaiva malaḥ|] tathā,hṛdayasthamapi vyāpi| sakalaśarīravyāpinastasya ṣaḍbindukasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ sthānam| tathā, dehasya sthitirdehasthitistasyā nibandhanaṃ-jīvitādhiṣṭhānamityarthaḥ| anye tvāhuḥ, paraśabdenaitat dyotayati,-anyadapyojo'sti na taddhātūnāṃ śukrāntānāṃ tejaḥ, śleṣmākhyamiti| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 19) - "tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate| mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam||" ityādi| yannāśe-yasyaujaso'bhāve, niyataṃ-niścitaṃ, prāṇino nāśaḥ-abhāvaḥ| yasminnojasi tiṣṭhati-vidyamāne, tiṣṭhati-prāṇiti, dehīti śeṣaḥ| yato-yasmāt, bhāvāḥ-padārthāḥ, niṣpadyante-jāyante| kimbhūtāḥ ? vividhāḥ-anekaprakārāḥ| tathā, dehaḥ saṃśrayo yeṣāṃ te dehasaṃśrayāḥ| lakṣaṇamojaso muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 17|74) - "hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ snigdhamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre saṅkhyātaṃ tannāśe nā vinaśyati||" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athaujovijñānam, tasyāpi malatvāt| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/63) -"kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti| yattuktaṃ saṅgrahe (śā. a. 6) -"śukrasya sāra ojaḥ| atyantaṣuddhatayā cāsmin malatvābhāvaḥ| anye punarata eva tasya necchanti pākam|" iti| tannaraśarīracaraśukraviṣayam| yattu sambhogādaṅganāgarbhāśayagatamārtavenaikatra lolībhūtaṃ jīvādhiṣṭhitaṃ śukraṃ, tasya pākādrasādivanmalasārau staḥ| tatra mala ojaḥ, sāro garbhaḥ| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/63) -"rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate||" iti| malatvaṃ ca garbhāpekṣayā, rasādyapekṣayā tu sāaatvameveti| ata evāha carakaḥ (sū. a. 30/9, saṅgrahe ca sū. a. 19) -"yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ| saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yatpurā|| yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ|" iti| na caivamojonekatvaṃ vācyam| yadeva hi śukramalarūpamojaḥ, tadeva garbhahṛdayamanupraviṣṭamaṣṭabindupramāṇamārtavānuviddhatvādīṣadraktapītaṃ jīvānuviddhaṃ jīvaśoṇitamucyate| uktaṃ ca tantrāntare-"prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo hṛdayāśritāḥ|" iti| tathā carako'pi (sū. a. 17/74) -"hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre vyākhyātaṃ tannāśānmriyate naraḥ||" iti| tadevāhārarasena samānaguṇatvādāpyāyitamardhāñjaliparimāṇaṃ sarvadehavyāpi rasātmakamucyate| yadvakṣyati (hṛ. śā. a. 3/18) -"daśamūlaśirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ| rasātmakaṃ vahantyojastannibaddhaṃ hi ceṣṭitam||' iti| khāraṇādirapyāha-"rasadhātoḥ paraṃ dhāma pacyamānātprasīdati| saumyasvabhāvaṃ raktāgre yattadojaḥ prakīrtitam||" iti| tadeva sarvān dhātūnanupraviṣṭaṃ teṣāṃ prabhāvātiśayamādadhānaṃ tatteja ucyate| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 15/23) -"rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃtejaḥ tadojastadbalamityucyate|" iti| tadeva punaḥ pākāccāmīkaramivāpetopādhimalamatyantaṃ śukrasāra ucyate| tasmācchukramalarūpaṃ mūlabhūtamevāja iti sthitam| yattūktaṃ carakeṇā (sū. a. 17/115) -"prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate| sa caivojaḥ smṛtaḥ kāye" iti| tadojo hetutvāt śleṣmaṇa ojastvam, āyurghṛtamitivat| etenaitadupapannam, "dhātūnāṃ tejasi rase tathā jīvitaśoṇite| śleṣmaṇi prākṛte vaidyairojaḥśabdaḥ prakīrtitaḥ||" iti| ojaso malatve'pi pṛthakvathanaṃ prādhānyakhyāpanārtham| prādhānye hetumāha-ojastviti| ojaḥ punaḥ paraṃ-pradhānaṃ smṛtam| taddhi śukrāntānāṃ dhātūnāṃ paraṃ tejaḥ| śukrāntānāṃ grahaṇaṃ sarvadhātuprāptyartham| tathā, hṛdayastham| na kevalaṃ tatsthaṃ vyāpyapi| dehasthitinibandhana,- dehasya sthitayo-nānāvasthāḥ, tāsāṃ nibandhanaṃ-kāraṇam| kāraṇatvameva vivṛṇoti-yannāśa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------------| ojaḥ kṣīyeta kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duḥcchāyo durmanā rūkṣo bhavetkṣāmaśca tatkṣaye||40||</seg> jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ojaḥ kopādibhiḥ kṣīyeta| tatkṣaye-tasyaujasaḥ kṣaye, bibheti durbala ityādilakṣaṇam| jīvanīyauṣadhādyāstatra bheṣajam| jīvanīyauṣadhāni-jīvantyādīni daśa jīvanasaṃjñāni (hṛ. sū. a. 15|8) tathā'nyāni yāni madhurāṇi kṣīrādīni dravyāṇi| kṣīrasya jīvanīyatvenaiva grahaṇe siddhe pṛthakpāṭho'tiśayārthaḥ, atiśayenātra kṣīramauṣadhamiti| raso-māṃsarasaḥ| ādi (dya)-grahaṇena kākāṇḍolātmaguptāghṛtādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣayahetūnāha-ojaḥ kṣīyeteti| kṣut-bubhukṣā| dhyānaṃ-cintā| ādiśabdāt-bhramontrāsakaṭurūkṣabhojanādayaḥ| ojaḥkṣayaṃ lakṣayati-bibhetīti| bibheti-trasyati| durbalo-hīnabalo bhavati| abhīkṣṇaṃ-punaḥpunarakasmāt| dhyāyati-cintayati| vyathitendriyaḥ-hṛdayādisthāneṣu vyāthāvān| duḥcchāyo-malinakāntiḥ| durmanāḥ-gatotsāhaḥ| rūkṣo-nisnehāṅgaḥ| kṣāmaḥ-kṛśāṅgaḥ| kṣayauṣadhabhaṅgyā vṛddhihetūnāha-jīvanīyeti| jīvanīyāḥ-jīvantyādayaḥ| raso-māṃsarasaḥ| ādi(dya) śabdena śarkarādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| ojovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ojovivṛddhau satyāṃ dehasya tuṣṭiḥ-praharṣaḥ, puṣṭiḥ-vṛddhiḥ, balaṃ-sāmarthyam, eṣāmudayaḥ-samyagvṛddhirbhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ojovṛddhiṃ lakṣayati-ojovṛddhāviti| tuṣṭiḥ santoṣaḥ| puṣṭiḥ-sthaulyam| balodayaḥ-śaktyutkarṣaḥ| ojovṛddhestuṣṭyādihetutvānna vātādivṛddhikārakāritvam| vrūddhamapi yadā tvojo vyāpadyate svasthānādvisraṃsate vā, tadā vātādivadvikārakāritvam| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 15/30) -"trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ|" iti| balaṃ-ojaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">idānīṃ saṅkṣepeṇa vṛddhikṣayabheṣajaṃ kathayannāha - - - - yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu| tattattyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadannaṃ puruṣo dveṣṭi-nābhinandati, yadapyannaṃ prārthayeta, tattadannaṃ dviṣṭaṃ tyajan-pariharan, iṣṭamannaṃ samaśnan-bhakṣayan, doṣāṇāṃ sambandhinau vṛddhikṣayau tau tau-yau yasya doṣasyātmīyau vṛddhikṣayau, tau tau jayet| nanu, kimaviśeṣeṇaitat prārthitamaśnan doṣakṣayaṃ jayet ? netyāha-avirodhi tu| turavadhāraṇe| avirodhyeva| tattathāvidhamannamaśnan doṣāṇāṃ kṣayaṃ jayet, na tu virodhyannamaśnan|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vṛddhikṣayau jñātvā yadanuṣṭheyaṃ tatsaṅkṣepeṇāha-yadannamiti| yadyadanna dveṣṭi tattattyajan tathā yadyatprārthayeta tattatsamaśnan tau tau vṛddhikṣayau jayet| kiṃ tatsarvam ? netyāha-avirodhi tviti| yatprārthayet taccedavirodhi-apathyaṃ na bhavati, tatsamaśnīyādityarthaḥ| tacchabde'pi vīpsākaraṇāt yacchabde'pi vīpsā jñeyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">nanu, dveṣyānnatyāgeneṣṭānnabhakṣaṇena | ca ] kuto hetordoṣāṇāṃ vṛddhikṣayau jayet ? ityāha - - - - kurvate hi ruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ| vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhāstu na||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, doṣāḥ-vātādayo, viparītasamānayoḥ ruciṃ kurvanti| kimbhūtāḥ santaḥ ? vṛddhāḥ kṣīṇāśca, yathākramam| vṛddhāḥ-pramāṇādhikāḥ santaḥ, svaguṇebhyo yadviparītaguṇamannaṃ teṣāṃ kṣapaṇahetuḥ, tadviṣayāṃ ruciṃ-prītimutpādayanti| bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena| kṣīṇāḥ-svapramāṇāpacitāḥ santo, yatsvasamānaguṇamāhārajātaṃ teṣāṃ vardhanahetuḥ, tadviṣayāṃ prītimutpādayanti| yathā,-vāto vṛddhaḥ snigdhāmlamadhuramannamabhilaṣati|pittaṃ vṛddhaṃ śītamadhurarukṣatiktakaśāyamannabhilaṣati| śleṣmā vṛddho rūkṣoṣṇakaṭutiktakaṣāyamannamabhilaṣati| vātaḥ kṣīṇo rūkṣakaṣāyādyannamabhilaṣati| pittaṃ kṣīṇamamlalavaṇakaṭukamannamabhilaṣati| śleṣmā kṣīṇaḥ snigdhamadhurāmlalavaṇamannamabhilaṣati| bhūyiṣṭhamityanena prāyikatvamasyā vyavasthāyā darśayati| tena doṣagativaicitryādanyathā'pi kvacidbhavati| yathā,-kasyacinnarasya vāto'pi kṣīṇaḥ snigdhamadhurādyannamabhilaṣati, pittamapi vṛddhamamlalavaṇādyannamabhilaṣati, śleṣmā'pi vṛddho madhurāmlādyannamabhilaṣatīti vyabhicārāt| ata evābudhāḥ-apaṇḍitāḥ, na lakṣayanti-na vidanti, yathā-kimaya doṣaḥ kṣīṇa uta vṛddha iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> na ca yathārucyupacārasyānucitatvamāśaṅkanīyamityāha-kurvate hīti| hi-yasmāt, vṛddhā doṣāḥ viparīte ruciṃ kurvate, kṣīṇāḥ samāne| cakārāddṛddhā doṣāḥ samāne dveṣaṃ kurvate, kṣīṇāstu viparīte, ityapi jñeyam| ayamarthaḥ,-yadā vāyorvṛddhistadā tadviparītānāṃ snigdhādiguṇānāṃ rucistatsamānānāṃ rūkṣādiguṇānāṃ dveṣa utpadyate, ata iṣṭasevanāddviṣṭatyāgādvāyorvṛddhiṃ jayet| yadā tu vāyoḥ kṣayastadā tatsamānānāṃ rūkṣādiguṇānāṃ rucistadviparītānāṃ snigdhādiguṇānāṃ dveṣa utpadyate, ata iṣṭasevanāddviṣṭatyāgādvāyoḥ kṣayaṃ jayet| evaṃ pittādiṣvapi| doṣaśabdo doṣadhātumalānāmupalakṣaṇam| bhūyiṣṭhaṃ-prāyeṇa, kadācidanyathā'pi rucidveṣau bhavataḥ| yathā vakṣyati (hṛ. ni. a. 16/30) sāme vāyau-"kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca|" iti| evaṃ satyapyetādṛśīṃ sthitimabudhā na lakṣayanti| etena buddhimatā bhiṣajā parīkṣyāyamupacāraḥ kāryaḥ| mandabuddhīnāṃ tu yathopadeśamityuktaṃ bhavati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 15) -"yathoktanusaraṇameva tu śreyo mandabuddheḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">na cānenaiva lakṣaṇena vṛddhāḥ kṣīṇāśca lakṣaṇīyāḥ| kiṃ tarhi ? anyadapi lakṣaṇamastītyāha - - - - yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate| rūpāṇi, jahati kṣīṇāḥ, samāḥ svaṃ karma kurvate||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathābalaṃ-balānatikrameṇa, yathāsvaṃ ca-yadyadātmīyaṃ yathā, rūpāṇi-guṇakarmalakṣaṇāni, doṣā vṛddhā vitanvate-vistārayanti| kṣīṇāśca balānatikrameṇa yathāsvaṃ rūpāṇi jahati-tyajanti| yathā,-vāyurvṛddho raukṣyaśaityapāruṣyasraṃsavyāsādīni vistārayati| kṣīṇastu vāyuḥ pūrvoktāni raukṣyādīni jahāti, ata eva na vyañjayati| atha samā doṣāḥ kiṃ vidadhati ? ityāha-samā ityādi| yadā na vṛddhā na ca kṣīṇāḥ-samā doṣāḥ,-svapramāṇasthāḥ, tadā svaṃ karma-utsāhocchvāsādikaṃ yathoktaṃ kurvate| tallakṣaṇatte lakṣaṇīyāḥ| tadevaṃ vṛddhakṣīṇasamā doṣā vedyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktayo rucidveṣayorupapattimāha-yathābalamiti| vṛddhā doṣā rūpāṇi-raukṣyādīni, vitanvate-viśeṣeṇa prakaṭayanti| tānyeva kṣīṇā jahati-nyūnāni darśayantītyarthaḥ| yathābalaṃ-vṛddhā adhikāni, vṛddhatarā adhikatarāṇi, vṛddhatamā adhikatamānītyarthaḥ| evaṃ kṣīṇeṣvapi| yathāsvaṃ-vāyū rākṣyādīni, pittamauṣṇyādīni, śleṣmā snehādīnītyarthaḥ| etaduktaṃ bhavati,- śarīre yo yo guṇo'dhiko bhavati tasya tasya dveṣa utpadyate, yo yo hīnastasya tasya ruciḥ| vāyo vṛddhe rūkṣādayaḥ śarīre adhikā bhavanti, tatasteṣāṃ dveṣa utpadyate, kṣīṇe'ta eva hīnāḥ, atasteṣāṃ ruciḥ| evaṃ pittādiṣvapi| sameṣu punardoṣeṣvapūrvau rucidveṣau notpadyete ityāha-samāḥ svamiti| svaśabdena jātivayodeśakālānurūpaṃ śārīraṃ karmocyate, na doṣakarma| tasya yathāsvamityanenaiva labdhatvāt| tasmājjātyādivaśādyasya yathā rucidveṣau tasya tathaivānuvartayanti samā doṣāḥ, nānyathā kurvantītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kṣīṇā doṣāḥ kṣīṇatvādevākiñcitkaratvāt kadācitpīḍāṃ notpādayantyeva, iti vicintyālpamatayo vaidyāḥ kṣīṇadoṣavardhanārthaṃ kadācidanādaraṃ kuryurityāha - - - - ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya| yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ|45| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasunūśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣādivijñānīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ya eva doṣāḥ samāḥ santo dehasya vivṛddhyai-vardhanāya bhavanti, ta eva doṣā viṣamāḥ-svapramāṇādadhikā hīnā vā santo, vadhāya-dehavighātāya syuḥ| yasmādevaṃ tataste doṣā hitacaryayaiva kṣayāt-hīnatvādrakṣaṇīyāḥ| kuta iva ? vivṛdheriva| yathā vivṛddheḥ-viśeṣeṇa vardhanātte rakṣyante, tathā kṣayādapi rakṣaṇīyā iti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣādivijñānīyādhyāya ekādaśaḥ samāptaḥ|| 11||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣavaiṣamyānutpādane yatnaṃ vidhatte-ya eva dehasyeti| hitacaryayā-pathyābhyāmāhāravihārābhyām, caratergatibhakṣaṇārthatvāt| evaśabdena hitacaryāyā ayogaḥ, ahitacaryāyāścha yogo vyavacchidyate| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| doṣādīnāṃ prakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 11||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.1.12">
          <head>doṣabhedīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣādivijñānīyādanantaraṃ doṣabhedīyādhyāyārambhaḥ| yato doṣabhedamantareṇa doṣavijñānaṃ samyaṅnoktaṃ syāt| 0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pūrvasminnadhyāye bahuvaktavyatvāddoṣabhedo nokta ityāha - - - - athāto doṣabhedīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāṇāṃ bhedo-doṣabhedaḥ, sthānanāmavibhāgādibhiḥ| tasmai hito doṣabhedīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti| yataḥ pūrvādhyāye doṣavaiṣamyamuktam| tacca doṣabhedādbahudhā bhidyate| doṣabhedajñānārthamayamadhyāyaḥ| ata evāyaṃ doṣabhedīyaḥ | tadbhedaśca sthānakarmāvasthāhetvākṛtisādhanasaṃyogabhedadbhavati| tatra sthānato yathā-pakvāśayastho'gaṃ vāyuḥ kaṭistho'yam| karmato yathā,-śvāsocchvā sapravatako'yaṃ viṇmūtrapravartako'yam|avasthāto yathā,-cito'yaṃ prakupito'yam| hetuto yathā,-mithyāyogaprakupito'yam, atiyogaprakupito'yam| ākṛtito yathā,-straṃsalakṣaṇo'yaṃ vyāsalakṣaṇo'yam| sādhanato yathā,-snigdho paśayo'yam,uṣṇopaśayo'yam| saṃyogato yathā,-pittayukto'yaṃ śleṣmayukto'yamiti| evaṃ pittādiṣvapi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendriyam| sthānaṃ vātasya, tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakvāśayādi vātasya sthānam| tatrāpi ṣaḍvidhe sthāne viśeṣeṇa pakvādhānaṃ syāt| annaṃ pakvamādhīyate-sthāpyate'sminniti pakvādhānaṃ,-pakvāśayaḥ| ata eva vāte bastirupakramaḥ pradhāna uktaḥ, mūlāpakarṣaṇāt| sakalaśarīravyāpitve'pyeṣāmidaṃ viśeṣeṇoktam| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū. a. 1|7) - "te vyāpino'pi hṛnnābhyoḥ" iti| vicitragatitvāccaiṣāṃ vakṣyamāṇaprāṇādibhedena pṛthak sthānakarmanirdeśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrādau sthānato bhedaḥ| sthānaṃ dvidhā,-sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatrādau sāmānyam| tatra vāyoḥ sthānamāha-pakvāśayeti| pakvāśayo-nābheradhaḥ pakvānnasthānam| kaṭī-śroṇiḥ| sakthi-vaṅkṣaṇādyaṅguṣṭhāntam| śrotraṃkarṇaḥ| sparśanendriyaṃ-tvak| tatra-teṣu sthāneṣu madhye, pakvādhānaṃ-pakvāśayo, viśeṣataḥ sthānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nābhirāmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ| dṛk sparśanaṃ ca pittasya, nābhiratra viśeṣataḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittasya nābhyādīni sthānāni| lasīkā-jalasadṛśī| dṛk-cakṣuḥ| sparśanaṃ-tvak| nanu, sparśanendriyaṃ vāyoḥ sthānamuddiṣṭam| tadeva kathaṃ pittasyāpi syāt| brūmaḥ| vātasakhitvādagneḥ| vātasakho hyagniḥ, pittaṃ ca vahniriti vacanāt| tasmādubhayorapyetadyuktaṃ sthānam| viśeṣata iti| atra-eṣu sthāneṣu madhye, pittasya viśeṣeṇa nābhiḥ sthānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittasyāha-nābhiriti| āmāśayo-nābherūrdhvapakvānnasthānam| "lasīkā-syāgrasamalo jalaprāyastvagāśrayaḥ"| ddak-cakṣuḥ| sparśanaṃ-tvak| atra-eṣu sthāneṣumadhye, nābhirviśeṣataḥ sthānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">uraḥkaṇṭhaśiraḥklomaparvāṇyāmāśayo rasaḥ| medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya, sutrāmuraḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphasyoraḥ prabhṛtīni jihvāntāni sthānāni| sutarāṃ-suṣṭhu sthānamuro-vakṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphasyāha-ura iti| uro-vakṣaḥ| klomodakavāhistrotomūla, hṛddakṣiṇato māṃsagranthiḥ| parvāṇisandhayaḥ| ghrāṇaṃ-nāsā| eṣu madhye uro viśeṣataḥ sthānam|</ab>
          <ab type="mula">atha pratyekameteṣāṃ doṣāṇāṃ viśiṣṭasthānāśrayeṇa kriyābhedāt pañca pañca bhedānāha - - - - prāṇādibhedātpañcātmā vāyuḥ------------------| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyureka eva calanasvabhāvaḥ san prāṇādibhiḥ-prāṇodānavyānasamānāpānaiḥ, bhedāt-viśeṣāt, pañcātmā-pañcasvabhāvaḥ| yathaiko'pi devadatto yāṃ yāṃ kriyāṃ karoti tadanurūpāmeva saṃjñāṃ lāvakapācakādikāṃ labhate, tadvadvātādayaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha viśiṣṭasthānaṃ karma ca, sāmānyakarmaṇa utsāhādeḥ pūrvādhyāye nirdiṣṭatvāt| tatra vāyorviśeṣamāhaprāṇādibhedāditi| prāṇādayaḥ-prāṇodānavyānasamānāpānāḥ| pañcātmā-pañcaviśeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------prāṇo'tra mūrdhagaḥ| uraḥkaṇṭhacaro buddhihṛdayendriyacittadhṛk||4||</seg> ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniḥśvāsānnapraveśakṛt| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu madhye, prāṇo vāyurmūrdhagaḥ-śirasi sthitaḥ, uraḥ kaṇṭhaṃ ca carati| tathā, buddhyādīnāṃ dhārakaḥ| tathā, ṣṭhīvanādikriyaḥ| ṣṭhīvanaṃ- mukhasrāvodgāraḥ| ṣṭhīvanamiti "ṣṭhīverlyuṭi ṣṭhīvisivyordīrghaśca" iti pṛṣodarādipāṭhāddīrghaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prāṇasya sthānakarmāṇyāha-prāṇo'treti| prāṇasyamūrdhā'vasthitisthānam| uraḥ kaṇṭhaśca vicaraṇasthānam| buddhayādidhāraṇaṃ ṣṭhīvanādikaraṇaṃ ca karma| hṛdayaṃ-mano'dhiṣṭhānam| cittaṃ-manaḥ| indriyāṇi-cakṣurādīni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------| uraḥ sthānamudānasya nāsānābhigalāṃścaret||5||</seg> vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasmṛtikriyaḥ| -----------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udānasya pradhānamuraḥ sthānam, nāsādīṃśca carati| vākpravṛttyādikriyaḥ| prayatnaḥ-kāryeṣu padārthagrahaṇādiṣūdyamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> udānasya sthānakarmāṇyāha-uraḥ sthānamiti| udānasyoro'vasthitisthānam| nāsādi vicaraṇasthānam| vākpravṛttyādikaṃ karma| prayatnaḥ-utsāhaḥ| ūrjā-prāṇanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsnadehacārī mahājavaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ| prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāno hṛdaye sthitaḥ prādhānyena kṛtsne-sarvasmin, śarīre carati| tathā, mahājavaḥ-śīghragatiḥ, prāṇādyapekṣayā| tathā, gatyādikāḥ kriyāḥ prāyaḥ sarvadehināṃ tasmin-vyāne, pratibaddhāḥ-tadāyattāḥ| gatiḥ-caṅkramaṇam| apakṣepaṇaṃ-aṅgasyādhoanayanam| utkṣepaḥ- aṅgasyordhvanayanam| nimeṣaḥ-akṣṇornimīlanam| unmeṣaḥ-tayorvikāsaḥ| ādigrahaṇena jṛmbhaṇānnāsvādanaviśodhanādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyānasyāha-vyāna iti| vyānasya hṛdayamavasthitisthānam| sarvaśarīraṃ vicaraṇasthānam| gayādayaḥ sakalāḥ kriyāḥ karma| apakṣepaṇaṃ-aṅgasyādhonayanam| utkṣepaṇaṃ-ūrdhvanayanam| tasminpratibaddhāḥ-tadekaniṣpādyāḥ| mahājavaḥ-prāṇādibhyo vegavān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭho carati sarvataḥ| annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāno vāyuragnisamīpasthaḥ| sāmānyoktāvapi prādhānyātpācako'gnirgṛhyate| ata evāha-koṣṭhe carati sarvata ityādi| sarvasmin koṣṭhe carati| sa cānnaṃ gṛhṇāti-apakvamāmāśaye dhārayatītyarthaḥ| pacati-agnisandhukṣaṇādbhaktakāra iva| vivecayati-saṃhatamannaṃ pākāya vibhajate| muñcati-śakṛnmūtrādirūpamadhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samānasyāha-samāna iti| samānasyāgnisamīpamavasthitisthānam| sarvakoṣṭho vicaraṇasthānam| annasya grahaṇaṃ, gṛhītvā pācanaṃ, paktvā sārakiṭṭadivecanaṃ, vivicya kiṭṭāvamocanaṃ ca karma| agnisamīpaṃ agnisthānasya grahaṇyākhyasya agnyanavaruddho'vakāśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">apāno'pānagaḥ śroṇibastimeḍhrorugocaraḥ| śukrārtavaśakṛnmūtragarbhaniṣkramaṇakriyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāno vāyurapānaṃ prādhānyenāśritaḥ, śroṇyādicaraḥ, śukrādiniṣkramaṇakriyaḥ| iti vātabhedāḥ pañca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apānasyāha-apāna iti| apānasyāpānaṃgudamavasthitisthānam| śroṇyādi vicaraṇasthānam| śukrādiniṣkramaṇaṃ karma| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| meḍhraṃ-mūtramārgaḥ| gocaro-vicaraṇaviṣayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">pañca pittabhedānāha - - - - pittaṃ pañcātmakam---------------------------| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedāḥ pañca pittasya|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittāviśeṣānāha-pittamiti| pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedāt pañcadhā pittam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatve'pi yattaijasaguṇodayāt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tyaktadravatvaṃ pākādikarmaṇā'nalaśabditam| pacatyannaṃ vibhajate sārakiṭṭau pṛthak tathā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatrasthameva pittānāṃ śeṣāṇāmapyanugraham| karoti baladānena pācakaṃ nāma tatsmṛtam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu pañcasu madhye, pakvāmāśayayormadhyasthaṃ yatpittaṃ tathā pañcabhūtātmakatve'pi sati yattaijasaguṇodayāt-āgneyaguṇotkarṣāt, kṣapitasomaguṇatvena tyaktadravatvaṃ-sañjātakāṭhinyam, tathā sahakārikāraṇaiḥ pācanakriyāṃ prati savyāpārairvāyvādibhiranugrahādupakārāt yataḥ pākadāhādikriyayā'nalaśabditaṃ-agniśabdavācyaṃ yatpittaṃ tatpācakamucyate| taccānnaṃ pacati| sārakiṭṭau pṛthag vibhajate-vibhāgīkaroti| kiṭṭaśabdasya lokāśrayatvālliṅgasyeti puṃstvam| tatrasthameva-pakvāmāśayamadhyagameva, śeṣāṇāṃ-rañjakādīnāṃ dhātusthānāṃ ca, anugrahaṃ-upakāraṃ karoti| baladānena-sāmarthyādhānena, svasthānasthameva teṣūpakuruta ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pācakasya sthānakarmāṇyāha-tatreti| pācakasyapakvāmāśayamadhyaṃ-grahaṇyākhyaṃ sthānam| annasya pacanaṃ, paktvā sārakiṭṭavibhāgo, rañjakādicatuṣṭayānugrahaśca karma| kīddaśaṃ tat ? yatpañcabhūtātmakatve satyāpi tejobhūtaguṇādhikyātyaktadravatvam| tathā, pākādīnāmagnikāryāṇāṃ karaṇādanalasaṃjñayoktam| etena pācakāpekṣayā agnipittayorabhedaḥ, rajakādyapekṣayā bheda iti matadvayaṃ vyavasthāpitam| tatrasthaṃsvasthānastham|</ab>
          <ab type="mula">āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasarañjanāt| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yattvāmāśayasthaṃ pittaṃ tadrasākhyadhāto rañjanātrāganiṣpādanāt, rañjakamucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rañjakasyāha-āmāśayāśrayamiti| rañcakatyāmāśayaḥ sthānam| rasarañjanaṃ karma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| buddhimedhābhimānādyairabhipretārthasādhanāt||13||</seg> sādhakaṃ hṛdgataṃ pittaṃ---------------------------| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yattu hṛdgataṃ-hṛdayasthaṃ pittaṃ tadbuddhyādibhiḥ karaṇbhūtairabhipretasyārthasya bāhyagrahaṇasmaraṇādirūpeṇa sādhanāt sādhakamucyate| vartamānakāle yā manorthasaṃśayasya niścayaṃ kartuṃ tadarthādhyavasāyopārūḍhā sā-buddhiḥ| buddhiviśeṣo-medhā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sādhakasyāha-buddhīti| sādhakasya hṛdayaṃ sthānam| buddhayādidvāreṇābhīṣṭārthasādhanaṃ karma| abhimānaḥ-ahaṅkāraḥ|</ab>
          <ab type="mula">------------------------rūpālocanataḥ smṛtam| dṛksthamālocakaṃ----------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dṛṣṭisthaṃ pittaṃ rūpālocanāt (nataḥ)-antastārakayoḥ sthitaṃ tadāyattarūpagrahaṇaśaktitvāt, ālocakamucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ālocakāsyāha-rūpālocanata iti| ālocakasya ddak-ddaṣṭiḥ sthānam| rūpālocanaṃ karma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| ------------------tvaksthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāttvacaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvaco bhrājanāt-dīpanāt, bhrājakaṃ nāma pittam| etacca pittamabhyaṅgalepapariṣekādīn pācayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhrājakasyāha-tvaksthamiti| bhrājakasya tvaksthānam| tvaco bhrājanaṃ-prakāśanaṃ, karma| saṅgrahe tu (sū. a. 20) - " tadabhyaṅgapariṣekālepādīn pācayati " ityuktam|</ab>
          <ab type="mula">śleṣmā tu pañcadhā-----------------------| -------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmā tu pañcadhā,-pañcaprakāraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmaviśeṣānāha-śleṣmeti| avalambakalke dakabodhakatarpakaśleṣakabhedāt pañcādhā śeṣmā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tadeva pañcaprakāratvamāha - - - - ---------------uraḥsthaḥ sa trikasya svavīryataḥ| hṛdayasyānnavīryācca tatstha evāmbukarmaṇā||15||</seg> kaphadhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yatkarotyabalambanam| ato'valambakaḥ śleṣmā---------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-śleṣmā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ, trikasya-pṛṣṭhādhā(dha)rākhyasya, svavīryataḥ-svaprabhāvāt, yat-yasmāt, avalambanaṃ karoti-svakarmaṇi tasya sāmarthyamutpādayati| hṛdayasyānnavīryāt-annavīryeṇābhyavahṛtādannādrasarūpatāpariṇatāt tadvīryeṇa-tadbalenāvalambanaṃ karoti| caśabdāt svavīryeṇāpi hṛdayasyāvalambanaṃ karoti| kintvannavīryādatiśayena yathā'valambanaṃ hṛdayasya karoti na tathā svavīryataḥ| yato'nnarasaḥ pūrvaṃ hṛdi sthitiṃ kṛtvā tato vyānavikṣiptaḥ sarvaṃ śarīraṃ yāti, tasmādviśeṣeṇa hṛdayasyānnavīryādavalambanaṃ yuktam| āgamo'pi-"hṛdayaṃ manasaḥ sthānamojasāścintitasya ca| māṃsapeśīcayo raktapadmākāramadhomukham|| yogino yatra paśyanti samyag jyotiḥ samāhitāḥ| raso yaḥ svacchatāṃ yātaḥ sa tatraivāvatiṣṭhate|| tato vyānena vikṣiptaḥ kṛtsnaṃ dehaḥ prapadyate|" iti| tathā, tatstha eva-uraḥstha eva, eṣa śleṣmā śeṣāṇāṃ kaphasthānānāmambukarmaṇā-kledasaṃśleṣādilakṣaṇena jalavyāpāreṇa, avalambanaṃ karoti| ataḥ-asmādyathoktāddhetoḥ, avalambakaḥ śleṣmetyucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avalambakasya sthānakarmāṇyāha-uraḥstha iti| avalambakasya uraḥ sthānam| trikādyavalambanaṃ karma| trikasyapṛṣṭhādhārasya, svavīryataḥ-ātmaprabhāveṇa, avalambanaṃ karoti| hṛdayasyānnavīryāt, cakārāstvavīryācca| hṛdayāvalambane'nnavīryaṃ sahakāri, "ātmavīryeṇa annarasasahitena" iti suśrutavacanāt (sū. a. 21/14)| tatstha eva śeṣāṇāṃ-kaṇṭhādīnām, kaphadhāgnāṃ-kaphasthānānām, ambukarmaṇā-jalavyāpāreṇa kledanatarpaṇapūraṇādinā, avalambanaṃ karoti| kecittu bāhugrīvāsthitrayasaṅghātaṃ trikamāhuḥ| tadasat| trikaśabdasya pṛṣṭhavaṃśādhara eva rūḍhatvāt| rūḍhistuyogādvalīyasī| āsannatvaṃ cāprayojakam, davīyasāmapi kaphādhāgnnāmavalambanokteḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------yastvāmāśayasaṃsthitaḥ||16||</seg> kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanāt---------------------| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ punaḥ śleṣmā āmāśaye sthitaḥ, sa kledaka ityucyate| kutaḥ ? annasaṅghātakledanātkāraṇāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kledakasyāha-yastviti| kledakasyāmāśayaḥ sthānam| annasaṅghātakledanaṃ karma|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------rasabodhanāt| bodhako rasanāsthāyī------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasanāsthāyī-jihvāstho, bodhaka ityucyate, rasabodhanāt kāraṇāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bodhakasyāha-rasabodhanāditi| bodhakasya rasanā-jihṇendriyaṃ sthāṇam| rasabodhanaṃ karma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| ---------------------śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt||17||</seg> tarpakaḥ--------------------------------------| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiraḥsthastarpaka ityucyate, akṣatarpaṇādvetoḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tarpakasyāha-śiraḥ saṃstha iti| tarpakasya śiraḥsthānam| indriyatarpaṇaṃ karma|</ab>
          <ab type="mula">------------sandhisaṃśleṣācchleṣakaḥ sandhiṣu sthitaḥ| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhiṣu sthitaḥ śleṣmā śleṣaka ityucyate, sandhisaṃśleṣāt kāraṇāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣakasyāha-sandhisaṃśleṣāditi| śleṣakasyasandhayaḥ sthānam| sandhisaṃśleṣaṇaṃ karma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">evaṃ doṣāṇāṃ sthānānyuktvopasaṃharannāha - - - - -------------------------------------------------| iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānānyavikṛtātmanām||18||</seg> vyāpināmapi jānīyātkarmāṇi ca pṛthakpṛthak| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyeṇa-bāhulyena, doṣāṇāmavikṛtātmanāṃ-apracyutasvabhāvānām, iti-uktaprakārāṇi, sthānāni vyāpināmapi-sakalaśarīracarāṇāmapi, jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| tathā, karmāṇi pṛthakpṛthak-pratyekaṃ kṛtvā, jānīyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prakaraṇārthamupasaṃharati-iti prāyeṇeti| prāyeṇa-bāhulyena, yadyapi sarvaśarīravyāpinastathā'pyeṣu sthāneṣvatiśayena tīṣṭhantītyarthaḥ| avikṛtāmanāṃ-apracyutasvabhāvānām, vikṛtātmanāṃ tu na sthānaniyamaḥ| iti sthānakarmaprakaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vikṛtireṣāṃ vṛddhiḥ kṣayaśca| vṛddhirapi dvividhā,-cayaprakopabhedena| doṣādivijñānīye sāmānyena vṛddhikṣayalakṣaṇamuktam| samprati cayaprakoparūpaṃ vṛddhinidānaṃ saṅkṣepeṇa sūcayannāha - - - - - --------------------------------------------------| uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti sañcayam||19||</seg> śītena kopamuṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ| -------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uṣṇena guṇena viruddhenopahitā rūkṣādayaḥ-prathamādhyāyoktāḥ (ślo. 11) ṣaḍvātaguṇāḥ, vāyoścayaṃ kurvanti, na kopamuṣṇasya viruddhatvāt| ta eva ca rūkṣādayaḥ śītaguṇopahitāstatsadṛśatvādvāyoḥ kopaṃ kurvanti| uṣṇena yuktāḥ snigdhādayo guṇā vāyoḥ śamaṃ kurvanti, viparītatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāvasthā| sā ca dvedhā,-sāmyaṃ vaiṣamyaṃ ca| vaiṣamyaṃ dvedhā,kṣayo vṛddhiśca| vṛddhirdvedhā cayaprakopabhedena| kṣayovṛddhirdvedhā,- cayaprakopabhedena| cayaprakopakṣayasāmyabhedāccatastro'vasthāḥ| tatra kṣayasāmyepraśamaśbdenotpātte niṣpādyamānasya praśamasya kṣayarūpatvāt niṣpannasya sāmyarūpatvāt praśamahetūnāṃ pramādātiyoge punaḥ kṣayarūpatvāt , kṣayahetūnāmapi praśamahetūnāṃ pramādātiyoge punaḥ kṣayarūpatvāt, kṣayahetūnāmapi praśamaśabdatvācca| tatra cayādinidānam| tatra vāyorāha- uṣṇeneti| uṣṇena guṇena yuktā rukśādayo vāyo: sañcayaṃ kurvanti, ta eva śītena yuktāḥ kopam| uṣṇena yuktāḥ snigdhāḥ śamaṃ kurvate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------------------------------------| śītena yuktāstīkṣṇādyāścayaṃ pittasya kurvate||20||</seg> uṣṇena kopaṃ, mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ pittasya śītena guṇena yuktāstīkṣṇādayo guṇāścayaṃ kurvanti| ta eva tīkṣṇādayo guṇā uṣṇena sahitāḥ kopaṃ kurvanti| mandādayo guṇāḥ śītaguṇayuktāḥ śamaṃ kurvanti, viparītatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittasyāha-śīteneti guṇena yuktāstīkṣṇādyāḥ pittasya cayaṃ kurvate, ta eva uṣṇena yuktāḥ kopam| śītena yuktāḥ mandādyāḥ śamaṃ kurvate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaścayam||21||</seg> uṣṇena kopaṃ, tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ kaphasya cayaṃ kurvate| uṣṇena yuktāsta eva snigdhādayaḥ kaphasya kopaṃ kurvate| tenaiva-uṣṇena, yuktā rūkṣādayaḥ kaphasya ca śamaṃ kurvanti| kaphasya hi śītaguṇena sadṛśenāpi snigdhādiguṇayuktena styānatvāccayaḥ syāt| viparītenoṣṇena vilayanāt kopaḥ| sa evoṣṇo yadā rūkṣādiyukto bhavati tadā viparītatvāt śamo bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphasyāha-śīteneti| śītenayuktāḥ snigdhādyāḥ kaphasya cayaṃ kurvate, ta evoṣṇena yuktāḥ kopam| tena-uṣṇena sahitā rūkṣādayo guṇāḥ śamaṃ kurvate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">idānīṃ cayādīnāṃ lakṣaṇānyāha - - - - -----------------------------------------------------| cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu||22||</seg> viparītaguṇecchā ca--------------------------------| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svadhāmnīye sthāne doṣasya yā vṛddhiḥ sa caya ucyate| citasya doṣasya liṅgamāha-pradveṣa ityādi| yadā hi vātaścito bhavati tadā rūkṣādiṣu tadguṇasāmānyeṣu pradveṣaḥ syāt| tadviparītaguṇeṣu snigdhādiṣvabhilāṣaḥ syāt| evaṃ kaphapittayościtayorvyākhyeyam| nanu, "pradveṣo vṛddhihetuṣu" ityekameva lakṣaṇaṃ doṣacayasattānumāpakaṃ kartuṃ nyāyyam| yadi vā "viparītaguṇecchā ca" ityetat| kiṃ dvayorūpādānena ? atrocyate| kadācidacito'pi doṣo vātākhyaḥ svapramāṇasthaḥ kṣīṇo vā yasya sa vātavṛddhihetūn rūkṣādīnna dveṣṭi, api tu tānicchati, sātmyavaśāt| yathā,-garbhiṇī strī dohadavaśāt| tadevaṃ vyabhicāradarśanāt| pradoṣo vṛddhihetuṣu" "viparītaguṇecchā ca" iti dvayamapi kartavyam| tena yadā tulyakālaṃ puruṣasya vātasamānaguṇeṣu tadvṛddhihetuṣu pradveṣo jāyate, vātaguṇapratipakṣeṣu tatkṣapaṇahetuṣu cābhilāṣaḥ, tadā samyak niścīyate vātasyopacitiḥ, iti dvayamapyetaduktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha cayādilakṣaṇam| tatra cayaṃ lakṣayaticayo vṛddhiriti| doṣasya vṛddhiḥ-cayaḥ| sā ca prathamaṃ svadhānnyeva bhavati| yāvānevāśayaḥ sañcāravatā doṣeṇa vyātpstāvāneva niḥsañcāreṇa vyāpyate, sa ca saṃhatirūpatvāt sañcayākhyaḥ| yadā sarva evāśayo vyāpyate tadā vṛddhihetuṣu-samānaguṇeṣu pradveṣa utpadyate, sa prakopaprārambharūpattvāt prakopākhyaḥ| tataḥ parasyāśayam utpāśayaṃ praviśati tadā viparītaguṇecchā, cakārātsamānaguṇeṣu dveṣaśca| sa prasararūpatvāt prasarākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------kopastūnmārgagāmitā| liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ||23||</seg> svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> unmārgagāmitā-svasthānaṃ tyaktvā doṣasya yat punarmārgāntaragamanam, sa kopa ityucyate| kopasya tu liṅgamāha-liṅgānāṃ sveṣāṃ yathāyathaṃ darśanaṃ-udbhavaḥ| vātādīnāṃ kupitānāṃ yāni liṅgāni doṣādivijñānīye'bhihitāni vātavyādhinidāne ca vakṣyante, teṣāṃ lakṣaṇānāmupalabdhiḥ, [ vaidyenātureṇa ca| yattat kopasya liṅgam| tathā, asvāsthyaṃ-utpitsurogecchayā sāmānyena dehamanobhibhūtatvam| tathā, rogasya-jvarādeḥ, sambhavo-janma| nanu, "liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām" "asvāsthyam" "rogasambhavaḥ" iti kiṃ tritayamuddiṣṭam ? ekenaiva doṣakopāvagamādekamevopadeṣṭuṃ yuktam| naivam| vyabhicāradarśanāt| tathā hi vakṣyati pāṇḍurogacikitsite (ślo. 46)- "rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet||" ityārabhya yāvat "pitte śākhāsamāśrite|" iti| tadevameṣaḥ kāmalākhyo rogaḥ pittaliṅgadarśanādapi na pittasya kopamanupayāti| ata eva pittaprakopakaraṃ bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukādi cikitsitamatra nirdiṣṭam| asvāsthyamityetadapi na doṣakopasya niścitaṃ liṅgam| tathā hi-mānasenāpi bhayaśokādinā'svāsthyaṃ dṛśyate| tathā, āgantavo'pi rogā doṣakopamantareṇaivotpadyamānā dṛśyante| tasmādrogasambhavādapi doṣakopo'yamaniścitaḥ| tadevaṃ lakṣaṇatritayenaivānena doṣakopo niścetuṃ śakyata iti tritayamapyetadvaktavyam| svasthānasthasyetyādi| svasthānaṃ-yathoddiṣṭaṃ pakvāśayādi| svasthānāvasthitasyaiva vātādidoṣasya yā samatā-svapramāṇatvam, vikārasya-rogasya, asambhavaḥ-anutpattiḥ, sa śama ucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kopaṃ lakṣayati- kopastviti| unmārgagāmitā-svamārgādanyena mārgeṇa gamanam,-kopaḥ| tatra yadā prathamaṃ sthāninamabhibhūya anyasthānavyāptistadā sveṣāṃ liṅgānāṃ-raukṣyādīnāṃ darśanam, sa samantādanyasthānāśrayaṇāt sthānasaṃśrayākhyaḥ| tato vikurvāṇo jvarādirūpeṇābhivyajyate tadā asvāsthyaṃ-prakṛtyanyathātvam, sa rogarūpeṇābhivyaktatvāt vyaktyākhyaḥ| tatastameva rogamavasthāntarāṇyanubhavannanubandhāti tadā rogasambhavaḥ| sambhavaṃ-dīrghakālānuvartanamiti yāvat| so'vasthābhedarūpatvāt bhedākhyaḥ| etāśca ṣaḍavasthāḥ suśrutena spaṣṭamuktāḥ (sū. a. 21/36) - "sañcayaṃ caprakopaṃ caprasaraṃ sthānasaṃśrayam| vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak||" tatprayojanaṃ ca " sañcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ| te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ|" iti| praśamaṃ lakṣayati-svasthānasthasyeti| svasthānasthatvaṃ samatvamavikṛtatvaṃ ceti militaṃ praśamalakṣaṇam| rasavarṇasparśādyanyatvaṃ-vikāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">|idānīṃ vātādīnāṃ cayaprakopapraśamā yasmin kāle jāyante taṃ darśayannāha -] -------------------------------------------------| cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu||24||</seg> varṣādiṣu tu pittasya, śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātasya grīṣmādiṣu triṣu yathāsaṅkhyaṃ cayaprakopapraśamā jāyante| grīṣme vāyoścayaḥ, varṣāsu prakopaḥ, śaradi praśama iti| evamagre'pi yojyam| varṣādiṣvityādi| atrāpi triṣviti vartate| varśāśaraddhemanteṣu triṣu pittasya cayaprakopapraśamā bhavanti| tathā, śiśirādiṣu triṣu-śiśiravasantagrīṣmeṣu, śleṣmaṇaścayaprakopapraśamā bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cayādīnāṃ kālamāha-cayaprakopapraśamā iti| vāyorgrīṣme cayaḥ, varṣāsu prakopaḥ, śaradi praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu cayaḥ, śaradi praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu cayaḥ, śaradi prakopaḥ hemante praśamaḥ| śleṣmaṇaḥ śiśire cayaḥ, vasante prakopaḥ, grīṣme praśamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">nanu maruto grīṣme cayo na yuktaḥ, yatastasminkāle laghurūkṣā oṣadhayo bhavanti| tathā, varṣāsu pittacayo na yuktaḥ, jalānāmoṣadhīnāṃ cāmlapākatvāt| tathā, śleṣmaṇaḥ śiśire cayo na yuktaḥ, tadā hyāpa oṣadhayaśca snigdhā bhavanti kālaśca śītaḥ| iti kopa evopapannaḥ| ityasmin paryanuyoga idamāha - - - - -----------------------------------------------------------| cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati| adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ| cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ||27||</seg> tulye'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati| ---------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grīṣmakāle vāto laghurūkṣābhiroṣadhībhirdehe cādānakālasvābhāvyāttadvidhe-laghurūkṣe, tadvidho-laghurūkṣaḥ, samīraṇa iti samānaguṇatvāt pavanasya kopaḥ prāptaḥ, sa niṣidhyate "kālasyauṣṇyāt" ityanena evaṃ pittasya varṣāsu kopaḥ, "na tu kālasya śaityaḥ" ityanena niṣidhyate |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kālaniyame yuktimāha-cīyata iti| grīṣma āhārasya dehasya ca laghurūkṣatve karoti| tābhyāṃmlaghurūkṣo vāyuścīyate, na tu kupyāti, uṣṇena pratibaddhatvāt| varṣākāla āhārasyāmlavipākatvaṃ karoti| tenāmlavipākaṃ pittaṃ cīyate, na tu kupyāti, śītena pratibaddhatvāt| śiśira āhārasya dehasya ca snigdhaśītatve karoti| tābhyāṃ snigdhaśītaḥ kaphaścīyate, na tu kupyati, śītena ghṛtavaddhanībhūtatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------------------| iti kālasvabhāvo'yamāhārādivaśātpunaḥ||28||</seg> cayādīn yānti sadyo'pi doṣāḥ kāle'pi vā na tu| ---------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-pūrvoktaḥ, ayaṃ-vāyvādicayādiḥ, kālasya svabhāvaḥ| āhārādivaśāt-annapānasāmarthyāt, punardoṣāḥ sadyo'pi-tatkṣaṇādeva kālamanapekṣyaiva, cayādīn-cayaprakopapraśamān yānti| tasmādeva cāhārādivaśāt yathāsvaṃ cayādikāle'pi vā doṣā na tu cayādīn yānti| tasmāt kālādāhārādīnāṃ prādhānyamityarthaḥ|āhārādītyatrādiśabdena rasāyanavājīkaraṇavamanavirecanādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kālādāhārādīnāṃ balavatvamāha-itīti| ādiśabdena vihāro deśaśca| sadyo'pi-svakālaṃ vinā'pi,yānti| svakāle'pi na yānti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">evaṃ doṣāṇāṃ cayādīn pradarśya, vyāptinivṛttivaicitryaṃ kopajaṃ darśayitumāha - - - - ---------------------------------------------------------| vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam||29||</seg> nivartate tu kupito malo'lpālpaṃ jalaughavat| ---------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> malaḥ kupitaḥ sahasā-śīghhrameva, āpādatalamastakaṃ vyāpnoti,-pādatalādārabhya yāvanmastakamityarthaḥ| āṅmaryādābhividhyorbibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ| nivartate punaralpālpaṃ-stokaṃ stokamiti| jalaughavat-yathā girinadyādīnāṃ jalapūraḥ samaviṣamaṃ sahasaiva vyāpnoti, nivartate tu stokaṃ stokamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prakopapraśamayoḥ kṣipraciraniṣpādyatvāmāhavyānpotīti| sahasā-vegena| malo-doṣaḥ| alpālpaṃ cireṇa| jalaughavat-nadīpūravat| sa hi vegena vardhate cireṇa hasate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">nanu, pratirogaṃ nidānalakṣaṇacikitsitamānantyādvaktumaśakyam| taccāvidanna kaścidatra tathā yatnaṃ kuryādityāśaṅkyāha - - - - ---------------------------------------------------------| nānārūpairasaṅkhyeyairvikāraiḥ kupitā malāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tāpayanti tanuṃ tasmāttaddhetvākṛtisādhanam| śakyaṃ naikaikaśo vaktumataḥ sāmānyamucyate||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yattadornityasambandhāt yasmāditi labhyate| yasmānnānārūpaiḥ-anekaprakāraiḥ, asaṅkhyeyaiḥ-gaṇanāṃ samatītaiḥ, vikāraiḥ-jvarādibhiḥ, malā-vātapittaśleṣmāṇaḥ, kupitāstanuṃ-dehaṃ, tāpayanti-duḥkhayanti| tasmāttaddhetvākṛtisādhanaṃ śakyaṃ naikaikaśo vaktuṃ-ayamasya vikārasya heturiyamākṛtiridaṃ lakṣaṇamidamasya sādhanaṃ-cikitsitamiti| ataḥ sāmānyamucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha hetuḥ| tadviśeṣāṇāṃ niḥśeṣaṃ nirūpathitumaśakyatvātsāmānyaṃ vācyam| tadevāha-nānārūpairiti| vikārāṇāmasaṅkhayatvaṃ prativikāraṃ ca rūpāṇām| atastadhetvādi prakṛtivikāraṃ vaktumaśakyam, sādhāraṇaṃ tūcyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atraiva hetvantaramāha - - - - doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvamapyahaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">chāyāmatyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnamapyadaḥ| vikārajātaṃ vividhaṃ trīn guṇānnātivartate||33||</seg> tathā svadhātuvaiṣamyanimittamapi sarvadā| vikārajātaṃ trīndoṣāṇ-----------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣāṃ rogāṇāṃ yasmāddoṣā evaikakāraṇam| ekaṃ-pradhānaṃ ca tatkāraṇaṃ-nimittamekakāraṇam| yadi vā sarveṣāṃ rogāṇāṃ doṣā ekaṃ-tulyaṃ kāraṇam, samānaṃ kāraṇamityarthaḥ| evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ| doṣā eva kāraṇam, nāparaṃ kiñcidvastujātam| atra dṛṣṭāntamāha-yathetyādi| pakṣī-prācikādiḥ, yathā sarvataḥ-samantāt, paripatan-bhraman, sarvamapyahaḥ-sakalamapi divasam, ātmīyāṃ chāyāṃ nātyeti-nātikrāmati, tayā vinā kṣaṇamapyasau nopalabhyata ityarthaḥ| tathā anyadapi nidarśanamāha-yathā vetyādi| yathā vā kṛtsnaṃ-niravaśeṣam, etadvikārajātaṃ-sthāvarajaṅgamādibhedabhinnaṃ jarāyujāṇḍajādibhedabhinnaṃ vā, vividhaṃ-nānāprakāraṃ, trīn guṇān-sattvarajastamaḥsaṃjñān, nātivartate-nātyeti, tribhiretairvirahitaṃ na jātucidbhavatītyarthaḥ| tathā svadhātvityādi| dhātavo-doṣadhātumalāḥ śarīradhāraṇasāmānyāt, teṣāṃ vaiṣamyaṃ-svalakṣaṇato'nyathātvam, svadhātuvaiṣamyaṃ nimittaṃ yasya tadvikārajātaṃ trīn doṣānātikrāmati, tridoṣarahitaṃ na sambhavatītyarthaḥ| dhātuvaiṣamyaṃ ca pratirogamanyādṛśatvānnānāvidham| yattu yena dhātuvaiṣamyeṇa janyate, tattasya svaṃ-svīyaṃ bhavati| yeṣāṃ tu rogāṇāṃ devagrahādi nimittaṃ na teṣu tathā doṣānubandhaḥ, āgantukatvāt| āgantukanijayorhyayameva bhedaḥ,-yadāgantukeṣu prathamaṃ rogodbhūtiḥ paścāddoṣānubandhaḥ, nijeṣu prāgdoṣānubandha iti| ye tu vyācakṣate,-sve ca te dhātavaśca teṣāṃ vaiṣamyamiti| teṣāṃ nāyamarthaḥ pratipāditaḥ syāt| svagrahaṇaṃ cātiricyate| yataḥ śarīrāntarāvasthāyino doṣā vātādayaḥ śarīrāntare rogaṃ janayituṃ nālam| tasmātpūrvameva vyākhyānaṃ śreyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra doṣahetureva sādhāraṇo rogahetuḥ| tatra yuktimāha-doṣā eveti| doṣā eva kāraṇam, doṣāḥ kāraṇamevetyevaikaśabdābhyāmucyate| atrārthe dṛṣṭānradvayam, yathā pakṣī deśabhede'pi chāyāsambandhaṃ na tyajati, tathā vikāro doṣasambandham| yathā ca mahadādipṛthivyantaṃ kāryaṃ guṇasambandhaṃ na tyajati| kiṃ doṣajameva doṣasambandhaṃ na tyajati ? netyāha-tatheti| svadhāturvaiṣamyanimittamiti yo dhāturyasya rogasyādhiṣṭhānasvenoktaḥ sa tasya svadhātuḥ tasya vaiṣamyaṃ-kṣayo vṛddhirvikṛtatvamunmārgatvaṃ vā tannimittaṃ yasya tattathā| rasajādīnāmapi doṣairvinā notpatiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------------| ----------------------------teṣāṃ kope tu kāraṇam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">arthairasātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣkṛtam| hīnātimithyāyogena bhidyate tatpunastridhā||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-vātādīnāṃ, kope kāraṇam,-asātmyaiḥ-anucitaiḥ, arthaiḥ-śabdasparśarūparasagandhākhyaiḥ, śrotratvakcakṣūrasanaghhrāṇākhyānāmindriyāṇāṃ yaḥ saṃyogaḥ, tathā kālaḥ-śītoṣṇavarṣālakṣaṇo duṣṭaḥ, tathā karma-caihikamanyajanmajaṃ ca, yad duṣkṛtaṃ-aśubham, etattrayaṃ teṣāṃ doṣāṇāṃ kope hetuḥ| tuśabdaḥ samuccaye| na kevalaṃ rūkṣādayo vātādīnāṃ kope kāraṇam, yāvadasātmyendriyārthasaṃyogādirapi| etacca (tat)- pūrvoktaṃ doṣakopakāraṇamasātmyendriyārthasaṃyogādibhedena tridhā bhinnamapi, punaḥ-bhūyaḥ, tridhā-triprakāraṃ, bhidyate| katham ? hīnātimithyāyogabhedena|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣakopahetumāha-teṣāmiti| sa ca trividhaḥ,-asātmyāviṣayasevā duṣkālo duṣkarma ceti| so'pi pratyekaṃ trividhaḥ,-hīnayogo'tiyogo mithyāyogaśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tāneva hīnātimithyāyogān darśayannāha - - - - hīno'rthenendriyasyālpaḥ saṃyogaḥ svena naiva vā| atiyogo'tisaṃsargaḥ, sūkṣmabhāsurabhairavam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">atyāsannātidūrasthaṃ vipriyaṃ vikṛtādi ca| yadakṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyāyogaḥ sa dāruṇaḥ||37||</seg> evamatyuccapūtyādīnindriyārthān yathāyatham| vidyāt--------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arthena-śabdādinā, svenendriyasya-śrotrādeḥ, alpo yaḥ saṃyogaḥ sa hīnaḥ-hīnayogaḥ| naiva veti| athavā sarvasarvikayā tenārthena na saṃyogaḥ, so'pi hīnayogaḥ| tasyaivendriyasya svenārthena yo'tisaṃsargaḥ-atisevālakṣaṇaḥ, sa tasya svenārthenātiyogaḥ| tathā, sūkṣmabhāsurabhairavamityādi yadakṣṇā vīkṣyate-nayanenālokyate, sa tasya cakṣurindriyasya svenārthena mithyāyogaḥ| evamanayā diśā sūkṣmabhāsurabhairavam, tathā atyāsannātidūrasthaṃ vipriyaṃ vikṛtādi ca yadakṣṇā rūpaṃ vīkṣyate, sa dāruṇo mithyāyogaḥ, timirādihetutvāt| evaṃ-anayā cakṣuṣo rītyā, anyānapīndriyārthān yathāsvamindriyāṇāmatyuccapūtyādīn mithyāyogarūpān vidyāt| yadā'tyuccaparuṣeṣṭavināśabhīṣaṇādyaniṣṭaḥ śabdaḥ śrotrendriyeṇa gṛhyate, tadā śrotrendriyasya svenārthena śabdākhyena mithyāyogaḥ| yadā pūtiviṣṭhādyaniṣṭo gandho ghrāṇendriyeṇa gṛhyate, tadā ghrāṇendriyasya svenārthena gandhākhyena mithyāyogaḥ| yadā snānānulepanādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmakramasevanena sparśaḥ sparśanendriyeṇa gṛhyate, tadā sparśanendriyasya svenārthena sparśākhyena mithyāyogaḥ| tathā, rasanendriyeṇa yo raso'paripāṭyā yujyate, tathā'pathyadravyaniviṣṭo'pi yo raso rasanendriyeṇa gṛhyate, sa tasya rasanendriyasya svena rasākhyenārthena mithyāyogaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrāsātmyaviṣayasevāyāstraividhyaṃ lakṣayatihīno'rtheniti| indriyasya-cakṣurādeḥ, svenārthena-rūpādinā, alpaḥ saṃyogo naiva vā yogo-hīnayogaḥ, viṣayotkaṇṭhāyā anivṛttirhīnatvamityarthaḥ| utkaṇṭhānivṛttāvapi sevanaṃ-atiyogaḥ| sūkṣmādirūpasevā, atyuccādiśabdasevā, pūtyādigandhasevā, atyamlādirasasevā, atiśītādisparśasevā ca, mithyāyogaḥ| bhāsuraṃ-atidīptam| bhairavaṃ-bhayaṅkaram| vipriyaṃ-dviṣṭam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kālastu śītoṣṇavarṣābhedāttridhā mataḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sa hīno hīnaśītādiratiyogo'tilakṣaṇaḥ| mithyāyogastu nirdiṣṭo viparītasvalakṣaṇaḥ| ---------------------------------------------------------||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālaḥ punaḥ śītoṣṇavarṣābhedena tridhā-triprakāro mato munīnām| tatra hemantaśiśiralakṣaṇaḥ-śītaḥ| uṣṇo-vasantagrīṣmalakṣaṇaḥ| prāvṛṭśarallakṣaṇo-varṣākhyaḥ| sa ca kālo hīnaśītādirhinayogalakṣaṇaḥ| atiyogo'timātrayogalakṣaṇaḥ| viparītaṃ svaṃ-śītoṣṇavarṣākhyaṃ, lakṣaṇaṃ yasya kālasya, sa viparītasvalakṣaṇo mithyāyogaḥ| guṇaguṇinorabhedopacārāt kāla evamucyate| tatra yathā,-hemante śītasyālpatvaṃ hīno yogaḥ, tasminneva hemante'tiśaityamatiyogaḥ, tasminneva hemanta auṣṇyaṃ mithyāyogaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| evaṃ śaradvasantayorapi yanmandavarṣoṣṇatvaṃ svalakṣaṇaṃ tadyadā hīnataraṃ syāt, so'pi hīnayogaḥ| evamatiyogā (gamithyā) yogayorapi yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣkālasya traividhyaṃ lakṣyati-kālastu śītoṣṇavarṣābhedāditi| śītoṣṇavarṣābhedāntrividhasya kālasya śītādīnāmalpatvaṃ-hīnayogaḥ, ādhikyaṃ-atiyogaḥ, vaiparītyaṃmithyāyogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kāyavākcittabhedena karmāpi vibhajettridhā| kāyādikarmaṇo hīnā pravṛttirhīnasaṃjñakaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">atiyogo'tivṛttistu, vegodīraṇadhāraṇam| viṣamāṅgakriyārambhapatanaskhalanādikam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhāṣaṇaṃ sāmibhuktasya rāgadveṣabhayādi ca| karma prāṇātipātādi daśadhā yacca ninditam||42||</seg> mithyāyogaḥ samasto'sāviha vā'mutra vā kṛtam| ---------------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā kālastridhā nirūpitaḥ, tathā karmāpi kāyavākcittabhedena triprakāraṃ vibhajet| tatra kāyakarmaṇastathā vākkarmaṇastathā cittakarmaṇo hīnā yā pravṛttiḥ sa hīnasaṃjñako yogaḥ| atipravṛttistvatiyogaḥ| kāyādikarmaṇo mithyāyogamadhikṛtyāha-vegodīraṇetyādi| "vegodīraṇadhāraṇam" ityārabhya yāvat "patanaskhalanādikam" yadetat kāyikaṃ karma, tasya karmaṇa evaṃrūpasya yā pravṛttiḥ sa kāyakarmaṇo mithyāyogaḥ| viṣamāṅgaiḥ kriyā-karma, viṣama ārambhaḥ-ubhayalokaviruddhaḥ, tathā, viṣamapatanam, viṣamaskhalanam, ādiśabdena viṣamagamanādīnāṃ grahaṇam| sāmibhuktasya-ardhabhuktasya, yadbhāṣaṇaṃ-jalpanam, evaṃrūpā yā pravṛttiḥ sa vākkarmaṇo mithyāyogaḥ| rāgadveṣabhayādi yadetanmānasaṃ karma, tasya karmaṇa evaṃrūpā yā pravṛttiḥ sa cittakarmaṇo mithyāyogaḥ| tathā, dinacaryādhyāyoktaṃ yatprāṇātipātādi daśadhā-daśaprakāraṃ, karma ninditaṃ-aśubhaṃ nirdiṣṭaṃ "hiṃsāsteya" ityādinā granthena, tacca yathāyathaṃ kāyavākcittānāṃ karmaṇāṃ mithyāyogaḥ| samasto'sāviha vā'mutra vā kṛtaṃ-asmin loke kṛtamanyatra vā loke kṛtaṃ-ācaritaṃ sarvamevaṃ mithyāyogaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣkarmaṇastraividhyaṃ lakṣyati-kāyavākacittabhedeneti| kāyikavācikamānasabhedāntrididhasya karmaṇaḥ pravṛ tteralpatvaṃ-hīnayogaḥ, ādhikyaṃ-atiyogaḥ, vegodīraṇādi rūpatvaṃ-mithyāyogaḥ| dharaṇaṃ-vegadhāraṇam| viṣamaiḥ-dusthitairaṅgaiḥ, kriyāḥ-ceṣṭāyā ārambhaḥ| sāmibhuktasya bhāṣaṇaṃarddhabhojane maunatyāgaḥ| prāṇātipātādi-hiṃsādi,"hiṃsāsteyānyathākāmam" ityādinā dinacaryāyāmuktam (ślo. 21)| iha-asmin janmani| amutra-prāgjanmani| saṅgrahe tu (sū. a. 22) - "ta ete'tiyogādayaḥ sāmānyato'nupaśayalakṣaṇāḥ| sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ yadeṣāmakvivarjanam| atha karmakālāḥ punaḥ samyagyogenopaśayādbhūyiṣṭhaṃ svāsthyahetavaḥ| tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṃ bādhante'nugṛhanti ca| śeṣā rasakarmakālastusarvaṃ deham| api ca| sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīn vyavasyet| sarveṣāṃ punārvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyaniviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti| yadā hyete trayo nidānādiviśeṣā nānyonyamanubandhantīṣadvā'nudandhatyabalā vā na tadā'bhinirvartante vā| viparyayeṇa viparītāḥ| tathā'nyaḥ pradhāna eva rogo'nyasya pradhānasya heturbhavati| yathā, jvaro raktapittasya, raktapittaṃ vā jvarasya, tau śvāsasya plīhā jaṭharasya, te śvayathoḥ, arśāṃsi gulmodaratīsāragrahaṇīnām pratiśyāyaḥ kāsajvarayoḥ, tau kṣayasya, kṣayaḥ śoṣasya| ekaścāpacāro nimittamekasyavyādheḥ, bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ| tadvadekaṃ liṅgam| evameva praśame'bhyupāyaḥ tathā sa evānyasya prakope| tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta| tatrāgamato rogamekaikamevaṃprakopaṇamevayonimevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃśabdarūpagandhasparśarasamevapūrvarūpamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayānvitamevamudakarmevaṃnāmānamṃnāmānam| tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttirathavā nivṛttiḥ pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindriyairvaṇesaṃsthānapramāṇopacayacchāyāviṇmūtraccharditādikamantrakūjanamaṅgulphādisādisphaṭanaṃ dehe śakṛhraṇādigandhaṃ śītoṣṇastambhaspandana ślakṣṇakhāsparśaṃ ca prakṛtitrikṛtiyuktam| āsyarasaṃ tu praśnena, tathā succhardadu cchardatvaṃ mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatraṃ dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca| tathā vayaḥ pratyakṣeṇa ca| anumānanastu yūkāpasarpaṇena śarīravairasyam, makṣikopasarpaṇena mādhuryam, tathā'gniṃ jaraṇaśaktyā, balaṃ vyāyāmaśaktyā gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayataḥ, doṣapramāṇamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ, prakṛtisatvāsārasatmavalalānyuśīlaneneti| bhavanti cātra| jñānabuddhi pradīpena yo nāviśati yogavit| āturasyāntarātmānaṃ na sarogāṃścikitsati|| dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyā prakāśakau| tadyathaiko guruvyādhiḥ sattvadehabalāśrayāt|| laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhistvato'nyathā| bāhyāvaya va mātreṇa tayormuhyati bāliśaḥ|| tato'lpavīryaṃ vā viparītamato~thavā| pathyaṃ viparyaye yuñjan prāṇān muṣṇāti rogiṇāṃ|| jñānāṃśena na hi jñānaṃ kṛtsne jñeye pravartate| bubhusteta bhiṣak tasmāttatvaṃ tantrānuśīlanāt|| abhiyuktastu satataṃ sarvamālocya sarvathā| na jātu skhalati prājño viṣame apikriyāpathe|| āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastayā''gantumatipravṛrddhaḥ| tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyak jñātvā tataḥ karma samārabheta||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------------------| nidānametaddoṣāṇāṃ, kupitāstena naikadhā||43||</seg> kurvanti vividhān vyādhīn śākhākoṣṭhāsthisandhiṣu| ---------------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nidānametaddoṣāṇāṃ 'kope' iti vākyaśeṣaḥ| kupitāstena-nidānena, naikadhā| kiṃ tarhi ? anekaprakāreṇa, vyādhīn vividhān-nānāprakārān kurvanti| kupitā doṣā iti vacana (vibhakti) vipariṇāmena sambandhaḥ| kva vyādhīn kurvanti ? ityāha-śākhetyādi| śākhāśca koṣṭhaścāsthīni ca sandhayaśca teṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣahetumupasaṃharati-nidānametaditi| doṣaheto rogahetutvamāha-kupitāsteneti| tena-nidānena| naikayā vividhāniti hetvānantyāt kopānantyam| tasmādrogānatyam| doṣā eva kāraṇagityuktam| tannirvāhārthamāha-śākhākoṣṭhāsthisandhiṣviti| śākhādīnāmādhāratvam, na kāraṇatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śākheti kimucyate| ityāha - - - - ---------------------------------------------------------| śākhā raktādayastvak ca bāhyarogāyanaṃ hi tat||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tadāśrayā maṣavyaṅgagaṇḍālajyarbudādayaḥ| bahirbhāgāśca durnāmagulmaśophādayo gadāḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śākhā raktādayaḥ ṣaḍdhātavastvak ca| tadbāhyarogāyanaṃ,-bāhyānāṃ rogāṇāmayanaṃ-sthānam| hiśabdo yasmādarthe| yasmādbāhyānāṃ rogāṇāmayanam, atastadāśrayā maṣavyaṅgādayo rogā bahirbhāgā ucyate| ādiśabdena visarpavidradhyādīnāṃ parigrahaḥ| durnāmetyādi| bahirbhāgāścetyatra ca śabdo bhinnakramaḥ, śophādaya ityasmādanantaraṃ draṣṭavyaḥ| durnāmagulmaśophādayaśca bahirbhāgā ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra śākhāṃ vyācaṣṭe-śākheti| raktādayodhātavastvak ca-śākhā| sā ca bāhyarogāyanaṃ,-bahirmārgo rogāṇām| te ca rogā maṣādayaḥ| maṣavyaṅgau-kṣudrarogeṣu| gaṇḍālajī-mukharogeṣu| bahirbhāgā iti durnāmādīnāṃ viśeṣaṇamantarbhāganivṛttyartham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">antaḥkoṣṭho mahāsrota āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ cchardyatīsārakāsaśvāsodarajvarāḥ||46||</seg> antarbhāgaṃ ca śophārśogulmavīsarpavidradhi| ---------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> koṣṭhaḥ kathyate antaḥ, tathā mahāsrotaḥ, tathā āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ-antarbhāgāśrayāḥ cchardyādayo rogāḥ| na kevalamete eva chardyādayo'ntarbhāgāśrayā yāvacchophārśogulmavīsarpavidradhyādīnāṃ antarbhāgatvaṃ ca| śophādīnāṃ vidradhyantānāṃ samāhāradvandvanirdeśenaiva sambandhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> koṣṭhaṃ vyācaṣṭe-antaḥkoṣṭha iti| antaḥantarmārgo rogāṇām| mahāstroto-mahāvivaram| āmāśayo-yatrāmamannaṃ tiṣṭhati| pakvāśayo-yatra pakvam| tatsthānāḥ-koṣṭhāśritāḥ| antarbhāgamiti śophādīnāṃ viśeṣaṇaṃ bahirbhāganivṛtyartham| samāhāradvandvadekatvanapuṃsakatve|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">idānīṃ madhyamaṃ rogamārgaṃ vakti - - - - ---------------------------------------------------------| śirohṛdayabastyādimarmāṇyasthnāṃ ca sandhayaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tannibaddhāḥ śirāsnāyukaṇḍarādyāśca madhyamaḥ| rogamārgaḥ sthitāstatra yakṣmapakṣavadhārditāḥ||48||</seg> mūrdhādirogāḥ sandhyasthitrikaśūlagrahādayaḥ| ---------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirohṛdayādīni madhyamo rogamārgaḥ| asthnāṃ ca sandhaya ityevaṃ nirdeśenedaṃ bodhayati,-nātra dvayaṃ vivakṣitamasthīni ca sandhayaśceti, kiṃ tarhi ? asthnāṃ sambandhinaḥ sandhaya iti| sandhayo hyanye'pi santi| tathā ca vakṣyati (hṛ. śā. a. 4|38) - "māṃsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ|" iti| tannibaddhāḥ,-teṣu-asthisandhiṣu, nibaddhāḥ, saṃlagnā ityarthaḥ| śirāḥ snāyavaḥ kaṇḍarāśca ādayo (ādyā) yeṣāṃ dhamanīkūrcādīnāṃ te| ca śabdāt pūrvoktāśca| tatra-madhyame rogamārge, yakṣmādayo gadāstrikaśūlagrahādyantāḥ| mūrdhādītyatrādiśabdena hṛdayabastyādiparigrahaḥ| sandhyasthitrike śūlāni, sandhyasthitrike grahā iti yojyam| ādiśabdena pakṣagrahādayo vātavikārā gṛhyante| yakṣmaṇo'tra marmāsthisandhyadhiṣṭhānatvātpūrvaṃ nirdeśaḥ| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 5|5) - "tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān śirāśca prapīḍayan||" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asthisandhīn vyācaṣṭe-śirohṛdayeti| marmāṇi marmanibaddhāḥ śirādayaśca, asthisandhayaḥ| te ca madhyamorogamārgaḥ| tadāśritā yakṣmādayaḥ| yakṣmā-rājayakṣmā| pakṣavadhaḥ-ekāṅgarogaḥ| arditaḥ-ekāyāmaḥ, grahaḥ-stabdhatvam, sandhyasthitrikeṣveva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">idānīṃ vāyoḥ karmāṇyāha - - - - ---------------------------------------------------------| sraṃsavyāsavyadhasvāpasādaruktodabhedanam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">saṅgāṅgabhaṅgasaṅkocavartaharṣaṇatarṣaṇam| kampapāruṣyasauṣiryaśoṣaspandanaveṣṭanam||50||</seg> stambhaḥ kaṣāyarasatā varṇaḥ śyāvo'ruṇo'pi vā| karmāṇi vāyoḥ--------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sraṃso-hanvādisandherbhraṃśaḥ| vyasanaṃ-vyāso, vikṣepaṇamaṅgapratyaṅgāderyathā''kṣepakādiṣu| vyadhaḥ-tāḍanamiva mudgarādinā| svāpaḥ-suptiḥ karmaṇyacaitanyam| sadanaṃ-sādaḥ, aṅgānāṃ kriyāsvasāmarthyam| ruk-satataṃ śūlam| todo-vicchinnaṃ śūlam| bhedanaṃ-bhedo, vidāraṇamivāṅgasya| saṅgo-mūtrapurīṣādeḥ svāśayebhyo'niḥsāro vāksaṅgādayaśca| aṅgānām-jaṅghoruprabhṛtīnāṃ, bhaṅga iva bhaṅgaḥ-cūrṇanamiva,-aṅgabhaṅgaḥ| saṅkocanaṃ-saṅkocaḥ, śirādīnām| vartanaṃ-vartaḥ, purīṣādīnāṃ piṇḍīkaraṇam| harṣaṇaṃ-romṇāmūrdhvībhāvaḥ| tarṣaṇaṃ-tarṣaḥ, tṛṭ| kampaḥ-ativepanam| spandanaṃ hi-kiñciccalanam| pāruṣyaṃ-paruṣatvam| sauṣiryaṃ-asthnām| śoṣaḥ-śoṣaṇam| veṣṭanaṃ-grathanamivāṅgasya| stambho-bāhūrujaṅghādīnāṃ saṅkuñcanādyabhāvaḥ| kaṣāyarasatā-kaṣāyarasāsvādatvam| varṇaḥ śyāvo'ruṇo'pi vā-śyāvāruṇau varṇāvityarthaḥ| etāni vāyoḥ karmāṇi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athākṛtiḥ| tatra vātarogāṇāṃ lakṣaṇamāhasraṃsavyāseti| sraṃsaḥ-śaithilyam| vyāsaḥ-asaṅkocatvam| vyadhaḥ sūcīviddhasyeva vyathā| svāpaḥ-sparśājñānam| sādaḥ-svakāryākṣamatvam| ruk-śūlam| todaḥ-totreṇeva vyathā| bhedanaṃ-bhidyamānasyeva vyathā| saṅgaḥ-avarodhaḥ| aṅgaḥ-unmārgagamanam, aṅgergatyarthatvāt| bhaṅgovakratā| saṅkocaḥ-aprasāryatvam| vartaḥ-piṇḍitatvaṃ harṣaṇaṃ-kaṇṭakitatvam| tarṣaṇaṃ-pipāsā| kampaḥ-calanam| pāruṣyaṃ-rūkṣaṇam| veṣṭanaṃ-valanam| stambhaḥ-niṣkriyatvam| aruṇaḥ-īṣadraktaḥ| sraṃsādīni kupitavāyoḥ karmāṇi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">atha pittasyāha - - - - ---------------------------------------------------------| ----------------pittasya dāharāgoṣmapākitāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrcchanaṃ madaḥ| kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇavarjitaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāhādīni pittasya karmāṇi| sarvāṅgīṇastāpo-dāhaḥ| rāgo-lauhityam| ūṣmā-auṣṇyam| pākitā-pākakartṛtvam, ajīrṇeṣu vraṇeṣvanne ca| svedanaṃ-svedaḥ| kledaḥ-śoṇitādivikāraḥ| srutiḥ-srāvaḥ| kothaḥ-kledasyātiśayaḥ, avicchinnatvam| sadanaṃ-sādaḥ| mūrcchanaṃ-bhramaḥ| mado-vakṣyamāṇo rogaviśeṣaḥ| rasau-āsvādau, kaṭukāmlau| varṇaḥ pāṇḍurāruṇābhyāmanyaḥ-śuklalohitavarṇaniṣedhena taccheṣanānāvarṇasambhavaḥ sūcyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittarogāṇāṃ lakṣaṇamāha-pittasyeti| dāhaḥ-santāpaḥ| rāgo-rañjanam, varṇāntaropamardena svataṇāpādanam| ūṣmā-uṣṇatvam| pākitā-pācakttvam svedodharmaḥ| gharmaḥ| kledo-malārdratvam| strutiḥ-srāva| sadanaṃ-sādaḥ| mūrcchanaṃ-mohaḥ| kaṭukaḥ-tikto rasaḥ,"kaṣāyatiktamadhuraṃvātādiṣu mukhaṃ kramāt|" iti vacanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">śleṣmakarmāṇyāha - - - - śleṣmaṇaḥ snehakāṭhinyakaṇḍūśītatvagauravam| bandhopalepastaimityaśophāpaktyatinidratāḥ||53||</seg> varṇaḥ śveto rasau svādulavaṇau cirakāritā| ---------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphasya snehādīni karmāṇi| snehaḥ-snaigdhyam| kāṭhinyaṃ-amṛdutvam| kaṇḍūḥ-kharjūḥ| śītatvaṃ-śītasadbhāvaḥ| gauravaṃ-gurutvam| bandhaḥ-srotasām| asthyādīnāmupalepaḥ| staimityaṃ-gātrāṇāmapaṭutvam| kāye varṇaḥ śuklaḥ| rasau ca madhurapaṭū| cirakāritā-kāryādau viśrabdhatvam| nanu, vāyoramūrtatvādvarṇarasatvopalabdhiranupapannā| amūrtasya hi varṇarasau dūrotsāritau| naitadasti| na hi sarvāṇi kāryāṇi kāraṇasadṛśānyeva bhavanti| tathā cendriyebhyo jaḍebhyo buddherajaḍāyā utpattirdṛṣṭā| tasmāt kāraṇasadṛśāni kāryāṇīti prāyikametat, acintyatvācca dravyaprabhāvasya| vāyoḥ sakāśāt kaṣāyarasatā śyāvāruṇavarṇotpattiścānvayavyatirekasiddhā kathamiva nivāryatām| ityevaṃ doṣāṇāṃ karmāṇyupadiṣṭāni| tadvikārāśca saṅgraha uktāḥ| tathā ca tadgranthaḥ (?) (sū. a. 20) -"aśītirvātajā rogāścatvāriṃśacca pittajāḥ| viṃśatiḥ śleṣmajāścaiva sthūlā nānātmajā matāḥ|| 1|| nakhabhedaḥ pādaśūlaṃ suptirbhraṃśo vipādikā| khuḍo gulphagraho jānuviśleṣo jānukuñcanam|| 2|| piṇḍikodveṣṭanaṃ sādaścorvoḥ stambhaśca gṛdhrasī| pāṅgulyaṃ bhraṃśaśūlaṃ ca gude stambhastu mehane|| 3|| muṣkākṣepaḥ śroṇibhedo vaṅkṣaṇānāha eva ca| udāvarto'tha viḍmedaḥ pārśvapṛṣṭhatrikagrahāḥ|| 4|| khañjavāmanakubjatvaṃ hṛddravodaraveṣṭakau| hṛnmoho vakṣanistodaḥ śoṣodvātau tathorasaḥ|| 5|| bāhuśoṣo hanugrīvāmanyāstambhauṣṭhabhedanam| dantabhedo'tha śaithilyaṃ kaṇṭhodhvaṃso'tha vāggrahaḥ|| 6|| kaṣāyāsyatvamūkatve mukhaśoṣo rasājñatā| ghrāṇānāho'jñatā gandhe'śabdoccaiḥśravaṇaṃ tathā|| 7|| bādhiryaṃ karṇaśūlaṃ ca vartmastambhanakuñcanam| timiraṃ cākṣiśūlaṃ ca bhrūvyudāso'tha netrayoḥ|| 8|| lalāṭaśaṅkhabhedau ca keśabhrūsphuṭanaṃ tathā| śirorujā'rditaṃ jṛmbhā pralāpo vepathurbhramaḥ|| 9|| ekāṅgavyādhirāyāmaḥ pakṣāghāto'patantrakaḥ| daṇḍakaḥ svapnanāśaśca glāniḥ paruṣarūkṣatā|| 10|| viṣādo'thānavasthānamaruṇaśyāmavarṇatā| ityaśītiḥ samākhyātā rogā vātasamudbhavāḥ|| 11|| antardāho vidāhaśca ploṣauṣau davathurdavaḥ| atyūṣmā cāṃsadāhaśca svedo'tyamlakadhūmakau|| 12|| raktakledo'ṅgagandhaśca gātrāvayavaśātanam| tvaḍmāṃsadaraṇaṃ māṃsakledaścarmadalaṃ tathā|| 13|| raktavisphoṭakaḥ koṭhaḥ pittāsṛgraktamaṇḍale| nīlikā kāmalā kakṣyā gātre haritapītatā|| 14|| pūtitiktāsyatā tṛṣṇā lohagandhāsyatā tathā| jīvādānamatṛptiśca praveśastamasastathā|| 15|| galāsyagudameḍhrākṣipāko hāridratā'pi ca| nakhākṣimūtraśakṛtāṃ, catvāriṃśattu pittajāḥ|| 16|| staimityaṃ gauravaṃ tṛptirālasyamatinidratā| tandrā''syasrāvamādhurye pralopo hṛdayasya ca|| 17|| sādaḥ kaṇṭhapralepaśca śleṣmodgiraṇameva ca| malādhikyamatisthaulyaṃ dhamanī pratisañcayam|| 18|| udardo galagaṇḍaśca śaityaṃ śvetāvabhāsatā| viṇmūtranakhanetrāṇāṃ śuklatā ca kaphāmayāḥ|| 19|| yathāsthūlaṃ vikārāṇāṃ catvāriṃśamidaṃ śatam| hṛdādau śūlavaddāho yo'ntardāhaḥ sa kīrtitaḥ|| 20|| pāṇipādāṃsamūleṣu santāpo vividhastu yaḥ| sa vidāha iti prokto, dāhaḥ prādeśikastu yaḥ|| 21|| agnyarciṣeva niḥsvedaḥ sa ploṣaḥ parikīrtitaḥ| oṣaḥ sarvāṅgikastīvro dāhaḥ svedāratipradaḥ|| 22|| davathuścakṣurādibhyastīvra ūṣmā pravartate| mukhauṣṭhatāluṣu davaścāmlodgiraṇamamlakaḥ|| 23|| dhūmāyanaṃ śiroghhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmakaḥ| pramīlakastu staimityaṃ gurutā'ṅgasya gauravam|| 24|| āhārānabhilāṣastu tṛptiḥ syādviṣayāgrahaḥ| nidrārtasyeva tandrā syāccheṣāḥ prathitanāmakāḥ|| 25||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmārogāṇāṃ lakṣaṇamāha-śleṣmaṇa iti| snehaḥ-snigdhatvam| bandhaḥ-saṃśleṣaḥ| upalepo-litptatvam| staimityaṃ-ālasyam| śophaḥ-śvayathuḥ| apaktiḥ-apākaḥ| cirakāritā-cireṇa rogavṛddhiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 20) - "atha kupitā vātādayo nānāvidhaurvikāraiḥ śarīramupatāpayanti| āviṣakṛtatamāstu vāyoraśītirvikārāḥ, catvāriṃśat pittasya, viṃśatiḥ śleṣmaṇaḥ| tatra vātavikārāḥ, tadyathā,-nakhabhedo|1| vipādikā|1| pādaśūlam|3| pādabhraśaḥ|4| suptapādatā| 5| vātakhuḍatā| 6| gulphagrahaḥ|7| piṇḍikodveṣṭanam|8| gṛdhrasī|9| jānubhedo|10| jānuviśleṣaḥ|11| ūrusādaḥ|12| paṅgutvam|14| gudabhraṃśo|15| gudārtiḥ|16| vṛṣaṇākṣepo|17| meḍhrastambho|18| vaṅkṣaṇānāhaḥ|19| śroṇibhedo|20| viḍbhedaḥ |21| udāvartaḥ|22| khañjatvam|23| kuñatvam|24| vāmanatvam|25| trikagrahaḥ|26| pṛṣṭhagrahaḥ| 27| pārśvāvamardanam|28| udarāveṣṭo|29| hṛnmoho| 30| hṛddravo|31| vakṣauddharṣo|32| vakṣauparodhaḥ|33|vakṣastodo|34| bāhuśoṣo|35| grīvāstambho|36| manyāstambhaḥ |37|kaṇṭhodhvaṃso|38|hanustambhaḥ|39| tālvoṣṭhabhedo|40| dantabhedo|41|dantaharṣo|42| dantaśaithilyam|43| mūkatvam|44| vāksaṅgaḥ|45| pralāpaḥ|46| kaṣāyāsyatā|47| mukhaśoṣo|48| rasājñatvam|49| ghhrāṇanāśaḥ|50|karṇaśūlam|51| aśabdaśrutiḥ|52| uccaiḥśrutiḥ|53| bādhiryam|54| vartmastambho|55| vartmasaṅkocaḥ|56| timiram|57| akṣiśūlam|58| akṣivyudāso|59| bhrūvyudāsaḥ|60| śaṅkhabhedo|61| lalāṭabhedaḥ|62| śiroruk|63|keśabhūmisphuṭanam|64| arditam|65| ekāṅgarogaḥ||66| sarvāṅgarogaḥ|67| ākṣepako|68| daṇḍakaḥ|69| śramo|70| bhramo|71| vepathuḥ|72| jṛmbhā|73| glāniḥ|74|viṣādo|75| raukṣyam|76| pāruṣyam|77|śyāvāruṇāvabhāsatvam|78| svapnaḥ|anavasthitacittatā ca|80| pittavikārāḥ punaḥ-oṣaḥ |1| ploṣo|2| davo|3| davathuḥ|4| vidāhaḥ|5| aṃsadāhaḥ|6| tvagdāhaḥ|7| antardāhaḥ|8|dhūmakaḥ|9| amlakaḥ|10| ūṣmādhikyam|11| atisvedaḥ|12| aṅgagandhaḥ|13| aṅāvayavasadanam|14| śoṇitakledo|15| māṃsakledaḥ|16| tvahyāṃsadaraṇam|17| carmadaraṇam|18| raktakoṭho|19| raktavisphoṭo|20|raktamaṇḍalāni|21| raktapittam|22| haritatvam|23| hāridratvam|2| nīlikā|25| kakṣyā|26|kāmalā|27| tiktāsyatā|28| lohitagandhāsyatā|29|pūtimukhatvam|30|tṛṣādhikyam|31| atṛptiḥ|32|āsyapāko|33| galapākaḥ|34| akṣipākaḥ|35| pāyupāko|36| meḍhrapāko|37|jīvādānam|38| tamaḥpraveśo|39| haritahāridranetramūtraśakṛtvaṃ|40| śleṣmavikārāstu-tṛtptiḥ|1| tandrā|2|nidrādhikyam|3| staimityam|4|gurugātratā|5|ālasyam|6|mukhamādhuryam|7| prasekaḥ|8| śleṣmodgiraṇam|9| malādhikyam|10| balāso|11|hṛdayopalepaḥ|13| kaṇṭhalepo|13| dhamanīpraticayo|14| galagaṇḍaḥ|15|atisthaulyam|16| śītāgnitvam|17| udardaḥ|18| śvetāvabhasatā|19| śvetanetramūtraśakṛtvaṃ ca|20| tatra sarvāṅgīṇastīvro-dāhaḥ|svedāratimān-oṣaḥ| prādeśikaḥ svedarahito'gnyarciṣeva dāhaḥ-ploṣaḥ| mukhauṣṭhatāluṣu dāho-davaḥ| cakṣurādīndriyeṣu dāho-davathuḥ| pāṇipādāṃsamūleṣu vividhaḥ santāpo-vidāhaḥ| koṣṭhadāhaḥ-antardāhaḥ, koṣṭhasyāntarmāgasaṅgrahāt| śirogrīvāghFhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ-dhūmakaḥ| sāntardāhahṛdayaśūlo'mlodgāraḥ-amlakaḥ| śoṇitasya kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni-kledaḥ| māṃsasya tu kṛṣṇatā daurgandhyaṃ ca| bāhyatvaksaṃhatiḥ-carma| koṣṭhagauravādāhārāspṛhātṛptiḥ| anye punarāhuḥ,-annānabhinandanāttṛtpiriva tṛptiḥ-arocakaḥ| nidrārtasyeva viṣayāgrahaṇaṃ-tandrā| staimityaṃ tupramīlakaḥ, ityanyaiḥ paṭhitam| upalepa iva-upalepaḥ| tadatiśayaḥ-praticayaḥ,-atipūraṇam| agneratimandatā-śaityam| uro'bhiṣyandaḥ-udardaḥ| keṣāṃcicchītavepathuḥ-udardaḥ| anye punarāhuḥ-'śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ| sarāgakaṇḍūḥ śophaḥ syādudardaḥ sa kaphodbhavaḥ||' kṣudravikārāḥ punaryadevāṅgamāviśanti tadupapadameva nāma labhante| yathā,nakhaśaṅkhalalāṭabhedāḥ svāntardāhakaṇṭhahṛdayopalepādayaḥ| teṣāṃ hi tathaiva svarūpamupadiṣṭaṃ bhavati|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">doṣāṇāṃ karmāṇyupadiśya nirdeśaprayojanamāha - - - - -----------------------------------------------------| ityaśeṣamayavyāpi yaduktaṃ doṣalakṣaṇam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayet| vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ paśyannārtān pratikṣaṇam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-prakāre| doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ doṣalakṣaṇaṃ,-yathāyathaṃ liṅgam| iti-pūrvoktena prakāreṇa, yaddoṣalakṣaṇamuktam, taddarśanādyaiḥ samyagupalakṣayet-jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| darśanādyairityādi(dya)śabdena sparśanapraśnau gṛhyete| kimbhūtaṃ doṣalakṣaṇaṃ tat ? aśeṣāmayavyāpi,-aśeṣāśca ta āmayāścāśeṣāmayāstān,-sarvāmayān, sādhu vyāpnotīti| kimbhūto vaidyaḥ ? avahito,-dattāvadhānaḥ| tathā, vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ,-vyādheravasthāḥ-kālakṛtā daśāḥ, tāsāṃ vibhāgaḥ-pṛthaktvam, yathā,-iyamasya vyādheravastheyamanyāvastheti| avasthābhedāccopakramabhedaḥ| tathā hi,-ekasyaiva jvarasya navasyānya upakramo jīrṇasyānyaḥ| tadevaṃ vibhāgaṃ yo jānāti sa vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ| tathā, ārtān-vyādhitān, pratikṣaṇaṃ-muhūrte muhūrte, paśyan-ālokayan|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lakṣaṇajñāne sāvadhānena bhavitavyamityāha-ityaśeṣāmayavyāpīti| darśanādyaiḥ-darśanasparśanapraśnaiḥ| avasthāvibhāgo yathā,-āmajvaro jīrṇajvaraḥ pacyamānajvara iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">kimiti punaḥ punarvyādhitadarśanaṃ kriyate ? ityāha - - - - abhyāsātprāpyate dṛṣṭiḥ karmasiddhiprakāśinī| ratnādisadasajjñānaṃ na śāstrādeva jāyate||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhyāsāt-muhurmuhuścikitsitakarmaṇi pravartanāt, dṛṣṭiḥ-darśanaṃ cikitsāvijñānaṃ jāyate, na kevalaṃ-kevalaccikitsāśāstrāvagamāt| kimbhūtā dṛṣṭiḥ ? karmaṇi siddhistāṃ prakāśayituṃ śīlaṃ yasyāḥ sā karmasiddhiprakāśinī| atra dṛṣṭāntamāha-ratnādītyādi| ādiśabdena suvarṇarūpyādīnāṃ grahaṇam| teṣāṃ yatsadasajjñānaṃ-idaṃ śobhanamidaṃ na śobhanamityavagamaḥ tanna śāstrādeva jāyate| kiṃ tarhi ? abhyāsācca| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| na śāstrāvabodhānna ca kevalādabhyāsādityevakāreṇa bodhayati| kila yathā ratnaparīkṣā tacchāstrāvabodhadarśanābhyāsābhyāṃ samyagjāyate, tathaiva cikitsā śāstrāvabodhānnityamāturadarśanāccāvagamyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lakṣaṇadarśanābhyāso lakṣaṇajñānasahakārītyāha-abhyāsāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">dṛṣṭāpacārajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyo vyādhirevaṃ tridhā smṛtaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dṛṣṭaścāsāvapacāraśca, tasmājjāto dṛṣṭāpacārajaḥ| apacāro-vyādhihetuḥ| aihikalaukikādvyādhikāraṇājjāto dṛṣṭāpacārajaḥ| kaścidātmakṛtātpūrvāparādhāt-aśubhakarmākhyājjātaḥ pūrvāparādhajaḥ| aparaḥ kaścittatsaṅkarādbhavati| tayoḥ saṅkarastatsaṅkaro-miśratvaṃ, tasmāt| na kevalātpūrvāparādhānna ca kevalāddṛṣṭāparādhāt, api tu dvayoḥ saṃsargājjāta ityarthaḥ| evaṃ-anena prakāreṇa, vyādhistridhā-triprakāraḥ, smṛtaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyādhestraividhyamāha-ddaṣṭāpacāraja iti| apacāro-nidānam| ddaṣṭhakarmajaḥ, addaṣṭakarmajaḥ, ddaṣṭakarmajaḥ iti trividho vyādhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha triprakāravyādhilakṣaṇārthamāha - - - - yathānidānaṃ doṣotthaḥ karmajo hetubhirvinā| mahārambho'lpake hetāvātaṅko doṣakarmajaḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathānidānaṃ doṣottha iti| yadyasya doṣasya vātāderlaghurūkṣādi nidānaṃ, tena kupitāddoṣāt ya utthito vyādhiḥ sa doṣottho jñeyaḥ| yo dṛṣṭāpacāraja ukta ityarthaḥ| hetubhiḥ-vātādinidānairlaghurūkṣādibhirvinā yo bhavati sa karmajaḥ| yastvalpe nidāne sevite mahārambhaḥ syāt, sa doṣakarmajo rogo jñeyaḥ| mahānārambho yasya saḥ, pūrvarūparūpairbalavadbhiryukta ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trayāṇāṃ lakṣaṇamāha-yathānidānamiti| yathānidānaṃ-svahetvanatikrameṇa, doṣottho-ddaṣṭajaḥ| hetubhirvinā jātaḥ karmajaḥ-addaṣṭajaḥ, pūrvāparādhajaḥ| alpe hetau mahārambhaḥ-tīvrasaṃrambho, doṣakarmajaḥ| doṣakṣobhapūrvakatvāt ddaṣṭajasya doṣajatvam| tadviparītatvādaddaṣṭajasya karmajatvam| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 1/170) - "te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha trividhasyāpi vyādheścikitsāmāha - - - - vipakṣaśīlanātpūrvaḥ karmajaḥ karmasaṅkṣayāt| gacchatyubhayajanmā tu doṣakarmakṣayātkṣayam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vipakṣaśīlanātpūrva iti| pūrvaḥ-pūrvamukto yaḥ kevalaṃ doṣajo vyādhiḥ saḥ, vipakṣaśīlanāt-yathoktavipakṣādisevanāt, kṣayaṃ yāti| karmajo rogaḥ karmasaṅkṣayāt kṣayaṃ yāti| ubhayajanmā-doṣakarmottho, doṣakarmaṇorubhayorapi kṣayāt kṣayaṃ yāti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vipakṣaśīlanāt-hetuviparītaśīlanāt| pūrvo-doṣatthaḥ| karmasaṅkṣayāt-bhogena prāyaścittena vā pāpakṣayāt| vipakṣaśīlanādyupaśayākhyaṃ lakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula">vyādhīnāṃ traividhyamuktvā dvaividhyamāha - - - - dvidhā svaparatantratvādvyādhayo'ntyāḥ punardvidhā| ----------------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svatantraśca paratantraśca svatantraparatantrau, tayorbhāvaḥ svatantraparatantratvam, tasmāddhetordvidhā vyādhayaḥ| eke svatantrā anye paratantrā ityarthaḥ| ante bhavā antyāḥ,--paratantrāḥ| te punaḥ-bhūyo, dvidhā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trayānāṃ pṛthak dvaividhyamāha-dvidhā svaparatantratvāditi| tat svatantraḥ parantraśceti| antyā iti paratantrasya dvaividhyam| tacca pūrvarūpamupadravāśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadeva dvaividhyaṃ darśayitumāha - - - - ----------------------------------------------------| pūrvajāḥ purvarūpākhyā, jātāḥ paścādupadravāḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvaṃ jātāḥ pūrvajāḥ| "anyeṣvapi dṛśyate" iti ḍaḥ| pūrvajāḥ-pūrvarūpasaṃjñā rogāḥ| ye ca paścājjātāgadāste vyādhīnāmupadravāḥ| ityantyā dvidhā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tau ca svatantrātpūrvaṃ paścāt krameṇa jāyete|</ab>
          <ab type="mula">atha svatantrān lakṣayati - - - - yathāsvajanmopaśayāḥ svatantrāḥ spaṣṭalakṣaṇāḥ| ----------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> janma copaśayaśca janmopaśayau| janma- utpattiḥ| upaśayaḥ-sukhānubandhaḥ| yo yaḥ svaṃ svaṃ-yathāsvam| yasya jvarāderyāvātmīyau śāstranirdiṣṭau tau yathāsvaśabdena sūcyete| yathāsvaṃ janmopaśayau yeṣāṃ te yathāsvajanmopaśayā vyādhayaḥ svatantrā ucyante| cikitsāgurulāghavapratipattyarthaṃ ca svatantrādisaṃjñākaraṇam| svagrahaṇādye'nyajanmani jāyante'nyasya ca vyādheryata upaśayaḥ-sukhānubandhastata etatparivārasyāpi, te tu na svatantrāḥ| tathā coktam-"pūrvarūparūpādikrameṇa jvarādāvutpanne tatparivārā ye śvāsādaya utpadyante tadupaśaye copaśerate na te svatantrāḥ| jvarādaya eva tu mūlavyādhirūpatvātsvatantrā ucyate|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yasya svena hetunā janma, svauṣadhenopaśamaḥ, spaṣṭaṃ ca lakṣaṇaṃ, sa svatantraḥ|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| viparītāstato'nye tu-------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-svatantrebhyo rogebhyo, ye'nye-paratantrāḥ, pūrvarūpākhyāstathopadravasaṃjñāśca, te viparītāḥ,-viparītasvarūpāḥ, na yathāsvajanmopaśayā na ca spaṣṭalakṣaṇāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viparītaḥ-paratantraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">evaṃ vyādhīnāṃ svatantraparatantratvaṃ pratipādya, doṣāṇāṃ pratipādayannāha - - - - ----------------------------------------------------| -----------------------------------vidyādevaṃ malānapi||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ rogān svatantraparatantrabhedairvidyādvaidyaḥ, yāvanmalān-doṣānapi vātādīn, evaṃ-svatantraparatantrabhedairjānīyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyādhivaddoṣānapi svatantrānvidyāt|</ab>
          <ab type="mula">tāṃllakṣayedavahito vikurvāṇān pratijvaram| ----------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tān-vātapittakaphān yathāsvajanmopaśayalakṣaṇāvacchinnasvarūpān, pratijvaraṃ-prativikāraṃ, vikurvāṇān-vikṛtiṃkopaṃ gacchato, jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| kīdṛk ? avahito-dattacittaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tāṃśca pratirogaṃ lakṣayet| ko'tra svatantraḥ kaḥ paratantra iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">evaṃ svatantrāṇāṃ vyādhīnāṃ yathāsvopaśaya eva bheṣajamuktam| paratantrāṇāṃ tu vyādhīnāṃ kaḥ praśamopāyaḥ ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| teṣāṃ pradhānapraśame praśamo'śāmyatastathā||62||</seg> paścāccikitsettūrṇaṃ vā balavantamupadravam| ----------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> teṣāṃ-paratantrāṇāṃ rogāṇāmapradhānānām, pradhānapraśame-svatantravyādhipraśame, praśamo bhavati,-na tu teṣāṃ pṛthagupakramo vidheya ityarthaḥ| aśāmyataḥ-tathā śamamagacchataḥ paratantrān vyādhīn doṣān vā, tathā-tena prakāreṇa pradhāna cikitsālakṣaṇena, paścāt-pradhānacikitsāta uttarakālaṃ, cikitset| acikitsyamāno hyasādhyatāṃ yāyāt| tūrṇaṃ veti| upadravaścedbalavān syāttadā tamevopadravaṃ tūrṇameva cikitset-, na paścāt| teṣāṃ-paratantrāṇāṃ, svatantrapraśame praśamaḥ| tathāsvaṣaudhena, ye na śāmyanti tān paścārsvauṣadhena cikitset| yastu balavānupadravastaṃ tūrṇaṃ-prāgeva, cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">nanu, kuto'pradhānaṃ śīghraṃ cikitset ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| vyādhikliṣṭaśarīrasya pīḍākarataro hi saḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, vyādhikliṣṭaśarīrasya puṃsaḥ so'tiśayena pīḍākaraḥ| prāgutpanno'pi rogaḥ pīḍākaraḥ| upadravastu paścājjāyamāno vyādhikliṣṭaśarīrotpannatvātpīḍākarataraḥ| tadayamatrārthaḥ,-paratantro vyādhirhīnabalaḥ pradhānopakrameṇaivopaśāmyati| yastu paratantraḥ paścādutpadyamāno'pi svatantravyādhyupakrameṇa śamaṃ na yāti taṃ paścādupakramet| yastu balavān paratantrastamādāveva cikitset, atipīḍākaratvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sa hi svatantreṇa pīḍitasya narasya svatantrādatipīḍakaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 22) - "satpavidhāḥ khalu rogā bhavanti| sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ| te tu pṛthagddhividhāḥ| tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśomehādayaḥ, pitṛjā mātṛjāśca| garbhajā jananyapacārātkaubjyapāṅgulyapai!ggalyakilāsādayo, annarasajā mātṛdauhṛdavimānajāśca| jātajāḥ svāpacārāt santarpaṇajā apatarpaṇajāśca| pīḍājāḥ kṣatabha!ggaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ, śārīrāmānasāśca| kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo, vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca| prabhāvajā devagurulaṅanaśāpātharvaṇādikṛtāḥ, jvarādayaḥ piśācādayaśca| svabhāvajāḥ kṣutpipāsājarādayaḥ, kālajā akālajāśca| tatra kālajā rakṣaṇakṛtāḥ, arakṣaṇajā akālajāḥ ta ete samāsataḥ punardvividhā bhavanti,pratyutpannakarmajāśca| tatra rogotpattiṃ pratyutpannaṃ karma yadanenaiva śarīreṇa ddaṣṭamaddaṣṭaṃ voddiśyātpopadiṣṭapratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā| janmāntarātītena tu pūrvam| tatpunardaivākhyam, uktaṃ ca niyatāniyatabhedena prāk| tasmāt ddaṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ| viparītā daivajanmānaḥ| alpa nidānā mahārujaścobhayātmakāḥ| tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanāt pūrveṣāṃ rogāṇāmupaśamaḥ| satyeva vipakṣaśīlane nirdiṣṭakarmakṣayāddvaivikānām| doṣakarmakṣayādanyeṣām| anye punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi varṇayanti| tacca parābhisaṃskāramācakṣate| evaṃ cāhaḥ,-yadi svayaṃ kṛtādeva karmaṇaḥ kāryanirvṛttiḥ syāt, na ddaṣṭapuruṣāntarakṛtāt| kimiti vidvānapi parācaritayorupakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau praikartavyavintāṃ vā pratipedyate| evamete vyādhayo dvividhāḥ santasnividhā jāyante| tataśca doṣavanto bhūyaḥ saptavidhāḥ| sakalo'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ pratīkāravān āyurvedavihitamupadeśamapekṣate| yasmānniyatahetuko'pyāmayaḥ samyagbhiṣagādeśānuṣṭhānādupāttāyuḥ saṃskārāparikṣaye sahyavedanatāṃ pratipadyate| anuprakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhinattyakāṇḍe| svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaḥ ṣoḍaśaguṇasamuditakriyopālambhādāśutaramapai parikliṣṭasya vā'pagacchati| aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyāvakāśameva na labhate vyādhiḥ| tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayostulyadarśī syāt| trividhāśca punarvyādhayo mṛdumadhyātimātrabhedena| tatrālpalakṣaṇā mṛdavo, madhyalakṣaṇā madhyāḥ, sampūrṇalakṣaṇāstvatimātāḥ| te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturdhā prāgupadiṣṭāḥ| subahuśo'pi ca bhidyamānā vyādhyayo nijāgantutāṃ na vyabhicaranti| tatra nijāsnidoṣotthāḥ| teṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante tato vyathābhinivartate| bāhyahetujāstvāgantavaḥ| teṣu vyathā pūrvamupajāyate, tato doṣavaiṣamyam| doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā rudanubadhyate, tato doṣavaiṣamyam| doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhhyate pravarddhate ca| evaṃ ca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubanddhaḥ, kevalaṃ paurvāparyaviśeṣaḥ| tasmādekākārā eva rogāḥ, tathārukasāmānyāt| asaṅkhyabhedā vā pratyekaṃ samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmavedanāprabhāvopakramaviśeṣāt| te yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante| asaṅkhayeyatvācca doṣaliṅgaireva rogānupakramaṃ ca vibhajet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">nanu, yeṣāṃ vikārāṇāṃ nāmagrāhaṃ cikitsā |ca] noktā| teṣāṃ nāmākuśalo vaidyaḥ kiṃ cikitsenna ? ityāśaṅkyāha - - - - vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikārāḥ-rogāḥ, teṣāṃ nāmāni, teṣvakuśalo vaidyo na jātucijjihrīyāt-rogasaṃjñānabhijño'hamiti lajjāṃ na kuryāt, cikitsāmeva vidadhyādityarthaḥ| kuto hetoḥ ? ityāha-na hītyādi| yasmātsarvavikārāṇāṃ nāmataḥ-saṃjñāto, dhruvā-niścitā, sthitiḥ-avasthānaṃ, nāsti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śāstre'nuktaṃ svayamūhanīyamityāha-vikāranāmeti| yo vikārasyavātajāditvaṃ jānāti, nāma na jānāti, śāstre'nuktatvātsaṅkīrṇatvādvā, sa na jihnīyāt-lajjāṃ na kuryāt| na hi nāmādhīnā sarvatra cikitsā| vātajādijñānaṃ hi cikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">nanu, kuto'śeṣarogāṇāṃ nāmato nāsti sthitiḥ ? ityāśaṅkyāha - - - - sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn||65||</seg> <seg type="unit" n="66">tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| buddhvā hetuviśeṣāṃśca śīghhraṃ kuryādupakramam||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmātsaḥ-eka eva, doṣo-vātādyanyatamaḥ, samutthānaviśeṣato-hetubhedāt, tathā sthānāntarāṇi-svasthānaṃ hitvā parāṇi sthānāni, prāpya-gatvā, bahūn-anantān, vikārān kurute| tathā coktaṃ tantrāntare-"yo doṣaḥ śarīrasandhīnāviśati, tena jṛmbhā jvaraścopajāyate| yastvāmāśayamabhyupaiti, tena rogā bhavantyurasi, arocakaśca| yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastato dhvaṃsate svaraścāvasīdati| yaḥ prāṇavahāni srotāṃsyāsyādīni upaiti, śvāsaḥ pratiśyāyaśca tenopajāyate|" iti| vikārasya-jvarādeḥ, prakṛtayaḥ-upādānakāraṇāni vātādidoṣāḥ, tā vikāraprakṛtī:-rogahetuviśeṣān, buddhvā,- jñātvā, tathā'dhiṣṭhānāntarāṇi sthānaviśeṣāṃśca, buddhvā,tathā hetuviśeṣān-nidānabhedāṃśca, buddhvā-yathā kimayaṃ kupitaḥ pavano rūkṣeṇa hetunā laghunā śītena vetyādi jñātvā, śīghhramevopakramet-cikitset| na tu vikārānabhijña iti na cikitset|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sādhanam| sādhanajñānaṃ ca lakṣaṇajñānādhīnam| tatra lakṣaṇasya durbodhatvamāha-sa eveti| sa eva yo'nyatra lakṣito, bahūn vikārān kurute,-ye'nyatra na ddaṣṭāḥ| tatra dvau hetū-samuttānaviśeṣātkupitatvaṃ sthānāntaraprāptiśca samutthānaviśeṣaḥ-anyatrāddaṣṭaṃ samutthānam|tasmādvikārāditrityajñānapūrvaka upakramaḥ kāryaḥ| sa ca śīghram, avasthāntaro| prakṛtiḥ-svabhāvo'sādhāraṇaṃ cinham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">nanu, buddhvā'pi vikāraprakṛtyādikamupakramaṃ kurvantaḥ kadācitsiddhimāpnuvanto dṛśyante bhiṣajaḥ kadācinneti| tadatra saṃśayaskhalite karmaṇi kathaṃ niyujyate vaidya iti kathamuktam ? "śīghraṃ kuryādupakramam" ityāśaṅkyāha - - - - dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālamanalaṃ prakṛtiṃ vayaḥ| sattvaṃ sātmyaṃ tathā''hāramavasthāśca pṛthagvidhāḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sūkṣmasūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadhanirūpaṇe| yo vartate cikitsāyāṃ na sa skhalati jātucit||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣauṣadhanirūpaṇe sati dūṣyādīn daśa samīkṣya samyagvilokya, yaścikitsāyāṃ vartate-yatnaṃ karoti, saḥ-vaidyo, na kadācit skhalati-nāparādhī syāt| doṣo-vātādiḥ, auṣadhaṃ-harītakyādi, tayornirūpaṇaṃ-paryālocanam, tasmin doṣauṣadhanirūpaṇe| dūṣyādīnāṃ samastānāmupādānaṃ sarveṣāmevāvagame cikitsākaraṇaṃ prati yatnātiśayadyotanārtham, na punareṣāṃ dvau vā trīn vā caturo vā pañca vā samīkṣya| kiṃ tārhi ? sarvānetān samīkṣya,-samyagavabudhyeti| atha dūṣyādīneva samīkṣya ? netyāha- avasthāśca pṛthagvidhāḥ| eṣāmeva dūṣyādīnāmavasthāḥ sūkṣmasūkṣmāḥ-atiśayena sūkṣmāḥ, tāśca samīkṣya-yathāvadbuddhveti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dūṣyādyekādaśajñāne satyavyabhicāryupakrama ityāha-dūṣyati| dūṣyo-dhāturmalaśca| deśo-bhūmirdehaśca| balaṃ-sāmarththam| deśo- bhūmirdehaśca| balaṃ-sāmarththam | kālaḥ-pūrvāhṇadiḥ| analo-viṣamādiḥ| prakṛtiḥ-vātaprakṛtyādiḥ|vayo-balyādi| satvaṃ-manaḥ| sātmyaṃ-deśasātmyādi|āhāro-madhurādiḥ| avasthāḥ-rūpeṣvavāntaraṃ rūpam| sūkṣmasūkṣmāḥ-atisūkṣmāḥ| eṣāṃ-rogāṇām| doṣauṣadhanirūpaṇe-doṣasyauṣadhasya ca vicāraṇe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">na ca dūṣyādyeva parīkṣyam| kiṃ tārhi ? vyādhirapi gurulaghutvena evaṃ parīkṣya evetyāha - - - - gurvalpavyādhisaṃsthānaṃ sattvadehabalābalāt| dṛśyate'pyanyathākāraṃ tasminnavahito bhavet||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guruścālpaśca gurvalpau, gurvalpau ca tau vyādhī ca gurvalpavyādhī, tayoḥ saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ| apiśabdo bhinnakrame| tadgurvalpavyādhisaṃsthānamanyathākāramapi dṛśyate-viparītamiti lakṣyate| apiśabdātkvacit gurvalpavyādhisaṃsthānaṃ yathātattvaṃ dṛśyate kvacinneti vyādhilakṣaṇasya gamakatvābhāvaḥ prasajyeta| tataśca "rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ|" (hṛ. sū. a. 1|22) iti dūṣyeta| tasmādapiśabdo'tra gurvalpasaṃsthānasya yathātattva darśanaṃ kvacidbhavatyeveti sūcanārthaḥ kṛtaḥ| kuto hetoḥ ? ityāha-sattvetyādi| sattvaṃ-dhairyam| deho-mahadalpasthūlakṛśādiḥ| sattvaṃ ca dehaśca sattvadehau| balaṃ cābalaṃ ca balābale| tasmātsattvadehabalābalāddhetorgurvalpavyādhisaṃsthāne'vahito bhavet| adhikasattve tathotkṛṣṭadehabale ca guruḥ-mahānapi vyādhirutpanno'lpasaṃsthāno-hīnabala iva lakṣyate, sattvadehabalayorutkṛṣṭatvāt| tathā, hīnasatve hīnadehabale cotpanno laghurapi mahāniva lakṣyate, hīnasattvadehabalatvāt| tasmāda(tta)smin-vyādhisaṃsthāne'rthe, dattāvadhānena bhāvyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrāpi satvadehayorbalaṃ tātparyeṇa parīkṣyamityāha-gurvalpavyādhisaṃsthānamiti| saṃsthānaṃ-lakṣaṇam|anyathākāraṃ-guroralpatvam, alpasyāpi gurutvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">guruṃ laghumiti vyādhiṃ kalpayaṃstu bhiṣagbruvaḥ| alpadoṣākalanayā pathye vipratipadyate||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guruṃ laghumityādi| yaśca bhiṣagbruvaḥ-kutsito vaidyaḥ, sa vyādhisaṃsthānamātrāvalokanāt guruṃ vyādhiṃ laghumiti kalpayan-niścinvan, alpadoṣākalanayā-hīnamātradoṣaniścayena, pathye vipratipadyate-cikitsite mohaṃ gacchati, guruvyādhāvalpavyādhiyogyaṃ bheṣajaṃ dadāti| evaṃ laghuvyādhiṃ gurumiti kalpayan bahudoṣākalanayā pathye vipratipadyate, bhiṣagbruvattvāt| anyatrāpi bruvāntasya kutsitatvameva prasiddham| yathā''ha manuḥ (a. 8|20) -"jātimātropajīvī vā kāmaṃ syādbrāhmaṇabruvaḥ| dharmapravaktā nṛpaterna tu śūdraḥ kathañcana||" iti| kecit "bhiṣagdhruvam" iti peṭhuḥ| bhiṣak-vaidyo, guruṃ laghumiti vyādhiṃ kalpayan dhruvaṃ-niścitaṃ pathye vipratipadyata iti ca vyācakṣate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anavahitatve doṣamāha-guruṃ laghumiti|alpo'yaṃ doṣa ityagaṇanayā vipratipadyate-viparītaṃ jānāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">yasmāccaivam - - - - tato''lpamalpavīryaṃ vā guruvyādhau prayojitam| udīrayettarāṃ rogān saṃśodhanamayogataḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">śodhanaṃ tvatiyogena viparītaṃ viparyaye| kṣiṇuyānna malāneva kevalaṃ vapurasyati||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato'lpaṃ-alpamātram, alpavīryaṃ vā-anutkṛṣṭaśaktikaṃ vā, bheṣajaṃ guruvyādhau prayojitaṃ-dattaṃ, saṃśodhanaṃ rogānudīrayettarāṃ-atiśayenotkleśayet| kutaḥ ? ayogataḥ,,-hīnayogāt| ayogo hi hīnayoga ucyate| yathā,-putrakāryākaraṇādaputra ityucyate| viparyaye ca-laghuvyādhau, viparītaṃ śodhanaṃ tu prayojitam, kasmādviparītam ? alpavīryātsaṃśodhanāt, atimātramutkṛṣṭavīryaṃ ca bahudoṣākalanayā, atiyogena prayojitaṃ na kevalaṃ malān kṣiṇuyāt-kṣapayet, yāvadvapurasyati-śarīramapi hiṃsyāt| atra ca saṃśodhanaṃ yat dṛṣṭāntatvenopanyastaṃ tadayogātiyogābhyāṃ rogotkleśaṃ śarīrakṣapaṇaṃ [ca] jhaṭiti nirvartayatīti| kharanādenāpyuktaṃ ca-"alpamutkleśayeddoṣaṃ bahu prāṇānnihanti ca| tasmānnirūpya bhiṣajā deyaṃ yuktaṃ virecanam||" iti| tathā, jvaragulmādīnāṃ ca tatpratīkārārthaṃ yaddīyate bheṣajaṃ tatrāpi mahārambhe'lpamalpavīryaṃ cauṣadhaṃ na deyam, ityasmādeva dṛṣṭāntībhūtādarthādavagantavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viparyayajñāne doṣamāha-tato'lpamiti| ayogataḥ-hīnayogena| viparītaṃ-atimātramativīryaṃ vā|viparyaye-laghuvyādhau| vapurapyatiśayena kṣayaṃ nayet, na doṣāneva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">ato'bhiyuktaḥ satataṃ sarvamālocya sarvathā| tathā yuñjīta bhaiṣajyamārogyāya yathā dhruvam||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāccaivaṃ rogāṇāṃ durvijñeyā gatiḥ, ataḥ-asmāddhetoḥ, satatamabhiyuktaḥ-sadā''yurvedapāṭhāvabodhānuṣṭhānaparo vaidyaḥ, sarvaṃ-dūṣyādivastujātam, ālocya sarvathā-sarveṇa prakāreṇā''yurvedānusāriṇyā svabuddhyā tadvidyasambhāṣāsambhavayā ca tathā karmābhyāsato'pi nipuṇaṃ nirūpya, tathā-tena prakāreṇa doṣadūṣyadeśādyanuguṇena, bhaiṣajyaṃ yuñjīta-bheṣajaṃ yuñjyāt| yathā''rogyāya dhruvaṃ-yena prakāreṇā''rogyārthamavaśyaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aśeṣaviśeṣeśaparīkṣāyāmatyādaraḥ kārya ityāhāto'bhiyukta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">pūrvamuktam (ślo. 32) - "doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| " atastāneva doṣān vṛddhikṣayavibhedenāha - - - - vakṣyante'taḥparaṃ doṣā vṛddhikṣayavibhedataḥ| pṛthak trīn viddhi saṃsargabhedānadhunā vakti - - - - saṃsargastridhā, tatra tu tānnava||74||</seg> <seg type="unit" n="75">kathaṃ nava bhedān ? ityāha - - - - trīneva samayā vṛddhyā, ṣaḍekasyātiśāyane| trayodaśa samasteṣu katham ? ityāha - - - - ṣaḍ dvyekātiśayena tu||75||</seg> <seg type="unit" n="76">ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt| pañcaviṃśatimityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ te punaśca ṣaṭ| ekakṣayadvandvavṛddhyā saviparyayayā'pi te||77||</seg> bhedā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ triṣaṣṭaḥ svāsthyakāraṇam| ----------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Sa.</label> vṛddhiśca kṣayaśca vṛddhikṣayau, vṛddhikṣayayorvibhedo vṛddhikṣayavibhedaḥ, vividho viśiṣṭo bhedo-vibhedaḥ, tasmādvṛddhikṣayavibhedataḥ| ataḥparaṃ-ato'nantaram, doṣāḥ-vātādayo, vakṣyante-bhaṇiṣyante| pṛthak-vyastān svapramāṇādhikān, trīn doṣān rogahetūn, viddhi-avehi| vāto vṛddhaḥ| 1| pittaṃ vṛddham| 2| śleṣmā vṛddhaḥ| 3| evaṃ trayo doṣāḥ| saṃsargastridhā-triprakāraḥ| tatra-saṃsarge, nava doṣabhedān svapramāṇādhikān, "viddhi" ityetadanuvṛttikṛtena sambandhena sarvatra yojyam| samayā vṛddhyā-tulyayā vṛdhdyā, trīneva-anyūnādhikān, saṃsargadoṣabhedān viddhi| eko vātapittābhyāmadhikābhyām, dvitīyo vātakaphābhyāmadhikābhyām, tṛtīyaḥ pittaśleṣmabhyāmadhikābhyām, iti| saṃsargasthayordoṣayorekasya doṣasyātiśāyane-adhikatarayā vṛddhyā, ṣaṭ saṃsargadoṣabhedān viddhi| atiśayo-atiśāyanam| atiśāyane "tamabiṣṭhanau" iti nipātanāddīrghaḥ| doṣadvayavṛddheścintyamānatvādaparadoṣacintānāstyatra| vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataram||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kapho vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataram||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pittaṃ vṛddhaṃ kapho vṛddhataraḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kapho vṛddho, vāto vṛddhataraḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vāto vṛddhaḥ kapho vṛddhataraḥ||6||</seg> evaṃ ṣaṭ saṃsargadoṣabhedān viddhi| samasteṣu-sannipatiteṣu triṣvapi doṣeṣu vṛddheṣu, trayodaśa doṣabhedān viddhi| dvau caikaśca dvyeke, teṣāṃ dvyekeṣāmatiśayo-adhikatvam, tena dvyekātiśayena| tato dvayātiśayena trayo bhedāḥ, tathā doṣaikasyātiśayena trayaḥ, iti ṣaṭ bhedāḥ| yathā,-kapho vṛddho vātapitte'dhikaṃ vṛddhe| 1| pittaṃ vṛddhaṃ vātakaphāvativṛddhau| 2| vāto vṛddhaḥ pittakaphāvativṛddhau| 3| pittakaphau vṛddhau vāto'tivṛddhaḥ| 4| vātakaphau vṛddhau pittamativṛddham| 5| vātapitte vṛddhe kapho'tivṛddhaḥ| 6| iti ṣaḍbhedān dvyekātiśayena sannipāte viddhi| tulyaṃ kṛtvā-samaṃ kṛtvā, vṛddhairdoṣairekaṃ sannipātadoṣabhedaṃ viddhi| taratamayorbhāvastāratamyam| kasya tāratamyam ? prakṛtatvātsannipātasthadoṣāṇām| tāratamyasya vikalpanaṃ-bhedaḥ, tāratamyavikalpanam, tasmāt| sannipātasthadoṣāṇāṃ vṛddhirūpāṇāṃ ṣaḍbhedān viddhi| yathā,-vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ kapho vṛddhatamaḥ| 1| vāto vṛddhaḥ kapho vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamam| 2| pittaṃ vṛddhaṃ kapho vṛddhataro vāto vṛddhatamaḥ| 3| pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ kapho vṛddhatamaḥ| 4| kapho vṛddho vāto vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamam| 5| kapho vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ vāto vṛddhatamaḥ| 6| eteṣāṃ ca lakṣaṇaṃ muniradhyagīṣṭa| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 3|88)- "sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| prāk sūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak|| bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare|| śaityaṃ kāso'rucistandrā pipāsā dāharugvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syād hyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛḍbalasaṅkṣayaḥ| mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pittagarīyasi|| ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena cādiśet|| samaṃ doṣaistribhirvṛddhaiḥ sannipātasya lakṣaṇam| muhurdāho muhuḥ śītaṃ karṇakṣveḍanapārśvaruk|| mohaḥ cchardirdivā nidrā rātrau jāgaraṇaṃ tathā| pratiśyā chardirālasyāṃ tandrārucyagnimārdavam|| hīnavāte pittamadhye cihnaṃ śleṣmādhike matam| hāridramūtranetratvagdāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ|| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam| śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaḥ cchardyarocakau|| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam| śītakaṃ gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśirotiruk|| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ| varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ|| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike matam| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk|| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike smṛtam|" iti| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, pañcaviṃśatisaṅkhyāparimāṇān vṛddhān doṣabhedān vṛddhairdoṣairviddhi| kṣīṇaiḥ-kṣayāvasthairdoṣaiḥ, tāvataḥ-tatparimāṇān pañcaviṃśatisaṅkhyākān doṣabhedān viddhi| yathā,-vṛddhaiḥ pṛthak trīn doṣabhedān, tathā kṣīṇaiḥ| "pṛthak trīn" ityādigranthe vṛddhiśabdasthāne kṣīṇaśabde nipātyaḥ| tadyathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ| 1| pittaṃ kṣīṇam| 2| kaphaḥ kṣīṇaḥ| 3| tadevaṃ saṃsarge navadoṣabhedān viddhi| katham ? trīneva samakṣīṇatvena,-kṣīṇavātapittasaṃsargaḥ| 1| kṣīṇapittakaphasaṃsargaḥ| 2| kṣīṇavātakaphasaṃsargaḥ| 3| ṣaḍekasyātiśāyane| atiśāyane-anyadoṣāpekṣayā kṣīṇatvātireke,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataram| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ| 2| vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ| 4| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataram| 5| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ kṣīṇataraḥ| 6| evaṃ ṣaṭ doṣabhedān viddhi| trayodaśa samasteṣu-sannipatiteṣu kṣīṇeṣu doṣeṣu doṣabhedāṃstrayodaśa viddhi| katham ? ṣaḍ dvyekātiśayena tu| doṣadvayasyātiśayena-atikṣīṇatvena, tathā doṣaikaśayena tu| tathā doṣaikasyātikṣīṇatvena, paryāyataḥ ṣaṭ kṣīṇasannipātadoṣabhedān viddhi| yathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittakaphāvatikṣīṇau| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātakaphāvatikṣīṇau| 2| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittavātāvatikṣīṇau| 3| vātapitte kṣīṇe kapho'tikṣīṇaḥ| 4| pittakaphau kṣīṇau vāto'tikṣīṇaḥ| 5| vātakaphau kṣīṇau pittamatikṣīṇam| 6| ekaṃ tulyakṣīṇairbhedaṃ viddhi| 1| ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt,-kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 1| vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamam| 2| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ kṣīṇataro vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamam| 4| vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 5| pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 6| evaṃ pañcaviṃśatidoṣabhedān kṣīṇairdoṣairviddhi| te-sannipātasthadoṣāstrayaḥ, ṣoḍhā bhavanti| katham ? ityāha-ekaiketyādi| vṛddhiśca samatā ca kṣayaśca vṛddhisamatākṣayāḥ| ekaikasya-vātādyanyatamasya, vṛddhisamatākṣayā ekaikavṛddhisamatākṣayāḥ, tairekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| yathā,-vāto vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ kaphaḥ kṣīṇaḥ| 1| pittaṃ vṛddhaṃ vātaḥ samaḥ kaphaḥ kṣīṇaḥ| 2| kapho vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ vātaḥ kṣīṇaḥ| 3| kapho vṛddho vātaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇam| 4| vāto vṛddhaḥ kaphaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇam| 5| pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samo vātaḥ kṣīṇaḥ| 6| evamekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| ekasya kṣaya ekakṣayaḥ, dvandvasya vṛddhirdvandvavṛddhiḥ, ekakṣayasahitā dvandvavṛddhirekakṣayadvandvavṛddhiḥ, tayā| kimbhūtayā ? saviparyayayā,-saha viparyayeṇa-vaiparītyena vartate yā saivam, tayā| ekakṣayadvandvavṛddhyā punareva ṣaṭ doṣabhedāḥ| vātaḥ kṣīṇaḥ pittakaphau vṛddhau| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātakaphau vṛddhau| 2| kaphaḥ kṣīṇo vātapitte vṛddhe| 3| evamekakṣayadvandvavṛddhyā trayo bhedāḥ| saviparyayayā ca vṛddhyā trayo doṣabhedāḥ| dvandvakṣayaikadoṣavṛddhyā-dvandvakṣayasahitaikadoṣavṛddhiḥ, tayā| yathā,-vātapittakṣīṇe śleṣmā vṛddhaḥ| 1| vātakaphau kṣīṇau pittaṃ vṛddham| 2| pittakaphau kṣīṇau vāto vṛddhaḥ| 3| iti saviparyayayā vṛddhyā trayo doṣabhedāḥ| evaṃ sannipātabhedā dvirūpayā vṛddhyā ṣaḍete jñeyāḥ| evaṃ bhedagaṇanayā doṣāṇāṃ bhedā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ-uktāḥ| triṣaṣṭīnāṃ pūraṇo yo doṣabhedaḥ, sa svāsthyakāraṇaṃ-ārogyahetuḥ, dhātusāmyāt| atra hi svapramāṇasthā vātapittakaphāḥ| ye ca doṣabhedā dviṣaṣṭiḥ, te ca rogakāraṇamityarthāduktaṃ bhavati| atra ca rogahetutve doṣavaiṣamyaṃ kāraṇam| triṣaṣṭa iti " tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha saṃyogaḥ| tasya triṣaṣṭibhedāḥ| tānāhavakṣyante'taḥparamiti| doṣāḥ-doṣabhedāḥ| vimedaḥ-tāratamyam, tatsāmye nāsti vṛddhau kṣaye cāsti, vṛddhikṣayavattāratamyaṃ cabhede kāraṇam| tatra vṛddhisāmyābhyāṃ dvādaśa| tatra pṛthak trīn viddhi| pṛthak-pratyekaṃ vṛddhayā, "pañcaviṃśatirityevaṃ vṛddhaiḥ" ityupasaṃhārāt| pāriśeṣyāt dviśaḥ sāmyena| yathā,- vāyurvṛddhaḥ pittakaphau samau|1| pittaṃ vṛddhaṃ vāyukaphau samau|2| kapho vṛddho vāyupitte same|3| saṃsargaṃ tridhā viddhi, vāyupitte vāyukaphau pittakaphau iti| tatra tān-saṃyogān, nava viddhi| tatra trīn samayā vṛddhyā| yathā,- vāyupitte vṛddhe kaphaḥ samaḥ|1| vāyukaphau vṛddhau pittaṃ samam|2|pittakaphau vṛddhau vāyuḥ samaḥ |3| ekasyātiśayane ṣaṭ| yathā,-vāyoḥ pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samaḥ|1| pittādvāyurvṛddhaḥ kaphaḥ samaḥ|2| kaphādvāyurvṛddhaḥ pittaṃ samam|3| vāyoḥ kapho vṛddhaḥ pittaṃ samam|4| pittātkapho vṛddho vāyuḥ samaḥ|5| kaphātpittaṃ vṛddhaṃ vāyuḥ samaḥ|6| evaṃ dvādaśa| vṛddheṣveva samasteṣu trayodaśa saṃyoyogān viddhi| tatraikasmāt dvayorvṛddhayostrīn| yathā,-vāyoḥ pittakaphau vṛddhau|1| pittātkaphavāyū|2| kaphādvāyupitte|3| dvābhyāmekasmin vṛddhe trīn| yathā,- vāyupittābhyāṃ kapho vṛddhaḥ|1| vāyukaphābhyāṃ pittaṃ vṛddham|2| pittakaphābhyāṃ vāyurvṛddhaḥ|3| tulyādhikairekam|yathā,-vāyupittakaphā vṛddhāḥ|1| tāratamyavikalpanāt ṣaṭ| yathā,-vāyupittakaphā vṛddhā vṛddhatarā vṛddhtamāḥ||1||</seg> evaṃ vāyukaphapittāni|2| pittakaphavāyavaḥ|3| pittavāyukaphāḥ|4| kaphavāyupittāni|5| kaphapittavāyavaḥ|6| evaṃ trayodaśa| evaṃ vṛddhau pañcaviṃśatiṃ viddhi| kṣīṇaiśca tāvato viddhi| vṛddhaśabdasthāne kṣīṇaśabdapayogātte jñeyāḥ| vṛddhikṣayasāmyaiḥ (vṛddhisāmyakṣayaiḥ) ṣaṭ| vṛddhavṛddhataravṛddhatamasthāne vṛddhakṣīṇasama(vṛddhasamakṣīṇa) prayogātte jñeyāḥ| teṣāṃ lakṣaṇmuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 20)-"rogāvasthāsu yugadvṛddhisāmyakṣayanugam| ṣaṭkaṃ hi durbodhataraṃ vikārairiti ddaśyate|| prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddho vāyuḥ kaphakṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra visarpati|| tadābhedasca dāhaśca tatra tatrānavasthitau| gātradeśe tathā syātāṃ balahāni pariśramau|| prakṛtisthaṃ kaphaṃ kṣīṇe pitte vāyuryadā balī| karṣet kuryāttada śūlaṃ saśaityastambhagauravam|| prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ pittaṃ vṛddhaṃ kaphakṣaye| saruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāṣopajātyate|| prakṛtisthaṃ kaphaṃ vṛdhaṃ pittaṃ vāyukṣaye yadā| sannirudhyāttadā kuryātsatandrāgauravaṃ jvaram|| prakṛtisthaṃ yadā vāyuṃ kṣīṇe pitte kapho'dhikaḥ| sannirudhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ rujam|| śītakaṃ-śītapūrvajvaram| prakṛtisthaṃ yadāpittavṛddhaḥ śleṣmā'nilakṣaye| sannirudhyāttadā kuryānmandāgnitvaṃ śirograham|| nidrātandropalepāṃśca hṛdrogaṃ gātragauravaṃ| ṣṭhīvanaṃ pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatām|| ye doṣavṛddhikṣayayorvikāraḥ kīrtitāḥ pṛthak| śeṣeṣvapi tu tāneva kalpayettadyathāyatham||" iti| ekakṣayadvandvavṛddhibhyāṃ trayaḥ|yathā,-vāyuḥ kṣīṇaḥ pittakaphau vṛddhau|1| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphavāyū vṛddhau|2| kaphaḥ kṣīṇo vāyupitte vṛddhe|3| dvikṣayaikavṛddhibhyāṃ trayaḥ| yathā,-vāyupitte kṣīṇe kapho vṛddhaḥ|1| pittakaphau kṣīṇau vāyurvuddhaḥ|2| kaphavāyū kṣīṇau pittaṃ vṛddham|3| evaṃ dviṣaṣṭirbhedāḥ| vāyupittakaphāḥ samā ititriṣaṣṭo bhedaḥsvāsthyakāraṇam|</ab>
          <ab type="mula">adhunā rasādibhedādānantyaṃ doṣabhedānāṃ darśayannāha - - - - ------------------------------------------------| saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ|78| ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam| 78 -1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣabhedīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ dviṣaṣṭibhedabhinnān doṣān jānīyāt| ānantyaṃ ca gatān vidyāt| kathamānantyam ? ityāha-eṣāṃ doṣabhedānāṃ, yathāsvaṃ-rasaraktādibhirdhātubhiḥ saṃyogāt, tathaiṣāmeva kṣayādibhedaistaratamayogāccānantyaṃ gatān vidyāt| tatra diṅmātraṃ śiṣyavyutpattaye pradarśayate| tatra rase vātapittakaphānāṃ pṛthak trayo bhedā bhavanti, "pṛthak trīn viddhi" ityanusāreṇa| saṃsargastridhā| "tatra tu tān" rasamevādhikṛtya nava viddhi| katham ? pūrvavat "trīneva samayā vṛddhyā ṣaḍekasyātiśāyene|" evaṃ pūrvoktanyāyena rasamadhikṛtya saṃsargaṃ yojayitvā sannipāto yojanīyaḥ| yathā,-trayodaśa samasteṣu| katham ? "ṣaḍdvyekātiśayena tu| ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt||" iti samānaṃ pūrveṇa, rasākhyaṃ sthānaṃ kevalamadhikam| "pañcaviṃśatimityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ|" rasamadhikṛtya bhedān viddhi| ityevaṃ rudhiramāṃsādibhiryojyam| ekaikopakrameṇetyevaṃ dviṣaṣṭibhedabhinnānāṃ doṣāṇāṃ rasādibhiḥ saptabhiḥ saṃyogāt catvāri śatānyekacatvāriṃśadadhikāni syuḥ| śakṛdādisaṃsargāt kṣīṇatarakṣīṇatamādibhedairvṛddhataravṛddhatamādibhedaiśca cintyamānā doṣā ānantyaṃ yāntīti| rasabhede doṣabhede cāvagate vaidyasya hetulakṣaṇopakrameṣu moho na bhavati| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|25)- "yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit| na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopapattiṣu||" iti| mnaujraugastridaśabhavāpraharṣiṇī syāt| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣabhedīyādhyāyo dvādaśaḥ samāptaḥ|| 12||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ete bhedā rasādibhirdūṣyaiḥ pratyekaṃ saṃsargādvahavo bhavanti| tathā, eṣāṃ-dūṣyāṇāṃ kṣayādibhedaiḥ saṃsargāttato'pi bahavaḥ| evamānantyaṃ yātān doṣānavahitamānaso jānīyāt| yathāsvaṃ-svena lakṣṇena| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| doṣabhedaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 12||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.1.13">
          <head>doṣopakramaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrve'dhyāye vikṛtān doṣānāśvevopakramedityuktam| 0</ab>
          <ab type="mula">atastamevopakramaṃ darśayituṃ doṣopakramaṇīyamāriripsuridamāha - - - - athāto doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāṇāmupakramaṇaṃ-cikitsā, doṣopakramaṇam| tasmai hito doṣopakramaṇīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadyojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lakṣaṇaskandhānantaramauṣadhaskandhamārabhate| tatra doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| doṣopakramaṇasyaiva sarvarogauṣadhatvāt| upakramaṇaṃ-auṣadham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarvadoṣebhyaśca pradhāno vāta iti tadupakramaṃ pūrvamāha - - - - vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu| svādvamlalavaṇoṣṇāni bhojyānyabhyaṅgamardanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭikagauḍikam| snigdhoṣṇā bastayo bastiniyamaḥ sukhaśīlatā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dīpanaiḥ pācanaiḥ siddhāḥ snehāścānekayonayaḥ| viśeṣānmedyapiśitarasatailānuvāsanam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātasyopakramaḥ snehaḥ, śreṣṭhatvācca prāgupādānaṃ snehasya| tataḥ svedaḥ| kṛtasnehasvedasya ca saṃśodhanam| tacca mṛdu-na tīkṣṇam, tīkṣṇasya vātakopahetutvāt| tathā, svādvādīni bhojyāni-bhakṣyāṇi| abhyaṅgaśca mardanaṃ cābhyaṅgamardanam| mardanaṃ-pāṇyādi nā| veṣṭanaṃ-śāṭakādinā| trāsanaṃ-khaṅgavyagrāgrahastarājapuruṣadarśanādinā| nanu, bhīśokādibhirmārutasya kopa ūktaḥ| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1|15) - "kriyātiyogabhīśoka" ityādi| tat kathaṃ trāsanaṃ vāyorupakramaḥ ? ucyate| bhayaṃ vātaprakopahetuḥ, na tu trāsanam| trāsanaṃ hi sarvavatavijayi| tasmādvātopaśāntyarthaṃ trāsanaṃ yuktam| yathā,-unmādādiṣu| tathā ca vakṣyati vātonmāde (hṛ. u. a. 6|29) - "harṣaṇāśvāsanottrāsabhayatāḍanatarjanam|" ityādi| tathā, sekādirupakramaḥ| seko-daśamūlakvāthādinā| tathā, madyaṃ paiṣṭikaṃ gauḍikaṃ ca vātasyopakramaḥ| tathā, snigdhoṣṇā bastayo vātasyopakramaḥ| snigdhoṣṇā ityuktyā rūkṣaśītaṃ bastimatra nirākaroti| tathā, bastiniyamo-yathāvidhi bastidānam, vātasyopakramaḥ| athavā bastiniyamaḥ-karmakālayogākhyastripañcāśadbastisaṅkhyaḥ "prāk sneha ekaḥ pañcānte" (hṛ. sū. a. 19|63) ityevamādinā granthena yo darśitaḥ, sa vātasyopakramaḥ| tathā sukhaṃ śīlayatīti sukhaśīlaḥ| śīlikāmibhikṣyācaribhyo ṇaḥ| tasya bhāvaḥ sukhaśīlatā,-saukhyavṛttitvam| tilapriyālākṣoḍādayo'nekā yonayo yeṣāṃ te'nekayonayaḥ snehāḥ, te ca vātasyopakrama iti yojyam| kimbhūtāḥ ? dīpanapācanairdravyaiḥ siddhāḥ| viśeṣeṇa puṣṭamāṃsarasastailamanuvāsanaṃ ca vātasyopakramaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra vātauṣadhamāha-vātasyopakrama iti| snehaḥ-śodhanādiḥ (tailādiḥ)| svedaḥ-tāpādiḥ| śodhanaṃ-vamanādi, tacca mṛdu-hīnayogena kṛtam| veṣṭanaṃ-valitavasrādinā samantādbandhanam| trāsanaṃ-akasmādbhayotpādanam| sekaḥ-secanam| bastayo-nirūhāḥ| bastiniyamaḥ-anuvāsanam, tasya bastinā niyatvāt| sukhaśīlatā-sukhābhyāsaḥ| snehāḥ-tailādayaḥ| tilatailātasītailagoghṛtamahiṣīghṛtādibhedāt-anekayonayaḥ| dīpanaiḥ-citrakādibhiḥ| pācanaiḥ-mustādibhiḥ| siddhāḥ-pakvāḥ| snehānāṃ punarvacanaṃ yathākathañcidapi vātaghnatvajñāpanārtham| medyaṃ-meduram, yat piśitaṃ-māṃsam, tasya rasastilatailamanuvāsanaṃ cetyetatrayaṃ viśeṣeṇauṣadham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pittasyopakramaṃ vakti - - - - pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svāduśītairvirecanam| svādutiktakaṣāyāṇi bhojanānyauṣadhāni ca||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sugandhiśītahṛdyānāṃ gandhānāmupasevanam| kaṇṭheguṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnāmurasā dhṛtiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">karpūracandanośīrairanulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe| pradoṣaścandramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo'nilaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ayantraṇasukhaṃ mitraṃ putraḥ sandigdhamugdhavāk| chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīlavibhūṣitāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śītāmbudhārāgarbhāṇi gṛhāṇyudyānadīrghikāḥ| sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sāmbhojajalatīrānte kāyamāne drumākule| saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpirvirekaśca viśeṣataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upakrama ityanuvartate| sarpiṣaḥ pānamityādi pittasyopakramaḥ| tathā, hārāṇāṃ-muktādāmnāṃ kaṇṭheguṇasaṃjñānāṃ vakṣasā dhṛtiḥ-dhāraṇam| tathā, maṇīnāṃ-marakatacandrakāntapadmarāgādīnām| tathā, karpūrādibhiḥ pratikṣaṇamanulepanam| tathā, pradoṣādiḥ pittasyopakrama iti vartate| pradoṣo-rātrimukham| sudhāyā idaṃ saudhaṃ,-dhavalagṛham| hāri-ramyam, gītaṃ-gānam| tathā, mitramayantraṇasukhaṃ-na vidyate yantraṇā yasmiṃstathāvidhaṃ sukhaṃ yasmiṃstathāvidhaṃ mitram| tathā, sandigdhā-avyaktā, mugdhā-aprauḍhā, vāg-vāṇī, yasya sa evaṃvidhaḥ putraḥ| dārāḥ-kalatrāṇi, vallabhāḥ-suśīlāśca| tathā, chandānuvartinaḥ-cittānuguṇakāriṇaḥ| śītāmbudhārā garbhe-abhyantare, yeṣāṃ tathāvidhāni gṛhāṇi| tathā, udyānaṃ-upavanam| tathā, dīrghikāḥ-gṛhapuṣkariṇyaḥ| tathā, saumyā bhāvāḥ pittasyopakramaḥ| kva sthitasya ? sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate yat kāyamānaṃ-tṛṇagṛham, tasmin| śobhanaṃ tīrthaṃ tasya sa evam| sutīrthaścāsau vitatavimalajalāśayaśca sutīrthavipulasvacchasalilāśayaḥ tasya samīpe saikatam, tasmin| sikatā asmindeśe santīti saikatam, "sikatāśarkarābhyāṃ ca" ityaṇ| samūhārthe ṭhagdurnivāraḥ syāt| kīdṛśe kāyamāne ? sāmbhojaṃ-sapadmaṃ, jalaṃ yasmiṃstīrānte sa evaṃ sāmbhojajalastīrānto yasmin kāyamāne tasmin| tathā, drumaiḥ-vṛkṣaiḥ, ākule-vyāpte| viśeṣeṇa tu payo ghṛtaṃ virekaścopakramaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittasyauṣadhamāha-pittasya sarpiṣaḥ pānamiti| sugandhiśītahṛdyānāṃ dravyāṇāṃ-candanādīnāṃ ye gandhāsteṣāmupasevanam| kaṇṭheguṇānāṃ-kaṇṭhāvalmbināṃ, hārāṇaṃ-muktāvalīnāṃ, ye maṇayasteṣāmurasā dhṛtiḥ| uśīraṃ-vīraṇam| pradoṣaḥ-candraṃ vinā'pi| ayantraṇamukhaṃ-yat mukhena niyantraṇaṃ na karoti buddhyā tu karoti| mugdhā-mṛdulā| udyānadīrghikāḥ-krīḍāvanāvāpyaḥ| sutīrthaḥ-śobhanāvataraṇamārgaḥ, vipulaḥ svacchaśca yaḥ salilāśayaḥ, tasya saikate-sikatāmayapradeśe| sāmbhojajalatīrayorantaḥ-sandhiḥ, yasminsaikate tattathā| kāyamānaṃ-tṛṇādiracitāgāram| saumyā bhāvāḥ-manaḥprasādanāḥ padārthāḥ, payaḥ sarpirvirekaśceti catuṣṭayaṃ viśeṣādauṣadham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ādhunā śleṣmaṇa upakramamāha - - - - śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamanarecanam| annaṃ rūkṣālpatīkṣṇoṣṇaṃ kaṭutiktakaṣāyakam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dīrghakālasthitaṃ madyaṃ ratiprītiḥ prajāgaraḥ| anekarūpo vyāyāmaścintā rūkṣaṃ vimardanam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">viśeṣādvamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medoghnamauṣadham| dhūmopavāsagaṇḍūṣā niḥsukhatvaṃ sukhāya ca||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidhinā-śāstroktena, yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamanavirecanaṃ kaphasyopakramaḥ| tathā, annaṃ rūkṣādiguṇayuktam| tathā, madyaṃ purāṇam| ratiprītiḥ prajāgaraḥ,-ramaṇaṃ-ratiḥ, tasyāḥ prītiḥ-sukham| tathā, prajāgaraḥ-atijāgaraṇam| tathā, anekarūpo vyāyāmo-niyuddhadhanurākarṣaṇādikaḥ| viśeṣeṇa tu vamanaṃ yūṣo mākṣikaṃ tathā medoghnaṃ yadauṣadhaṃ tacca dhūmādayaśca| tathā, niḥsukhatvaṃ-sukhābhāvo duḥkharūpatvam, vāgdehamanaḥkarmaṇo duḥkhadasyānuṣṭhānādyadasukhamupadyate, tacca śleṣmaṇo vṛddhasya vikārakaraṇahetorupaśamāt sukhāya jāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmaṇa auṣadhamāha-śleṣmaṇo vidhinā yuktamiti| vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ śodhanam, tīkṣṇena śodhanena vyāpado'sambhavāt| ata eva mṛdumadhyaṃ vātapittayoḥ śodhanamuktam| ratiprītiḥ-sambhoge prītiḥ, na tu ratiḥ| vamanādyaṣṭakaṃ viśeṣādauṣadham| sukhāya-sukhasādhanāya| dharmāyayanniḥsukhatvaṃ-duḥkhānubhavaḥ nādharmāya, tasya rogahetutvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ saṃsargopakramaṃ vakti - - - upakramaḥ pṛthagdoṣān yo'yamuddiśya kīrtitaḥ| saṃsargasannipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthak-pratyekaṃ, doṣān-vātādīn. uddiśya-āśritya, ya upakramaḥ kīrtitaḥ-uktaḥ, saṃsarge sannipāte ca taṃ-upakramaṃ, yathāsvaṃ vikalpayet-pravṛddhadoṣānusāreṇa nirūpya prayuñjīta| yathā,-vātapittasaṃsarge vātapittopakramau miśrau, vātakaphasaṃsarge vātakaphopakramau, ityādi| evaṃ sannipāte'pi nirūpyopakramaḥ prayojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃsargasannipātabhedānāmauṣadhamāha-upakrama iti| yathāsvaṃ-svamātmīyaṃ viśeṣamanatikramya, vikalpayet| yathā,- vātapittasaṃsarge vātapittauṣadhamelanamavirodhena| tasminneva vātādhike vātauṣadhamādhikyena, pittādhikye pittauṣadham, evamanyatrāpi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">saṃsarge bhūyo'pyupakramamāha - - - - graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute| maruto yogavāhitvāt, kaphapitte tu śāradaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upakrama ityanuvartate| vātapittasaṃsarge grīṣmartucaryāvihita upakramaḥ prāyeṇa yojyaḥ| yathā (hṛ. sū. a. 3|27) - "ato'smin paṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet| bhajenmadhuramevānnam" ityādi sarvaṃ tyājyaṃ sevyaṃ ca| kaphamārutasaṃsarge vasantartubhavaḥ "tīkṣṇairvamananasyādyaiḥ" (hṛ. sū. a. 3|19) ityādirupakramo yojyaḥ| prāyeṇetyatrāpi yojyam| nanu, grīṣme'tyantaśītasevoktā, vasante ca tīkṣṇaṃ vamananasyādyuktam| etacca dvayamapyekāntena pavanahetuḥ| tatkathamuktam ? "graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute|" ityāśaṅkyāha-maruto yogavāhitvāt| atrāyaṃ bhāvaḥ,-yadā kila vāyuḥ pittena yujyate tadā dāhādikṛt, na ca pitte same sati dāhādikaṃ kartuṃ marutsamarthaḥ| api ca grīṣme śītameva sevyata iti nāyaṃ niyamaḥ| kiṃ tarhi? snigdhādyapi| tasmānmarutpitte grīṣmavidhiryuktaḥ| vasante ca kaphayogāt kaphavikārakāryeva bhavati pavanaḥ, yogavāhitvāt| atastīkṣṇo vamananasyādirnyāyya eva| pittena saha sthitasya vāyoḥ pittacikitsā, kaphena saha sthitasya vāyoḥ kaphacikitsā, svabhāvavaśāditi bhāvaḥ| tathā ca granthaḥ,-"yogavāhī" (pṛ. 9|23) ityādi| kaphapittasaṃsarge tu śāradaḥ-śaradṛtucaryāvihita upakramaḥ| nanu, sannipāte ka upakramaḥ ? brūmaḥ| varṣartucaryāvihitaḥ| prāvṛṣi hi doṣatrayakopa uktaḥ| ata eva tatrāha (hṛ. sū. a. 3|44) - "bhajetsādhāraṇaṃ sarvam" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃsargabhedānāmauṣadhāntaramāha-graiṣma iti| marutpitte saṃsṛṣṭe graiṣma upacāraḥ kāryaḥ| kaphamārute vāsantaḥ| kaphapitte śāradaḥ| tatra śāradasya kaphapittaghnatvādyukto nirdeśaḥ| graiṣmasya pittaghnatvādvāsantasya kaphapittaghnatvādayuktaḥ, tatrāha-maruto yogavāhitvāditi| yogaṃ-sambandhaṃ, vahatinirvahati, dvitīyasyānusaraṇeneti-yogavāhī| tena pittayuktasya vāyoḥ pittaghnenopaśāntiḥ, kaphayuktasya kaphaghnena| prāyograhaṇādanucitāṃśasya tyāgo'pi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sampratyupakramasya kālaṃ vakti - - - - caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ tvavirodhayan| sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cayakāla eva doṣaṃ-vātādiṃ, jayet| yathā chinnamūlatvānna vikurvīta| na kopakālaṃ pratīkṣeteti sūcanārtha evaśabdaḥ| kathaṃ jayet ? ityāha-kupitaṃ doṣamavirodhayan| sarvadoṣakope tu balavattaraṃ doṣaṃ jayet| katham? śeṣadoṣāvirodhena|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhakālamāha-caya eveti| caya eva doṣaṃ jayet, na kopaṃ pratīkṣeta| atha kathañciccayātikrame kupitaṃ doṣaṃ jayet| taṃ punaravirodhayan jayet| kupito'pidvividhaḥ,-prakṛtisamasamaveto vikṛtiviṣamasamavetaśca| tatra prathame doṣasvarūpatulyaṃ rogasvarūpam, dvitīye viparītam| yathā,- kaphajvare kaphaviparītamuṣṇatvam| tatra jvarasvarūpasya kaphaprakopavirodhitvādatyuṣṇamauṣadhaṃ na kāryam| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 1/16) -"ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike'dhikam||" iti| sarveṣāṃ yugapatkope yo balīyān taṃ jayet, śeṣadoṣamavirodhayan| saṅgrahakārastvāha (sū. a. 21) - "kramānmarutpittakaphān sarvatra sadṛśe bale| vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam|| ūce parāśaro'pyarthamamumeva pramāṇayan| yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣe bhiṣagjitam|| netṛbhaṅgena dṛṣṭo hi samaṃ sainyaparājayaḥ| sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvat śleṣmaṇo vadham|| śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte'nnaruciḥ kutaḥ| tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam|| asatyabhyavahāre ca kuto doṣasya nigrahaḥ| tasmādādau kapho jeyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ|| madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate| ato vātasakhasyāsya kuryāttadanu nigraham|| adhaḥsthāyī ca tadanunigrāhyaḥ syātsamīraṇaḥ| ata eva ca pittādiḥ kaphānto'nyau kramaḥ smṛtaḥ|| suśrutaśca na sarvatra matametaḍravīti tu| jayejjvare'tisāre ca kramāt pittakaphānilān|| prāyeṇa tāpātmatayā jvare pittaṃ viśiṣyate| viśaśca saratā pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ śleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt| vāyuśca vardhate'vaśyaṃ yastvahaḥsu tayoḥ kṣaye|| jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ| kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi|| yasmādāmaśayotkleśādbhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ| krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśaye sthitān|| svāśayeṣu praduṣṭānāṃ sthitaivaṃ hyāśukāritā| vijñāya karmabhiḥ svaiḥ svairdoṣodrekaṃ yathābalam|| bheṣajaṃ yojayettatra tantrī kuryānna tu kramam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">prayogaḥ śamayedvyādhimekaṃ yo'nyamudīrayet| nā'sau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ prayogo vyādhiṃ śamayedanyamanyaṃ vyādhimudīrayet-prakopayet, nāsau viśuddho-na śreṣṭha ityarthaḥ| sa tu viśuddhaḥ prayogo, yaḥ śamayedvyādhiṃ na kopayet| tasmādanyaṃ vyādhimavirodhayan vyādhiṃ jayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatrāśuddhaprayogo heyaḥ śuddha upādeyaḥ| tasmāttayorlakṣaṇamāha-prayoga iti| doṣāṇāṃ parasparaṃ na śamaḥ, ityuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 21) -"kruddhaṃ malamalaṃ jetuṃ nālpabhāvādubhāvapi| doṣā doṣātmakatvācca na sāmye'pi parasparam|| śītadravāmlalavaṇakaṭvādiguṇatulyatā| dṛṣṭā mithaśca doṣeṣu nāto'nyonyaṃ jayanti te|| ārambhakaṃ virodhe'pi mitho yadvadguṇatrayam| viśvasya dṛṣṭaṃ yugapavdyādherdoṣatrayaṃ tathā||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ata kathaṃ doṣāḥ koṣṭhācchākhāsthimarmasu yānti ? ityāha - - - - vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi| koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śākhādibhyaḥ kathaṃ doṣāḥ koṣṭhaṃ yānti ? ityāha - - - - doṣā yāntitathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt| vṛddhyā'bhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt||18||</seg> koṣṭhasthā doṣāḥ kiṃ kuryaḥ ? ityāha - - - - tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ| ----------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> koṣṭhāt-udārāt, śākhāsthimarmāṇi doṣā yānti| kutaḥ ? iti hetucatuṣṭayamāha-vyāyāmādibhiḥ śākhāsthimarmāṇi doṣā yānti| tatra vyāyāmopajātaśramasyordhvaṃ prapannaḥ pavano vyāyāmakṛtakṣobhaśramoṣmādibhiḥ praśithilaṃ calaṃ ca doṣaṃ svāspadāt cyāvayitvā paryākulaṃ śākhādiṣu kṣipati| tathā, agnyātapādisambandhina ūṣmaṇastaikṣṇyāt,-tīkṣṇena hyūṣmaṇā vilāyitā doṣāstenaiva coṣmaṇā vivṛteṣu srotomukheṣu satsu śākhādīni yānti| ahitetyādi| ahitena ca sevitena doṣāḥ svapramāṇādatiricyamānāḥ koṣṭhamāpūrya vārṣikā iva jalaughā nimnonnatānīva śākhāsthimarmāṇi prapadyante| api samuccaye| drutatvādityādi| drutatvāt-śīghravāhitvāt, mārutasya ca, koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi doṣā yānti| srotasāṃ mukhāni, teṣāṃ viśodhanaṃ-vivaraṇam, tasmāddoṣāḥ koṣṭhaṃ yānti| tathā, vṛddhyādibhiḥ| vṛddhiḥ-svapramāṇātirekaḥ| vṛddhā hi doṣāḥ svāni srotāṃsyāpūrya koṣṭhaṃ yānti| abhiṣyandanaṃ ca nāgnitāpāditīkṣṇoṣṇādisaṃśleṣādeva, api tu kṣīradadhyādyabhiṣyandibhojanādapi| evaṃ pākāt,-pācanādibhiḥ pakvā doṣāḥ kvacidanāsajjantaḥ koṣṭhaṃ yānti| kiñcaḥ ? vāyośca nigrahāt,-caśabdānna kevalaṃ pūrvebhyo hetubhyo yāvadvāyvapreraṇācca, iti cārthaḥ| tatrasthāḥ-koṣṭhasthāśca doṣā vilamberan-na rogānutpādayeyuḥ| yasmātte bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ, nimittakāraṇahetuṣu sarvāsāṃ prāyodarśanāddhetau prathamā, bhūyo hetupratīkṣitvādityarthaḥ| vṛddho'pi hi doṣaḥ koṣṭhe śākhādau vā mārgāntareṇa gato hīnaśaktitvānna rogotpādanasamartho bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sthānabhedopakrama ucyate| tatra doṣāṇāṃ sthānāntaraprāptiprakāramāha-vyāyāmāditi| vyāyāmādibhiścaturbhiḥ koṣṭhasthā doṣāḥ śākhākhyaṃ bahirmārgaṃ yānti, madhyaṃ vā asthimarmākhyam| tathā śākhāsthā asthimarmasthā vā srotomukhaviśuddhyādibhiḥ pañcabhirhetubhiḥ koṣṭhaṃ yānti| abhiṣyandanaṃ-dravībhāvaḥ| evaṃ doṣāḥ koṣṭhasthāḥ kiṃ kuryuḥ ? ityāha-tatrasthāśceti| yatsthānaṃ prāptāstatra vilambante, yāvatsthānāntaragamane hetuṃ na labhante| labdhe tu hetau punaḥ sthānāntaraṃ yāntītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yadyevaṃ kiṃ kadācidapyanyasthānagatā doṣā hīnaśaktitvānna rogān kuryuḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| te kālādibalaṃ labdhvā kupayantyanyāśrayeṣvapi||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te-doṣāḥ, kāladeśāpathyādeḥ samānaguṇādbalaṃ labdhvā kupyanti,-vikāramutpādayantītyarthaḥ| kutra sthāne ? ityāha-anyāśrayeṣvapi,-koṣṭhāśrayāḥ śākhāsthimarmasvapi, śākhāsthimarmasvapi, śākhāmarmāśritāḥ koṣṭheṣvapītyarthaḥ| na kevalaṃ svasthānasthā eva kupyantīti sūcanārtho'pi śabdaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svasthāne parasthāne vā vilambamānā doṣāḥ svaiḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ prakupyantītyāha-te kālādibalamiti|</ab>
          <ab type="mula">idānīṃ parasthānagatānāṃ doṣāṇāṃ vikalpena cikitsāmupadiśannāha - - - - tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu| kuryāccikitsām-------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu vātādiṣu, anyasthānasaṃstheṣu-anyasya sthānamanyasthānaṃ tatra santiṣṭhante'nyasthānasaṃsthāsteṣu,-parasthānagateṣu, tadīyāṃ-sthānidoṣasambandhinīmeva, cikitsāṃ kuryāt, na svakīyām| tasya-parasthānadoṣasyeyaṃ-tadīyā, tām| kimbhūteṣu doṣeṣu ? abaleṣu tu| turavadhāraṇe, abaleṣveva na balavatsu| balavatsu hi svāmeva cikitsāṃ vakṣyati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āgantordoṣasya hīnabalasya sthānicikitsā kāryetyāha-tatreti| tadīyāṃ-yasya sthāne kupitastasya cikitsām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ata evāha - - - - ----------------------------------------------------| --------------------------svāmeva balenānyābhibhāviṣu||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balena- ātmīyayā śaktyā, anyābhibhāviṣu-anyasthānidoṣamabhibhavituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te'nyābhibhāvinaḥ, sthānidoṣaṃ parābhūya tatra ye santiṣṭhante ityarthaḥ| teṣu svāmeva cikitsāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āgantorapi prabalasya svacikitsaiva kāryetyāha-svameveti|</ab>
          <ab type="mula">kimeṣa eva niyamaḥ ? yadanyasthānagateṣvabaleṣvāgantuṣu sthānidoṣasambandhinīṃ cikitsāṃ kuryāt| balavatsu punarāgantusambandhinīṃ cikitsāṃ kuryāt| atha pakṣāntaro'pi kutracit kaścidasti ? ityāha - - - - āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthāninaṃ doṣaṃ pratikṛtya-yathāsvaṃ sthānidoṣa āgantudoṣacakitsānirvartanānna vikāraṃ kuryāttathā tasya pratīkāraṃ kṛtvā, svairevopakramairabalavantamāgantuṃ doṣaṃ śamayet-cikitset| na kevalamanyasthānasaṃstheṣvāgantuṣvabaleṣu sthānidoṣacikitsāṃ kuryāt, yāvadāgantudoṣacikitsāmapi kuryādityarthaḥ| athāsau sthānidoṣa āgantudoṣeṇa balavattvādabhibhūyeta, tato'sya vikārakaraṇaṃ pratyasamarthatvāttatpratīkāramakṛtvaivāgantuṃ śamayediti vāśabdārthaḥ| anyasthānasaṃstheṣviti bahuvacananirdeśaḥ paryāyeṇa doṣāṇāṃ sthitatvāt| anyathā dvayorekasya vā'nyasthānasthitatvaṃ sambhavati, na trayāṇām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āgantusthāninostulyabalayoḥ krameṇa cikitsā kāryetyāha-āgantumiti| sthāninaṃ pratikṛtyāgantuṃ śamayet| athavā, āgantuṃ pratikṛtya sthāninaṃ śamayet| pratikṛtya-pratīkāraṃ kṛtvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tiryaggateṣu doṣeṣu yatkāryaṃ tadāha - - - - ----------------------------------------------------| prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram||21||</seg> kuryānna teṣu tvarayā dehāgnibalavit kriyām| ----------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tiryaggatā doṣāḥ prāyo-bāhulyena, āturāṃściraṃ kleśayanti-pīḍayanti| teṣu-tiryaggateṣu doṣeṣu, tvarayā-śīghrameva, kriyāṃ-cikitsāṃ, na kuryāt| vaidya iti śeṣaḥ| kīdṛśo vaidyaḥ ? dehāgnibalābhijñaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prāya iti, jñātvā koṣṭhaprapannāmśceti| tiryaggatāḥ-śodhanamārgaṃ parityajya sthitāḥ, antarbahirvā śodhayitumaśakyatvācciraṃ kleśayanti| atasteṣu tvarayā na cikitsāṃ kuryāt,- dehamagniṃ balaṃ ca vicārya śanaiḥ śanaiḥ kuryādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kathaṃ teṣāmupakramaḥ kāryaḥ ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| śamayettān prayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭhamānayet||22||</seg> jñātvā koṣṭhaprapannāṃśca yathāsannaṃ vinirharet| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tān-tiryaggatān doṣān, prayogeṇa-śāstravihitena, śamayet| sukhaṃ veti vā dehapīḍā na bhavati tathā krameṇa koṣṭhamānayet, "vṛddhyā'bhiṣyandanāt" ityādinā| jñātvetyādi| koṣṭhagatāṃścāvagatya yathāsannaṃ vinirharet,-yo ya āsanno mārgo gudaṃ mukhaṃ ghrāṇaṃ vā, tenaiva yathāsannaṃ-vamanavirecanādinā niṣkāsayedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tān-tiryaggatān śamayet| athavā sukhaṃ-akleśena, snehasvedādinā-prayogeṇa, koṣṭhamānayet| tata ūrdhvamadho vā nirharet| alpatvabahutvābhyāṃ vikalpavyavasthāṃ vicārya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">samprati sāmamalaliṅgamāha - - - - ----------------------------------------------------| srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ālasyāpaktiniṣṭhīvamalasaṅgāruciklamāḥ| liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ, nirāmāṇāṃ viparyayaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotasāṃ rodhaḥ-srotorodhaḥ| balasya bhraṃśo-hāniḥ,-balabhraṃśaḥ| gauravaṃ-gurutvam| anilasya-vāyoḥ, mūḍhatā-samyagasañcāraḥ| ālasyaṃ-tandrā| apaktiḥ-āhārasyāpākaḥ| niṣṭhīvo-mukhasrāvaḥ| malasya-purīṣādeḥ, saṅgaḥ-apravṛttiḥ| aruciḥ-annānabhilāṣaḥ| klamo-glāniḥ| ityetatsāmānāṃ malānāṃ-doṣāṇām. liṅgaṃ-lakṣaṇam| nirāmāṇāṃ viparyayaḥ-asmādvaiparītyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sāmadoṣopakramaḥ| tatra sāmalakṣaṇamāha-srotorodheti| nirāmalakṣaṇamāha-nirāmāṇāmiti| viparyayaḥ-srotaḥśuddhyādirūpaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sampratyāmaliṅgamāha - - - - ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūṣmaṇaḥ-agneḥ, alpabalatvena-daurbalyena, ādyaṃ-prathamaṃ, dhātuṃ rasaṃ-rasākhyam, apācitamāmaṃ pracakṣyate-vadanti| ācāryā iti śeṣaḥ| kimbhūtaṃ rasam ? āmāśayagatam| tathā, duṣṭaṃ-vātādyanuśayitam| rasagrahaṇamanilasya nirāsārtham| anyathā ādyo dhāturvātākhya ityāśaṅkyeta| vātādīnāmapi hi dhāraṇāddhātusaṃjñā'styeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmalakṣaṇamāha-ūṣmaṇa iti| uṣmaṇorasāgneḥ| dhātuṃ-na doṣaṃ malaṃ vā| ādyaṃ-na raktādikam| rasaṃ-na rasatvātpracyutaṃ raktatvamaprāptam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo'nyonyamūrcchanāt| kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anye-apare ācāryāḥ, doṣebhya eva-vātādibhyo, atiduṣṭebhyo'nyonyamūrcchanāt-parasparamiśrībhāvāt, āmasya sambhavaṃ kathayanti| kebhyaḥ kasyeva? yathā kodravebhyo viṣasya sambhavaṃ kathayanti| [tathā doṣebhya āmasya sambhavam| ]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> matāntareṇāmalakṣaṇamāha-anya iti| anyonyamūrcchanāt-parasparamekalolībhāvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tena-pūrvoktalakṣaṇena, āmena sampṛktāḥ-saṃyuktāḥ, doṣā dūṣyāśca-rasādayaḥ| kīdṛśāḥ ? dūṣitāḥ, taireva vātādibhiḥ| sahāmena sāmāḥ, ityupadiśyante-tatra tatra pradeśe tantre bhaṇyante| ye ca rogāḥ-jvarādayaḥ, tadudbhavāḥ-vātādidoṣasamutthāḥ, tenāmena yuktāḥ sāmā ityucyante| yathehaiva (hṛ. ci. a. 1|18) - "ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare|" ityādi vakṣyati| āmalakṣaṇaṃ caivaṃ paṭhanti-"dravaṃ gurvanekavarṇaṃ hetuḥ sarvarogāṇāṃ snigdhaṃ picchilamāmaṃ tantumadanubaddhaśūlaṃ durgandhi" ityādi| sāmānāṃ ca vātādīnāṃ saṅgrahe pṛthaglakṣaṇamuktam| te saṅgrahaślokā yathā (sū. a. 21) - "vāyurāmānvayaḥ sārtirādhmānakṛdasañcaraḥ| durgandhamasitaṃ pittaṃ kaṭukaṃ bahalaṃ guru|| āvilastantumāṃstyānaḥ pralepī picchilaḥ kaphaḥ| viparyaye tu pakvatvaṃ tathā tāmraṃ samecakam|| pītaṃ ca pittamacchaṃ ca śleṣmā'cchaḥ piṇḍito'thavā| viśadaśca saphenaśca dhavalo madhuro rase||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmatvaṃ vyācaṣṭe-āmeneti| sāmairdoṣairdhātubhirmalaiśca janitā rogā api sāmā ucyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sāmā api doṣā yādṛśā na nirhāryāstādṛśān darśayati - - - - sarvadehapravisṛtān sāmān doṣān na nirharet| līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva||28||</seg> āśrayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāmān-doṣān-vātādīn, sarvasmin dehe pravisṛtān-vyāptāśeṣakāyān, dhātuṣu-rasādyeṣu, līnān-śliṣṭān, anutkliṣṭān-svasthānādacalitān, na nirharet-vamanādibhirna śodhayet| kutaḥ ? durnirharatvataḥ-duḥkhena nirhartuṃ śakyatvāt| te hi nirhriyamāṇā āśrayasya-śarīrākhyasya, nāśāya syuḥ| yāvattu sarvadehapravisṛtā na syuḥ| yathā bhuktānantaraṃ jvarotpattau navātisāre ca tadā vamanena harītakyā ca yathāyogaṃ nirhāro'nujñāta eva granthakṛtā| atra dṛṣṭāntamāha-phalādityādi| āmāt-apakvāt, phalāt-āmrādeḥ, raso nirhriyamāṇo durnirharatvāt āśrayasya-phalasya, yathā nāśāya bhavati, evaṃ doṣā api|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmeṣu doṣeṣvavasthāviśeṣeṇa śodhanaṃ niṣedhati-sarvadehapravisṛtāniti| vyāptadehān dhātulīnān anutkliṣṭān sāmān na śodhayet| te hi durnirharatvādāśrayasya nāśāya syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tarhīdṛśe doṣe kiṃ kāryam ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| pācanairdīpanaiḥ snehaistān svedaiśca pariṣkṛtān||29||</seg> śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam| ----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tān-tathāvidhān doṣān, pācanaiḥ-jvarādyadhyāyoktaiḥ| dīpanairiti pācanānāṃ snehānāṃ ca viśeṣaṇam, madhyadīpakatvāt| agnidīptikṛdbhiḥ pācanaiḥ snehaiśca tathā svedaiḥ pariṣkṛtān-parikalpitān kṛtasaṃskārān, yathāsannaṃ yathābalaṃ ca kṛtvā yathokte kāle śodhanairdravyaiḥ śodhayet| yathāsannamiti yasya doṣasya ya āsanno mārgastenaiva taṃ nirharet| yathābalamiti yasya yāvadbalamāturasyottamaṃ madhyamamadhamaṃ vā, tajjñātvā tīkṣṇena madhyena mṛdunā vā śodhanena śodhayedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tāneva śodhanayogyān kṛtvā śodhayedityāha-pācanairiti| pariṣkṛtān-śodhanayogyatāṃ nītān| tatra pācanaiḥ pakvatvam| dīpanairdhātubhyaḥ pṛthaktvam| snehairutkliṣṭatvam| svedaiḥ koṣṭhagatatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kasya ko mārga āsannaḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| hantyāśu yuktaṃ vakkreṇa dravyamāmāśayānmalān||30||</seg> ghrāṇena cordhvajatrūtthān pakvādhānādgudena ca| -------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vakkreṇa dravyaṃ yuktaṃ-pītaṃ, āmāśayāt malānāśu hanti| ghrāṇena tu pītamūrdhvajatrūtthān malānāśu hanti| gudena yuktaṃ pakvādhānāt-pakvāśayāt, āśu malān hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yathāsannatvaṃ vyācaṣṭe-hantyāśu yuktamiti| āmāśayāt-āmāśayamabhivyāpya, pakvādhānāt-pakvaśayamabhivyāpya, 'lyablope pañcamī'| ūrdhvajatrūtthān jatru-skandhasandhiḥ, tasyordhvaṃ,- ūrdhvajatru|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">idānīṃ yādṛśā āmā na dhāryāstādṛśān darśayati - - - - -------------------------------------------------| utkliṣṭānadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam||31||</seg> dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi rogadāḥ| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adha ūrdhvaṃ votkliṣṭānāmān svayaṃ vahato-yatnaṃ vinaiva pravṛttān, auṣadhaiḥ-stambhanaiḥ, na dhārayet| kutaḥ ? ityāha-hi-yasmāt, te-doṣāḥ, vidhṛtā rogadāḥ-jvarādikāriṇaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svayaṃ prabṛttān sāmān na stambhayedityāha-utkliṣṭāniti, dhārayediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">teṣu tu yatkāryaṃ tadāha - - - - -------------------------------------------------------| pravṛttān prāgato doṣānupekṣeta hitāśinaḥ||32||</seg> vibaddhān pācanaistaistaiḥ pācayannirhareta vā| -------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-asmāddhetoḥ, pravṛttān prāk-prārambhakāle, doṣān hitabhojina upekṣeta-saṅgrahaṇena na dhārayet| vibaddhān-īṣatpravṛttān, taistaiḥ-yathoktaiḥ, pācanaiḥ pācayet-pākaṃ nayet| nirharedvā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svayaṃ pravṛtteṣu sāmeṣūpekṣaiva bheṣajamityāha-pravṛttāniti| prāk-prathamam, yāvanna balahāniḥ| svayaṃ pravṛtteṣu savinbandheṣu pācanaṃ nirharaṇaṃ vā kāryamityāha-vibaddhāniti| pūrvavadvikalpavyavasthā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha kaḥ śodhanakālaḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt||33||</seg> grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kramāt-yathākramam| grīṣmacitaṃ vāyuṃ śrāvaṇe nirharet| varṣācitaṃ pittaṃ kārtike nirharet| hemantaśiśiracitaṃ kaphaṃ caitre nirharet| ete hi sādhāraṇāḥ kālāḥ ata eteṣu śodhanaṃ yuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athauṣadhakālāḥ| tatrauṣadhaṃ dvividhaṃ,- śodhanaṃ śamanaṃ ca| tatra svasthasya śodhanakālamāha-āvaṇa iti| sādhāraṇe-vṛṣṭiśītoṣṇ-tiśayarahite, hetugarbhaṃ cedaṃ viśeṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">nanu, grīṣmādiṣveva kasmādvātādayo na śodhyante ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sandhau sādhāraṇe teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet| saṃśodhanasādhyasyāyameva saṃśodhanakālaḥ ? netyāha - - - - svasthavṛttamabhipretya, vyādhau vyādhivaśena tu||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato grīṣmādayo'tyuṣṇādiyuktāḥ| [teṣāṃ-atyuṣṇavarṣaśītānāṃ, grīṣmavarṣāhimāgamānāṃ, sādhāraṇe sandhau śītoṣṇavarṣasamabhāve kāle doṣān-vātādīn, duṣṭān-vikṛtān, viśodhayet-vinirharet| sandhau hi sāmyam| ] tataḥ śodhanaṃ prati na te kālāḥ| tathā hi-grīṣme tāvadādānaglānaṃ kharatararavikiraṇataptaṃ pipāsāklamādyākulamatipravilīnadoṣamatiśithilaṃ śarīraṃ bhavati| auṣadhaṃ punaratikharadivākarakaranirbharatāpāduṣṇatīkṣṇatāṃ yātamatiyogāya sampadyate| prāvṛṣi ghanaghanauṣasaṅghaṭṭasādite sarvato jagatyavasanno'gnirbhavati| ādānadurbalaṃ ca śarīraṃ bhavati| oṣadhayaśca jaladajalaplāvitamūlā alpavīryāḥ sampadyante| bhūbāṣpasaṃyogāccauṣadhīnāṃ vidagdhatvam| ato'pathyatāṃ gatā ayogāyaiva| śītakāle cātiśītopahatatvāccharīramativātaviṣṭabdhamatistabdhagurudoṣaṃ bhavati| śītopahatatvāccoṣṇasvabhāvamapyauṣadhaṃ saṃśodhanāyopayuktaṃ mandavīryatāṃ prāptamayogāyaiva kalpate iti| tasmādyuktamuktamatyuṣṇavarṣaśītatvāt grīṣmādiṣu svasthasya śodhanamayuktam, na tvāturasya, iti| svasthāvasthamadhikṛtyāyaṃ saṃśodhanakāla uktaḥ| vyādhau tvātyayike vyādhyanurodhena saṃśodhanakālaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sandhiniyamenāsandhau śodhanaṃ niṣedhati-atyuṣṇavarṣaśītā iti, sandhāviti, svasthavṛttamiti| uṣṇavṛṣṭyorvṛṣṭiśītayoḥ śītoṣṇayoścāpagamodgamāvasthā-sandhiḥ| svasthavṛttamabhipretya-svasthopacārābhiprāyeṇa| svasthasyāpi rogānutpattaye śodhanamucitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yadi hemantādāvatiśītoṣṇādau kāle vyādhiḥ saṃśodhanasādhyaḥ sambhavet, tadā kathaṃ saṃśodhanaṃ kāryam ? ityāha - - - - kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathāyatham| prayojayetkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ kṛtvā-kṛtrimaṃ ṛtuguṇaṃ yathāyathaṃ sampādya saṃśodhanādilakṣaṇāṃ kriyāṃ prayojayet| kṛtrimaguṇopadhānaṃ ca yathā,-hemante garbhagṛhādi, grīṣme dhārāgrahādīni| kriyākālaṃ na hāpayet-nātikrāmayet, ātyayikasya vyādheḥ prāṇahāritvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyādhitasya śodhanakālamāha-vyādhāviti, kṛtveti, prayojayediti| vyādhivaśena-yadaiva vyādhirutpadyate tadaiva| prāptāṃ-avasthāvaśāt prāptāvasarām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sampratyauṣadhakālān darśayannāha - - - - yuñjyādanannamannādau madhye'nte kavalāntare| grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśicauṣadham||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśaite auṣadhasya kālāḥ| anannamauṣadhaṃ taducyate yadupayujya pariṇate tasmin bhuñjīta| annādau taducyate yadupayujya samanantaramāhāropayogo vidhīyate| madhya iti annasya-āhārasya madhye yadauṣadhaṃ bhujyate| ante-avasāne| kavalāntara iti kavalayoḥ-grāsayoḥ, antare-madhye, na tu grāsamiśritaṃ kṛtvetyarthaḥ| grāse grāsa iti yad''grāsasampṛktaṃ bhujyate| muhuriti punaḥ punarbhukte'bhukte vā yadauṣadhaṃ bhujyate| sānnamiti sahānnena-āhāreṇa yadauṣadhaṃ bhujyate| sāmudgaṃ tadbhaṇyate yadāhārasya prāk paścācca prayujyate, tena hi samudgapuṭayugalasamenauṣadhadvayenāhāro madhyīkriyate| samudgaḥ-sampuṭakaḥ| niśi taducyate yacchayanavelāyāṃ bhujyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanauṣadhakālānāha-yuñjyāditi, grāse grāsa iti| yatrāhāre jīrṇe bheṣajaṃ jīrṇe āhārastat-anannam, ābhaktaṃ nāma| yatra gṛhīte evauṣadhe āhārastat-annādau, prāgbhaktaṃ nāma| yatrārdhāhāre bheṣajaṃ paścācchepa āhārastat-madhye, madhyebhaktaṃ nāma| yatra gṛhīta evāhāre bheṣajaṃ tat-ante, adhobhaktaṃ nāma| yatra pratigrāsaṃ grāsāsampṛktamauṣadhaṃ tat-kavalāntare, grāsāntaraṃ nāma| yatra pratigrāsaṃ grāsasampṛktamauṣadhaṃ tat-grāse grāse, sagrāsaṃ nāma| yatra bhuktasyābhuktasya vā punaḥ punarauṣadhaṃ tat-muhūrnāma| yatra āhāreṇa saha sādhitaṃ miśrīkṛtaṃ cauṣadhaṃ tat-sānnaṃ nāma| yatrādau bheṣajaṃ tato'nantaramevāhāraḥ tato'nantarameva punarbheṣajaṃ tat-sāmudgaṃ nāma| sāmudgaḥ-sampuṭaḥ| yatra rātrau svapnakāle bheṣajaṃ tat-niśi, naiśaṃ nāma evaṃ daśauṣadhakālāḥ|</ab>
          <ab type="mula">adhunā viṣayavibhāgena yasmin vyādhau yadupayujyate taddarśayati - - - - kaphodreke gade'nannaṃ balino rogarogiṇoḥ| annādau viguṇe'pāne, samāne madhya iṣyate|38| vyāne'nte prātarāśasya, sāyamāśasya tūttare| grāsagrāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani|39| muhurmuhurviṣacchardihidhmātṛṭśvāsakāsiṣu| yojyaṃ sabhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiścitrairarocake|40| kampākṣepakahidhmāsu sāmudraṃ laghubhojinām| ūrdhvajatruvikāreṣu svapnakāle praśasyate|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣopakramaṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphodreke roge nirannamauṣadhaṃ yojyam| kayoḥ ? ityāha-balinorityādi| balavati roge rogiṇi ca tatkevalamannādirahitamauṣadhaṃ yojyam| taddhi nirannamativīryaṃ bhavati| balavāṃśca yadi rogī tadopayuñjīta, na tu durbale| durbalasya tvannasahitaṃ na glānikaraṃ bhavati| annādāviti| apāne vāyau viguṇe-kupite sati, auṣadhaṃ bhuktvā samanantaramevāhāra iṣyata ityarthaḥ| samāne vāyau viguṇe madhye bhaktasyauṣadhamiṣyate| vyāne vāyau viguṇe prātarāśasya-pūrvāhṇabhuktasya, ante-avasāne, bheṣajamiṣyate| sāyamityādi| uttare-vyānāpekṣayā udāne maruti, viguṇe sāyamāśasya-aparāhṇabhuktasya tvante bheṣajamiṣyate| prāṇe mātariśvani-vāte, praduṣṭe-vikṛte, grāsagrāsāntarayorbheṣajamiṣyate| grāsasya grāsāntaśca tayoḥ, tena grāsasampṛktamauṣadhaṃ grāsayormadhye bheṣajamiti cāvatiṣṭhate| muhurmuhuḥ-bhukte yadabhukte vā bheṣajaṃ, tattu viṣādiṣu yojyam| arocake-arucau, saha bhojyairbhaiṣajyaṃ yojyam| kīdṛśairbhojyaiḥ ? citraiḥ-anekavidhaiḥ| sāmudgaṃ nāma yadādāvante cāhārasya bhujyate tatkampādiṣu 'praśasyate' iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| keṣām ? laghvannāśinām| ūrdhvajatruvikāreṣu śayanavelāyāmauṣadhaṃ praśasyata iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣopakramaṇīyādhyāyastrayodaśaḥ samāptaḥ|| 13||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anannasya viṣayamāha-kaphodreke gata iti| ahnastṛtīyo bhāgaḥ-śleṣamakālaḥ, tadardhaṃ-kaphodrekaḥ, tasmin gate-tadanantarameva| prāgbhaktasya viṣayamāha-annādāviti| madhyebhaktasya viṣayamāha-samāna iti| adhobhaktasya viṣayamāha-vyāne'nta iti| vyāne viguṇe prātarbojanasyānte bheṣajam| uttare-udāne, viguṇe sāyaṃ bhojanasyānte| grāsagrāsāntayorviṣayamāha-grāsagrāsāntayoriti| muhurauṣadhasya viṣayamāha-muhurmuhuriti| [muhurmuhuriti vīpsayā kriyāsaṅkarastviṣṭaḥ, "na kriyāsaṅkaro hitaḥ|" (saṅgrahe sū. a. 23) ityasya bādhaḥ|] sānnasya viṣayamāha-yojyamiti| sāmudgasya viṣayamāha-kampākṣepakahidhmāsviti| naiśauṣadhasya viṣayamāha-ūrdhvaṃjatruvikāreṣviti| saṅgrahe tu ekādaśauṣadhakālā uktāḥ (sū. a. 23) - "antarbhaktaṃ yatpūrvāhṇabhukte jīrṇe madhyāhne bheṣajamupayujyate, tasmiṃśca jīrṇe punaraparāhṇe bhojanam| etena rātrirvyākhyātā| taddīprāgnervyānajeśvāmayeśu|" iti| tathā-"tatrādye kāle tṛṣitaḥ pītāmburajīrṇau kṣudhitaḥ kṣāmaśca bheṣajaṃ varjayet| śeṣeṣu cāhṛdyamasātmyapatitīkṣṇoṣṇogragandhaṃ bhūrimātraṃ ceti| bhavanti cātra| rogamādau parīkṣeta tato~qanantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret|| nivṛtto'pi pubarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā| dehe mārgīkṛte doṣaiḥ śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ|| tasmāttamanubadhnīyāt prayogeṇānapāyinā| siddhānāmapi yogānāṃ pūrveṣaṃ dārḍhyamāvahan|| sātatyātsvādvaāvācca pathyaṃ dveṣyatvamāgatam| kalpanāvidhibhistaistaiḥ priyatvaṃ gamayetpunaḥ|| manaso'rthānukūlyena tuṣṭurūrjā rucirbalam| sukhopaṃbhogata ca syādyadheścātaḥ parikṣayaḥ|| laulyāddoṣakṣayavdyādherṣaiṣamyeṇa ca yā ruciḥ| tāsu pathyopacārajño ypgenānnaṃ prakalpayet|| saptāhena guṇālābe kriyāmanyāṃ prayojayet| purvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ|| guṇe tvalpe'pi tāmeva viśeṣotkarṣalabdhaye| bheṣajaṃ nṛpaterhṛdyamalpamalpātyayaṃ śuciḥ|| śuddhāgamaṃ bahuguṇaṃ bahukṛtvaḥ prayojitam| ananyakāryo'va hita-nmannigurusammataḥ|| āsvāditaṃ paricaraiḥ svayaṃ cānu prayojayet| ucito yasya yo deśastajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam|| deśe'myatrāpi vasatastattulyaguṇajanma vā| vīryavadbhāvitaṃ samyak svarasairasakṛllaghu|| rasagandhādisampannaṃ kāle jīrṇe ca mātrayā| ekāgramanasā yuktaṃ bhaiṣajyamamṛtāyate|| bheṣajamavacārayan [prāyaḥ] prāgeva tāvadevamāturaṃ parīkṣeta| kasminnayaṃ deśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā| tasmiṃśca deśe manuṣyaṇāmidamāhārajātamevaṃ vihārajātametāvadvalamevavidhaṃ sattvamevaṃvidhaṃ sātmyamiyaṃ bhakririme vyādhayo hitamidamahitamidamiti| prāyograhaṇena kena va nidānaviśeṣeṇāsya kupito doṣaḥ| doṣasya hyekasyāpi bahavaḥ prakopahetavaḥ| tasmādhathāsvalakṣaṇaiḥ karmabhiśca budhvā'pi doṣamevamavagamayet| tadyathā,- kimāhāreṇa kupito vayuḥ kiṃ vihāreṇa, tathā rūkṣeṇa laghunā śiśireṇa vā, sāhasena vegarodhena vā, bhayena śokena veti| tataśca tatpratipakṣamevauṣadhaṃ prayujyamānāmāśu siddhaye sampadyate| tatra madhurāmlalavaṇā rasāḥ kaṭutiktakaśāyāścetaretarapratipakṣāḥ| tadanantaraṃ copalabheta mṛdumadhyātimātravikalpanayā kathaṃ nidānamāsevitam| ekarūpasyāpi hi hetormṛdvādivibhāgena pṛthak samavetānām ca doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpaviśeṣāt vyādherbalābalaviśeṣaḥ| tatrānekadoṣātmakeṣu vyādhiṣu, anekaraseṣu ca bheṣajeṣu, doṣarasaprabhāvamekaikaśo'bhisamīkṣya vyādhibheṣajaprabhāvatattvaṃ vayvasyet| na tvevaṃ sarvatra| na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇopagṛhītānāmupahatānāṃ cānyaiśca vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvatattvamadhyavasituṃ śakyam| tathāvidhe hi samudāye samudāyāprabhāvamevopalabhya vyādhyauṣadhaprabhāvatattvamavagacchet| tathā, kasya dhāmādhiṣṭhāya vyādhirayamavasthita iti nirūpayet| pravisṛto hi doṣaḥ svakīyameva sthānamātaṅkāyādhitiṣṭhan mūrddhādīn vā dustaro bhavati| tataḥ sthānaviśeṣeṇa bheṣajaviśeśaḥ paryeṣitavyaḥ| tataścaivamālocayet| kasyāyamauṣadhasya vyādhirāturo vā yogyaḥ kiyato vā| doṣānurūpo hi bhaiṣajyavīryaṃ pramāṇavikalpo vyādhivyādhitabalāpekṣo bhavati| sahasā'tibalāni saṃśodhanauṣadhānyāgneyavāyavyānyatisaumyānyatimātrāṇi va| tathā'gnikṣāraśastrakarmāṇyalpasattvamāturamalpabalaṃ vā nipātayeyuḥ| saṃśamanāni tu vyādhibalādadhikāni tamupaśamayya vyādhiṃ vyādhikṣapitadehe śīghramanyamāvahanti, śarīrabalādadhikāni glānimūrcchāmadamohabalakṣayān, agnibalā dadhikāni glānimagnisādaṃ ca| api ca| atisthūlo'tikṛśo'tidurbalo duṣṭamāṃsaśoṇitāsthyaṅgāvayavo'lpāgniralpāhāro'sātymyāhāro'pacitaḥ sārarahito vā vyādhibalameva tāvadasamarthaḥ so-m, kiṃ punastathāvidho bheṣajavegam| tasmāttādruṣamaviṣādakarairmṛdusukhairuttarottaraṃ gurubhiravibhramaiścopācaredoṣadhaiḥ, viśeṣādabalāḥ| tā hyanavasthitamṛduviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumārāḥ paraṃ saṃstabhyāśca| tato'pi viśeṣeṇa śiśavaḥ| tathā balavati balavavdyādhyāture'lpabalamalpaṃ vā bheṣajamakiñcitkaraṃ bhūya eva doṣamutkleśya vyādhimudīrayet| yogyamapi cauṣadhamevaṃ parīkṣeta| idamevaṃrasavīryavipākamevaṃguṇamevaṃdravyamevaṃkarmaivaṃprabhāvamasmin deśe jātamasminnṛtau caivaṃgṛhītamevaṃnihitamevaṃvihitamevaṃniṣiddhamevamupasaṃskṛtamevaṃsaṃyuktamevaṃyuktamanayā mātrayaivaṃvidhasya puruṣasyaivaṃvidhe kāle etāvantaṃ doṣamapakarṣatyupaśamayati vā| anyadapi va caivaṃvidhaṃ bheṣajamabhūt, taccānenānyena vā viśeṣeṇa prayuktamidamakarot| sūkṣmāṇi hi doṣauṣadhadūṣyadeśakālabalānalāhārasārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi| yānyanālocitani nihanyurāturam| ālocyamānānyapi tu vipulabuddhimapi cikitsakamākulīkuryuḥ, kiṃpunaralpabuddhim| tasmādabhīkṣṇaśaḥ śāstrārthakarmānuśīlanena saṃskurvīta prajñām| api ca| santi vyādhayo ye śāstre utsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ| tatra prajñayaiva doṣādigurulāghavena samyagvyavasyedanyataraniṣṭhāyām| kālaśca bheṣajasya yogyatāmāpādayati| sa tu kṣaṇalavamuhūrtādibhedenāturāvasthayā ca dvidhoktaḥ prāk| tatra śītoṣṇavarṣalakṣaṇā ṛtavastrayo hemantagrīṣmavarṣākhyāḥ| teṣāmantare śodhanārthaṃ sādhāraṇā vasantaprāvṛṭśaradākhyāstrayo vikalpante| tatra śodhanaṃ prati phālgunacaitrau vasantaḥ| āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛṭ| kārtikamārgaśīrṣau śarat| api ca| śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ kālaḥ| tatra śītoṣnayorvruṣṭiśītayoścāntareṇa sādhāraṇau vasantajaladātyayau| grīṣmavarṣākālayostu prārambho vṛṣṭeḥ prāvṛḍiti vikalpyate| teṣu sādhāraṇeṣvahaḥsu vamanādīnāṃ pravruttiḥ, nivṛttiritareṣvayogatiyogabhayāt| sādhāraṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatayā sukhatvāt bhavantyavikalpakāḥ śarīrauṣadhānām| viparītāstivatare| tathā hi-śītakāle'timātraśītopahatatvāccharīramatyarthaṃ śītavātaviṣṭabdhamatistabdhagurudoṣaṃ bhavati| tadanuprāptaṃ ca bheṣajaṃ saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamapi śītopahatatvānmandavīryatāṃ gatamayogāya jāyate| śarīraṃ ca vāta prayopadravāya| tadvadvarṣasvapi samantādatighanena ghanasaṅghātenāvatapte nabhasyuparuddhatejaḥprasareṣu dinakarakareṣu jaladapaṭalaplāvanoddāmakardamāyāṃ bhūmāvatyarthopaklinnamavasannānalabalamudgiktamalabalamādānadurbalaṃ śarīraṃ bhavati| auṣadhagrāmastu jaladodarapratatapramuktadhārāvapātasambhṛtāmbunivahopaplāvitamūlajālasāraviṭapo bahalakomalapallavopacitaskandhaśākhaḥ punariva bālatāmupagato'lvīryā bhavati| aparisaṃsthitatayā ca kṣitimalaprāyābhiramlavipākābhiḥ khagamṛgasarīsṛpādiśavadhātumūtrapurīṣasaṃsṛṣṭābhiradbhiḥ salilasīkarānuviddhaśiśirapavanasampṛktena ca dhārādharadhāroṣmaṇā komalatvādapariṇatasyāsya sutarāṃ vidāho janyate| tenāsāvapathyatāmupagato dhruvamayogāya| prathamasaṅgṛhītamapi cauṣadhaṃ toyadatoyānugatamārutopahate jagatīti| grīṣme punarādānopahattvāt śarīramuṣnarūkṣavātātapādhmātamatisvinnamatiśithilamatipravilīnadoṣaṃ bhavati| bheṣajaṃ punaranuṣṇamapi tapanataruṇatarakaranipātāduṣnatīkṣṇatāmupagatamatiyogāyopakalpate| śarīraṃ ca pipāsābhramaklamopadravāya| tasmātsādharaṇeṣveva tadantarāleśu vamanādīni yojayet, na cedātyayiko vyādhiḥ| ātyayike tu kṛtrimaguṇopadhānena yathartuguṇaviparītena saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpaiścopapādyauṣadhamavahito'vacārayet| āturāvasthāsu tu kālākālasaṃjñā| tadyathā,-asyāmavasthāyāmasyauṣadhasya kālo'kālo vā| na hyaprāptātītakālamauṣadhaṃ yaugikaṃ bhavati|" iti| auṣadhabhedāśca saṅgrahe darśitāḥ (sū. a. 12) - "dvividhamauṣadham,- ūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca| ubhayamapi cobhayātmakam, bāhulyena tu nirdeśaḥ| tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ,- rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca| rogaghnamapi dvividhaṃ,- rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca| punaśca dvividhaṃ,- dravyamadravyaṃ ca| tatra dravyaṃ trividhaṃ,- bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamaṃ ceti| teśu vakṣyamāṇaṃ hemādilavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam| audbhidaṃ punarvanaspativānaspatyvīrudoṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati| tatra phalino vanaspatiḥ| puṣpaphalavan vānaspatyaḥ| vallī gulmaṃ ca vīrut| phalapākāntā auṣadhiriti| jaṅgamodbhavaṃ tu madhughṛtādi jaṅgamaṃ dravyamāhuḥ| adravyaṃ punarupavāsānilātapacchāyāmantrasattvadānabhayontrāsakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanasvapnajāgaraṇasaṃvāhanādi| tathā trividhamauṣadham,- daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṃ-mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi| yuktivyapāśrayaṃ-āhārauṣadhayojanā| sattvāvajayaḥ punaḥ-ahitānmanonigrahaḥ| punarapi ca trividham,- apakarṣaṇaṃ prakṛtividhānaṃ nidānatyāgaśca| te punarakarṣaṇādayo dvividhāḥ,- bāhyābhyantarabhedena| tatra bāhyamapakarṣaṇaṃ-granthyarbudopapakṣmakṛmiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ, ābhyantaraṃ-vamanavirecanādibhiḥ| prakṛtividhānaṃ-saṃśamanam| tatra bāhyaṃ-abhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyam, ābhyantaraṃ-yadantaramanupraviśyāvikṣobhayan doṣān śamayati| nidānatyāgo-yathādoṣaṃ śītoṣṇāśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ snigdharūkṣādyanabhyavahāraśca| tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate, na tu bheṣajasādhye śastrādi| punarapi ca trividhaṃ,- hetuviparītaṃ vyādhiviparītamubhayārthakāri ca| tatra hetuviparītaṃgurusnigdhaśītādije vyādhau laghurūkṣoṣṇādi, tathetarasminnitarat| vyādhiviparītaṃ-dvau mūlopakramau| tau ca-laṅghanabṛṃhaṇe snehasvedau pañcakarmāṇi vamanādīni dhūmāñjanādīni ca, tathā vimlāpanopanāhapāṭanādīni| yacca doṣaśamanahetutve satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustaparpaṭakaṃ yavāgūśca| pramehe rajanī yavānnaṃ ca| raktapitte cordhvage virecanamadhoge vamanam| ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayamauṣadham| tadyathā,- chardyaṃ chardanam, atīsāre'nulomanam, madātyaye madyapānam, tucchadagdhe'gnipratapanam, pitte'ntarnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ, kaṭvamlalavanatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca bahiḥ pravartanāya svamārgāpādanāya ca| śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ śītopacāraḥ tatpīḍitasyoṣmaṇo'ntaḥpraveśena kaphavilāpanāyeti| evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sadbheṣajaṃ hetuvyādhiviparītārthaṃ karoti| anauṣadhaṃ punardvividhaṃ,- bādhanamanubādhanaṃ ca| tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam| kālāntareṇānubādhanamiti|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| doṣopakramaṇīyastu sāmastyena nirūpitaḥ|| 13||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.1.14">
          <head>dvividhopakramaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣopakramaṇīyādanantaraṃ dvividhopakramaṇīyārambhe'yaṃ sambandhaḥ| pūrvaṃ sāmānyenopakramo doṣopakramaṇīye'bhihitaḥ| 0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atra tūpakramasya viśeṣa ucyata ityāha - - - - athāto dvividhopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvividhaṃ-dviprakāraṃ ca tadupakramaṇaṃ ca dvividhopakramaṇam, tasmai hito dvividhopakramaṇīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| upakramaśca samāsato dvividhaḥ, tantrāntarapaṭhitānāṃ caturṇāmupakramāṇāmatraivāntarbhavāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dvividhopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye doṣāṇāmupakrama uktaḥ| tasyedānīṃ bhedā vācyāḥ| tatra dvau bhedau mukhyau| ata evāyaṃ dvividhopakramaṇīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">ata eva sahetukamupadiśannāha - - - - upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ| -----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, upakramyasya-cikitsyasya, dvitvāddhetorupakramo dvidhaiva mataḥ-iṣṭaḥ| evaśabdo'vadhāraṇaṃ kurvan paramataṃ kṣipati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upakramabhedānāha-upakramyasyeti| upakramyasya-rogasya| dvitvāt-sāmanirāmabhedena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kathaṃ dvidhā ? ityāha - - - - ekaḥ santarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ|1| bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāvudāhṛtau| bṛṃhaṇaṃ yadbṛhatvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dehasya---------------------------------------| -----------------------------------------------||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tayordvayorupakramayoḥ, eka santarpaṇarūpa upakramo, dvitīyaścāpatarpaṇarūpa upakramaḥ| bṛṃhaṇo laṅghanaśca tayoḥ-santarpaṇāpatarpaṇayoḥ, paryāyau tatparyāyāvudāhṛtau|| bṛṃhaṇaṃ taducyate yaddehasya bṛhattvāya bhavati| laṅghanaṃ taducyate yaddehasya lāghavāya-lāghavotpādanāya, bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇalaṅghanayorlakṣaṇamāha-bṛṃhaṇamiti| yaddehasya bṛhattvāya-sthaulyāya, taddṛṃhaṇam| yallāghavāya-kāśryāya, tallaṅghanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| ----------------bhavataḥ prāyo bhaumāpamitaracca te||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca tacca te,-santarpaṇāpatarpaṇe, bhaumāpamitaracca bhavataḥ| bhūmeridaṃ bhaumam| apāmidamāpam| bhaumayuktamāpaṃ santarpaṇam| itarat-bhaumāpādanyadagnivāyvākāśātmakamapatarpaṇam| prāyograhaṇātkiñhcidbhaumāpamapyapatarpaṇam| yathā,-yavakamasūramakuṣṭhataṇḍulīyādi| tathā, agnipavanotkaṭasya kaṭukasyāpi śuṇṭhīpippalyādeḥ santarpaṇatvam, vṛṣyatvena santarpaṇakāryadarśanāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghanabṛṃhaṇe udāharati-bhavata iti| bhaumamāpyaṃ ca dravyaṃ bṛṃhaṇam| itarat-āgneyaṃ vāyavyaṃ nābhasaṃ ca laṅghanam| iti vibhāgena te-dve bhavataḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhunā snehanādeścaturvidhasyopakramasya santarpaṇāpatarpaṇayorevāntarbhāvaṃ darśayannāha - - - - -----------------------------------------------| snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat||3||</seg> bhūtānāṃ tadapi dvaidhyāddvitayaṃ nātivartate| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehanādi yaccaturvidhaṃ karma, tadapi dvitayaṃ-santarpaṇāpatarpaṇarūpaṃ, nātivartate-nātikrāmati| kuto hetoḥ ? ityāha-bhūtānāṃ santarpaṇāpatarpaṇarūpāt dvaidhyāt-dviprakārakatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehādīnāmupakramāṇāṃ bṛṃhaṇe, rūkṣādīnāṃ ca laṅghane'ntarbhāvamāha-snehanaṃ rūkṣaṇamiti| bhūtānāṃ dvaidhyāt-snehanarūkṣaṇādikadravyakāraṇānāṃ pṛthivyādīnāṃ bṛṃhaṇalaṅghanarūpadvaividhyāvyabhicārāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ pratyekaṃ tayorbhedānāha - - - - -----------------------------------------------| śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvidhā tatrāpi laṅghanam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tayoḥ santarpaṇāpatarpaṇayorbṛṃhaṇalaṅghanāparaparyāyayormadhye, yallaṅghanaṃ-apatarpaṇam, tat dvidhā| katham ? ityāha-śodhanaṃ śamanaṃ ceti| iti hetvarthe, yataḥ śodhanaṃ śamanaṃ ca tato dvidhetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghanabhedānāha-śodhanamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">idānīṃ śodhanasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - yadīrayedvahirdoṣān pañcadhā śodhanaṃ ca tat| nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko'sravisrutiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadauṣadhaṃ doṣān-vātādīnantaḥsthitān, bahirīrayet-kṣipet, tacchodhanam| tacca pañcadhā,-pañcavidham| tadeva pañcavidhatvamāha-nirūha ityādi| nirūho-bastiḥ, tathā vamanam, tathā kāyavirekaḥ śirovirekaśca, tathā'sravisrutiḥ-raktasrāvaśca, iti pañcadhā śodhanam| sarvaśarīrasya śiraḥprabhṛteradhomalanirharaṇaṃ yat sa kāyavirekaśabdenocyate| yattu kevalaṃ śiraḥsaṃjñakasya śarīrāvayavasya ghrāṇenordhvamalanirharaṇaṃ sa śirovirekaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanasya lakṣaṇaṃ bhedāṃścāha-yadīrayediti, nirūha iti| yaddoṣān bahirniṣkāsayettacchodhanam| tattu nirūhādibhedāt pañcadhā| kāyareko-virecanam| śiroreko-nasyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">samprati śamanākhyasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti viṣamān śamanaṃ tacca saptadhā||6||</seg> pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadauṣadhaṃ doṣān-vātādīn, na śodhayati-nāntaḥsthitān bahirniṣkāsayati, tathā samān-svapramāṇasthān, nodīrayati-na cotkleśayati, viṣamāṃśca-svapramāṇāddhīnādhikabhavāvasthitān, samīkaroti-svapramāṇasthān vidadhāti, tacchamanamucyate| tacca saptadhā,-saptaprakāram, pācanādibhedena| pācayatīti pācanam| pacato'greḥ paktuṃ śaktimadhikāṃ yadutpādayati taddravyaṃ kriyā vā pācanamucyate| yathā,-laṅghanaṃ mustādi vā| dīpanaṃ yathā,-ghṛtādi| tantrāntare ca dīpanapācanayorlakṣaṇamuktam| yathā,_"yadagnikṛtpacennāmaṃ dīpanaṃ tadyathā ghṛtam| pācanaṃ tadviparyastaṃ yathā vakṣyāmi laṅghanam||" iti| [kṣārapāṇinā'pyuktam-"pācanaṃ pācayeddoṣān sāmān śamanameva tu| dīpanaṃ hyagnikṛttvāmaṃ kadācitpācayenna vā||" iti| ] kṣuttṛṭśabdābhyāṃ kṣutṛṣṇānigrahāviha gṛhītau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanasya lakṣaṇaṃ bhedāṃścāha-na śodhayatīti, pācanamiti| yaddoṣān na śodhayati-bahirna niṣkāsayati, samān-javikṛtān, nodīrayati-na vikṛtiṃ nayati, viṣamān-nikṛtāṇ, samīkaroti-prakṛtiṃ nayati, tacchamanam| tacca pācanādibhedāt saptadhā| kṣut-annavarjanam| tṛṭ-udakavarjanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pācanādīnāṃ doṣaśamanatvamuktam| tacca vāte vātapitte ca na sambhavatītyāha - - - - -----------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya ca||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tuśabdo viśeṣe| viśeṣastu laṅghanāpekṣayā| śodhanaṃ śamana ceti dvidhā laṅghanamuktam| bṛṃhaṇamapi śodhanaṃ bhavati| yathā,-dugdhādidravyam, śodhanasvabhāvadravyāt| tena yathāvidhena dravyeṇa kevalasya vātasya pittayuktasya vā kopa āśaṅkyate| yathā-laṅghanena śodhanadravyeṇa harītakyādinā| tato bṛṃhaṇasya viśeṣārthastuśabdaḥ kṛtaḥ| bṛṃhaṇaṃ yacchodhanaṃ tanmarutaḥ kevalasya pittasahitasya vā śamanam, na tu laṅghanaśodhanavatkopanam| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| bṛṃhaṇaṃ śodhanarūpaṃ vātasya pittayuktasya vā śamanamevoktam, na kopanaṃ jātucidityarthaḥ| laṅghanaṃ tūbhayarūpamapi vātasya vātapittayorvā kopenameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanaśamana-vyatiriktasyauṣadhasyābhāvāt tayośca laṅghanabhedatvāt bṛṃhaṇasyānauṣadhatve prāpte, bṛṃhaṇaṃ śamanamevetyāha-bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tviti| śuddhasya pittasaṃsṛṣṭasya ca vāyorviṣamasya samīkaraṇācchamanam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">idānīṃ bṛṃhyanāha - - - - bṛṃhayedvyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān| bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān||8||</seg> garbhiṇīsūtikābālavṛddhān grīṣme'parānapi| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karśitaśabdasya vyādhyādibhiḥ pratyekaṃ sambandhaḥ| vyādhikarśitān bṛṃhayet| evaṃ śeṣeṣvapi yojyam| bhārādibhiḥ kṣīṇasya pratyekaṃ sambandhaḥ| bhārakṣīṇān bṛṃhayet| evaṃ śeṣeṣu| rūkṣādīn bṛṃhayet| grīṣme'parānapi-anyānanuktānapi bṛṃhayet| [itthaṃ ca grīṣme sarvānapi bṛṃhayet,] atitarāṃ tu vyādhikarśitādīn bṛṃhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇasya viṣayamāha-bṛṃhayedityādi| grīṣme'parānapi-svasthānapi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kairbṛṃhayet ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ||9||</seg> svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsādibhirbṛṃhayet bastibhiśca| kathambhūtairbastibhiḥ ? madhurasnigdhaiḥ, na tu rūkṣatīkṣṇaiḥ, teṣāmapatarpaṇasvabhāvatvāt| svapno-nidrā| śayyāsukhaṃ-khaṭvājanitaṃ śarma| nirvṛtiḥ-cittasyāmākulatvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇānyāha-māṃsakṣīretyādi| madhurastrigdhairbastibhiḥ| śayyāsukhaṃ-nidrāṃ vinā śayane'vasthānam| nirvṛtiḥ-santoṣaḥ| harṣaṇaṃ-ānandaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">laṅghanīyānāha - - - - -----------------------------------------------| mehāmadoṣātisnigdhajvarorustambhakuṣṭhinaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">visarpavidrādhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ| sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire tvaparānapi||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mehādīnāminirmatvarthīyaḥ| mehiprabhṛtīn laṅghayet| śiśire punaraparānapi-anyānapi, iti vyādhitānāṃ grahaṇam| svasthānāṃ tu śiśire hemantavidhirviśeṣeṇokta eva| śiśiraśabdaḥ śītamātropalakṣaṇārthaḥ| tena hemante'pi laṅghayedityartha upalabhyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghanasya viṣayamāha-mehāmedoṣetyādi| āmadoṣaḥ-ajīrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pūrvamuktaṃ laṅghanaṃ dvidhā,-śodhanaṃ śamanaṃ ceti| tatra śodhanaviṣayaṃ nirūpayannāha - - - - tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān| āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vibandhagauravodgārahṛllāsādibhirāturān| madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanaiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ebhirevāmayairārtān hīnasthaulyabalādikān| kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistvārtān madhyabalairdṛḍhān||14||</seg> samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laṅghayediti vartate| tatra-teṣu laṅghanīyeṣu madhye, saṃśodhanākhyairlaṅghanaiḥ sthailyādyadhikān tathā, āmadoṣādibhirārtān laṅghayet| madhyetyādi| tathā madhyasthaulyabalapittakaphānebhireva- āmadoṣādibhirgadairāturān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanairlaṅghanabhedairlaṅghayet| prāyograhaṇaṃ deśakālādyapekṣayā niyamasyāsarvaviṣayatvajñāpanārtham| hīnasthaulyabalādikāṃstu sataḥ kṣuttṛṣṇānigrahaiḥ-bubhukṣāpipāsāvegavidhāraṇākhyairlaṅghanaviśeṣairlaṅghayet| doṣaiḥ-vātapittakaphairmadhyabalairārtān, tathā dṛḍhān-śaktān, samīraṇādibhirlaṅghayet| āyāso-vyāyāmaḥ| kimuta-kiṃpunaḥ ? alpabalairdoṣairārtān samīraṇādibhirlaṅghayet| sutarāṃ hīnabalairārtān laṅghayedevetyarthaḥ| ā raṃ-laṅghanabhedasya śodhanasya viṣayamāha-tatra saṃśodhanairiti| adhikasthaulyādīn laṅghanīyān saṃśodhanairlaṅghayet| pācanadīpanayorviṣayamāha-āmadauṣeti, vibandhagauraveti, madhyasthaulyādikāniti| āmadoṣādibhirartān madhyasthaulyādikān pūrvaṃ pācanadīpanairlaṅghayet, paścācchodhanaiḥ| kṣuttṛṣorviṣayamāha-ebhireveti, kṣuttṛṣṇānigrahairiti| ebhiḥ-āmadoṣādibhiḥ| vyāyāmātapamārutānāṃ viṣayamāha-doṣaistvārtāniti, samīraṇeti| madhyabalairdoṣairrārtān samīraṇādibhirlaṅghayet| kiṃ punaralpabalairdoṣairārtān? sutarāṃ hīnabalairārtān laṅghayedevetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| na bṛṃhayellaṅghanīyān-------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laṅghanīyān-laṅhghanārhān mehāmadoṣādiyutān, na bṛṃhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghanīyeṣu puruṣeṣu bṛṃhaṇasādhyarogotpattau bṛṃhaṇe prāpte niṣedhamāha-na bṛṃhayediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tarhi bṛṃhyasya vātalāderyadā jvarādivyādhirlaṅghanasādhyo jāyate, tadā kiṃ laṅghanaṃ kāryamuta bṛṃhaṇam ? ityatra saṃśayaḥ| ityāha - - - - -----------------------------------------------| ------------------bṛṃhyāṃstu mṛdu laṅghayet||15||</seg> yuktyā vā deśakālādibalatastānupācaret| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye punarbṛṃhyāstān laṅghanasādhyāmayārtān mṛdu kṛtvā laṅghayet,-mṛdunā laṅghanaprakāreṇāpatarpayedityarthaḥ| yuktvā vāprayogeṇa santarpaṇāpatarpaṇavyāmiśralakṣaṇena, deśakālādīnāṃ balataḥ-anurodhena, tānupācaret-upakramet, vinaiva laṅghanādityarthaḥ| ādigrahaṇena sattvasātmyādigrahaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇīyeṣu pruruṣeśu laṅghanasādhyarogotpattau svalpaṃ laṅghanaṃ kāryamityāha-bṛṃhyāṃstviti| deśādivaśena tvanyathā'pyupācaredityāha-yuktyā veti| tān-laṅghyān bṛṃhyāṃśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| bṝṃhite syādbalaṃ puṣṭistatsādhyāmayasaṅkṣayaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bṛṃhite sati balaṃ puṣṭiśca syāt| tathā, bṛṃhaṇasādhyā ya āmayāsteṣāṃ saṅkṣayo-vināśaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bṛṃhatilaṅghitalakṣaṇam| tatra bṛṃhatasya lakṣaṇamāha-bṛṃhite syāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">samprati laṅghitalakṣaṇamāha - - - - vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ| kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā||17||</seg> vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghite| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vimalendriyatādistandrānāśaścetyanto grantho laṅghitalakṣaṇam| vimalendriyatā-karaṇapāṭavam| kṣuttṛṣoḥ saha-ekakālamudayaḥ| śuddhahṛdayeti| hṛdayaṃ codgāraśca kaṇṭhaśca hṛdayodgārakaṇṭham, śuddhaṃ ca taddhṛdayodgārakaṇṭhaṃ ca tasya bhāvaḥ hṛdayodgārakaṇṭhatā| vimalendriyatādīnāṃ padānāmasamastānāṃ nirdeśo doṣadeśādyanurodhenaikasya dvayostricaturāṇāṃ bahutarāṇāṃ vā sarveṣāṃ ca laṅhghitalakṣaṇatvaṃ bhavet, na tvekasya dvayorbahūnāṃ cotpattau laṅghitalakṣaṇatvaṃ bhavet, munirapyanenaiva hetuna'samāsenaiva lakṣaṇaṃ vyadhatta| yathā (ca. sū. a. 22|34) - "vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate|| svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghitasya lakṣaṇamāha-vimalendriyateti, kṣuttṛḍiti, vyādhimārdavamiti| sargo malānāṃ-malapravṛttiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------| anapekṣitamātrādisevite kurutastu te||18||</seg> atisthaulyātikārśyādīn, vakṣyante ca sauṣadhāḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te-bṛṃhaṇalaṅghane, anapekṣitamātrādisevite atisthaulyātikārśyādīn kurutaḥ| anapekṣitāśca te mātrādayaśca-anapekṣitamātrādayaḥ, taiḥ sevite| mātrādyanapekṣayā kṛte ityarthaḥ| te ca-atisthaulyātikārśyādayaḥ, sauṣadhāḥ-sabheṣajāḥ, vakṣyante-purastādbhaṇiṣyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atibṛṃhatātilaṅghitayorlakṣaṇamāha-anapekṣitetyādi, atisthaulyeti| mātrādeśakālādīnanapekṣyātisevitaṃ bṛṃhaṇamatisthaulyādīn kurute, laṅghanaṃ tvatikārśyādīn ke te'tisthaulyādayo'tikārśyādayaśca? ityata āha-vakṣyante te ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athātibṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| rūpaṃ taireva ca jñeyamatibṛṃhitalaṅghite||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atibṛṃhitaścātilaṅghitaścetyekavadbhāvaḥ| atibṛṃhite'tilaṅghite ca taireva-atisthaulyādibhiḥ, tathā'tikārśyādibhiśca, rūpaṃ-bṛṃhaṇalaṅghanātiyogalakṣaṇaṃ vedyam| caśabdaḥ samucyaye|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atisthaulyādīnāṃ kāryatvāt kathaṃ lakṣaṇatvam ? ityata āha-rūpaṃ taireyeti| yatra kāryaikasamadhigamyaṃ kāraṇam, tatra kāryameva lakṣaṇamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tānevātisthaulyādīnāha - - - - atisthaulyāpacīmehajvarodarabhagandarān| kāsasannyāsakṛcchrāmakuṣṭhādīnatidāruṇān||20||</seg> athaiṣāmatisthaulyādīnāmupakramamāha - - - - tatra medonilaśleṣmanāśanaṃ sarvamiṣyate| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atibṛṃhitamatisthaulyādīn kurute| 'atibṛṃhitaṃ kurute' ityanupāttenāpi prakṛtatvādatra kartṛpadena kriyāpadena ca sambandhaḥ kāryaḥ| ata eva tadapekṣayā'tisthaulyādīnāṃ dvitīyā| athavā yogyatayaivānupāttenāpi sambandhaḥ kriyādinā bhavatyeva, sukavilakṣaṇasyaivaṃsthitatvāt| tathā ca bhagavato vyāsasya-"yaśca nimbaṃ paraśunā yaścainaṃ madhusarpiṣā| yaścainaṃ gandhamālyena sarvasya kaṭureva saḥ||" iti| atra hi chedasekālaṅkaraṇakriyāpekṣayā nimbādīnāṃ dvitīyā'rthasambandhaśca| tatra-teṣvatisthaulyādiṣu, medonilaśleṣmanāśanaṃ sarvaṃ-annapānauṣadhamiṣyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atisthaulyādīnāha-atisthaulyāpacīti, kāsasannyāseti| atisthaulyādīn 'atibṛṃhaṇaṃ kuryāt' ityadhyāhāraḥ| atisthaulyādīnāmauṣadhamāha-tatra medonilaśleṣmanāśanamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kiṃ tat ? iti brūte - - - - -----------------------------------------------| kulatthajūrnaśyāmākayavamudgamadhūdakam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mastudaṇḍāhatāriṣṭacintāśodhanajāgaram| madhunā triphalāṃ lihyādguḍūcīmabhayāṃ dhanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya gugguloḥ| śilājatuprayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">viḍaḍgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu| yavāmalakacūrṇaṃ ca yogo'sthaulyadoṣajit||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kulatthādikaṃ sthūlāyeṣyate| jūrṇaḥ-tṛṇadhānyaviśeṣo dakṣiṇāpathe jondhalaka iti prasiddhaḥ| daṇḍāhataṃ-mathitam| triphalādīnāmanyatamaṃ madhunā lihyāt| tathā, rasāñjanādeśca prayogo'gnimantharasasahito hitaḥ, atisthūlāyeti prakṛtena yojyam| viḍaṅgādiyogaḥ sarvasamabhāgo'tisthaulyadoṣajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kulattheti, mastviti| jūrṇau-yāvanālaḥ| madhūdakaṃ-madhumiśramudakam| daṇḍāhataṃ-takram| triphalādīṃścaturo yogānāha-madhunā triphalāmiti| rasāñjanādīmścaturaḥ prayogānāha-rasāñjanasyeti, śilājatuprayogaśceti| sāgnimantharasa iti caturbhiḥ sambadhyate| agnimantharasaḥ-tarkārīsvarasaḥ| viḍaṅgādiyogamāha-viḍaṅgamiti, yavāmalakacūrnamiti| kṣāro-yavakṣāraḥ| kālaloharajo-lohacūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ| hiḍgusauvarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt| eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">saktubhiḥ ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat| atisthaulyādikān sarvān rogānānyāṃśca taddvidhān||27||</seg> <seg type="unit" n="28">hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān| buddhimedhāsmṛtikaraṃ sannasyāgneśca dīpanam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādīni dravyāṇi caturviṃśatiḥ parasparasamabhāgānītyeko bhāgaḥ, tatsamo madhuno dvitīyo bhāgaḥ, ghṛtasya tṛtīyaḥ, tailasya caturthaḥ, eṣāṃ sarveṣāṃ miśrībhūtānāṃ ṣoḍaśaguṇā yavasaktavaḥ| tadetatpītamatisthaulyādikān pūrvoktān sarvān rogānnihanti| anyāṃśca tathā vidhān rogān-bṛṃhaṇotthānityarthaḥ| tathā, hṛdrogādīn nihanti| tathā, buddhyādikaraṃ sannasya-mandasyāgnerdīpanaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyoṣādiyogamāha-vyoṣakaṭvīti, hiṅgusauvarcaleti, niśe bṛhatyāviti, eṣāmiti, saktubhiriti, atisthaulyādikāniti, hṛdrogakāmaleti, buddhimedhāsmṛtikaramiti| kembukānmūlam| kembukaṃ-svanāmaprasiddham| ṣoḍaśaguṇaiḥ-cūrṇāpekṣayā| pītaṃ-śītodakena| saṅgrahe tu (sū. a. 24) -"gurvādivṛddhasaṃlīnaśleṣmamiśro'nnajo rasaḥ| āma eva ślathīkurvan dhātūn sthaulyamupanayet|| atisthaulyādatikṣuttṛṭsvedaśvāsātinidratāḥ| daurgandhyaṃ gadgadatvaṃ ca bhavenmedo'tipuṣṭitā| srotaḥsu medoruddheṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ|| caran prajvalayatnagniṃ kṣuttṛṣau stastato'dhikam| sthūlaṃ koṭaravaddṛddhau dahato'gnyanilau ca tau|| svedavāhiśirāmūlabhavādviṣyandanādapi| medasaḥ śleṣmayogācca bhavati svedabhūritā|| koṣṭha eva vipakke'sya saṃruddhasrotoso rase| sarvatrālabdhavṛttitvāt prāyo medaḥ pracīyate|| taccheṣā'pi raso'lpatvānnālaṃ raktādipuṣṭaye| tulye'pi raktādicaye prāk citaṃ cīyatetarām|| medastenāsamatvena dhātūnāṃ vidadhāti tat| śvāsādīnacirāccānyān jvarodarabhagandarān|| mehorustambhapiṭikāvidradhiprabhṛtīn gadān| ayathopacayotsāhaścalasphigudarastanaḥ|| atisthūlaḥ smṛto yojyaṃ tatrānnaṃ mārutāpaham| madanaṃ triphalāmustāspatāhvāriṣṭavatsakam|| sapāṭhāragvadhaṃ pītamatibṛṃhaṇarogajit| tadvadvatsakaśamyākadevadāruniśādvayam|| samustapāṭhākhadiratriphalānimbagokṣuram| madanādīni cālepaḥ snānādiṣvapi yojayet|| hiṅgugomedakavyoṣakuṣṭhakrauñcāsthigokṣuram| elāvṛṣakaṣaḍgranthākharāśvopalabhedakam|| takreṇa dadhimaṇḍena pītaṃ kolarasena vā| mūtrakṛcchraṃ kṛmīn mehān sthūlatāṃ ca vyapohati|| kṛmighnatriphalātailasaktutryūṣaṇadīpyakaiḥ| lohodakāpluto manthaḥ śasto bṛṃhaṇarogiṇām|| yojyaṃ tathā yathāvyādhi svedāsṛksrāvaṇādyapi|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sāmpratamatilaṅghanotthān rogān sauṣadhānāha - - - - atikārśyaṃ bhramaḥ kāsastṛṣṇādhikyamarocakaḥ| snehāgninidrādṛkśrotraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bastihṛnmūrdhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ| pralāpordhvānilaglānicchardiparvāsthibhedanam||30||</seg> varcomūtragrahādyāśca jāyante'tivilaṅghanāt| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atikārśyādayo'tilaṅghanājjāyante| snehādīnāṃ kṣayaśabdena samāsaḥ, bastyādīnāṃ ca rujāśabdena| mūtragrahādyāścetyādyaśabdena nānāvidhānāṃ vātarogāṇāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atikārśyādīnāha-atikāRśyamiti, sneheti, sneheti, bastīti, pralāpeti, varcomūtreti| snehādīnāṃ navānāṃ kṣayaḥ| snehaḥ-snigdhatvam| bastyādīnāṃ saptānāṃ rujā|</ab>
          <ab type="mula">yadyapi kārśyākhyo'yaṃ mahān doṣaḥ, tathā~pi sthaulyamapekṣya vara eveti pratipādayannāha - - - - -----------------------------------------------| kārśyameva varaṃ sthaulyāt-------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra cātikārśyameva varamatisthaulyāditi vedyam, na kārśyamātraṃ sthaulyamātraṃ vā| yasmādatisthūlātikṛśāveva laṅghanabṛṃhaṇābhyāmupakramyāvatra vivakṣitau, na sthūlakṛśau sāmānyena|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sthaulyāt kārśyasya sukhasādhyatvamāha-kārśyameveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kārśyameva sthaulyāt kuto varam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| --------------------na hi sthūlasya bheṣajam||31||</seg> bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vā'lamatimedognivātajit| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāt sthūlasya bheṣajaṃ bṛṃhaṇaṃ nālaṃ-na samartham, na ca laṅghanaṃ samartham| yasmātsthūlasya bheṣajamatimedognivātajit| yanmedaḥkṣapaṇaṃ tadagnināśakṛdvātahṛcca| sthūlasya hi bṛṃhaṇena medo'titarāmupacīyate, laṅghanena ca medaḥkṣapaṇaṃ bhavati, kintvagnipavanāvasyopacīyate| yasmāt bṛṃhaṇaṃ-māṃsakṣīrādi, yacca laṅghanaṃ-kodravaśyāmākādi, tatpūrvasmāddhetoḥ sthūlasya na bheṣajam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sthaulyasya kṛcchrasādhyatve hetumāha-na hi sthūlasyeti| bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vā na sthūlasya bheṣajam| yatastasyātimedognivātajidbheṣajamalaṃ-samartham| laṅghanamatimedojit bhavati, na tvatyagnivātajit| bṛṃhaṇamatyagnivātajidbhavati, na tvatimedojit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| madhurasnigdhasauhityairyatsaukhyena ca naśyati||32||</seg> kraśimā sthavimā'tyantaviparītaniṣevaṇaiḥ| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat-yasmāt, kraśimā madhurasnigdhatṛptibhiḥ saukhyena-anāyāsena ca, naśyati-śāmyati, tasmātkārśyaṃ sthaulyādvaram| yataśca sthavimā-sthūlatvaṃ, atyantaviparītaniṣevaṇaiḥ śāmyati| atyantaṃ viparītāni ca tāni niṣevaṇāni cātyantaviparītaniṣevaṇāni taiḥ,-tiktakaṭukaṣāyaprāyaiḥ rūkṣairannapānauṣadhasevanairityarthaḥ| sthūlakṛśayośca yadi bṛṃhaṇasādyastulyo vyādhiḥ syāt, tārhi sthūlasyopakramavirodhāttathā sukhena na śāmyati yathā kṛśasya| laṅghanasādhyo'pi visūcikādiryādi caitayoḥ syāt, so'pi kṛśasya śīghramupaśamaṃ gacchati| sthūlasya tu viruddhopakramatvāt duḥkhena śāmyati| tathā hi-atra pradhānopakramaḥ svedaḥ, sa ca tāvanna ghaṭate| "na svedayedatisthūlam" (hṛ. sū. a. 17|21) iti niṣedhāt| athainaṃ laṅghayati tadā (saṅgrahe sū. a. 24) - "srotaḥsu medorudeṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran prajvalayatyagniṃ kṣutṛṣau stastato'dhikam| sthūlaṃ koṭaravaddṛddhau dahato'gnyanilau ca tau||" ityādi nyāyādvātasakhenāgninā vanasyevāsya mahati vyāpadutpadyate| atha bṛṃhaṇopakramaḥ kriyate'sya tadā''madoṣo vardheta| kṛśasya tvaviruddhopakramatvādvisūcikādiḥ sukhenopakramyaḥ| tasmātkārśyameva sthaulyādvaram| kraśimeti kṛśaśabdātpṛthvādipāṭhādimanic, raṛto halāderiti rephādeśaḥ| sthavimeti dṛḍhāderākṛtigaṇatvādimanijiti kecit| tasmiṃśca sati sthūladūreti yaṇādiparasya lopaḥ, ṛkārasya ca guṇaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kārśyasthaulyayorvarāvaratve hetvantaramāha-madhuretyādi, kraśimetyādi| madhurasnigdhānaṃ sauhityaiḥ, tṛsyabhyāsārthaṃ bahuvacanam| kraśimā-kārśyam| sthavimā-sthaulyam| sa cātyantaviparītaniṣevaṇairnaśyati| atyantaviparītāni-atyaglātirūkṣādīni, atiduḥkhaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha kṛśe kīdṛśaṃ bheṣajaṃ yojyam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| yojayeddhṛṃhaṇaṃ tatra sarvaṃ pānānnabheṣajam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-kṛśe, bṛṃhaṇaṃ sarvaṃ pānānnauṣadhaṃ yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kārśyasyauṣadhamāha-yojayediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">acintayā harṣaṇena dhruvaṃ santarpaṇena ca| svapnaprasaṅgācca kṛśo varāha iva puṣyati||34||</seg> <seg type="unit" n="35">na hi māṃsasamaṃ kiñcidanyaddehabṛhattvakṛt| māṃsādamāṃsaṃ māṃsena sambhṛtatvādviśeṣataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> acintayā-cetasaḥ śokakāryādyanākulatvena, tathā harṣaṇena-cittatuṣṭyā, tathā santarpaṇena-āhāraviśeṣādinā bṛṃhaṇena, tathā svapnaprasaṅgāt-atinidrāsevanena, kṛśaḥ puṣyati-sarvopacitadhātuḥ sampadyate| ka iva ? varāha eva,-śūkaro yathā| anyebhyaśca puṣṭihetubhyaḥ kṛśaviṣaye svapna eva pradhāna iti darśayituṃ varāho dṛṣṭāntatvenopanyasto granthakṛtā| tathā hi-varāhasya svapnamantareṇa na kaścittathāvidho'bhyavahārādirupalabhyate, yathā'sau puṣṭo'timeduro dṛśyate| atisthūlātikṛśayośca lakṣaṇaṃ muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 21|9) - "medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopaccayotsāho naro'tisthūla ucyate||" tathā (ca. sū. a. 21|14)- "śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasantataḥ| tvagasthiśeṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ||" iti| māṃsena samamaparaṃ dehabṛhattvakaraṃ na ca vidyate| sarvabṛhattvakarebhyo māṃsamatibṛṃhaṇamityarthaḥ| viśeṣeṇa māṃsādamāṃsaṃ dehabṛhattvakṛt| kutaḥ ? ityāha-māṃsena sambhṛtatvāt,-puṣṭattvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> acintādicatuṣṭayaṃ kārśyasya pradhānamauṣadhamityāha-acintayeti, svapnaprasaṅhgācceti| harṣaṇena-priyadarśanādinā| santarpaṇena-sauhityena| svapnaprasaṅgāt-nidrābhyāsāt| kārśyasya pradhānataramauṣadhamāha-na hītyādi| kārśayasya pradhānatamamauṣadhamāha-māṃsādetyādi| māṃsādānāṃ-māṃsāsevināṃ māṃsam, māṃsena sambhṛtatvāt-puṣṭatvāt, viśeṣeto dehabṛhattvakṛt ityanuṣaṅgaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.24)-"atikārśyena nāyāsavarṣaśītoṣnatṛṭkṣudhaḥ| tṛptihagulmārśovahnimandatāḥ| kṛśaṃ prāyaśca bādhante raktapittānilāmayāḥ| śuṣkasphigudaragrīvaḥ sthūlaparvā śirātataḥ| ucyate'tikṛśastatra prāgukto bṛṃhaṇo vidhiḥ|| aśvagandhā vidāryādyo vṛṣyāścauṣadhayo hitāḥ| laṅghanottheṣu rogeṣu śeṣeṣvapyupakalpayet|| yattadātve samarthaṃ syādyaccābhyāsena puṣṭaye| sadyaḥkṣīṇo yataḥ sadyobṛṃhaṇenopacīyate|| ciraṃ krameṇa ca kṣīṇastadabhyāsena tatra ca| bṛṃhaṇaṃ dehamātrāgnimalādīn vīkṣya yojayet|| kramānmāṃsarasāṃstalmāddakalāvaṇikān laghūn| vesavārīkṛtaistadvajjāṅgalaiśca kṛtākṛtān|| rasāṃstathā ca kṣīrādīṃstarpaṇāṃstarpaṇān punaḥ| yuñjyātkṛśānāṃ jvariṇāṃ kāsināṃ mūtrakṛcchriṇām|| tṛṣyatāmurdhvavātānāṃ mūḍhamārutavarcasām| samakṛṣṇāsitātailakṣaudrājyo hi satarpaṇaḥ|| manthastadvatsitākṣaudramadirāsaktuyojitaḥ| phāṇitaṃ saktavaḥ sarpairdadhimaṇḍo'mlakāñjikam|| tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṃ param| manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlikadāḍimaiḥ|| parūṣakaiḥ sāmalakaiḥ sadyastṛṣṇādirogajit| svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā|| sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">evaṃ vistareṇa sthūlakṛśayorupakramamuktvā samāsenāha - - - - guru cātarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe| yavagodhūmamubhayostadyogyāhitakalpanam||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadguru yaccāpatarpaṇaṃ, tatsamāsena sthūle hitaṃ mākṣikaśālūkādi| etāddhi raukṣyānmedaḥ kṣapayati, gauravācca śīghraṃ jarāṃ na gacchati| yadato viparītaṃ-laghu santarpaṇaṃ ca, tadatikṛśe hitaṃ śāliṣaṣṭikaiṇeyaśaśalāvakapiñjalādikam| atikṛśasya hyagnirapi kṛśo bhavati| tasmādyapi tasya gurvannapānauṣadhamupayujyate, tato'gnisādo'sya jāyate| tathā'sya laghu apatarpaṇamupayujyate, tadbhūyaḥ kārśyāyāsya syāt| tasmāllaghu santarpaṇaṃ ca yattatkṛśāya hitam| guru cetyatra caśabdāllaghu ca yadatarpaṇaṃ śyāmākakoradūṣādikaṃ, tathā'nyadapi yanna guru na ca laghu medoghnaṃ jāgaravyavāyavyāyāmacintādikaṃ, tacca sthūle hitamiti gamyate| ubhayoḥ-sthūlakṛśayoryavagodhūmaṃ hitam| kimbhūtaṃ yavayogadhūmam ? ityāha-tadyogyetyādi| tayoḥ-sthūlakṛśayoḥ, yogyā-ucitā, āhitā-kṛtā, kalpanā-saṃyogasaṃskārādinopayogo'pāyo vā, yasmin yavagodhūme, tadevam| yavāḥ sthūle hitāḥ, godhūmāḥ kṛśe, ityarthaḥ| 'hitayoge caturthī vaktavyā" ityasya prāyikatvāt sthūle hitamityatra na caturthī| anye'pi hyevaṃ prayogā dṛśyante| yathā rudraṭasya (kāvyālaṅkāre a. 5|14 ṭī.) - "sāmājā dhīmatāṃ hitam|" iti| tathā'syaiva (hṛ. sū. a. 6|29) - "vilepi grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā| vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sthaulyakārśyayoḥ saṅkṣepādauṣadhamāha-guru cātarpaṇamityādi, yavagodhūmamityādi| gurutve sati yadapatarpaṇaṃ tatsthūle hitam| laghutve sati yatsantarpaṇaṃ tatkṛśe hitam| yavāśca godhūmāśca yavagodhūmam| tadubhayoḥ sthūlakṛśayoḥ krameṇa hitam| tacca taducitakṛtakalpanam| yathā,-sthūle tailatakrādisiddhā bhakṣyāḥ kṛśe vrutakṣīrādisiddhāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 24) -"sthaulyakārśye prakṛtyā'pi syātāṃ tatrāpyayaṃ vidhiḥ| satatavyādhitatayā sadā yojyo vibhajya ca|| mātrādiyukte seveta yastu laṅghanabṛṃhaṇe| samadhātvagnideho'sau siṃhasaṃhanano bhavet|| dṛḍhendriyabalatvācca na dvandvairabhibhūyate|" iti|</ab>
          <ab type="mula">nanu, atīsārajvaragulmādīnāmanekarūpatvādanantā evopakramāḥ prāptāḥ| tatkathamuktam ? "upakramyasya hi dvitvāddhidhaivopakramo mataḥ| " iti| ata āha - - - - doṣagatyā'tiricyante grāhibhedyādibhedataḥ| upakramā na te dvitvādbhinnā api gadā iva|37| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dvividhopakramaṇīyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāṇāṃ-pṛthagrūpāṇāṃ saṃsargasannipātāditaratamabhedenā''nantyaṃ yātānāṃ yā gatiḥ, tathā teṣāmeva sthānavṛddhikṣayalakṣaṇā yā gatiḥ, tathā tiryagūrdhvādholakṣaṇā yā gatiḥ, tathā śākhākoṣṭhāsthisandhilakṣaṇā ca yā gatiḥ, tayā| atiricyante-bahavo bhavantyupakramāḥ| katham ? ityāha-grāhibhedyādibhedataḥ,-grāhī ca bhedī ca grāhibhedinau, tāvādī yeṣāṃ-rogānurodhānnānāvidhānāmupakramāṇāṃ, te grāhibhedyādayaḥ, teṣāṃ bhedo-viśeṣo, grāhibhedyādibhedaḥ, tasmāt| yadyapyatiricyante-anantāḥ sampadyante, tathā'pi dvitvāt-santarpaṇāpatarpaṇarūpāt, na te'tiricyante| santarpaṇarūpatvamapatarpaṇarūpatvaṃ vā varjayitvā na teṣāmupakramāṇāṃ rūpāntaraṃ sambhavatītyarthaḥ| kathamiva nātiricyante? ityāha-bhinnā api gadā iva| yathā,-vātādidoṣavaśānnānāvidhā api jvarādayo bṛṃhaṇalaṅghanasādhyatvaṃ [sāmatvaṃ nirāmatvaṃ vā ] nātivartante, yathopakramā apīti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dvividhopakramaṇīyādhyāyaścaturdaśaḥ samāptaḥ|| 14||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> "snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma" (ślo. 3) ityādinā sarvopakramāṇāṃ pṛthaktve'pyupakramadvaye'ntarbhāva uktaḥ| idānīṃ teṣāṃ pṛthaktvameva kutaḥ? ityata āha-doṣagatveti| doṣagatyā-ddoṣaśa(sa)raṇatvena, yathā yathā doṣā bhidyante tathā tathopakramā bhidyante| yathā,-atipravṛtte grāhī, apravṛtte bhedī, dāhe śītaḥ, śīte uṣṇaḥ, ityādi| pṛthaktve hetuścetpṛthaktvamevāstu, netyāha-na te dvitvāditi| dvitvāñcātiricyante-bṛṃhaṇatvaṃ laṅghanatvaṃ vā sāmānyaṃ na tyajanti| yathā,-nānāvidhā api gadāḥ sāmatvaṃ nirāmatvaṃ vā| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vdyupakramaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 14||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.1.15">
          <head>śodhanādigaṇasaṅgrahodhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvividhopakramaṇīyādhyāyādanantaraṃ śodhanādigaṇasaṅhgrahādhyāyārambhaḥ| yato doṣopakramaṇīye dvividhopakramaṇīye ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ | te ca madanamadhukādibheṣajāśrayāḥ, atastāni śodhanādyupayogīni sarvopakramādhikārīṇi sañjighṛkṣuradhyāyamimamārebhe-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yato doṣopakramaṇīye dvividhopakramaṇīye ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ, te ca madanamadhukādibheṣajāśrayāḥ, atastāni śodhanādyupayogīni sarvopakramādhikārīṇi sañjighṛkṣuradhyāyamimamārebhe - - - - athātaḥśodhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śodhanaṃ-śodhanarūpo dravyagaṇaḥ, ādiryeṣāṃ ta evam| ādi śabdena vātaharādigaṇaparigrahaḥ| teṣāṃ saṅgraho yasminnadhyāye sa śodhanādigaṇasaṅgrahaḥ, taṃ śodhanādigaṇasaṅgrahasaṃjñamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| gaṇaḥ-samūhaḥ| vikṣiptānāṃ padārthānāmekatra rāśīkaraṇaṃ-saṅgrahaḥ| tatra śodhanagaṇasya sarvadoṣavijayitvena prādhānyāt pūrvamupanyāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanādigaṇīmadhyāyaṃ vykhyātuṃ pratijānī-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śodhanaṃ caturvidham,- vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanadravyabhedena| tatrāpi vamanasyauṣadhagaṇaṃ tāvatpūrvaṃ vakti - - - - madanamadhukalambānimbabimbīviśālā- trapusakuṭajamūrvādevadālīkṛmighnam| viduladahanacitrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśrchardanāni||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madanaṃ-rāṭhaḥ| madhukaṃ-madhuyaṣṭikā| lambā-tumbī dīrghatiktā'lābusaṃjñā| nimbaḥ-picamandaḥ| bimbī-gohlā, oṣṭhopamaphalasaṃjñā| viśālā-indravāruṇī| trapusaṃ-tiktatrapusaṃ vredyam, tasya vamanayogyatvāt| kuṭajaṃ-vatsakam| mūrvā-pīluparṇī| devadālī-garāgarī| kṛmighnaṃ-viḍaṅgam| vidulo-jalavetasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrā-mūṣikaparṇī| kośavatyau-ghaṇṭālike, ekā dhāmārgavo dvitīyā rājakośātakī| karañjo-naktamālaḥ| kaṇā-kṛṣṇā| lavaṇaṃ-saindhavam| vacā-golomī| elā-truṭīḥ| sarṣapo-rakṣoghnaḥ| etāni madanādīni chardanāni-chardikarāṇi| "vasumuniviratiścenmālinī nau mayoḥ yaḥ|" atra ca madanaviśālātrapusakuṭajaviḍaṅgailāsarṣapāṇāṃ phalāni vamanakranti| madhukavidulacitrakadantīvacānāṃ tu mūlāni| rodhrasuvarṇakṣīrīkampillānāṃ tvacaḥ| śeṣāṇāṃ phalapatrapuṣpāṇi veditavyānīti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanādidravyagaṇaḥ| tatra vamanagaṇamāhamadanamadhuketyādi| madano-gelaḥ| madhukaṃ-yaṣṭīmadhu| lambākaṭutumbī| nimbaḥ-picumandaḥ| bimbī-kaṭutuṇḍikerī|viśālā-indravāruṇī| trapusaṃ-kaṭuvālukam| kuṭajo-vatsakaḥ| mūrvā-madhurasā| devadālī-jīmūtakaḥ| kṛmindhaṃ-viṅgagaṃ| tidulo-vetasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrācitrāḍikā kaṭupaṭolaphalaṃ patrakaṃ ca| kośavatyau-kaṭukośātakī rājakośātakī ca| karañjo-naktamālaḥ| kaṇāpippalī| lavaṇaṃ-saindhavam| vacā-ugrā| elā-truṭiḥ| sarṣapo-rakṣondhaḥ| chardanānīti vamanāni| bahuvacanaṃ guṇabahutvārtham| tena vamanādidravyāṇāṃ yasya kasyacit trikacatuṣkapañcakādeḥ prayojakatvam| uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 37/34|-"samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā| prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu||" iti| upalakṣaṇaṃ cedam| ata eva saṅgrahakāro'dhikamadhīte (sū. a. 14)- "madanajīmūtekṣvākukośātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi| kuṭajakarañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīhareṇupṛthvīkākustumbarīprapunnaṭānāṃ phalāni śāradāni ca hastiparṇyāḥ| kovidārakarbudārāriṣṭāśvvagandhānīpavidulabimbībandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpīsadpuṣpīvacācitrācitrakamṛgairvārukendravāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgeṣṭāmadhukamūrvāsatpaparṇasomavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyāyavāvīvṛścīvapunarnavāmahāsahākṣudrasahesakṣukāṇḍakatakapippalīmūlacavikānaladośīrahīberamūlāni| śālmalīśālmalukābhadraparṇyairāvaṇyupodakauddālakadhanvanarasāñjanarājādanopacitrāgopaśṛṅgāṭikāpicchāḥ| priyaṅgupuṣpam| tālīsapatram| haridrāśṛṅgaberakandau| madhūkadāruharidrāsārau| tagaraguḍūcīmadhuphāṇitakṣīrakṣāralavaṇāni ceti vamanopayogīni|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nikumbhakumbhatriphalāgavākṣī- srukśaṅkhinīnīlinitilvakāni| śamyākakampillakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nikumbho-dantī| kumbhaḥ-trivṛt| triphalā-varā| gavākṣī-viśālā, dvitīyendravāruṇī| sruk-guḍā| śaṅkhinī-yavatiktā| nīlinī-nīlapuṣpā, bhāravāhīsaṃjñā| tilvako-rodhraḥ| śamyākaḥ-karṇikāraḥ| kampillako-rañjanakaḥ| hemadugdhā-kanakakṣīrī| dugdhaṃ-kṣīram| mūtraṃ-prasiddham| nikumbhādīnyetāni virecanāni| upajātirvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanagaṇamāha-nikuṃbhakumbheti| nikumbhodantī| kumbhaḥ-trivṛt| triphalā-prasiddhā| gavākṣī-śvetapuṣpendravāruṇī| snuk-snuhī| śaṅkinīsaddaśāśvetapuṣpā| nīlinī-kālāñjanikā| nilvako-rodhraḥ| śamyākaḥ-āragvadhaḥ| kampillo-raktāṅgaḥ| hemadugdā-hemāvatī kaṅkuṣṭhaprakṛtiḥ| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "trivṛcchyāmādantīdravantīśaṅkhinīsatpalājagandhājaśṛṅgīvacāgavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhvasvapañcamūlavṛścīvapunarnavāpalaṅkaṣāvāstukaśākasālamūlāni| tilvakaramyakakampillakapāṭalītvacaḥ| triphalapīlupriyālabakulabadarakarkandhukāsmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakakṣīrakodakīryāviṭuṅgapūgapañcaḥṅgulaphalāni, caturaṅgulaphalapatrāṇi| pūtīkatvakphalapatrāṇi| pūtikatvakphalapatrāṇi| mahāvṛkṣasatpaparṇajyotiṣmatīkṣīrāṇi| kṣīramastumadyadhānyāmlūtrāṇi ceti virecanopayogīni| kośātakīdevadālīsapalākārapellikāsvarasā arkakṣīramuṣṇodakaṃ cetyubhayātmakāni|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">madanakuṭajakuṣṭhadevadālī- madhukavacādaśamūladārurāsnāḥ| yavamiśikṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madanaṃ-madanaphalam| kuṭajaṃ-vatsakatvak| kuṣṭhaṃ-gadanāma| dāru-devadāruḥ| rāsnā-yuktarasā| miśiḥ-śatapuṣpā| kṛtavedhanaṃ-dhāmārgavaḥ| kulatthāḥ-prasiddhāḥ| etāni nirūhaṇāni-nirūhaṇasādhanāni| "bhavati jagati nau tataḥ parau ryau najasahitairjaragaiśca puṣpitāgrā|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhagaṇamāha-madanetyādi| kuṣṭhaṃ-pākalam| daśamūlaṃ-mahadrhasve pañcamūle| dāru-devadāru| rāstrā-prasiddhā| yavaḥ-tīkṣṇaśūkaḥ| miśiḥ-śatapuṣpā| kṛtavedhanaṃ-kaṭukośātakī| kulatthaḥ-śimbīdhānyaviśeṣaḥ| madhu-mākṣikam| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "bastiṣu tu teṣu teṣvavasthāntareṣu yānyupayujyante dravyāṇi, tānyasaṅkhayeyatvānnopadiśyante| rasaskandhebhya eva yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ ca vibhajet| sarveṣu prāyo madanakuṭajajīmūtakekṣvākukotrivṛdvacāyaṣṭyādvakuṣṭharāsnāpunarnavākaṭatṛṇamūlāni, saraladevadāruhapuṣahiṅgurasāñjanadayoṣapatrailāmṛtāyavakolakulatyā guḍalavaṇamastudhānyāmlamūtrasnahakṣīrakṣaudrāṇi ceti||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vellāpāmārgavyoṣadārvīsurālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca| sāro mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣyaśailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayantyuttamāṅgam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vellaṃ-viḍaṅgam| apāmārgaḥ-pratyukpuṣpī| vyoṣaṃ-trikaṭukam| dārvī-pītadruḥ| surālā-śreṣṭhasarjarasaḥ| śairīśaṃ-śirīṣabījam| bārhataṃ-bṛhatībījam| śaigravaṃ-śigrubījam| sāro mādhūko-madhūkapuṣpasāraḥ| saindhavaṃ-sindhūttham| tārkṣyaśailaṃ-śuṣkarasāñjanam| truṭyau-sūkṣmailā sthūlailā ca| pṛthvīkā-hiṅgupatrī| etānyuttamāṅgaṃ śodhayanti,- mūrdhavirecanānītyarthaḥ| "mau yau pañcāśvairvaiśvadevīti nāmnā|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāvanagaṇamāha-vellāpāmārgeti| surālāśreṣṭhaḥ sarjarasaḥ| śiriṣabṛhatīśigraṇāṃ bījam| madhukasyasāraḥ| tārkṣyaśailaṃ-rasāñjanam| truṭyau-elādvayam| pṛṣvīkā-bāṣpikā| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣabilvājājyajanodāvārtākapūthvīkailāhareṇuphalāni| tālīsatamatarkārīharītakavargapatrāṇi| sarṣapaphalapatrāṇi| śigruphalapatratvajaḥ| haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi| ativiṣākandā| kuṣṭhathacābhārṅīśvetākiṇihīnāgantījyotiṣmatīgavākṣīvayasyāvṛścikālībimbīkarañjamūlāni| arkālarkapuṣpamūlāni| rodhramadanasatpaparṇanimbīkarañjamūlāni| muraṅgīmātuluṅgīlavaṅgāppuṣpaṇi| agurusuradārusaralaśalukījiṅgiṇyaśanarasāñjanahiṅgulākṣāniryāsāḥ| śālatālamadhūkadārvīsārāḥ| tejasvinīmeṣaśṛṅgīvarāṅgedībṛhatīdvayatvacaḥ| rājādatamajjā|kṣaudralavaṇamadyāni, gavādiśakṛnmūtrapittāni, evavudhāni cendriyopaśamanīyānyanyānyapi| tathā snehāḥ kṣīraṃ raktaṃ māṃsaraso dhānyarasastoyamiti śirovirecanopayogīni| madhukapadmakamañjiṣṭhāsārivāmustā punnāganāgakeśarailavālukasuvarṇatvaktmālapatrapṛthvīkāhareṇulākṣāśatapuṣpāśalukīśakarādamanakramakbakanpyagrodhodumbaṃrāśvatścaplakṣarodhratvakpadmotpalāni sarvagandhadgamyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāniprāyogikadhūmopayogīni| aguruguliśallakīśaileyakanaladahrīverareṇūśīramustadhyāmakavarāṅgaśrīveṣṭakasyauṇeyakaparipelaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnaihidhūmopayogīni| śirovireladravyāṇi gandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni prāyogikadhūmopayogīni| agurugugguliśallakīśaileyakanaladahnīvereṇūśīramustadhyāmakārāṅgaścīveṣṭakasyauṇeyakaparilaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnehamadhūcchiṣṭabilvaphalamajjatilayavamāṣakuṅkurāni medomajjavasāsarpīṣi ca snaihikadhūmopayogīni| śirovirekadravyāṇi gandhadravyāṇi ca tīkṣṇani manohvā haritālaṃ ceti tīkṣṇadhūmopayogīni|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhadradāru nataṃ kuṣṭhaṃ daśamūlaṃ balādvayam| vāyuṃ vīratarādiśca vidāryādiśca nāśayet||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhadrādāru-kilimam| nataṃ-tagaram| kuṣṭhaṃ-gadaḥ| daśamūlaṃ=dvipañcamūlam| balādvayaṃ-balā'tibalā ca| etāni bhadradārvādīni, ca-aparaṃ, vakṣyamāṇo vīratarādirvidāryādiśca gaṇo vāyuṃ nāśayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātandhagaṇamāha-bhadradāru natamisyādi| bhadradāru-devadāru| nataṃ-tagaram| vīratarādividāryādī-vakṣyagāṇau gaśrau| tayoryāni punaruktāni tāni dviguṇaṃ yojyāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātialārtagalakacchurābāṅkīkakuberākṣivatsādanyarkālarkakiṃśukakatakabhārṅgīkārpāsīvṛścikātstrīpattūraprabhṛtīni vidāryādirvarvakṣyamāṣagaṇo vīrasarādistṛṇālyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni ceti vāaśamanāni||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dūrvā'nantā nimbavāsā''tmaguptā gundrā'bhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ| nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ sārivādiśca pittam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dūrvā-śādvalam| anantā-yavāsakaḥ| nimbaḥ-prasiddhaḥ| vāsā-āṭarūṣakaḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ| gundrā-padaerakaḥ| abhīruḥ-śatāvarī| śītapākī-śikhaṇḍikā kākaṇantikābhedaḥ| priyaṅguḥ-śyāmā| eṣa dūrvādirgaṇaḥ, tathā vakṣyamāṇo nyagrodhādiḥ padmakādiśca gaṇaḥ, tathā śāliparṇīpṛśniparṇyau, tathā padmaṃ-jalajam, vanyaṃ-kuṭannaṭam, tathā sāvādiśca gaṇaḥ, ete pittaṃ nāśayanti| "mtau tau gau cecchālinī vedalokeḥ|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittandhagaṇamāha-dūrvetyādi| anantā-durālabhā| gundrā-erakā śītapākī-guñjā|sthire dve-śāliparṇī dayo-vakṣyamāṇā gaṇāṃḥ| atrāpi punaruktāni dviguṇāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "dūrvānantāmocarasamañjiṣṭhāparipelavakālākālīyakakadalīkandalīpayasyātmagutpānārukelakharjūradrākṣāvidārībadarībalānāgabalānāgabalānāgapuṣpāśatāvarīśīyapākyodanapākīdhavanvanasyandanakhadirakadarapriyālatālaśāasarjatiniśāśvakarṇagundrāvānīrapadmāpadmakapadmabījamṛṇālakumudanali nasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatraśevālaka~hnārotpalakākolyutpalikāśālūkaśṛṅgāṭakakaserukakrauñcādanaprabhṛtīni śītavīryāṇi| sārivādiḥ padmakādiḥ paṭoādirnyagrodhādirdāhaharomahākaṣāyaratṛṇapañcamūlaṃ ceti pittaśamanāni||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āragvadhādirarkādirmuṣkakādyo'sanādikaḥ| surasādiḥ samustādirvatsakādirbalāsajit||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āragvadhādyādayo gaṇāḥ saptaite balāsaṃ-śleṣmaṇaṃ jayanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmandhagaṇamāha-āragvadhādiriti| ete satpagaṇā vakṣyamāṇāḥ| atāpi punaktāni dviguṇāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsneṅgrudīsātalasumanaḥkākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhṛtīnyāragvādhādirasanādirarkādiḥ surasādirmuṣkakādirvatsakādirmustādiḥ śītandho mahākaṣāyo vallīkaṇṭakapañcamūle ceti śleṣmapraśamanānīti||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">jīvanti kākolyau mede dve mudgamāṣaparṇyau ca| ṝṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādirgaṇo jīvanīyasaṃjñaḥ| udāharaṇamātraṃ cedam| dhīmatā svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇaguṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍavidārikandādiṣu (ṣvapi) tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayituṃ yuktamiti| jīvantī-jīvavarddhanī| kākolyau dve-ekā kākolī kevaḍīsaṃjñā, anyā kṣīrakākolī payasvinīsaṃjñā| dve mede-ekā medā maṇicchidrāsaṃjñā, anyā mahāmedā vṛkṣaruhāsaṃjñā| mudgaparṇyādīnāṃ nāmāni prāguktānīti| "hyantāntarādigurubhiḥ sodadhilaiḥ saptabhirgaṇairguruṇā| āryārdhe nātrāyuji jaḥ ṣaṣṭho'yaṃ nalaghukau vā|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha mahākaśāyāḥ| tatra jīvanīyagaṇamāhajīvantītyādi| saṅgrahe tu (sū. a. 14) - "ānamtyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ| yetu sutarāṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaśāyāḥ| ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te jīvanīyādisaṃjñāḥ| pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā vakṣyante| tatpratipatyartham| śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svādusnigdhaśītādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān dunānānālocya kṣīrekṣukṣaudradrākṣākṣoḍavidārikandādiṣvapi tadguṇeṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum| yathoktānusaraṇameva śreyo mandabuddheriti| vyāstāśca te catvāri śatāni pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva| yadyapi ca tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kāṣāyeṣu, tathā'pi nasaṃjñāvirodhaḥ| ekasyāpi bahukāryanirvanāt| tatralavaṇavarjyāḥ pañca rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā ityucyante, tadyonitvāt| lavaṇe tu niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ, pṛthadupayogopakārarahitatvācca nairarthakyamiti| bhavanti cātra| jīvantī kākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca| kraṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyāākhyaḥ|| 1|| vāṭhyā balā payasyā kākolyāvṛṣabhavājigandhe ca| kṣīriṇirājakṣavake bhāradvājī ca bṛhaṇīyo'yam|| 2|| vāṭhyā-atibalā| payasyā-kraṣyagandhā, vidārī kṣīravidārī [ vā ]| kṣīriṇī-śrīparṇī| rājakṣavakaṃ-digdhikā| bhāradvājī-vanakārpāsī| haimavatī viribilvaṃ mustā kuṣṭhaṃ vacā haridre ca| citrakakaṭukātiviṣā vargo'yaṃ lekhanīyākhyaḥ|| 3|| haimavatī-śvevatī-śvetavacā| arkairaṇḍau citrā citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralāḥ| hemakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhedanīyāni|| 4|| citrā-dantī| saralā-trivṛt| vahnimukhī-lāṅgalī| madhumadhukapṛśrniparṇīkaṭphalarodhrapriyaṅgudhātakyaḥ| ambaṣṭhakī samaṅgā mocarasaśceti sandhānam|| 5|| ambaśṭhakī-mācikā| huṅgumaricāmlavetasadīpyakabhallātakāsthisaṃyogāt| vargaḥ sapañcakolo nidriṣṭo dipanīyo'yam|| 6|| endryatirasā payasyā kraṣyaproktāsthirā balā'tibalā| iti balyo daśako'yaṃ hayagandhā rohiṇī kraṣabhī|| 7|| aindrī-indravāruṇī| atirasā-mūrvā| kraṣyaprokta-śatāvarī| rohiṇī-śrīparṇī| kraṣamīkapikacchūḥ| candanatuṅgapayasyāsitālatāmachukapadmokoṣīram| varṇyo gaṇo'yamidito mañciṣṭhāsārivāsahitaḥ|| 8|| tuṅgakiñjalkam| sitā-śveradūrvā| latā-priyaṅguḥ| haṃsapadībṛhatīdvayamṛdvīkāsārivekṣumūlāni| kaiḍaryamadhukakṛṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajananāni|| 9|| kaiḍaryaḥ-kaṭphalaḥ| vṛkṣāmlabadaradāḍisāmlavetasaṃ vargam|| 10|| kuvalaṃ-kolam| nāgaracavikācitrakaciḍaṅgamūrvāmṛtāvacāmistāḥ| sahapippalīpaṭolāstṛtpindho'yaṃ gaṇaḥ prathitaḥ|| 11|| kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ| anvayavāsaṃ pathyā dāruharidrā gaṇo'rśondhaḥ|| 12|| svadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsatpaparṇakaravīrāḥ| kuṣṭhandhāścaturaṅgulaviḍaṅgajāīpravālāśca|| 13|| naladakṛtamālacandanasarṣapadhananimbakuṭajamadhukāni| kaṇḍūṃ dāruharidrā sanaktamālāni nindhānti|| 14|| naladaṃmāṃsī| kṛtamālaḥ-āragvadhaḥ| akṣīvamaricakembukaviḍaṅgakāṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ| ndhanti kṛmīn śvadaṃṣṭrāvṛṣākhuparṇyastathā na cirāt|| 15|| akṣīvaḥ-śigruḥ| kāṇḍīraḥ-ugrkāṇḍaḥ| mañjiṣṭhāśleṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālinyaḥ| sailācandanakatakāḥ sasinduvārā viṣaṃ śranti|| 16|| suvāhā-gandhanākulī| pālindī-trivṛtā| śālikṛjñakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhekṣubālikekśūṇām| tadvadgundrorakaṭayormūlamalaṃ stanyajamanāya|| 17|| ikṣubālikā-hvasvekṣuḥ| pāṭhānāgarasuratarughanāmṛtāsārivendrayavamūrvāḥ| kaṭukākirātatiktaṃ vargo'yaṃ stanyaśuddhikaraḥ|| 18|| medākākolīdrayavṛkṣaruhājīvakarhabhakuliṅgāḥ| śukrajanano gaṇo'yaṃ sahajanilāśūrpaparṇībhiḥ|| 19|| kuliṅgā-karkaṭaśṛṅgī| jaṭilā-utraṭhā| kuṣṭailavālukakṭphalakāṇḍekṣusamumraphenakośīraiḥ| vasukekṣivakśurakaīḥ śukraṃ śudhyetsakadambaniryāsaiḥ||20||</seg> kāṇḍekṣuḥkāśaḥ| vasukaḥ-buktaḥ| ikṣurakaḥ-kokilākṣaḥ| drākṣākākolīdvayamadhuparṇīmahukajīvakavidāryaḥ| snehopagāḥ samedājīvantīśāliparṇīkāḥ|| 21|| saubhāñjanakapunarnavavṛścīvakulatthamāṣabadarāṇi| svedopagāni vidyātsayavatilārkorubūkāṇi|| 22|| lājāmlabadaradāḍimayavaśaṣṭikamātuluṅgasvyāni| jambāmrapallavāni ca daminigrahaṇāni mṛstrā ca|| 23|| nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ| mīnimbadhanapaṭolīkustumbaryastṛṣaṃ ndhanti|| 24|| bṛhatīdvayavṛkṣaruṭāplaṣkaramūlāmayākaṇāśṛṅgyaḥ| hidhmāṃ nindhanti śaṭhī durālamā badarabījaṃ ca|| 24|| śyāmā'vantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmokeśaraṃ rodhram| dhātakikusumasamaṅgā mocerasāmrāsthibiṅgahapām|| 26|| syāmā-priyaṅgu| anantā-dhanvayāsakaḥ| padmā-padmacāriṇī| jambūśallakimadhukaṃnīlotpalakacchurātilatryāhvam| bhṛṣṭā ca mṛt payasyā saśālmalī vuṅgirajanāni|| 27|| kacchurā-dhanvayāsakaḥ| śryahvaḥ- śrīveṣṭakaḥ| jagbvamrodumvaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam| mallātasomavalkaṃ mūtragrahaṇāya nirdiṣṭam|| 28|| ka,alamalimakumudamadhukasaugandhikadhātakīlatākusumam| mūtraṃ nayati virāgaṃ sotpalaśatapatrapiṇḍarīkaṃ ca|| 29|| madhukadhātakīlatākusumemyo'nyāni padmāni| latā-priyaṅgu| kamalaṃ-mrivarṇam, nalinaṃ-raktam, śatapatraṃ-nīlam, puṇḍarīkaṃ-śvetam, tāni divā vikasanti| kumudaṃ-śvetam, satpalaṃ-nīlam, te ca rātrau| saugandhikaṃ sandhyāyām| sṛkṣātalīśvaṃdadrādrabhautkaṭacasukavaśirakuśakāśāḥ| mūtraṃ virecareyeyurgundrā pāśāṇamedaśca|| 30|| vaśiraḥ-karipippalī| ndrāhyānmalakapunarnabavṛdurālabhābhayākṛṣṇāḥ| kāsaṃ ndhani saśaṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca|| 31|| caṇḍāmlavetasaśaṭhītāmalīsurasahiṅgujīvantyaḥ| puṣkaramūlailāguru vargo'yaṃ śvāsaśamanāya|| 32|| drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāsutāpalāḥ|| triphalā veti gaṇo'yaṃ jvarasaṃśamanāya nirdiṣṭaḥ|| 33|| dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikekṣubadarāṇi| amakāśanani vidyāddākṣākharjūrasahitāni|| 34|| padmakalājośīraṃ madhutpalasārivāsitodīcyam| kāśmaryaphalaṃ svandranameṣa gaṇo dāhahā proktaḥ|| 35|| natanāgarāguruvanādhānyakasūtīkapimpalīvyādhyaḥ| śītaṃ śamayantyacirācchthotākaḥ sāgnimanthaśca|| 36|| bhūtīkaṃ-kaṭtṛṇam| tindukapiyālabījakasaptacchadakhadarabadarāṇi| ahimāravāālikagau kakubhaścodardaśamanāni|| 37|| kākolyelā sevyaṃ nidrigdhike śāḷipṛśrniparṇyau ca| ndhantyaṅgamardamacirāstandanamadhukorubūkaṃ ca|| 38|| dīpyakāmaricājājīgaṇḍīraṃ sālagandhamatha śūlam| śamayati sapañjakolaṃ, śophaṃ daśam slamādyaṃ ca|| 39|| 40|| madhumadhikalājagairikaphalinīmocarasamṛtkāpālāni| saṃsthāpayanti ridhiraṃ rudhiraṃ ca śarkaraṃ rodhram|| 41|| mṛtkapālaṃ-karparam| rudhiraṃ-kuṅkumam| śailailāvālukaṭphalamocarasāśokapadmakaśirīṣam| sthāpayati vedanāmatha sahatuṅgakadambavidulaṃ ca|| 42|| vidulo-vetasaḥ| kaiḍaryahiṅgucorakapaṅkaṣāśokarohiṇivayaḥsthāḥ| pūtyarimedo jaṭilāgolomivacāśca saṃjñādāḥ|| 43|| palaṅkaṣā-gugguluḥ| aśokarohiṇī-kaṭukā| vayaḥsthā-harītakī| pūyarimedo-durgandho'himārakaḥ| jaṭilā-māṃsī| dūrvā| aindrī dūrvā'modhā viṣvaksenā'vyāthā śivā'riṣṭā| brāhyī savāṭhyapuṣpī-atibalā| śatavīryā-śatavarī| amṛtā pathyā dhātrī jīvantī śreyasī sthirā yuktā| maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ|| 45|| śreyasī-pāṭhā| yuktā-rāsnā| iti nānāvidhavyādhividhātārthamudāhṛtāḥ| yogā rogāturavaśāt kalpayetān yathāyatham||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vidāripañcāṅgulavṛścikālī- vṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ| kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vidāryādirayaṃ hṛdyo brūṃhaṇo vātapittahā| śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo gaṇaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidārī-vṛṣyakandā| pañcāṅgulaḥ-eraṇḍaḥ| vṛścikālī-uṣṭradhūmakā meṣaśṛuṅgī vā| vṛścīvaḥ-kṣudravarṣābhūḥ| devāhvayaḥ-suradāru| [devādvayeti pāṭhe ekā sahadevā dvitīyā viśvadevā ceti devādvayam| ] śūrparṇyau-mudgaparṇī māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanetyādi| "abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam| jīvanākhyam" (hṛ. sū. a. 6|170) iti jīvanasaṃjñaṃ pañcamūlam| bṛhatī kaṇṭakārikā śāliparṇī pṛśniparṇī gokṣurakamiti hrasvasaṃjñaṃ pañcamūlam| gopasutā-sārivā| tripādi-haṃsapādī kīṭamārikākhyā| eṣa vidāryādigaṇo bṛṃhaṇo vātapittaghnaḥ śoṣādiharaśca| upajātirvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athavidāryādiprabhṛtayaḥ| tatra vidāryādigaṇamāha-vidārīti| vṛścikālī-vṛścikālī-vṛścikapatrā| vṛścivaḥ-punarnavā| devādvayaṃ-sahadevā viśvadevā ca| śūrpaparṇyau-mudraparṇī māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanaṃ hasvaṃ ca pañcamūlaṃ-prāguktam| dopasutā-sārivā| tropādī-haṃsapādī| ayaṃ vidāryādigaṇo hṛdyarvādiguṇaḥ| śoṣo-rājayakṣmā| ūrdhvaḥ-udavartaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam| yaṣṭī parūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sārivā-kṛṣṇavallī| uśīraṃ-vīrataru (ram)| kāśmaryaḥ-sarvatobhadrā| madhūko-guḍapuṣpakaḥ| śiśiradvayaṃ-ekaṃ sitacandanaṃ malayajasaṃjñamanyadraktacandanasaṃjñam| yaṣṭī-klītakasaṃjñam| parūṣakaṃ-mṛduphalam| sārivādirayaṃ dāhādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sārivādigaṇamāha-sāriveti| śiśiradvayaṃ śvetapītacandane|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">padmakapuṇḍrau vṛddhitugardydhaḥ śṛṅgyamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ| stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanajīvanabṛṃhaṇavṛṣyāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> padmakaṃ-hemapadmam| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| vṛddhiḥ-mahāśrāvaṇī| tugā-tugākṣīrī| ṛddhiḥ-śrāvaṇī| śṛuṅgī-kulīraśṛuṅgī| amṛtā-chinnaruhā| daśa jīvanasaṃjñāḥ-jīvantyādigaṇoktāḥ| ete padmakādayaḥ stanyahetavaḥ, tathā vātapittaṃ ghnanti, tathā prīṇanādiguṇayuktāḥ| "aṣṭābhyo bhadgau yojyāvupacitrā|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> padmakādigaṇamāha-padmakapuṇdrāviti| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| tugā-vaṃśarocanā| śṛuṅgī-karkaṭaśṛṅgī| amṛtā-guḍūcī| jīvanasaṃjñā daśa-jīvanīyo gaṇaḥ| īraṇo-vāyuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam| rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purūṣako-mṛduphalo dhanvanacchadaḥ| varā-śreṣṭhā| drākṣā-madhuphalā| kaṭphalaṃ-rohiṇī somavalkaḥ| katakaphalaṃ-vāriprasādanam| rājāhvaṃ-kaRṇikāram| dāḍimaṃ-śukeṣṭam| śākaṃ-kharacchadavṛkṣaviśeṣaḥ| parūṣakādireṣa tṛḍāmayādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> parūṣādigaṇamāha-parūṣakamityādi| vasatriphalā| rājāhvaṃ-rājādanam| śākaṃ-śākavṛkṣaphalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam| sailāmadhukanāgāhvaṃ viṣāntardāhapittanut||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> añjanaṃ dvidhā,-ekaṃ srotoñjanaṃ yāmunasaṃjñamaparaṃ sauvīraṃ netrabhūṣaṇākhyam| phalinī-priyaṅguḥ| māṃsī-kṛṣṇajaṭā| padmaṃ-puṣkaram| utpalaṃ-śaśipriyam| rasāñjanaṃ-tārkṣyaśailam| elā-bahulā| madhukaṃ-madhuyaṣṭī| nāgāhvaṃ-nāgakesaram| eṣo'ñjanādirviṣādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> añjanādigaṇamāha-añjanamityādi| añjanaṃstrotoñjanam| saolā-sūkṣmailā,saśabda īṣadvācī| nāmāhvaṃnāgakesaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam| nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamimarocakaṃ kāmalām||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolaṃ-pāṇḍuphalam| kaṭurohiṇī-kaṭukā| candanaṃ-gandhasāram| madhusravo-muraṅgī| guḍūcī-chinnaruhā| pāṭhā-ambaṣṭhā| etairdravyairyuktametat paṭolādikaṃ kaphādīn nihanti| "mātrāsamakaṃ navamo lgāntam (mo lagontyaḥ) " (vṛttaratnākare a. 2|32)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paṭolādigaṇamāha-paṭoletyādi| madhustravāmūrvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam| pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍūcī-chinnodbhavā| padmako-marudbhavaḥ| ariṣṭo-nimbaḥ| dhānakā-dhānyakam| raktacandanaṃ-raktakāṣṭham| eṣa guḍūcyādiḥ pittādīn hanti, [agnikaraśca ]|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> guḍūcyādigaṇamāha-guḍūcītyādi| ariṣṭonimbaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āragvadhendrayavapāṭalikākatiktā- nimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ| bhūnimbasairyakrapatolakarañjayugma- saptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān| kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āragvadhaḥ-śamyākaḥ| indrayavāḥ-kaliṅgakāḥ| pāṭaliḥ-vasantadūtī| kākapiktā-śārṅgeṣṭā| nimbaḥ-pāribhadrakaḥ| amṛtā-guḍūcī| madhurasā-mūrvā| sruvavṛkṣo-vikaṅkataḥ, [kaṇṭakīvṛkṣaḥ kaṇṭakāriketi prasiddhaḥ ]| pāṭhā-ambaṣṭhā| bhūnimbaḥ-kairātaḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| paṭolaṃ-karkaśacchadam| karañjayugmaṃ-ekaḥ pūtikakarañjaściribilvākhyo'paro naktamālākhyaḥ| saptacchadaḥ-ayugmacchadaḥ| agniḥ-citrakaḥ| suṣavī-kāravī, pānīyavallīsaṃjñā| phalaṃ-madanaphalam| bāṇaḥ-sahacaraḥ| ghoṇṭā-pūgaviśeṣaḥ| ayamāragvadhādiścchardyādīnnihanti| [medodarān viśodhayati-parākaroti| ] vasantatilakāvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ārabadhādigaṇamāha-ārambadhetyādi| kākatiktā-karañjikā- struvavṛkṣo-vikaṅkataḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| [ suṣavī-kāravellukam| phalaṃ-madanaphalam| vāṇo-vīlasahacaraḥ| ] ghoṇṭā-badarī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśipāmeṣaśṛṅgyaḥ| trihimatalapalāśā joṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāpakarṇāśvakarṇāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">asanādirvijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn| pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca medodoṣanibarhaṇaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asanaḥ-pītaśālākhyaḥ| tiniśaḥ-syandanasaṃjñaḥ| bhūrjo-bahupuṭākhyaḥ| śvetavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| khadiro-gāyatrī| kadaraḥ-khadirākṛtiḥ śvetasāraḥ| bhaṇḍī-śirīṣaḥ| śiṃśipā-maṇḍalapatrikā| meṣaśṛṅgī-ajaśṛṅgī| trihimaṃ-candanatrayam, malayajaraktacandanadāruharidrābhedena| talaḥ-tālaḥ| palāśaḥ-kiṃśukaḥ| joṅgakaḥ-agurusaṃjñaḥ| śākaṃ-varadāru| śālo-rasaniryāsākhyaḥ| kramukaḥ-pūgam| dhavaḥ-śakaṭākhyaḥ| kaliṅgāḥ-śakrayavāḥ| chāgakarṇo-bastakarṇaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| ayamasanādiḥ śvitrādīn vijayate-śamayati| vijayata iti "viparābhyāṃ jeḥ" ityātmanepadam| tathā, medodoṣaṃ nibarhati-parākaroti| mālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asanādigaṇamāha-asanetyādi| śvetavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| kadaraḥ-śvetakhadiraḥ| bhaṇḍī-śirīṣaḥ| trihimaṃ-candanatrayam| talaḥ-tālavṛkṣaḥ| joṅgakaḥ-aguru| kramukaḥ-indrayavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">varuṇasairyakayugmaśatāvarī- dahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ| dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati| āḍhyavātaṃ śiraḥśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varuṇaḥ-tamālaḥ| sairyakayugmaṃ-sahacaradvayam, eko raktapuṣpaḥ kuravakākhyo'nyaḥ pītapuṣpaḥ kuraṇṭakākhyaḥ| śatāvarī-varī| dahano-vahniḥ| moraṭo-mūrvā| bilvaḥ-pūtivātaḥ| viṣāṇikā-ajaśṛṅgī| dvibṛhatyau-kaṇṭakārikāmahoṭikākhye| dvikarañjaḥ-karañjadvayaṃ prāguktam| tarkārī harītakī ceti-jayādvayam| bahalapallavaḥ-śobhāñjanaḥ| darbhaḥ-kuśaḥ| rujākaro-hintālaḥ| varuṇādirayaṃ kaphādīn hanti| "drutavilambitamāhanabhau bharau" (vṛttaratnākare a. 3|49)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varuṇādigaṇamāha-varuṇetyādi|moraṭaḥ-kṣīramūrvā| viṣāṇikā-meṣaśūṅgī| jayadvayaṃ-tarkārīdvayam| bahalapallavaḥ-śigruḥ| āḍhyavātaṃ-ūrustambham| āntaraṃ gulmaṃ vidgadhiṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam| saśilājatu kṛcchrāśmagulmamedaḥkaphāpaham||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūṣako-vṛṣakaḥ, kallara iti prasiddhaḥ| tutthakaṃ-kharparaṃ kiṭihāparasaṃjñam| hiṅgu-rāmaṭham| kāsīsadvayaṃ-ekaṃ pāṃśudhātusaṃjñamaparaṃ puṣpakāsīsākhyam| saindhavaṃ-māṇimantham| śilājatu-śilājam| ūṣakādirayaṃ mūtrakṛcchrādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūṣakādigaṇamāha-ūṣaka ityādi| ūṣakaḥ-kṣāramṛttikā| kṛcchraṃ-mūtrakṛcchram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vellantarāraṇikabūkavṛṣāśmabheda- gokaṇṭaketkaṭasahācarabāṇakāśāḥ| vṛkṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrā- bhallūkamoraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vargo vīratarādyo'yaṃ hanti vātakṛtān gadān| aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāharaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vellantaro-vīratara uśīrākhyaḥ| araṇikaḥ-agnimanthaḥ| būkaḥ-īśvaramallikā| vṛṣaḥ-āṭarūṣakaḥ| aśmabhedaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| gokaṇṭako-gokṣurakaḥ| itkaṭā-sūkṣmapatrikā dīrghalohitayaṣṭikā kāṇḍaviśeṣaḥ, 'ikaḍi' iti loke| sahācaraḥ-sahacaraḥ| bāṇo-nīlapuṣpaḥ sairyakaḥ| kāśaḥ-śvetacāmarakaḥ| vṛkṣādanī-kāmavṛkṣakaḥ| nalo-mṛtyupuṣpākhyaḥ| kuśadvayaṃ-sthūlasūkṣmabhedena darbhadvayam| guṇṭho-vṛttatṛṇaḥ, kudaguṇṭhikāparasaṃjñaḥ| gundrā-padaerakaḥ| bhallūkaḥ-śyonākaḥ| moraṭaḥ-kṣīramoraṭaḥ| kuraṇṭaḥ-sitivārakaḥ| karambhaḥ-uttamāraṇiḥ| pārthā-suvarcalā| eṣa vīratarādirvargo-gaṇo, vātajān rogān hanti| tathā, aśmaryādiharaḥ| vasantatilakāvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vīratarādigaṇamāha-vellantaretyādi| araṇikaḥ-tarkārī| būko-bakapuṣpaḥ| utkaṭaḥ-ikṣuḥ| ṛkṣādanī-vandākaḥ| bhallūkaḥ-ṭiṇṭukaḥ| karambhā-uttamāraṇī| pārthā-ādityabhaktā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">rodhraśābarakarodhrapalāśā jiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ| kutsitāmbakadalīgataśokāḥ sailavāluparipelavamocāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">eṣa rodhrādiko nāma medaḥ kaphaharo gaṇaḥ| yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhraḥ-tilvakaḥ| śābarako-dvitīyarodhraḥ, akṣibheṣajāparasaṃjñaḥ| kadambapalāśau-prasiddhau| jiṅgiṇī-kṛṣṇaśālmalī| saralaṃ-devadāru| kaṭphalaṃ-kumudā, rohiṇībhedaḥ| yuktā-rāsnā, girikarṇiketyanye| kutsitāmbaḥ-kadambaḥ| kadalī-rambhā| gataśokaḥ-aśokaḥ| elavālu-aileyam| paripelavaṃ-kuṭannaṭaṃ gopāladamanakākhyam| mocā-śallakī| ayaṃ rodhrādiko gaṇo medaḥkaphāpaho yonidoṣaghnaśca| tathā, stambhī doṣāṇāṃ śakṛdādeśca| tathā, varṇāya hito viṣaghnaśca| svāgatavṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rodhrādigaṇamāha-rodhretyādi| śābararodhraḥ-śvetarodhraḥ| jiṅgiṇī-modakī| yuktā-rāsnā| kutsitīmbaḥ-kadambaḥ| gataśokaḥ-aśokaḥ| paripalavaṃ-kṣudgamustā| mocā-sallaki|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī prakīryā| pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ayamarkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ| kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣādvraṇaśodhanaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arkaḥ-sadāpuṣpī| alarko-mandārakākhyaḥ śvetakusumaḥ| nāgadantī-parvapuṣpikā| viśalyā-lāṅgalī| bhārṅgī-phañjī| rasnā-rasyā| vṛścikālī-uṣṭradhūmakaḥ| prakīryā-karañjaḥ| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| pītatelā-kākādanī| udakīryā-karañjaḥ| śvetāyugmaṃ-ekā kiṇihīsaṃjñā'nyā mahāśvetā pālindīsaṃjñā| tāpasānāṃ vṛkṣaḥ-iṅgudī| eṣo'rkādirvargaḥ kaphādighno'tiśayena vraṇaśodhanaḥ| śālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> arkādigaṇamāha-arketyādi| alarko-mandāraḥ| nāgadantī-parvapuṣpī| viśalyā-lāṅgalīṃ| pratyavapuṣpī-apāmārgaḥ| pitatailā-jyotiṣmatī| udakīryāṃ-pūtikarañjaḥ| śvetāyugmaṃ-kiṇihī kaṭamī ca| tāpasānāṃ vṛkṣaḥ- iñjudī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ| kṣavakasarasibhāṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭībhūstṛṇo bhūtakeśī||30||</seg> <seg type="unit" n="31">surasādirgaṇaḥ śleṣmamedaḥkṛminiṣūdanaḥ| pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> surasayugaṃ-tulasīdvayaṃ gaurakṛṣṇabhedena| phaṇijjo-marīcakaḥ| kālamālā-kṛṣṇārjakaḥ, kuṭherakabhedaḥ| viḍaṅgaṃ-vellam| kharabuso-marubakaḥ| vṛṣakarṇī-mūṣikakarṇī| kaṭphalaṃ-somavalkam| kāsamardaḥ-kāsaghnaḥ| kṣavakaḥ-kṣudvibodhanaḥ| sarasī-tumbarapatrikā| bhārṅgī-aṅgāravallī| kārmukā-raktamañjarī, atimuktaka ityanye| kākamācī-guḍaphalā| kulahalo-bhūkadambako'lambusākhyaḥ| viṣamuṣṭiḥ-karkoṭī, mahānimba ityanye| bhūstṛṇaṃ-guhyabījamaticchatrākhyam| bhūtakeśī-māṃsī putrajārī| surasādireṣa gaṇaḥ śleṣmādighnaḥ pratiśyāyādiharo vraṇaśuddhikṛt [ca]| mālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> surasādigaṇamāha-surasetyādi| surasayugaṃ-śvetakṛṣṇe tuḷasyau| phaṇijjo-maricakaḥ| kālamālā-arjakaḥ| kharabuso-marucakaḥ| vṛṣakarṇī-ākhukarṇī| kṣavakaḥ-kṣurakārī| sarāsī-kapitthaparṇī| kārmukaḥ-prācībalaḥ| kulahalo-muṇḍī,| bhūstṛṇo-bhūtikatṛṇam| bhūtakeśī-nirguṇḍī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">muṣkakasnugvarādvīpipalāśadhavaśiṃśipāḥ| gulmamehāśmarīpāṇḍumedorśaḥkaphaśukrajit||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> muṣkako-mokṣakaḥ| snuk-guḍā ugrakāṇḍaḥ| varādīnāṃ proktāni nāmāni| muṣkakādireṣa gulmādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> muṣkakādigaṇamāha-muṣkaketyādi| muṣkakomokṣakaḥ| dvīpī-citrikaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vatsakamūrvābhārṅgī- kaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram| elā pāṭhā'jājī kaṭvaṅgaphalājamodasiddhārthavacāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jīrakahiṅguviḍaṅgaṃ paśugandhā pañcakolakaṃ hanti| calakaphamedaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vatsako-vanatiktakaḥ| mūrvā-madhurasā| maricaṃ-ūṣaṇam| ghuṇapriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṃ-snuhī| elā-bālailā| pāṭhā-prācīnā| ajājī-jīrakaḥ| kaṭvaṅgaphalaṃ-aralukaphalam| kecitu kaṭvaṅgaphalaṃ-tindukīphalamityāhuḥ| ajamodo-dīpyakaḥ| siddhārtho-gaurasarṣapaḥ| anyeṣāṃ nāmānyuktāni| "gurvantāṣṭagaṇābhāgā''ryā pūrvārddhasadṛśaśakaladvitayā| āryairāryāgītiḥ saṅgītā saṅgītagītasaṃvidhyaiḥ||" paśugandhā-ajagandhā makarantarākhyā| pañcakolakaṃ-prāguktam| vatsakādirasau vātādīnnihanti| āryā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vatsakādigaṇamāha-vatsaketyādi| ghupriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṃ-snihī| kaṭvaṅgaḥ-ṭunṭukaḥ| phalaṃ-madanaphalam| paśugandhā| calo-vāyuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">vacājaladadevāhvanāgarātiviṣābhayāḥ| haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau| medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacā-golomī| jaladaḥ-ambudharaḥ| devāhvaṃ-kilimam| nāgaraṃ-viśvam| ativiṣā-bhaṅgurā| abhayā-amṛtā| haridrādvayaṃ-ekā piṇḍā, aparā pacampacā dāruharidrā| yaṣṭyāhvaṃ-klītikā| kalaśī-pṛśniparṇī| kuṭajodbhavāḥ-indrayavāḥ| etau vacādiharidrādigaṇāvāmātīsāraghnau medaḥkaphādiharau ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vacāharidrādigaṇāvāha-vacetyādi, haridrādvayetyādi| kalaśī-pṛśrniparṇī| kaṭajodbhavaḥ-indrayavaḥ| āḍhyapavanaḥ-ūrustambhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo yojanavallyanantā| mānadrumo mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ| rodhraṃ dhātakibilvapeśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gaṇau priyaḍgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau| sandhānīyau hitau pitte vraṇānāmapi ropaṇau||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> priyaṅguḥ-śyāmā| puṣpāñjanaṃ-rītipuṣpam| yugmetyatrānuvṛttikṛtena sambandhenāñjanamiti sambadhyate| tenāñjanayugmaṃ-ekaṃ srotoñjanamanyatsauvīramityartho'vatiṣṭhate| padmā-padmacāriṇī| padmāt-kamalāt, rajaḥ-kesaram| yojanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-yavāsakaḥ| mānadrumaḥ-śālmalī| mocarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ| samaṅgā-namaskārī raktamūlākhyā| punnāgaḥ-tuṅgo raktakesarākhyaḥ| śītaṃ-candanam| madanīyahetuḥ-dhātukī| upajātivṛttam| ambaṣṭhā-pāṭhā mayūraśikhākhyā| madhukaṃ-madhuyaṣṭikā| namaskarī-samaṅgā| nandīvṛkṣaḥ-prarohī| palāśaḥ-prasiddhaḥ| kacchurā-phaṇihārī dhanvayavāsakākhyaḥ| bilvapeśikā-bilvamajjā| kaṭvaṅgaḥ-syonākaḥ| kamalodbhavaṃ rajaḥ-padmareṇuḥ| etau priyaḍgvaṃbaṣṭhādī gaṇo pakvātīsāranāśanau sandhānīyau pitte hitau vraṇaropaṇau ca| "mso jgau śuddhavirāḍitaṃ matam" (vṛttaratnākare a. 3|21)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> priyaḍūgvambaṣṭhāgaṇāvāha-priyaṅigvatyādi, ambaṣṭhetyādi| puṣpaṃ-[uṣpāñjanam| añjanayugmaṃ-strotoñjanaṃ rasāñjanaṃ ca| padmā_bhārṅī| padmādrajaḥ-padmakeśaram| yojanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-durālabhā| mānadrumaḥ-śālmalīvṛkṣaḥ, mocarasaḥ-tanniryāsaḥ| samaṅgā-lajjikā| punnāma-punnāgam| śītaṃ-candanam| madanīyahetuḥ-dhātakī| ambaṣṭhā-mayūraśikhā| namaskarī-lajjikā| bilvapeśikā-śuṣkabilvapeśikā| sandhānīyau-bhangasandhānajananau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">mustāvacāgnidviniśādvitiktā- bhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ| kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yoni- stanyāmayaghnā malapācanāśca||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustā-gāṅgeyī| tiktādvayaṃ-ekā kaṭukā'nyā kākatiktā| viṣākhyā-śuklakandā| haimavatī-śvetavacā| ete yonyāmayaghnāḥ stanyāmayaghnā malapācanāśca| "tau jo guru cedbhavatīndravajrā|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mustādigaṇamāha-mustetyādi| dvitiktā-kaṭukā karañjikā ca| haimavatī-śvetavacā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">nyagrodhapippalasadāphalarodhrayugmaṃ jambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ| plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandī- kolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ| medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nyagrodho-vaṭaḥ| pippalaḥ-āśvatthaḥ| sadāphalaḥ-udumbaraḥ| jambūdvayaṃ-ekā rājajambūrbṛhatphalā'nyā hrasvaphalā kākajambūḥ| arjunaḥ-pārthaḥ| kapītanaḥ-kapicūḍo vānīrākhyaḥ| somavalkaḥ-śvetasāraḥ khadiraḥ| plakṣaḥ-śṛṅgī plavākhyaḥ| āmraḥ-cūtaḥ| vañjulo-vetasaḥ| piyālo-drākṣārasapriyaḥ kharaskandhākhyaḥ| nandī-jayavṛkṣaḥ| kolī-badarī| viralā-tindukī| madhukaṃ-yaṣṭī| madhūkaṃ-madhūkapuṣpam| nyagrodhādirayaṃ saṅgrahaṇādiguṇayuktaḥ| vasantatilakāvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nyagrodhādigaṇamāha-nyagrodhetyādi| sadāphalaḥ-udrumbaraḥ| jambūdvayaṃ-jambū rājajambūśca| kapītanaḥ-āmrātakaḥ| somavalkaḥ-kaṭphalaḥ| piyālaḥ-cāraḥ| nandī-nandīvṛkṣaḥ| kolī-badarī| viralā-tindukī| bhagrasādhano-bhangasadhānakṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ spṛkkācorakacocapatratagarasthauṇeyajātīrasāḥ| śuktirvyāghranakho'marāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥ punnāganāgāhvayam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati| varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭikākoṭhanāśanaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> elāyugmaṃ-sūkṣmailā sthūlailā ca| turuṣkaḥ-kṛtrimo niryāsaviśeṣaḥ| kuṣṭhaṃ-gadaḥ| phalinī-gandhapriyaṅguḥ| māṃsī-naladam| jalaṃ-hrīberam| dhyāmakaṃ-devadagdhakam| spṛkkā-devī| corako-granthiparṇaḥ| cocaṃ-tvak| patraṃ-tamālapatram| tagaraṃ-vakram| sthauṇeyaṃ-tailapītakam| jātiraso-bolaḥ| śuktiḥ-nakhaḥ| vyāghranakhaḥ-samudrajaḥ| amarāhvaṃ-devadāru| aguruḥ-prasiddhaḥ| śrīvāsakaḥ-cīḍā śrīveṣṭakākhyaḥ| kuṅkumaṃ-bāhlīkam| caṇḍā-kopanā| gugguluḥ-puraḥ| devadhūpaḥ-sarjarasaḥ| khapuraḥ-kundurukaḥ| punnāgo-raktakesaraḥ| nāgāhvayaṃ-nāgakesaram| elādirayaṃ vātādīn hanti| tathā, varṇaprasannatvakṛt kaṇḍvādihṛcca| "msau jsau tau gurukaṃ ca sūryaturagaiḥ śārdūlavikrīḍitam|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> elādigaṇamāha-elāyugmetyādi| turuṣkaḥ-sihlakaḥ| dhyāmakaṃ-rohiṣam| corako-granthiparṇaḥ| cocaṃ-tvacam| patraṃ-patrakam| jātīraso-bolaḥ| śuktiḥ-nakham| vyādhranakhaḥ-tadbhedaḥ| śrīvāsakaḥ-saralaniryāsaḥ| devadhūpo-rālaḥ| khapuraḥ-sallakīniryāsaḥ| nāgāhvayaṃ-nāgakeśam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇā- śaṅkhinīcarmasāhvā- svarṇakṣīrīgavākṣīśikharirajanaka- cchinnarohākarañjāḥ| bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasa- stīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛcchram||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śyāmā-mālavikā trivṛt masūravidalākhyā| dantī-mukūlakaścitrākhyaḥ| dravantī-undurakarṇikā| kramukaḥ-paṭṭikārodhraḥ| kuṭaraṇā-śuklā trivṛt| śaṅkhinī-yavatiktā| carmasāhvā-sātalā, brāhmītyanye| svarṇakṣīrī-kaṅkuṣṭham| gavākṣī-gavādanī sthāṇukarṇīsaṃjñā, indravāruṇītyanye| śikharī-apāmārgaḥ| rajanakaḥ-kampillakaḥ| chinnarohā-amṛtavallī| karañjaḥ-kaiḍaryaḥ| bastāntrī-vṛṣagandhā| vyādhighātaḥ- kṛtamālaḥ| bahulo-bahuphalaḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavṛkṣāt-pīloḥ phalāni| śyāmādireṣa gulmādīn hanti| [atra pippalyādiḥ prasiddhatvānnoktaḥ| ] "mrau bhrau yāśca trayaḥ syuḥ svaramunituragaiḥ sragdharāsyādvirāmaiḥ|"</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śyāmādigaṇamāha-śyāmetyādi| śyāmā-kṛṣṇamūlā nnivṛt| dravantī-cīritapatrā dantībhedaḥ| krasukaḥ-pūrāḥ| kuṭharaṇā-aruṇamūlā trivRt| carmasāhvā-satpalā| śikharī-apāmārgaḥ| rajanakaḥ-kampillaḥ| chinnarohā-guḍūcī| yastāntrī-vṛddhadārukaḥ| vyādhidhātaḥ-āragvadaḥ| bahalaḥ-śigruḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavṛkṣaḥ-pīluḥ, sasya phalāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">trayastriṃśaditi proktā vargāsteṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ prakāreṇa, trayastriṃśatsaṅkhyā vargāḥ kathitāḥ| atra saṅkhyopādānameṣāṃ prādhānyakhyāpanārtham| anye'pyevaṃprakārāḥ santi, ete tu pradhānā ityarthaḥ| sukhasmaraṇārthaṃ ca saṅkhyāvacanam| eṣu ca trayastriṃśatsu vargeṣvalābhataḥ-alābhe sati, tadvidhaṃ-rasavīryapākaistulyaṃ, dravyamanyat-anuktamapi yuñjyāt| na kevalametāvadeva vidheyamityāha-jahyādayaugikam,-na kevalameṣu vargeṣu taddravyalābhe yathālābhamanyattadvidhaṃ dravyaṃ yuñjyāt, yāvadayaugikaṃ yat dravyaṃ tacca tyajet| doṣarogādyapekṣayā puruṣasyāsmin kāle vayasi vā ayameva gaṇaḥ praśastaḥ, tadā tatsamastagaṇadravyalābhe tadvidhamekaṃ dravyaṃ dve vā bahūni vā dravyāṇi saṃyojya prayojya eva, na samastadravyāpekṣā kāryeti| tathā ca suśrutaḥ (su. a. 38|82) - "samīkṣya doṣabhedāṃśca gaṇān bhinnān prayojayet| pṛthaṅmiśrān samastāṃśca gaṇān vā vyastasaṃhatān||" iti| trayastriṃśaditi "trestrayaśca" iti trayasādeśaḥ| ayaugikamiti ayogāya prabhavatītyarthaḥ| yogādyacceti ṭhañ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upasaṃharati-trayastriṃśaditi| ete gaṇā na yāvaduktā grāhyāḥ| kiṃ tarhi ? ūhāpohayogyāḥ, ityāha-teṣu tvalābhata iti| deśataḥ kālato vā kasyaciddravyasyālābhe tatsaddaśaguṇamanyat-anuktamapi yaugikaṃ yuñjyāt| uktamapyauṣadhamayaugikṃ jahyāt| deśakālāvasthādyapekṣayā ucitaṃ-yaugikam, anucitaṃ-ayaugikam| yathālābhaprayogo'pi suśrutenoktaḥ (sū. a. 67|64) - "samastaṃ vargamarddha vā yathālābhamathāpi vā| prayuñjīta bhiṣak prājño yathodviṣṭeṣu karmasu||' iti|</ab>
          <ab type="mula">ete vargā doṣadūṣyādyapekṣya kalkakkāthasnehalehādiyuktāḥ| pāne nasye'nvāsane'ntarbahirvā lepābhyaṅgairghnanti rogān sukṛcchrān|47| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śodhanādigaṇasaṅgraho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ete-pūrvoktāḥ, vargā doṣadūṣyavayobalādīnyapekṣyavikalpya, kalkādiyuktāḥ sukṛcchrān rogān-āmayān ghnanti| yuktā ityatrāntarbhāvitaṇyartho yujiḥ| tataḥ kalkādiṣu vaidyena yojitā ityartho'vatiṣṭhate| ādiśabdena phāṇṭaśītakaṣāyādiparigrahaḥ| kathamete ghnanti ? iti prakāraṃ yuktyā''ha-pāna ityādi| pāne-pānādyupayoge sati| lepābhyaṅgairiti bahuvacanena lepābhyaṅgasrānādibhiśceti yojyam| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyaḥ pañcadaśaḥ samāptaḥ|| 15||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ete vargāḥ sarvakalpayogyāścetyāha-ete vargā iti| doṣādyapekṣayā kalkādīnāmanyatamena kalpena, pānādīnāmanyatamenāntaḥprayogeṇa, lepādīnāmanyatamena bahiḥprayogeṇa vā, duḥsādhyānapi rogān ndhanti| athāgryasaṅgrahaḥsaṅgrahe (sū. a. 13) - " śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām| 1| vāyuḥ prāṇasaṃjñāpradānahetūnām| 2| agnirāmastambhaśīraśūlodveṣṭakampapraśamanānām| 3| snānaṃ surā ca śramaharāṇām| 4| kṣīraṃ jīvanīyānām| 5| māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānām| 6| [irṣaśca ] prīṇanānām| 7| lavaṇamannadravyarucikarāṇām| 8| tindukamanannadravyarucikarāṇām| 9| amlaṃ hṛdyānām| 10| kukkuṭo balyānām| 11| tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām| 12| sarpirvātapirrapraśamanānām| 13| madhu śleṣmapittapraśamanānām| 14| svedo mārdavakarāṇām| 15| vyāyāmaḥ stairyakarāṇām| 16| kṣāraḥ puṃstvopadhātinām| 17| āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām| 18| āvikaṃ sarpirahṛdyānām| 19| māhiṣaṃ kṣīraṃ svanpajananānām| 20| mandakaṃ dadhi abhiṣyandakarāṇām| 21| ikṣurnūtrajananānām| 22| yavāḥ purīṣajananānām| 23| jāmbavaṃ vātajananānām| 24| kulatthā amlapittajananānām| 25| māṣāḥ śaṣkulyo'vikṣīraṃ ca śleṣmapittajananānām| 26| durālabhā pittaśleṣmopasamanānām| 27| upavāso jvaraharāṇām| 28| vṛṣo raktapittapraśamanānām| 29| kaṇṭakārikā kāsandhānām| 30 lākṣā sadyaḥkṣatandhānām| 31 nāgabalābhyāsaḥ kṣayakṣatandhānām| 32 puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlārucihārāṇām|| 33| ajāpayaḥ śoṣandhastanyakararaktasaṅgrahaṇapraśamanānām|| 34| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādaścacharditṛṣṇātiyogapraśamanānām| 35| aruṣkaraścitrakamūlaṃ ca śuṣkārśaḥ praśamanānām| 36| kuṭajo raktārśaḥpraśamanānām| 37| lājāścchardindhānām| 37| yāvaśūkaḥ straṃsanīyapācanīyārśondhānām| 39| takrābhyāso'rśaḥśvayathugrahaṇīdośadhṛtavyāpatpraśamanānām| 40| kravyānmāṃsābhyāso'rśaḥ śoṣagrahanīdoṣandhānām| 41| mustaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyānām| 42| ativiṣā pācanīyasaṅgrahaṇīyasarvadoṣaharāṇām| 43 bilvaṃ śoṇitapittātivegapraśamanīyānām| 45| udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyacchardyatīsāraharāṇām| 46| kaṭvaṅgaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyānām| 47| kuṭajatvak śleṣmapittraktasaṅgrahaṇīyopaśoṣaṇīyānām| 48| utpalakumudakiñjalko'nantā ca saṅgrahaṇiyaraktapittapraśamanānām| 49| kāśmaryaphalaṃ raktasaṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām| 50| pṛsniparṇī raktasaṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyavātaharavṛṣyāṇām| 51| śāliparṇī vṛṣyasarvadoṣaharāṇām| 52| balā saṅgrahaṇīyabalyavātaharāṇām| 53| pippalīmūlaṃ dīpanīyānāhaharāṇām| 54| vitrakamūlaṃ dīpanīyagudaśophaśūlaharāṇām|| 55|| yokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇām|56| haridrā pramehaharāṇām| 57| raktāvaseko vidradhivīsarpapiṭikāgaṇḍamālāmayaharāṇām| 58| eraṇḍatailāmyāso vardhmagulmaśūlaharāṇām| 59| laśuno gulmānilaharāṇām| 60| hiṅguniryāsaścachedanīyadīpanīyānulomikavarakaphapraśamanīyānām| 61| amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmahaṇām| 62| udrīkṣīramudaraśvayathundhānām| 63| ayorajaḥ pāṇḍurogandhānām| 64| khadiraḥ kuṣṭhandhānām| 65| viḍaṅga kṛminvānām| 66| rasnā vātaharāṇām| 67| eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇām| 68| guggulirmedonilaharāṇām| 69| amṛtā saṅgrahaṇīyadīpanīyavātaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānām| 70| madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanipayoginām| 71| trivṛtsukhavirecanānām| 72 caturaṅgulo mṛduvirecanānām| 73| snukpayastīkṣṇavirecanānām| 74| pratyakpuṣpī śirovirecanānām| 75| triphalā timirandhānām| 76| triphalāmiggulurvraṇyānām| 77| śirīṣo viṣandhānām| 78| āmalakaṃ vayaḥ sthāpanānām| 79| harītakī paththānām| 80| ñīravūtāmyāso rasāyanānām| 81| samadhṛtasaktuprāśāmyāso vṛṣyodāvartaharāṇām| 82| saṅkalpo nakraretaśca vṛṣyāṇām| 83| daurmanasyamavṛṣyāṇām| 84 tailagaṇḍūṣāmyāso dantabalarucikarāṇām| 85| candanodumbaraṃ dāhanirvāpaṇālepanānām| 86| rāsnāduruṇī śītāpanayanapralepanānām| 87| lāmajjakośīre dāhatvagdoṣasvaṃdāpanayanapralepanānām| 88| kuṣṭhaṃ vāraharāmyaṅgopanāhopayoginām| 89| madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśgakaṇṭhyavarṇyadyanyavirañjanīyaropaṇīyānām| 90| ajīrṇāśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānām| 91| viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇām| 92| gurubhojanaṃ durvipākānām| 93| atimātrāśanamābhadoṣaherūnām| 94| yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānām| 95| yathāsātmyamāhāravihārau sevyānām| 96| ekāsanaśayanamojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇām| 97| viṣamāśanamagnicaiṣamyakarāṇām| 98| kāle bhojanamārogyakarārm| 99| vagodīraṇadhāraṇamanārogyakarāṇām| 100| tṛtpirahāraguṇānām| 101| anaśanamāyuṣo hvāsakarāṇām| 102| pramitāśanaṃ gavedhukānnaṃ ca karṣaṇiyānām| 103| uddālakānnaṃ rūkṣaṇīyānām| 104| madyaṃ saumanasyajananānām| 105| madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇām| 106 snīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇām| 107 śukraveganigragagh ṣāṇḍhyakarāṇām| 108| pādāmyāmudvartanamannaśraddhājanānām| 109| sūnādarśanamannāaddhājananānām| 110| midhyāygo vyādhimukhānām| 111| rajasvalārāganamalaśmīsukhānām| 112| brahyacaryamāyuṣyāṇām| 113 paradāragamanamanāyuṣyāṇām| 114| ayathāprākamārambhaḥ prāṇoparodhinām| 114| viṣādo rogāvarddhanānām| 116| śikaḥ śoṣaṇānām| 117| nirvṛtiḥ piṣṭikarāṇām| 118| svapnastandrākarāṇam| 119| sarvarasābhyāso balakarāṇām| 120| ekarasābhyāso daurbalyārocakanyatamadṣaprakopakarāṇām| 121| garbhaśalyamahāryāṇām| 122| ajīrṇamuddhāryāṇām| 123| bālo mṛdubheṣajāhāryāṇām| 124| vṛddho yāpyānām| 125| garbhiṇī rīkṣṇauṣadhavyāyāmavarjanīyānām| 126| saumanasyaṃ garbhadhāraṇānām| 127| sannipāto duścikitsyānām| 128| āmaviṣamacikitsyānām| 129| jvaro rogāṇām| 130| kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇām| 131| rājayakṣmā rogasamūhānām| 132| prameho'nuṣaṅgiṇām| 133| jalaukaso'nuśastrāṇām| 134| bastiryantraṇām| himavānauṣadhabhūmīnām| 136| soma oṣadhīnām| 137| marubhūmirārigyadeśānām| 138| ānūpabhūmirahitadeśānām| 139| nideśakāritvamāturaguṇanām| 140| anirdeśakāritvaṃ riṣṭānām| 141| bhiṣak cikitsāṅgānām| 142| siddhirvaidyaguṇānām| 143| nāstiko varjyānām| 144 laulyaṃ kleśakarāṇām| 145| ātmavattopakāriṇām| 146| śāstrasahitastarkaḥ sādhakānām| 147| ddaṣṭakarmatā niḥsaṃśayakarāṇām| 148| asamarthatā bhayakarāṇām| 149| tavidyasambhāṣā buddhibarddhanānām| 150| ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām| 151| āyurvedo'mṛtānām| 152| sadvaidyadveṣaḥ prāṇatyāgahetūnām| 153| sadvacanamanuṣṭheyānām| 154| sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti| 155| tatrodakagnimṛdbhṛṣṭaloṣṭhaprasādatakrābhyāsaraktāvasekairaṇḍatailābhyāsoṣṭrīkṣīramadanaphalamadyākṣepaikarasābhyāsagarbhiṇīnāmekaikasmāt samudāyacca nirdhāraṇam| puṣkaramūlādīnāṃ tu samudāyādeveti| bhavati cātra| agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ pañcapañcāśaduttaram| alametadvijānīyāddhitāhitaviniścaye||" iti| iti hemādriṭīkāyamāyurvedarasāyane| śudhyādigaṇasaṅgrahaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 15||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.1.16">
          <head>snehavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyādanantaraṃ snehādhyāyārambhaḥ| yataḥ śodhanaṃ snehasvedāvantareṇa na sambhavati| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 18|59) - "snehasvedāvanabhyasya ityādi| 0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmātsnehasvedādhyāyayorārambho yukta ityāha - - - - athātaḥ snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehasya-sarpirādervidhiḥ snehavidhiḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavadyojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti| yataḥ pūrve'dhyāye bheṣajānyuktāni| teṣāṃ prayogo vaktavyaḥ| sa ca snehanasvedanaśodhanāsthāpananāvanadhūmagaṇḍūṣāścotanatarpaṇādibhedādanekadhā| cikitsākalikāyāṃ tu (ślo. 69-70) -"prāk pācanaṃ snehavidhistataśca svedastatḥ syādvamanaṃ virekaḥ| nirūhaṇānvāsanabastikarma nasyaṃ kramaśceti bhiṣagvarāṇām|| rāsnāpaṭolapicumandapayoVbhirādau śuṇṭhyāṭarūṣakaphalatrayavāribhirvā| pakvāmadoṣavapuṣastadanantaraṃ hisneho hitaḥ surabhivāsakakaṭphalādiḥ||" iti| rāsnākvāthāditrayaṃ śuṇṭhīkvāthāditrayaṃ vā vātāditraye kramāt pācanam| tatra snehanamasminnadhyāye| ata evāyaṃ snehavidhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam| auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo, viparītaṃ virūkṣaṇam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gurvādiguṇayuktaṃ yaddravyaṃ tat snehanaṃ bhavati| viparītamato yallaghūṣṇasthirarūkṣatīkṣṇasthūlakaṭhinasāndraguṇopetaṃ tadvirūkṣaṇam| prāyograhaṇaṃ virūkṣaṇe snehane ca yojyam| tathā ca,- laghhvapi sārṣapaṃ tailaṃ chāgaṃ ca dugdhaṃ tathā viṣkirapratudamṛgākhyaṃ vargatrayaṃ snehanaṃ bhavati| tathā, uṣṇamapi matsyamahiṣamāṃsaṃ snehanaṃ bhavati| evaṃ rūkṣaṇe'pi vedyam| tathā ca,- yavo guruśītasarādiguṇayukto'pi virūkṣaṇaḥ, tathā rājamāṣo'pi| snehane prakṛte'pi virūkṣaṇopanyāso'nvayavyatirekeṇa sutarāṃ snehasya samyakpratipādanārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra snehanaṃ dravyamāha-guruśīteti| rūkṣaṇamāha-viparītamiti| tasya snehanapūrvāṅgatvāt viparītaṃ-laghhvādiguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam| tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt||2||</seg> mādhuryādavidāhittvājjanmādyeva ca śīlanāt| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sneheṣu-kṣīrānūpāmiṣādiṣu madhye, sarpirādayaścatvāraḥ snehāḥ prakarṣeṇa varāḥ| tatrāpi ca-teṣvapi caturṣu madhye, sarpiruttamam, saṃskārasyānuvartanāt| nanu, yadi saṃskāramanuvartate sarpistadānīṃ maricacitrakādidravyābhisaṃskṛtasya ghṛtasya śaityādiguṇaviparyāsaḥ prāptaḥ| na cedaṃ dṛṣṭam| yadasya śaityādayo guṇā vinaśyantyauṣṇyādayaścotpadyante iti| atrocyate| anuśabdo'tra sahārthe, anekārthatvānnipātānām| tenāyamarthaḥ,-sarpiṣo guṇāḥ saṃskāraguṇaiḥ saha vartante, na tu tailādīnām| tailavasāmajjāno hi saṃskāravaśāt svaguṇāṃstyajanti| atra codāharaṇaṃ yathā,-candanādyaṃ tailamiti| ato dravyaguṇāntarairanabhibhūtaguṇatvātsarpiṣa itareṣāṃ ca tailādīnāṃ dravyairabhibhūtaguṇatvāduttamatvam| ata eva ca vātapittajvarādiṣu vikāreṣu ghṛtasādhyeṣu bheṣajaṃ tailaṃ neṣṭam, aniṣṭasampādanāt| tailasādhyeṣu tu vikāreṣu tadupaśāntyartha tathāvidhadravyasaṃskṛtaṃ ghṛtamapīṣṭam| taddhi na tathā'niṣṭahetuḥ| tasmāt sarvasnehebhyaḥ sarpirevottamam, saṃskārasyānuvartanāditi nyāyāt nyāyyameva| mādhuryādihetośca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehanavaramāha-sarpiriti| snehanottamamāha-tatrāpīti| saṃskārasyānuvartanāt-yathā śītaiḥ saṃskṛtaṃ śītatām, uṣṇaiḥ saṃskṛtamuṣṇatāṃ bhajate ityādi| saṅgrahe tu (sū. a. 25) - "mādhuryādavidāhitvājjanmādyeva ca śīlanāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| pittaghnāste yathāpūrvamitaraghnā yathottaram||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo yaḥ pūrvo-yathāpūrvam, yo ya uttaro-yathottaram| "yathāsādṛśye" ityavyayībhāvaḥ| uttaramapekṣya pūrvaḥ pūrvaṃ cāpekṣyottaraḥ| tena caturṇāṃ snehānāṃ yathānirdiṣṭānāṃ sarpirādīnāṃ traya eva snehā vasāmajjasarpiḥsaṃjñakā yathāpūrvatvena sambadhyante, na tu tailākhyaḥ snehaḥ, tasya pūrvatvābhāvāt| na hyanyo'smāt kaściduttaro'sti, yadapekṣyaiṣaḥ pūrvatvamātmana āsādayet| tasmānnāsti pūrvatvasambandhastailasya| [tathā, caturṇāṃ snehānāṃ traya eva snehā majjavasātailākhyā yathottaratvenābhisambadhyante, na sarpiḥsaṃjñakaḥ snehaḥ, uttaratvābhāvāt| na hyanyaḥ kaścidasya pūrvo vidyate, yadapekṣayaivottaratvamātmana āsādayatītyuktam| ] tadevaṃ yathāpūrvaṃ pittaghnatvaṃ vasāmajjasarpiṣāṃ sāmānyenoktam| viśeṣeṇa ca-, vasā pittaghnī, majjā pittaghnataraḥ, sarpiḥ pittaghnatamamityarthaḥ| itaraghnā ityādi| itarau-vātakaphau pittāpekṣayā, tau ghhnanti-parākurvantītītaraghhnāḥ| yathottaraṃ trayaḥ snehā majjavasātailākhyā vātaśleṣmaghnāḥ| tena majjā vātaśleṣmaghno vasā vātaśleṣmaghnatarā tailaṃ vātaśleṣmaghnatamamityavagantavyam| anye tvevaṃ vyācakṣate-śleṣmaṇi snehaniṣedhāditaraghnā iti sāmānyoktāvapi vātaghnā iti gamyate| athavā dravyāntarasaṃskṛtasarpirādyapekṣayā kaphasyāpītaraśabdena grahaṇamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarpirādīnāṃ snehaprayoge doṣaviśeṣeṇa tāratamyamāha-pittaghhnā iti| tailādvasā, tato majjā, tataḥ sarpiḥ pittaghnam| sarpiṣo majjā, tato vasā, tatastailaṃ vātaghnaṃ kaphaghnaṃ ca| snehanasādhye pittaroge'pi tailasyābhyanujñārthaṃ pittaghnatvamuktam| evamanyatra|</ab>
          <ab type="mula">ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato'pi ca| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛtādguruṇaḥ sakāśāttailaṃ guru-gurutaramityarthaḥ| vasā tu tailādgurutamā| tato'pyatiśayena majjā gurutamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarpirādīnāṃ guruttve tāratamyamāha- ghṛtāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ yamakaḥ snehastrivṛtaḥ sneho mahāsneha iti ca tatra tatrocyante, na ca te jñāyanta ityāha - - - - -----------------------------------------------| dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvābhyāṃ snehābhyāṃ-sarpirvasābhyāṃ sarpistailābhyāṃ sarpirmajjabhyāmityādi, dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamako nāmnā snehaḥ| evaṃ tribhiḥ snehaistrivṛtaḥ, caturbhirmahāsnehaḥ, 'ucyate' iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yamakādisaṃjñātrayamāha-dvābhyāmiti| taiḥ-gurutvoktakramaiḥ| tena ghṛtatailābhyāṃ yamakaḥ, ghṛtatailavasābhistrivṛtaḥ, sarvairmahān| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"snehāśayā dadhi kṣīraṃ māṃsāsthiphaladāru ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">samprati snehyānnirūpayati - - - - svedasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ| vṛddhabālābalakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ||5||</seg> vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ| snehyāḥ-------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svedyādayaḥ snehyāḥ-snehārhāḥ| na hyasnehitaḥ svedya ityarthaḥ| evaṃ yo'pi śodhyaḥ so'pi pūrvaṃ snehyaḥ| svedyāḥ-svedārhāḥ| arhārthe kṛtyapratyayo'tra ṇyaḥ| evaṃ saṃśodhyāḥ-śodhanārhāḥ, madyāsaktāḥ stryāsaktā vyāyāmasaktāśca, tathā cintakāḥ, tathā vṛddhā bālā abalāḥ-alpabalāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇarudhirāḥ kṣīṇaśukrāśca, vātārtāḥ-vātapīḍitāḥ, syandādiṣu pratyekasmin yojyaḥ, syandinaḥ-akṣirogayuktāḥ, timiriṇaśca, dāruṇapratibodhinaḥ-kṛcchronmīlinaḥ, ete snehārhāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehanīyānāha-svedyetyādi| svedyaḥ-kartavyasvedaḥ| saṃśodhyaḥ-kartavyaśodhanaḥ| madyādiṣu triṣvāsaktaḥ| cintakaḥ-cintāparaḥ| syando-netrakopaḥ| dāruṇapratibodhaḥ-kṛcchronmīlanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| --------na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ūrustambhātisārā''magalarogagarodaraiḥ| mūrcchācchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ||7||</seg> apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atimandāgnyādayo na snehyāḥ| atiśabdo yāvaddurbaleṣu pratyekaṃ yojyaḥ| tenātidurbalā na snehyā ityarthaḥ| ata evālpabalāḥ snehyāḥ, na tvatidurbalāḥ, iti na pūrvāparavirodhaḥ| atitīkṣṇāgneḥ snehanādatyagnivṛddhiḥ| atisthūlasya cāgnimedasorvṛddhiḥ| atidurbalasya ca jaraṇāśakteḥ snehasya vyāpat| ūrustambhādibhiryāvanmadyaiśca pīḍitā na snehyāḥ| apaprasūtā-srutagarbhā, na snehyeti liṅgavacanavipariṇāmaḥ| prayukte ca nasyādikarmaṇi sarva eva na snehyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asnehanīyānāha-na tvatimandāgnītyādi| abalasya snehyatvamatidurbalasyāsnehyatvamityavirodhaḥ| apaprasūtā-ayathāvatprasūtā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sāmprataṃ caturṇāṃ snehānāṃ madhye yo yebhyo hitaḥ, taṃ darśayannāha - - - - -----------------------------------------------| tatra dhīsmṛtimedhādikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu sneheṣu madhye, dhīsmṛtyādyabhilāṣiṇāṃ ghṛtaṃ śasyate, yāvadagnikāṅkṣiṇām| anye tu "medhādikāṅkṣiṇāṃ" iti paṭhanti| ādiśabdena svarāyurvarṇādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtasya viṣayamāha-tatreti| ādiśabdāt ghṛtaguṇoktā (hṛ. sū. a. 5/37) agnyādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu| tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu dehiṣu||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailaṃ granthyādirogiṣu śasyate| lāghavadārḍhyārthiṣu krūrakoṣṭheṣu prāṇiṣu ca śasyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tailasya viṣayamāha-granthītyādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu| rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca||10||</seg> śeṣau--------------------------------------------| -----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādīnāṃ kṣīṇadhātunā pratyekaṃ sambandhaḥ| vātakṣīṇadhātuṣu evamātapakṣīṇadhātuṣvityādi, śeṣau-ghṛtatailābhyāmuktābhyāmanyau vasāmajjānau, śasyete| tathā rūkṣādiṣvapi, evaṃ kleśasaheṣu| atyagniṣu-mahāgniṣu balavadagniṣviti draṣṭavyam, anyathā'tyagniṣu snehaniṣedhāt pūrvāparavirodhaḥ syāt| athavā, atyagniṣvapi vasāmajjānāvanujajñe, apavādavākyatvādasyeti vyākhyeyam| vātenāvṛtāḥ panthānaḥ-chidrākhyāḥ, yeṣāṃ teṣu ca śasyete śeṣau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vasāmajjorviṣayamāha-vātātapetyādi| vātādibhiḥ ṣaḍbhiḥ kṣīṇadhātuṣu| vātāvṛtapatho-mārutāvaruddhasrotāḥ| śeṣau-vasāmajjānau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vasāyāstvanyadapi viśeṣāntaramāha - - - - -----------vasā tu sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca| tathā dagdhāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turviśeṣe| caḥ samuccaye| rujāśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| sandhirujāsvasthirujāsvityādi| tathā dagdharujyāhataruji ca, tathā bhraṣṭayonirujītyevaṃ sambandhaḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vasāyā viṣayāntaramāha-vasā tvityādi| dagdhaḥ-agninā| āhato-daṇḍādinā| bhraṣṭayoniḥ-sthānacyutayoniḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">| idānīṃ kasminkāle kasya snehasyopayogaḥ śasta iti darśayannāha - ] - - - - tailaṃ prāvṛṣi, varṣānte sarpiranyau tu mādhave| nanu, varṣāsu tailaṃ varṣānte sarpirvasāmajjānau mādhava iti yo'yaṃ niyamaḥ, sa kiñcidapekṣya vartate āhosvidanapekṣya ? ityasmin paryanuyoga idamāha - - - - ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto'hni vimale ravau||12||</seg> tailaṃ tvarāyāṃ śīte'pi------------------------| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailaṃ prāvṛṣi śasyata iti sambandhaḥ| evamuttaratrāpi yojanīyam| svasthasya snehanārthaṃ sarvasyaiva snehasya prasaṅge niyamo'yaṃ kriyate-, tailaṃ prāvṛṣyeva, varṣānte eva sarpiḥ, anyau vasāmajjānau, mādhava eveti| sādhāraṇe ṛtau-śrāvaṇādau, saṃśodhanāt pūrvaṃ snehanārthaṃ snehaḥ-sarpirādiścatuṣprakāro'pi śastaḥ| tathā, ahni-vāsare, na niśi| tathā, vimale ravau-jaladanīhārādinā'nācchādite kharāṃśau| sneha iti sāmānyaśabdaprayogāt sarvaḥ snehaḥ sarpirādiścatuṣprakāro gṛhyate| tvarāyāṃ satyāṃ-vyādhikriyāṃ prati prāpte kāle snehayogyatāyāṃ satyām, śīte-hemantaśiśirākhye kāle, tailaṃ saṃśodhanātpūrvaṃ snehanārthaṃ śastam, nānyaḥ snehaḥ| apiśabdānna kevalaṃ varṣāsu, avarṣāsu ca śastamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehānāṃ kālavibhāgamāha-tailamityādi| prāvṛṣitailam| varṣānte-śaradi, sarpiḥ| mādhave-vasante, śeṣau| yo yasminnṛtāvuktaḥ, sa tasmin sādhāraṇabhāge vimale-ravau-nirabhre divase, śastaḥ| sādhāraṇe-śrāvaṇacaitra-kārttikeṣu| vyādhivaśādakāle'pi snehanaṃ kāryamityāha-tailamiti| tvarāyāṃ-ātyayike kārye, śīte'pi snehanaṃ kāryam| tacca tailena|</ab>
          <ab type="mula">sarvasya snehasyānhyupayogādrātrāvaprayogaḥ prāpta ityāha - - - - ------------------gharme'pi ca ghṛtaṃ niśi| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ śaradi ghṛtaṃ prayuñjīta yāvadgharme'pi ghṛtaṃ niśyupayuñjīta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grīṣme'pi ghṛtena| tacca niśi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| niśyeva pitte pavane saṃsarge pittavatyapi||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na ca gharma eva niśyupayuñjīta, yāvatpitte kupite tajje vā vikāre, tathā pavane kupite tajje vā vikāre snehasādhye, gharme ghṛtaṃ niśyupayuñjīta, na divā na ca tailaṃ vasāmajjānau vā| tathā, pittavati-pittādhike saṃsarge vātapittākhye śleṣmapittākhye kupite tajje vā vikāre snehasādhye, gharme ghṛtameva niśyupayuñjīta| pitte pavana ityetat doṣavikārobhayopalakṣaṇārthaṃ vedyam| pittavatīti bhūmni matup|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittādiṣu divāsnehanasyāpavādamāha-niśyeveti|</ab>
          <ab type="mula">niśyanyathā vātakaphādrogāḥ syuḥ pittato divā| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyathā-uktaprakārādapareṇa prakāreṇa| yathā,- śītakāle niśi ghṛtopayogāt vātakaphāddheto rogā bhaveyuḥ| tathā, divā gharme kāle tailopayogāt pittataḥ-pittāt, rogāḥ syuḥ| vasāmajjostvaniścitasvarupatvāt na tūṣṇakāle nāpi śītakāle tvarāyāṃ satyāmupayogastantrakāreṇa darśitaḥ| tathā coktam-"yathāsatvaṃ tu śaityoṣṇe vasāmajjñostu nirdiśet|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> divārātriniyamasya tyāge doṣamāha-niśyanyatheti| yeṣāṃ divā snehanamuktaṃ, teṣāṃ niśi karaṇe vātakaphajā rogāḥ syuḥ| yeṣāṃ niśi snehanamuktaṃ, teṣāṃ divā karaṇe pittarogāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kathaṃ sneha upayojya ityāha - - - - -----------------------------------------------| yuktyā'vacārayetsnehaṃ bhakṣyādyannena bastibhiḥ||14||</seg> nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇaiḥ| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yuktiḥ-yoga upāyalakṣaṇaḥ| yuktyā-mātrākālakriyābhūmidehadoṣasvabhāvayā, snehaṃ-sarpirādikam, avacārayet-upayuñjīta| kena saha ? ityāha-bhakṣyādyannena| ādiśabdena bhojyalehyapeyasya trividhasyāpyannasya grahaṇam| tathā, bastibhirnasyenābhyañjanena gaṇḍūṣeṇa ca snehamavacārayet| mūrddhādīnāṃ tarpaṇaśabdena pratyekaṃ sambandhaḥ| tena, mūrddhatarpaṇena-śirobastyākhyena| tathā, karṇatarpaṇena-karṇapūraṇākhyena| tathā, akṣitarpaṇena-tarpaṇapuṭapākavidhyuktena| bhakṣyaṃ-śaśāṅkakiraṇādi, tena bhakṣyeṇa saha| ādigrahaṇādodanādayo munyuktā gṛhyante| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 13|23) - "odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| yavāgūḥ sūpaśāke ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khalaḥ|| saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathaivottarabastayaḥ||" iti| bastibhiriti bahuvacananirdeśo bastitrayagrahaṇārthaḥ| tena nirūho'nvāsanaṃ bastiruttara iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehadānaprakāramāha-yuktyetyādi| avacārayet-dadyāt| bhakṣyādibhirannaiḥ saṃyojya bastyādiprayogeṇa ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| rasabhedaikakatvābhyāṃ catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ||15||</seg> snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasabhedaścaikakatvaṃ ca, tābhyāṃ rasabhedaikakatvābhyāṃ snehasyāvacāryamāṇasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇā bhavanti| rasabhedena-"ṣaṭ pañcakāḥ ṣaṭ ca pṛthak" (hṛ. sū. a. 10|43) ityādigranthanirdiṣṭena triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnena sahopayuktasya snehasya, tathaikakatvena-asahāyena kevalena snehena satā'sya snehasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ-snehaprayogakalpanāḥ| yā etā bhakṣyādyannena, tathā rasabhedena mūrdhakaraṇākṣitarpaṇena ca| yā etāḥ kramāt-yathākramaṃ nirdiṣṭāḥ, tāḥ kalpanāḥ snehasyānyābhibhūtatvāt anyena bhakṣyādinā bahunā, tathā rasabhedena sahopayuktasyābhibhūtatvāt, tathā'lpatvāt-alpopayogitvāt, mūrddhākṣitarpaṇādau hi pāna iva prabhūtasyāvacārayitumaśakyatvācca vicāraṇāḥ smṛtāḥ| āyurvedakartṛbhiriti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ prakārāṇāṃ saṃjñāmāha-rasabhedaikakatvābhyāmiti| uktaprakāraḥ sneho vicāraṇāsaṃjñaḥ| sa ca catuḥṣaṣṭidhā| tatra bhakṣyādyannena yukto'nnasya madhurādirasabhedaistriṣaṣṭibhedatvātriṣaṣṭidhā| sa cānyaiḥ saṃyogadravyairabhibhūtatvādalpavīryaḥ| bastyādiprayuktastu kevalatvādekadhā| sa cālpamātratvādalpavīryaḥ| alpavīryatvādvividho'pi vicāraṇāsaṃjñaḥ tacchaktervicāraṇāviṣayatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| yathoktahetvabhāvācca nācchapeyo vicāraṇā||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehasyācchasya vicāraṇāsaṃjñātve na yathānirdiṣṭo hetuḥ| tasya yathoktasya hetorabhāvāt-avidyamānatvāt, yo'cchapeyasnehaḥ-kevala eva, na saṃyuktaḥ, nāsau vicāraṇā, kevalopayogitvādbahūpayogitvāccetyarthaḥ| nanu, iha kevalaḥ sneho na vicāraṇetyucyate| prākkevalasyaiva snehasya bastyādyupayoge vicāraṇetyabhyadhāyi| tadetatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahe| naitadasti| acchapeya ityasya hyayamarthaḥ,-acchaḥ kevalo yaḥ snehaḥ pīyate sā vicāraṇā na bhavati| mūrddhāditarpaṇādinā tu kevalasya snehasya ya upayogaḥ sā vicāraṇeti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> acchapeyamāha-yathokteti| yastu kevalaḥ piyate sa udbhūtaśaktitvānna vicāraṇāsaṃjñaḥ| acchaḥ-kevalaḥ|</ab>
          <ab type="mula">snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-acchapeyākhyaḥ, kalpaḥ-prayogaḥ, snehasya śreṣṭhaḥ-praśasyatamaḥ| kutaḥ ? ityāha-snehakarmāśusādhanāt,-snehakarmaṇāṃ-tarpaṇamārdavādīnāṃ śīghraṃ sampādanāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> acchapeyasya śreṣṭhatvamāha-snehasyeti| kalpaḥ-prayogaḥ| saḥ-acchapeyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">adhunā snehasya trividhamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - - -----------------------------------------------| dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm| kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvābhyāṃ yāmābhyāṃ-prahārābhyāṃ, yā snehasya mātrā prayuktā jāṭharānalavaśājjarāṃ yāti sā tasya hrasvā mātrā, caturbhiryāmairyā jīryati sā tasya madhyamā mātrā, aṣṭābhiryāmairyā jīryati sottamā mātrā, kramāt-yathākramaṃ, tā hrasvamadhyamottamā mātrāḥ| tābhyaśca-tisṛbhyo mātrābhyo, hrasīyasīṃ-atiśayena hrasvāṃ mātrāṃ kalpayet| vaidya iti śeṣaḥ| hrasvamadhyottamā iti nirdeśe "ṅyāpoḥ" ityādinā hrasvaḥ| hrasvā mātrā yāmadvayajaraṇalakṣaṇā uktā, tato'pyarvākkālena yā jarāṃ yāti sā hrasīyasīti| doṣādīn-doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasattvasātmyaprakṛtīḥ vīkṣya-ākalayya, prāk-pūrvameva, ajñātakoṣṭhe puruṣa uttamamātrāviṣaye pūrvaṃ hrasīyasīṃ kalpayet| tato hrasvāṃ tato madhyamāṃ tata uttamāṃ ca prakalapyet| evaṃ madhyamamātrāviṣaye hrasīyasīṃ, hrasvamātrāviṣaye'pi hrasīyasīṃ prākkalpayet| anyathā pratyavāyabhayaṃ syāt| evakāro'vadhāraṇe| tuśabdo yathottaramiti kramanirdeśārthaḥ| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 25) - "ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam|" iti| iyaṃ hrasvā iyaṃ hrasvā iyamanayoratiśayena hrasvā iti hrasīyasīṃ| hrasīyasītyatra īyasuni "sthūladūra" ityādinā valopaḥ| anyaistu paladvayapalacatuṣṭayapalaṣaṭkasaṅkhyāvacchinnā mātrā uktāḥ| na caitadyujyate| yato jaṭharānalaśaktimanapekṣya snehamātrāḥ prayujyamānā anarthāyaiva| ato'smābhiḥ paladvayādisaṅkhyāvacchinnā noktāḥ| munerapi naitanmatam| tadgrantho hi (ca. sū. a. 13|29) - "ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate| pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> acchapeyasya mātrātrayamāha-dvābhyāmityādi| acchapeyasya caturthī mātrāmāha-tābhya iti| doṣādīn vīkṣya tābhyo'pi hasīyasīṃ-yāmapariṇāminīṃ mātrāṃ, parikalpayet| hasīyasīmeva prathamaṃ yojayedityāha-prāgeva tu hasīyasīmiti| tatra heturuktaḥ saṅgrahe (sū. a. 25) -"ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam|" iti| mātrāṇāṃ viṣayaścoktastatraiva (saṃ.sū.a. 25)-"tatra durbalamandāgnibālavṛddhasukhātmakaiḥ| apathyariktakoṣṭhaiśca jvarātīsārakāsibhiḥ|| hṛsvā peyā sukhā sā hi parihāre'nuvartate| ciraṃ ca balyā na ruje vyāpannā'pi prakalpate|| mehāruḥpiṭikākuṣṭhavātaśoṇitapīḍitaiḥ| madhyamā mṛdukoṣṭhaiśca snehanī syātsukhena sā| na balakṣapaṇī mandavibhraṃśā śuddhaye'pyalam| mahādehānalabalakṣuttṛṭkleśasahiṣṇubhiḥ|| gulmodāvartavī sarpasarpadaṃśābhipīḍitaiḥ| unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā|| sarvamārgānusāreṇa jayedvyādhīn suyojitā|" iti|</ab>
          <ab type="mula">adhunā śodhanaśamanabṛṃhaṇabhedāttrividhasya snehasya kālamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - - hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ śuddhaye bahuḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hyastane'nne-āhāre, jīrṇa eva-jīrṇamātra eva na tvannābhilāṣe sati, śuddhaye-śodhanārthaṃ, bahuḥ-uttamayā mātrayā, sneho'cchaḥ-kevalaḥ, peyatvena śasyate| sañjātabubhukṣeṇa tu pīto jāṭharānalasya dīptatvācchodhanakāryamakurvāṇastadyogyatāṃ cānutpādayannāśveva jarāmupaiti| vamanamapi bubhukṣitasya na sampadyate, kaphāpaciteḥ pūrvoktācca hetoḥ| tasmādyuktamuktaṃ 'hyastane jīrṇa evānne' iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanasyācchapeyasya kālaṃ mātrāṃ cāha-hyastana iti| jīrṇa evānne-jaraṇasamanantarameva, kṣudhitatvasya śamalakālatvāt| śuddhaye-śuddhyartham| śuddhyarthatvaṃ ca snehanadvāreṇa, na sākṣāt| ata evātra tādarthye caturthī| śamanabṛṃhaṇau tu svayaṃ sādhanatvācchamanabṛṃhaṇaśabdābhyāmuktau| svayaṃ śodhanasya tu snehasya virecanoktaiva mātrā| bahuḥ-uttamamātraḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"vāte salavaṇaṃ sarpiḥ pitte kevalamiṣyate| vaidyo dadyādbahukaphe kṣāratrikaṭukānvitam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| śamanaḥ kṣudvato'nanno madhyamātraśca śasyate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śamano-yo rogasya śamanāyopayujyate snehaḥ, sa kṣudvato-jātabubhukṣasya śasyate, jātāyāṃ bubhukṣāyāṃ na jīrṇamātra evānne śodhana iva| śamano hi sneho yatratatrasthaṃ doṣaṃ kupitaṃ sarvaśarīravyāpitvācchamanarūpatvāt [ ca ] śamayati| yadi punarjīrṇamātra evānne sneho'yamabubhukṣitasyaivopayujyate, tadānīṃ srotasāṃ kaphādyupalepānivartanāt tatsampṛktaḥ sa sneho na sarvaśarīraṃ vyāpnute, avyāpnuvaṃśca doṣaṃ na śamayet| tasmāt kṣudvata evāyaṃ śasyate| sa ca madhyamamātrayā, anannaḥ-kevala eva bhakṣyādinā''hāreṇa rahitaḥ, accha eva peya ityarthaḥ| atra cottamayā mātrayā snehapānadinānantaraṃ pathyaṃ kāryam| punaḥ snehaprayogaḥ| punaranyasminnahani pathyaṃ kāryam| madhyamamātrayā snehapāne tu laghubhojino yāmamātre'nnākāṅkṣā bhavati| tadā ca snehopayoge rātryārambhe rātriyāmārddhe gate vā rasakaudanaprāyaṃ bhojanaṃ bhojyaṃ mātrayaiva| granthakāro hi śamane svalpabhojanamevānujajñe| vakṣyati hi (ślo. 29) - "upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat|" iti| suśrute coktam (ci. a. 31|34) - "pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram| yavāgūṃ pāyayeduṣṇāṃ suklinnāmalpataṇḍulām|| peyo yūṣo raso vā syādakṛtaḥ saurabhāyutaḥ| kṛtau vā'lpālpasarpiṣkau vilepī vā vidhīyate||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanasyācchapeyasya kālaṃ mātrāṃ cāha-śamana iti| anannaḥ-annasambandharahitaḥ, yāvadeṣa[na]jīryati tāvanna bhoktavyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto'lpaḥ---------------| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bṛṃhaṇaḥ sneho rasamadyādyaiḥ saha śasyate| " rasa ityaviśeṣoktau jñeyo māṃsabhavo rasaḥ|" iti tantrāntaroktyā rasaśabdena māṃsaraso'tra boddhavyaḥ| ādyaśabdena kṣīrakhaṇḍāderdravarūpasya grahaṇam| tathā, saha bhaktena-odanādinā vartate iti sabhaktaśca śasyate| eṣa ca sneho'lpo-hrasīyasīto'pi mātrāto'lpaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇasya kālaṃ mātrāṃ cāha-bṛṃhaṇa iti| rasamadyādyairyathāruci yathāsātmyaṃ miśritaḥ eṣa vicāraṇākhyaḥ| sabhakto-bhojanasyādau madhye'nte vā pītaḥ| alpaḥ-alpamātraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------hitaḥ sa ca| bālavṛddhapipāsārtasnehadviṇmadyaśīliṣu||20||</seg> <seg type="unit" n="21">strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu| mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca-sneho, bālādiṣu hitaḥ| bālādīnāmitaretaradvandvaḥ| pipāsārtāḥ-tṛṭpīḍitāḥ| snehādviṣo-ye svabhāvenaiva snehaṃ dviṣanti| strīsnehayornityaśabdena sambandhaḥ, strīnityeṣu snehanityeṣu cetyarthaḥ| kāle coṣṇe-grīṣmādau, kṛśeṣu ca nareṣu hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇasya viṣayamāha-hitaḥ sa ceti| snehadviṭ-snehārocakī| madyaśīlī-madyanityaḥ| snehanityaḥ-snehaśīlī| sukhitaḥ-sukhī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sa copayuktaḥ kiṃ karoti ? ityāha - - - - prāṅmadhyottarabhakto'sāvadhomadhyordhva-dehajān| vyādhīñjayedbalaṃ kuryādaṅgānāṃ ca yathākramam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāk ca madhyaṃ cottaraṃ ca prāṅmadhyottaram| prāṅmadhyottaraṃ bhaktaṃ yasminsnehe sa evam| tenāyamarthaḥ,-bhaktasyādāvupayukto'sau sneho'dhodehajān vyādhīn jayet, madhya upayukto madhyadehajān, bhaktasyoparyupayukta ūrdhvadehajāniti yathākramam| tathā, aṅgānāṃ-śarīrāvayavānāmadhomadhyordhvasaṃjñakānāṃ, balaṃ kuryāt| idaṃ coktam-"mārute'bhyadhike sarpiḥ sadā salavaṇaṃ hitam| kevalaṃ tvadhike pitte, kaphe satryūṣaṇaṃ tathā||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇasyaiva prāgbhaktādibhedena viṣayamāha prāṅmadhyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vāryuṣṇamacche'nu pibet snehe tatsukhapaktaye| āsyopalepaśuddhyai ca, tauvarāruṣkare na tu||23||</seg> <seg type="unit" n="24">jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet| tenodgāraviśuddhiḥ syāttataśca laghutā ruciḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> acche-acchapeye, snehe-uttamamadhyamahrasvamātropayojite, anu-paścāt, uṣṇaṃ vāri pibet| kimartham ? tatsukhapaktaye-tasya-snehasya, sukhapaktiḥ-sukhena pākaḥ, tadartham| tathā, āsyopalepaśuddhyai ca snehaliptasya mukhasya śuddhinimittaṃ ca| tauvarāruṣkare na tu-tuvarataile bhallātakataile cācchapeye'pyuṣṇodakaṃ na pibet, tayoratyuṣṇavīryatvāditi bhāvaḥ| tuvarasyāyaṃ vikāraḥ snehastauvaraḥ| tasya vikāra ityaṇ| evamāruṣkare ca| cirapīte ca snehe jīrṇājīrṇaṃ prati saṃśaye sati bhūyo'pyuṣṇaṃ jalaṃ pibet| anupānāpekṣaṃ punargrahaṇam, na vīpsārtham| tena-uṣṇodakapānena, udgārasya viśuddhirbhavet| tataśca-jīrṇājīrṇaviśaṅkātaḥ, adhikamaṅgalāghavaṃ ruciśca snehapāyinaḥ syāt| saṅgrahe'nyadapyuktam (sū. a. 25)| yathā-"tato guruprāvaraṇo nivāte śayane sthitaḥ| jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghavāt|| anulomānilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> acchapeyasyānupānamāha-vāryuṣṇamiti| tuvarabhallātakasnehayoruṣṇodakaṃ niṣedhati-tauvarāruṣkare natviti| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 25) -"tauvarāruṣkare na tu| uṣṇopacāraḥ snehe syāduṣṇo hyuṣṇarvirudhyate||" iti| yathākālamajīryati snehe punaruṣṇodakapānamāha-jīrṇājīrṇeti| tasya phalamāha-tenodgāraviśuddhiriti| jīrṇājīrṇalakṣaṇamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 25) - "tato guruprāvaraṇo nivāte śayane sthitaḥ| jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghavāt|| anulomanilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">mātrāmāha - - - - bhojyo'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi| dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhojyo-bhojayitavyo naraḥ| kiṃ tat ? annam| kimbhūtam ? dravoṣṇam| atra cobhayathā samāsaḥ,-draveṇamudgayūṣādinā sahoṣṇamannaṃ dravoṣṇam, tathā kevalaṃ dravaṃ ca taduṣṇaṃ ca dravoṣṇaṃ vilepyādikaṃ kevalameva, iti| tathā, anabhiṣyandi-na kaphakṛt| tathā, nātisnigdhaṃ-īṣatsnigdhamityarthaḥ| tathā, asaṅkaraṃ-asaṅkīrṇam, apathyenāmiśritamityarthaḥ| kaḥ puruṣaḥ kiṃ kurvannīdṛśamannaṃ mātrayā bhojyaḥ ? ityāha-śvaḥ snehaṃ pāsyan-pātumicchan| tathā, tasminneva dine snehaṃ piban| tathā, pītavānapi yaḥ sneham| apiḥ samuccaye| nanu, "mātrāśī sarvakālaṃ syāt" (hṛ. sū. a. 8|1) iti prāguktameva| tatkimiha punarmātrāgrahaṇena ? brūmaḥ| mātrāśabdastatra pramāṇārthaḥ, iha tvalpārthaḥ| tenāyamarthaḥ,-yāvadannamasya samyagyathākālaṃ pariṇamati tāvato'pyannādanena svalpaṃ bhojyamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehanaprayoge bhojananiyamamāha-bhojyo'nnamiti| bhojyo-bhojayitavyaḥ| mātrayā-alpamānena| śvaḥpāsyan-snehapānātpūrvadine| piban-yāvanti dināni snehaṃ pibati tāvanti| pītavān-samāpte snehapāne tāvantyeva dināni| asaṅkaraṃ-nānājātīyabhakṣyādisaṅkararahitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ| na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsana saṃsthitīḥ| nīcātyuccopadhānāhaḥ svapnadhūmarajāṃsi ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet| sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, asau snehasya pātā uṣṇodakopacāryādiguṇayuktaḥ syāt| uṣṇodakamupacarituṃ sevituṃ-śīlamasya sa evam| tathā, brahmacārī-lalanāsaṅgarahitaḥ| kṣapāśaya iti "adhikaraṇe śeteḥ" ityac| kṣapāśaya ityanena divāsvapnasya rātrijāgaraṇasya ca niṣedhaḥ| snehaṃ pibati yāvantyahāni, tānyaparaṃ tāvatsaṅkhyāni snehapānarahitānyapyahāni yāvat vyāyāmādīṃstyajet| sarvakarmasu-vamanavirecanādiṣu, ayaṃ-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādikaḥ, kramo-vidhirityarthaḥ| yāpanādiṣvahaḥsvapnājīrṇavarjyo nāyaṃ vidhiriti pradarśanārthaṃ prāyograhaṇam| vyādhikṣīṇeṣu ca prāyo'yameva vidhiḥ| atrapyatīsārādiṣvahaḥsvapnādīnāmanujñānāt prāyograhaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehanaprayoge vihāraniyamamāha-uṣṇodakopacārī syāditi| upacāraḥ-snānapānādiḥ| vyāyāmādīṃstyajet| yānayānaṃ-aśvādinā gamanam| saṃsthitiḥ-ūrdhvatayā'vasthānam| nīcamutyuccaṃ vā upadhānaṃ-ucchīrṣakam| snehanoktamuṣṇodakopacārādiniyamaṃ svedanādiṣu vyādhikṣīṇeṣu cātidiśati-sarvakarmasviti|</ab>
          <ab type="mula">upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turvyatireke| śamane snehe tūpayukte upacāro'bhojanādividhiḥ, viriktavat kāryaḥ,-yathā viriktasya peyādikaḥ kramastathā tasyāpītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanasnehe viriktopacāramatidiśati-upacārastvati| viriktavat-peyādikrameṇa| upacāro-bhojanādividhiḥ| saṅgrahe tu snehapānasya pūrvāṅgamuktam| (sū. a. 25) -"snehasya pānātpūrvaṃ ca dātavyaṃ mṛdu bheṣajam| uttejanaṃ hutāśasya koṣṭhalāghavakāri ca||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------| tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet||29||</seg> samyaksnigdho'thavā yāvadataḥ sātmyī bhavetparam| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛdau koṣṭhe sati puruṣastridinamacchaṃ snehaṃ pibet| krūrakoṣṭhe saptāhaṃ pibet| madhyakoṣṭhastvata eva lakṣaṇādadhigamyate| yathā,-catvāryahāni pañca vā snehaṃ pibediti| yadi ca [ mṛdukoṣṭhe ] trayeṇa samyaksnigdhalakṣaṇaṃ na syāt tadā catuṣpañcarātramapi snehaṃ pibet| madhyakoṣṭhastu ṣaḍrātramapi pibedityāha-samyaksnigdho'thavā yāvadityādi| athavā naiṣa niyamaḥ, samyaksnigdhalakṣaṇotpattireva niyamaḥ| ataḥ saptāhādapyūrdhvamacchaḥ snehaḥ peyo yāvatsnigdhalakṣaṇaṃ syāt| ataḥparaṃ snehaḥ sātmyī bhavet| sātmyībhūte ca snehe yo doṣaḥ sa saṅgrahe kathitaḥ| yathā (sū. a. 25) - "sātmyībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam| atiyogena vā vyādhīn yathā'mbvogho'tiyojanāt||" iti| yadi tu saptāhenāpi snigdhalakṣaṇaṃ notpadyate tadā dinamekaṃ viśramya punaḥ sneho yojya iti sadvaidyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> acchapeyasya pānāvadhimāha-tryahamityādi| mṛdau koṣṭhe tridinam, krūre saptadinam, yāvadvā snigdhalakṣaṇotpattirmṛdau krūre ca| avadhyatikrame doṣamāha-ata iti| sātmyībhūtasya doṣatvamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 25) -"sātmyībhūto hi kurute na malānāmudīraṇam| atiyogena vā vyādhīn yathā'mbvogho'tiyojanāt|| nihatya setuṃ mṛtkoṣṭhāt sravati kṣapayanmṛdam| sneho'pyagniṃ tathā hatvā sravati kṣapayaṃstanum||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">snehodvegaḥ klamaḥ samyaksnigdhe, rūkṣe viparyayaḥ| atisnigdhe tu pāṇḍutvaṃ ghrāṇavaktragudasravāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyaksnigdhe puruṣe vātānulomyādi klamāntaṃ lakṣaṇaṃ bhavati| varcaḥ-śakṛt, snigdhaṃ tathā'saṃhataṃ-śithilam| rūkṣe-asnigdhe, viparyayo-vaiparītyam| atisnigdhe tu-snehasyātiyojanāt, pāṇḍutvādayo bhavanti| sravaśabdasya ghrāṇādibhiḥ pratyekaṃ sambandhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyaksnigdhalakṣaṇamāha-vātānulomyamiti| "mṛdusnigdhāṅgatāṃ lāghavaṃ vimalendriyatā ca" ityadhikaṃ saṅgrahe (sū. a. 25)| asnigdhalakṣaṇamāha-rūkṣa iti| viparyayo-vātaprātilomyādiḥ| atisnigdhalakṣaṇamāha-atisnigdha iti| pāṇḍutvaṃ-pāṇḍurogaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"gudadāhārucicchardimūrcchātṛṣṇāpravāhikāḥ| śuktodgārabhramaśvāsakāsāḥ snehātisevanāt||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">amātrayā'hito kāle mithyāhāravihārataḥ| snehaḥ karoti śophārśastandrāstambhavisaṃjñatāḥ||32||</seg> kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabhramādikān| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amātraḥ pītaḥ snehaḥ-sarpirādiḥ, śophādīn karoti| ādiśabdena balakṣayajāḍyavāggrahādayaḥ saṅgrahoktā gṛhyante| ahito-yo yasya pratiṣiddhaḥ snehaḥ| tathā, akāle-grīṣmādau pūrvaṃ pratiṣiddhe| tathā, mithyāhārato-"dravoṣṇaṃ " ityādiviparyayeṇa| tathā, mithyāvihārataḥ-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādiviparyayeṇa|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mithyāsnigdhalakṣaṇamāha-amātrayeti| ahitaḥ-anucitaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"jaṭharendriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān| tāṃstān svadoṣahetūtthān pāṇḍvādīṃścātiyogajān||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravam| pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtraguggulu||34||</seg> yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehavyāpadi-snehavidhivibhraṃśe sati, kṣuttṛṣṇādi sādhanaṃ-cikitsā| kṣuttṛṣṇānigrahau kṣuttṛṣṇāśabdenātroktau| ullekhanaṃ-vamanam| rūkṣaśabdasya pānādibhistribhiryogaḥ| takrāṇi cāriṣṭāścetyevaṃ samāsaḥ| khalo-vyañjanaviśeṣaḥ prāguktaḥ| uddālaḥ-śāliviśeṣaḥ| yathāsvaṃ-doṣānuguṇyena, pratirogaṃ-yadyasmin roge sve sve'dhyāya uktaṃ tat, tadapi sādhanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atisnigdhamithyāsnigdhayościkitsitamāha-kṣuttṛṣṇollekhanetyādi| ullekhanaṃ-vamanam| rūkṣaṃ pānāditrayam| uddālo-vanakodravaḥ| pratirogaṃ yathāsvaṃ ca-yasmin roge yaduktaṃ tadapi,kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">snehavyāpatsādhanasya virūkṣaṇasvabhāvatvāt prasaṅgena virūkṣaṇasya samyakkṛtātikṛtalakṣaṇamāha - - - - -----------------------------------------------| virūkṣaṇe laṅghanavatkṛtātikṛtalakṣaṇam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> virūkṣaṇe samyagutpanne tathā'tyarthotpanne ca laṅghanavat kṛtātikṛtalakṣaṇaṃ jñeyam| kṛtaṃ cātikṛtaṃ ca kṛtātikṛte, tayorlakṣaṇaṃ kṛtātikṛtalakṣaṇam| kṛtaśabdena samyakkṛtamucyate| virūkṣaṇāyogalakṣaṇaṃ tu snehātiyogalakṣaṇenaivoktam| tatra samyakkṛtasya laṅghanasya yallakṣaṇaṃ vimalendriyatādi tadeva samyagvirūkṣaṇe kṛte lakṣaṇaṃ bodhyam| tathā, atikṛte virūkṣaṇe'tilaṅghitasya lakṣaṇaṃ kārśyādikaṃ vedyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehavyāpadyuktavirūkṣaṇasya samyagyogātiyogalakṣaṇamāha-virūkṣaṇa iti| laṅghanavat-laṅghanasya samyagyoge "vimalendriyatā" ityādi, atiyoge "atikārśyaṃ" ityādi| kṛtaṃ-samyagyogaḥ| atikṛtaṃ-atiyogaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"snehena paittikasyāgniryadā tīkṣṇatarī kṛtaḥ| snehamāśu jarāṃ nītvā punarojo'bhitaścaran|| udīrayetsopasargāṃ pipāsāmasya cādhikām| so'sūṃstyajedyadyudakaṃ na pibedāśu śītalam|| śītasekāvagāhāṃśca tattṛṣṇāpīḍito bhajet| snehāgninā dahyamānaḥ svaviṣeṇeva pannagaḥ| ajīrṇe balavatyāṃ tu śītairdihyācchiromukham| chardayettadaśāntau ca pītvā śītodakaṃ punaḥ|| rūkṣānnamullikhedbhuktvā tādṛśyāṃ tu kaphānile| samadoṣaśca niḥśeṣaṃ snehamuṣṇāmbunodbharet|| tato doṣādibalataḥ pūrvoktaṃ ca vidhiṃ śrayet| na sarpiḥ kevalaṃ pitte deyaṃ sāme viśeṣataḥ|| sarvaṃ hyanurujeddehaṃ hatva saṃjñāṃ ca mārayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaret| snigdhastryahaṃ sthitaḥ kuryādvirekaṃ, vamanaṃ punaḥ||36||</seg> ekāhaṃ dinamanyacca kaphamutkleśya tatkaraiḥ| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snigdhaścāsau dravoṣṇadhanvottharasaśca, taṃ bhuṅkte yaḥ sa snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk| dhanvottharaso-jāṅgaladeśamāṃsasamudbhūto rasaḥ, taṃ bhuñjānaḥ svedamācaret| māṃsarasasya svabhāvata eva snigdhadravatvāt snigdhadravagrahaṇamadhikayogāyeti vedyam| uṣṇaṃ-ubhayathā vīryato'gnisaṃyogācca| evambhūtaḥ puruṣaḥ pūrvaṃ snigdho'nantaraṃ snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaran dinatrayaṃ sthitaḥ san virekaṃ kuryāt| vamanaṃ punariti| yadā tu snehādanantaraṃ vamanamevopayuṅkte tadaikāhamanenaiva prakāreṇa snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaran sthito'nyacca dinaṃ-dvitīyamahaḥ, kaphamutkleśya-sthānāt pracyāvya, sthito vamanaṃ kuryāt| kairutkleśya ? tatkaraiḥ,-kaphakaraṇahetubhirmāṣakṣīramatsyaguḍādibhiḥ| tatkarairiti kṛño hetvādinā hetau ṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhasya samanantarameva svedaḥ kārya ityāha-snigdhadravoṣṇeti| snigdhaḥ puruṣo'nantarameva svedamācaret| svede ca kriyamāṇe snigdhadravoṣṇamannaṃ jāṅgalamāṃsarasaṃ ca bhuñjīta| snigdhasya tridinaṃ viśrāntasya virecanaṃ kāryamityāha-tryahamiti| snigdhasya dvyahaṃ viśrāntasya vamanaṃ kāryamityāha-vamanamiti| snigdha ekāhaṃ viśrānto dvitīye dine kaphakaraiḥ kaphamutkleśya tṛtīye vamanaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| māṃsalā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">snehocitāśca ye snehyāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ| saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsalatvādiyuktāḥ puruṣā ye śodhyatvena snehayitumabhīṣṭāḥ, tān pūrvaṃ-prathamaṃ, rūkṣayet| tato-rūkṣayitvā'nantaraṃ, saṃsnehya śodhayet| kimevaṃ syāt ? ityāha-evaṃ snehavyāpanna jāyate| māṃsalāḥ-upacitamāṃsāḥ| medurāḥ-medasvinaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsalādīnāṃ virūkṣaṇapūrvakaṃ snehanaṃ kāryamityāha-māṃsalā iti| snehocitāḥ-snehasātmyāḥ|</ab>
          <ab type="mula">alaṃ malānīrayituṃ snehaścāsātmyatāṃ gataḥ| -----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ snehavyāpadevaṃ na syāt| yāvat sneho'sātmyatāṃ gataḥ san malān-vātādīn purīṣādīṃśca, īrayituṃ-prerayituṃ, alaṃ-paryāptaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvasnehāpanayane yuktimāha-alamityādi| snehocitasya snehasātmyatvādanutkleśanamityarthaḥ| ata evānyatra snehanasya pācanapūrvakatvamuktam| pācanaṃ hi rūkṣaṇameva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------| bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu||39||</seg> yogānimānanudvegān sadyaḥsnehān prayojayet| -----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sa-bālādiṣu tathā yaḥ snehaviṣaye parihāraḥ-śītodakādiḥ, tamasahiṣṇuṣu-akṣameṣu, sadyaḥsnehākhyānanudvegān-anudvejakān, etā(imā) n-vakṣyamāṇān, yogān prayojayet| bālādiṣu sadyaḥsnehanaṃ kāryamityāha-bāleyādi| imān-vakṣyamāṇān| anudvegān-sukhasevyān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kāṃstān ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| prājyamāṃsarasāsteṣu, peyā vā snehabharjitā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tilacūrṇaśca sasnehaphāṇitaḥ, kṛśarā tathā| kṣīrapeyā ghṛtāḍhyoṣṇā, dadhno vā saguḍaḥ saraḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">peyā ca pañcaprasṛtā snehaistaṇḍulapañcamaiḥ| saptaite snehanāḥ sadyaḥ, snehāśca lavaṇolbaṇāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu-bālādiṣu, prājyamāṃsarasāḥ-prabhūtamāṃsāni niṣkvāthya tadrasāḥ| tathā, snehabharjitā peyā| tathā, tilacūrṇaḥ-palalākhyaḥ, sasnehaphāṇitaḥ-[ snehena- ] sarpirādinā yuktaḥ, phāṇitena-kṣaudraguḍavikāraviśeṣeṇa ca yuktaḥ| tathā, kṛśarā tatheti snehaphāṇitayuktetyarthaḥ| tathā, kṣīrapeyā-kṣaireyī sarpiṣmatyuṣṇā ca| [ tathā, ] dadhisaro vā saguḍaḥ| [ tathā, ] peyā ca pañcaprasṛtā, 'dve pale-prasṛtaṃ viduḥ' pañca prasṛtāni yasyāṃ sā pañcaprasṛtā| keṣāṃ punastāni pañca prasṛtāni ? iti vyācaṣṭe-snehaistaṇḍulapañcamairiti| sarpistailaṃ vasā majjeti caturṇāṃ snehānāṃ catvāri prasṛtāni taṇḍulāśca prasṛtamekamityarthaḥ| ete sapta pūrvoktāḥ sadyaḥ-śīghraṃ snehanāḥ,- tricaturairahobhirvinā'pi snehanāḥ, niṣparihārāśca| na kevalameta eva sadyaḥsnehanā ityāha-snehāśca lavaṇolbaṇā iti| snehāḥ-sarpirādayo'pakvā eva| kiṃ viśiṣṭāḥ ? lavaṇolbaṇāḥ-lavaṇāḍhyāḥ, sadyaḥsnehanā ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sadyaḥsnehanān sapta yogānāha-prājyamāṃsarasā iti| prājyamāṃsāḥ-prabhūtamāṃsā, alpodakasiddhā rasā ityekaḥ| teṣu-māṃsaraseṣu, siddhā snehabhṛṣṭā peyeti dvitīyaḥ| snehaphāṇitābhyāṃ yuktastilacūrṇa iti tṛtīyaḥ| tābhyāmeva yuktā kṛśareti caturthaḥ| uṣṇā ghṛtāḍhyā kṣīrasiddhā peyeti pañcamaḥ| guḍasahito dadhisara iti ṣaṣṭhaḥ| ghṛtatailavasāmajjataṇḍulaiḥ pratyekaṃ prasṛtapramāṇaiḥ kṛtā peyeti saptamaḥ| aṣṭamaṃ sadyaḥsnehanamāha-snehāśceti|</ab>
          <ab type="mula">kasmāllavaṇasaṃyogāt snehā apakvā api sadyaḥsnehanāḥ ? ityāha - - - - taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| ---------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāllavaṇamabhiṣyandi-srotasāṃ srāvakaṃ, arūkṣatvādiguṇayuktaṃ ca| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| 'vyavāyi-dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate'|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lavaṇasaṃyogāt kathaṃ sadyaḥsnehanatvam? ityata āha-taddhīti| tat-lavaṇam| hi-yasmāt| viṣyandi-srotolīnamalotkleśanam| arūkṣaṃ-snehāviparītam| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotaḥsañcāri| uṣṇaṃ-snehavilāyanam| vyavāyi-vicaraṇaśīlam| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"prabhūtamāṃsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān| snehabhṛṣṭeṣu vā teṣu yavāgūṃ nātisaṃhatām|| tilakāmbalikaṃ bhūrisnehaṃ sarpiṣmatīmapi| peyāṃ sukhoṣṇāṃ kṣaireyīṃ pātre va sasitāghṛte|| sarpilavaṇayuktaṃ vā sadyodugdhaṃ tathā payaḥ| pāyasaṃ māṣamiśraṃ ca bahusnehasamāyutam|| tailaśuṇṭhīguḍasurāṃ jīrṇe māṃsarasāśinaḥ| snehaṃ caikaṃ surācchena dadhno vā saguḍaṃ saram|| vasāṃ varāhajāṃ sarpiḥ pippalīṃ lavaṇaṃ tilān| pippalīṃ lavaṇaṃ snehāṃścaturo dadhimastukam|| dadhnā siddhaṃ vyoṣagarbhaṃ dhātrīdrākṣārase ghṛtam| yavakolakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi|| ghṛtaṃ ca siddhaṃ tulyāṃśaṃ sadyaḥsnehanamuttamam| siddhāṃśca caturaḥ snehān badaratriphalārasaiḥ|| yoniśukrāmayaharān sadyaḥsnehān prayojayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-----------------------------------------------| guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi||43||</seg> kuṣṭhaśophaprameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet| -----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhādiṣu snehayogyatve sati guḍādi snehanārthaṃ na prakalpayet-na yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kuṣṭhādiṣu guḍādīni snehanāni niṣedhati-guḍānūpeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tarhi te kathaṃ snehyāḥ ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān||44||</seg> snehān yathāsvameteṣāṃ yojayedavikāriṇaḥ| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eteṣāṃ-kuṣṭhādīnām, triphalādibhirvipācitān-sādhitān, avikāriṇaḥ-avikārakān, snehān yojayet| yathāsvaṃ-yathāyogyam| kuṣṭhādīnāṃ sambandhī yo vikārastadvatām, tena kuṣṭhināṃ śophināṃ mehināmityartho'vatiṣṭhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kuṣṭhādiṣūcitāni snehanānyāha-triphaletyādi| eteṣāṃ-kuṣṭhaśophapramehāṇām| avikāriṇa iti hetugarbhaṃ viśeṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-----------------------------------------------| kṣīṇānāṃ tvāmayairagnidehasandhukṣaṇakṣamān||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmayaiḥ-vyādhibhiḥ, kṣīṇānāṃ punaḥ puṃsāmagnidehasandhukṣaṇakṣamān snehān yojayet| agniśca dehaścāgnidehau, sandhukṣaṇāśca kṣamāśca sandhukṣaṇakṣamāḥ, tān| yathāsaṅkhyenātra sambandhaḥ| agneḥ sandhukṣaṇāḥ-uddīpakāḥ, dehasya kṣamāḥ-puṣṭyāvahāḥ| atra cāyaṃ bhāvaḥ,-kila vyādhibhiḥ kṣīṇānāṃ vahnirapi kṣīṇo bhavati| atasteṣāṃ na kevalaṃ ye puṣṭyāvahāḥ [ te upayojyāḥ| kutaḥ ? te ] vahnimāndyamāvahanti| athavā vahnisandhukṣaṇā na puṣṭyāvahāḥ| na te snehā upayoktuṃ yuktāḥ| kiṃ tarhi ? ubhayakāriṇa eva yoktuṃ yuktā iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyādhikṣīṇānāmucitāni snehanānyāha-kṣīṇānāmiti| agnidehayoḥ sandhukṣaṇe-saṃvarddhane kṣamān, dīpanabṝṃhaṇatvāt|</ab>
          <ab type="mula">dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ| dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ|46| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne snehavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ pumānābhīkṣṇyena snehamupasevate, sa dīptāntarāgnitvādiguṇayukto bhavatīti pradiṣṭaḥ| sadvaidyairiti śeṣaḥ| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne snehavidhyadhyāyaḥ ṣoḍaśaḥ samāptaḥ|| 16|| ā raṃ-snehaśīlanasya phalamāha-dīptāntarāgniriti| pratyagradhātuḥ-nūtanadhātuḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| snehanasya prakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 16||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ah.1.17">
          <head>svedavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śodhanaprasaṅgena snehopayogaḥ| snigdhe ca dehe doṣāṇāṃ mārdavīkaraṇāya svedasya prasaṅgaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atastatparijñānārtho'yamadhyāya ārabhyate - - - - athātaḥ svedavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athāta iti| svedanaṃ-svedaḥ, tasya vidhiḥ-vidhānaṃ, yatra taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kramaprāptaṃ svedavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula">svedasya cāturvidhyamāha - - - - svedastāpopanāhoṣmadravabhedāccaturvidhaḥ| ----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svedaścaturvidhaḥ,- tāpādibhedāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svedabhedānāha-sveda iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra tāpādīneva lakṣayitumācaṣṭe - - - - ----------------------------------------------| tāpo'gnitaptavasanaphālahastatalādibhiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāpaḥ-tāpasvedaḥ, agnitaptena vasanena, tathā phālena-ayomayenāgnitaptena, tathā [ agnitaptena ] hastatalenāpi| ādigrahaṇāddāruvālukāghaṭikākāṃsyabhājanādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tāpasya lakṣaṇamāha-tāpa iti| agnitaptairvastrādibhiḥ kriyate yaḥ svedaḥ sa tāpaḥ| ādiśabdātkāṃsyavālukāghaṭikāsākṣādagnayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">upanāho vacākiṇvaśatāhvādevadārubhiḥ| dhānyaiḥ samastairgandhaiśca rāsnairaṇḍajaṭāmiṣaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">udriktalavaṇaiḥ snehacukratakrapayaḥplutaiḥ| kevale pavane, śleṣmasaṃsṛṣṭe surasādibhiḥ||3||</seg> pittena padmakādyaistu sālvaṇākhyaiḥ punaḥpunaḥ| ----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upanāho-bandhanam| kiṇvaṃ-surāprakṛtiḥ| śatāhvā-śatapuṣpā| dhānyairiti sāmānyoktāvapi tilātasīmāṣādīniyogyatvādyānyuṣṇavīryāṇi snigdhāni vā tāni prāyeṇa prayojyānīti| samastagrahaṇaṃ gandhaireva yujyate| ata eva saṅgrahe'vadat (sū. a. 26) - "sarvagandha" iti| gandhaiḥ-gandhadravyaiḥ kuṣṭhāgurutagarasurasādibhiḥ| tathā, rāsnādibhiḥ| kimbhūtaiḥ pūrvoktaiḥ ? udriktalavaṇaiḥ-lavaṇāḍhyaiḥ| tathā, snehaśca cukraṃ ca takraṃ ca payaśca, taiḥ plutaiḥ-āloḍitaiḥ| cukraṃ-amlam| takrasya cukratvādeva grahaṇe siddhe takragrahaṇamatiśayārtham, atiśayena sālvaṇākhye svede takraṃ prayojyamiti| kevale pavane vacādibhirupānāhasvedaḥ kāryaḥ| śleṣmasaṃsṛṣṭe pavane surasādibhiḥ-surasayugādinā gaṇena (hṛ. sū. a. 15|30)| pittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādyaiḥ-"padmakapuṇḍrau" (hṛ. sū. a. 15|12) ityādibhiḥ| pittena saṃsṛṣṭe pavana ityatra kiñcideva pittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādibhirupanāhaḥ kārya ityavabodhyam, nādhikena pittena yukte pavane, nāpi tulyena pittena yukte pavana iti| evaṃ hyuktam (hṛ. sū. a. 13|14)- "graiṣmaḥ prāyo marutpitte" vidhiḥ kāryaḥ| graiṣmaśca vidhiḥ prāyeṇa sarvaḥ śītaḥ| tatra svedo dūrotsārita eva| tasmāt kiñcitpittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādyairupanāhaḥ kārya iti vedyam| ete ca traya upanāhāḥ kevale vāyau tathā kaphayukte pittayukte ca krameṇa yojyāḥ| ete ca sālvaṇābhidhānāḥ svedā ityāha-sālvaṇākhyairiti| punaḥpunariti asakṛttaiḥ svedayojanā kāryetyarthaḥ| nirapāyo hi yathā'yaṃ sālvaṇāparasaṃjña upanāhākhyaḥ svedo na tathā'pare svedā iti| upanahyate-badhyate carmapaṭādinā, ityanvarthaṃ nāmāsyopanāha iti| sālvaṇa ityasya tantrāntaraprasiddhaṃ nāma| tathā ca dhanvantariḥ (su. ci. a. 4|14) - "kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ| sānūpaudakamāṃsastu sarvasnehasamanvitaḥ|| sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ|" iti| 'udriktalavaṇaiḥ snehacukratakrapayaḥplutaiḥ|' iti triṣvapi svedeṣu yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upanāhasya lakṣaṇamāha-upanāha ityādi| vacādibhiryaḥ svedaḥ kriyate sa upanāhaḥ| kiṇvaṃ-surākāñjikādyadhaḥsthitadravyam| gandhaiḥ-kuṣṭhādigandhadravyaiḥ| eraṇḍajaṭā-eraṇḍamūlam| āmiṣaṃ-māṃsam| udriktalavaṇaiḥ-saindhavādyutkaṭaiḥ| snehādibhiḥ plutaiḥ-āloḍitaiḥ| cukraṃ-suktam| payaḥ-kṣīram| eṣaḥ svedaḥ kevale pavane| eṣa eva śleṣmasaṃsṛṣṭapavane surasādivargeṇa saha kāryaḥ| pittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādivargeṇa saha kāryaḥ| sālvaṇākhyaiḥ-sālvaṇa ityākhyā upanāhasya yebhyaḥ padmakādibhyastaiḥ| padmakādibhiryukta upanāhaḥ-sālvaṇākhyaḥ| uktaṃ ca suśrutena (ci.a. 4/14)-"kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ| sānūpamāṃsaḥ susvinnaḥ sarvasnehasamanvitaḥ|| sukhoṣṇaḥ spṛṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikirtitaḥ| tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām||" iti| tavdyākhyānaṃ ca,- "kākolyādirgaṇo grāhyo nāṣṭavargakasaṃjñitaḥ| vātaghno bhadradārvādivargo'mlo dāḍimādikaḥ|| sarvasnehaścatuḥsneho lavaṇaṃ saindhavādikam| amlādibhiśca saṃskāryaḥ kākolyāditrayaṃ tribhiḥ||" iti| padmakādireva tanmate kākolyādiḥ| sa copanāhaḥ punaḥ punaḥ kāryaḥ| upanāho-bandhanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bandhātmakaścāyaṃ sveda iti bandhātmakasvedopāyabhūtān carmapaṭṭādīnāha - - - - ------------------------------------------------| snigdhoṣṇavīryairmṛdubhiścarmapaṭṭairapūtibhiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">alābhe vātajitpatrakauśeyāvikaśāṭakaiḥ| baddhaṃ rātrau divā muñcenmuñcedrātrau divākṛtam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> carmapaṭṭairbaddhaṃ-upanaddhamaṅgaṃ, rātrau divā muñcet| kimbhūtaiḥ ? snigdhoṣṇavīryaiḥ, tathā'pūtibhiḥ-adurgandhaiḥ suparikarmitatvāt| alābhe-carmapaṭṭānāmabhāve, vātajitpatraiḥ-eraṇḍajādibhiḥ, tathā kauśeyādibhiḥ| kauśeyaṃ-rāṅkavādivastraviśeṣam| āvikaṃ-kambalam| [ śāṭakaṃ-vastrakhaṇḍam| ] tairbaddhaṃ rātrau divā muñcet| divā tu baddhaṃ rātrau moktavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bandhanavidhimāha-snigdhoṣṇaviryairiti| alābhe-carmālābhe| vātajitpatrāṇi-eraṇḍādipatrāṇi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ūṣmā tūtkārikāloṣṭakapālopalapāṃsubhiḥ| patrabhaṅgena dhānyena karīṣasikatātuṣaiḥ||6||</seg> anekopāyasantaptaiḥ prayojyo deśakālataḥ| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūṣmā-bāṣpaḥ, tadākhyaḥ sveda utkārikādibhiḥ prayojyaḥ| tatra yavamāṣairaṇḍabījātasīkusumbhabījādibhiḥ piṣṭasvinnairlapyasikākṛtiryaḥ svedanopāyaḥ sā utkārikā| loṣṭaṃ-mṛtpiṇḍaḥ| kapālaṃ-karparam| upalaḥ-pāṣāṇaḥ| pāṃsuḥ-dhūliḥ| tathā, patrabhaṅgena-chadasamūhena| tathā, dhānyena| karīṣo-gavādiśakṛccūrṇaḥ| sikatā-vālukā| tuṣo-dhānyatvak| etairutkārikādibhistuṣāntaiḥ svedo vidhātavyaḥ| kimbhūtaiḥ ? anekopāyasantaptaiḥ,-aneke ca ta upāyāśca, taiḥ santaptāḥ-uṣṇīkṛtā ya utkārikādayaḥ, taiḥ| kathaṃ prayojyaḥ ? ityāha-deśakālataḥ| lyablope pañcamī ceyam| tena deśakālāvapekṣya| upalakṣaṇaṃ cedam| tena doṣadūṣyādīnapyapekṣya svedo'yaṃ prayojyaḥ| loṣṭakapālapāṣāṇānagnitaptān sandaṃśena gṛhītvā svedyadoṣādyapekṣayā'mbhasyamle dhānyāmle śuktādau vā nimajjayet| tadudbhūtabāṣpaiḥ svedaḥ śayanasthasya kāryaḥ| athavā gavādiśakṛtā''rdreṇa piṇḍīkṛtenoṣṇena svedaḥ sa ca piṇḍasvedasaṃjñaḥ| sa eva saṅkarasveda ucyate| athavairaṇḍādidravyayuktāni yavādīni dhānyāni sāmlakādīni gṛhītvā pihitamukhāyāmukhāyāṃ samyagupasvedya nivāte gṛhe śayanasthe kiliñje prastīryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade rauravājinaprāvārādisvavacchannaṃ svedayet| athavā pūrvavatsvedyadravyāṇi kumbhyāmutkvāthya tannikaṭopaviṣṭo ghanavastraprāvṛta ūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| eṣa saṃstarasvedaḥ| evamanekopāyasantaptatvaṃ doṣadūṣyādyapekṣayā nirūpya svedo yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūṣmasvedasya lakṣaṇamāha-ūṣmeti| utkārikādibhiḥ soṣmābhiḥ kambalādiveṣṭitairyaḥ svedaḥ kriyate, sa ūṣmasvedaḥ| utkārikā-roṭikā| patrabhaṅgena-khaṇḍaśaḥ kṛtaiḥ patraiḥ| dhānyena-godhūmādinā| saṅgrahe tu (sū. a. 26) -"ūṣmasvedaḥ punaraṣṭadhā bhidyate,- piṇḍaḥ saṃstaro nāḍī ghanāśmā kumbhī kūpaḥ kuṭī jentākaśceti| tatra kapālapāṣāṇaloṣṭhalohipiṇḍānagnivarṇān sandaṃśena gṛhītvā'mbhasyamle vā nimajjayet| tairārdrāvikavastreṇa veṣṭitaiḥ śleṣmamedobhūyiṣṭha sarujamaṅgaṃ granthimadvā svedayet| pāṃśusikatāgavādikarīṣatuṣadhānyabusapulākapalalairvā'mlotkvathitaiḥ pūrvavadveṣṭitairgavādiśakṛtā''rdreṇa piṇḍīkṛtenopanāhadravyotkārikākṛśarāpayasapiṇḍāirvā vātarogiṣviti piṇḍasvedaḥ| sa eva ca saṅkarākhyaḥ| yathārhasvedadravyāṇi pihitamukhāyāmukhāyāṃ samyagupasvedya nivātaśaraṇaśayanasthe kiliñje prastāryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade rauravājinaprāvārādibhiḥ svavacchannaṃ svedayediti saṃstarasvedaḥ| pūrvavadevopasvedyokhāmukhe'nyāmukhāṃ nāḍīmūlacchidrapramāṇapārśvacchidrāmabhisandhāyopalipya ca pārśvacchidrasthayā nāḍya śareṣikāvaṃśadalakiliñjakarañjapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayā'dhyarddhavyāmadīrghayā vā svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgapariṇāhamūlāgrasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vinamitayā sukhopaviṣṭasya svabhyaktaprāvṛte'ṅge bāṣpamupaharet| bāṣpo hyanṛjugāmī vihatcaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ| puruṣāyāmamātramadhikaṃ vā ghanaṃ samaṃ sukhaṃ ca śilātalaṃ bhūpradeśaṃ vā vātaharadārudīptenāgninā sarvatastāpayitvā'gnimapohyoṣṇodakāmlādibhirabhyukṣya yathoktapracchade saṃstaravatsvedayediti ghanāśmasvedaḥ| pūrvavatsvedadravyāṇi kumbhyāṃ samutkvāthyāśliṣyopaviṣṭastadūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| bhūmau vā tāṃ nikhāya tadūrdhvamāsanaṃ śayanaṃ vā nātighanapracchadaṃ paritaḥpralambamānakuthākambalagoṇikaṃ nidhāya tatrasthasyoṣmāṇaṃ gṛhṇataḥ kumbhyāmagnivarṇānayoguḍānupalāṃśca śanairnimajjayediti kumbhīsvedaḥ| śayanasyādho vistāradviguṇakhāte kūpe vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagdhe vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ svedayediti kūpasvedaḥ| kuṭīṃ nātyuccavistārāṃ vṛttāmacchidrāmupanāhadravyakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ sarvato vidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya tanmadhye ca śayyāṃ tatrasthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ|" iti| jentākasvedastvaśakyatvānna likhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha dravasvedamāha - - - - --------------------------------------------------------| śigruvāraṇakairaṇḍakarañjasurasārjakāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śirīṣavāsāvaṃśārkamālatīdīrghavṛntataḥ| patrabhaṅgairvacādyaiśca māṃsaiścānūpavārijaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">daśamūlena ca pṛthak sahitairvā yathāmalam| snehavadbhiḥ surāśuktāvārikṣīrādisādhitaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kumbhīrgalantīrnāḍīrvā pūrayitvā rujārditam| vāsasā''cchāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ siñcedyathāsukham||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śigrvādijaiḥ patrasamūhaiḥ, tathā vacādyaiḥ-vacādigaṇoktaiḥ, tathā māṃsairānūpajairjalajaiśca, daśamūlena ca pṛthak-vyastairdvitrādibhiḥ, sahitairvā-samastairvā, yathāmalaṃ snehavadbhiḥ-doṣaharaghṛtādyanyatamasnehayuktairyathādoṣaṃ surāśuktavārikṣīrādisādhitaiḥ, kumbhīḥ-sthālīḥ, pūrayitvā, athavā galantīrnāḍīrvā-anavarataṃ dhārayā jalādisravantīrvāridhānikāsaṃjñāḥ vaṃśādimayīḥ pūrayitvā, rujārditaṃ-pīḍārtaṃ, gātraṃ-aṅgaṃ, vāsasā''cchāditaṃ tathā snigdhaṃ sat yathāsukhaṃ-sukhasparśaṃ kadācidatyuṣṇaṃ kadācidīṣaduṣṇaṃ siñcet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravasvedamāha-śigruvāraṇaketyādi| vāraṇakaḥ-kaṇṭakikarañjaḥ| dīrghavṛntaḥ-ṭiṇṭukaḥ| śigrvādīnāṃ patrabhaṅgaiḥ, vacādyaiḥ-upanāhoktaiḥ, ānūpavārijaimāṃseḥ, daśamūlena ca, iti caturbhirvargaiḥ pṛthak sahitairvā doṣānusāreṇa ghṛtādiyuktaiḥ surādisādhitaiḥ, galantīḥ kumbhīḥ-sacchidrā ghaṭikāḥ, nāḍīḥ-vaṃśādinalikāḥ, pūrayitvā rujāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ vastrācchāditaṃ ca kṛtvā tābhiḥ siñcet| eṣaḥ pariṣekākhyo dravasvedaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">iti doṣapīḍāvaśāt pariṣekasvedamākhyāyāvagāhasvedaṃ dravabhedamāha - - - - taireva vā dravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ sarvāṅgage'nile| avagāhyāturastiṣṭhedarśaḥkṛcchrādirukṣu ca||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taireva-pūrvoktaiḥ, svedadravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ bhṛśamavagāhya-praviśya, āturo-rogī tiṣṭhet| kīdṛśe doṣe ? ityāha-sarvāṅgage'nile,-sarvaśarīravyāpini vāyau| tathā, arśaḥprabhṛtirogakaṣṭapīḍāsu| ādigrahaṇena hastapādapīḍāsu ca| kuṇḍagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena kūpakuṭīsvedau ca vedyau| saṅgrahe coktam (sū. a. 26)- "śayanasyādhovistāradviguṇakhāte kūpe vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagdhe vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ svedayediti kūpasvedaḥ| kuṭīṃ nātyuccavistārāṃ vṛttāmacchidrāmupanāhadravyakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ sarvato vidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya tanmadhyasthitaśayyāsthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ| padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vā''cchādya cakṣuṣī| śītairmuktāvalīpadmamukulotpalabhājanaiḥ|| muhuḥ karaiśca sajalaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dravasvedo dvividhaḥ,-pariṣeko'vagāhaśca| tatra pariṣekamuktvā'vagāhamāha-taireveti| [taireva-pūrvoktaiḥ svedadravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ bhṛśamavagāhya-praviśya, rogī tiṣṭhet| kadetyāha-sarvaśarīravyāpini vāyau, tathā'rśaḥprabhṛtirogapīḍāsu|] kṛcchraṃ-mūtrakṛcchram| ādiśabdādaśmaryānāhahastapādapīḍāsu ca| kuṇḍagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena kūpakuṭīsvedau ca vedyau|</ab>
          <ab type="mula">nivāte'ntarbahiḥsnigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret| --------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apagatavāte deśe svedamācaret| kimbhūtaḥ ? antaḥ snehapānena bahiścābhyaṅgādinā snigdhaḥ| tathā, jīrṇānnaśca,-yena (yasya) hyastanamannaṃ jīrṇam, āmajīrṇādyākrāntaṃ naraṃ varjayitvā tena svedārheṇa nareṇa sveda ācaraṇīyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svedavidhimāha-nivāte iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kīdṛśaṃ svedamācaret ? ityāha - - - - --------------------------------------------------------| vyādhivyādhitadeśartuvaśānmadhyavarāvaram||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyādhyapekṣayā vyādhitāpekṣayā deśāpekṣayā ṛtvapekṣayā ca yathāvidhameva madhyamamutkṛṣṭaṃ hīnaṃ vā svedamācaret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyādhyādivaśāt madhyamamātramuttamamātramadhamamātram|</ab>
          <ab type="mula">kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo, rūkṣaḥ snigdhaṃ kaphānile| --------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphārtaḥ-kaphagrasto, rūkṣaḥ san-antarbahirasnigdho, rūkṣaṇaṃ-na ca snigdhaṃ, svedamācaret| aparaṃ śleṣmavāte rūkṣasnigdhaṃ-kenacidaṃśena rūkṣaṃ kenacidaṃśena snigdhaṃ, paryāyeṇa vā rūkṣasnigdhaṃ, evaṃvidhaṃ svedamācaret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphe svedaviśeṣamāha-kaphe tamiti| rūkṣaṇaiḥ-rūkṣadravyaiḥ, sneharahitaiḥ| taṃ-svedam| rūkṣaḥ-puruṣo nāntarbahiḥsnigdhaḥ| kaphānile viśeṣamāha-rūkṣaḥ snigdhamiti| rūkṣaḥ-puruṣaḥ| snigdhaṃ-svedam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------------------------------------------------| āmāśayagate vāyau kaphe pakvāśayāśrite||13||</seg> rūkṣapūrvaṃ tathā snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ| --------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmāśayaṃ gataḥ-āmāśayagataḥ, pakvāśayamāśritaḥ-pakvāśayāśritaḥ, dvitīyā śriteti samāsaḥ| vāyāvāmāśayagate kaphe ca pakvāśayāśrite yathāsaṅkhyena rūkṣapūrvaṃ snehapūrvaṃ ca svedamācaret| āmāśayagate vāta ādau rūkṣaḥ svedaḥ kāryaḥ paścātsnigdhaḥ| tathā, pakvāśayagate kapha ādau snigdhaḥ svedaḥ, paścādrūkṣa ityarthaḥ| kuta evaṃ niyamaḥ ? ityāha-sthānānurodhataḥ,-sthānavaśāt| vāyuryataḥ āmāśaya āgantuḥ, sthānaṃ ca tat śleṣmaṇaḥ, tadvaśāttatrādau rūkṣa eva svedo yojyaḥ, paścāt snigdha iti| kaphaśca pakvāśaya āgantuḥ, sthānaṃ ca tadvāyoḥ, ataḥ pūrvaṃ snigdhaḥ svedo yojyaḥ, paścādrūkṣa iti pūrvokta eva nyāyo yojyaḥ| tathā coktam (hṛ. sū. a. 13|20) - "tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyām" iti| tathā (hṛ. sū. a. 13|29) - "āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā|" iti| tasmātpūrvaṃ rūkṣeṇa sthāninaṃ kaphaṃ pratikṛtya paścādāgantukasya vāyoḥ śamanaṃ snigdhasvedākhyaṃ prayojyamiti| nanu, vāyorāmāśaye kopo'nupapannaḥ| yato marut laghvādiguṇayuktaḥ| āmāśayastu gurumṛdupicchilādiyuktaḥ| ataḥ śama evopapanna iti kecit| etaccāyuktam| balino hyanyāśrayasthasyāpi kopo yuktaḥ| mārgarodhācca vāyorāmāśaye'pi prakopasambhava iti| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 6|57) - "prāyo'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye gataḥ|" iti| tathā coktam (hṛ. sū. a. 13|19) - "te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sthānabhedena viśeṣamāha-āmetyādi, rūkṣapūrvamiti| rūkṣapūrvaṃ-prathamaṃ rūkṣaṃ tataḥ snigdham| snehapūrvaṃ-prathamaṃ snigdhaṃ tato rūkṣam| sthānānurodhataḥ-sthānipratīkārapūrvakamāgantupratīkārasyoktatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------------------| alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ, svalpaṃ dṛṅmuṣkahṛdaye na vā||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaṅkṣṇayoralpameveti yojyam| dṛśormuṣkayorhṛdi cātyalpameveti| athavā dṛgādiṣu svedaṃ nācaredeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avayavabhedena viśeṣamāha-alpamiti| vaṅkṣaṇayoralpaṃ svedamācaret| dṛgādiṣvatyalpameva, naiva vā| saṅgrahe tu (sū. a. 26) -"padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vā''cchādya cakṣuṣī| śītairmuktāvalīpadmakumudotpalabhājanaiḥ|| muhuḥ karaiśca sajalaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">śītaśūlakṣaye svinno jāte'ṅgānāṃ ca mārdave| syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ snehavidhiṃ bhajet||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītaśūlayoḥ kṣaye sañjāte sati, aṅgānāṃ-pāṇipādādīnāṃ ca, mārdave-mṛdutve jāte sati, svinno naraḥ syāt| sa ca svinnaḥ śanairmṛdito-mandaṃ marditāṅgaḥ, snātaḥ-uṣṇodakena, [ tataḥ- ] anantaraṃ, snehokta (sneha) vidhiṃ-'uṣṇodakopacārī syāt' ityādikaṃ, bhajet| ā raṃ-samyaksvinnalakṣaṇamāha-śītaśūlakṣaya iti| śītaśūlayornivṛttāvaṅgamārdave ca svinnaḥ syāt| svinnasya kṛtyamāha-śanairiti| śanairmṛdito-yathāsukhaṃ kṛtamardanaḥ| snehavidhiṃ-snehanoktāhāravihāraniyamam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iti svedasya samyaglakṣaṇamuktvā'tiyogalakṣaṇamāha - - - - pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ| sandhipīḍā jvaraḥ śyāvaraktamaṇḍaladarśanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">svedātiyogācchardiśca, tatra stambhanamauṣadham| viṣakṣārāgnyatīsāracchardimohātureṣu ca||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svedasyātiyogāt raktapittakopādayo bhavanti, chardiśca| mūrcchā-mohaḥ| svarāṅgayoḥ sadanena sambandhaḥ| bhramaḥ-ajñānam| śyāvāni ca raktāni ca śyāvaraktāni, tānyevaṃbhūtāni yāni maṇḍalāni teṣāṃ darśanaṃ-upalambhaḥ| tatra-svedātiyoge, stambhanaṃ-vakṣyamāṇamauṣadhaṃ kāryam| tathā, viṣādyātureṣvapi stambhanamevauṣadhaṃ kāryam| tathā, viṣādyātureṣvapi stambhanamevauṣadhaṃ nyāyyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atisvinnalakṣaṇamāha-pittāsrakopeti| atisvinnasyauṣadhamāha-tatra stambhanamiti| prasaṅgādviṣādiṣvapi stambhanamauṣadhamāha-viṣetyādi| kṣārāgnyāturaḥ-kṣārāgnidagdhaḥ| mohāturo-mūrcchāvān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ, stambhanamanyathā| dravasthirasarasnigdharūkṣasūkṣmaṃ ca bheṣajam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">svedanaṃ, stambhanaṃ ślakṣṇaṃ rūkṣasūkṣmasaradravam| prāyāstiktaṃ kaṣāyaṃ ca madhuraṃ ca samāsataḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guru yaddravyaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca, tadbāhulyena svedanaṃ bhavati| prāyograhaṇāt bhayaśokādikamagurvapi gṛhyate| anyathā-ato vaiparītyena, stambhanaṃ bhavati| dravādiguṇayuktaṃ yat tat dravyaṃ svedanaṃ bhavati| tathā, ślakṣṇādiyuktaṃ tat samāsataḥ stambhanaṃ bhavati| adhunā rasataḥ stambhanaṃ nirdiśannāha-prāya ityādi| prāyaḥ saṅkṣepeṇa tiktaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ca stambhanaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svedanadravyamāha-svedanamiti| stambhanadravyamāha-stambhanamiti| anyathā-laghumandaśītam, tiktādirasaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula">stambhitasya lakṣaṇamāha - - - - stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktāmayasaṅkṣayāt| --------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bale labdhe-jāte sati, yathoktānāṃ rogāṇāṃ ca saṅkṣayāt stambhito naraḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> stambhitalakṣaṇamāha-stambhita iti| yathoktāḥ-pittāsrakopādayo viṣādayaśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atistambhitaṃ samprati lakṣayati - - - - --------------------------------------------------------| stambhatvaksnāyusaṅkocakampahṛdvāgdhanugrahaiḥ||20||</seg> pādauṣṭhatvakkaraiḥ śyāvairatistambhitamādiśet| --------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvak ca snāyuśca, tayoḥ saṅkocaḥ| hṛdayādīnāṃ graheṇa sambandhaḥ| tataḥ stambhādīnāṃ dvandvaḥ| stambhādibhistathā śyāvaiḥ pādādibhiratistambhitaṃ kathayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atistambhitalakṣaṇamāha-stambhatvagityādi| hṛdayavacohanūnāṃ grahaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">--------------------------------------------------------| na svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchitān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">stambhanīyakṣatakṣīṇakṣāmamadyavikāriṇaḥ| timirodaravīsarpakuṣṭhaśoṣāḍhyarogiṇaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān| bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṣuttṛṣṇākāmalāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān| garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ, mṛdu cātyayike gade||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atisthūladīnna svedayet| atisthūlasya svedena medovilayanādatyantaṃ śarīrakṣobhaḥ syāt| rūkṣādīnāṃ kārśyamatiśayena bhavet| 'madyavikāriṇaḥ' ityaviśeṣoktāvapi pittādyanyeṣāṃ saṅgrahaḥ| pittamadyavikāriṇastu 'pittapīḍitān' ityanenaiva saṅgṛhītāḥ| āḍhyaroge-vātaraktam| bhraṣṭadagdhagudāḥ-atīsārakṣārāgnyādibhiḥ| glānyādīnāmarditena sambandhaḥ| kṣudhādīnāṃ mehāntānāṃ dvandvaḥ, tato matvarthīya iniḥ| kṣudhvataḥ svedādatyantaṃ dehaglāniḥ| kāmalāpāṇḍumatoḥ svedena pittavṛddhyā rogavṛddhiḥ| yasmādadhyeṣyate (hṛ. ni. a. 13|15) - "pittapradhānāḥ kupitāḥ" ityādi| tathā, (hṛ. ni. a. 13|15) - "yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām|" ityādi| mehinastu svedavṛddhyā rogavṛddhiḥ| garbhiṇyāḥ svedena garbhavyāpat| puṣpitāyā raktātipravṛttiḥ| sūtāyāḥ kārśyam| mṛdu ceti| yadaiṣāmatisthūlādīnāmātyayiko vyādhiḥ-visūcikādiḥ syāt, tadaite mṛdu svedayitavyā eva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sthūlādīnāṃ svedanaṃ niṣedhati-na svedayediti| stambhanīyāḥ-viṣādayaḥ| kṣataḥ-uraḥkṣatī| kṣīṇaḥ-kṣayarogī| kṣāmaḥ-kṛśaḥ| śoṣo-mukhaśoṣaḥ| āḍhyarogovātaraktam| bhraṣṭagudo dagdhagudaśca| puṣpitā-ṛtumatī| ātyayike gade asvedyānapi mṛdu svedayet, tathā'pyanupaśame tīvraṃ vā svedayedityāha-mṛdu ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu| svarabhedānilavyādhiśleṣmāmastambhagaurave||25||</seg> <seg type="unit" n="26">aṅgamardakaṭīpārśvapṛṣṭhakukṣihanugrahe| mahatve muṣkayoḥ khalyāmāyāme vātakaṇṭake||26||</seg> <seg type="unit" n="27">mūtrakṛcchrārbudagranthiśukraghātāḍhyamārute| svedaṃ yathāyathaṃ kuryāttadauṣadhavibhāgataḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāsādīnāṃ vibandhāntānāṃ dvandvaḥ| śvāsādimatsu yathāsvaṃ svedaṃ kuryāt,- kvacittāpaṃ kvacidupanāhaṃ kvacidūṣmāṇaṃ kvaciddravamiti| katham ? teṣvauṣadhāni tadauṣadhāni, teṣāṃ vibhāgo-yathāsvamupayogaḥ, tena,- tadauṣadhavibhāgena svedaṃ kuryāt| "khallī tīvrarujānvitā|" iti (hṛ. ni. a. 15|55) vātavyādhau vakṣyate, āyāmavātakaṇṭakau ca| āḍhyamārutaḥ-ūrustambhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svedasādhyān rogānāha-śvāsakāsetyādi| muṣkayormahattve-vṛddhiroge| khalyāṃ-hastapādāvamoṭane| āyāme-bāhyāyāmādau| saṅgrahe tu (sū. a. 26) - "svarabhedānilavyādhipakṣāghātāpatānake| vepathuśvayathusvāpastambhajṛmbhāmagaurave|| karṇamanyāśiraḥkoṣṭhajaṅghāpādorurukṣu ca|" iti| svinnasya kṛtyamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 26) -"svinno'nnaṃ pathyamaśnīyāddoṣarogānurodhataḥ| tadahaḥ svinnasarvāṅgo vyāyāmaṃ sutarāṃ tyajet||" iti|</ab>
          <ab type="mula">svedo hitastvanāgneyo vāte medaḥkaphāvṛte| --------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medaḥkaphābhyāṃ pavana āvṛte satyanāgneyaḥ svedo hitaḥ| amāgneya ityagnerḍhak, tato nañ''samāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anāgneyasvedasya viṣayamāha-sveda iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ko'sāvanāgneyaḥ ? ityāha - - - - --------------------------------------------------------| nivātaṃ gṛhamāyāso guruprāvaraṇaṃ bhayam||28||</seg> <seg type="unit" n="30">upanāhāhavakrodhā bhūripānaṃ kṣudhā''tapaḥ| 28 1/2||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nivātagṛhādayo'nāgneyāḥ svedāḥ| āyāso-vyāyāmaḥ| guruprāvaraṇaṃ-rallakādi| bhayaṃ-khaḍgahastarājapuruṣadarśanādinā| upanāho'pyanāgneyaḥ svedaḥ, upanāhasya dvaividhyāt| tatra "upanāho vacākiṇva" ityādirāgneyaḥ, tatra "tāpo'gnitaptavasana" ityanuvṛtteḥ| anāgneyastu-"snigdhoṣṇavīryairmṛdubhiścarmapaṭṭaiḥ" ityādikaḥ| āhavaḥ-samaraḥ| bhūripānaṃ-bahumadyapānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anāgneyasvedasya bhedānāha-nivātamiti| nivātagṛhādayo daśa bhedāḥ| upanāho-vacādibhiranagnitaptaiḥ kṛtaḥ| āhavo-yuddham| bhūripānaṃ-bahumadyapānam| svedasya phalamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 26) -"agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam| kuryātsvedo jāḍyatandrāpahāraṃ stabdhān sandhīṃśreṣṭayatyāśu cāsya||" iti|</ab>
          <ab type="mula">snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ| doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante| 29 1/2| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svedavidhirnāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te doṣāḥ samyak-suṣṭhu, śuddhibhiḥ-vamanavirecanalakṣaṇābhiḥ, nirhriyante-niṣkāsyante| ke doṣāḥ ? ityāha-snehaklinnā ye, tathā koṣṭhagā dhātusthāśca, tathā srotolīnāḥ, tathā śākhāsvasthiṣu ca sthitāḥ| kimbhūtāḥ ? svedairdravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ-udaraṃ prāpitāḥ| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne svedavidhyadhyāyaḥ saptadaśaḥ samāptaḥ|| 17||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svedanasya śodhanāṅgatvamāha-snehaklinnā iti| asthiśabdena madhyamamārgo lakṣyate| dhātugānāṃ srotolīnānāṃ [ca] punarupādānaṃ svedaikasādhyatvajñāpanārtham| mārgatrayakathanena hi te'pyuktāḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| saṃsvedanaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 17||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ah.1.18">
          <head>vamanavirecanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "śuddhibhirnirhriyante" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṃ vamanavirecanādhikāraḥ - - - - 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">"śuddhibhirnirhriyante" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṃ vamanavirecanādhikāraḥ - - - - athāto vamanavirecanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athāta ityādi| vamanaṃ ca virecanaṃ ca, tayorvidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam| tatra yathoddeśatayā nirdeśa iti pūrvaṃ vamanavidhimācaṣṭe| athavā virekātpūrvaṃ vamanasyopanyāso yuktaḥ, hṛtakaphasya hi samyagvirekā bhavanti| tathā coktam (carake si. a. 1|8) - "viricyate mandakaphastu samyak" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kramaprāptaṃ vamanavirecanavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| vamanavirecanayorlakṣaṇamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 27) -"doṣaharaṇamurdhvabhāgaṃ vamanākhyam, adhobhāgaṃ virecanākhyam, ubhayaṃ vā malavirecanādvirecanamityucyate| tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya saukṣmyāvdyavāyitvācca dhamanīranusṛtya snehena mṛdūkṛte'ntaḥśarīre svedoṣmaṇā''rdradāruvadviṣyandite sthūlāṇusrotobhyaḥ sakalamapi doṣasaṅghātamauṣṇyāt punarviṣyandayanti| taikṣṇyādvikāśitvācca vicchindayanti| sa viṣyannavicchinno doṣasaṅghātaḥ pariplavan snehāktabhājanastha ivodakāñjalirasajjannanupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādurdhvabhāgaprabhāvāccauṣadhasyordhvaṃ pravartate| salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ| ubhayataścobhayaguṇatvādubhayabhāgaprabhāvācca|" iti|</ab>
          <ab type="mula">ato vamanavidhimāha - - - - kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe| tadvadvirecanaṃ pitte---------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇi vamanaṃ kuryāt, saṃyoge ca kaphādhike| tatra ca pittakaphavān vamanaṃ kuryāt| yathā,-kaphe kaphādhike saṃyoge vamanaṃ kuryāt tathaiva pitte pittādhike vā saṃyoge virecanaṃ kuryāditi tadvacchabdasyārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanavirecanayoḥ sāmānyato viṣayamāha kaphe vidadhyāditi| tadvat-pittolbaṇe vā saṃyoge|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-------------------------------------------------| --------------------viśeṣeṇa tu vāmayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">navajvarātisārādhaḥpittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ| kuṣṭhamehāpacīgranthiślīpadonmādakāsinaḥ||2||</seg> śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇaḥ|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśeṣeṇa punarnavajvarātisārādīn ūrdhvarogaparyantān vāmayet| [ navajvarādīnāṃ yakṣmāntānāṃ dvandva iniḥ| evaṃ ca kuṣṭhādīnāṃ kāsāntānāṃ śvāsādīnāmūrdhvarogāntānāṃ ca dvandve inī kāryau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanasya viśeṣato viṣayamāha-viśeṣeṇeti, navajvareti, kuṣṭhameheti, śvāseti| ūrdhvarogāḥ-jatrūrdhvarogāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "viṣapītadaṣṭadigdhaviddhaviruddhājīrṇānnaviṣūcikālasakāvipākārocakārbudamedogadāpasmārapāṇḍurogā doṣabhedīyoktāśca śleṣmavyādhayaḥ|" ityadhikāḥ| yuktiśca, (saṃ. sū. a. 27) -"ete hi paraṃ vamanena nāśamupayānti, salilāpagamādaniṣpannaśālyādivat|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nityaduḥkhitaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bālavṛddhakṛśasthūlahṛdrogikṣatadurbalāḥ| prasaktavamathuplīhatimirakrimikoṣṭhinaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">ūrdhvapravṛttavāyvasradattabastihatasvarāḥ| mūtrāghātyudarī gulmī durvamo'tyagnirarśasaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">udāvartabhramāṣṭhīlāpārśvarugvātarogiṇaḥ| ṛte viṣagarājīrṇaviruddhābhyavahārataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhiṇyādayo vātarogāntā avāmyāḥ| arśāṃsi vidyante yasya so'rśasaḥ| "arśaādibhyaśca" ityac| tatra garbhiṇyā vamanādgarbhavyāpadgarbhabhraṃśaśca (śācca) dāruṇarogasya raktapittāderidbhūtiḥ| rūkṣasya vāyuḥ vāgghanuhastādīnāṃ vyāpārāyatīrhatvā hanvādīnāṃ grahaṃ kuryāt| kṣudhitasya nityaduḥkhitasya ca vāyunā kṣapitaśarīratvādbalakṣayaḥ syāt| bālādīnāmauṣadhabalākṣamatvāt baloparodhaḥ syāt| hṛdrogādīnāṃ hṛdayoparodhaḥ| prasaktacchardīnāmudāno vāyurutkṣipya prāṇānapi hiṃsyāt| evamanyatrāpi rogodgamaścintyaḥ| [ kiṃ sarvadaiva garbhiṇyādayo'vāmyāḥ ? uta kasyāñcidavasthāyāṃ vāmyāḥ, ityāha- ] ṛta ityādi| viṣādyabhyavahāramantareṇa| viṣādyabhyavahāre tu vāmyā evaite|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avāmyānāha-avāmyā iti, bāleti, prasakteti, ūrdhveti, mūtrāghātīti, udāvarteti, ṛta iti| prasaktavamathuḥ-chardyanurodhanāt| kṛmikoṣṭhī_kṛmibahulakoṣṭhaḥ| ūrdhvaṃ pravṛtto vāyurasraṃ ca yasya| hatasvarādayaḥ udāvartādayaśca| viṣādibhya ṛte| viṣapānādau tu garbhiṇyādayo'pi vāmyāḥ| viruddhābhyavahāraḥ-"ānūpamāmiṣaṃ māṣa" (hṛ. sū. a. 7|30) ityādyuktaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "tatra garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśācca dāruṇarogaprāptiḥ syāt| sukumārasya hṛdayavikarṣaṇādūrdhvamadho vā rudhirapravṛttiḥ| anyakāryavyagrasyauṣadhaṃ na pravartate, kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt| rūkṣasya vāyuraṅgagrahaṇam| rūkṣāśanaprāyasya vāyunā kṣapitadoṣatvādbalakṣayaḥ syāt| tathā'tidīptāgneragnibalena| bhārādhvakarmanityayānaklāntānāṃ prayāsena| kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ| kṣīṇādīnāmauṣadhabalākṣamatvāddehabaloparodho'ntaḥkṣatabhayaṃ ca| prasaktacchardyūrdhvaraktapittayorudānamutkṣipya prāṇān haret, raktavā'tipravartayet| ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmurdhvavātādipravṛttiḥ| saṃvṛtakoṣṭhasya duścchardasya cātimātrapravāhaṇādantaḥkoṣṭhe samutkliṣṭairdoṣairvisarpastambhajāḍyavaicityāni maraṇaṃ vā| hṛdrogiṇo hṛdayoparodhaḥ| udāvartādibhirartānāmarditādibhiścha yathāyathamāmayavṛddhirmaraṇaṃ vā| kṛmikoṣṭhasyāsthāpanenādhaḥ pūrvamanirhṛtaiḥ kṛmibhiratibahutvādaśeṣāniḥsaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiścchardiṣo'tipravṛttiḥ syāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prasaktavamathoḥ pūrve prāyeṇāmajvaro'pi ca| dhūmāntaiḥ karmabhirvarjyāḥ, sarvaireva tvajīrṇinaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prasaktavamathoḥ pūrve-pūrvasthitā durbalāntā ekādaśāturāḥ, tathā''majvaraśca| te sarve dhūmāntaiḥ karmabhiḥ prāyeṇa varjyāḥ, na kevalaṃ vamanenaiva| dhūmagrahaṇaṃ gaṇḍūṣādikarmaṇaḥ parihārārtham| prāyograhaṇamaṣṭamāsāyā garbhiṇyā nirūhā na varjyā iti sūcanārtham| tathā, sadyobhuktasya jvaritasya sato vamanānujñānārtham| tu-punaḥ, ajīrṇinaḥ puruṣāḥ sarvaireva-vamanādibhirgaṇḍūṣādibhiśca varjyāḥ| āmadoṣabhayāttairvamanādayo na sevyā ityarthaḥ| atrāpi prāyograhaṇamanuvartate| sadyo'jīrṇināṃ hi vamanamanujñātameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prasaṅgādgarbhiṇyādiṣvekādaśasu navajvare ca virecanabastinasyadhūmānniṣedhati-prasaktavamathoriti| ajīrṇināṃ sarvāṇi karmāṇi niṣedhati-sarvaireveti| sarvaiḥ-virecanādyairgaṇḍūṣāntaiśca| vamanaṃ tu viśeṣato vidhānāt kartavyam| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"ajīrṇī tu sarvaireva vamanavarjyairāmadoṣabhayāt, navajvaraśca doṣastambhabhayāditi|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">virekasādhyā gulmārśovisphoṭavyaṅgakāmalāḥ| jīrṇajvarodaragaracchardiplīhahalīmakāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vidradhistimiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā| yoniśukrāśrayā rogāḥ koṣṭhagāḥ kṛmayo vraṇāḥ||9||</seg> vātāsramūrdhvagaṃ raktaṃ mūtrāghātaḥ śakṛdgrahaḥ| vāmyāśca kuṣṭhamehādyāḥ-----------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> virekeṇa sādhyāḥ-upakramyāḥ, gulmādayaḥ śakṛdgrahaparyantāḥ| pakvāśaye vyathā pakvāśayavyathā| vāmyāśceti caḥ samuccaye| ye ca kuṣṭhādyā ūrdhvarogaparyantā vamanārhā uktāste ca virecyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanasya viśeṣato viṣayamāha-virekasādhyā iti, jīrṇajvareti, vidradhiriti, yonīti, vātāsramiti, vāmyāśceti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"bhagandarākṣipākakṣārāgnidagdhaśiraḥśūlodāvartā doṣabhedīyoktāśca pittavyādhayaḥ|" ityadhikam| yuktiśca, (saṃ. sū. a. 27) -"ete hi paraṃ virecanena nāśamupayāntyagnyapanayanenāgnigṛhatāpavat|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ------------------------na tu recyā navajvarī||10||</seg> <seg type="unit" n="11">alpāgryadhogapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ| saśalyāsthāpitakrūrakoṣṭhātisnigdhaśoṣiṇaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| navajvaro naiva recyaḥ| tasya hi virecanamapakvān doṣānanirharan vātakopāyaiva syāt| yakṣmādīnāṃ tvavasthāvaśānmṛduvirecyatvamanujñātameva| yathā ca paṭhiṣyati (hṛ. ci. a. 5|1)- "balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam| ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam||" iti [ yakṣmaṇaḥ ]| tathā (hṛ. ci. a. 9|4) - "api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi| prāṇadā prāṇadā doṣe vibaddhe sampravartinī||" ityādinā'tīsārasyāpi mṛduvirecanamanujñātam| naivaṃ navajvarasya svalpavirecyatvaṃ kadā'pi| alpāgnyādayaḥ śoṣyantā na virecyāḥ| tatrālpāgnirabalatvādbheṣajavegaṃ na sahate| adhogaraktapittātisāriṇoratipravṛttyā hanyāt| kṣatapāyoḥ prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet| saśalyasya kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt| āsthāpitasya bheṣajavegāsahanādbaloparodhaḥ syāt| krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ| atisnigdhasyātiyogāya syāt| śoṣiṇaḥ kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddehavināśaḥ syāditi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avirecyānāha-na tu recyā iti| kṣatapāyuḥ-kṣatagudaḥ| saśalyaḥ-anuddṛtaśalyaḥ| āsthāpitaḥ-kṛtanirūhaḥ| śoṣī-rājayakṣmī| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"tatra navajvarasyāvipakvān doṣān na nirharet, vātameva ca kopayet| atisāryadhogaraktapittayoratipravṛttyā hanyāt| kṣatagudasya gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet| laṅghitādayo bheṣajavegaṃ na saheran| rājayakṣmārtasya kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddehanāśaḥ syāt| madātyayārtasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhāya| ādhmātasya purīṣāśaye nicito vāyurvisarpan sahasā tīvrataramādhmānaṃ maraṇaṃ vā janayet| saśalyābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt| atisnigdhasyātiyogo bhavet| krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ| garbhiṇyādīnāṃ pūrvokto doṣaḥ syāt|" iti| pūrvokto-vamanoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha sādhāraṇe kāle snigdhasvinnaṃ yathāvidhi| śvovamyamutkliṣṭakaphaṃ matsyamāṣatilādibhiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">niśāṃ suptaṃ sujīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛtamaṅgalam| nirannamīṣatsnigdhaṃ vā peyayā pītasarpiṣam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vṛddhabālābalaklībabhīrūn rogānurodhataḥ| ākaṇṭhaṃ pāyitānmadyaṃ kṣīramikṣurasaṃ rasam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām| koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">"brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmṛtam| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te||17||</seg> aum namo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūryaprabharājāya| tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya| tadyathā| aum bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudrate svāhā| " prāṅmukhaṃ pāyayet-------------------------------| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etat pūrvoktaṃ recyārecyatvamavagamyānantaraṃ sādhāraṇe-śrāvaṇādau kāle, yathāvidhi-snehasvedādhyāyoditena krameṇa, snigdhasvinnaṃ puruṣaṃ bhaiṣajyamātrāṃ prāṅmukhaṃ pāyayediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| kīdṛśam ? śvovamyaṃ-prātarvamanārham| vamyamiti "arhekṛtyatṛcaśca" ityarhārthe poradupadhāditi yat| utkliṣṭaḥ-sthānāccalitaḥ, kapho yasya tamutkliṣṭakapham| kaiḥ? matsyādibhiḥ| antarbhāvitaṇyartho'tra| utkleśitakaphamityarthaḥ| tathā, niśāṃ suptam| "kālādhvanoḥ" iti dvitīyā| ata eva yathocitaḥ sakalaniśāsvāpo'tropalakṣyate| tathā, suṣṭhu jīrṇamannaṃ-āhāro yasya tam| kadā pāyayet ? pūrvāhṇe-prātaḥkāle| kimbhūtam ? kṛtaṃ maṅgalaṃ-svastyayanādi, yasya tam| maṅgalamityupalakṣaṇārtham,- kṛtadevadvijāgniguruvṛddhārcanamapīti draṣṭavyam| tathā, nirannaṃ-akṛtāhāram| āturavaśādvā kiñcitsnigdham| katham ? ityāha-peyayā pītasarpiṣam| vṛddhetyādi| tathā, asau vāmyo vṛddho vā bālo vā durbalo vā klībaḥ-khedāsahiṣṇurvā bhavati, bhīrurvā-kātaro bhavati| tadā rogānurodhādākaṇṭhaṃ-atimātraṃ madyakṣīrādikaṃ pāyayet| tadanantaraṃ bhaiṣajyamātrāṃ pāyayet| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 27) - "bhīrukṛśabālavṛddhasukumārānvā doṣānurodhenākaṇṭhaṃ pītayūṣekṣurasakṣīratakramāṃsarasamadyatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamam" iti| kimbhūtāṃ mātrām ? yathāvikāravihitāṃ,- rogānusāreṇa sādhitām| tathā, madhusaindhavābhyāṃ yutām| kiṃ kṛtvā ? koṣṭhaṃ-mṛdumadhyakrūralakṣaṇaṃ, vibhajya-vicārya| śleṣmādhikyena mṛdutvaṃ, śleṣmamadhyatvena madhyatvaṃ, śleṣmahīnatvena krūratvaṃ vamane koṣṭhasya bodhyam| tathā coktam carake (si. a. 1|8) - "śleṣmottaraścchardayate hyaduḥkham" iti| kimbhūtāṃ bhaiṣajyamātrām ? mantrābhimantritām| tāneva mantrānāha-brahmetyādigranthena|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanavidhimāha-atheti| kṛtasnehanādikamāturaṃ prāṅmukhaṃ bhaiṣajyamātrāṃ pāyayedityanvayaḥ| śvovamyamiti vamanadinātpūrvadine, utkliṣṭakapham| samyaksnigdhaṃ cennirannam| īṣatsnigdhaṃ cet peyayā pītasarpiṣam| vṛddhādiṣvanyatamaśce(maṃ ce) drogānusāreṇa madyādiṣvanyatamamākaṇṭhaṃ pāyitam| brahmetyādisvāhāntena mantreṇābhimintritām| ayaṃ cauṣadhapānavidhirviśeṣaparihāreṇa sarveṣvauṣadheśu jñeyaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"snātānuliptaṃ sragviṇamahatavāsasaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantaṃ kṛtahomabalimaṅgalaprāyaścittasvastivācanaṃ jānusamasaṃstṛtasopadhānopāśrayāsanopaviṣṭaṃ pītatakrayūṣatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamaṃ nakṣatratithikaraṇamuhūrttodaye praśaste|" iti (ityadhikam)|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------pīto muhūrtamanupālayet| tanmanāḥ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhaiṣajyamātrāṃ pītaḥ sannāturaḥ muhūrtaṃ tanmanāḥ-vamigatacittaḥ, anupālayet-pratīkṣeta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pānānantaraṃ vidhimāha-pīte muhūrtamiti| tanmanāḥ-vamanaikacittaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------------| ---------------jātahṛllāsaprasekaścchardayettataḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">aṅgulibhyāmanāyasto nālena mṛdunā'thavā| galatālvarujan vegānapravṛttān pravartayan||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pravartayan pravṛttāṃśca jānutulyāsane sthitaḥ| ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet||20||</seg> prapīḍayettathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-anantaraṃ, sañjātahṛllāsaprasekaḥ san chardayet| hṛllāso-hṛduparodhaḥ| praseko-niṣṭhīvanam| kathaṃ vamet ? aṅgulibhyāṃ dvābhyām| yadvā, komalena suvarcalairaṇḍādijena-nālena mṛdunā vamet| kīdṛśaḥ ? anāyastaḥ,- anāyāsenetyarthaḥ| aparaṃ galatālvapīḍayan| tathā, apravṛttān vegān pravartayan pravṛttāśca pravartayan| jānupramāṇe pīṭhe sthitaḥ| ca-aparaṃ, asya-narasya, vamanaṃ kurvato dve pārśve lalāṭaṃ ca dhārayet| paricāraka iti śeṣaḥ| nābhiṃ ca pīḍayet| pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ-asanmārgeṇa pīḍayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pravṛttavamanasya kṛtyamāha-jātahṛllāsetyādi| aṅgulībhyāṃ saṃhatābhyāṃ, mṛdunā nālena, pravṛttān savibandhān pravartayan, na tvapravṛttān pravartayan, chardayedityanvayaḥ| anāyastaḥ-āyāsarahitaḥ| pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ-trikādārabhyordhvaṃ prapīḍayet| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"sa yadā jānīyāt svedaprādurbhāvena doṣaṃ pravilayamāpadyamānaṃ, romaharṣeṇa ca sthānebhyo vicalitaṃ, kukṣyādhmānena ca kukṣimanusṛtaṃ, kramāt hṛdayopamardahṛllāsāsyasaṃsravaṇaiścordhvamabhimukhībhutam| atha samupasthāpitānekapratigrāho vivṛtoauṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrayan vamet| nātyunnato nātyavanato na pārśvavṛtto vā| tatrātyunnatasya pṛṣṭhahṛdayapīḍā bhavati| atyavanatasya śiraḥkoṣṭhapīḍā| pārśvāvṛttasya pārśvakoṣṭhahṛdayordhvajatrupīḍeti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ pitte svāduhimairiti||21||</seg> vamet snigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukairdravyairvamet| pitte svāduśītairdravyairvamet| snigdhāmlalavaṇairvāyunā yukte kaphe vamet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣabhedena vamanadravyabhedamāha-kapha ityādi| iti-uktena prakāreṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kiyantaṃ kālaṃ vamet ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| pittasya darśanaṃ yāvacchedo vā śleṣmaṇo bhavet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāvat pittasya darśanaṃ syāt, kaphasya vā chedaḥ-antaḥ syāt, tāvadvamet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanāvadhimāha-pittasya darśanamiti|</ab>
          <ab type="mula">hīnavegaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakaiḥ| vametpunaḥpunaḥ------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hīnavego naraḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakairasakṛdvamet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hīnavegasyauṣadhamāha-hīnavega iti| pippalyādimiśramudakaṃ punaḥpunaḥ pītvā vamet| saṅgrahe tu (sū. a. 7) - "prabhūtavamanāsahiṣṇurvdyahaṃ tryahaṃ vā viśramya, asātmyabībhatsadurdaśadurgandhāni vamanāni vidadhyāt| viparītāni virecanāni|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| -----------------------tatra vegānāmapravartanam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pravṛttiḥ savibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā| ayogastena niṣṭhīvakaṇḍūkoṭhajvarādayaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu samyagyogātiyogāyogeṣu madhyāt, vegānāmapravartanamasāvayogaḥ| savibandhā ca yā pravṛttiḥ so'pyayogaḥ| kevalasya-doṣādirahitasyauṣadhasya yā pravṛttiḥ so'pyayogaḥ| tena-ayogena, niṣṭhīvādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hīnayogalakṣaṇamāha-tatreti| hīnayogajān rogānāha - teneti| ādiśabdādarocakagauravādhmānasphoṭālasya-śūlapratiśyāyaromaharṣaśophādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">nirvibandhaṃ pravartante kaphapittānilāḥ kramāt| (manaḥprasādaḥ svāsthyaṃ cāvasthānaṃ ca svayaṃ bhavet| vaiparītyamayogānāṃ na cātimahati vyathā||1||</seg> ) samyagyoge-------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyagyoge kaphapittānilāḥ krameṇa nirvibandhaṃ-niḥsaṅgaṃ pravartante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagyogalakṣaṇamāha-nirvibandhamiti| sa ṅgrahe tu (sū. a. 27) -"nātimahatī vyathā svayaṃ cāvasthānam| tataśca svasthatā manaḥprasādaḥ svaraviśuddhirarocakādivaiparītyaṃ ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| ---------------atiyoge tu phenacandrakaraktavat||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vamitaṃ kṣāmatā dāhaḥ kaṇṭhaśoṣastamo bhramaḥ| ghorā vāyvāmayā mṛtyurjīvaśoṇitanirgamāt||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiyoge punaḥ phenacandrakaraktavadvamitaṃ-vamanaṃ bhavati| phenaśca candrakaśca raktaṃ ca, tāni vidyante yasya vamitasya tadevam| tathā, kṣāmatādayo bhavanti| tamaḥ-timiradarśanaṃ, dāruṇāśca vātarogāḥ| tathā mṛtyurbhavati, jīvākhyasya śoṇitasya nirgamāt-niṣkāsāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atiyogalakṣaṇamāha-atiyoge tvityādi| phenādiyuktaṃ vamitam| candrakāḥ-mayūrapiccheṣviva| tamaḥ-ajñānam| bhramaḥ-cakrādhirūḍhasyeva| jīvaśoṇitaṃ-ojaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "svarakṣayamohonmādamūrcchāśiraḥśūnyatāhṛdayadhūmāyanagātraśūlasuptitṛṣṇordhvānilaprakopakarṇaśūlārditavāksaṅgahanusaṃhananajihvāpraveśanirgamākṣivyāvṛttivisaṃjñātā- nidrābalāgnihānayo bhavanti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">samyagyogena vamitaṃ kṣaṇamāśvāsya pāyayet| dhūmatrayasyānyatamaṃ snehācāramathādiśet||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyagyogena vamite sati muhūrtamāśvāsya-śītavātādinā, dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇākhyasya, anyatamaṃ-ekaṃ, pāyayedvaidyaḥ| atha-anantaraṃ, snehācāraṃ-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādikaṃ, ādiśet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagvāntasyopacāramāha-samyagyogeneti| dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇabhedāt| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "suviśodhitapāṇipādamukhaṃ dhūmaṃ pāyayitvā punarupaspṛṣṭodakaṃ sammānitasurabhitāmbūlaṃ nirvātāgāraśayyāsthitam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣudvān snātaḥ sukhāmbunā| bhuñjāno raktaśālyannaṃ bhajetpeyādikaṃ kramam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-ūrdhvaṃ, sāyaṃ-aparāhṇe, prabhāte-pūrvāhṇe vā, babhukṣita uṣṇodakena snāto raktaśālyannaṃ bhuñjānaḥ peyādikaṃ kramaṃ bhajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagvāntaḥ peyādikrameṇa bhuñjītetyāha-tataḥ sāyamiti| dīptāgniścetsāyaṃ, mandāgniścetparadine prātaḥ, peyādikaṃ kramaṃ bhajet,- peyādikrameṇa raktaśālyannaṃ bhuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tameva peyādikaṃ kramamāha - - - - peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pradhānā ca madhyā cāvarā ca pradhānamadhyāvarāḥ| pradhānamadhyāvarāśca tāḥ śuddhayaśca, tābhiḥ śuddho naraḥ krameṇa-yathāsaṅkhyaṃ, peyāṃ trīnannakālān dvāvannakālāvekannakālaṃ bhajediti| vilepyādiṣvapyevaṃ yojyam| etadeva spaṣṭīkṛtyocyate| yathā,-pradhānaśuddhyā śuddho naro dvāvannakālāvekasmin dine peyāṃ bhajet| dvitīye'hanyekamannakālaṃ peyāṃ dvitīyamannakālaṃ vilepīm| tṛtīye vāsare dvāvannakālau vilepīmeva| caturthe divase akṛtaṃ-śuṇṭhīlavaṇādyasaṃskṛtaṃ yūṣaṃ, kṛtaṃ-śuṇṭhīlavaṇādisaṃskṛtaṃ yūṣaṃ ca dvāvannakālau bhajet, pañcame'hni prathame'nnakāle ca| caḥ samuccaye| triṣvapi kāleṣvakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ bhajet, vibhajya tāvadgamyate| evaṃ kālatrayaṃ kṛtākṛtaṃ rasaṃ vibhajya bhojayet| saptarātreṇa (saptāhāt) prakṛtibhojanaṃ krameṇa seveta| evaṃ yathāsvaṃ madhyaśuddhiśuddhasyāvaraśuddhiśuddhasya ca yojanā kāryā| munistvāha (ca. sū. a. 15|17) - "athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ purāṇānāṃ lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ pāyayedagnibalamabhisamīkṣya| evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle| caturthe tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ susvinnāṃ vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet| evaṃ pañcame ṣaṣṭhe cānnakāle| saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mṛdgayūṣeṇa bhojayet| evamaṣṭame navame cānnakāle| daśame tvannakāle lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsasya rasenaudakalāvaṇikena nātisāravatā bhojayeduṣṇodakānupānam| evamekādaśe dvādaśe cānnakāle| ata ūrdhvamannaguṇān krameṇopayuñjānaḥ saptāhāt prakṛtibhojanamāgacchet|" iti| trīniti "kālādhvanoratyantasaṃyoge" iti dvitīyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyādikramamāha-peyāmiti| uttamaśuddhyā śuddhaḥ peyādika trīṃstrīn annakālān bhuñjīta| madhyāśuddhyā śuddhau dvau dvau| avaraśuddhyā śuddha ekaikam| akṛtaḥ-snehādibhirasaṃskṛto, yūṣaḥ| kṛtaḥ-saṃskṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">adhunā peyādikramasya phalaṃ vakti - - - - yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā bāhyo'gniraṇuḥ-atyalpaḥ, tṛṇagomayakāṣṭhadalādibhiḥ sandhukṣyamāṇaḥ-uddīpyamāno, mahān sthiraḥ-cirakālasthāyī, sarvapacaḥ-sthūlasūkṣmagurulaghupācakaḥ, krameṇa bhavati| tathaiva-tenaiva prakāreṇa, śuddhasya narasya peyādibhirantarāgniḥ-audaryo'gniḥ, mahān sthiraḥ sarvapacaśca bhavati| sarvapaca iti pacerajantasya sarvaśabdena saha ṣaṣṭhīsamāsaḥ| kharanāde'pyuktam-"vireke vamane śreṣṭhe peyādīnāṃ kriyākramaḥ| triśo, dviśo madhyame syādekaśastu kanīyasi||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyādikramasya phalamāha-yathā'ṇuriti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">jaghanyamadhyapravare tu vegā- ścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau| daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā syāddvicaturguṇaśca||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaghanyaṃ ca madhyaṃ ca pravaraṃ ca tasmin vamane krameṇa vegāścatvāraḥ ṣaḍaṣṭeṣṭāḥ| tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| te vegā daśaiva dvitriguṇā jaghanyamadhyapravare vireke krameṇa bhavanti| tatheti samuccaye| na kevalaṃ vegā mānam, prasthaśca dvicaturguṇo mānaṃ syāditi tathāśabdasyārthaḥ| trīṇyetānyupajātivṛttāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trividhasya vamanasya vegamānamāha-jaghanyeti| trividhasya virekasya vegamānamāha-daśaiveti| dviguṇāḥ-viṃśatiḥ| triguṇāḥ-triṃśat| trividhasya virekasya tulāmānamāha-prastha iti| prastho'tra na dvātriṃśatpalaḥ| "vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti vacanāt| ekaḥ prastho, dvau prasthau, catvāraḥ prasthāḥ, iti trīṇi mānāni|</ab>
          <ab type="mula">pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādarddhaṃ, kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ| ----------------------------- - ----------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāntaṃ vamanaṃ vadanti| virekādarddhaṃ vamanaṃ kathayanti| virecanaṃ kaphāntamāhuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trividhasyāpi vamanasya pittāvasānatvameva samyaktvamityāha-pittāvasānamiti| trividhasya vamanasya tulāmānamāha-virekādardhamiti| arddhaṃ-ardhaprasthaḥ prasthaḥ prasthadvayaṃ ceti| trividhasyāpi virekasya kaphāvasānatvameva samyaktvamāha - kaphāntaṃ ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------------------| dvitrān saviṭkānapanīya vegān meyaṃ vireke, vamane tu pītam||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvau vā trayo vā dvitrāḥ| "saṅkhyayā'vyayā" iti bahuvrīhiḥ| "bahuvrīhau saṅkhyeye ḍac" iti ḍac vā samāsāntaḥ| saha viśā-purīṣeṇa vartanta iti saviṭkāḥ| dvitrān vegān saviṭkānapanīya-gaṇanāyāmanupāruhya, vireke meyaṃ-mātavyam| vamane punaḥ pītaṃ yadauṣadhaṃ tadapanīya meyam| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vegamāne tulāmāne cāpohyamānamāha-dvitrāniti| vamane tu vamanārthaṃ yatpītaṃ tadapanīya meyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snehasvedopapāditam| śleṣmakāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyagvirecayet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> enaṃ-naraṃ vāmitaṃ, bhūyaḥ-punarapi, snehasvedābhyāmupapāditamanantaraṃ samyagvirecayet| kadā ? śleṣmaṇaḥ kālaḥ-satribhāgaḥ praharaḥ, tasmin gate sati| kiṃ kṛtvā ? koṣṭhaṃ-mṛdumadhyakrūralakṣaṇaṃ, jñātvā-avagamya|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanavidhimāha-athainamiti| snehasvedābhyāṃ punarapyupapāditaṃ-śodhanayogyatāṃ nītaṃ, virecayet-virecanauṣadhaṃ dadyāt| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "na tvakṛtavamanamanyatrātikrūrakoṣṭhāt| akṛtavamanasya hi śleṣmaṇopahatamauṣadhamūrdhvaṃ pravartate| urasi vā ruddhamavatiṣṭhate| tato nālaṃ virecanāya| samyagviriktasyāpi cādhaḥsrarataḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayitvā gaurvavamāpādayati pravāhikāṃ vā| na tveṣa doṣo'tikrūrakoṣṭhasya vāyvātmakatvāt| śleṣmakāle'pyakṛtavamanokto doṣaḥ| śūlādhmānagauravāṇi vā kṛtvā kṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet| tenānnāvṛtamapi tulyam| chardiṃ ca punastajjanayati| aviriktasya tu śleṣmakāle ca vamana yojyam, tathordhvaṃ sukhena nirharaṇāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula">bahupitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate| ------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo bahupittaḥ koṣṭhaḥ sa mṛdurbhavati| sa ca kṣīreṇa viricyate| apiśabdādāragvadhādibhirapi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mṛdukoṣṭhasya lakṣaṇamāha-bahupitta iti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "ikṣurasāmlatakramastuguḍakṛśarā-sarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣāpūgaphalādibhiḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------| prabhūtamārutaḥ krūraḥ kṛcchrācchyāmādikairapi||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prabhūtamārutaḥ krūraḥ koṣṭho bhavati| sa ca kṛcchreṇa-kathañcidapi, śyāmādikairviricyate| ādiśabdena kaṅkuṣṭhasudhādīnāṃ grahaṇam| apiśabdādāragvadhādibhirna viricyate| ā raṃ-krūrakoṣṭhasya lakṣaṇamāha-prabhūtamāruta iti| ādiśabdāntriphalātilvakanīlinīphalādayaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"bahuśleṣmā samadoṣaścha madhyaḥ, sa sādhāraṇaḥ| ye ca snihyantyacchapānena prāyaśastrisaptapañcarātrairiti|" iti|</ab>
          <ab type="mula">kaṣāyamadhuraiḥ pitte virekaḥ, kaṭukaiḥ kaphe| snigdhoṣṇalavaṇairvāyau----------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyamadhuraiḥ-āragvadhādibhiḥ, pitte virekaḥ| kaṭukaiḥ kaphe virekaḥ| snigdhoṣṇalavaṇaiḥ-eraṇḍatailādibhirvāyau virekaḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣabhedena virecanabhedamāha-kaṣāyamadhurairiti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "pītamātra eva cauṣadhe chardivighātāya śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcet| tataścoṣṇodakena so'ntarmukhaṃ viśodhya, ārdrasurabhimṛnmātuluṅgajambīrasumanaḥsaugandhikādīni hyadyagandhānyupajighret| nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpālpamuṣṇodakamanukaṇṭhayaṃstanmanā vegānna dhārayan īrayamāṇaśca svayaṃ śayyāsane(nne)ṣu pratigrāheṣvaśītaspṛgviricyate| yathā ca vamane svedaprasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa pravartante| tathā virecane vātamūtrapurīṣapittakaphāḥ| punaścānte vāyuḥ| doṣāṇāṃ hi dehe tathā sanniveśānmārgavaiparītyācca śodhanayoriti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------------| --------------------------apravṛttau tu pāyayet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">uṣṇāmbu, svedayedasya pāṇitāpena codaram| ---------------------------------------------------||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apravṛttiḥ-mandā pravṛttiḥ| nañ īṣadarthe| virekāpravṛttāvuṣṇāmbu pāyayedvaidyaḥ| asya cāturasya pāṇitāpena jaṭharaṃ svedayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanāpravṛttau pravartanopāyamāha-apravṛttāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| utthāne'lpe dine tasminbhuktvā'nyedyuḥ punaḥ pibet| adṛḍhasnehakoṣṭhastu pibedūrdhvaṃ daśāhataḥ| bhūyo'pyupaskṛtatanuḥ snehasvedairvirecanam||37||</seg> yaugikaṃ samyagālocya smaranpūrvamatikramam| ---------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmin-virekasya dine, alpa utthāne-stokāyāṃ pravṛttau satyāṃ, bhuktvā'nnamanyedyuḥ-anyasmin dine punarvirecanauṣadhaṃ pibedāturaḥ| snehanaṃ-snehaḥ| dṛḍhaḥ snehakoṣṭho yasya sa dṛḍhasnehakoṣṭhaḥ| na dṛḍhasnehakoṣṭho'dṛḍhasnehakoṣṭhaḥ| sa bhūyo'pi snehasvedaiḥ saṃskṛtaśarīro daśāhādūrdhvaṃ yaugikaṃ virecanaṃ pibet| [ samyagālocya- ] yathāvannirūpya, pūrvamanukramaṃ-"bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām" ityādikaṃ, tathā "apravṛttau tu pāyayet| uṣṇāmbu svedayedasya pāṇitāpena codaram|" ityādikaṃ ca, smaran pibediti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upāyenāpyapravrutttau kiṃ kṛtyam? ityata āha-utthāna iti| utthāne-pravartane alpe sati tasmin dine bhuktvā dvitīyadine punarvirecanaṃ pibet| yastu nivṛttasnehavānna viricyate sa punaḥ snigdhasvinno daśāhādūrdhvaṃ virecanaṃ pibet| pūrvamatikramaṃ-prathamavirecane sāmagrīvaikalyaṃ, smaran samyagālocya yadyogyaṃ syāttatpunardeyam, na prathamameva| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "hrībhayalobhaiśca vegāghātaśīlā prāyaśastriyo rājasamīpasthā vaṇijaśca bhavanti| tasmādete vegadhāraṇāt pravṛddhavātatvāt sadā''turā durvirecyāśca| tān susnigdhān śodhayet, anyānapi cākālanirhāravihārāhārān| ataścaiṣāṃ sadāturatvādalpo'pyāmayo duḥsādhyo bhavati|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-------------------------------------------------| hṛtkukṣyaśuddhirarucirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ||38||</seg> kaṇḍūvidāhaḥ piṭikāḥ pīnaso vātaviṅgrahaḥ| ayogalakṣaṇam----------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayogalakṣaṇaṃ hṛtkukṣyaśuddhirityādikam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecane hīnayogalakṣaṇamāha-hṛtykukṣyaśuddhiriti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) "ādhmānaprasekacchardibhramagauravāgnisādatandrāstaimityamūtrasaṅgāḥ|" iti (ityadhikam)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-------------------------------------------------| -------------------------yogo vaiparītye yathoditāt||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathoktādvaiparītye-hṛtkukṣiśuddhirityādiko(ke), yogo-yogalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagyogalakṣaṇamāha-yoga iti| vaiparītyehṛtkukṣiśuddhirucyādau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viṭpittakaphavāteṣu niḥsṛteṣu kramātsravet| niḥśleṣmapittamudakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ salohitam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">māṃsadhāvanatulyaṃ vā medaḥkhaṇḍābhameva vā| gudaniḥsaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netrapraveśanam||41||</seg> bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ| --------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ativiriktasya viṭpittakaphavāteṣu kramānniḥsṛteṣu jalaṃ sravet| kimbhūtam ? niḥśleṣmapittaṃ, tathā śvetaṃ kiñcitkṛṣṇaṃ salohitaṃ-īṣadraktaṃ, athavā māṃsaprakṣālanasadṛśamathavā medaḥśakalābhaṃ sravet| tathā gudaniḥsaraṇādayo'tivamanāmayāśca-kṣāmatādayo bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atiyogalakṣaṇamāha-viṭpittakaphavāteṣviti| ativamanāmayāḥ-kṣāmatādayaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "parikartikā hṛdayodveṣṭanaṃ pipīlikāsañcāra ivāṅge|" iti (ityadhikam)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">--------------------------------------------------| samyagviriktamenaṃ ca vamanoktena yojayet||42||</seg> dhūmavarjyena vidhinā--------------------------------| --------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> enaṃ ca-naraṃ samyagviriktaṃ, vamanavihitena vidhinā vidhūmenopapādayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagviriktasya samyagvāntavidhimatidiśati-samyagviriktamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">--------------------------------tato vamitavāniva| krameṇānnāni bhuñjāno bhajetprakṛtibhojanam||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-anantaraṃ, krameṇa-pūrvoktena, raktaśālyannasahitapeyodīnyannānyaśnan prakṛtibhojanaṃ bhajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyādikramānantaraṃ prakṛtibhojanamapi krameṇa kuryādityāha-tata iti| krameṇa-"pādenāpathyam" ityādyuktena| vamitavāniveti dṛṣṭāntabalena vamite'pyayaṃ kramo jñeyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">mandavahnimasaṃśuddhamakṣāmaṃ doṣadurbalam| adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ ca laṅghayetpītabheṣajam||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pītabheṣajān mandavahnyādīn pañca laṅghayet| adṛṣṭaṃ jīrṇaliṅgaṃ pītabheṣajasya yasyeti yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mandavahnyādibhiḥ śodhanadine upavāsaḥ kārya ityāha-mandavahnimiti| asaṃśuddhaṃ-hīnayoginam| akṣāmaṃ-śuddhikṛtakārśyarahitam| doṣadurbalaṃ-doṣavṛddhyā kṣīṇabalam| adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ-jīrṇouṣadhalakṣaṇarahitam| tāni ca (ca. si. a. 6/22) -"anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇā sumanaskatā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ|| klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||" ityato jñeyāni|</ab>
          <ab type="mula">evaṃ laṅghite yo guṇo bhavati, tamāha - - - - snehasvedauṣadhotkleśasaṅgairiti na bādhyate| ----------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utkleśāśca saṅaāścotkleśasaṅgāḥ| snehaśca svedaścauṣadhaṃ ca tāni, teṣāmutkleśasaṅgāḥ snehasvedauṣadhotkleśasaṅgāḥ taiḥ| iti-evaṃ laṅghite sati, mandāgnyādirna bādhyate-na pīḍyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghanasya phalamāha-snehasvedeti| snehasvedaurṣadhairjātā ye doṣotkleśāsteṣāṃ nirhṛtaśeṣāṇāṃ ye saṅgāḥ srotasāṃ syuḥ, taiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------------------| saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ||45||</seg> yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret| ----------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃśodhanādibhiryato'gnirmandatāṃ yāti, ato hetoḥ peyādikramamācaret| saṃśodhanaṃ-samyakśuddhiḥ| asravisrāvo-raktasrutiḥ| snehayojanaṃ- snehopayogaḥ| nanu, śuddhyāgnimāndyamihocyate| vakṣyati ca (ślo. 60) - "buddhiprasādaṃ" ityādinā "jvalanasya dīptiṃ saṃśodhanaṃ karoti" iti| tadime vacasi parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| kālabhedādadoṣaḥ| saṃśodhane kriyamāṇe'gnimāndyaṃ bhavati| kṛte ca saṃśodhane'tha peyādikramamāsevamānasyāgnidīptiriti na kaścidatra vyāghātaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyādikrame yuktimāha-saṃśodhaneti| snehayojanaṃ-śamanasnehaprayogaḥ| laṅghanaṃ-upavāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">----------------------------------------------------------| srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam||46||</seg> peyāṃ na pāyayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ| ----------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srutau-patitau, alpau pittaśleṣmāṇau yasya taṃ, tathā madyapo yo narastaṃ madyapaṃ. tathā vātapaittikaṃ, etāṃstrīnapi peyāṃ na pāyayet| tarhyeṣāṃ kiṃ kāryam ? ityāha-teṣāmityādi| prathame'nnakāle lājasaktavo dvitīye'nnakāle māṃsarasaudana(?)mityeṣa tarpaṇādikramasteṣāṃ hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> srutālpapittādiṣu peyāṃ niṣedhati-srutālpapitteti| niṣiddhapeyānāṃ peyāsthāne mantho yojya ityāha-teṣāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nanu, virecanasyeva vamanasya kasmāt pāko na pratīkṣyate ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------------| apakvaṃ vamanaṃ doṣān pacyamānaṃ virecanam||47||</seg> nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet| ----------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanamapakvaṃ sat doṣānnirharet| virecanaṃ tu pacyamānaṃ doṣānnirharet| ato vamanasya pāko na pratipālyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanavirecanayoḥ svakāryapratīkṣāvadhimāha-apakvamiti| arthāt virecanasya pākaṃ pratipālayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">----------------------------------------------------------| durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yaḥ svayam||48||</seg> viricyate bhedanīyairbhojyaistamupapādayet| ----------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durbalo naro bahudoṣaśca doṣapākena hetunā svayaṃ-auṣadhamantareṇa, yo viricyate-bhidyate, taṃ-naraṃ, bhedanīyairbhojyaiḥ-bhakṣyairyojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durbalatvādiviśiṣṭastvāhāraireva śodhya ityāha-durbala iti| bhedanīyaiḥ-yavakṣārādibhiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"ūrdhvādhorecanaṃ yuktaṃ vaiparītyena jāyate| yadā, tadā chardayataḥ siñceduṣṇena vāriṇā|| pādau śītena cordhvāṅgaṃ viparītaṃ virecane (viricyataḥ)| [pīte praskandite doṣānanirhṛtya jarāṃ gate|| vamite cauṣadhe samyak pāyayeta na taṃ punaḥ| mandāgniṃ bahusdoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇāśayam|| duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvo bhūyaḥ pāyayeta tam|]" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">----------------------------------------------------------| durbalaḥ śodhitaḥ pūrvamalpadoṣaḥ kṛśo naraḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">aparijñātakoṣṭhaśca pibenmṛdvalpamauṣadham| varaṃ tadasakṛtpītamanyathā saṃśayāvaham||50||</seg> <seg type="unit" n="51">haredbahūṃścalān doṣānalpānalpān punaḥpunaḥ| durbalasya mṛdudravyairalpān saṃśamayettu tān||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durbalādayaḥ pañca mṛdvalpaṃ virecanauṣadhaṃ pibeyuḥ| kimityāha-yasmāt tat-virecanauṣadhaṃ, asakṛt-punaḥpunaḥ, pītaṃ varam, na bahu| anyathā-bahu tīkṣṇaṃ cauṣadhaṃ pītaṃ, saṃśayāvahaṃ-prāṇasandehakāri| tathā, punaḥpunaḥ prayuktamauṣadhaṃ calān bahūn doṣānalpānalpān haret| evaṃ balahāniṃ vinā doṣanirhāraḥ kṛtaḥ syāt| turavadhāraṇe| durbalasya narasya mṛdudravyairalpāneva tān doṣān samyak śamayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durbalādīnāṃ pañcānāṃ mṛdvalpaṃ cauṣadhaṃ deyamityāha-durbala iti| yadyapi mṛdalpaṃ na śodhayet tathā'pi tadevāsakṛtpeyam, na tu bahutīkṣṇam, jīvitasaṃśayāt| bahupracalitadoṣasyāpi durbalasyaśodhanaṃ mṛdvalpamevetyāha-harediti| alpapracalitadoṣasya durbalasya śamanamevetyāha-alpān saṃśamayediti|</ab>
          <ab type="mula">nanu, bahavo doṣāḥ kasmānna śāmyante ? ityāha - - - - kleśayanti ciraṃ te hi hanyurvainamanirhṛtāḥ| ----------------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, te-bahavo doṣāḥ, anirhṛtāściramenaṃ-āturaṃ, kleśayanti| hanyurvā-anirhṛtā mārayeyuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bahupracalitadoṣasya śamane bādhakamāha-kleśayantīti| saṅgrahe tu mṛdutīkṣṇayorlakṣaṇamuktam (sū. a. 27) -"sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yatpravartate| nātiglānikaraṃ nāti hṛdi pāyau ca rukkaram|| antarāśayagaṃ klinnaṃ kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati| virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet|| jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam| navaṃ mātrādhikaṃ kiñcit tulyavīryaiḥ subhāvitam|| snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam| ato viparyaye mandaṃ mandatāṃ ca prapadyate|| tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| balāpekṣaṃ hitaṃ teṣu tīkṣṇaṃ madhyaṃ mṛdu kramāt|| apravartya malān dravyaṃ satmyībhūtaṃ hi jīryati| vamanaṃ vā vireko vā tasmātsātmyaṃ na yojayet|| vibhraṃśo viṣavatsamyagyogo yasyāmṛtopamaḥ| kāle'vaśyaṃ prayojyaṃ ca tasmādyatnena tatpibet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------------------------------------| mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ||52||</seg> sandhukṣitāgniṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet| ------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca naraṃ saha kṣāralavaṇābhyāṃ vartante yāni ghṛtāni tairyathāsaṅkhyamuddīpitānalaṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mandāgnikrūrakoṣṭhayoḥ śodhane pūrvāṅgamāha-mandāgnimiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------| rūkṣavahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśīlinām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamavirecyaiva jīryati| tebhyo bastiṃ purā dadyāttataḥ snigdhaṃ virecanam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">śakṛnnirhṛtya vā kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavartibhiḥ| pravṛttaṃ hi malaṃ snigdho vireko nirharetsukham||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣādīnāṃ bhaiṣajyamavirecyaiva-virecanamakṛtvaiva, pariṇamati| tebhyo-rūkṣādibhyaḥ, pūrvaṃ bastiṃ dadyāt| anantaraṃ snigdhaṃ-eraṇḍatailabindughṛtādikaṃ, virecanaṃ yojayet| athavā phalavartibhistīkṣṇābhiḥ purīṣaṃ kiñcit-alpaṃ, nirhṛtya-niḥsārya, snigdhaṃ virecanaṃ dadyāt| kimiti bastinā tīkṣṇābhiḥ phalavartibhiśca kiñcicchakṛnnirhāraḥ kriyate ? ityāha-pravṛttaṃ hītyādi| yasmānmalaṃ pravṛttaṃ santaṃ kiñcitpatitaṃ snigdho virekaḥ sukhaṃ-akṛcchreṇa nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rūkṣādīnām pañcānāṃ virecanamapi na virecayatītyāha-rūkṣeti| te kathaṃ virecyā ityata āha-tebhya iti| basti-nirūham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">viṣābhighātapiṭikākuṣṭhaśophavisarpiṇaḥ| kāmalāpāṇḍumehārtānnātisnigdhān viśodhayet||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nātiśabdo'treṣadarthe| "nātiśītagurusnigdhaṃ" (hṛ. sū. a. 6|63) ityatra yathā| viṣādyārtānīṣatsnigdhān viśodhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣādiṣu navasu īṣatsnigdhasya śodhanamityāha-viṣābhivāteti| abhighātaḥ-śastraghātādiḥ|</ab>
          <ab type="mula">sarvān snehavirekaiśca, rūkṣaistu snehabhāvitān| ------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvān-īṣatsigdhān viṣārtādīnīṣadrūkṣān vā, snehavirekaiḥ śodhayet| snehabhāvitāṃśca puruṣān rūkṣairvirekaiḥ śodhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarveṣāṃ virecyānāṃ snehavirecanaṃ deyamityāha-sarvāniti| snehabhāvitānāṃ rūkṣaṃ virecanamityāha-rūkṣaistviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">------------------------------------------------| karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punarapyantare'ntare||57||</seg> snehasvedau prayuñjīta, snehamante balāya ca| ------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanādīnāṃ karmaṇāmantare'ntare-madhye madhye, punarapi-bhūyaḥ, snehasvedau prayuñjīta| ante ca karmaṇāṃ balāya-śarīrasya balādhānārthaṃ, snehaṃ prayuñjīta| tadayamartho'tra bodhyaḥ,-ādau snehasvedau tato vamanaṃ, punaḥ snehasvedau tato virecanaṃ, punaḥ snehasvedau tato'nuvāsanaṃ, punaḥ snehasvedau tato nirūpaṇaṃ, punaḥ snehasvedau tato'nuvāsanamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratikarma snehasvedau kāryāvityāha-karmaṇāmiti| sarvakarmānte punaḥ snehanaṃ kāryamityāha-snehamanta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kimityevaṃ vidhīyate ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| malo hi dehādutkleśya hriyate vāsaso yathā||58||</seg> snehasvedaistathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanairmalaḥ| ------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato dehādutkleśya-patanonmukhaṃ kṛtvā malo virecanādibhirhriyate| kathamiva ? vāsaso-vastrādyathā,- mardanikāyāṃ vastraṃ mardayitvā jalādinā malo nirhriyata iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehasvedanābhyāse yuktimāha-mala iti| snigdhasvinnādvasstrādivotkliṣṭo malo hniyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">nanu, snehasvedāvantareṇāpi kasmānmalaḥ śodhanairna śodhyate ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="59">dāru śuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate||59||</seg> <seg type="unit" n="60">1/2||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo naraḥ snehasvedāvanabhyasya-aśīlayitvā, saṃśodhanaṃ kuryāt, tasya śarīraṃ dīryate| kathamiva ? ānāme-ānamane, kāṣṭhaṃ śuṣkaṃ yathā dīryata iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehasvedānabhyāse doṣamāha-snehasvedāviti|</ab>
          <ab type="mula">sāmprataṃ saṃśuddheḥ phalamāha - - - - buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptim| cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam| 60 1/2| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanavirecanavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃśodhanaṃ samyak kriyamāṇaṃ buddhiprasādādīn pañca karoti| buddhiprasādo-dhīpāṭavam| vayaso-yauvanādeḥ, pākaḥ-pariṇāma iti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne vamanavirecanavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyak śodhanasya phalamāha-buddhiprasādamiti| vayasaḥ pākaṃ-jarām| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vāntirekaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 18||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ah.1.19">
          <head>bastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> malaharaṇārthaṃ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malo nirhriyata iti vamanavirecanavidheranantaraṃ bastividherupadeśo yukta ityāha- 000000</ab>
          <ab type="mula">malaharaṇārthaṃ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malo nirhriyata iti vamanavirecanavidheranantaraṃ bastividherupadeśo yukta ityāha - - - - athāto bastividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastinā dīyata it bastiḥ, tasya vidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kramaprātpaṃ bastividhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate| upakramāṇāṃ sarveṣāṃ so'graṇīstrividhastu saḥ||1||</seg> nirūho'nvāsanaṃ bastiruttaraḥ-----------------| --------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāta ulbaṇaḥ-adhiko, yeṣāṃ doṣāṇāṃ teṣu bastiriṣyate| ācāryairiti śeṣaḥ| tatra vātapitte vātaśleṣmaṇyathavā kevale vāyau bastiriṣyate| upakramāṇāṃ-cikitsitānāṃ, sarveṣāṃ saḥ-bastiḥ, agraṇīḥ-pradhānatamaḥ| sa ca triprakāraḥ| tadeva traividhyamāha-nirūho'nvāsanaṃ bastiruttara iti| gudāduttareṇa mārgeṇa meḍhrādinā dīyata ityuttarabastiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> basterviṣayamāha-vātolbaṇeṣviti| "bastinā dīyate bastiṃ vā pūrvamanvetyato bastiḥ|" ityuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 28)| baste sarvopakramaśreṣṭhatvāmāha-uapakramāṇāmiti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "śīghrasukhabṛṃhaṇādikāritvādvikṛtāniloccheditvācca| sukhatvādeva ca bastirbālavṛddhakṛśasthūlakṣīṇadhātvindriyeṣu ca strīṣu cānilopasargādaprajāsu kṛcchraprajāsu copadiśyate| tathā'gnibalavarṇamedhāsvarāyuḥ sukhaprado vayaḥsthā panaḥ paṅgurugṇabhagnastabdhasaṅkucitānilādhmānaśūlārocakodāvartaparikartikādiṣu hita iti|" iti| bastibhedānāha-trividhāstvati| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "tatrāsthāpanaṃ doṣadūṣyādyanusāreṇa nānādravyasaṃyogādinirvṛttam| tasya bhedāḥ,-utkleśanaṃ śodhanaṃ śamanaṃ lekhanaṃ bṛhaṇaṃ vājīkaraṇaṃ picchābastirmādhutailikamityādayaḥ| mādhutailikasya paryāyāḥ,-yāpano yuktaratho doṣaharaḥ siddhabastiriti| teṣāṃ nāmabhireva ca svarūpamākhyātam| tadvayaḥsthā panāddoṣasthāpanādvā āsthāpanamityucyate| śarīrarohaṇāddoṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā vā'sminnūhāsambhavānnirūhaiti| anuvāsanaṃ yathārhouṣadhasiddhaḥ snehanārthe snehaḥ| snehavidhou sa caturddhā'bhihitaḥ| tasya bhedo mātrābastiḥ| sa peyasnehahrasvamātrātulyaḥ, sevyaḥ sadā'tra mādhutailikavat| bālavṛddhādhvabhārayānavyāmacintāstrīnityastrīnṛpeśvarasukumāradurbalānilabhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā sukho balyo varṇyaḥsṛṣṭamalo doṣandhaśca| tathā'pi tou nājīrṇe yojyou| na ca divāsvanpastayoḥ sevyaḥ| yataścāsou anuvasannapi na duṣyati, anuvāsanamapi vā dīyate, ityanuvāsanam| vāsanaṃ-bhojanam| uttarabastirapi sneho'nuvāsanavacchodhano nirūhavadapi ca kecidāhuḥ| sa nirūhāduttaramuttareṇa vā mārgeṇa dīyata ityutarabastiḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------tena sādhayet| gulmānāhakhuḍaplīhaśuddhātīsāraśūlinaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">jīrṇajvarapratiśyāyaśukrānilamalagrahān| vardhmāśmarīrajonāśān dāruṇāṃścānilāmayān||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tenetyanena nirūhaḥ parāmṛśyate| kathamiti cet ? brūmaḥ| "anāsthāpyāstu" ityadhīte| tatra ke nirūhyā ityādhigate sati, anirūhyāḥ punarime iti vaktuṃ yujyate| api ca, "āsthāpyā eva cānvāsyāḥ" iti paṭhati| ke āsthāpyā iti nādhigamyeta yadīha nirūho na parāmṛśyeta| tasmāttenetyanena nirūhasya grahaṇaṃ nyāyyam| tena-nirūheṇa, gulmādīṃstathā jīrṇajvarādīn kṛcchrān vātarogāścaṃ sādhayet-upakramet| gulmādīnāṃ śūlāntānāṃ dvandvenī kāryau| śukrādīnāṃ graheṇa sambandhaḥ| śukragraho-retovibandhaḥ| anilagraho-vāyorasañcāraḥ| malagraho-mūtraviśorvibandhaḥ| rajonāśaḥ-striyāḥ puṣpavināśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhasya viśeṣato viṣayamāha-tena sādhayediti| teneti nirūhādiṣu triṣvapi prakṛteṣu pradhānatvānnirūhasya parāmarśaḥ,"āsthāpyā eva ca" ityanuvādācca| khuḍaṃvātaraktam| śuddhātīsāro-nirāmātīsāraḥ| rajonāśaḥ-strīṇāṃ piṣpanaśaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "hṛtyakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayoniśūlāṅgasutpiśoṣakampāgouravātilādhavāntrakūjanaśarkarāśukrārtavastanyanāśarajaḥ kṣayonmādare todoṣakṛmilakoṣṭhaviṣamāgnisaśabdānalpogragandhotyānādayaḥ|" iti (ityādhikam)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">anāsthāpyāstvatisnigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ| āmātisārī vamimān saṃśuddho dattanāvanaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śvāsakāsaprasekārśohidhmādhmānālpavahnayaḥ| śūnapāyuḥ kṛtahāro baddhacchidrodakodarī||5||</seg> kuṣṭhī ca madhumehī ca māsān sapta ca garbhiṇī| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atisnigdhādayaḥ saptamamāsagarbhiṇyantā anāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ| vamimān-prasaktacchardiḥ| baddhādīnāmudareṇa sambandhaḥ| tata inirmatvarthīyaḥ| śuddhātisāriṇa āsthāpyā ityanenaivāmātisāriṇo'nāsthāpyatve labdhe punarvacanaṃ niyamārtham, tenāmātisāriṇo na kathañcidāsthāpyā iti| tatrātisnigdhasya doṣānutkleśya nirūhaḥ śvayathumudaraṃ ca janayet| kṣatoraskakṛśayoḥ kṣobhavyāpannaṃ śarīramāśu pīḍayet| āmātisāriṇo doṣasya samyaganirharaṇāddehasya kṣobhādatipīḍāṃ kuryāt| prasaktacchardiṣo doṣotkleśo nirūhamūrdhvaṃ nayet| kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ kṣāra iva dahet| kṛtanasyasya vivṛtordhvasrotastayā vibhraṃśaṃ kuryāt| śvāsādīnāmutkliṣṭadoṣatvānnirūha ūrdhvaṃ vrajet| arśaḥprabhṛtīnāṃ bhṛśataramādhmānaṃ mṛtyurtvā syāt| alpāgnyādīnāṃ stambhajāḍyādīnāvahet| garbhiṇyāḥ pūrvoktā eva doṣāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhaṃ niṣedhati-anāsthāpyāstviti| baddhodarādayaḥ-udaraviśeṣāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "tatrātisnigdhotkliśṭadoṣayordoṣānutkleśyodaraṃ mūrcchāṃ śvayathu vānirūho janayet| kṣatoraskasyātikRśasya ca kṣobhavya śarīramāśu pīḍayet| anirannasya vakṣyate| kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ iva dahet| snehabastistu sadyo'gnimavasādya śleṣmāmayāya syāt| kṛtanasyasyāsyavibhraśaṃ bṛśavivṛtordhvastrotastayā kuryāt| anuvāsanaṃ tu doṣotkleśanam| prasaktacchādaniṣṭhīvikāsaśvāsadidhmārtānāṃ vāyurniruhimūdhvaṃ nayet| arśasasyāvṛtamārgatvādanāgacchan bastiḥprāṇān hiṃsyāt| snehaḥ punararśāsyabhiśyabdyādhnābāya svāt| badvodarādyādhmātānāṃ bhṛśataramādhmānānmṛtyuḥ| alasakaviṣṛcikāmātīsārārtānāṃ cāmadoṣāt| arocakālpāgnigudaśīpatkuṣṭhamadhumehārtānāṃ yathāsvamāmayavṛddhiḥ| garbhiṇyāḥ pūrvokto doṣaḥ|" iti| pūrvokto-vamanoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣādativahnayaḥ||6||</seg> rūkṣāḥ kevalavātārtāḥ---------------------------| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ| āṅpūrvāttiṣṭhaterṇijantādanupūrvācca vasaterarhārthe ṇyat| viśeṣeṇātivahnyādayo'nuvāsyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanasya viśeṣato viṣayamāha-āsthāpyā iti| āsthāpyāḥ-gulmādayaḥ| ativahnyādiṣu triṣu nirūhādanuvāsanasya prādhānyamāhaviśeṣāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------nānuvāsyāsta eva ca| ye'nāsthāpyāstathā pāṇḍukāmalāmehapīnasāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">nirannaplīhaviḍbhedigurukoṣṭhakaphodarāḥ| abhiṣyandibhṛśasthūlakṛmikoṣṭhāḍhyamārutāḥ||8||</seg> pīte viṣe gare'pacyāṃ ślīpadī galagaṇḍavān| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ta eva ceti ye'nāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ, te cāpi nānuvāsyāḥ| tathā, pāṇḍvādayo nānuvāsanārhāḥ| eteṣāṃ hi doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayet| nirannasyānuvāsanāt snehavipattiḥ| tathā coktaṃ kharanādena-"abhuktadattasya tathā snehabastirvipadyate|" iti| plīhādīnāṃ stambhajāḍyādīnāvahet| kṛmikoṣṭhasyānuvāsanādayaḥ pūrvamanirhṛtaiḥ kṛmibhirathavā'tibahutvāddoṣāpaniḥsaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiścchardiṃ kuryuḥ| āḍhyamārutasya samyagdoṣānirharaṇādāmayavṛddhiḥ| pīte viṣe gare ca nānuvāsyā iti yojyam| apacī-uttare (a. 29|25) vakṣyamāṇā| ślīpadītīniḥ, galagaṇḍavāniti matup| apacyādayo nānuvāsyā iti| saṅgrahe coktam (sū. a. 28) - "abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanuvāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṃ prapadyate|| tena vāyorjayo na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kāyāgnerāśu nāśaśca viśeṣādanirvartinā|| snehaḥ sadyo'śitāhāraruddhe tvāmāśaye'nilam| pakvasthaṃ hanti pakvasthaścyavate cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi| tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadho'nnana sahāgatau|| ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitau koṣṭha eva vā| samalāhāraviṣṭabdhau haretāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyo'smānna nirūhyo'tra bhuktavān|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anāsthāpyādīnāṃ pāṇḍvādīnāṃ cānuvāsanaṃ niṣedhati- nānuvāsyā iti| anāsthāpyāḥ-atisnigdhādayaḥ| nirannaḥ-akṛtāhāraḥ| viḍbhedī-śithilamalaḥ| durukoṣṭhaḥ-āhāraṃ vinā'pyāhārapūrṇa iva koṣṭho yasya| abhiṣyanī-nerakopī| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - tatrātisnigdhādīnāṃ yathāsvamuktāḥ pṛthagdoṣāḥ| api ca| abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanubāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ| kṣipramūrdhva prapadyate|| tena vāyotjayo na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kayāgnerāśu nāśastu viśeṣādativartinā|| snehaḥ sadyo'sitāhāraruddhe tvāmāśaye'nilam| pavkasthaṃ hanti pavkasthścayavate cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi| tāvannamūrcchitou īkṣṇāvadho'nnenasahāgatou|| ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitou koṣṭha eva vā| samalāhāraviṣṭabdhou haretāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyo'smānna nirūhyo'tra bhuktavān| pāṇḍurogārtādīnāṃ doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayer| pratiśyādimatāṃ bhūya eva deṣaṃ vivardhayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">| nirūhānvāsanayoryantrasya lakṣaṇamāha - ] - - - ------------------------------------------------| tayostu netraṃ hemādidhātudārvasthiveṇujam||9||</seg> gopucchākāramacchidraṃ ślakṣṇarju gulikāmukham| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tayoḥ-nirūhānvāsanayornetraṃ bhavati| nīyate-prāpyate snehakalkādyapānamiti netram| netreti "dāmnīśasa" iti ṇeḥ ṣṭran''pratyayaḥ| kimbhūtaṃ netram ? hemādīti| ādiśabdaḥ prakāre| tena rūpyarītikāyaḥkāṃsyatrapusīsādayo gṛhyante| hemādayaśca te dhātavaśceti karmadhārayaḥ| dāru-śiṃśipādikāṣṭham, asthi-gajādeḥ, veṇuḥ-vaṃśaḥ, eteṣāṃ dvandvaḥ| ebhyo jātaṃ tayoḥ-nirūhānvāsanayoḥ, netraṃ bhavati| kimbhūtam ? gopucchākāram, gopuccha ivākāro yasya tat| tathā, acchidraṃ-nirvivaram| tathā, ślakṣṇaṃ-komalam| tathā, ṛju-avakram| gulikāsadṛśamatīkṣṇāgraṃ mukhaṃ yasya tadevam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhānvāsanayantrasya lakṣaṇamāha-tayostviti| gopucchākāraṃ-gopucchavat kramakṛśaṃ vRttaṃ ca| gulikāmukhaṃ-gulikāvadastrirahitaṃ mukhaṃ yaya| saṅgrahe tu (sū. a. 28) maṇiśaṅkhaśṛṅgadantanalakhadirakadaraatiniśatindukādidārusāramayamṛjvakarkaśam| " iti (ityadhikam)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">athāsya pramāṇamāha - - - - ------------------------------------------------| ūne'bde pañca, pūrṇe'sminnāsaptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">saptame sapta, tānyaṣṭau dvādaśe, ṣoḍaśe nava| dvādaśaiva paraṃ viṃśādvīkṣya varṣāntareṣu ca||11||</seg> vayobalaśarīrāṇi pramāṇamabhivarddhayet| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṇmāse bāle'dhike vā apūrṇavarṣe netrasya pañcāṅgulāni| āturāṅgulapramāṇamiti gamyate| dairghyeṇa cetyetadapyanuktaṃ gamyate| vakṣyati hi (ślo. 12) - "svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyena" iti| āsaptabhyaḥ-saptavarṣāṇi maryādīkṛtya, ṣaḍaṅgulāni pramāṇam| āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tena ṣaḍvarṣe bāle ṣaḍaṅgulāni netram| anyathā saptavarṣasyāpi ṣaḍeveti prāpnoti| vakṣyati tu-"saptame sapta" iti| evaṃ ca pūrvāparaṃ vyāhataṃ syāt| tasmānmaryādāyāmāṅityevehi| saptame varṣe saptāṅgulāni| dvādaśe vatsare tāni-aṅgulānyaṣṭau netram| dvādaśānāṃ pūraṇa iti " tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ| evaṃ ṣoḍaśa ityatra| ṣoḍaśe saṃvatsare navāṅgulāni netram| viṃśādvatsarādūrdhvamekaviṃśaprabhṛtivarṣeṣu dvādaśāṅgulāni netram| nāto'pyadhikānītyevaśabdārthaḥ| viṃśatiśabdāt pūraṇe ḍaṭi tiviṃśatorḍitīti tilopādviṃśaśabdaḥ| varṣāntareṣu-antarālasthiteṣu varṣeṣu navamadaśamādiṣu, vīkṣya-paryālocya, netrasya pramāṇamabhivarddhayet| caśabdo bhinnakramaḥ| na kevalaṃ varṣāntareṣu pramāṇamabhivarddhayet| yāvadvayobalādīni ca nirūpya pramāṇaṃ vṛddhiṃ nayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantrapramāṇamāha-ūne'bda iti| prathame varṣe pañcāṅgulaṃ yantram| dvitīyādiśu pañcasu ṣaḍaṅgulam| satpme satpāṅgulam|dvādaśe'ṣṭāṅgulam| ṣoḍaśe navāṅgulam| viṣadiṣu dvādaśāṅulam| varṣāntareṣu vayaḥ prabhṛtīn vīkśya yuktyā pramāṇaṃ varddhayet| aṣṭame sapādasatpāṅgulaṃ, navame sārddhasatpāṅgulamityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------------| svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthaulyena-pariṇāhena, svāṅguṣṭhena tulyaṃ mūle netram| tathā, agraṃ-prāntaḥ, tasmin kaniṣṭhayā'ṅgulyā samaṃ netraṃ syāt| kharanāde'pyuktam-"bastinetramṛju ślakṣṇaṃ suvṛttaṃ gulikāmukham| bhavedgopucchasaṃsthānaṃ supravāhaṃ trikarṇikam|| yā tribhāgapraṇayane maryādā karṇikā bhavet| dve karṇike copariṣṭādbastyādhāre yathāntare|| svāṅguṣṭhakaparīṇāhaṃ mūlaṃ netrasya śasyate| madhyaṃ tvanāmikātulyamagnaṃ tulyakaniṣṭhikam|| svenāṅgulipramāṇena dairghyaṃ syāddvādaśāṅgulam| karkandhupraṃvahaṃ chidraṃ śreṣṭhamanyadyathāvayaḥ|| viṃśadvādaśaṣaḍvarṣe dvādaśāṣṭaṣaḍaṅgulam| karkandhukasatīnāgramudgachidravahaṃ smṛtam||" ityādi| munirapyavocat (ca. si. a. 3|6) - "ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā pihitāni caiva|| yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantrasthoulyamāha-svāṅguṣṭheneti| svāṅguṣṭhena-yamuddiṣya yantrapramāṇaṃ tasyāṅguṣṭhena, tasyaiva kaniṣṭhayā, mūle'greityubhayatra yojyam| aṅguṣhamūlavadyantramūlaṃ kaniṣṭhāgradyanrāgraṃsthūlamityarthaḥ| madhyaṃ tvānupūrvyā sthūlam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">adhunā chidradvāreṇa netrasthaulyapramāṇamadhikamapi darśayannāha - - - - pūrṇe'bde'ṅgulamādāya tadarddhārddhapravarddhitam| tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle'gre vahate tu yat||13||</seg> mudgaṃ māṣaṃ kalāyaṃ ca klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varṣe pūrṇe satyaṅgulamādāya svāṅgulātprabhṛti krameṇa tryaṅgulaṃ chidraṃ mūle netrasya bhavati| kimbhūtaṃ chidram ? arddhasyārddhamarddhārddham| tasya-aṅgulasyārddhārddhaṃ tadarddhārddham, tena pravarddhitam| tatra prathame varṣe'ṅgulamātraṃ chidram, yāvadvarṣāṇi ṣaṭ| saptame varṣe sapādamaṅgulam, yāvadekādaśa varṣāṇi| dvādaśe varṣe sārddhamaṅgulam, yāvatṣoḍaśa varṣāṇi| ṣoḍaśavarṣasya tu pādonamaṅguladvayam| saptadaśe varṣe'ṅguladvayam| aṣṭādaśe varṣe sapādamaṅguladvayam| ekonaviṃśativarṣasya sārddhamaṅguladvayam| viṃśativarṣasya pādonamaṅgulatrayam| ekaviṃśativarṣasya tryaṅgulaṃ chidramiti kramo vedyaḥ| paramamityanenaitadgamayati,-paramaṃ-utkarṣamāśrityedaṃ mūlacchidram| madhyamaṃ tu mūlacchidraṃ "svāṅguṣṭhena" ityanenoktam| ūnavarṣasya tvarddhāṅgulaṃ chidrametadapekṣayā kalpyam| agre tu chidraṃ tadbhavati yanmudgādi vahati| tatra vārṣikasya mudgavāhi, yāvatṣaḍvarṣam| saptavarṣasya māṣavāhi, yāvadekādaśo'bdaḥ| dvādaśavarṣasya kalāyavāhi, ṣoḍaśavarṣasya klinnakalāyavāhi, ekaviṃśativarṣasya karkandhuvāhi, iti kramādvayaḥpramāṇam| ūnavarṣasya ca na mudgavāhi kalpyam| agracchidrapramāṇaṃ caitat "agre kaniṣṭhayā" ityatrāpi saṅgacchata eva| dairghyapramāṇaṃ cātra pakṣe pūrvameva yojyam| "svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyena" ityanena (ityatra) chidrapramāṇaṃ svamatyā bhiṣajā prakalpyam| tathā, "tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ" ityatra ca sthaulyapramāṇaṃ svadhiyaiva nirūpyam| tantrakṛtā tu granthagauravabhayāduktaprāyatvācceha noktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantrācchidrapramāṇamāha-pūrṇe'bde iti| ṣadaṅgulasya yantrasya mūlacchidramaṅgulapramāṇam| saptāṅgulasya sārddhāṅgulam| aṣṭāṅgulasya dvyaṅgulam| navāṅgulasya sārddhadvyaṅgulam| dvādaśāṅgulasya tryaṅgulam| ṣaḍaṅgulasyādracchidraṃ mudgavāhi| saptāṅgulasya māṣavāhi | aṣāṭṅgulasya kalāyavāhi| navāṅgulasya klinnakalāyavāhi | dvādaśāṅgulasya hrasvabadaravāhi | aṅgulamānaṃ tu chidrasva vṛttaparidhau jñeyam| " pañjcāṅgulasya mūle'rddhāṅgulam, agre vanamudgavāhi|" iti saṅgrahoktaṃ (sū. a. 28) jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| mūlācchidrapramāṇena prānte ghaṭitakarṇikam||14||</seg> vartyā'gre pihitaṃ, mūle yathāsvaṃ hyaṅgulāntaram| karṇikādvitayaṃ netre kuryāt--------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūle yacchidramuktaṃ tatpramāṇena prānte ghaṭitā-sampāditā, karṇikā-chatrākārā gudādhikāntaḥpraveśarodhinī, yasmiṃstadevam| tathā, vartyā-daśādikṛtayā, prānte (agre) pihitaṃ-sthagitam| yathāsvaṃ-ūnavarṣādikasya tadaṅgulapramāṇena, dvyaṅgulāntaraṃ karṇikāyugalaṃ mūlapradeśe netre vidadhīta bastipuṭayojanārtham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantrasya prānte karṇikāsthāpanamāha-mūlacchipramāṇeneti| mūlacchidrapramāṇena prānte parikalpya tatsīmarūṇaṃ karṇikāṃ ghaṭayet| yantrāgracchidraṃ vartyā pidheyamityāha-vartyeti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - " karṇikāntaḥpratibaddhasūtrāntargṛhītāgrapidhāna-ghacailavarti|" ityuktam| yantramūlasthakarṇikādvayamadhye dvyaṅgulamantaraṃ kāryamityāha - mūle yathāsvamiti| yathāsvaṃ-yamuddiśya yantraṃ tadaṅgulaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ata evāha - - - - ------------------------------------------------| ----------------------------tatra ca yojayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">ajāvimahiṣādīnāṃ bastiṃ sumṛditaṃ dṛḍham| kaṣāyaraktaṃ niśchidragranthigandhaśiraṃ tanum||16||</seg> grathitaṃ sādhu sūtreṇa sukhasaṃsthāpyabheṣajam| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmiṃśca karṇikādvitaye'jādīnāṃ bastiṃ yojayet| ādiśabdena gohariṇavarāhāṇāṃ grahaṇam| ajādīnāmityevaṃ nirdeśe'pyavimahiṣagrahaṇe labdhe sākṣādetayorgrahaṇamanyajebhyo bastibhya etadbasteryogyataratvapratipādanārtham| kimbhūtaṃ bastim ? sumṛditaṃ,-sasnehaṃ muhuḥ suṣṭhu marditam| tathā, dṛḍham| tathā kaṣāyeṇa-harītakyādinā, raktam| tathā, chidraṃ ca granthiśca gandhaśca śiraśca, tāḥ nirgatāḥ-na santi, yasya tanniśchidragranthigandhaśiram| tathā, tanuṃ-na sthūlam| tathā, sādhu-samyak, sūtreṇa grathitaṃ-baddham| tathā, sukhena-akṛcchreṇa, saṃsthāpanīyamauṣadhaṃ yatra tadevam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇikādvaye bastibandhanamāha-tatreti| ādiśabdena gohariṇavarāhādayaḥ| bastiṃ-mūtrādhāracarmapeśīm| sumṛditaṃ-snehamudgābhyām| kaṣāyaraktaṃ-kaṣāyarasairdravyairdattarāgam| nischidragranthigandhaśiraṃ-chidrādicatuṣṭayarahitam| tanuṃ-sūkṣmam| sūtreṇa sādhu grathitaṃ-baddhvā parivartya punarbaddham| sukhasaṃsthāpyabheṣajaṃ-yathoktapramāṇamauṣadhamasaṅkocena yathā māti tathāpramāṇam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------------| bastyabhāve'ṅkapādaṃ vānyasedvāso'thavā ghanam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> basterabhāve sati, aṅkapādaṃ vā-caraṇādyavayavaviśeṣaṃ vā, nyaset-netre yojayet| athavā, vastraṃ ghanaṃ nyaset|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [tadalābe caritārthatāmāha-bastyabhāva iti|] aṅkapādaṃ-ūrucarma pādacarma vā| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "nyubjaṃ vivṛtānanaṃ vinivartya punaścānyadvastimukhabandhanārthaṃ sūtramupanidhāyānuguptaṃ nidhāpayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">nirūhamātrā prathame prakuñco vatsare param| prakuñcavṛddhiḥ pratyabdaṃ yāvatṣaṭprasṛtāstataḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prasṛtaṃ varddhayedūrdhvaṃ dvādaśāṣṭādaśasya tu| āsaptateridaṃ mānaṃ, daśaiva prasṛtāḥ param||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirūhasya mātrā prathame varṣe kaṣāyasnehasahitasya prakuñcaḥ-palapramāṇam| ṣaṇmāsādau tvetadanusāreṇārdhapalādi kalpyam| varṣātparaṃ prakuñhcena vṛddhiḥ pratisaṃvatsaraṃ kāryā, yāvat ṣaṭprasṛtāḥ-dvādaśa palāni| tata ūrdhvaṃ prasṛtaṃ varddhayet| pratyabdamityanuvartate| tato dvādaśavarṣasyaivaṃ dvādaśa palāni| anantaraṃ trayodaśavarṣādiṣu prativarṣaṃ paladvayaṃ nirūhamātrāyā varddhayitavyaṃ krameṇaiva yāvatsaptadaśavarṣāṇi| aṣṭādaśavarṣasya tu dvādaśa prasṛtāḥ-caturviṃśatipalāni| idaṃ-etat, mānaṃ-pramāṇaṃ, saptativarṣāṇi yāvat| paraṃ-saptaterūrdhvaṃ, daśaiva prasṛtā mānam, nādhikam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhouṣadhamātrāmāha-nirūhamātreti| prathame varśe palam| tata ādvādaśāt palavṛddhiḥ| tata ā'ṣṭādaśāt dvipalavṛddhiḥ| evamaṣṭādaśe varśe caturviṃśatipalāni syuḥ| tānyevāsatpatitamāt| tato viṃśatipalāni| saṅgrahe tu (sū. a. 28) "anye punardvādaśaprasṛtasyāpyaṣṭāvicchanti|" iti|</ab>
          <ab type="mula">evaṃ sāṃvatsarīkādārabhya yāvadvarṣaśatikastāvannirūhamātrāmabhidhāya, anuvāsanamātrāmadhikṛtyāha - - - - yathāyathaṃ nirūhasya pādo mātrā'nuvāsane| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathāyathaṃ-yathāsvaṃ vārṣikasyaikaviṃśativatsarādervā, nirūhasya pādaḥ-caturbhāgamātraḥ, anuvāsane-anuvāsanaviṣaye, mātrā| yasya palaṃ nirūhastasya karṣapramāṇamanuvāsanamityarthaḥ| evaṃ sarvatra kalpyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanouṣadhamātrāmāha-yathāyathamiti| yathāyathaṃ-pale karṣaḥ, paladvaye karṣadvayamityādi| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - " yathāsvamāsthāpanamātrā pādahīnā mādhutailike prayojyā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------------------| āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ śuddhaṃ labdhabalaṃ punaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">anvāsanārhaṃ vijñāya pūrvamevānuvāsayet| śīte vasante ca divā rātrau kecittato'nyadā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">abhyaktasnātamucitātpādahīnaṃ hitaṃ laghu| asnigdharūkṣamaśitaṃ sānupānaṃ dravādi ca||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṛtacaṅkramaṇaṃ muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe| nātyucchrite na cocchīrṣe saṃviṣṭaṃ vāmapārśvataḥ||23||</seg> saṅkocya dakṣiṇaṃ sakthi prasārya ca tato'param| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āsthāpyaṃ-nirūhaṇārhaṃ, snigdhaṃ, tathā svinnaṃ, tathā śuddhaṃ-ūrdhvādhaḥ, tathā bhūyo'pi labdhabalaṃ, tathā'nuvāsanayogyaṃ, viditvā pūrvameva nirūhādanuvāsayet| śīte-hemantaśiśirayoḥ ṛtvoḥ, tathā vasante, divā'nuvāsayet| anyadā-śītādvasantāccānyasmin grīṣmaprāvṛṭśaradākhye ṛtau, rātrāvanuvāsayet| keciditi bhinnakramaḥ, tato'nyadetyato'nantaraṃ draṣṭavyam| iti kecit "āhuḥ" iti vākyaśeṣaḥ| dhānvantarāstu sarvathaiva rātrāvanuvāsanaṃ necchanti| dhanvantarimatamevorarīkṛtya saṅgrahe'dhijage (sū. a. 28)- "na rātrau praṇayedbastiṃ doṣotkleśo hi rātrijaḥ| snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram||" iti| tadetaddeśāntarādivaśāt pramāṇayitavyam| kimbhūtaṃ naram ? abhyaktasnātaṃ,-pūrvamabhyaktaḥ paścātsnātaḥ, tam| pūrvakāleti samāsaḥ| ucitātpādahīnaṃ-yena yadbhojanamabhyastaṃ tasmāccaturthabhāgahīnamaśitam| tathā, hitaṃ-laghuguṇayuktam| tathā, kiñcit snigdharūkṣam| tathā, sānupānaṃ dravādi ca| ādiśabdena dravoṣṇamanabhiṣyandītyādiviśiṣṭaṃ bhuktavantamiti gamayati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 28)- "atisnigdhāśino hyubhayamārgasaṃsargāt sneho madamūrcchāgnisādahṛllāsādīn janayati| rūkṣāśino viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ ca| alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛto na tadāvaraṇādvyāpadam|" iti| kimbhūtam ? kṛtacaṅkramaṇaṃ-vihitagamanamātram| tathā, vyaktamūtrapurīṣam| tathā, śayane-śayanīye, sukhāvahe saṃviṣṭaṃ-sthitam| kimbhūte ? nātyucchrite,-nātyunnate, na cocchīrṣe-na connataśirodhare| kathaṃ saṃviṣṭam ? vāmapārśvataḥ,-vāmapārśvena| saṅkocya dakṣiṇaṃ sakthi vāmasakthna uparīti vṛddhavaidyāḥ| tato-dakṣiṇasakthnaḥ, aparaṃ-vāmaṃ sakthi, prasārya| saṅgrahe coktam (sū. a. 28) - "śayane nātyucchrite svāstṛta īṣadunnatapādadeśe vāmapārśvena prāk''śirasaṃ saṃveśayet|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhyasyānuvāsanamāha-āsthāpyamidi| kṛtā snehanādikamāsthapyamanuvāsanayogyatve sati pūrvamanudhāsavedā| anuvāsanakālamāha-śīte vasante ceti| śīte vasante tato'nyadā ca divā'nuvāsayet| kecit tato'nyadārātrā iti vadanti| saggrahe tu (sū. a. 28) - " avekṣya vā doṣādīn| anyathā hi snehoktāmayaprādurbhāvaḥ| dhanvantarīyāḥ punaḥ prāhuḥ| na rātrau praṇayedvastiṃ doṣotkleṣo hi rātrijaḥ| snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gouravaṃ jvaram|| ahvisthānāsthite doṣe vahnau cānnarasānvite| sphuṭastrotomusvaṃ dehaṃ sneho yatparisarpati|| alpapittakafaṃ rūkṣaṃ bhṛkṣaṃ vātarujārditam| bhuktaṃ jīrṇāśanaṃ kāmaṃ rātrāvapyanuvāsayet|| kevalānilātipīḍitaṃ taśuddhamapyanirūpitavelamapyanuvāsayedātyayikatvāt||" iti | anuvāsanīyasya pūrvaṃkatavyamāha-abhyaktasnātamiti| uktacitāt-nityabhojanāt, pādahīnam| aśitaṃ-bhuktavantam| dravādi-dravapūrvam| na cocchīrṣe-ucchīrṣakaṃ vinā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| athāsya netraṃ praṇayetsnigdhe snigdhamukhaṃ gude||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ucchvāsya bastervadane baddhe hastamakampayan| pṛṣṭhavaṃśaṃ prati tato nātidrutavilambitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">nātivegaṃ na vā mandaṃ sakṛdeva prapīḍayet| sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asya-evaṃbhūtāvasthasyāturasya, gude snigdhe ghṛtena kṛte netraṃ [ snigdhaprāntaṃ praṇayet| ] bastervadana ucchvāsya-vātaṃ niḥsārya, baddhe sati, nātiśīghraṃ, nātivilambitaṃ, nātivegena, na ca mandaṃ kṛtvā, tathā pṛṣṭhavaṃśābhimukhamekavārameva netraṃ prapīḍayet| kathaṃ prapīḍayet ? hastamakampayan| atidrutādipīḍanadoṣā bastivyāpatsiddhau (hṛ. ka. a. 5) vakṣyamāṇāḥ| sāvaśeṣaṃ ca snehaṃ kurvīta| kuto hetoḥ ? ityāha-yasmāt śeṣe snehe vāyustiṣṭhati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsane vaidyakṛtyamāha-athāsyeti| asyatnāturasya, hude bastimucchvāsya-mṛdukarasparśena vigatamārutaṃ kṛtvā, pṛṣṭhavaṃśaṃ prai-pṛṣṭhavaṃśāśrayeṇa, praṇayet| tataḥ-anantaram, auṣadhaṃ praṇayet| nātidrutavilambitamiti pīṭunārambhaviṣayam| nātivegaṃ na vā mandamiti pīḍanaviṣavam| śeṣe-auṣadhaśeṣe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">datte tūttānadehasya pāṇinā tāḍayetsphijau| tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataśca trirutkṣipet||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tataḥ prasāritāṅhgasya sopadhānasya pārṣṇike| āhanyānmuṣṭinā'ṅhgaṃ ca snehenābhyajya mardayet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vedanārtamiti sneho na hi śīghraṃ nivartate| yojyaḥ śīghraṃ nivṛtte'nyaḥ sneho'tiṣṭhannakāryakṛt||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> datte ca bastisnehe sati, uttānagātrasya tu tasya sphijau hastenāhanyāt| tathā-tenaiva prakāreṇa, tatpārṣṇibhyāṃ sphijau tāḍayet| śayyāṃ-khaṭvāṃ ca, pādataḥ-caraṇadeśāt, trīn vārānutkṣipet, na tu mūrdhataḥ| tataḥ-śayyotkṣepādanantaraṃ, prasāritaśarīrasya dattagaṇḍukasya pārṣṇike-pārṣṇī, mṛṣṭyā''hanyāt| aṅgaṃ-śarīraṃ ca, snehena-tailādinā, abhyajya mardayet| kimevaṃ kriyate ? ityāha-aṅgaṃ vedanārtaṃ-pīḍāturaṃ, iti-hetoryasmādāśu sneho na nivartate| śīghramapayāte ca snehe satyaparaḥ sneho deyaḥ| kasmādevaṃ vidhīyate ? ityāha-snehaḥ śarīrābhyantare'tiṣṭhan naiva kāryakṛt-na snehane samartha ityarthaḥ| ā raṃ- datte tvauṣadhe vaidyaḥ svapāṇinā sphijau tāḍayet, tata āturapārṣṇibhyām| tataḥ pādataḥ śyyāmutkṣipet| tataḥ pārṣṇī ca muṣṭinā''hanyāt| tririti pāṇitāḍanādiṣu caturṣcapi yojyam| tato vedanārtamaṅgaṃ mardayet| saṅgrahe tu ( sū. a. 18) - "vamanādadhikataraṃ kRtamaṅgalamaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparivāraṃ nivāte veśmani pratate śayane svāstṛte īṣadunnatapādadeśe prākśirasaṃ saṃveśayet| atisnigdhāśino hyubhayamārgasaṃsargātsneho madamūrcchāgnisādahṛllāsān janayati| rūkṣāśino viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ ca| alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛto na tadāvaraṇavdyāpadam| ciramaśitavato vidāhābhimukhabhaktasya jvaraṃkuryāt| yataśca vāmapārśvāyāṇi vahnigrahaṇīgudavalīmukhāni| tāni tatpārśvaśāyino nimrāni bhavanti| atastadouṣadhamaskalitaṃ prānpoti praveśanirgamāviti| saṃviṣṭaṃ cainamṛjusthitadehaṃ svabāhūpadhānaṃ prasāritavāmasaktimākuñcitetaraṃ tasyopari prasāritadakṣiṇabāhuṃ kārayet| pūrvameva tu vaidyo vartyā supihitāgracchidraṃ netraṃ bhājanasyopari kṛtvā dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāyāmupariṣṭānniṣpīḍyāvibandhāya śatāhvāsaindhavacūrṇāvacūrṇitaṃ prāgeva netrasparśāt pūrvavadabhimantritaṃ yathārhaṃ yathārhouṣadhavipavkaṃ sukhoṣṇaṃ bastou snehamāsicyāvalīkocchvāsaṃ niḥsāritavātabudbudamouṣadhānte sūtreṇadvistrirvā bastimukhamāveṣṭya dakṣīṇapāṇou netramupadhāya tiṣṭhet| tato vāmahastapradeśinyā'bhyaktapraveśapradeśamapanītavartuttānavāmahastāṅguṣṭodarapihitāgraṃ madhyamāpradeśinyupagṛhītatakarṇikamṛjvanusukhamekamanā lāghavena netramākārṇikaṃ praveśayet| āturo'pi tadanulomamavalambeta| tataśca vaaidyo bastimukhaṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradeśinībhyāmamuñcannetramacālayan hastadvayenottānenaikagrahaṇenaiva prapīḍayet| anyathā hi vyāpado bhavanti| anye tu triṃśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ| na ca bastou dīyamāne kṣavakāsahāsajṛmbhāspandanānyācaret| viṇmūtrānilavege tu netramākṛṣya vegānte śeṣaṃ praṇayet| tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ sarujaṃ cāṅgaṃ snehena pratilomaṃ vākśatamātraṃ śanairmṛdgīyāt|" iti| vaidyakṛtyasya falamāha-iti sneha iti| " samanugacchati ca samantātsirāḥ|" ityadhikaṃ saṅgrahe (sū. a. 28)| pramādācchighranivṛttou punastadevānuvāsanaṃ kāryamityāhayojya iti| śīghranivṛttiḥ-vinā malena cet|</ab>
          <ab type="mula">dīptāgniṃ tvāgatasnehaṃ sāyāsne bhojayellaghu| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīptāgniṃ tu puruṣaṃ nivṛttasnehaṃ santaṃ [ sāyāhne ] laghu-mātrayā svabhāvataśca, āśayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mandāgnimanāgatasnehaṃ ca sāyaṃ na bhojayeditītaraniyamenāha-dītpāgnimiti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "naiva cānāgatasnehamapi dvitīye'hani na ca tamanuvāsayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| nivṛttikālaḥ paramastrayo yāmāstataḥ param||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ahorātramupekṣeta, parataḥ phalavartibhiḥ| tīkṣṇairvā bastibhiḥ kuryādyatnaṃ snehanivṛttaye||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehasya trayaḥ praharāḥ paro nivṛttikālaḥ| tataḥ-praharatrayāt parato, rātriṃdivamupekṣeta-na tadākṛṣṭau yatnaṃ kuryāt| parataḥ-ahorātrāt, phalavartibhiḥ-arśaścikitsitoktābhiḥ, athavā tīkṣṇairbastikalpoktairbastibhiḥ snehāgamanārthaṃ yateta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanasya nivṛttikālamāha-nivṛttikāla iti| nivṛttikāle'pyanivṛttau kiñcitkālamupekṣāmāha-tata iti| upekṣākāle'pyanivṛttau pratīkāramāha-parata iti tīkṣṇaiḥ-lavaṇāranālaprāyaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atiraukṣyādanāgacchanna cejjāḍyādidoṣakṛt| upekṣetaiva hi tato'dhyuṣitaśca niśāṃ pibet||32||</seg> prātarnāgaradhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ, kevalameva vā| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiraukṣyādanāgacchan sneho yadi jāḍyāgnisādādidoṣānna vidhatte, tata upekṣetaiva-na tanniṣkāsane yatetetyarthaḥ| adhyuṣito rātriṃ yadi snehastataḥ pariṇatatvāt rasādidhātusamatāṃ gataḥ prātaḥ-prabhāte, śuṇṭhīdhānyakāmbu kaduṣṇaṃ pibet| kevalameva vā-nagaradhānyakarahitaṃ, koṣṇaṃ jalaṃ pibet| ā raṃ- pratīkārasyāpavādamāha-atiraukṣyāditi| nivṛttasnehasyānivṛttasnehasya ca snehaśeṣapākārthamauṣadhamāhaadhyuṣita iti| kevalameva vā-koṣṇamambhaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "sukhośitaṃ cainaṃ tathā kṛtavamanavirecanāsthāpanānyatamaṃ prātaḥ śuṇṭhīdhānyakvāthamitaradvoṣṇamudakaṃ snehaśeṣajaraṇāya vātakaphopaśāntaye ca pāyayet| tato'nnakāle yathoktamannamaśrnīyāt| na cānuvāsitaṃ peyāṃ pāyayet| sā hi sasnehakoṣṭhamenamabhiṣyandayati|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| anvāsayettṛtīye'hni pañcame vā punaśca tam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yathā vā snehapaktiḥ syādato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṃśca prativāsaram||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tamāturaṃ bhūyastṛtīye divase pañcame vā'nuvāsayet| athavā yathā snehapāko bhavedityagnyapekṣayā saptarātre'dhike nyūne vā trirātre vā yathāyogamanuvāsayet| ataḥ-asmādeva hetoḥ, adhikapavanān vyāyāmaśīlān paṭutaradahanān rūkṣāṃśca puruṣān pratyahamanuvāsayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> punaranuvāsanasya kālamāha-anvāsayediti snehapākānusāreṇa satpamādidineṣu vā| ulbaṇavātādīn pratidinamanuvāsayedityāha-ata iti| ataḥ-snehapākaprādhānyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti snehaistricaturaiḥ snigdhe srotoviśuddhaye| nirūhaṃ śodhanaṃ yuñjyādasnigdhe snehanaṃ tanoḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-pūrvoktena prakāreṇa, snehaistribhiścaturbhirvā snigdhe sati srotoviśodhanārthaṃ nirūhaṃ śodhanaṃ prayojayet| asnigdhe sati tanoḥ-śarīrasya, snehanaṃ prayojayet| trayo vā catvāro vā tricaturāḥ| saṅkhyayāvyayeti samāsaḥ| caturo'cprakaraṇe tryupābhyāmupasaṅkhyānamityac samāsāntaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanānantaraṃ nirūhamāha-iti snehairiti| snehaiḥ-anuvāsanaiḥ| niṣiddhānuvāsanasyānuvāsanaṃ vinaiva nirūhanāha-amrigdha iti| snehanaḥ san yaḥ śodhano nirūhastaṃ yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pañcame'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe| madhyāhne kiñcidāvṛtte prayukte balimaṅgale||36||</seg> <seg type="unit" n="37">abhyaktasveditotsṛṣṭamalaṃ nātibubhukṣitam| avekṣya puruṣaṃ doṣabheṣajādīni cādarāt||37||</seg> bastiṃ prakalpayedvaidyastadvidyairbahubhiḥ saha| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-anuvāsanādanantaraṃ, pañcame tṛtīye vā vāsare madhyāhne kiñcit-manāk, āvṛtte-atikrānte, tathā balimaṅgale vihite sati, puruṣaṃ kṛtābhyaktasveditaṃ tyaktamalaṃ kiñcidbubhukṣitaṃ tathā prakṛtyādibhirjñātvā doṣādīni viditvā| ādiśabdena sātmyabalādiparigrahaḥ| ityevaṃ sarvamavagamya vaidyo bastiṃ prakalpayet| nanu, "dūṣyaṃ deśaṃ" (hṛ. sū. a. 12|67) ityādinā sarvamuktamevaitat| tatkimanena ? iti| brūmaḥ| nirūhamapi sāpāyaṃ paśyatetadācāryeṇa punaruktam| dūṣyadeśādimahatā yatnenālocanīyamiti pratipādanārtham| "nirūhamātrā prathame" ityādi ca sarvamatrālocyam| kathaṃ prakalpayet ? ityāha-tadvidyaiḥ-vaidyakaśāśtrajñairbahubhiḥ saha-sārddham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhavidhimāha-pañcama iti| antyānubhasanadināt tṛtīye pañcame vā| sadhake-jyotiḥśāstrokte| śubhe-aśaucādirahite| avetya-jñātvā| tadvidaiḥ-bastikuśalaiḥ| saṅgrhe tu (sū. a. 28) - "āryāvalokitaṃ nāthamāyā tāgamātmabhuvaṃ dhātāramaśvināvindramātreyaṃ satparṣīn kāśya videha patiprabhṛtīnagniveśādīṃśca tantrakārān dīpagandhapuṣpafalabalidhūpairyajña iava prakalpitabhāgān kṛtvā, oṣadhīrvṛdvarvedyānū hijātīṃśca saṃpūjya tadvidyasahito doṣauṣadhādibalena yathāhamupakalpayedrastim| " iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha nirūhakalpanāmāha - - - - -----------------------------------------------| kvāthayedviṃśatipalaṃ dravyasyāṣṭau phalāni ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tataḥ kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkādbhavati vā yathā| nāsyacchasāndratā basteḥ palamātraṃ guḍasya ca||40||</seg> madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā----------------------| -----------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dravyasya-bastikalpoktasya, nirūhakalpanārthaṃ viṃśatipalāni, tathā'ṣṭau phalāni-madanaphalāni, sāmānyaparibhāṣayā ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet| caturbhāgāvaśeṣaśca grāhyaḥ| tataḥ-tasmādevaṃkṛtāt, kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| dvādaśaprasṛto hi nirūhaḥ| tatra snehaṃ ṣaṭpalikaṃ kalpayedityarthaḥ| pitte'dhike svasthe ca puruṣe ṣaṣṭhāṃśaṃ snehaṃ-catuṣpalikaṃ, prakalpayediti prakṛtam| kaphe'dhike aṣṭamāṃśaṃ snehaṃ-tripalikaṃ, prakalpayet| nanu, svasthasya doṣacālanaṃ pratiṣiddhaṃ tantrāntarīyaiḥ| tadgrantho hi-"yo hi sañcālayetsuptaṃ vane siṃhaṃ karādibhiḥ| sa doṣāṃścālayet svasthān pracchardanavirecanaiḥ||" iti| tasmāt svasthavṛtte nirūhakalpanā na yukteti| tadetadasat| yasmāt prāgabhihitam (hṛ. sū. a. 4|35)- "śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu||" iti| tasmādācāryavacanājjñāyate svasthavṛtte'pi śuddhividhānaṃ sammatamiti tantrakṛtaḥ| tantrāntarīyaṃ mataṃ tvasadeva, śiṣṭavyavahāraviruddhatvāt| sarvatra-vāte pitte kaphe svasthe ca, kalkāt-peṣyadravyāt, aṣṭamaṃ bhāgaṃ-trīṇi palāni, kalpayet| bhavati vetyādi| yathā vā bastiratyaccho'tisāndro-atighano [ vā ] na bhavati tathā kalkaḥ kalpayitavyaḥ| palamātraṃ guḍasya ceti palānnādhikona iti jñāpanārthaṃ mātragrahaṇam| madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā prakalpayet| tatreyaṃ yuktiḥ,-mākṣikasya palacatuṣṭayaṃ saindhavasya ca karṣaḥ, ādigrahaṇāt kvacidyavakṣārasya karṣaḥ, tathā māṃsarasasurāsavasuktakṣīrakāñjikānāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhadravyāṇāṃ mātrāmāha-kvāthayediti| yatra kvāthyasya viṃśatipalāni tatrāṣṭau madanaphalāni ityevaṃparametat, na vkāthamānaparam, prakuñcādinirūheṣvasambhavāt| kvāhātmakānnirūhāt dvādaśaprasṛtāccaturthāṃśaṃ-prasṛtatrayasammitaṃ, snehaṃ kalpayet| tataḥ kvāthāttāvantaṃ kvāthamapanīya, lyablope pañcamī| evaṃ kalkādaṣṭamaṃ-sārdhaprasṛtam| guḍasya palamātram| yuktyā madhu prasṛtadvayasammitam, paṭu-saindhavaṃ, akṣasammitam| adiśabdānmāṃsarasakṣīragomūtrakāñjikamadanafalāni| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 38/30) - "kṣaudgaṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā| yuktyā pradāpayeddhīmān nirūhe kalpanā tviyam||" iti| tatra caturṇāṃ dravāṇāṃ prasṛtadvayam, madanaṃ tvekam, pāriśeṣyātkvāthasya prasṛracatuṣṭayam, evaṃ dvādaśaprasṛtatvam| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 38/37)- " datvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam| vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtatrayam|| ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtaṃ kṣipet| sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuṣprasṛtasammitam|| vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam| evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet||" iti| yatvatra kalkasya prasṛtamānaṃ tat 'bhavati vā yathā nātyacchasāndratā basteḥ' ityabhiprāyeṇa| yaccācāpasya prasṛtadvayamānaṃ tadguḍalakalkatripalayogāt| iti vāte'dhike| pitte tu snehanyūnatā madhudugdhābhyāṃ pūraṇīyā| kaphe tu madhunaiva| uktaṃ hi vṛndena (a. 76/5)- " madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ dve daśa trīṇi palānyanilarogiṇām|| pitte catvāri dve dvipañjca catuṣṭayam| ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-----------------------------sarvaṃ tadekataḥ| uṣṇāmbukumbhībāṣpeṇa taptaṃ khajasamāhatam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">prakṣipya bastau praṇayetpāyau nātyuṣṇaśītalam| nātisnigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nātitīkṣṇaṃ na vā mṛdu||42||</seg> nātyacchasāndraṃ nonātimātraṃ nāpaṭu nāti ca| lavaṇaṃ tadvadamlaṃ ca----------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-etat, sarvamauṣadhamekataḥ-ekasmin kṛtvā, bheṣajapākātikrāntiparihārārthamuṣṇāmbukumbhīvāṣpeṇa taptaṃ, khajena-dadhyāhananakāṣṭhena, samāhataṃ-āloḍitaṃ, tathā "brahmadakṣa" ityādinā cābhimantritaṃ, bastau prakṣipya pāyau-gude, praṇayet| nātyuṣṇaṃ, nātiśītalaṃ, nātisnigdhaṃ, na vā rūkṣaṃ, nātitīkṣṇaṃ, na vā mṛdu, nātyacchaṃ nātisāndraṃ-nātighanaṃ, nonamātraṃ, na cātimātraṃ, nāpaṭu-nālavaṇaṃ, nātilavaṇaṃ, tadvadamlaṃ ceti nānamlaṃ, nātyamlam| atiśabdaprayogādatra madhyamāvasthānugamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> militānāṃ nirūhadravyāṇāṃ saṃskāramāhasarvamiti| khajo-manthanadaṇḍaḥ| tadvat-nānamlaṃ nātyāmlam| saṅgrahe tu (sū. a. 28)- "tatra bāṣpamātranutāpādauṣadhasya vidāho na bhavati| khajapramathanāt vkāthasnehādayaḥ samyaksaṃyuktāḥ samyageva yogamārabhante| anyathā punaḥ vkāthādīnāmulbaṇo'nyatamo'nyatamaṃ yathāsva dṣamīraye| atyuṣṇādīnāṃ tu pṛthagvyāpadaḥ sādhanāni siddhiṣūttarakālamupadekṣyante| api ca| tiryaku praṇīte hinayāti dhārā gode vraṇaḥ syāccalite tu nede dattaḥ śarnernāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvedatipīḍitastu|| stambhavidhate'timṛdurhimaśca tatpāmlatīkṣṇo bhramadāhamohān| snimyo'tijāḍyaṃ, pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇasvayogām|| karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇaceti| dāhātisārou labaṇo'ti kuryāttasmātsuyuktaṃ samameda dadyāt||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">sāmpratamanyamatamabhidhatte - - - - --------------------paṭhantyanye tu tadvidaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">mātrāṃ tripalikāṃ kṛryātsnehamākṣikayoḥ pṛthak| karṣārddhaṃ māṇimanthasya svasthe kalkapaladvayam||44||</seg> sarvadravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvido-bastividaḥ, evaṃ paṭhanti| yathā,-"mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt " ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> matāntareṇa svaśāviṣayṃ mānamāha-vadanyanye titi| ayaṃ navaprasato nirūhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">samprati nirūhāvayavānāṃ mākṣikādīnāṃ saṃyojanavidhimāha - - - - -----------------------------------------------------| mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt||45||</seg> āvapeta nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ| -----------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mākṣikādi kramāt āvapeta-mardayitvā miśrayet| kuṇḍake mākṣikaṃ prathamaṃ prakṣipya mardayet| tatastatraiva lavaṇaṃ kṣiptvā melayet| evaṃ snehaṃ, tato'nu kalkaṃ, tataḥ kvāthaṃ, iti-anena, krameṇa miśrayedityarthaḥ| evaṃ yojitāni dravyāṇi samarasatāṃ yānti| samarasabhāvena ca nirūhasya samyagyogo bhavati| nirūhāṇāṃ saṃyojane-miśraṇe, eṣa vidhiḥ-etadvidhānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhadravyāṇāṃ melanakramamāha-mākṣikamiti| arthāt kvāthanantaraṃ kṣīrādyāvāpāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-----------------------------------------------------| uttāno dattamātre tu nirūhe tanmanā bhavet||46||</seg> kṛtopadhānaḥ sañjātavegaścotkaṭakaḥ sṛjet| -----------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirūhe dattamātre sati uttānaḥ san tanmanāḥ-nirūhavege dattāvadhānaḥ, tathā kṛtopadhānaḥ san tiṣṭhet| samudbhūtavegaścotkaṭakaḥ san tyajet 'vegaṃ' iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> datte nirūhe rogiṇaḥ kṛtyamāha-uttāna iti| tānatvaṃ nirūhavīryeṇa dehavyāptaye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-----------------------------------------------------| āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tatrānulomikaṃ snehakṣāramūtrāmlakalpitam| tvaritaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇaṃ bastimanyaṃ prapīḍayet||48||</seg> vidadyātphalavartiṃ vā svedanotrāsanādi ca| -----------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āgatau-pratyāgamane, kālaḥ paramo muhūrtaḥ| aparaḥ-tasmānmuhūrtādanyo, visrabdhāgamanakālo mṛtyave-maraṇāya| tatra-tasmin muhūrtātparamanāgamane nirūhasya, tvaritamaparaṃ bastiṃ-nirūhaṃ, prapīḍayediti sambandhaḥ| kimbhūtaṃ nirūham ? ānulomikaṃ-anulomakaram| snehaḥ, tathā kṣāro-yavakṣārādiḥ, tathā mūtraṃ-gomūtraṃ, amlaṃ-kāñjikādi, taiḥ kalpitaṃ-nirūpitam| tathā, snigdhaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca| snehayogādeva snigdhatve siddhe snigdhagrahaṇaṃ nirūhasya snigdhetaratvapratipādanārtham| ānulomikamiti "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā phalavartiṃ vidadyāt| phalena-madanaphalena yuktā vartiḥ| sā cārśaścikitsite (hṛ. ci. a. 8|137) vakṣyamāṇā| svedanottrāsanādi ca| svedanaṃ-svedaḥ| uttrāsanaṃ-khaḍgahastayodhadarśanādinā kupitanṛpacchadmakhaḍgavyagrāgrabāhudarśanākulakaraṇādi, kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhanivṛttikālamāha-āgatāviti| muhūrto ghaṭikādvayam | anivṛttau pratīkāramāha-tatrānulomikasneheti | ānulomikasnehaḥ-eraṇḍatelādiḥ, śyāmādisiddho vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------------| svayameva nivṛtte tu dvitīyo bastiriṣyate||49||</seg> tṛtīyo'pi caturtho'pi yāvadvā sunirūḍhatā| -----------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svayameva-phalavartyādyāyāsaṃ vinā'pi, nivṛtte nirūhe sati dvitīyo bastiḥ-nirūhaḥ, iṣyate| yatnaviśeṣeṇa tu nirūhe nivṛtte sati nānyaṃ bastiṃ prapīḍayet, ityuktaṃ bhavati| tṛtīyo'pītyapiḥ samuccaye| evaṃ caturtho'pīti| yāvadveti| pañcamādayo'pi bastayo deyāḥ, yāvat samyaṅnirūḍhatvaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svayaṃ nivṛttāvasamyagyogātpunaḥpunardānamāha-svayameveti|</ab>
          <ab type="mula">kāni punaḥ samyaṅnirūḍhaliṅgāni ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| viriktavacca yogādīnvidyāt--------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirūhe virikta iva yogādīn vidyāt| tatra coktam- (hṛ. sū. a. 18|38) - "hṛtkukṣyaśuddhiḥ" ityārabhya yāvat "bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagyogādilakṣaṇamāha-viriktavaditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------| ----------------------------yoge tu bhojayet||50||</seg> koṣṇena vāriṇā snātaṃ tanudhanvarasaudanam| --------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yoge tu-nirūhasya samyagyoge sati, sukhoṣṇajalasnātaṃ santaṃ bhojayet| kim ? dhanvarasaudanam, dhanvaraso-jāṅgalarasaścaudanaṃ ca taddhanvarasaudanam| kimbhūtam ? tanu-aghanam| nanu, "yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt" iti (ślo. 56) vakṣyati| tatkathamihedamupapadyate ? brūmaḥ| vātavikāraśamanārtho hi nirūhaḥ prāyeṇeṣyate| tasmiṃśca rasakaudanameva pathyaṃ śreyaḥ| agre ca doṣāpekṣayā pathyaṃ viśeṣeṇopadekṣyate| ato nātra kiñcidanupapannam| nanu, doṣanirharaṇaṃ vamanavirekābhyāmivānena kriyate| tatra ca yathā peyādikramo yuktaḥ, tathehāpi yuktaḥ syāt| naivam| virekavamanābhyāṃ hi vahnisthānamācchādyate, tenāgnimāndyaṃ bhavati| nirūhastu nābherurdhvamagacchanneva doṣanirharaṇaṃ karoti, tena tatra nāgnimāndyāpattiḥ| tasmānnātra peyādikramaḥ| api ca, vātavikāraviṣayatvāccātra rasaudanaprāyameva pathyaṃ yuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagyoge snānaṃ bhojanaṃ cāha-yoge tviti| tanunā-acchena, dhanvarasena-jāṅgalarasena, miśramodanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">--------------------------------------------| vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalairmalaiḥ||51||</seg> te sukhoṣṇāmbusiktasya yānti bhuktavataḥ śamam| --------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prakarṣeṇa calairdoṣairye vikārā bhavanti, te koṣṇasalilaiḥ snātasya kṛtabhojanasya sataḥ śamaṃ gacchanti| ata eva tatkāryamiti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snānabhojanayoḥ phalamāha-vikārā iti| pracalaiḥ-svasthānātpracyutaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">--------------------------------------------| atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-nirūhādanantaraṃ, vātapīḍitaṃ puruṣaṃ sadya eva-tasminneva dine, anuvāsayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātārditasya nirūhadina evānuāsanamāhaatheti| saṅgrehe tu (sū. a. 28) - "tataḥ punarvātārtamāturaṃ bṛṃhaṇiyamanyaṃ vā tadvidhamaśitānantaraṃ sāyaṃ vā puna ralpaladhvaśitaṃ yathāsvamanilādiṣu daśamūlādisādhitena tailenānuvāsayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula">samyagghīnātiyogāśca tasya syuḥ snehapītavat| --------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-anuvāsanasya, snehapītasyeva samyagyogādayaḥ syuḥ| snehapītasyeva snehapītavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra (hṛ. sū. a. 16|30)- "vātānulomyaṃ" ityādi "ghrāṇavaktragudasravāḥ" ityantaṃ snehapānasya samyagyogātiyogalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanasya samyagyogādilakṣaṇamāha-sanyāgiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">anyadapyanuvāsanasya samyagyogalakṣaṇamāha - - - - --------------------------------------------| kiñcitkālaṃ sthito yaśca sapurīṣo nivartate||53||</seg> sānulomānilaḥ snehastatsiddhamanuvāsanam| --------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caśabdaḥ pūrvoktaṃ samyagyogalakṣaṇaṃ samuccinoti| kiñcit-alpamātraṃ, kālaṃ koṣṭhābhyantare sthitaḥ san saviṭkaḥ sānuguṇapavano nivartate-niḥsarati, yaḥ sa evaṃbhūtaśca snehaḥ, tatsiddhaṃ-abhimatakāri, anuvāsanam| uktaṃ vyastaṃ samastaṃ cedaṃ siddhānuvāsanalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogāvṛtti(snehātideśa) janyaṃ samyagyogalakṣaṇamuktvā samprati [anuvāsite viśeṣaṃ samyak ] yoga [lakṣaṇa] māha-kiñcitkālamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| ekaṃ trīn vā balāse tu snehabastīn prakalpayet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pañca vā sapta vā pitte, navaikādaśa vā'nile| punastato'pyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ tataḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehabastīn-anuvāsanāni, ekaṃ trīn vā śleṣmavikāre prakalpayet| kārye kāraṇopacārādevamuktam| evamagre'pi cintyam| pitte pañca snehabastīnathavā sapta dadyāt| nava ekādaśa vā vāyau dadyāt| tataḥ punarapyayugmān-viṣamāneva, snehabastīn dadyāt| tataḥ punarapyāsthāpanaṃ dadyāt| ayugmavacanaṃ cedaṃ bāhulyenāyaṃ vyavahāro yukta iti pratipādayitum| vātottarasya tu yugmā api deyā eva| tathā cādhunaivābhyadhāyi (ślo. 34) - "ato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṃśca prativāsaram||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanāvṛttau doṣabhedena saṅkhayānuamamāha-ekaṃ trīniti| punaḥpunarāvṛttāvayameva saṅkhyāniyama ityāha-punastata iti| ayugmān-viṣamasaṅkhayān| tattadāvṛttipūrtau madhye madhye nirūhaḥ kārya ityāha-punarāsthāpanamiti|</ab>
          <ab type="mula">kaphapittānileṣvannaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt| --------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛtāsthāpanasya ca pathyaṃ śleṣmapittapavaneṣu yathāsaṅkhyaṃ yūṣādibhiḥ sahānnamupayoktavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āvṛttau kriyamāṇāyāṃ doṣabhedena pratyaṃha bhojanamāha-kaphapittānileṣviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------| vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivṛtāsaindhavairyutaḥ||56||</seg> bastireko'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ| --------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastiḥ-nirūhaḥ, [anile-vātaviṣaye, vātaghnauṣadhāni-daśamūlādīni, teṣāṃ niṣkvāthaḥ trivṛtāsaindhavairyutaḥ, tathā ] snigdho madhurāmloṣṇarasayuktaḥ pavane hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāte nirūhaṃ prati viśeṣamāha-vātaghnauṣadheti| vātaghnauṣadhaṃ-bhadradārvādi| eka iti puṭāpekṣayā na tu prayogāpekṣayā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------| nyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau||57||</seg> pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau| --------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pitte madhuraśiśirau saghṛtadugdhekṣurasamadhū dvau bastī hitau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pitte nirūhaṃ prati viśeṣamāha-nyāgrodhādīti dvitvaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------| āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ||58||</seg> rūkṣāḥ sakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe| --------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, āragvadhendrayavetyādikaṣāyavatsaṃkamūrvetyādikaṣāyābhyāṃ (hṛ. sū. a. 15, ślo. 17 ślo. 33) yuktā rūkṣā mākṣikagomūtrābhyāṃ sahitāstīkṣṇādiguṇayuktāstrayo bastayaḥ kaphe hitāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphe nirūhaṃ prati viśeṣamāha-āragvadhādīti| tritvaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">--------------------------------------------| trayaste sannipāte'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipāte'pi traya eva bastayo hitāḥ| yasmātte doṣān-trīn, krameṇa parākurvanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannipāte trīṇyeva puṭānītyata āha-trayaśceti| vātapitte vātakaphe pittakaphe tūktanyāyādeva dvau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tribhyaḥ paraṃ bastimato necchantyanye cikitsakāḥ| na hi doṣaścaturtho'sti punardīyeta yaṃ prati||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ata eva hetostribhyo bastibhyaḥ paramapare bhiṣajo nirūhaṃ necchanti| yatastrayo doṣāstribhirbastibhirnivartitā iti| caturtho doṣo na vidyate, yaṃ lakṣīkṛtya bhūyaścaturthaḥ puṭako dīyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktaniyamasya matāntaratvamāha-tribhyaḥ paramiti| ataḥ-yataḥ kramāddoṣān ghnanti| nanu, raktaṃ caturyo doṣo'stītyata āha-na hīti| raktasya dūṣyatvānna doṣatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt| tridhaiva kalpayedvastimityanye'pi pracakṣate||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anye'pi vaidyāstridhaiva bastiṃ kalpayediti jagaduḥ| ekaṃ basti doṣāṇāmutkleśanam, anyaṃ dvitīyaṃ basti doṣāṇāṃ śuddhikaram, anyaṃ tṛtīyaṃ basti doṣāṇāṃ śamanam| kramāditi anayā yuktyā trividho bastiriti manyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tribhyo nyūnatā'pi na kāryeti matāntaravāha-utkleśanamiti|</ab>
          <ab type="mula">| tatra kiṃ kriyatām ? ityāha - - - -] doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet| --------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadatra doṣabheṣajadeśasātmyādivaśāt sarvamapyetat pramāṇīkāryam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> matayorviṣayavyavasthāmāha-doṣouṣadhādīti| doṣādhikye ouṣadhamṛdutve balādhikye ca puṭādhikyam, vipaye nyūnatrapityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">atha sarvamatānugrāhi svamatamāha - - - - --------------------------------------------| samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyaṅnirūḍhalakṣaṇamasambhāvya-asampādya, na nivartayet,-bastidānaṃ kārayedeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svamatamāha-samyagiti| yāvadbhiḥ samyavogastāvanti puṭāni kuryādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">idānīṃ karmakālayogākhyān bastiviśeṣānāha - - - - prāksneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāk-pūrvaṃ, ekaḥ snehabastiḥ| ante-avasāne, pañca snehāḥ| tathā, nirūhā dvādaśa sahānuvāsanāḥ| ityevaṃ triṃśadbastayaḥ "karma" iti gaditāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karmabastyākhyaṃ prayogamāha-prāksneha iti| snehaḥ-anuvāsanaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāk sneho'nte trayastathā| ṣaṭ pañcabastyantaritāḥ-------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcadaśa bastayaḥ "kālaḥ" ucyate| katham ? ityāha-ekaḥ pūrvaṃ snehaḥ| tathā, ante trayaḥ snehāḥ| tathā, ṣaṭ snehāḥ pañcabhirbastibhirantaritā iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kālabastyākhyaṃ prayogamāha-kāla iti| pañcabastyantaritāḥ ṣaṭ snehāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">--------------------------------------------| ----------------------yogo'ṣṭau bastayo'tra tu||64||</seg> trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorubhau| --------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "yogaḥ" aṣṭau bastayaḥ| katham ? ityāha-trayo nirūhāḥ, trīṇi cānuvāsanāni, tathā''dyantayordvau snehabastī, iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yogabastyākhyaṃ prayogamāha-yogo'ṣṭāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">--------------------------------------------| snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevāti śīlayet||65||</seg> utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmaruto bhayam| --------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehabastimathavā nirūhamekameva kevalamatiśayena na śīlayet| yataḥ snehādatisevitāt utkleśāgnimāndye jāyete| nirūhādatisevitāt pavanādbhayaṃ jāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayoganiyame yuktimāha-snehabastimiti| prayogātikrame doṣamāha-utkleśāgnivadhāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">--------------------------------------------| tasmānnirūḍhaḥ snehyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmātkāraṇāt nirūḍho naraḥ snehanārhaḥ syāt| anuvāsitaśca puruṣo nirūhaṇārho bhavet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogāntarakalpanārthaṃ niyamatātparyamāha-tasmāditi|</ab>
          <ab type="mula">snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣajit| --------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-pūrvoktayā, snehaśodhanayuktyā bastikarma sevitaṃ trīn doṣān jayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogamasya phalamāha-snehaśodhanayuktyeti| snigdhasya śodhanaṃ, śuddhasya snehanaṃ, snigdhasya punaḥ śodhanāmityādi-yuktiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate| vidhinā nā yathoktena sa bhavedajaro'rujaḥ| sahasrāyuḥ śrutadharo vītapāpmā'maraprabhaḥ| vājisyado nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">adhunā mātrābastiṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------| hrasvayā snehapānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ||67||</seg> mātrābastiḥ smṛtaḥ snehaḥ-------------------| --------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hrasvayā-yāmadvayajaraṇalakṣaṇayā, snehapānamātrayā samaḥ-tulyo, yojitaḥ sneho mātrābastisaṃjñaḥ smṛtaḥ, sadvaidyairiti śeṣaḥ| anyaistvanyathā snehamātroktā| yathā-"ṣaṭpalā tu bhavejjyeṣṭhā, tripalā madhyamā bhavet| kanīyasyadhyarddhapalā tridhāmātrā'nuvāsane||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mātrābastyākhyamanuvāsanamāha-hasvayeti| hasvayā-yāmadvayapariṇāminyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">------------------------śīlanīyaḥ sadā ca saḥ| bālavṛddhādhvabhārastrīvyāyāmāsaktacintakaiḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vātabhagnābalālpāgninṛpeśvarasukhātmabhiḥ| doṣaghno niṣparīhāro balyaḥ sṛṣṭamalaḥ sukhaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca-mātrābastiḥ, bālādibhiḥ satatameva śīlayitavyaḥ| sa ca śīlito doṣāpahaḥ, tathā niṣparīhāraḥ-aniyantraṇo, balāya hito, nirgatapurīṣādikaḥ, sukhakārī ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mātrābastorviṣayamāha-śīlanīya iti| adhvādiṣvāsaktaḥ| cintakaḥ-cintāvān| mātrābasteḥ phalamāha-doṣaghna iti| sukho-vyāpadrahitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">bastau rogeṣu nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca| dvitrāsthāpanaśuddhebhyo vidadhyādbastimuttaram||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastisthāne rogeṣu narāṇāmityarthāllabhyate| "nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca" ityukteḥ| dve vā trīṇi vā dvitrāṇi, dvitrāṇi ca tānyāsthāpanāni ca dvitrāsthāpanāni, taiḥ śuddhā dvitrāsthāpanaśuddhāḥ, tebhyo narebhyaḥ strībhyaścottarabastiṃ dadyāt| pumānstriyetyekaśeṣaḥ| gudāduttareṇa mārgeṇa dīyata ityuttarabastiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uttarabasterviṣato viṣamāha-bastāviti| bastou-mūtrāśaye, narāṇām| nārīṇāṃ tu bastou yonou garbhāśaye ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">atha netrasya parimāṇamāha - - - - āturāṅgulamānena tannetraṃ dvādaśāṅgulam| vṛttaṃ gopucchavanmūlamadhyayoḥ kṛtakarṇikam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">siddhārthakapraveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādisambhavam| kundāśvamārasumanaḥpuṣpavṛntopamaṃ dṛḍham||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tannetraṃ-uttarabastiyantrakaṃ, āturāṅgulapramāṇena dvādaśāṅgulam, dairghyeṇetyarthādeva pratīyate| puruṣāṇāmevaitaditi vedyam| strīṇāṃ hi vakṣyati (ślo. 79) - "netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ" iti| tacca vṛttaṃ-vartulam| tathā, gopucchākṛti| tathā, mūle madhye cotpāditakarṇikam| tathā, siddhārthakaḥ praviśatyasminniti siddhārthakapraveśaṃ, tādṛśamagraṃ-prānto, yasya-netrasya, tat siddhārthakapraveśāgram| tathā, ślakṣṇaṃ-atikomalam| tathā, hemādijam| ādiśabdena dhātvādayaḥ prāguktā (ślo. 9 ṭī.) gṛhyante| tathā, kundakaravīrajātīpuṣpavṛntasadṛśaṃ dṛḍhaṃ ca| aśvamāraḥ-karavīraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uttarabasternetramānamāha-āturāṅgulamāneneti|</ab>
          <ab type="mula">tasya bastirmṛdulaghurmātrā śuktirvikalpya vā| --------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, tasya-netrasya, bastirmṛdulaghuḥ, 'yojyaḥ' iti śeṣaḥ| mātrā śuktiḥ-karṣadvayam, 'snehasya' iti śeṣaḥ| vikalpya vā-vayobaladehasattvasātmyādivaśānnirūpya vā, mātrā kāryetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uttarabastou bastimāha-tasyeti| uttarabastermātrāmāha-mātra śuktiriti| śuktiprayanta palam| vikalpya-doṣādyapekṣayā nyūnamadhikaṃ vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">--------------------------------------------| atha snātāśitasyāsya snehabastividhānataḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau| hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ srotoviśuddhaye||74||</seg> <seg type="unit" n="75">sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayettayā śuddhe'nusevani| āmehanāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ gudavattataḥ||75||</seg> pīḍite'ntargate snehe snehabastikramo hitaḥ| --------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atheti maṅgale| asya-rogiṇo nirūhavatkṛtamaṅgalasya| tathā, pūrvaṃ snātaḥ paścādaśitaḥ, tasya| kathamaśitasya ? snehabastividhānataḥ| tṛtīyārthe tasiḥ| snehabastau yādṛśa āhāro vihitastena kṛtabhojanasyetyarthaḥ| tathā, ṛjoḥ-spaṣṭaṃ sthitasya| tathā, sukhenāsīnasya| kva ? pīṭhe,-āsane| kimbhūte ? jānutulye| tathā, mṛdau-akaṭhine ca| tathā, śiśne prahṛṣṭe-stabdhe, tathā ṛjau,-spaṣṭaṃ kṛtvā sthite sati, śanaiḥ-na tvarayā, sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayet-praveśayet| sthūlāyāṃ tatra kṣatakaraṇāt| praveśayogāt tayā-śalākayā, śuddhe meḍhre sati, anusevani-sevanīmanulakṣīkṛtya, āmeḍhrāntaṃ netraṃ praṇayet| ṣaḍaṅgulaṃ prāyeṇa praveśayedityarthaḥ| katham ? gudavanniṣkampam| tato-niṣkampasthāpanādanantaraṃ, pīḍite puṭake, snehe cāntaḥpraviṣṭe sati, anuvāsanakramo hitaḥ-pāṇinā tāḍayet sphijau| tatpārṣṇibhyāṃ" ityādikaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uattarabasttervidhimāha-atheti| tayā-śalākapā, śuddhastrotasi meḍhre sevanyanusāreṇa netraṃ praṇayet| tataḥ snehaṃ phīḍite'nugate ca anuvāsanoktaḥ kramaḥ kāryaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - " mālatīpuṣpavṛntāgrapariṇāhāṃ ghamāmṛjum|" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">------------------------------------------------------| bastīnanena vidhinā dadyāttrīṃścaturo'pi vā||76||</seg> anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet| ------------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trīn caturo vā bastīnanena vidhānena dadyāt| śeṣaṃ [ sarvameva ]-vidhiparihārādi samyagdattavyāpadādikaṃ, asya-uttarabasteḥ, anuvāsanasyeva nirūpayet| yaduktaṃ kharanādena-"yathāśeṣaṃ praveśyāntaḥ snehasyārddhapalaṃ nayet| pratyāgate dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā pradāpayet|| sa cedanuvasettatra syātkriyeyaṃ viśeṣataḥ| pippalyāragvadhāgāradhūmavatsakasaindhavaiḥ|| mūtrāmlapiṣṭairgulikāḥ sarṣapāmāṣasannibhāḥ| chāyāsu śuṣkāstāḥ śiśne dadyātsarṣapasannibhāḥ|| pūrvaṃ, māṣopamāḥ paścāttābhiḥ snehaṃ samānayet| snehe pratyāgate ca syādānuvāsaniko vidhiḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uttarabastyāvṛttau saṅkhyāmāha-bastīniti| ajarabastāvanuktamouṣadhakalpanādikamanuvāsanavatkāryamityāha anuvāsanavaditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">evam puruṣāṇāmuttarabastividhānamuktvā strīṇāṃ vakti - - - - ------------------------------------------------------| strīṇāmārtavakāle tu yonirgṛhṇātyapāvṛteḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">vidadhīta tadā tasmādanṛtāvapi cātyate| yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lalanānāmṛtukāla evārtavakālaḥ-"ṛtustu dvādaśa niśāḥ" (hṛ. śā. a. 1|27) ityādinoktaḥ, tatra ṛtau yoniḥ kartā uttarabastisvabhāvaṃ snehaṃ gṛhṇāti| kutaḥ ? apāvṛteḥ,-apāvaraṇāt kāraṇāt| anyadā tu saṃvṛtatvāt na snehamādatte garbhavat| tasmāddhetostadā-ṛtukāle vidadhīta, prakṛtatvāduttarabastim| atyante-ātyayike vyādhau, anṛtāvapi vidadhīta| tamevātyayaṃ darśayati-yonītyādi| yonivibhraṃśaḥ-uttare (a. 33|40) vakṣyamāṇaḥ, yoniśūlo-yonirujā, teṣu| tathā, yonivyāpattau| tathā, asṛgdare,-raktapittaṃ yonimukhenāgacchat strīṇāmasṛgdaramucyate| eteṣu rogeṣūttarabastimātyayikatvādanṛtāvapi dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> strīṇāmatturabastikālamāha-strīṇāmiti| gṛhṇātyauṣadhamiti śeṣaḥ| apāvṛteḥ-vivṛtvān| ātyayike tu vydhāvanṛtāvapi vidadhīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">athātra tu netrasya pramāṇamāha - - - - netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ caturaṅulam| apatyamārge yojyaṃ syād hyaṅgulaṃ mūtravartmani||79||</seg> mūtrakṛcchravikāreṣu, bālānāṃ tvekamaṅgulam| ------------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśāṅgulapramāṇaṃ dairghyeṇa| tathā, mudgaḥ praviśatyasminniti mudgapraveśaṃ tadivāgraṃ [ mudga ] praveśāgramiti vedyam, antalopākhyayā tantrayuktyā| vṛttagopucchākārādi śeṣaṃ pūrvoktamatra vedyam| puṣpavṛntopamatvaṃ tvatra na yujyate| yato mūtrasrotaḥ pariṇāhametadvidhātavyam| puruṣe striyāṃ caivaprakāram| yaduktaṃ muninā (ca. si. a. 9|54) - "[ puṣpanetraṃ ca haimaṃ syātsūkṣmamauttarabastikam| jātīpuṣpasya vṛntena samaṃ gopucchasaṃsthitam|| raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam| ] puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam|| mūtrasrotaḥpariṇāhaṃ" iti| taccaturaṅgulaṃ yāvat praveśyam| caturaṅgulāccordhvaṃ karṇikā kāryā| adhikapraveśanivāraṇārtham, na tu mehananetra iva madhyakarṇiketi| ayamartho'tra sākṣānnopātto gamyamānatvāt| ata eva tatpraveśapramāṇamāha-caturaṅgulamapatyamārge yojyaṃ syāditi| apatyamārga ityanena strī garbhagrahaṇaprasavādisamarthā sūcyate| evaṃvidhāyāḥ striyaścaturaṅgulaṃ praveśayitavyamiti| mūtravartmani hyaṅgulaṃ yojyam| yā strī suratavyavahāragarbhagrahaṇayogyā, athavā yā bālā-aprauḍhā, tasyā yoniḥ-kevalaṃ mūtrasyeva mārgaḥ, tasyā netraṃ hyaṅgulaṃ praveśyam| ata ūrdhvaṃ tu praveśāttāsāṃ māṃsakṣatiḥ syāt| keṣu rogeṣu ? mūtrakṛcchravikāreṣu| bālānāṃ tu strīṇāmekamaṅulaṃ praveśyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> strīṇāṃ rogabhedena yantrabhedaṃ mārgabhedaṃ cāha-yonivibhraṃśeti| yonivibhraṃśādiṣu daśāṅgulaṃ mudgavāhicchidraṃ netraṃ kṛtvā, apatyāmārge caturaṅgulaṃ praveśayet| mūtrakṛcchreṣu tu mūtramārge dvyaṅgulaṃ praveśayet| bālānāṃ tu strīṇāmekāṅgulaṃ mūtramārge praveśayet| praveśāvadhau karṇikā kāryetyarthasiddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">------------------------------------------------------| prakuñco madhyamā mātrā. bālānāṃ śuktireva tu||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> strīṇāmuttarabastau snehasya prakuñco madhyamā mātrā,-nottamā kaniṣṭhā vā| bālānāṃ tu śaktireva madhyamā mātrā snehasya|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> strīṇāmuttarabastau mātrāmāha-prakuñcā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">adhunottarabastyavasthānaṃ trividhāyā api striyā vadati - - - - uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī| ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa yojayet||81||</seg> <seg type="unit" n="82">bastīṃstrirātramevaṃ ca snehamātrāṃ vivarddhayan| tryahameva ca viśrabhya praṇidadhyātpunastryaham||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttānāyāḥ-na tvavāṅmukhyāḥ pārśvasthitāyā vā, śayānāyāḥ-na tvāsīnāyāḥ, tathordhvajānvāḥ, bastīn tricaturānahorātrāt yojayet| kiṃ kṛtvā ? sakthinī saṅkocya| anuvāsane tveka eva bastirahorātreṇa yojya ityasya bhedaḥ| evaṃ tryahaṃ bastidānaṃ kāryam, na tvatrānuvāsanavat tryahe pañcame vā'hanīti| kiṃ kurvan ? snehamātrāṃ yathāsvamardhakarṣādikrameṇa varddhayan| tryahameva ca viśramya-trīṇi dināni vilambya ca, punaḥ-pūrvoktenaiva prakāreṇa, [ tryahaṃ ] praṇidadhyāt-kuryāt| eṣa eva ca nyāyo meḍhre'pi yojyaḥ, tajjātīyatvādasyārthasya| ata evānte'yamupadiṣṭa ubhayasambandhārtham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> strīṇāmuttarabastividhimāha-uttānāyā iti| strīṇāmuttarabastoāvāvṛttikramamāha-trirātramiti| evaṃ-prathamadinavat, bastīn yojayet| snehamātrāṃ ca dine dine varddhayet| tatastridinaṃ viśramya punastridinaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">yuktyoktamevāmumarthaṃ saṅkṣepasaṅgrahārthaṃ punarāha - - - - pakṣādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇam| sadyo nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttamaśuddhyā śuddhe vamite pakṣādanantaraṃ virekaḥ kāryaḥ| yasmāt pravarayā śuddhyā śuddhe suvamite peyādikrameṇa saptāhāt prakṛtibhojanāpattiḥ| tataḥ saptāhenaikāntarānuvāsanadānena snigdhasya vireka iti pakṣeṇaiva yujyate| tataḥ-anantaraṃ, pakṣātparato nirūhaḥ| yataḥ kṛtavirekasya saptāhāt prakṛtibhojanāpattau snehanārthamanuvāsanenaikāntaritena snigdhasya nirūho yujyata iti pakṣeṇaiva yuktaḥ| nirūḍhaśca sadya evānuvāsyaḥ| tathā ca prāgabhyadhāyi (ślo. 52) - "atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet|" iti| virecitaḥ saptarātrādūrdhvamanuvāsyaḥ| yataḥ saptāhena prakṛtibhojanāpattiḥ, tataḥ snehanārthamanuvāsanaṃ yuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanādīnāmantaramāha-pakṣāditi| nirūhānuvāsanayorbhojanamevāntaram| anuvāsananirūhayostu ñcame'tha tṛtīye vā divase" iti (ślo. 36) prāgukam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">nanu, doṣāṇāṃ dhātūnāṃ ca snehasvedābhyāmekalolībhāvāt kathaṃ bastirdoṣāneva nirharet na dhātūn ? ityetaccodyaṃ dṛṣṭāntadvāreṇa parijihīrṣuridamāha - - - - yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haretpaṭaḥ| tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kusumbhakuṅkumādiyuktājjalādyathā paṭo-vāso, rāgaṃ haret-gṛhṇīyāt, na kusumbhādikam| tathaiva dravīkṛtāt kāyāddoṣadhātūnāmekalolībhāve'pi bastirdoṣānnirharate, na dhātūn|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuddhāśuddhasamparke'pyaśuddhameva bastirtirharedityāha-yathā kusumbhādiyutāditi| dravīkṛtāt-snehādi drāvitaadoṣadhātumalāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">adhunā vāyoḥ svarūpaṃ prathayan bastiṃ ślāghayannāha - - - - śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||85||</seg> <seg type="unit" n="86">viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhaṃsya śamāya nyāya- dbastervinā bheṣajamasti kiñcit||86||</seg> tasmāccikitsārddha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsā'pi ca bastirekaiḥ| ----------------------------------- ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sakthinī dve dvau bāhū iti śākhāḥ, tāsu gatāḥ-tata utpannāḥ| evaṃ koṣṭho-mahāsrotaḥ, tatra gatāḥ-koṣṭhagatāḥ| tathā, marmāṇi ca ūrdhvaṃ ca sarve cāvayavāśca marmordhvasarvāvayavāḥ, teṣāmaṅgaṃ, tatra jātā marmordhvasarvāvayavāṅgajāḥ| tatra marmāṇi-marmavibhāge (hṛ. śā. a. 4) vakṣyante| ūrdhvaśabdenordhvajatru gṛhyate, tatra jātā ūrdhvāṅgajāḥ,-mukharogādayaḥ, sarvāṅgajāḥ-jvarādayaḥ, avayavajāḥ-śvitrādayaśca, ye rogā vidyante teṣāṃ janmani-utpattau, vāyoraparaḥ kaścidapi heturnāsti| katham ? paraṃ,-atiśayena| kiñcinmātreṇānubalabhāvena pittaśleṣmāṇāvapi hetū bhavata eva| yathā,-pāmākaṇḍvādīnām| avayavagrahaṇenaivordhvagrahaṇe labdha ūrdhvagrahaṇaṃ prādhānyakhyāpanārtham| yathā,-brāhmaṇā āyātā vasiṣṭho'pyāyāta iti| etadevādhikṛtya vakṣyamāṇāḥ pañca vidhayaḥ sakalamevottaraṃ ca tantraṃ pradhānam| tasmātpradhānā ūrdhvāṅgajāḥ| nanu, kuto hetormaruta eteṣu kāraṇatvamityāha-viḍityādi| viṭ ca śleṣmā ca pittaṃ ca viṭśleṣmapittāni, tānyādiryeṣām| ādiśabdena mūtrasvedādiparigrahaḥ| ete'pi hi śarīramalinīkarānmalāḥ, teṣāmuccayāḥ-sañcayāḥ, teṣāṃ sa vāyuryasmādvikṣepasaṃhārakaraḥ-vikṣepaśca saṃhāraśca vikṣepasaṃhārau, tau karotīti| "kṛño hetutācchīlya" ityādinā hetau ṭaḥ| vikṣepasaṃhārakaraṇaheturityarthaḥ| tasya kriyāvattvāt| vāyuśca śeṣadoṣābhyāṃ na kadācidvikṣipyate saṃhriyate vā| tayorniṣkriyatvāt| tasya ca vāyoḥ pravṛddhasya śamanārthaṃ bastimantareṇāparaṃ bheṣajaṃ nāsti| snehasvedādikaṃ tu vidyamānamapi na tathā samartham, ityagaṇyatvāttadavidyamānamucyate| tasmāt-doṣapradhānasya pavanasya śamanārthātkāraṇāt, bastiścititsārddha iti kathitaḥ| ekaiścācāryairniravaśeṣā'pi cikitsā bastiḥ pradiṣṭaḥ| nanu, " caturṇāṃ bhiṣajādīnāṃ" (ca. sū. a. 9|5) ityādilakṣaṇā cikitsā| tatkathaṃ tasyā bhāgakalpanā kartuṃ yujyate ? na ca sarvā cikitsā bastiriti vaktuṃ śakyate, śeṣacikitsāśāstravistarasthānarthakyaprasaṅgāt| tasmādetadayuktamivābhāti| atrocyate| vāyuvikārā aśītiruktāḥ| pittaśleṣmavikārāśca ṣaṣṭiruktāḥ| tatra vātavikārāṇāṃ pradhānopakramo bastiḥ, tasmāccikitsārdho bastiḥ kāryadvāreṇoktaḥ| athavā mārutaṃ pittaśleṣmaviṭsahitaṃ bastiḥ samūlamevāpakarṣatītyuktatvāt sarvaiva cikitsā kāryadvāreṇa bastirekairupadiṣṭaḥ| anyatrāpi caivaṃprāyo nirdeśaḥ kṛta evācāryaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 29|140) - "yānīha karmāṇyuktāni visarpavinivṛttaye| ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||" iti| 'cikitsārddhaṃ' ityayaḥ tu pāṭho na yukta eva| arddhaśabdasya hi samapravibhāga eva napuṃsakatvam| na cātra samapravibhāgo gamyate| tasmānnapuṃsakatvamatrānyāyyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> baste sarvottamatve yuktimāha-śākhāgatā-śākhāgatā iti| sarveṣāṃ rogāṇāṃ vāyureva kāraṇam| yasmāt pittaśleṣmaṇorapi itaramalavat sa eva kṣobhakaḥ| tasya cātivṛddhasya bastirevouṣadham| tasmādasau cikitsārddhamuktaḥ, apradhānasyāpi pittādeḥ pṛthak cikitsāṃ manvānaiḥ| eke tu tathā'manvānāḥ kṛtsnā'pi cikitsā bastirityāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------- ---------------------------------| tathā nijāgantuvikārakāri- raktauṣadhatvena śirāvyadho'pi|87| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne bastividhirnāmaikonaviṃtitamo'dhyāyaḥ|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ bastiḥ, yāvacchirāvyadho'pi cikitsārddhaḥ sarvā vā cikitsetyupadiṣṭaḥ| kutaḥ ? nijetyādinā| nijāḥ-vātādisamutthāḥ, āgantavo-viṣavahnyādisamutthāḥ, nijāścāgantavaśca te ca te vikārāśca nijāgantuvikārāḥ, tānkartuṃ śīlaṃ yasya tannijāgantuvikārakāri, tacca tadraktaṃ ca nijāgantuvikārakāriraktaṃ, tasyauṣadhatvena| tatra visarpavidradhiprabhṛtirogaviśeṣopaśamakaraṇāccikitsārddhaḥ śirāvyadha upaviṣṭaḥ| tathā, apare'ti ye rogāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣādyairapyupakramairanupaśāntāḥ, te'pi śirāvyadhasādhyāḥ| ata eva sarvā'pi cikitsā śirāvyadha ukta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne bastividhirnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāvyadho'pi bastitulya ityāha-tatheti| nijānāmāgantūnāṃ ca yatkāraṇaṃ raktaṃ tadouṣadhatvāt śirāvyadho'pi bastivat| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| bastikarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ah.1.20">
          <head>nasyavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañhcakarmoktiprastāve vamanavirekānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pañhcakarmoktiprastāve vamanavirekānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - - - - athāto nasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyamiṣyate| nāsā hi śiraso dvāraṃ tena tadvyāpya hanti tān||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jatru-vakṣoṃsayoḥ sandhiḥ| jatruṇa ūrdhvamūrdhvajatru| mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ| tatra vikārā ūrdhvajatruvikārāḥ, teṣūrdhvajatruvikāreṣu-śirorogādiṣu viṣaye, vamanaśirāvyadhādayo'pīṣyanta eva| viśeṣaṇa tu nasyamiṣyate| nāsāyāṃ kriyat iti nasyam| nāsikāyāḥ "paddanna" iti nasādeśaḥ| nanu, kimiti nasyameteṣu rogeṣu viśeṣeṇeṣṭam ? ityāha-nāsā hītyādi| yasmāt ghrāṇaṃ śirodvāram| tena dvāreṇa śrotraśṛṅgāṭakaprāptamūrdhvaṃ netrakaṇṭhādiśirāmukhānupraveśena, tat-śiro, vyāpya tām-vikārān hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte atheti| tatra nasyaviṣayamāha-ūrdhvajatruvikāreṣviti| viśeṣāditivacanāditareṣvapi| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"nāsayā praṇīyamānamauṣadhaṃ nasyaṃ nāvanaṃ nastaḥkarmeti ca saṃjñāṃ labhate| nāsā hi śiraso dvāram| tatra niṣecitamauṣadhaṃsrotaḥśṛṅgāṭakaṃ prāpya, vyāpya ca mūrddhānaṃ netraśrotrakaṇṭhādiśirāmukhāni ca, muñjādiṣīkāmivāsaktāmūrddhvajatraugatāṃ vaikārikīmaśeṣāmāśu doṣasaṃhatimuttamāṅgādapakarṣati|" iti|</ab>
          <ab type="mula">virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tridhā'pi tat| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-nasyaṃ, virecanabṛṃhaṇaśamanākhyabhedena tridhā syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [nasyabhedānāha-virecanamiti|] virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ ceti trividhaṃ nasyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatra pūrvaṃ virecanākhyasyopayogamāha - - - - -----------------------------------------------------| virecanaṃ śiraḥśūlajāḍyasyandagalāmaye||2||</seg> śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase| -----------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiraḥśūlādiṣu virecanaṃ nasyamiṣyate| apasmāro yadyapyūrdhvajatrusthito na bhavati, tathā'pi virecananasyena śāmyatīti tadupādānam| upalakṣaṇaṃ cedam| kaphajeṣu prasekāsyavairasyagandhājñānādiṣvapi virecanameva hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra virecanasya viṣayamāha-virecanamiti| jāḍyaṃ-śirasaḥ| syando-netrakopaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"upadehakaṇḍūstambhasrāvaprasekavairasyārocakasvarabhedagandhājñānārbudadadrukoṭhādiṣu śleṣmajeṣu" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye||3||</seg> nāsāsyaśoṣe vāksaṅge kṛcchrabodhe'vabāhuke| -----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātodbhavaśūlādiṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ hitam| sūryāvartaḥ-śirorogaviśeṣaḥ| kṛcchrabodhaḥ-kṛcchronmīlanam| avabāhuko-vātavyādhiviśeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇanasyasya viṣayamāha-bṛṃhaṇamiti| saṅgrahe tu (sū. a. 29)| "ardhāvabhedakakṛmiśirorogākṣisaṅkocaspandanatimiradantakarṇaśūlanādamanyārogāpatānakanidrānāśādiṣbanilottheśu" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------------| śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlikādiṣu śamanaṃ nasyaṃ hitam| nīlikāvyaṅgau-kṣudrarogeṣu (hṛ. u. a. 31|28) vakṣyamāṇau| keśadoṣaḥ-keśaśātaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamananasyasya viṣayamāha-śamanamiti| akṣirājayaḥ-cakṣuṣi rekhākārāḥ śirāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) - "akālavalīpalitakhalatidāruṇakaraktapittādiṣu" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca prasādhitaiḥ| kalkakvāthādibhiścādyaṃ madhupaṭvāsavairapi||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye ye snehā yathāsvaṃ taiḥ| kimbhūtaiḥ ? yogikaiḥ,-yogārhaiḥ sarṣapatailādibhiḥ, na tu ghṛtādibhiḥ| tathā, yathāsvaṃ-marīcaśuṇṭhyādibhiḥ, prasādhitaiḥ-saṃskṛtaiḥ| tathā, kalkakvāthasvarasādibhiśca yathāsvaṃ kaphaghnairgirikarṇikādijaiḥ sādhitaṃ, ādyaṃ-virecanākhyaṃ nasyaṃ, bhavati| na kevalametairyāvanmākṣikādibhiśca| āsavo-madyaviśeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecananasyasya dravyāṇyāha-yathāsvamiti| yathāsvaṃ-yo yasyocitaḥ snehaḥ, tena| yathāsvaṃ-yadyasyocitamauṣadhaṃ, tena| sādhitaiḥ snehaiḥ kalkaiḥ kvāthaiśchūrṇādibhiścha| ādyaṃ-virecanam| paṭu-saindhavam| saṅgrahe tu (sū. a. 29)- "tatra bhīrustrīkṛśasukumāreṣu snehaḥ| galarogasannipātajvarātinidrāmanovikārakṛmiśirorogākṣispandanatimirakṛcchraviṣābhipannābhiṣyannasarpadaṣṭavisaṃjñeṣu śeṣāḥ| teṣveva ca bhūyasi doṣe śīghrakāriṇī ca cūrṇaḥ| sa hi nāsāyāmāvegakarataro bhavati|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bṛṃhaṇaṃ dhanvamāṃsottharasāsṛk''kapurairapi| śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ dhanvotthamāṃsodbhavarasaiḥ syāt| tathā, asṛjā-raktena, dhanvotthenaiva| tathā, khapuraiḥ-niryāsaviśeṣaiḥ| apiśabdādanyairapi pūrvoktaiḥ snehairatīkṣṇairbṛṃhaṇaṃ bhavati| śamanaṃ nasyaṃ pūrvoktairatīkṣṇaiḥ snehairghṛtādibhistathā māṃsarasādibhiryojayet| tathā, kṣīreṇa jalena ceti| suśrutastu spaṣṭataramuvāca (ci. a. 40|22)- "tattu nasyaṃ deyaṃ vātābhibhūte śirasi dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghātanāsāroga mukhaśoṣeṣvakālajavalīpalitaprādurbhāve dāruṇaprabodhe vātapaittikeṣu cānyeṣu mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti| śirovirecanaṃ śleṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāṃ nidrābhibhūtānāṃ śirogauravaśūlapīnasārddhāvabhedakakṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣu cordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadravyaistatsiddhena vā sneheneti|" tathā-"samyagviśuddhe śirasi sarpirnasto niṣecayet| avapīḍastu śirovirecanavadabhiṣyandasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo dadyāt, śirovirecanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya ca| cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet| śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānāmanyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt| kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām| śṛutāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathā hitaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṛṃhaṇamiti| asṛk-rudhiram| khapuro-niryāso mocarasādiḥ| apiśabdāt bṛṃhaṇadravyasādhitasnehādibhiścha| śamananasyasya dravyāṇyāha-śamanamiti| pūrvaiḥ-dhanvamāṃsarasādibhiḥ śamanauṣadhasādhitasnehādibhiścha|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">adhunā'nyānapi nasyaviśeṣānāha - - - - marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho'tra mātrayā| kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrddharecanaḥ||7||</seg> dhmānaṃ virecanaścūrṇo-----------------------------| -----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu nasyabhedeṣu madhye, marśākhyaḥ pratimarśākhyaśceti sneho dvidhā-bhedadvayena bhavati| katham ? mātrayā,-mātrābhedena, na tu vastubhedena| kalkādyairityādi| turavadhāraṇe bhinnakramaḥ| kalkādyairevāvapīḍaḥ, na snehenāpi| sa cāvapīḍaḥ, tīkṣṇaiḥ-śuṇṭhyādibhiḥ kalkakvātharasādyaiḥ, na mṛdubhiḥ| mūrddharecanaḥ-śirovirecanākhyaṃ nāmāntaramasya| atīkṣṇaistu śamanasaṃjñametadvirecanaṃ nasyam| punaḥ prakārāntaramāha-dhmānamityādi| cūrṇo-marīcādibhiḥ kṛto, nāsayā praṇīyamāno virecano-bahirdoṣanirasano, dhmānaṃ-pradhmānākhyaṃ nasyaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> marśādīn pañca nasyabhedānāha-marśaścheti| marśapratimarśau-snehasya vahutvālpatvakṛtau bhedau| avapīḍaśirovirecanau-kalkādinasyasya mṛdutvatīkṣṇatvakṛtau bhedau| virecanacūrṇakṛtaṃ nasyaṃ dhmānam-pradhamanākhyam| iti pañca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kathaṃ punarasau nāsāyāṃ dhmāpayitavyaḥ ? ityāha - - - - -----------------------yuñjyāttaṃ mukhavāyunā| ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā bheṣajagarbhayā||8||</seg> sa hi bhūritaraṃ doṣaṃ cūrṇatvādapakarṣati| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ-cūrṇaṃ, mukhavāyunā-phūtkārākhyena, yuñjyāt-praveśayet| katham ? nāḍyā, kāraṇabhūtayā| kimbhūtayā ? ṣaḍaṅguladvimukhayā,-ṣaḍaṅgulāni yasyāḥ sā ṣaḍaṅgulā, dve mukhe yasyāḥ sā dvimukhā, ṣaḍaṅgulā cāsau dvimukhā ca ṣaḍaṅguladvimukhā, tayā| tathāvidhayā, tathā bheṣajagarbhayā-trikaṭukādicūrṇabharitayā| sa hi-cūrṇo, bhūritaraṃ-bahutaraṃ, doṣaṃ cūrṇatvādapakarṣati, na tathā kalkakvāthādayaḥ| tasmādvirecanākhyo'yamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pradhamanasya vidhimāha-yuñjyāditi| pradhamanasya bahudoṣaharatve yuktimāha-sa hīti| cūrṇaṃ hi bahudravagrāhitvāt bahudoṣāpakarṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">adhunā marśasnehasya parimāṇamadhikṛtyāha - - - - ------------------------------------------------| pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yāvatpatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te| marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt||10||</seg> bindudvayonāḥ kalkādeḥ-------------------------| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pradeśinī-aṅguṣṭhasamīpajā'ṅgulī, tasyāḥ parvadvayaṃ, tasmāt| kimbhūtāt ? pūrvaṃ bhagnaṃ paścātsamuddhṛtaṃ, tasmāt magnasamuddhṛtāt tarjanīparvadvayāt yāvatparimāṇaṃ patati, asau binduḥ, 'ucyate' iti śeṣaḥ| te-bindavo, yathāsaṅkhyaṃ marśasya daśotkṛṣṭā mātrā, aṣṭau madhyamā mātrā, ṣaṭ kaniṣṭhā mātrā| tā eva kramānmātrā bindudvayenonāḥ kalkasvarasādeḥ| tenāṣṭau bindava uttamā mātrā, ṣaṇmadhyamā, catvāraḥ kaniṣṭhā, ityavatiṣṭhate| yāvaditi yatparimāṇamasyeti| yattadetebhyaḥ parimāṇe vatup, ā sarvanāmna ityākārādeśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> marśādimānajñānārthaṃ bindumānamāha-pradeśinīti| yāvatpatati tāvān binduḥ, na prathamapatita eva| marśasya mātrātrayamāha-daśāṣṭāviti| te-bindavaḥ| avapīḍaśirovirecanayormātrātrayamāha-tā eveti| bindudvayonāḥ-aṣṭaṣaṭcaturbindukāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">adhunā yeṣāṃ nasyamayuktaṃ tānāha - - - - --------------------------yojayenna tu nāvanam| toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsṛjām| navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām||12||</seg> śuddhānāṃ dattabastīnāṃ tathā'nārtavadurdine| anyatrātyayikādvyādheḥ-------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> toyādi pītaṃ yaisteṣām| atra "āhitāgnyāditvāt" paranipātaḥ| tathā pātumicchatāṃ nāvanaṃ-nasyaṃ, naiva yojayet| toyādipītānāṃ pātumicchatāṃ ca yojitaṃ nasyaṃ nāsāsyasyandopadehatimiraśirorogān kuryāt| bhuktabhaktasya ca doṣā ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayeyuḥ| śirobhyaktasya ca śirokṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān| śiraḥsnātasya snātukāmasya ca mūrdhni stimito doṣo jāḍyārucipīnasān| srutaraktasya ca kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca| navapratiśyāyasya srotorodhāt dṛṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikārogān| mūtritoccāritādivegārtānāṃ bhṛśataraṃ vegavidhāraṇajān vikārān| sūtikāyāḥ srutaraktadoṣān| śvāsakāsinorvyādhivivṛddhim| śuddhānāṃ kṛtavamanavirecanādīnāṃ śvāsakāsasvarendriyahāniśirogauravakaṇḍūkṛmidoṣān| dattabastīnāṃ vivṛtasrotastayā'tivyāptyā śvāsakāsādīneva| tathā, anārtavadurdine sahasaiva śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharoga pratiśyāyārūṃṣikāḥ| eṣu ca nasyadoṣeṣu jāteṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya snehasvedaśirovirekavakkralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādīni yathāsvaṃ kuryāt| saṅgrahe viśeṣaḥ (sū. a. 29)- "garbhiṇyāśca bhaktadveṣajvaramūrcchārddhāvabhedakāḥ syuḥ| apatyaṃ ca vyaṅgaṃ vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā syāt| viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchūbhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet| balāvidāryaṃśumatīmedābhirvā| ebhireva ca śṛutaṃ haviḥ| vātaharasiddhaśca snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ| sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam|" iti| toyapītādiṣu sadaiva kiṃ nasyaṃ na yojyam ? ityāha-anyatretyādi| ātyayike vyādhau nasyaṃ yojyameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pītatoyādīnāṃ nasyaṃ niṣedhati-yojayediti| pātumicchatāṃ-toyādīnyeva| bhuktabhakto-bhuktavān| navapīnasaḥ-apakvapīnasaḥ| vegārtaḥ-utpannaviṇmūtrādivegaḥ| anārtavadurdine-avārṣikābhre| ātyayikāvdyādheranyatra niṣedhaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"tatra bhuktabhaktasya nasyenerito doṣa ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayet| snehāipītapātukāmānāmakṣināsāsyasyandopadehatimiraśirorogān| śiraḥsnātasya śirokṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān| srātukāmasya mūrddhastaimityajāḍyārucipīnasān| srutaraktasya kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca| mūtritoccāritādivegārtānāṃ bhṛśataraṃ vegavidhāraṇajān vikārāṇ| abhihatasya tīvratarāṃ rujam| kṛtavamanādīnāṃ śvāsakāsasvarendriyahāniśirorogagauravakaṇḍūkṛmidoṣān| [ dattabastīnāṃ vivṛtasrotastayā'tivyāsyā śvāsa kāsādīneva| ] garbhiṇyā bhaktadveṣajvaramūrcchārdhāvabhedakāḥ syuḥ, apatyaṃ ca vyaṅgaṃ vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā| sūtiyāyāḥ srutaraktoktāṇ doṣān| navapratiśyāyasya srotorodhāt duṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikāḥ| śvāsakāsinorvātavyādhivṛddhiḥ| akāladurdine sahasaiva śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharogapratiśyāyārūṃṣikāḥ| teṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya snehasvedaśirovaktralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādlīnācaret| viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchūbhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet| balādidāryaṃśamatīmedābhirvā| ābhireva ca śṛtaṃ haviḥ| vātaharasiddhaścha snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ| sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam| bhuktabhaktādiṣvapi cātyayikavyādhyāturamapekṣeta|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sāmprataṃ yatra kāle yatra ca doṣe nasyaṃ prayojyaṃ taddarśanārthamāha - - - - ------------------------------------------------| -------------------------atha nasyaṃ prayojayet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">prātaḥ śleṣmaṇi, madhyāhne pitte, sāyaṃniśoścale| svasthavṛtte tu pūrvāhṇe śaratkālavasantayoḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śīte madhyaṃdine, grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape| vātābhibhūte śirasi hidhmāyāmapatānake||15||</seg> manyāstambhe svarabhraṃśe sāyaṃprātardinedine| ekāhāntaramanyatra----------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāraṇe kāryopacārātkapharogaḥ śleṣmaśabdenoktaḥ| [ evaṃ pittādāvapi| ] śleṣmarogeṣu prātarnasyaṃ prayojayet| pittarogeṣu madhyāhne| vātarogeṣvaparāhṇe rātrau ca| saṅgrahe viśeṣaḥ (sū. a. 29) - "lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśirorogaśvāsakāsonnidreṣu rātrau" iti| svasthetyādi| turavadhāraṇe| svasthavṛtte śaradi vasante ca pūrvāhṇe evaṃ nasyaṃ yojyam| śīte-hemantaśiśiralakṣaṇe, madhyāhne| grīṣme sāyaṃ-aparāhṇe| varṣāsu sātape-dṛśyamānaravau vāsare prayojayet| adhunā doṣāpekṣayā nasyakālaniyamamāha-vātetyādi| vātābhibhūtamūrddhādiṣu svarabhraṃśānteṣu sāyaṃprātaḥ-pūrvāhṇāparāhṇayoḥ, [ dinedine- ] pratidinaṃ ca, naikāhāntaritam| anyatra-vātābhibhūtamūrddhādibhyo'nyasmin roge, ekāhāntaram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyakālamāha-atheti| cale-vāyau| saṅgrahe tu (sū. a. 29) - "lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśiroro-gaśvāsakāsonnidreṣu rātrau|" iti| svasthavṛtte ṛtubhedena pūrvāhṇādiṣu| sātape-varṣāsu yadaivātapastadaiva| saṅgrahe tu (sū. a. 29) - "pañcakarmāṇyācarato bastikarmottarakālameva|" iti| vātābhibhūtaśiraskādiṣu pañcasu pratyahaṃ prātaḥ sāyaṃ ca| anyeṣu tu rogeṣvekāhāntaraṃ sve sve doṣakāle|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| ----------------------saptāhaṃ ca tadācaret||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptāhaṃ ca nasyamācaret,- saptāhādūrdhvaṃ nasyaṃ na vidadhyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyāvṛtteravadhimāha-saptāhamiti| tat-nasyam| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"anena vidhinā pañca spata nava vā dināni dadyādāsamyagyogāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">idānīṃ yādṛśasya puruṣasya yathāsthitasya nasyaṃ deyaṃ tathā''ha - - - - snigdhasvinnottamāṅgasya prākkṛtāvaśyakasya ca| nivātaśayanasthasya jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">athottānurjudehasya pāṇipāde prasārite| kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrddhani nāmite||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet| uṣṇāmbutaptaṃ bhaiṣjyaṃ praṇāḍyā picunā'thavā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">datte pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet| śanairucchidya niṣṭhīvetpārśvayorubhayostataḥ||20||</seg> ābheṣajakṣayādevaṃ dvistrirvā nasyamācaret| ------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvaṃ snigdhaṃ paścāt svinnamuttamāṅgaṃ-śiro, yasya tasya| tathā, prāk-pūrvaṃ, kṛtamāvaśyakaṃ-avaśyakaraṇīyamuccāramūtrotsargadantadhāvanādikaṃ, yena sa prākkṛtāvaśyakaḥ, tasya| tathā, nivātasthāne śayanaṃ yattatra sthitasya sataḥ, bhūyo jatrūrdhvaṃ svedayet| athetyādi| atha-anantaram, uttānaspaṣṭasthitaśarīrasya sato hastacaraṇe prasārite, tathā kiñcidunnatacaraṇasya kiñcicchirasi nāmite sati, nāsāpuṭamekaṃ pidhāya-sthagayitvā, paryāyeṇa-na tu yugapat, bhaiṣajyaṃ niṣecayet| kīdṛśam ? uṣṇāmbutaptaṃ,- uṣṇodakoṣṇīkṛtam| kena pariṣecayet ? praṇāḍyā, athavā picunā-kārpāsādimayena| datte nasye sati pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet| ādiśabdena grīvālalāṭādiparigrahaḥ| suśrute cābhyadhāyi (ci. a. 40|25)- "vastrāvacchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsikāgrāya viśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbuprataptaṃ rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthamanavacchinnadhāramāsiñcet|" iti| śanairityādi| tato-mardanānantaraṃ, śanairucchidya pārśvayorubhayorniṣṭhīvet| (saṅgrahe tu sū. a. 29)- "anabhyavaharan| kaphasahitamabhyavahṛtamagnimavāsādayeddoṣaṃ ca saṃvarddhayet| ekapārśvaniṣṭhīvane na sarvāḥ śirā bheṣajena samyagvyāpyante| punaḥpunaścainaṃ svedayet|" evaṃ-anena krameṇa, ābheṣajakṣayāt kuryāt| (prāyaḥ saṅgrahokto'yamagrimo granthaḥ-) na tu nasyamātrā sakṛdeva prakṣeptavyā| hīnamātraṃ cauṣadhaṃ na deyam| taddhi doṣānutkleśyānirharan gauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt| adhikamatiyogadoṣān kuryāt| sakṛdeva sarvaṃ dattamucchindyamānaṃ śirorogepratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca kuryāt| atyuṣṇaṃ dāhapākajvararatāgama [ śirorugdṛṣṭidaurbalya ] mūrchābhramān| atiśītaṃ hīnadoṣān| atyunnataśirasaḥ samyagapratipadyamānaṃ tāneva hīnadoṣān| atyavanataśiraso dūragamanānmūrcchājāḍya [ kaṇḍūdāha ] jvarān| saṅkucitagātrasya samyagdhamanīraprāpnuvaddoṣotkleśaṃ [ vedanāṃ stambhaṃ vā ] kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyavidhimāha-snigdhasvinneti| āvaśyakaṃ-dantadhāvanādi| paryāyeṇa-na yugapannāsāpuṭadvaye| praṇāḍyā-praṇālikayā| ucchidya-nāsayā śvāsamūrdhvaṃ nītvā, ubhayoḥ pārśvayorniṣṭhīvat yāvadbheṣajakṣayaḥ| nasye puṭasaṅkhyāmāha-evamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yadi ca nasye dīyamāne bheṣajavegādasātmyena vā mūrcchā syāt tadā kiṃ kāryam ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| mūrcchāyāṃ śītatoyena siñcetpariharan śiraḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrcchāyāṃ satyāṃ śītajalena mūrddhavarjaṃ siñcet| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 29) - "na ca nasye niṣicyamāne kopahāsavyāhāraspandanocchindanānyācaret| tathā hi śiroruk''pratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ sambhavaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyamūrcchāyaṃ pratīkāramāha-mūrcchāyāmiti|</ab>
          <ab type="mula">snehaṃ virecanasyānte dadyāddoṣādyapekṣayā| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> virecanasyāvasāne deśadoṣasātmyādyapekṣayā snehamanuṣecayet| tantrāntare (saṅgrahe) coktam| (sū. a. 29) - "atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ svavasthitaśirasaṃ prāyogikadhūmapānaviśuddhasrotasaṃ svāstīrṇanivātaśayanasthamuttānaśīrṣamīṣadunnatapādaṃ prasāritacaraṇaṃ ca jatrūrdhvaṃ pāṇitāpena punaḥ punaḥ svedayet|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecananasyānantaraṃ tīkṣṇatvadoṣaparihārārthaṃ snehanaṃ nasyamaṅgatvenāha-snehamiti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------------| nasyānte vākśataṃ tiṣṭheduttānaḥ-----------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nasyāvasāne vāk''śataṃ-mātrāśatamuttāno nidrāmasevamānastiṣṭhet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nivṛttanasyasyottānaśayanamāha-nasyānta iti| vākśataṃ-śatagurvakṣaroccāraṇaparyāptaṃ kālam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------------| ------------------------------------dhārayettataḥ||22||</seg> dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbukavalān kaṇṭhaśuddhaye| --------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-vākśatāvasthānādanantaram, īṣaduṣṇajalakavalān dhārayet| kimartham ? kaṇṭhaśuddhaye utkliṣṭadoṣaśāntaye ca| kiṃ kṛtvā ? dhūmaṃ-virecanādyanyatamaṃ, yathāyogaṃ pītvā, tato'sya snehoktamācāramādiśet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uttānaśayanānantaraṃ dhūmagaṇḍūṣāvāha-dhārayediti| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ nātikṣudhitaṃ prāyogikadhūmaṣānaviśuddhasrotasam| tataḥ kanakarajatatāmrādyanyatamaśuktisthitaṃ pradeyauṣadhatribhāgaṃ vāmahastāṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāmākramya nayanapracchādaṇam caturguṇaṃ vāso madhyamayā nāsāgramunnamayya pradeśinyanāmikābhyāṃ caikaikaṃ nāsāpuṭaṃ paryāyeṇa pidhāyetarasmin nāsāsrotasi dakṣiṇahastena praṇāḍyā picunā vā'navacchinnadhāramāsiñcet| na ca hīnādhikaṃ sakṛdeva sarvamatyuṣṇaśītamatyunnatāvanatiśirase saṅkucitagātrāvayavāya deyam| tatra hīnaṃ doṣamutkleśyānirharadgauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt| adhikamatiyogadoṣān| sakṛdeva sarvaṃ dattamutsnehanaśirorogapratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca| atyuṣṇaṃ dāhapākajvararaktāgamaśirorugddaṣṭidaurbalyamūrcchābhramān| atiśītaṃ hīnadoṣān| atyunnataśiraso'pi samyakśiro'pratipadyamānaṃ tāneva| atyavanataśiraso'tidūragamanāt mūrcchājāḍyakaṇḍūdāhajvarān| saṅkucitagātrasya samyakdhamanīravyāpnuvaddoṣotkleśaṃ vedanāṃ stambhaṃ vā| na ca nasye niṣicyamāne kopahāsyavyāhāraspandanocchindyanānyācaret| tathā hi śirorukpratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ sambhavaḥ| anabhyavaharaṃścha vāmadakṣiṇapārśvayorauṣadhaṃ niṣṭhīvet| sakaphaṃ hi tadabhyavahṛtamagnimavasādayeddoṣaṃ ca saṃvarddhayet| ekapārśvaniṣṭhīvane na sarvāḥ śirā bheṣajena samyagvyāpyante| punaḥpunaśchainaṃ svedayet| athāsya snehoktamācāramādiśedatidravapānaṃ ca varjayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------| samyaksnigdhe sukhocchvāsasvapnabodhākṣapāṭavam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">rūkṣe'kṣistabdhatā śoṣo nāsāsye mūrddhaśūnyatā| snigdhe'ti kaṇḍūgurutāprasekārucipīnasāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyak''snigdhe śirasi sukhocchvāsādayaḥ syuḥ| saṅgrahe coktam (sū. a. 29) - "samyak''snigdhe mūrdhni virikte vā sukhocchvāsaniḥśvāsakṣavathusvapnaprabodhaśirovadanendriyaviśuddhayo bhavanti, yathoktavyādhyupaśamaśca|" iti| rūkṣe tu śirasyakṣistabdhatā syāt| tathā, nāsāyāmāsye ca śoṣo mūrddhaśūnyatā ca syāt| atisnigdhe kaṇḍvādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehananasyasya samyagyogamāha-samyaksnigdha iti| svapnabodhau sukhena| snehananasyasya hīnayogamāha-rūkṣa iti| snehananasyātiyogamāha-snigdha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">suvirikte'kṣilaghutāvakkrasvaraviśuddhayaḥ| durvirikte gadodrekaḥ, kṣāmatā'tivirecite||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suvirikte-samyagvirikte, akṣilaghutādayaḥ syuḥ| durvirikte gadodreko-rogasyādhikyam| ativirecite kṣāmatā-kṛśatā syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecananastasya samyagyogamāha-suvirikta iti| virecananasyasya hīnayogamāha-durvirikta iti| virecananasyasyātiyogamāha-kṣāmateti|</ab>
          <ab type="mula">adhunā pratimarśasya viṣayaṃ sūcayitumāha - - - - pratimarśaḥ kṣatakṣāmabālavṛddhasukhātmasu| prayojyo'kālavarṣe'pi-----------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratimarśaḥ kṣatakṣāmādiṣu prayojyaḥ| akālavarṣaṇe'pi kāryaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratimarśasya viṣayamāha-pratimarśa iti| akālavarṣe'pi-anārtavadurdine'pi| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"tṛṣṇāmukhaśoṣabhīruṣu" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------------| ---------------------------na tviṣṭo duṣṭapīnase||26||</seg> <seg type="unit" n="27">madyapīte'balaśrotre kṛmidūṣitamūrddhani| utkṛṣṭotkliṣṭadoṣe ca, hīnamātratayā hi saḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dṛṣṭapīnase tu na prayojyaḥ| duṣṭapīnaso-nāsārogeṣu (hṛ. u. a. 19|9) vakṣyamāṇaḥ| tathā madyapīte, tathā'balaśrote-ruddhaśravaṇamārge, tathā kṛmibhirdūṣito mūrddhā yasya tasmin kṛmipīḍitaśirasi, tathotkṛṣṭo-vṛddhiṃ gataḥ, tathotkliṣṭaḥ-pracalo, doṣo yasya tasmiṃśca, pratimarśo na yojyaḥ| kena prakāreṇa (kāraṇena) na yojyaḥ ? ityāha-hīnetyādi| hi-yasmāt, eṣāṃ saḥ-pratimarśaḥ, hīnamātratayā,-hīnā mātrā yasya sa hīnamātraḥ, tasya bhāvo hīnamātratā, tayā| ya (a) smādasau na yujyate| eṣāṃ hyudīrṇadoṣatvāt tāvatā doṣotkleśa eva bhavati na śamaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣṭapīnasādau pratimarśaṃ niṣedhati-na tviṣṭa iti| abalaśrotre-śabdaśravaṇāsamarthe| utkṛṣṭadoṣe utkliṣṭadoṣe ca , hi-yasmāt, hīnamānatayā yuktaḥ sa doṣanirharaṇā samarthatvādeteṣu na yojya ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">niśāharbhuktavāntāhaḥ svapnādhvaśramaretasām| śirobhyañjanagaṇḍūṣaprasrāvāñjanavarcasām||28||</seg> dantakāṣṭhasya hāsasya yojyo'nte'sau dvibindukaḥ| --------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asau-pratimarśau, dvibinduko niśādīnāṃ pañcadaśānāṃ kālānāmante prayojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratimarśasya pañcadaśa kālānāha-niśāhariti| ahaḥsvapno-divāsvapnaḥ| śramo-vyāyāmaḥ| prasrāvo-mūtram| dvibinduko-bindudvayamātraḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"bindurvā yena cotkleśo nānutkliṣṭasya jāyate| niṣṭhyate yatra vā sneho na sākṣādupalakṣyate||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------| pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ, klamanāśastriṣu kramāt||29||</seg> dṛgbalaṃ pañcasu, tato dantadārḍhyaṃ marucchamaḥ| --------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra niśāharbhuktavāntāhaḥsvapnākhyeṣu pañcasu kāleṣu pratimarśe prayukte srotasāṃ śuddhirbhavati| kramāt-krameṇaiva paṭhiteṣu| adhvaśramamaithunānāṃ trayāṇāmante pratimarśe datte sati klamasya nāśaḥ syāt| upalakṣaṇaṃ cedam| manaḥprasādaśirolāghave'pi bhavataḥ| evaṃ śirobhyañjanādiṣu pañcasvante pratimarśe yojite sati dṛṣṭerbalaṃ syāt| tataḥ-anantaraṃ, dantakāṣṭhahāsayorante yathāsaṅkhyena dvijadṛḍhatvaṃ pavanaśamaśca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktakālānāṃ phalamāha-pañcasviti| pañcasuniśāntādiṣu, srotaḥśuddhiḥ| triṣu-adhvaśramarotonteṣu, klamanāśaḥ| pañcasu-śirobhyañjanādiṣu, dṛgbalam| dantadhāvanānte dantadārḍhyam| hāsyānte vātopaśamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">adhunā nasyasya dhūmādīnāṃ ca puruṣaviśeṣe niyamaṃ kurvannāha - - - - --------------------------------------------------| na nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare||30||</seg> <seg type="unit" n="31">na conāṣṭādaśe dhūmaḥ, kavalo nonapañcame| na śuddhirūnadaśame na cātikrāntasaptatau||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūnasaptavarṣe nasyaṃ na yojyam| tathā, atikrāntāśītivarṣe ca nasyaṃ prayojanam| apūrṇāṣṭādaśavarśe dhūmo na prayojyaḥ| kavalo'pūrṇapañcavatsare na prayojyaḥ| ūnadaśamavarṣe śuddhiḥ-vamanavirekādikā, na prayojyā| tathā, atītasaptativarṣe ca śuddhirna yojyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vayoviśeṣeṇa nasyadhūmakavalaśodhanāni niṣedhati-na nasyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ājanmamaraṇaṃ śastaḥ pratimarśastu bastivat| marśavacca guṇān kuryātsa hi nityopasevanāt||32||</seg> na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśavadbhayam| --------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratimarśaḥ punarbastiriva śasto-hitaḥ| katham ? ājanmamaraṇaṃ,-janmamaraṇe avadhiṃ kṛtvā, pratimarśo hita ityarthaḥ| sa ca-pratimarśo, nityopasevanāt-santatamabhyasyamāno, marśa iva guṇān-sukhocchvāsādīn kuryāt| atra ca-pratimarśe, yantraṇā-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādikā, nāsti| na ca vyāpabhdyaḥ-"akṣistabdhatā śoṣaḥ" ityādibhyo, bhayaṃ marśa iva-marśavat nāstīti| marśa iva marśavat, saptamyantādvatiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratimarśasya sukhasevyatvamāha-ājanmeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">--------------------------------------------------| tailameva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate||33||</seg> śirasaḥ śleṣmadhāmatvātsnehāḥ svasthasya netare| --------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailameva nityābhyāsena pratimarśanyāyena nasyārthe śreṣṭhaṃ bhavati| kuto hetoḥ ? mūrdhnaḥ kaphasthānatvāt| na tvapare snehāḥ| teṣāṃ śleṣmalatvāditi bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nityanasye tailamevocitamityāha-tailameveti| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭatā| marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhavedyadi|| komarśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ| acchapānavicārākhyaukuṭīvātātapasthitī|| anvāsamātrābastī ca tadvadeva vinirdiśet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------| āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭatā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhavedyadi| ko marśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī| anvāsamātrābastī ca tadvadeva vinirdiśet||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āśukāriguṇayukto marśaḥ, cirakārī tu pratimarśaḥ| guṇotkarṣatvayukto marśo guṇāpakṛṣṭatānvitastu pratimarśa ityanayorbhedaḥ| yadi ca marśe pratimarśe ca viśeṣaguṇo na syāt, tato marśaṃ saparihāraṃ savyāpadaṃ ca ko bhajet ? na kaścidbhajedityarthaḥ| marśapratimarśaviśeṣavadacchapānavicārākhyau snehau śīghrakāritvādinā viśeṣeṇa nirdiśet| tathā, kuṭīpraveśasthityā yadrarasāyanamupayujyate, yacca vātātapādyaparihārasthityā rasāyanaṃ kriyate, te ca dve api tathaiva saviśeṣe nirdiśet| tathā, anvāsaḥ-anuvāsanaṃ, tathā mātrābastiśca, tāvapyevaṃ śīghrakāricirakāritvādiguṇairvinirdiśet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">idānīṃ nasyamaṇutailaṃ nirdidikṣurāha - - - - jīvantījaladevadārujaladatvak''sevyagopīhimaṃ dārvītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvibilvotpalam| dhāvanyau surabhiṃ sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ reṇukāṃ kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe divye'mbhasikvāthayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśeṣya tena tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān| pāke kṣipecca daśame samamājadugdhaṃ nasyaṃ mahāguṇamuśantyaṇutailametat||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādīni dravyāṇi divye jale kvāthayet| gopī-sārivā| plavaṃ-gopāladamanākhyam| puṇḍrāhvaṃ-prapauṇḍarīkam| dhāvanyau-kaṇṭakārikāmahoṭikākhye| surabhiḥ-sallakī| sthire-śālīparṇīpṛśniparṇyau| kṛmiharaṃ-viḍaṅgam| atra tailasamāni dravyāṇi grāhyāṇīti vṛddhavaidyavyavahāraḥ| ākāśādeva paṭādibhirgṛhītaṃ jalaṃ divyamucyate| tacca tailācchataguṇaṃ gṛhītvā tāvatkvāthayet, yāvaddaśaguṇo rasastailātsyāt| tena ca kvāthena tailaṃ daśaiva vārān pacet| daśame ca pāke tailasamamajākṣīraṃ kṣipet| tataḥ punaḥ pacet| ityetattailaṃ mahāguṇaṃ-sarvottamaguṇaṃ, aṇutailasaṃjñaṃ kathayanti| aṇuṣu tailamaṇutailam| aṇūnīndriyasrotāṃsi praviśatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyataileṣu śreṣṭhatvādaṇutailamāha-jīvantīti| jīvantyādīni śataguṇe jale niṣkāthya, jīvantyādyapekṣayaiva daśaguṇaṃ rasaṃ pariśeṣya, tailāddaśaguṇena salilena-kvāthena, daśavāraṃ tailaṃ pacet| arthātprativāraṃ tailasamaḥ kvāthaḥ| daśame tu pāke tailasamamājadugdhaṃ kvāthaṃ cāvaśiṣṭaṃ kṣipet| sevyaṃuśīram| plavaṃ-kṣudramustam| dhāvanyau-bṛhatīdvayam| surabhiṃrāsnām| sthire-śāliparṇīpṛśniparṇyau| kamalātkiñjalkaṃpadmakesaram| atra jīvantyādīnāmeva kalkaḥ, "yataḥ kvāthastataḥ kalkaḥ kevalakvāthabhāṣite|" iti vacanāt| kalkaṃ binaiva pāka ityapare| saṅgrahe tu (sū.a.29)-"aṇutailavidhānaṃ tu mañjiṣṭāmadhukaprapauṇḍarīkajīvakarśabhakākolīdvayapayasyāsārivānantānīlotpalāñjanarāsnāviḍaṅgataṇḍulamadhuparṇīśrāvaṇīmedākākanāsāsaralasālabhadradārucandanaiḥ supiṣṭairaṣṭaguṇaṃ paḍguṇena payasā tailaṃ vipacet| ghṛtaṃ vā pittolbaṇeṣu doṣeṣu| athavā candanāgurupatradārvlītvaṅmadhukabalailādvayapadmotpalapadmakeśarapauṇḍarīkaviḍaṅgośīrahnīberavanyatvaṅmustāsārivābṛhatīdvayāṃśumatīdvayajīvantīdevadārusurabhiśatāvarīḥ śataguṇe divye'mbhasi daśabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayet| tatastasya kvāthasya daśamāṃśena samāṃśaṃ tailaṃ sādhayet| daśame cātra pāke tailatulyamājamapi payo dadyāt| etadapyaṇutailaṃ pūrvasmādviśeṣeṇendriyadārḍhyakaraṃ keśyaṃ balyaṃ kaṇṭhyaṃ prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ dopatrayaghnaṃ ca|" iti| tantrāntarāt-"nasyaṃ vidadhyādguḍanāgaraṃ vā sasaindhavāṃ māgadhikāmatho vā| ghrāṇāsyamanyāhanubāhupṛṣṭaśirokṣikaṇṭhaśravaṇāmayeṣu||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ghanonnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| dṛḍhendriyāstapalitā bhaveyurnasyaśīlinaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="20">iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne nasyavidhārnāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nasyaśīlino nibiḍoccatararamaṇīyatvagādayaḥ syuḥ| tvak ca skandhaśca grīvā cāsyaṃ ca vakṣaśca eteṣāṃ samāhāraḥ tvak''skandhagrīvāsyavakṣaḥ| ghanonnataprasannaṃ tvak''skandhagrīvāsyavakṣo yeṣāṃ te ghanonnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| tathā, puṣṭendriyāḥ palitavarjitāśca bhaveyuḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne nasyavidhirnāma viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyaśīlanasya phalamāha-ghanonnateti| ghanatvacaḥ, unnataskandhagrīvāvakṣasaḥ, prasannāsyāḥ, iti yathāyogaṃ sambandhaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nasyakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 20|| ā raṃ-dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte| atheti| tatra dhūmasya sāmānyato viṣayamāha-jatrūrdhveti| ā raṃ-dhūmabhedānāha-snigdha iti| saṅgrahe tu (sū. a. 30)-"tatra śamanaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyāḥ, bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti, śodhano virecanastīkṣṇa iti ca|" iti| "tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaścha|" inyanyadbhedatrayam| snigdhādīnāṃ viṣayamāha-vāta iti| krameṇeti śeṣaḥ| ā raṃ-pittārtādīnāṃ dhūmaṃ niṣedhati-na pittaraktārteti| ā raṃ-dhūmasyākālapāne'tipāne ca doṣamāha-raktapittāndhyeti|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ah.1.21">
          <head>dhumapanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvāṅgacikitsāprasaṅgāddhūmapānavidhiṃ jigadiṣurāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| jatrūrdhvakaphavātotthavikārāṇāmajanmane| ucchedāya ca jātānāṃ pibeddhūmaṃ sadā''tmavān||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ātmavān-sumatirhitāhāravihāro, jatruṇa ūrdhvaṃ śleṣmavātodbhavānāṃ vikārāṇaṃ-rogāṇāṃ, ajanmane-anutpattyai, tathotpannānāmucchedāya-vināśāya, sadā dhūmaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte| atheti|</ab>
          <ab type="mula">snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaśca, vāte vātakaphe kaphe| yojyaḥ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca dhūmaḥ snigdhamadhyatīkṣṇabhedena tridhā| yathākramaṃ vāte snigdho, vātakaphe madhyaḥ, kaphe tīkṣṇo, yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmabhedānāha-snigdha iti| saṅgrahe tu (sū. a. 30)-"tatra śamanaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyāḥ, bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti, śodhano virecanastīkṣṇa iti ca|" iti| "tathā kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaścha|" inyanyadbhedatrayam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">snigdhādīnāṃ viṣayamāha-vāta iti| krameṇeti śeṣaḥ| --------------------------------------------------------------| -------------------na raktapittārtiviriktodaramehiṣu||2||</seg> <seg type="unit" n="3">timirordhvānilādhmānarohiṇīdattabastiṣu| matsyamadyadadhikṣīrakṣaudrasnehaviṣāśiṣu||3||</seg> śirasyabhihate pāṇḍuroge jāgarite niśi| ----------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktapittārtyādiṣu dhūmo nāvachāraṇīyaḥ| nanu, vāte vātakaphe kaphe ca dhūmasyānujñātatvāt pittārtau prāptireva nāsti| tatkiṃ pratiṣedhena? brūmaḥ| vātaprakṛtervātapittārtau satyāṃ kaścidbhiṣakpāśo bhrāntyā prakṛtyanurūpopakramacikīrṣayā dhūmaṃ yojayet, tanniṣedhārthamidamuktam| athavā vātaśleṣmaprakṛteḥ pittārtau pittaprakṛtervā vātaśleṣmārtau dhūmo na yojya iti pratipādanaarthamidaṃ gaditam| aśiśabdo matsyādiṣu viṣānteṣu pratyekaṃ yojyaḥ| atra ca yathāsambhavaṃ pānaṃ madyādeḥ, bhojanaṃ cha matsyādeḥ aśanaśabdenocyate| caturvidhe'pyāhāre aśanaśabdenāstyeva vyavahāraḥ| yathā (hṛ.sū.a. 8|1)-"mātrāśī sarvakālaṃ syāt" iti kecicca yavāgūpāyinyapi dhūmapānaṃ necchanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittārtādīnāṃ dhūmaṃ niṣedhati-na pittaraktārteti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------------| raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamohakṛt||4||</seg> dhūmo'kāle'tipīto vā------------------------------| ----------------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrcchā-saṃjñānāśaḥ| mohāḥ-cittanāśaḥ,'muhū vaicitye' iti pāṭhāt| āndhyabādhiryagrahaṇamuttamāṅgarogopalakṣṇārtham| tena saṅgrahoktamarditamapi gṛhyate| dhūmo'kāle-pūrvokte raktapittārtyādau, pīto raktapittādīn kuryāt| apratiṣiddhe'pi kāle- kṣutādau, atiśayena pīto vā raktādikṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmasyākālapāne'tipāne ca doṣamāha-raktapittāndhyeti|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------tatra śīto vidhirhitaḥ| ---------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-raktapittādyārtau, vidhiḥ-upakramo yathāsvaṃ sarpiḥ pānanasyālepapariṣekādiḥ, śīto hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktadoṣasya pratīkāramāha-tatra śīta iti| saṅgrahe tu (sū.a. 30)-"eṣāṃ hi bhramajvaraśirobhitāpendriyopaghātatāluśoṣapākadhūmāyanacchardimurcchāraktapittārditāni mṛtyuṃ vā dhūmo janayet, atimātraścānyeṣāmapi| tatra vātakaphānyatarasaṃsṛṣṭaṃ pittamupalakṣya yathāsvaṃ sarpiṣkaṣāyapānanasyāsyalepāñjanapariṣekān snigdharūkṣaśītān prayuñjīta| etena sarvadhūmopaghātapratīkārā vyākhyātāḥ| viśeṣastu sarvasrotobhigate dhūme tīvratarā vedanā bhavantyūṣādhmānanetrarogaśvāsakāsapīnasāṅgasvarasādāmlakāḥ| tatra ghṛtakṣīrekṣurasadrākṣāśarkaropayogastadvidhaireva vamanam| kaṭutiktairapi ca nasyagaṇḍūṣāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">idānīṃ trayāṇāṃ dhūmānāṃ kālaṃ pṛthak darśayannāha ---- --------------------------------------------------| kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām||5||</seg> <seg type="unit" n="6">hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamante pibenmṛdum| kāleṣveṣu niśāhāranāvanānte ca madhyamam||6||</seg> nidrānasyāñjanasnānaccharditānte virecanam| --------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣutādīnāmaṣṭānāmante mṛduṃ-snehanākhyaṃ, dhūmaṃ pibet| eṣu-kṣutādiṣu kāleṣu, niśāhāranāvanānteṣu ca madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| madhya eva madhyamaḥ, "madhyānmaḥ" iti mapratyayaḥ| virechanākhyaṃ dhūmaṃ nidrādīnāmante pibet| nāvananasyaśabdayorekārthayorihopādānānnasyakrameṇa dhūmaṃ pibediti granthakṛtā pratipāditam| tena snigdhanasyānte snigdhaṃ-mṛdvaparaparyāyaṃ, dhūmaṃ pibet| ācāryopadeśācca kṣutādyanteṣu ca snigdhaṃ dhūmaṃ pibet| madhyanasyānte madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| kāleṣviti vacanācca kṣutāntādiṣu ca madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| evaṃ tīkṣṇanasyānte virecanaṃ dhūmaṃ pibet| iti triṣu sambandhaḥ| tīkṣṇaśabdo'tra virecanaparyāyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhadhūmasyāṣṭau kālānāha-kṣutajṛmbhiteti| madhyadhūmasyaikādaśa kālānāha-kāleṣviti| tīkṣṇadhūmasya pañca kālānāha-nidreti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sāmpratamatra netrasvarūpamaaha---- --------------------------------------------------| bastinetrasamadravyaṃ trikośaṃ kārayedṛju||7||</seg> mūlāgre'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam| --------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastau netraṃ bastinetram, bastinetreṇa samaṃ-tulyaṃ, dravyaṃ-dhātudārvasthiveṇujaṃ, yasya-dhūmanetrasya, tadbastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ śilpinā kārayedbhiṣak| kimbhūtaṃ netram ? trayaḥ kośāḥ parvāṇi, yasya tat trikośam| tathā, ṛju-avakam| tathā, mūlaṃ cāgraṃ ca tasmin yathāsaṅkhyamaṅguṣṭhabadarāsthipraveśam| mūle'ṅguṣṭhapraveśamagre kolāsthipraveśamityarthaḥ| aṅguṣṭhaśca kolāsthi ceti samāhāradvandvaḥ| tatpraviśatyasminniti "padarujaviśanti" iti ghañ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmanetramāha-bastinetreti| bastinetrasamadravyaṃ-hemādighaṭitam| trikośaṃ-yathāpūrvyā'nupravibhajya trikāṇḍam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">idānīṃ tīkṣṇādikasya trividhasya dhūmasya dairghyeṇa netra pramāṇamāha---- --------------------------------------------------| tīkṣṇasnehanamadhyeṣu trīṇi catvāti pañca ca||8||</seg> aṅgulānāṃ kramātpātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathāsaṅkhyaṃ dairghyeṇa tīkṣṇasya trīṇyaṣṭakāni-caturviṃśatiraṅgulāni, syuḥ| snehane ca dhūme catvāryaṣṭakāni-dvātriṃśadaṅgulāni, syuḥ| madhyame ca dhūme pañcāṣṭakāni-catvāriṃśadaṅgulāni, syuḥ| parvānekatvaṃ sūkṣmatvaṃ dairghyaṃ ca netrasyeha kṛtam| evaṃ hi nayanakarṇādīnāṃ na bādhako dhūmaḥ syāditi| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.5|48)-"dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ| nendriyaṃ bādhate dhūmaḥ" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇādibhedena dhūmanetrasya pramāṇamāha-tīkṣṇasnehanamadhyeṣviti| dhūmapāṅgulāni caturviṃśatistīkṣṇanetram, dvātriṃśatsnigdhanetram, catvāriṃśanmadhyanetram| saṅgrahe tu (sū.a. 30)-"evaṃ hi dhūmo dūrātpravṛtto netrasya parvacchedādūrdhvaṃ tanutayā ca śanaiḥ śliṣyannabādhako bhavati|" iti| tathā (saṃ. sū. a. 30)-"kāsaghne vāmane ca daśāṅgulam| vraṇadhūpanārthamaṣṭāṅgulam| kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti| kāsaghnādiṣu tu netrābhāve nalavaṃśairaṇḍādīnāmanyatamāṃ nāḍīṃ yojayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kīdṛśaḥ san dhūmaṃ pīvet? ityāha ---- --------------------------------------------------| ṛjūpaviṣṭastaccetā vivṛtāsyastriparyayam||9||</seg> pidhāya cchidramekaikaṃ dhūmaṃ nāsikayā pibet| --------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṛju-spaṣṭaṃ, upaviṣṭaḥ-āsīnaḥ| tathā, taccetāḥ-dhūmapānagatacittaḥ| tathā, prasāritamukhaḥ| tathā, netragatadṛṣṭirityapi draṣṭavyam| kathaṃ pibet ? triparyayam| ākṣepavisargā-āpānaḥ, tribhirāpānaiḥ-paryayaḥ| tathā, chidramekaikaṃ pidhāya, prakṛtatvānnāsikāyā eva| tadevaṃvidhaḥ san nāsikayā pibet| ekaikamiti "ekaṃ bahuvrīhivat" iti dvitvasublopau| tenāyamarthaḥ,- ekaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāyāpareṇa nāsāpuṭenākṛṣya dhūmaṃ pibet| aparaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāya tadapareṇākṛṣya tathaiva pibedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmapānavidhimāha-ṛjūpaviṣṭa iti| triparyaṃ-triparivartam| vāmaṃ pidhāya dakṣiṇena pibet dakṣiṇaṃ pidhāya vāmena pibedityekaḥ parivartaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.30)-"prākṛtocchvāsaniḥśvāso netrāgraniviṣṭadṛṣṭiḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| prāk pibennāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇaśirogate||10||</seg> utkleśanārthaṃ vaktreṇa, viparītaṃ tu kaṇṭhage| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsāgate śirogate vā doṣa utkliṣṭe-svasthānāccālite sati, prāk-pūrvaṃ, nāsikayā pibet| anutkliṣṭe doṣa utkleśanārthaṃ vaktreṇa prāk pibet, paścānnasikayā| kaṇṭhage tu doṣa utkleśanārthaṃ prāṅnāsikayā pibet paścādvaktreṇeti viparītatvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣasthānāvasthābhedena dhūmapāne viśeṣamāha-prāk pibediti| ghrāṇaśirogate doṣe svayamutkliṣṭe śodhanārthaṃ yo dhūmastaṃ pūrvaṃ nāsikayā pibet, paścādvakreṇa| tasminnevānutkliṣṭe utkleṣanārthaṃ yo dhūmastaṃ pūrvaṃ vaktreṇa pibet, paścānnāsikayā| anutkliṣṭe prāṅnāsikayā, paścādvakreṇa|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| mukhenaivodvameddhūmaṃ--------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsayā''syena vā pītaṃ dhūmaṃ vaktreṇaivotsṛjet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmodvamane niyamamāha-mukhenaiveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nanu ghrāṇenaiva kasmānna mucyate? ityāha ---- -------------------------------------------------| ---------------------------nāsayā dṛgvighātakṛt||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghrāṇenotsṛjyamāno dhūmo dṛṣṭivighātaṃ timirādinā karoti| tasmānmukhenaivotsṛjet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāsodvamane doṣamāha-nāsayeti|</ab>
          <ab type="mula">ākṣepamokṣaiḥ pātavyo dhūmastu tristribhistribhiḥ| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ākṣepamokṣaiḥ-ādānavisargaiḥ, tribhistribhistrīn vārān dhūmaḥ pātavyaḥ| tririti "dvitricaturbhyaḥ suc" iti suc| ā raṃ-dhūmapānāvadhimāha-okṣepamokṣairiti| tribhistribhiriti triṣu pāneṣu pratyekaṃ traya ākṣepamokṣāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| ahnaḥ pibetsakṛt snigdhaṃ, dvirmadhyaṃ, śodhanaṃ param||12||</seg> triścaturvā---------------------------------------------| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ahnaḥ sakṛt-ekavāraṃ, snigdhaṃ dhūmaṃ pibet| madhyamaṃ dhūmaṃ dvau vārau pibet| ahna ityatrāpyanuvartate| tīkṣṇaṃ dhūmaṃ trīn vārāṃścaturo vā divasasya pibet| ahna iti "kṛtvo'rthaprayoge kāle'dhikaraṇe" iti ṣaṣṭhī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhādibhedenāvṛttimāha-ahna iti| ahnaḥ sakṛt-ahorātramadhye ekavāraṃ, snigdhaṃ pibet| dvivāraṃ madhyam| trivāraṃ caturvāraṃ vā tīkṣṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------mṛdau tatra dravyāṇyaguruguggulu| mustasthauṇeyaśaileyanaladośīravālakam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">varāṅgakauntīmadhukabilvamajjailavālukam| śrīveṣṭakaṃ sarjaraso dhyāmakaṃ madanaṃ plavam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śallakī kuṅkumaṃ māṣā yavāḥ kundurukastilāḥ| snehaḥ phalānāṃ sārāṇāṃ medo majjā vasā ghṛtam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu triṣu dhūmeṣu madhyāt, mṛdau-prāyogikākhye dhūme, dravyāṇyaguruprabhṛtīni| plavo-gopālamadanakaḥ| sneha iti| phalānāṃ-ākṣoḍanārikelādīnāṃ snehaḥ, tathā sārāṇāṃ-khadirāsanādīnāṃ ca snehaḥ| madhumadanayorekayonitvāduktasyopayogo madanasyātra viruddha iti kecit| taccāyuktam| dravyāntaratvānmadanasya| piṇyākadivattilādeḥ| ghṛtaṃ cātra gavyameva grāhyam, mukhyatvāt| uktaṃ hi (hṛ.sū.a.5|42)-"gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhadhūmasya dravyāṇyāha-mṛdāviti| naladaṃmāṃsī| varāṅgaṃ-tvacam| dhyāmakaṃ-kaṭtṛṇam| madanaṃ-madhūcchiṣṭam| kundurukaḥ-śallakīniryāsaḥ| phalānāṃ snehaḥ-eraṇḍatailādiḥ| sārāṇāṃ snehaḥ-devadārutailādiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śamane śallakī lākṣā pṛthvīkā kamalotpalam| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣarodhratvacaḥ sitā||16||</seg> yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṃ raktayaṣṭikā| gandhāścākuṣṭhatagarāḥ------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śamane dhūme śallakyādīni gandhadravyāṇi kuṣṭhatagaravarjyāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madhyamadhūmasya dravyāṇyāha-śamana iti| sitā-śarkarā| suvarṇatvak-āragvadhaḥ| raktayaṣṭikā-mañjiṣṭhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| --------------------------tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">daśamūlamanohvālaṃ lākṣā śvetā phalatrayam| gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrddhavirecanaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇe-virecanākhye dhūme, jyotiṣmatyādīni, gandhadravyāṇi, tīkṣṇāni-kuṣṭhatagarādīni, gaṇaśca-śodhanādigaṇasaṅgrahokto "vellāpāmārga" (hṛ.sū.a.15|4) ityādiko, mūrdhavirecanaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇadhūmasya dravyāṇyāha-tīkṣṇa iti| alaṃ harītālam| śvetā-kiṇihī| tīkṣṇāni gandhadravyāṇī-kaṅkolādīni| mūrddhavirecano gaṇaḥ-"vellāpāmārga" ityādiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">samprati dhūmavartividhānamāha---- jale sthitāmahorātramiṣīkāṃ dvādaśāṅgulām| piṣṭairdhūmauṣadhairevaṃ pañcakṛtvaḥ pralepayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vartiraṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavet| chhāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ snehābhyaktāṃ yathāyatham||20||</seg> dhūmanetrārpitāṃ pātumagnipluṣṭāṃ prayojayet| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rātriṃdivaṃ salile uṣitāṃ dairghyeṇa dvādaśāṅgulāmiṣīkāṃ-darbhatūlīṃ, pañcakṛtvaḥ-paścavārān, dhūmoktairauṣadhaiḥ piṣṭaiḥ prakarṣeṇa lepayet| yathā'ṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā vartiḥ syāt| etadākṛtividhānaṃ ca trividhe'pi netrake varteḥ sukhapraveśārtham| tāmiṣīkāṃ (tāṃ varti) chāyāyāṃ viśuṣkāṃ vigatagarbhāṃ (vigarbhāṃ)-apanīteṣīkāṃ, tathā snehena-ghṛtādinā yathāsvamabhyaktāṃ, tathā, dhūmanetrasya yadaṅguṣṭhapramāṇaṃ chidraṃ tatrārpitāṃ, tathā'gnipluṣṭāṃ aṅgārapradīptāṃ, pātuṃ-pānārthaṃ, prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmapānārthaṃ dhūmavarttimāha-jale sthitāmiti| haṣīkāṃ-kāśaśalākām| dhūmauṣadhaiḥ-yathoktairagurvādibhiḥ, pañcabhirlepairaṅguṣṭhasthūlā yavamadhyā yathā bhavettathā viśoṣya viśoṣya pralepayet| dhūmavartyā dhūmapānaprakāramāha-chāyāśuṣkāmiti| vigarbhāṃ-apanīteṣīkām| yathāyathaṃ-mṛdumadhyatīkṣṇaiḥ snehairabhyaktām| saṅgrahe tu (sū.a.30)-"iṣīkāmadhyaṃ navāṅgulaṃ lepayet| pratilepaṃ cākṣamātraṃ lepadravyam|" ityuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adhunā'paramapi dhūmaprakāramāha ---- śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām|21| aṣṭāṅgulāṃ vā vaktreṇā kāsavān dhūmamāpibet| 21 1/2||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarāvayoḥ sampuṭo-yugmaṃ, tasya chidre nāḍīṃ daśāṅgulāmaṣṭāṅgulapramāṇāṃ vā nikṣipya kāsī dhūmamāpibet| tadayamatrārthaḥ,-apagatadhūmakhadirabadarādidārusthirāṅgāraprakarapūrṇaśarāve kāsaharacūrṇaṃ sasnehaṃ gulikāṃ vā nyasya madhyavṛttacchhidraśarāveṇa pidhāya nāḍīmaṣṭāṅgulāṃ daśāṅgulāṃ va niveśya kāsavān-kāsī, vaktreṇa-mukhena, dhūmaṃ saṃpibediti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāsināṃ dhūmapāne viśeṣamāha-śarāvasampuṭeti| śarāvasampuṭaḥ-saṅgrahoktaḥ (sū.a. 30)-"kāsaghnaṃ tu cūrṇaṃ gulikāṃ vā nirdhūmadīptasthirāṅgārapūrṇe susaṃsthite śarāve prakṣipyāntena budhnavṛttacchidreṇa śarāveṇa pidhāya" iti|</ab>
          <ab type="mula">kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ pūtirgandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ| karṇāsyākṣistrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti| 22 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dhūmapānavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsādayo dhūmapaṃ na spṛśanti| dhūmapāturete na sambhavantīti bhāvaḥ| tatra pūtirgandhaḥ-āsyanāsayoḥ| pāṇḍutāmukhasya| keśadoṣāḥ-sitapiñjaratvādayaḥ| karṇau cāsyaṃ cākṣiṇī ca karṇāsyākṣi, srāvaśca kaṇḍūścārtiśca jāḍyaṃ ca srāvakaṇḍvartijāḍyam, karṇādiṣu pratyekaṃ srāvādicatuṣṭayaṃ yojyamiti| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dhūmapānavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmaśīlanasya phalamāha-kāsa iti| saṅgrahe tu (sū.a.- 30)-"dhūmo hi śirokṣikarṇaśūlābhiṣyandagauravārddhāvabhedakapīnasakāsaśvāsāsyavairasya- prasekavaisvaryapūtighrāṇamukhahidhmāgalarogadantaśūladaurbalyārucihanumanyāgraha- kṛmipakṣavadhakṣavathunāśabāhulyātinidrākrathanādijatrūrdhvagatavātakapha- vyādhiṣu praśamanāya prayujyate| tathā śiraḥkapālendriyamanobṛṃhaṇaprasādanāya ca| śītadravyanirvṛtto'pi tvagnisaṃyogāduṣṇatayā pittaraktaviruddhaḥ|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dhūmapānaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 21||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ah.1.22">
          <head>gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> idānīṃ dhūmapānādanantaraṃ gaṇḍūṣavidhireva yuktaḥ| tadarthamāha ----</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gaṇḍūṣādayo vidhīyante'sminniti gaṇḍūṣādividhiḥ| ādiśabdena kavalādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| gaṇḍūṣādīni-gaṇḍūṣakavalapratisāraṇamukhālepamūrddhatailakarṇapūraṇāni|</ab>
          <ab type="mula">catuṣprakaro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśodhanau| ropaṇaśca----------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snigdhādibhedena catvāraḥ prakārāḥ-bhedāḥ, yasya sa catuṣprakāro gaṇḍūṣo bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gaṇḍūṣabhedānāha-catuṣprakāra iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------------| ---------------------------trayastatra triṣu yojyāścalādiṣu||1||</seg> antyo vraṇaghnaḥ-----------------------------------------| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu gaṇḍūṣeṣu madhye, yathāsaṅkhyaṃ pavanapittaśleṣmasu trayaḥ snigdhādayo gaṇḍūṣā yojyāḥ| tatra vāte snigdho gaṇḍūṣaḥ, pitte śamanaḥ, kaphe śodhana ityarthaḥ| antyo-ropaṇākhyo vraṇaghno-vraṇasādhana upayujyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gaṇḍūṣāṇāṃ bhedena viṣayamāha-trayastatreti| antyo-ropaṇaḥ| vraṇaghno-mukharogaghnaḥ|</ab>
          <ab type="mula">idānīmeṣāṃ lakṣaṇāni vaktumāha ---- ------------------------snigdho'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ| snehaiḥ-----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu gaṇḍūṣeṣu madhye, snigdho madhurādisādhitaiḥ snehairbhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhasya dravyāṇyāha-snigdho'treti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------------| -------------------saṃśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śamanastiktādibhirauṣadhaiḥ-paṭolāriṣṭajambvāmrāmadhukakvāthaśarkarodakakṣaudrādibhiḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanasya dravyāṇyāha-saṃśamana iti|</ab>
          <ab type="mula">śodhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ-----------------------| -----------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śodhano gaṇḍūṣastiktakaṭvamlādibhirauṣadhairbhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanasya dravyāṇyāha-śodhana iti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------ropaṇaḥ punaḥ| kaṣāyatiktakaiḥ---------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ropaṇastu gaṇḍūṣaḥ kaṣāyatiktakaiḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ropaṇasya dravyāṇyāha-ropaṇaḥ punariti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nanu, dravyāṇāṃ śuṣkatvādgaṇḍūṣānupapattiriti cettatrāha ---- -----------------------------------------------------| -------------------------tatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śuktaṃ madhyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathāyatham| kalkairyuktaṃ vipakvaṃ vā yathāsparśaṃ prayojayet||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu pūrvokteṣu gaṇḍūṣeṣu madhye, snehādikaṃ kalkairyathāsvaṃ yuktaṃ vipakvaṃ vā, yathāsparśaṃ-śītamuṣṇaṃ vā, prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gaṇḍūṣārthaṃ dravyāṇyāha-tatreti| snehādīni nava yogyatānusāreṇa yathāsvaṃ kalkaiḥ saṃyojya vipācya vā śītānyuṣṇāni vā prayojayet| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 31)-"tatra svādvamlalavaṇoṣṇairauṣadhaiḥ siddho yukto vā nātyuṣṇaḥ sneho māṃsarasastilakalkodakaṃ kṣīraṃ vā snehikaḥ| tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ paṭolāriṣṭajambvāmramālatīpallavotpalamadhukakvāthasitodaka kṣaudrakṣīrekṣurasaghṛtādibhiḥ śamanaḥ| kaṭhvamlalavaṇoṣṇaiḥ śirovirecanādidravyaiḥ śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitāloḍitaiḥ śodhanaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike| sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam||5||</seg> gaṇḍūṣadhāraṇe---------------------------------| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantaharṣādau kavoṣṇamathavā śītaṃ doṣavaśāt tilakalkodakaṃ hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dantaharṣādau gaṇḍūṣamāha-dantaharṣa iti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------nityaṃ tailaṃ māṃsaraso'thavā| -----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ māṃsaraso vā hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svasthe gaṇḍūṣamāha-nityamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------------| ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave||6||</seg> viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo'thavā| -----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūṣādiyukte pāke kṣate cāgantuje, tathā viṣe kṣārāgnibhyāṃ dagdhe ca, sarpirgaṇḍūṣe hitaṃ kṣīraṃ vā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūṣādāhamukhapākādau gaṇḍūṣamāha-ūṣādāhānvita iti| ūṣā-kṣāreṇeva| dāhaḥ-agnineva| pākādayo mukha eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------------| vaiśadyaṃ janayatyāśu sandadhāti mukhe vraṇān||7||</seg> dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam| -----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mākṣikagaṇḍūṣadhāraṇaṃ mukhe vaiśadyaṃ-apaicchhityaṃ, janayati, mukhavraṇāṃśca sandadhāti| tathā, dāhaṃ tṛṣṇāṃ ca praśamayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhapaicchityādau gaṇḍūṣamāha-vaiśadyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------------| dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhānyāmlaṃ gaṇḍūṣa upayuktaṃ vadanavairasyaṃ tathā malaṃ daurgandhyaṃ cāpanayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhavairasyādau gaṇḍūṣamāha-dhānyāmlamiti|</ab>
          <ab type="mula">tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param| -----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadeva-kāñjikaṃ, alavaṇaṃ śītaṃ paraṃ-atiśayena, āsyaśoṣaharam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhaśoṣe gaṇḍūṣamāha-tadeveti| tat-dhānyāmlam| arthāt pūrvaṃ ca lavaṇoṣṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------------| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣāreṇa-svarjikādinā, yuktaṃ jalaṃ kaphasya cayamāśu bhinatti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmasañcaye gaṇḍūṣamāha-āśviti| kṣārāmbu-kṣāragālanodakam|</ab>
          <ab type="mula">sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam| -----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> koṣṇapānīyagaṇḍūṣairvadanalāghavaṃ sampadyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhagaurave gaṇḍūṣamāha-sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| nivāte sātape swinnamṛditaskandhakandharaḥ||10||</seg> gaṇḍūṣamapiban kiñcidunnatāsyo vidhārayet| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātarahite ravikarāloke sthāne| skandhau ca kandharā ca skandhakandharam| pūrvaṃ khinnaṃ paścānmṛditaṃ skandhakandharaṃ yasya sa evam| tathā gaṇḍūṣamapiban, tathā kiñcidunnataṃ mukhaṃ yasya sa evaṃvidhaḥ san, gaṇḍūṣaṃ dhārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gaṇḍūṣavidhimāha-nivāta iti| saṅgrahe tu (sū.a.31)-"sukhopaviṣṭastanmanāḥ svinnamṛditagalakapolalalāṭadeśo varamadhyāvarāṃ kramādvaktrārdhabhāgatribhāgacaturbhāgapūraṇīṃ dravamātrāṃ kalkaṃ vā kolapramāṇam| kavale tu paryāyeṇa kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcārayet| ayameva kavalagaṇḍūṣayorviśeṣaḥ| punaścāsya svedamardanānyācaret| evamutkliṣṭakapho vaktraṃ pratipadyate|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kiyantaṃ kālaṃ ? ityāha ---- ---------------------------------------------------| kaphapūrṇāsyatā yāvatsravadghrāṇākṣatā'thavā||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena pūrṇaṃ kaphapūrṇamāsyaṃ yasya sa kaphapūrṇāsyaḥ, tasya bhāvaḥ kaphapūrṇāsyatā,-kaphapūrṇamukhatā, yāvadbhavet| athavā sravadghrāṇākṣi yasya sa sravadghrāṇākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ" iti ṣac| tasya bhāvaḥ sravadghrāṇākṣatā yāvatsyāt, tāvadgaṇḍūṣān dhārayet| evaṃ gaṇḍūṣāḥ pañca sapta vā dhārayitavyāḥ, yāvatsvāsthyaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gaṇḍūṣadhāraṇāvadhimāha-kaphapūrṇāsyateti| saṅgrahe tu (sū. a. 31)-"bheṣajasyānupahatiḥ kaphena| evaṃ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayet| yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgotpattiḥ| tasya svāsthyena yogaṃ, jāḍyarasājñānāruciprasekopalepairayogaṃ, mukhaśoṣapākaklamārucihṛdayadravasvarasādakarṇanādairatiyogamupalakṣayet| teṣāṃ yathāsvaṃ pratikurvīta|" iti|</ab>
          <ab type="mula">asañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ, kavalo'nyathā| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhe pūrṇe sati yaḥ sañcārayitumaśakyaḥ syāt sa gaṇḍūṣa ucyate| anyathā-mukhe'pūrṇe sati yaḥ sañcārayituṃ śakyate, sa kavala ucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gaṇḍūṣakavalayorbhedamāha-asañcārya iti| apūrṇe-kiñcidūne, saṅgrahe tathaivoktatvāt| kavalo'nyathā-kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">manyāśiraḥkarṇamukhākṣirogāḥ prasekakaṇṭhāmayavaktraśoṣāḥ| hṛllāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśeṣātkavalagraheṇa||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manyādīnāṃ rogeṇa sambandhaḥ| prasekādīnāṃ dvandvaḥ| āmayaśabdasya kaṇṭhena sambandho vividhakaṇṭharogasūcanārthaḥ| manyārogādayo viśeṣeṇa kavaladhāraṇena sādhyāḥ-cikitsyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kavalasya viṣayamāha-manyāśira iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------------| kalko rasakriyā cūrṇastrividhaṃ pratisāraṇam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalkādibhedena pratisāraṇaṃ tridhā syāt| kalko-jaladipiṣṭaḥ| mākṣikādinā yadravīkriyate dravyaṃ sā rasakriyā| cūrṇaṃ tu-prathitameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratisāraṇamāha-kalka iti| rasakriyāavalehaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">yuñjyāttat kapharogeṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ| ---------------------------------------------------||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-pratisāraṇaṃ, śleṣmarogeṣu gaṇḍūṣoktairauṣadhairyojyam| sāmānyoktāvapi kaphayogaviṣayatvāt śodhanagaṇḍūṣoktairauṣadhairiti vedyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratisāraṇasya viṣayaṃ dravyāṇi cāha-yuñjyāditi| gaṇḍūṣavihitaiḥ-śodhanagaṇḍūṣoktaiḥ| pratisāraṇaṃ-aṅgulyā gharṣaṇam| saṅgrahe tu (sū.a. 31)-"tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayojyam| atiprasāraṇādūṣāśoṣadāhakledaśophādayo bhavanti|" iti|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------| mukhālepastridhā doṣaviṣahā varṇakṛcca------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhālepastriprakāraḥ, doṣaghno viṣaghno varṇakaraśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhālepabhedānāha-mukhālepa iti| doṣaghno viṣaghno varṇyaśceti tridhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| ---------------------------------------------------saḥ||14||</seg> uṣṇo vātakaphe śastaḥ, śeṣeṣvanyarthaśītalaḥ| ---------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca-mukhālepo, vātaśleṣmaṇyuṣṇo hitaḥ| śeṣeṣu pitte viṣe (varṇe) ca, atiśayena śiśiro hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātaghnakaphaghnāvuṣṇau kāryāvityāha-sa iti| pittaghnaviṣaghnavarṇyāḥ śītāḥ kāryā ityāha-śeṣeṣviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------------| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnatiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnatiḥ| unnatiḥ-utsedhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hīnamadhyottamabhedena mukhālepapramāṇamāha tripramāṇa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">aśuṣkasya sthitistasya, śuṣko dūṣayati cchavim| tamārdrayitvā'panayettadante'bhyaṅgamācaret||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-mukhālepasya, aśuṣkasya sthitiḥ| śuṣkastu mukhālepaśchaviṃ-tvacaṃ, dūṣayati| taṃ-mukhālepaṃ, ārdrayitvā-tīmayitvā, apasārayet| tasyānte-tasminnapanīte, abhyaṅgaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhālepāvadhimāha-aśuṣkasyeti| mukhālepāpanayamāha-tamārdrayitveti|</ab>
          <ab type="mula">vivarjayeddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ| ---------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhālepī ca divāsvapnādi varjayet| ahaḥsvapnādisevanāt kaṇḍūtvakūśoṣapīnasadṛṣṭyupaghātādibhayaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhālepavarjyānyāha-vivarjayediti| śuk-śokaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------------| na yojyaḥ pīnase'jīrṇe dattanasye hanugrahe||17||</seg> arocake jāgarite-------------------------------| ---------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīnasādau mukhalepo na yojyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pīnasādau mukhālepaṃ niṣedhati-na yojya iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------sa tu hanti suyojitaḥ| akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca-mukhālepaḥ, suyojito-vidhinā sevitaḥ, akālapalitādīn parākaroti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukhālepasya phalamāha-sa tviti| nīlikāliṅganāśopadravaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kolamajjā vṛṣānmūlaṃ śābaraṃ gaurasarṣapāḥ| siṃhīmūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">darbhamūlahimośīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ| kumudotpalakahlāradūrvāmadhukacandanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kālīyakatilośīramāṃsītagarapadmakam| tālīsagundrāpuṇḍrāhvayaṣṭīkāśanatāguru||21||</seg> ityārddhārddhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kolamajjādayo'rddhaślokoktāḥ ṣaṭ mukhālepāḥ ṣaṭsu hemāntādiṣu ṝtuṣu smṛtāḥ| munīndrairiti śeṣaḥ| tatra badaramajjādayo hemante, vyāghryādayaḥ śiśire, darbhamūlādayo vasante, kumudādayo grīṣme, kālīyakādayaḥ prāvṛṣi, tālīsādayaḥ śaradi, iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varṇyasya mukhālepasya tu bhedena dravyāṇyāha-kolamajjeti| śābaraṃ-lodhram| tandulāḥ-śālīnām| kālīyakaṃ-pītacandanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| mukhālepanaśīlānāṃ dṛḍhaṃ bhavati darśanam||22||</seg> vadanaṃ cāparimlānaṃ ślakṣṇaṃ tāmarasopamam| ---------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhālepābhyāsavatāṃ narāṇāṃ darśanaṃ-dṛṣṭiḥ, dṛḍhaṃ syāt| mukhaṃ ca vikasitamiva tathā komalaṃ padmatulyaṃ bhavati-jāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varṇyamukhālepaśīlanasya phalamāha-mukhālepanaśīlānāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| abhyaṅgasekapicavo bastiśceti caturvidham||23||</seg> mūrddhatailam-----------------------------------| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhyaṅgādibhedāt caturdhā śirasi tailaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūrddhatailabhedānāha-abhyaṅgeti|</ab>
          <ab type="mula">----------------bahuguṇaṃ tadvidyāduttarottaram| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taccottarottaraṃ bahuguṇaṃ vidyāt| abhyaṅghāt seko bahuguṇāḥ, tato'pi picuḥ, tasmādapi bastiḥ, iti krameṇa|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhyaṅgādīnāṃ tāratamyamāha-bahuguṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------| tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu madhye, raukṣyādīṣvabhyaṅgaḥ prayojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhyaṅgasya viṣayamāha-tatrābhyaṅga iti|</ab>
          <ab type="mula">arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu| pariṣekaḥ-----------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arūṃṣikādiṣu pariṣekaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sekasya viṣayamāha-aruṃpiketi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------| -----------------------picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane||25||</seg> netrastambhe ca--------------------------------------| ---------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśaśātādiṣu picuḥ prayoktavyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> picorviṣayamāha-picuriti| śātaḥ-sadanam| dhūpanaṃ-dhūmodgama iva| picuḥ-snehārdrapicudhāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------bastistu prasuptyarditajāgaje| nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastiḥ punaḥ prasuptyādau yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> basterviṣayamāha-bastiriti| prasuptiḥ-sparśājñānam| jāgaro-nidrānāśaḥ| dāruṇe-tīvre|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānusame mṛdau| śuddhāktasvinnadehasya dinānte gavyamāhiṣam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānaṃ lalāṭe vastraveṣṭite||28||</seg> <seg type="unit" n="29">cailaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet| tato yathāvyādhi śrutaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet||29||</seg> ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvadaṅgulam------------------------| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-śirobastervidhānamucyate| niṣaṇṇasya-upaviṣṭasya narasya| kva ? pīṭhe jānutulye, tathā mṛdau-akaṭhine| kimbhūtasya narasya ? śuddho-vamanādinā, aktaḥ-tailādinā, khinnaḥ-khedena, deho yasya tasya śuddhāktakhinnadehasya| kadā ? dinānte,-aparāhne vibhāvaryāṃ vā| carmapaṭṭaṃ-gavyaṃ māhiṣaṃ vā, tathā dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ, tathā śirastulyaṃ, tathā''karṇaṃ-yāvat, bandhanasthānaṃ yasya, tadevaṃvidhaṃ carmapaṭṭaṃ cailaveṇikayā saṃyamya māṣakalkena lepayet| kadā ? lalāṭe vastraveṣṭite| saṅgrahe tūktam (sū.a.31)-"atha śuddhatanoḥ sāyaṃ rātrau vā nivātasthasya svabhyaktakhinnasya sopāśrayāsanopaviṣṭasya keśānte ślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ māṣapiṣṭena susūkṣmeṇa sadyaḥ sukhāmbunā mṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt| tatastasyopari sandhāya bastimākarṇaṃ bastimūlaṃ ca dṛḍhamavalīkaṃ samaṃ cailaveṇikayā baddhvā punarmāṣapiṣṭenāparistrāvi kṛtvā yathāvyādhidoṣadūṣyahitaṃ siddhamanyatamaṃ snehaṃ sukhoṣṇamāsecayet|" iti| tata evaṃ kṛte sati vyādhivaśena pakvaṃ snehaṃ koṣṇamupariccidreṇāvasecayet| keśabhūmerupariṣṭādaṅgulaṃ yāvat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirobastividhimāha-vidhistasyeti| lalāṭaśabdena keśarahitaḥ pradeśaḥ, tasmin vastraveṣṭite| ākarṇaṃ-karṇādadho na veṣṭayedityarthaḥ, ābandhanasthānaṃ-yāvati pradeśe basterbandhanaṃ tāvantaṃ pradeśaṃ veṣṭayet| śiraḥsamaṃ-śiraḥparidhimityarthaḥ| veṣṭanavastramapyubhayato māṣakalkena lepayet| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 31)-"keśānteślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ supūkṣmeṇa māṣapiṣṭena sadyaḥ sukhāmbumṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sa ca snehaḥ kiyatkālaṃ dhāryaḥ ? ityāha ---- ----------------------------------dhārayecca tam| āvaktranāsikotkledāddaśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu||30||</seg> mātrāsahasrāṇyaruje tvekaṃ---------------------| ---------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ ca-sneha, yāvadvaktranāsikāsrutiḥ syāttāvaddhārayet| cala ādiryeṣāṃ te calādayaḥ, teṣu yathāsaṅhkhyaṃ daśāṣṭau ṣaṭ mātrāsahasrāṇi yāvatsnehaṃ dhārayet| vāte daśa mātrāsahasrāṇi, pitte'ṣṭau mātrāsahasrāṇi, kaphe ṣaṇmātrāsahasrāṇītyarthaḥ| aruje tu-svasthavṛte, ekaṃ mātrāsahasraṃ dhārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bastidhāraṇāvadhimāha-dhārayediti| arujetvekaṃ mātrāsahasram| mātrāmānaṃ kledāsambhave| klede tvarvāgapi nivartate|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------skandhādi mardayet| muktasnehasya----------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> muktasnehasya-apanītaśirobasteḥ, skandhaśirogrīvādi mardayet| snehabastirhi snehaśabdenātra gṛhyate| tataḥ "uṣṇodakopacārī syāt " ityādikamācaret| tatra hyavocat (hṛ.sū.a.16|28)-"sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bastyante kṛtyamāha-skandhādīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------------| ---------------------paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya ca-snehabasteḥ, paramaḥ sekaḥ sapta dināni| tasmāttrīṇi pañca sapta vā'hāni kāryaḥ śirobastirityavatiṣṭhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bastyāvṛttyavadhimāha-paramamiti| saṅgrahe tu (sū.a. 31)-"uṣṇāmbunā snātaṃ ca yathārhaṃ bhojayet| snehoktaṃ cāsyācāramādiśet| evaṃ trīṇi pañca sapta vā dināni yojayediti|" tathā (saṃ.sū.a. 31)-"sāpāśrayaṃ pīṭhaṃ, sāyaṃ rātrirvā kālaḥ, vedanopaśamo vā'vadhiḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dhārayetpūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇe pūraṇaṃ dhārayet| kiṃ kurvan ? karṇamūlaṃ vimardayan| kiyantaṃ kālam ? yāvatpīḍāyā mārdavaṃ bhavet| svasthavṛte tu mātrāśataṃ yāvadbibhṛyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇapūraṇe vidhiṃ mānaṃ cāha-dhārayediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha mātrāyāḥ kiṃ pramāṇaṃ ? ityāha ---- yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam| nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dakṣiṇaṃ hastāgraṃ kartṛ yāvat dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ paryeti-parivartate| dakṣiṇaśabdo'tra kākākṣigolakanyāyena dvayorapi yujyate| kiyatkālena ? ityāha-nimeṣonmeṣamātreṇa samaṃ,-na tu viśramya| sā mātrā smṛteti| munibhiriti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mātrālakṣaṇamāha-yāvaditi|</ab>
          <ab type="mula">kacasadanasitatvapiñjaratvaṃ pariphuṭanaṃ śirasaḥ samīrarogān| jayati, janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrddhabalaṃ ca mūrddhatailam|34| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kacānāṃ sadanādibhiḥ sambandhaḥ| pariphuṭanaṃ-kacānāmeva, prakṛtatvāt| śiraso marudāmayāṃśca hanti| indriyāṇāṃ-cakṣurādīnāṃ, prasādaṃ janayati| tathā, svarādibalaṃ ca mūrddhatailaṃ janayati| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviraciṭayāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūrddhatailaśīlanasya phalamāha-kacasadaneti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| gaṇḍūṣādiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 22||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ah.1.23">
          <head>āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trayoviṃśādhyāyārambho jatrūrdhvarogaprastāvāllocanarogapratiṣedhārthamāha ----</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāta āścotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āścotanaṃ cāñjanaṃ ca, tayorvidhiryasminnadhyāye sa evam| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āścotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścotanaṃ hitam| ruktodakaṇḍūgharṣāśrudāharāganivarhaṇam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sakalānāmapi nayanāmayānāṃ prathamamāścotanaṃ-pariṣeko, hitam| yatastadāścotanamupayuktaṃ rujādighnaṃ syāt| saṅgrahe coktam (sū.a.32)-"avyakteṣveva rujādiṣu tulyaguṇaṃ pakṣmaparihāreṇāścotanenaivākṣikośālepanam| tacca biḍālakasaṃjñam|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āścotanasya viṣayamāha-sarveṣāmiti| saṅgrahetu (sū.a.32)-"nānādravyakalpanayā ca rāgāśrugharṣarugdāhatodabhedapākaśophakaṇḍūghnam| avyakteṣvevaṃguṇameva pakṣmaparihāreṇākṣikośālepanam| tacca punarbiḍālasaṃjñam| tayorakālo rātriḥ| kālastu sarvamaharvedanotpattirvā|" iti|</ab>
          <ab type="mula">uṣṇaṃ bāte, kaphe koṣṇaṃ, tacchhītaṃ raktapittayoḥ| ----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-āścotanaṃ, marutyuṣṇaṃ, kaphe kiñciduṣṇaṃ, rakte pitte ca śītaṃ, hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āścotanasya doṣabhedenoṣnatvādi vidhatte| uṣṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sampratyāścotanasya vidhimaaha ---- ----------------------------------------------------| nivātasthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śuktau pralambayā'nyena picuvartyā kanīnike| daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulādavasecayet||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena, kaphavātayoḥ| anyena koṣṇapānīyaplutena svedayenmṛdu||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nivātasthānasthitasyāturasya vaidyo vāmena pāṇinonmīlya locanamapāṅgadeśe bhājanaṃ nidhaya, anyena-dakṣiṇakareṇa, picuvartyā śuktyāṃ pralambayā daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulāt-nātinikaṭānnātidūrāt, kanīnike'vasecayet| tata iti anantaraṃ, komalena vastrakhaṇḍena pramṛjya-śodhayitvā, anyena-śodhanāt, cailena koṣṇajalaplutenākṣi mṛdu svedayet-nātiśayena| kayordoṣayoḥ? vātakaphayoḥ,-na tu pittaraktayorityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āścotanavidhimāha-nivātasthasyeti| anyena-dakṣiṇena hastena| śuktau pralambayā-śuktisthadravanimagnārddhayā| kanīnake-nāsāsaṃlagnanetrānte| vdyaṅgulāt-netravartyagrayorvdyaṅgulamantaraṃ kṛtvā| saṅgrahe tu (sū.a.32)-"evamasya na bindupātenākṣitāḍanādrāgādayo jāyante|" iti| āścotanāntaraṃ kṛtyamāha-tataḥ pramṛjyeti| pramārjanaṃ sarvatra| kaphavātayostvanyena cailena svedanaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atyuṣṇatīkṣṇaṃ rūgrāgadṛṅnāśāyākṣisecanam| atiśītaṃ tu kurute nistodastambhavedanāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kāṣāyavartmatāṃ gharṣaṃ kṛcchhrādunmeṣaṇaṃ bahu| vikāravṛddhimatyalpaṃ saṃrambhamaparisrutam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atyarthamuṣṇamatitīkṣṇaṃ vā''ścotanaṃ ruje-rogāya, rāgāya-lohitimre, dṛgvināśāya ca syāt| atiśītaṃ tvakṣisecanaṃ nistodādīn vidhatte| nistodaḥ-sūcyava vyadhaḥ| stambhaḥ akṣṇaḥ stambhanamiva| vedanā-śūlam| kaṣāyavartmatvaṃ kurute| gharṣo-vartmanoḥ parasparaṃ saṃśleṣaḥ| bahu-atimātraṃ, āścotanaṃ kṛcchhreṇonmeṣaṇaṃ vidhatte| atyalpamakṣisecanaṃ vikāravṛddhiṃ kurute| aparisrutamakṣisecanaṃ saṃrambhaṃ-vetrakṣobhaṃ, vidhatte|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atyuṣṇatīkṣṇasyāścotanasya doṣamāha-atyuṣṇatīkṣṇamiti| atiśītasya doṣamāha-atiśītaṃ tviti| atimātrasya doṣamāha-kaṣāyavartmatāmiti| kaṣāyavartmatāṃ rūkṣavartmatvam| atyalpasya doṣamāha-vikāravṛddhimiti| netrādaparisrutasya doṣamāha-saṃrambhamiti| saṃrambhaṃ-śophādiprādurbhāvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kayā yuktyā netre prayuktamauṣadhaṃ doṣānapayati ? ityāha ---- gatvā sandhiśitoghrāṇamukhasrotāṃsi bheṣajam| ūrdhvagānnayane nyastamapavartayate malān||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhyādīnāṃ dvandvaḥ| tataḥ srotaḥśabdena ṣaṣṭhīsamāsaḥ| sandhiśabdenehākṣikośasambandhinaḥ sandhayo gṛhyante| tena-akṣikośasandhisrotāṃsi śirāsrotāṃsi mukhasrotāṃsi gatvā nayane kṣiptabhauṣadhamūrdhvagān malānapavartayate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āścotanasya phalamāha-gatveti| netre nyastamauṣadhaṃ sandhyādīn gatvā jatrūrdhvagān rogān hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">athāñjanaṃ śuddhatanornetramātrāśraye male| pakvaliṅge'lpaśophātikaṇḍūpaicchhilyalakṣite||8||</seg> <seg type="unit" n="9">mandagharṣāśrurāge'kṣiṇa prayojyaṃ ghanadūṣike| ārti pittakaphāsṛgbhirmārutena viśeṣataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-āścotanādanantaraṃ, añjanaṃ prayoktavyam| kīdṛśasyāturasya? śuddhā tanuryasya saḥ, tasya| male netramātrāśraye-na tvadhikaśarīravyāpini| tathā, pakvaliṅge| pakvaliṅgatā kathaṃ vedyā? iti viśeṣaṇadvāreṇāha-alpaśophenātikaṇḍvā paicchhilyena ca lakṣite-avagate, 'pakvaliṅge sati| kīdṛśe'kṣiṇa? mandāḥ-alpāḥ, gharṣāśrurāgā yasya tasmin| tathā, ghanā dūṣikā-netramalo, yasminnayane tasmin| etadapi pakvaliṅgameva| pittena kaphena raktena cāture, mārutena cāture viśeṣeṇāñjanaṃ prayojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> añjanasya viṣayamāha-athāñjanamiti| śophālpatvādyupalakṣīte pakalakṣaṇe sati, tathā gharṣādyalpatve dūṣikāghanatve ca|</ab>
          <ab type="mula">lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭiprasādanamiti tridhā| añhjanam-------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> añjanaṃ ca lekhanādibhedena tridhā| likhyate-śastreṇeva, śukrārmādīnīti lekhanam| ropyate-saṃrohyate, abhiṣyandādīnīti ropaṇam| prasādyate-nirmalīkriyate, aneneti prasādanam| dṛṣṭeḥ prasādanaṃ dṛṣṭiprasādanam| saṅgrahe yat snehanamañjanaṃ kathitaṃ tadiha ropaṇadṛṣṭiprasādanayorevāntarbhūtatvāt pṛthaṅnoktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> añjanasya bhedānāha-lekhanamiti| saṅgrahe tu (sū.a.a 32)-"na doṣavegodaye, na cānirhṛtadoṣe| tatra hi doṣotkleśena rāgādivṛddhiḥ śukrapākatimirotpattiśca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------------| ----------------------lekhanaṃ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu triṣvañjaneṣu madhyāt, lekhanamañjanaṃ kaṣāyādibhirdravyaiḥ śukrārmādiṣu prayojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lekhanasya dravyāṇyāha-lekhanamiti|</ab>
          <ab type="mula">ropaṇaṃ tiktakairdravyaiḥ----------------------------| -----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ropaṇamañjanaṃ tiktakairdravyaiḥ syāt| tiktagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena-kaṣāyadravyaiḥ saṃsnehaiḥ ropaṇamañjanaṃ vedyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ropaṇasya dravyāṇyāha-ropaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">--------------------------svāduśītaiḥ prasādanam| tīkṣṇāñjanābhisantapte nayane tatprasādanam||11||</seg> prayujyamānaṃ labhate pratyañjanasamāhvayam| ----------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svāduśītairdravyaiḥ prasādanamañjanaṃ bhavati| prasādanameva svāduśītadravyaiśrūrṇaṃ tīkṣṇāñjanābhisantapte cakṣuṣi prayujyamānaṃ pratyañjanasaṃjñāṃ labhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dṛṣṭiprasādanasya dravyāṇyāha-svāduśītairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------------| daśāṅgulā tanurmadhye śalākā mukulānanā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">praśastā, lekhane tāmrī, ropaṇe kālalohajā| aṅgulī ca, suvarṇotthā rūpyajā ca prasādane||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśāṅgulā rājamāṣasthūlā śalākā praśastā| madhye tanuḥ| tathā, mukulākāre ānane-mukhe dve'pi, yasyāḥ sā mukulānanā| lekhanāñjane tāmrī śalākā praśastā| ropaṇe ca kālalohotthā(lohajā)-kṛṣṇaśastrodbhavā| aṅgulī ca-hastāvayavaviśeṣo, ropaṇa eva śastaḥ| evaṃ prasādane'ñjane suvarṇotthā kanakodbhavā, rajatodbhavā ca śalākā praśastā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śalākāmāha-daśāṅguleti| lekhane śalākāmāha-lekhane tāmrīti| ropaṇe śalākāmāha-ropaṇa iti| prasādane śalākāmāha-suvarṇottheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">añjanakalpanā triprakārā syāt| katham ? ityāha---- piṇḍo rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā| gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa prayojayet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṇḍādibhedena triprakārā'ñjanakalpanā syāt| piṇḍādayo bahudoṣādiṣu krameṇa prayojyāḥ| gurau doṣe piṇḍaḥ prayojyo, madhye doṣe rasakriyā, laghau doṣe cūrṇa ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> añjanakalpanābhedānāha-piṇḍaiti| piṇḍoguṭikā| rasakriyā-avalehaḥ| kalpanātrayasya viṣayatrayamāha-gurāviti|</ab>
          <ab type="mula">hareṇumātrā piṇḍasya vellamātrā rasakriyā| tīkṣṇasya, dviguṇaṃ tasya mṛdunaḥ-------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇadravyakṛtasya piṇḍasya hareṇumātraṃ pramāṇaṃ kathayanti| mṛdudravyakṛtasya piṇḍasya tat dviguṇaṃ pramāṇaṃ-dvihareṇumātraṃ, vadanti| rasakriyāyā viḍaṅgapramāṇamāhuḥ| [mṛdudravyakṛtāyā rasakriyāyā dvivellamātram|]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇayoḥ piṇḍarasakriyayormātrāmāha-hareṇumātreti| hareṇuḥ-reṇukā| vellaṃ-viḍaṅgam| mṛdyoḥ piṇḍarasakriyayormātrāmāha-dviguṇamiti| mṛdunaḥ-mṛdudravyakṛtasya| tasya-piṇḍarasakriyārūpasyāñjanasya| dviguṇaṃ pramāṇaṃ-piṇḍasya hareṇudvayaṃ, rasakriyāyā velladvayam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| ---------------------------------------cūrṇitasya ca||15||</seg> dve śalāke tu tīkṣṇsya, tisrastaditarasya ca| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cūrṇe tīkṣṇe dviguṇāṃ śalākaṃ, mṛdau triguṇāṃ śalākāmabhidadhuḥ| tantrāntare coktam-"lekhanamañjanaṃ tāmrarajatakāṃsyādyanyatameṣu dhāryam| ropaṇaṃ suvarṇavaṭaśaṅkhānyatameṣu| prasādanaṃ sphaṭikaplakṣacandanānyatameṣu dhāryam| evaṃ hyañjanamavyāpannaguṇaṃ bhavati| vartergharṣaṇārthaṃ śilā nimramadhyā'nudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistārā|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇasya cūrṇasya mātrāmāha-cūrṇitasyeti| mṛdoścūrṇasya mātrāmāha-timra iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇagabhastibhiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">akṣirogāya doṣāḥ syurvardhitotpīḍitadgutāḥ| prātaḥ sāyaṃ ca tacchhāntyai vyābhrerke'to'ñjayetsadā||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niśi-rātrau, añjanaṃ na prayojyam| tathā svapne-svapnakāle, añjanaṃ na prayojyam| tathā, madhyaṃdine'ñjanaṃ na prayojyam| na ca mlāne locane'ñjanaṃ prayojyam| kena (kābhiḥ) mlāne ? uṣṇābhirdīdhitibhiḥ| yasmādeṣu kāleṣvañjanena prayuktena doṣā vṛddhiṃ nītāḥ, tathā'nyasthānagattvādutpīḍitāḥ, tathā drutāḥ- kālasyoṣṇatvādvilayaṃ gatāḥ, akṣirogāya syuḥ| tasmādeṣu kāleṣvañjanaṃ na prayojyam| prātarityādi| yataḥ pūrvokteṣu kāleṣu pūrvoktā doṣāḥ| tasmāt pūrvāhṇe'parāhṇe ca tacchhāntyai-tasyākṣirogasyopaśamāya, vitagābhre ravau sadaiva netre'ñjayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> añjanasya kāladvayamāha-niśīti| rātrau nidrayā varddhitā doṣā akṣirogāya syuḥ, ataḥ prātarañjaeyt| amdhyāhne pānānnābhyāmutpīḍitāḥ sūryaśmibhirdravīkṛtā akṣirogāya syuḥ, ataḥ sāyamañjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vadantyanye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇamañjanam| virekadurbalaṃ cakṣurādityaṃ prāpya sīdati||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anye tvācāryā evaṃ vadanti| yat tīkṣṇamañjanaṃ divā na prayojyam| kutaḥ ? yasmāccakṣurādityaṃ prāpya sīdati| kimbhūtaṃ ? virekadurbalam, tīkṣṇāñjanena virecitatvāt| tasmāddivase tīkṣṇamañjanaṃ na prayojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇāñjanasya divā-niṣedhamāha-vadantīti| niṣedhe yuktimāha-virekadurbalamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ata evāha ---- svapnena ratrau kālasya sau myatvena ca tarpitā| śītasātmyā dṛgāgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmātsvapnena rātrau tarpitā, tathā kālasya-rātryākhyasya, sau myatvena tarpitā dṛṣṭiḥ punah sthairyaṃ prāpnoti, tīkṣṇāñjanakṣobhitā'pi| kīdṛgdṛṣṭiḥ ? āgneyī,- agnyutkaṭabhūtasambhavā, tathā śītasātmyā| tasmādrātrāvañjanaṃ prayojyam| āgneyīti "sarvatrāgnikalibhyāṃ ḍhagvaktavyaḥ" iti ḍhak| śītaṃ sātmyaṃ yasyāḥ, paittikajvarasyeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇasya rātriprayoge yuktimāha-svapneneti| dṛṣṭistāvadāgneyatvātsantāpapīḍitā| ata eva śītasātmyā| sā ca tīkṣṇāñjanenātisantaptā rātrau svapnena saumyena kālena ca gatasantāpā punaḥ sthiratāṃ labhate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tadetadanyamatamavyāpakamiti dūṣayannāha ---- atyudrikte balāse tu lekhanīye'thavā gade| kāmamahynapi nātyuṣṇe tīkṣṇamakṣṇi prayojayet||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atyutkṛṣṭe kaphe, athavā lekhanārhe-śukrārmādau, roge dine'pi nātyuṣṇe tīkṣṇamañjanaṃ prayojayet| kāmaṃ-anumatametat| kālasyātyauṣṇyādañjanasya taikṣṇyāccātiyogena dṛṣṭyupaghātaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphodrake lekhanasādhye ca roge divā'pi tīkṣṇaṃ yojyamityāha-atyudrikta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ata evāha ---- aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇatā| upaghāto'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmanaḥ-pāṣāṇāt, śastrasyotpattiḥ| tasmādeva cāśmanaḥ ślakṣṇatādiyogāttīkṣṇatā| upaghāto'pi-kuṇṭhatvādikaḥ, tenaiva-pāṣāṇena, na kevalaṃ taikṣṇyam| tathā-tenaivāśmaśastranyāyena, netrasya tejasaḥ-agneraśmasthānīyājjanma| ravisaṃjñāttejasaḥ sakāśāttīkṣṇatā-darśanapaṭutvam| atyuṣṇena tu tena tasyopaghātaḥ| tasmāt yadanye vadanti sāmānyenaiva divā'ñjanaṃ na prayojyamiti, tadasadeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> taijasasya tejaḥsahakṛtasya ca netrasya kathaṃ tejasopaghātaḥ ? ityata āha-aśmana iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">api ca ---- na rātrāvapi śīte'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam| doṣamasrāvayetstabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikāri tat||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rātrāvapi netre kaphādhikyenātiśīte-kaṇḍūpaicchhityādyanumite, tīkṣṇamañjanaṃ na prayojyam| yato niśi tīkṣṇamañjanamupayuktaṃ kālasya sau myatvāt doṣaṃ-srāvaṇyogyaṃ, asrāvayet| añjanaṃ stabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikṛt syāt, na tu śamakāri| tasmāt "śītasātmyā dṛgāgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ|" ityetadapyasat| tasmāt pūrvoktamevānavadyamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rātrāvapyatiśīte tīkṣṇāñjanaṃ niṣedhati-na rātrāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nāñjayedbhītavamitaviriktāśitavegite| kruddhajvatitatāntākṣiśirorukśokajāgare||23||</seg> <seg type="unit" n="24">adṛṣṭe'rke śiraḥsnāte pītayordhūmamadyayoḥ| ajīrṇe'gnyarkasantapte divāsupte pipāsite||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhītādīnāmakṣiṇī vaidyo nāñjayet| aśito'tra sadyobhukto vedyaḥ| sadyobhuktasya narasya nayane nāñjayedityarthaḥ| tānte-sūkṣmabhāsurādidarśanādabhighātādvā glāne, akṣiṇī yasya saḥ, tasmin| adṛṣṭe'rke, jaladacchhannatvāt| tathā, śiraḥsnātādiṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhītādīnāmañjanaṃ niṣedhati-nāñjayediti| saṅgrahe tu (sū. a. 32)-"eṣvañjanādūṣmordhvagaḥ saṃrambhāśruvedanāvilatvoṣārāgadūṣikānistodakṛcchronmīlanaśvayathuśukratimirādīn janayet|" iti| tāntaṃ-uṣṇādinā glānamakṣi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sāmprataṃ yādṛśamañjanaṃ na prayojyaṃ tādṛśaṃ darśayati ---- atitīkṣṇamṛdustokabahnacchhaghanakarkaśam| atyarthaśītalaṃ taptamañjanaṃ nāvacārayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiśabdasya tīkṣṇādibhirghanāntaiḥ sambandhaḥ| atyarthaśītalamityetasmādatyarthaśabdastaptamityatrānuvṛttikṛtena sambandhena yojyaḥ| atitīkṣṇādiguṇamañjanaṃ na prayojayet| tantrāntate cāñjanavidhiruktaḥ-"sukhopaviṣṭasyāturasya sukhopaviṣṭo vaidyo vāmāṅguṣṭhenottaraṃ vartmotkṣipya kṛṣṇabhāgasyādhaḥ kanīnikādapāṅgaṃ yāvadañjanaṃ nayet|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atitīkṣṇādi navavidhamañjanaṃ niṣedhati-atitīkṣṇeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">athānunmīlayan dṛṣṭimantaḥ sañcārayecchhanaiḥ| añjite vartmanī kiñciccālayeccaivamañjanam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tīkṣṇaṃ vyāpnoti sahasā, na conmeṣanimeṣaṇam| niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā samācaret||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-evamañjanasvarūpamavetya, netre'ñjite sati dṛṣṭigolakamanunmīlayan madhye śanaiḥ śanaiḥ sañcārayet| kiñcit vartmanī cālayet| evaṃ tīkṣṇāñjanaṃ netraṃ vyāpnoti-anupraviśati| na ca sahasā-vidhyatikrameṇa, unmeṣanimeṣaṇaṃ kuryāt| caśabdo'vadhāraṇe, naiva samācaredityarthaḥ| vartmabhyāṃ ca niṣpīḍanaṃ na samācaret| vāśabdo'vadhāraṇe, kṣālanaṃ ca naiva kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āñjanānantaraṃ kṛtyamāha-atheti| añjite netre dṛṣṭimanunmīlayan antareva samantataḥ sañcārayet| vartmanī ca kiñciccālayet| uktakṛtyasya phalamāha-evamañjanamiti| mṛdu śanirvyāpnotītyarthalabhyam| añjitanetrasyonmeṣādi niṣedhati-na ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā| vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ prakṣālayettadā||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apetaḥ-apagataḥ auṣadhasaṃrambho-bheṣajakṣobho, yasmānnetrāttadevam| yato'petauṣadhasaṃrambhamata eva nirvṛtaṃ-apetaduḥkhānubandhi, yadā locanaṃ syāt, tadā vyādhyādiyogyairjalaiḥ prakṣālayet| tatra vyādhiḥ-abhiṣyandādiḥ, doṣo-vātādiḥ, ṛtuḥ-vasantādiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣālanakālamāha-apetauṣadhasaṃrambhamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ savāsasā| ūrdhvavartmani saṅgṛhya śodhyaṃ vāmena cetarat||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-nayanaprakṣālanādanantaraṃ, dakṣiṇāṅguṣṭhena savasreṇa vāmaṃ nayanamūrdhvavartmani samyagādāya śodhanīyam| vāmenāṅguṣṭhena savāsasā, itarat-dakṣiṇaṃ, ūrdhvavartmani saṅgṛhya śodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣālanānantaraṃ śodhanamāha-dakṣiṇāṅguṣṭhakeneti| savastreṇa dakṣiṇāṅguṣṭhena vāmaṃ saṃśodhyam, vāmena dakṣiṇam|</ab>
          <ab type="mula">kimiti śodhyam ? ityāha ---- vartmaprāpto'ñjāddoṣo rogān kuryādato'nyathā| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ato'nyathā-aśodhyamāne, vartmani prāptaṃ ca tadañjanaṃ ca vartmaprāptāñjanaṃ, tasmāt doṣo rogān kuryāt| tasmāttacchhodhyaṃ nayanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣālanaśodhanākaraṇe doṣamāha-vartmaprāpta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| kaṇḍujāḍye'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayet punaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇḍūśca jāḍyaṃ ceti samāhāradvandvaḥ| tasmin sati tīkṣṇāñjanaṃ yojayet| athavā tīkṣṇaṃ dhūmaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> añjanāsamyagyogajayoḥ kaṇḍūjāḍyayoḥ pratīkāramāha-kaṇḍūjāḍya iti|</ab>
          <ab type="mula">tīkṣṇāñjanābhitapte tu cūrṇaṃ pratyañjanaṃ himam|30.5| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāna āścotanā ñjanavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punastīkṣṇenāñjanenābhitapte locane cūrṇaṃ pratyañjanaṃ pūrvoktaṃ, hitamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne āścotanāñjanavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|| 23||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇāñjanātiyoge pratīkāramāha-tīkṣṇāñjanābhitapte tviti| pratyañjanamityasyāñjanasya saṃjñā| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| sekāñjanaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 23||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ah.1.24">
          <head>tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ caturviṃśādhyāyārambhaḥ| āścotanāñjanābhyāṃ hi prāyo nayanasya daurbalyam| atastarpaṇāderupayogo yukta ityāha ----</ab>
          <ab type="mula">athātastarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasutre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tarpaṇaṃ ca puṭapākaśca tarpaṇapuṭapākau, tayorvidhiḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">nayane tāmyati stabdhe śuṣke rūkṣe'bhighātite| vātapittāture jihme śīrṇapakṣmāvilekṣaṇe||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kṛcchronmīlaśirāharṣaśirotpātatamorjunaiḥ| syandamanthānyatovātavātaparyāyaśukrakaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">āture śāntarāgāśruśūlasaṃrambhadūṣike| nivāte tarpaṇaṃ yojyaṃ śuddhayormūrddhakāyayoḥ||3||</seg> kāle sādhāraṇe prātaḥ sāyaṃ vottānaśāyinaḥ| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cakṣuṣi mlāyati sati, tathā stabdhādiguṇe tarpaṇaṃ kāryam| tathā, śīrṇe pakṣmaṇī yasya tadevam| āvilaṃ-aspaṣṭaṃ, īkṣaṇaṃ-darśanaṃ, yasya tadevam| śīrṇapakṣma ca tadāvilekṣaṇaṃ ca, tattasmin| tathā kṛcchronmīlādayaḥ-akṣirogeṣu vakṣyante| kṛcchronmīlaśca śirāharṣaśca śirotpātaśca tamaścārjunaśca, tairāture| tathā syandaśca manthaścānyatovātaśca vātaparyāyaśca śukrakaṃ ca, tairāture| { tathā, nasyānarhe| yato vakṣyati (ślo-21)-"tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyānarhe na yojayet|" iti| tathā, śāntāḥ śamaṃ gatāḥ, rāgāśruśūlasaṃrambhadūṣikā yasminnayane tasmin| kīdṛśi sthāne ? nivāte,-vigatānile| upalakṣaṇaṃ cedam| vigatātaparajodhūmādika ityapi draṣṭavyam| kīdṛśayormastakadehayoḥ ? śuddhayoḥ,-yathāyogaṃ vamanavirecananasyaiḥ kṛtaśuddhyorityarthaḥ| kīdṛśi kāle ? sādhāraṇe,-vasantādike| kadā ? sāyaṃ prātarvā, doṣadūśyādyapekṣayā| kīdṛśasyāturasya ? uttānaśāyina iti śayanasthasyottānasyetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tarpaṇasya viṣayaṃ deśaṃ kālaṃ cāha-nayana iti| tāmyati-avalokanāsamarthe| jihye-vakre| āvilekṣaṇe-aspṛṣṭadarśane| kṛcchronmīlādibhirdaśabhirvyādhibhirāture nivṛttarāgādipañcake netre tarpaṇaṃ yojyam| tacca nivāte deśe nasyādau kṛte prātaḥ sāyaṃ vā yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| yavamāṣamayīṃ pālīṃ netrakośādbahiḥ samām||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dvyaṅguloccāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā yathāsvaṃ siddhamāvapet| sarpirnimīlite netre taptāmbupravilāyitam||5||</seg> naktāndhyavātatimirakṛcchhrabodhādike vasām| āpakṣmāgrāt---------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavairmiśrā māṣā yavamāṣāḥ, taiḥ kṛtā yā sā yavamāṣamayī, tām| tādṛśīṃ pālīṃ netrakośādbāhyata ubhayapārśvayoḥ samāṃ-animnonnatāṃ kṛtvā, yathāyogaṃ doṣadūṣyādyanurodhāt pakvaṃ ghṛtaṃ nimīlite-anunmiṣite locane kṣipet| atha pālyā ucchhrāyamāha-dvyaṅguloccāṃ,-dvyaṅgulocchhrāyavatīm| tathā dṛḍhāṃ nibiḍhāṃ, yathā sneho na sravet| kīdṛśaṃ sarpiḥ ? taptena jalena prakarṣeṇa vilāyitaṃ-dravīkṛtam| naktāndhyetyādi| rātryandhyādiṣu vasāṃ yathāsvauṣadhasiddhāṃ tathaiva vilāyitāmāvapet| katham ? āpakṣmāgrāt,-pakṣmāgrāṇi yāvannimagnāni tāvatsarṣirādimāvapediti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tapraṇavidhimāha-uttānaśāyina iti| taptāmbupravilāyitaṃ-uṣṇāmbukumbhīvāṣpeṇa dravīkṛtam| naktāndhyādiṣu tu sarpiḥsthāne vasāmāvapet| āpakṣmāgrāt-pakṣmāgramajjanaṃ yāvat| saṅgrahe tu (sū.a. 33)-"atha divasasyāṣṭame bhāge gate śeṣe vā nirvātātaparajodhūme kṛtanīlapītānyatarajavanikek veśmani jīrṇabhuktasya sukhaśayanagatasyottānasya sumṛditamāśapiṣṭakalkena netrakośādbahirvdyaṅgulocchrāyāvādhārau parimaṇḍalāvasambādhau samāvaparisrāviṇau kṛtvā, tatroṣṇodakapravilīnaṃ nimīlite netre yathārhauṣadhavipakvaṃ kṣīraṃ sarpirmaṇḍaṃ vā secayet| yāvannimagnānyakṣipakṣmāṇi bhrūromāṇi ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| -----------------athonmeṣaṃ śanakaistasya kurvataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">mātrā vigaṇayettatra vartmasandhisitāsate| dṛṣṭau ca kramaśo vyādhau śataṃ trīṇi ca pañca ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śatāni sapta cāṣṭau ca, daśa manthe, daśānile| pitte ṣaṭ, svasthavṛtte ca balāse pañca dhārayet||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-ghṛtādyāvapanādanantaraṃ, śanaiḥśanairunmīlanaṃ vidadhatastasya-āturasya, mātrāḥ-pūrvoktāḥ, vigaṇayet| tatra-tasmin vartmādike vyādhau sarpiṣi kṣipte, śatasaṅkhyādīrmātrā vigaṇayet krameṇa| tatra vartmaroge mātrāśatam, sandhiroge trīṇi śatani, sitaroge pañca śatāni, asitaroge sapta śatāni, dṛṣṭiroge'ṣṭau śatāni, dhārayediti kramārthaḥ| yathāsaṅkhyena manthākhye roge daśa śatāni, vātaroge daśaiva śatāni, pittaroge ṣaṭ śatāni, svasthavṛtte ca ṣaṭ śatāni, kaphe pañca śatāni,dhārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tarpaṇadhāraṇāvadhimāha-atheti| vartmaroge ekaśatam, sandhiroge trīṇi śatāni, sitaroge pañca, astiroge sapta, dṛṣṭiroge'ṣṭau, tathā manthe daśa, vāte daśa, pitte svasthavṛtte ca ṣaṭ, balāse pañca, dhārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kṛtvā'pāṅge tato dvāraṃ snehaṃ pātre nigālayet| pibecca dhūmaṃ, nekṣeta vyoma rūpaṃ ca bhāsvaram||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> { tataḥ-} yathoktamātrādhāraṇādanantaraṃ, apāṅgadeśe pālyā dvāraṃ kṛtvā snehaṃ bhājane nikṣipet| tataḥ saktupiṇḍyā'kṣikośaṃ pramṛjya sneheritakaphopaśāntaye dhūmaṃ ca pibet, na kevalaṃ tarpaṇaṃ kuryāt| prakṣālitanetraṃ cainaṃ mātrayā''mayādivaśena bhojayet| tathā, nabho na paśyedbhāsvaraṃ rūpaṃ ca| upalakṣaṇaṃ cedam| ātapādyapi bhāsvaraṃ na paśyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tarpaṇānantaraṃ kṛtyamāha-kṛtvā'pāṅga iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">itthaṃ pratidinaṃ vāyau, pitte tvekāntaraṃ, kaphe| svasthe ca hyantaraṃ dadyādātṛpteriti yojayet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> itthaṃ-anena krameṇa, pavane pratyahaṃ tarpaṇaṃ dadyāt| pitte punarekāntaraṃ tarpaṇaṃ dadyāt| kaphe svasthe ca dvidināntaraṃ yojayet| iti-evaṃ, yāvannayanasya tṛptiḥ syāttāvattarpaṇaṃ yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātādibhedena tarpaṇāvṛttimāha-itthamiti| āvṛttyavadhimāha-ātṛpteriti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tṛptasya kiṃ lakṣaṇaṃ ? ityāha ---- prakāśakṣamatā svāsthyaṃ viśadaṃ laghu locanam| tṛpte, viparyayo'tṛpte'titṛpte śleṣmajā rūjaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prakāśakṣamatvādikaṃ samyaktṛptasya lakṣaṇam| prakāśakṣamatā-prabhābhāsvarādirūpasahatvam| atṛpte-ajātāyāṃ tṛptau, piparyayaḥ-prakāśākṣamatādikaḥ| atitṛpte sati kaphodbhavāḥ kaṇḍūpaicchhilyādikā rujaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛptalakṣaṇamāha-prakāśakṣamateti| atṛptalakṣaṇamāha-viparyaya iti| atitṛpalakṣaṇamāha-tṛpte'tīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">snehapītā tanuriva klāntā dṛṣṭirhi sīdati| tarpaṇānantaraṃ tasmādṛgbalādhānakāriṇam||12||</seg> puṭapākaṃ prayuñjīta pūrvokteṣveva yakṣmasu| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehapītā dṛṣṭiḥ klāntā tanuriva yato'vasīdati, tasmātkāraṇāt tarpaṇādanantaraṃ puṭapākaṃ prayuñjīta| kīdṛśam ? dṛśorbalaṃ dṛgbalaṃ, tasyādhānaṃ-prabandhena vṛttiḥ, tatkarotīti dṛgbalādhānakāriṇam| hetau dvitīyā, dṛgbalādhānakāritvāt prayuñjītetyarthaḥ| pūrvokteṣveva-tarpaṇokteṣvāmayeṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> puṭapākasya viṣayamāha-snehapīteti| snehapītā-pītasnehā| pūrvokteṣu yakṣamasu-rogeṣu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------------| sa vāte snehanaḥ śleṣmasahite lekhano hitaḥ||13||</seg> dṛgdaurbalye'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ| ----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca-puṭapāko, vāte snehano hitaḥ| kaphasahite mārute lekhano hitaḥ| dṛṣṭidaurbalyādiṣu prasādano hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> puṭapākasya traividhyaṃ saviṣayamāha-sa vāta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">idānīmeṣāṃ puṭapākānāṃ kalpanāmāha ---- ----------------------------------------------------| bhūśayaprasahānūpamedomajjavasāmiṣaiḥ||14||</seg> snehanaṃ payasā piṣṭairjīvanīyaiśca kalpayet| ----------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūśayāḥ- bileśayā bhekagodhādyāḥ, prasahāḥ-gokharādayaḥ, ānūpāḥ-mahāmṛgavāricaravāriśayāḥ, teṣāṃ medomajjavasāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, jīvanīyaiḥ-jīvantīkākolyādibhiśca, kṣīrapiṣṭaiḥ snehanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehanasya dravyāṇyāha-bhūśayeti| bhūśayāḥ bileśayāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| mṛgapakṣiyakṛnmāṃsamuktāyastāmrasaindhavaiḥ||15||</seg> srotojaśaṅkhaphenālairlekhanaṃ mastukalkitaiḥ| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛgāḥ-hariṇādyāḥ, pakṣiṇo-lāvādyāḥ, teṣāṃ yakṛnmāṃsāni, taiḥ| tathā, muktādibhirmastukalkitairlekhanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ| prasahānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ snehane puṭapāka upayuktatvāt jāṅgalā eva mṛgapakṣiṇo'tra grāhyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lekhanasya dravyāṇyāha-mṛgapakṣīti| pakṣiṇoviṣkirapratudāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| mṛgapakṣiyakṛnmajjavasāntrahṛdayāmiṣaiḥ||16||</seg> madhuraiḥ saghṛtaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛgapakṣyādīnāṃ yakṛnmajjavasāhṛdayāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, madhuraiḥ-madhuravargoktaiḥ, ghṛtānvitaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ| atra stanyaṃ striyā eva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prasādanasya dravyāṇyāha-mṛgapakṣiyakṛditi| madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">adhunā puṭapākasya kalpanāmāha ---- bilvamātraṃ pṛthak piṇḍaṃ māṃsabheṣajakalkayoḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">urubūkavaṭāmbhojapatraiḥ snehādiṣu kramāt| veṣṭayitvā mṛdā liptaṃ dhavadhanvanagomayaiḥ||18||</seg> pacetpradīptairagnyābhaṃ pakvaṃ niṣpīḍya tadrasam| netre tarpaṇavadyuñjyāt-----------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsaṃ ca bheṣajakalkaśca tayoḥ pṛthak palamātraṃ piṇḍameraṇḍādipatrairveṣṭayitvā kṛṣṇamṛttikayā liptaṃ vṛddhavaidyavyavahārāt dvyaṅhgulotsedhaṃ mṛttikālepaṃ kṛtvā krameṇa dhavādīndhanaiḥ pradīptaiḥ pacet| tatra snehane puṭapāka eraṇḍapatrairveṣṭanaṃ dhavakāṣṭhaiḥ pradīpanam, lekhane vaṭapatrairveṣṭanaṃ dhanvanendhanena pradīpanam, prasādane jalajapatrairveṣṭanaṃ gomayendhanena pradīpanam, iti kramārthaḥ| agnyābhaṃ-agnivarṇaṃ sat, pakvaṃ jñātvā, apanītapatraṃ vidhāya, vāsasā niṣpīḍya, tadrasaṃ nayane tarpaṇamiva yuñjyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> puṭapākasya sādhanamāha-bilvamātramiti| māṃsapīṇḍamauṣadhapiṇḍaṃ ca pṛthak bilvamātramekīkṛtaṃ snehanādiṣveraṇḍādipatraiḥ kramādveṣṭitaṃ kuśamuñjasūtrānyatamena baddhaṃ tato vdyaṅgulotsedhena mṛlliptaṃ dhavādīndhanaiḥ pacet| saṅgrahe tu (sū.a.33)-"dhavadhanvanamadhūkanyagrodhakāśmaryarājādanārjunanaktamālapāṭalīnāmanyatamaiḥ kāṣṭhaiḥ śakṛtā vā gomahiṣayoḥ pacet|" iti| puṭapākavidhimāha-agnyābhamiti| taṃ piṇḍamagnivarṇatvena pakvaṃ jñātvā niṣpīḍya rasaṃ tarpaṇavadyuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------------| --------------------------śataṃ dve trīṇi dhārayet||19||</seg> lekhanasnehanāntyeṣu---------------------------------| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lekhanādiṣu śatādīni dhārayet| tatra lekhane śataṃ mātrāṇāṃ dhārayet| snehane dve śate| antye-prasādane, trīṇi śatāni dhārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> puṭapākadhāraṇāvadhimāha-śatamiti| antyaḥ-prasādanaḥ|</ab>
          <ab type="mula">------------------------koṣṇau pūrvau, himo'paraḥ| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvo-snehanalekhanau, koṣṇau yojyau| himo'paraḥ-prasādanākhyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> puṭapākānāmuṣṇaśītabhedamāha-koṣṇāviti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| dhūmapo'nte tayoreva-------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tayoḥ-ādyayoḥ puṭapākayoḥ, ante dhūmapaḥ syāt| sneheritakaphopaśāntyai, na tu prasādanānte, ityevaśabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lekhanasnehanayoranantarakṛtyamāha-dhūmapa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| -----------------------------yogāstatra ca tṛptivat||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra ca-teṣu puṭapākeṣu, yogāstarpaṇa iva syuḥ| tṛptivaditi saptamyantādvatiḥ| yogā iti bahuvacananirdeśāt samyagyogāyogātiyogā gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> puṭapākasya samyagyogādilakṣaṇamāha-yogā iti|</ab>
          <ab type="mula">tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyānarhe na yojayet| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tarpaṇapuṭapākau nasyāyogye na yojayet| nasyānarhāḥ-"yojyenna tu nāvanam|" ityādyuktāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣiddhanasyānāṃ tarpaṇapuṭapākau niṣedhatitarpaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāgbhavet||21||</seg> mālatīmallikāpuṣpairbaddhākṣo nivasenniśām||21.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāvantyahāni-yāvanmātrāṇi dināni, tarpaṇapuṭapākau kurvīta tato dviguṇāni dināni hitasevī syāt| kṛtatarpaṇa puṭapāko mālatyādipuṣpairbaddhākṣaḥ san vibhāvarīṃ vaset| mālatī-sumanāḥ| mallikā-gandhavārṣikā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tarpaṇapuṭapākayorācāramāha-yāvantīti| saṅgrahe tu (sū.a. 33)-"tathā pakvātisāre'pi puṭapākasyāyameva vidhiriti| bhavati cātra| seke'ñjane tarpaṇe ca puṭapāke ca ye gadāḥ| jāyante vidhividbhraṃśādyathāsvaṃ tān prasādhayet||" iti|</ab>
          <ab type="mula">sarvātmanā netrabalāya yatnaṃ kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ| dṛṣṭiśca naṣṭā vividhaṃ jagacca tamomayaṃ jāyata ekarūpam|22.5| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṇa prakāreṇa netrabalāya-cakṣuḥsāmarthyāya, nasyādibhiryatnaṃ kuryāt| dṛṣṭiśceti ca hetau| yato dṛṣṭiryadi na syāttato jagadvividhamapi tamomayaṃ-andhakārarūpaṃ, ekarūpaṃ-ekalakṣaṇaṃ, sampadyata iti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> netrarakṣaṇe yatnaḥ kārya ityāha-sarvātmaneti| dṛṣṭiśceti caśabdaścedarthe| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dṛktarpaṇaprakaraṇam sāmastyena nirūpitam|| 24||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ah.1.25">
          <head>yantravidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athedānīṃ pañcaviṃśādhyāyārambho yantravidhānapradarśanārthaḥ| yato bastinasyāñhjanakṣārādīni yantrāśrayaṇyevetyāha-</ab>
          <ab type="mula">athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti sa smādurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yantrasya vidhiryantravidhiḥ śeṣaṃ pūrvavat| arśobhagandarādiṣu niruje'ṅhge yamyate-niyamyate śastrakṣārāgnikarmeti yantram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">etadeva spaṣṭayannāha ---- nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaprabādhinām| āhartumabhyupāyo yastadyantraṃ yacca darśane||1||</seg> <seg type="unit" n="2">arśobhagandarādīnāṃ śastrakṣārāgniyojane| śeṣāṅgaparirakṣāyāṃ tathā bastyādikarmaṇi||2||</seg> ghaṭikālābuśṛṅgaṃ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca| ----------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anekaprakārāṇi yāni śalyāni-śastraveṇupāṣāṇādirūpāṇi, vividheṣu śarīrapradeśeṣu niviśante, teṣāmāharaṇe ākṛṣṭuṃ, yo'bhyupāyastadyantram| 'ucyate' iti śeṣaḥ| tathā, arśobhagandaranāḍīvraṇādīnāṃ śastrādiyojane sati śeṣasya-nirujasyāṅgasya, parirakṣāyāṃ-rakṣānimittam, svasthasyāṅgasya śastrādyābādhānivṛttyarthamityarthaḥ| tathā, bastinasyādikarmaṇi ya upāyastacca yantram| tathā ghaṭikādi ca yantraṃ pavanākarṣaṇāya raktādyākarṣaṇāya ca| jāmbavauṣṭhasandaṃśādīni ca yantrāṇi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantralakṣaṇamāha-nānāvidhānāmiti| śalyāharaṇe ya upāyaḥ, yaścārśaḥprabhṛtidarśane, yaśca śāstrādicchedyasamīpāṅgarakṣaṇe, yaśca bastyādipraṇayane, yaśca ghāṭikādirācūṣaṇādau, tadyantram| evaṃvidha upāyaviśeśo yantramityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yantrāṇāṃ kiṃ rūpaṃ kiṃ |ca] kāryaṃ syāt? ityāha- ----------------------------------------------------| anekarūpakāryāṇi yantrāṇi vividhānyataḥ||3||</seg> vikalpya kalpayedbuddhyā yathāsthūlaṃ tu vakṣyate| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūpāṇi ca kāryāṇi ca rūpakāryāṇi| anekāni vicitrāṇi, rūpakāryāṇi teṣāṃ tāni yantrāṇi nānāprakārāṇi| tatra rūpaṃ-kaṅkamukhasvastikādyākāratvam| kāryaṃ-asthyādilagnaśalyaharaṇādikam| yataścaivaṃ yantrāṇāṃ nānāvidhatvam, atastāni buddhyā vikalpya kāryānurodhāt kalpayet| nanu, yantrāṇāṃ diṅmātre'pyanabhijñaḥ kathamiva kalpanāṃ kartuṃ pārayet ? ityāha- saṃ-yāni yāni sthūlāni yathāsthūlam| "yathā sādṛśye" ityavyayībhāvaḥ| yathāsthūlayantrakaraṇena vyutpannamatiḥ śeṣāṇāmapi yantrāṇāmutpādane vikalpaṃ kartuṃ samartho bhavediti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantraviśeṣāṇāmanantatvāt buddhyā kalpyatvamāha-anekarūpakāryāṇīti| ā raṃ-nidarśanārthaṃ kāṃścidyantraviśeṣān vaktumāha-yathāsthūlamiti| svastikasandaṃśatālanāḍīśalākānuyantrabhedāt ṣoḍhā yantrāṇi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha yantrāṇyāha ---- ----------------------------------------------------| tulyāni kaṅkasiṃharkṣakākādimṛgapakṣiṇām||4||</seg> <seg type="unit" n="5">mukhairmukhāni yantrāṇāṃ kuryāttatsaṃjñakāni ca| aṣṭādaśāṅgulāyāmānyāyasāni ca bhūriśaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ| vidyātsvastikayantrāṇi mūle'ṅkuśanatāni ca||6||</seg> tairdṛḍhairasthisaṃlagnaśalyāharaṇamiṣyate| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yena pārśvena śalyamuddhriyate tadyantrāṇāṃ mukhaṃ vedyam| kaṅkādīnāṃ pakṣimṛgāṇāṃ mukhaistulyāni yantrāṇāṃ mukhāni kuryāt| ādiśabdena gṛdhrahaṃsahariṇādiparigrahaḥ| tāni tatsaṃjñakāni| ca evārthe, tāni yantrāṇi tannāmānyeva| yathā,-kaṅkumukhaṃ siṃhamukhamityādi| aṣṭādaśāṅguletyādi, svastikākhyāni yantrāṇi vidyāt| kīdṛśāni ? aṣṭādaśāṅguladairghyāṇi, bhūriśo-bāhulyena, āyasāni-śastramayāni| dantādimayānāmapi kvaciddarśanāt bhūriśa ityuktam| tathā, kaṇṭhapradeśe kīlakairbaddhāni| kīdṛśaiḥ kīlakaiḥ ? masūrākārāḥ paryantā yeṣāṃ taiḥ| yatra pradeśe yantrāṇāṃ hastagrahastatra tanmūlam| tatrāṅkuśavannatāni-pariṇatāni| taiḥ-kaṅkamukhādibhiḥ, asthisaṃlagnaśalyasya-kāṇḍaphalādeḥ, āharaṇaṃ-ākarṣaṇamiṣyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra svastikānyāha-tulyānīti| tatsaṃjñakāni-kaṅkamukhasiṃhamukhādināmāni| āyāmo-dairghyam| bhūriśa iti vacanāt dārvādikṛtānyapi| kaṇṭhe-mukhākārasampādakaśakaladvayasandhānasthāne| mūle-dhāraṇasthāne| svastikānāṃ kāryamāha-tairddaḍhairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------------| kīlabaddhavimuktāgrau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau||7||</seg> tvakśirāsnāyupiśitalagnaśalyāpakarṣaṇau| ----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kīlena-masūrākāraparyantena, baddhaṃ tathā vimuktamagraṃ- mukhaṃ, yayostau kīlabaddhavimuktāgrau sandaṃśau bhavataḥ| kīdṛśau ? ṣoḍaśāṅgulapramāṇau| kvopayoga etayoḥ syāt ? ityāha-tvagityādi| tvagādīnāṃ dvandvaḥ| tvakśirāstrāyupiśitalagnaṃ ca tacchhalyaṃ ca, tasyāpakarṣṇe-āharaṇe, tāvupayujyete|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sandaṃśāścatvāraḥ| tatra krīlabaddhāgrakīlamuktāgrau sandaṃśāvāha-kīlabaddhavimuktāgrāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------------| ṣaḍaṅgulo'nyo haraṇe sūkṣmaśalyopapakṣmaṇām||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣoḍaśāṅgulasandaṃśadvayādanyaḥ sandaṃśaḥ (ṣaḍaṅgulapramāṇaḥ) sūkṣmaśalyānāṃ-nāsāromādīnāṃ, haraṇe-ākarṣaṇe, tathā, upapakṣmaṇāṃ vartmādibhavānāṃ haraṇe yujyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṣaḍaṅgulaṃ sandaṃśamāha-ṣaḍaṅgula iti| upapakṣmaṇāṃ-netreṣvavāntarapakṣmaṇām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūle rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṃsānāmarmaṇaḥ śeṣitasya ca||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sā ca mucuṇḍīsaṃjñā| kimbhūtā mucuṇḍī? sūkṣmā dantā yasyāḥ sā sūkṣmadantā, tathā, ṛjuḥ-avakrā, na ca sandaṃśavadvakrā dvibāhurityārthaḥ| tathā, mūle-hastagrahaṇasthāne, rucakaṃ-aṅgulīyakarūpaṃ, bhūṣaṇaṃ yasyāḥ sā rucakabhūṣaṇā| rucakapīḍanena sā karma karotītyarthaḥ| gambhīraścāsau vraṇaśca gambhīravraṇastasmin māṃsāni-tasyādhimāṃsaṃ, etadviṣaya āharaṇe| armaṇaśca śeṣitasya cchhinnaśeṣasyāharaṇe mucuṇḍī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mucuṇḍyākhyaṃ sandaṃśamāha-mucuṇḍīti| sūkṣmadantā-sūkṣmāgrā| ṛjuḥ-avakrā| rucakabhūṣaṇā-mūle mudrikābaddhā| gambhīreṣu vraṇeṣu yāni māṃsāni, yāni ca netreṣu chinnaśeṣāṇyarmāṇi, teṣāṃ haraṇe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">dve dvādaśāṅgule matsyatālavat dvyekalālake| tālayantre smṛte karṇanāḍīśalyāpahāriṇī||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dve tālayantre bhavataḥ| kiṃpramāṇe ? dvādaśāṅgule| saṃsthānamāha-matsyatālavat mīnagalatālavat, dvitālakaṃ-ekaṃ dvayoḥ pārśvayormatsyamukhasadṛśam, aparamekatālakaṃ-ekapārśve matsyamukhākārameva| te dve tālayantre bhavataḥ| karṇetyādi| karṇanāḍī śalyamapaharataḥ-karṇanāḍīśalyāpahāriṇī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tālayantradvayamāha-dve dvādaśāṅgula iti| matsyatālo-matsyagalatālaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyekānekamukhāni ca| srotogatānāṃ śalyānāmāmayānāṃ ca darśane||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kriyāṇāṃ sukaratvāya kuryādācūṣaṇāya ca| tadvistāraparīṇāhadairghyaṃ srotonurodhataḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāḍīyantrāṇi bastinetrādivat suṣirāṇi syuḥ| ekaṃ cānekaṃ caikānekaṃ mukhaṃ yeṣām| tani ca kānicidekamukhāni ekadvārāṇi, kānicidanekamukhāni-anekadvārāṇi| etatkarmācaṣṭe-srota ityādi| tāni ca karṇādisrotogatānāṃ śalyānāṃ darśananimittaṃ vidadhīta| tathā, kaṇṭhādisrotogatānāṃ rogāṇāṃ darśane-darśananimittaṃ, vidadhīta| tathā, kriyāṇāṃ-śastrakṣārāgniprakṣālanauṣadhapraṇidhānādīnāṃ, sukaratvārtham| tathā, viṣidigdhāṅgādīnāmācūṣaṇāya vidadhīta| tadvistāretyādi| teṣāṃ-nāḍīyantrāṇāṃ, vistāraśca parīṇāhaśca dairghyaṃ ca, tāni srotovaśāt bhavanti| yathā,-anuvāsanottarabastinasyanāḍikādiṣu nirdiṣṭam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāḍīyantrāṇyāha-nāḍīyantrāṇīti| vistāro-vivarasya| parīṇāhaḥ-sthaulyaṃ yantrasya|</ab>
          <ab type="mula">daśāṅgulā'rdhanāhā'ntaḥkaṇṭhaśalyāvalokinī| nāḍī----------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭhe śalyaṃ kaṇṭhaśalyam| kaṇṭhābhyantaraśalyāvalokanārthaṃ daśāṅgulā nāḍī| ardhanāhā-pañcāṅgulapariṇāhā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṇṭhāntaḥśalyāvalokinīṃ nāḍīmāha-daśāṅguleti| ardhanāhā-pañcāṅgulasthaulyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------------| --------pañcamukhacchhidrā catuṣkarṇasya saṅgrahe||13||</seg> vāraṅgasya, dvikarṇasya tricchhidrā tatpramāṇataḥ| ----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamukhāni chhidrāṇi yasyāḥ sā| catuṣkarṇasya vāraṅgasya saṅgrahe-saṅgrahaṇanimittamidaṃ yantram| catvāraḥ karṇā yasya vāraṅgasyeti samāsaḥ| tatra śarādidaṇḍapraveśaḥ śikhākāraḥ kīlako vāraṅga ucyate| dvikarṇasya vāraṅgasya tricchhidrā nāḍī syāt| trīṇi chhidrāṇi yasyāḥ sā tricchhidrā| chhidraśabdasyopalakṣaṇarthatvāt trimukhetyetadapi draṣṭavyam| tasya vāraṅgasya pramāṇaṃ tatpramāṇaṃ tasmādvāraṅgapramāṇataḥ-tadanusāreṇa nāḍīpramāṇaṃ jñeyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> catuṣkarṇavāraṅgasaṅgrahaṇīṃ nāḍīmāha-nāḍīti| pañcamukhacchidrā-mukhe chidrapañcakayutā| dvikarṇasaṅgrahaṇīṃ nāḍīmāha-dvikarṇasyeti| tatpramāṇataḥ-saṅgrahyapramāṇena| etacca nāḍīdvaye chidramānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------------| vāraṅgakarṇasaṃsthānānāhadairghyānurodhataḥ||14||</seg> nāḍīrevaṃvidhāścānyā draṣṭuṃ śalyāni kārayet| ----------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, karṇaśca saṃsthānaṃ cānāhaśca dairghyaṃ ca tānyevam| vāraṅgasya karṇasaṃsthānānāhadairghyāṇi, teṣāmanurodhastasmāt, evaṃprakārā anyā api nāḍīḥ śalyāni śarīrāntargatāni draṣṭuṃ kārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyāni nāḍīyantrāṇyāha-vāraṅgakarṇeti| saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ| ānāhaḥ-sthaulyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| padmakarṇikayā mūrdhni sadṛśī dvādaśāṅgulā||15||</seg> caturthasuṣirā nāḍī śalyanirghātinī matā| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrdhni-mūrddhabhāge, padmakarṇikayā-jalajakarṇikayā, sadṛśī| kiyatpramāṇā ? dvādaśāṅgulā| tathā, caturthaḥ-caturbhāgaḥ, suṣiro yasyāḥ sā, tryaṅhgulasuṣireti yāvat| sā nāḍī śalyanirghātinī matā| munīnāmiti śeṣaḥ| arśoyantraṃ lakṣayitumāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śalyanirghātinīṃ nāḍīmāha-padmakarṇikayeti| caturthasuṣirā-tryaṅguladīrghavivarā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| arśasāṃ gostanākāraṃ yantrakaṃ caturaṅgulam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nāhe pañcāṅgulaṃ puṃsāṃ pramadānāṃ ṣaḍaṅgulam| dvicchhidraṃ darśane vyādherekacchhidraṃ tu karmaṇi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madhye'sya tryaṅgulaṃ chhidramaṅguṣṭhodaravistṛtam| ardhāṅgulocchhritodvṛttakarṇikaṃ ca tadūrdhvataḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśasāṃ sambandhi yantrakaṃ gostanākṛti caturaṅgulaṃ mānato dairghyeṇa syāt| yantrakamityākarṣakaṃ syāt| nāhe-pariṇāhe, pañcāṅgulam| yatpañcāṅguladīrgheṇa sūtreṇa veṣṭyate, tatpramāṇaṃ sthaulyamityarthaḥ| etat puṃsāmeva pañcāṅgulaṃ nāhe syāt| strīṇāṃ tu pariṇāhe ṣaḍaṅgulaṃ yantrakaṃ syāt, svabhāvata eva tāsāṃ gudasya mahattvāt| vyādherdarśane dvicchhidraṃ-ubhayapārśvacchhidraṃ yantram| karmaṇi-śastrakṣārādyavacāraṇe, ekacchhidraṃ yantram| asya yantrasya madhye tryaṅgulaṃ chhidram| aṅhguṣṭhamadhyatulyavistāraṃ, tathā tadūrdhvato'rdhāṅgulocchhritā uddṛttā karṇikā yasya tadevam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> arśoyantrākhyāṃ nāḍīmāha-arśasāmiti| caturaṅgulaṃ dairghye| pariṇāhe tu puṃsāṃ pañcāṅgulaṃ, strīṇāṃ ṣaḍaṅgulam| vyādherdarśane dvicchidram, kṣārādiyojane tu śeṣāṅgaparirakṣāyāmekacchidram| dvicchidrasya tu dvayoḥ pārśvayoścchidram, ekacchidrasyaikasmin pārśve| tacca tryaṅguladairghyamaṅguṣṭhodaravistāraṃ madhye kāryam| chidrādurdhvabhage mūle'rdhāṅgulocchrāyā bahiḥkuñcitāgrā karṇikā kāryā|</ab>
          <ab type="mula">śamyākhyaṃ tādṛgacchhidraṃ yantramarśaḥprapīḍanam| ----------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śamyākhyaṃ-śamīsaṃjñaṃ, tṛtīyaṃ yantrakaṃ tādṛg-gostanākāramityādilakṣaṇalakṣitayantrasadṛśaṃ syāt| atra viśeṣamāha-acchhidramityādi| acchhidraṃ-chhidrarahitam, yantre chhidraṃ na vidheyamityarthaḥ| idaṃ ca yantramarśaḥprapīḍanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṝtīyamarśaḥpīḍanaṃ śamyākhyaṃ yantramāha-śamyākhyamiti| tādṛk-gostanākārādilakṣaṇam| acchidraṃ-pārśvacchidrarahitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------------| sarvathā'panayedoṣṭhaṃ chhidrādūrdhvaṃ bhagandare||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvathā bhagandare-bhagandarayantre, oṣṭhamapanayet| kutaḥ prabhṛti ? chhidrādūrdhvam,-upariṣṭādardhāṅgulamapakarṣayedityarthaḥ| karṇikā tu kāryaiva (?)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhagandarayantrākhyāṃ nāḍīmāha-sarvatheti| arśoyantramevāpanītauṣṭhaṃ bhagandarayantram| mukhacchidrasya pārśvabhāga oṣṭhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ghrāṇārbudārśasāmekacchhidrā nāḍyaṅguladvayā| pradeśinīparīṇāhā syādbhagandarayantravat||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghrāṇārbude ghrāṇārśasi caikacchhidrā nāḍī dairghyeṇāṅguladvayapramāṇā| tathā, pradeśinītulyaḥ parīṇāho yasyāḥ saivam| sā ca bhagandarayantratulyā syāt, apanītauṣṭhetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghrāṇārśorbudayantrākhyāṃ nāḍīmāha-ghrāṇārbudeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">aṅhgulitrāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣaṃ vā caturaṅgulam| dvicchhidraṃ gostanākāraṃ tadvaktravivṛtau sukham||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgulitrāṇakākhyaṃ yantraṃ dantamayaṃ kāṣṭhamayaṃ vā caturaṅgulapramāṇamarśasāṃ yantrasadṛśaṃ dvicchhidraṃ gostanākṛti syāt| tacca vaktrasya vivṛtau-prasāraṇe, sukham| yato vaktraprasāraṇe aṅgulerdantebhyo rakṣaṇādanvarthamaṅgulitrāṇakamiti nāma|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aṅgulitrāṇākhyaṃ nāḍīyantramāha-aṅgulitrāṇakamiti| vaktravivṛtau-vaktravikāśanārthaṃ, praveśitāmaṅgulīṃ rakṣatītyaṅgulitrāṇakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yonivraṇekṣaṇaṃ madhye suṣiraṃ ṣoḍaśāṅgulam| mudrābaddhaṃ caturbhittamambhojamukulānanam||22||</seg> catuḥśalākamākrāntaṃ mūle tadvikasenmukhe| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yonivraṇamīkṣate'neneti tat yonivraṇekṣaṇaṃ yantrakam| madhye-madhyabhāge, suṣiram| tathā, dairdhyeṇa ṣoḍaśāṅgulam| tathā mudrikayā-ūrmikayā'sañcāriṇyā, baddhaṃ-yuktam| tathā, catvāro (ri) bhittāḥ(ttāni)-patrāṇi, yasya taccaturbhittam| tathā, jalajamukulasadṛśamukham| tathā, catasraḥ śalākā yatra tat catuḥśalākam| tathā, tat-yantraṃ, mūla ākrāntaṃ-mūlaśalākākramaṇāt mukhe vikaset-prasaret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yonivraṇekṣaṇākhyāṃ nāḍīmāha-yonivraṇekṣaṇamiti| caturbhittaṃ-catuḥśakalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------------| yantre nāḍīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgule||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bastiyantrākṛtī mūle mukhe'ṅguṣṭhakalāyakhe| agrato'karṇike mūle nibaddhamṛducarmaṇī||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yantre dve ṣaḍaṅgule bhavataḥ| kimartham ? nāḍīvrāṇābhyaṅgakṣālanāya,-abhyaṅgaśca kṣālanaṃ cābhyaṅgakṣālane tadarthaṃ, upayujyete| ākaraṇaṃ-ākṛt, sampadāditvāt kvip| pūrvavihitasya bastiyantrasyeva ākṛt-ākāro, yayoste bastiyantrākṛtī,-vṛtte gopucchhākāre| tathā, yathāsaṅkhyaṃ mūle mukhe'ṅguṣṭhakalāyakhe-mūle'ṅguṣṭhatulyacchhidre, mukhe kalāyatulyacchhidre| agrato'karṇike- karṇikārahite, iti bastiyantrādviśeṣaḥ| mūle tu karṇike dve'pi puṭakayojanārthaṃ kārya evetyagragrahaṇam| mūle-mūladeśe, nibaddhaṃ- yojitaṃ, mṛdu carma-bastipuṭakākāraṃ, yayoste nibaddhamṛducarmaṇī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāḍīvraṇābhyañjananāḍīvraṇakṣālanākhyaṃ nāḍīdvayamāha-yantra iti| mūle'ṅguṣṭhapraveśacchidre, agre kalāyapraveśacchidre| agrato'karṇike-agre karṇikārahite| bastiyantrākṛtīni nāḍīviśeṣaṇam, yantraviśeṣaṇatve tu numprasaṅgaḥ|</ab>
          <ab type="mula">dvidārā nalikā picchhanalikā vodakodare| ----------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udakodare jalasrāvaṇārthaṃ nalikā dvidvārā-ubhayamukhī, syāt| athavā, picchanalikā-mayūrapicchhajetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jalodarayantrākhyāṃ nāḍīmāha-dvidvāreti| nalikā-veṇvādināḍī| picchanalikā-pakṣipicchanāḍī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------------| dhūmabastyādiyantrāṇi nirdiṣṭāni yathāyatham||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhūmādiyantrāṇi yathāsvaṃ dhūmapānādyadhyāyeṣūktāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmayantrādyā nāḍya uktā ityāha-dhūmabastyādīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tryaṅgulāsyaṃ bhavecchhṛṅgaṃ cūṣaṇe'ṣṭādaśāṅgulam| agre siddhārthakacchhidraṃ sunaddhaṃ cūcukākṛti||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śṛṅgaṃ tryaṅgulamukham| duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādeścūṣaṇe-cūṣaṇanimittaṃ, aṣṭādaśāṅgulaṃ syāt| aṣṭādaśeti ""hyaṣṭana" ityādinā''kārādeśaḥ| tathā, agre-prānte, sarṣapapramāṇacchhidram| yaḥ pradeśaścūṣaṇāya śarīre yojyate tadagram| tathā, suṣṭhu naddhaṃ-samyagbaddham| cūcukasya-strīkucāgrasyeva, ākṛtiḥ-ākāro, yasya tadevam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛṅgaṃ tryaṅgulamukham| duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādeścūṣaṇe-cūṣaṇanimittaṃ, aṣṭādaśāṅgulaṃ-aṣṭāṅgulaṃ daśāṅgulaṃ vā| saṅgrahe tu dvādaśāṅgulamapyuktam (sū.a.34)- "śṛṅgaṃ tu hRasvamadhyadīrghamaśṭādaśadvādaśāṅgulāyatam" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">syādvādaśāṅgulo'lāburnāhe tvaṣṭādaśāṅgulaḥ| catustryaṅgulavṛttāsyo dīpto'ntaḥ śleṣmaraktahṛt||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alābuḥ-tumbaḥ, dvādaśāṅgulo dairghyeṇa syāt| pariṇāhe'ṣṭādaśāṅgulaḥ| catvāri vā trīṇi vā'ṅhgulāni yasya taccatustryaṅgulam, tattādṛśaṃ vṛtaṃ-vartulaṃ, āsyaṃ-mukhaṃ, yasya sa evam| tathā, antaḥ-madhye, dīpto-jvalitaḥ, picurbhūrjādi garbha ityarthaḥ| sa īdṛśo duṣṭakapharaktaharaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tumbākhyāṃ nāḍīmāha-syādvādaśeti| caturaṅgulāsyastryaṅgulāsyo vā| antardīptaḥ-pradīptatṛṇasṛṣṭapicunā|</ab>
          <ab type="mula">tadvadghaṭī hitā gulmavilayonnamane ca sā| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvat-tenālābunā tulyadairghyānāhādiḥ, tulyakāryākārā ca, ghaṭī syāt| sā ca gulmasya vilaya unnamane ca hitā, na kevalaṃ kapharaktahṛditi cārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghatikākhyāṃ nāḍīmāha-tadva-ṭīti| tadvat-alābusadṛśī| gulmavilayane gulmonnamane ca| cakārāt śleṣmaraktāvacūṣaṇe ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| śalākākhyāni yantrāṇi nānākarmākṛtīni ca||28||</seg> yathāyogapramāṇāni-------------------------| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śalākāsaṃjñāni yantrāṇi vividhakarmāṇi vividhākārāṇi yathāyogapramāṇāni syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śalākāyantrāṇyāha-śalākākhyānīti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------teṣāmeṣaṇakarmaṇī| ubhe gaṇḍūpadamukhe-------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ madhya ubhe gaṇḍūpadatulyāsya eṣaṇakarmaṇī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> eṣiṇyau śalāke āha-teṣāmiti| eṣaṇaṃ avalokanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------------| ------------------------------srotobhyaḥ śalyahāriṇī||29||</seg> masūradalavaktre dve syātāmaṣṭanavāṅgule| ----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā srotobhyaḥ śalyahāriṇī śalākāyantre bhavataḥ| kimbhūte ? masūretyādi| masūradalamiva vaktraṃ yayoste, masūradalamukhe dve śalāke'ṣṭāṅgule navāṅgule vā syātām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śalyahāriṇyau śalāke āha-srotobhya iti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| śaṅkavaḥ ṣaṭ-------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṅkavaḥ ṣaṭ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śaṅkvākhyāḥ śalākā gaṇayati-śaṅkava iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| ------------ubhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgulau||30||</seg> vyūhane'hiphāṇāvaktrau-----------------------------| ----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ madhye dvau ṣoḍaśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| vyūhane-nyūhanakarmaṇi, sarpaphaṇāmukhau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyūhanau śaṅkū āha-ubhāviti| vyūhanaṃ-prasṛtamāṃsādīnām yathāsthānaṃ vinyāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula">------------------------dvau daśadvādaśāṅgulau| cālane śarapuṅkhāsyau-----------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvau śaṅkū daśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| cālane kāṇḍavāja iva mukhaṃ yayostau śarapuṅkhāsyau bhavataḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cālanau śaṅkū āha-dvāviti| śarapuṅkaṃ-śarakartarī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------------| ----------------------------------āhārye baḍiśākṛtī||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āhārye-ākarṣaṇe, baḍiśākārau| ṣaṭśaṅhkūnākhyāya garbhaśaṅkumāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āharaṇau śaṅkū āha-āhārye baḍiśākṛtīti| baḍiśaṃ-matsyavedhanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ| āṣṭāṅgulāyatastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nato'gre-agrabhāge, tathā śaṅkunā samaḥ-kīlakākāraḥ, aṣṭāṅguladīrghaḥ sa garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ, 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ| tena-garbhaśaṅkunā, mūḍhagarbha-aniḥsarantaṃ, haret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saptamaṃ garbhaśaṅkumāha-nato'gra iti| nato-vakraḥ| śaṅkunā tulyaḥ-kīlakākāraḥ|</ab>
          <ab type="mula">aśmaryāharaṇaṃ sarpaphāṇāvadvaktramagrataḥ| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmaryākarṣaṇe sarpaphaṇāvadagre vaktraṃ syāt| sarpaphaṇākhyameva caitadyantram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aśmaryāharaṇaṃ śalākāyantramāha-aśmaryāharaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| śarapuṅkhamukhaṃ dantapātanaṃ caturaṅgulam||33||</seg> kārpāsavihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane| ----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarapuṅkhamukhākhyaṃ yantraṃ caturaṅgulaṃ dantapātanaṃ syāt| anena hi dantāścalantaḥ pātyante kṛmyādibhakṣitā vā| saṃ-pramārjane-kṣālane kṣārakledādeḥ, ṣaṭ śalākāḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? kārpāsena vihitamuṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanamiva, yāsāṃ tāstathoktāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dantapātanaṃ śalākāyantramāha-śarapuṅkhamukhamiti| ā raṃ-pramārjanīḥ śalākā gaṇayati-kārpāsavihitoṣṇīṣā iti| uṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| pāyāvāsannadūrārthe dve daśadvādaśāṅgule||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāyāvāsannadūrārthe daśadvādaśāṅgule dve bhavataḥ| āsannārthe daśāṅgulā, dūrārthe dvādaśāṅguletyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pāyupramārjanyau śalāke āha-pāyāviti|</ab>
          <ab type="mula">dve ṣaṭsaptāṅgule ghrāṇe, dve karṇe'ṣṭanavāṅule| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghrāṇe ṣaṭsaptāṅgule dve bhavataḥ| 'āsannadūrārthe' ityatrāpyanuvartate| tathaiva karṇe'ṣṭanavāṅgule bhavataḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghrāṇapramārjanyau śalāke āha-dve ṣaḍiti| karṇapramārjanyau śalāke āha-dve karṇa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ sruvānanam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇaśodhanākhyaṃ yantram| aśvatthapatrasyeva prānto yasya tattathā| tathā, sruvasyevānanaṃ yasya tadevam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇaśodhanaṃ śalākāyantramāha-karṇaśodhanamiti| dravasya malasyāpanayanaṃ-mārjanam, kaṭhinasya-śodhanam|</ab>
          <ab type="mula">śalākājāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre'gnau ca pṛthak trayam| yuñjyāt sthūlāṇudīrghāṇāṃ-----------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śalākāśca jāmbavauṣṭhāni ca teṣāṃ pṛthak trayaṃ kṣāre kṣārapātane, [ āgnau-] āgnidāhakaraṇe ca yuñjyāt| kimbhūtānāṃ śalākājāmbavauṣṭhānām ? sthūlāṇudīrghāṇāṃ,-sthūlāścāṇavaśca dīrghāśca, teṣām| tatra śalākāstistro jāmbavauṣṭhāni ca trīṇi, kṣāre tathā dāhane, evaṃ dvādaśaitāni śalākākhyāni yantrāṇīti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣārāgniprayogārthaṃ tisraḥ śalākāstrīṇi ca jāmbavauṣṭhānyāha-śalākājāmbavauṣṭhānāmiti| sthūlaṃ ca sthūlāṃ ca aṇuśca aṇu ca dīrghā ca dīrghaṃ ca tāni sthūlāṇudīrghāṇītyekaśeṣeṇa nirdeśaḥ| aṇu-sūkṣmaṃ hrasvaṃ ca| tena sthūladīrghaṃ sūkṣmahasvaṃ madhyaṃ ceti trividhaṃ śalākāyantraṃ jāmbavauṣṭhaṃ ca| jambūphalavadoṣṭho yasya tajjāmbavauṣṭham, śalākāviśeṣa eva| saṅgrahe'pyuktam (sū.a. 34)-"kṣārāgnikarmārthaṃ jāmbavauṣṭhāni dvādaśadaśāṣṭāṅgulāni kramāt vdyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni| śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------------| ---------------------------------śalākāmantravardhmani||36||</seg> madhyordhvavṛttadaṇḍāṃ ca mūle cārdhendusannibhām| -----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antravardhmani-antravṛddhau, śalākāṃ yuñjyāt| kīdṛśīm ? madhyādūrdhvaṃ vṛtto daṇḍo yasyāstām| tathā, mūle-mūlabhāge, ardhendusannibhāṃ-ardhacandrākārām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> antravṛddhau dāhārthaṃ śalākāmāha-śalākāmiti| mūle-grahaṇasthāne| madhyordhvavṛttadaṇḍāṃ-ardhacandrākṛtiṃ śalākāṃ vidhāya tanmadhye ūrdhvo vṛtto daṇḍaḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------------| kolāsthidalatulyāsyā nāsārśorbudadāhakṛt||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> badarāsthikhaṇḍasamaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā kolāsthidalatulyāsyā| sā nāsārśaḥsu nāsārbudeṣu ca dāhaṃ karoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāsārśorbudadāhārthaṃ śalākāmāha-kolāsthidaleti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakrame| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣārauṣadhakrame tisraḥ śalākā nimnamukhā aṣṭāṅgulāḥ syuḥ| kīdṛśyaḥ ? kanīnī ca madhyamā cānāmī ca, tāsāṃ nakhāḥ, teṣāṃ mānaṃ-pramāṇaṃ, tena samaiḥ-tulyaiḥ, mukhairupalakṣitāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> darvyākhyāstisraḥ śalākā āha-aṣṭāṅgulā iti|</ab>
          <ab type="mula">svaṃsvamuktāni yantrāṇi meḍhraśuddhyañjanādiṣu| -----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> meḍhrādiṣu viṣayeṣu-uttarabastyādiṣu, svaṃsvaṃ-yathāsvaṃ, yantrāṇi gaditāni| ādiśabdena nāvanādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> meḍhraśodhanādyāḥ śalākāstatra tatroktā ityāhasvaṃsvamuktānīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------------| anuyantrāṇyayaskāntarajjuvastrāśmamudgarāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">vadhrāntrajihvābālāśca śākhānakhamukhadvijāḥ| kālaḥ pākaḥ karaḥ pādo bhayaṃ harṣaśca, tatkriyāḥ||40||</seg> upāyavitpravibhajedālocya nipuṇaṃ dhiyā||40.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayaskāntādīnyaṇuyantrāṇi, svalpayantrakāryakaraṇāt| teṣāṃ kriyāstatkriyāḥ-nirghātanādikāḥ, buddhyā nipuṇamālocya pravibhajet,-nirghātanādikarmāṇi pravibhajya yuñjyādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuyantrāṇyāha-anuyantrāṇīti| ayaskāntādīnyekonaviṃśatiranuyantrāṇi| saṅgrahe tu (sū.a. 34)-"etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave'pi vā| sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet||" iti| anuyantrakarmāṇi svayamūhyānītyata āha tatkriyā iti|</ab>
          <ab type="mula">tānyeva yantrāṇāṃ karmāṇyāha ---- nirghātanonmathanapūraṇamārgaśuddhi- saṃvyūhanāharaṇabandhanapīḍanāni| ācūṣaṇonnamananāmanacālabhaṅga- vyāvartanarjukaraṇāni ca yantrakarma||41.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirghātanādi yantrasya karma| nirghātanaṃ-tāḍanaṃ paripātanam, unmathanaṃ-āloḍanaṃ unmūlanam, evamanyadapi cintyam| caḥ samuccaye, tena prakṣālanādīni samuccīyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantrakarmāṇyāha-nirghātaneti| saṅgrahe tu (sū.a. 34)-"vivaraṇavikarṣaṇavyathanaiṣaṇadāraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni" iti navādhikānīti caturviṃśatiḥ|</ab>
          <ab type="mula">vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca yasmāt| yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca| 42 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vivartanādibhiścaturbhiḥ kāraṇairyantreṣu madhye kaṅkamukhaṃ śreṣṭhamiti| yasmācca sarveṣu pradeśeṣvadhikāri-adhikriyate iti| vasantatilakopajātī vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 25||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantreṣu kaṅkamukhasya prādhānyamāha-vivartata iti| saṅgrahe tu (sū.a.34)-"hrasvadīrghasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatetyaṣṭau yantradoṣāḥ|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| yantrakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 25||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ah.1.26">
          <head>śastravidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athedānīṃ ṣaḍviṃśādhyāyarambhaḥ śastrasvarūpavijñānārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ śastravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śastrasya vidhiḥ śastravidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastravidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ṣaḍviṃśatiḥ sukarmārairghaṭitāni yathāvidhi| śastrāṇi romavāhīni bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">surūpāṇi sudhārāṇi sugrahāṇi ca kārayet| akarālāni sudhmātasutīkṣṇāvartite'yasi||2||</seg> <seg type="unit" n="3">samāhitamukhāgrāṇi nīlambhojacchavīni ca| nāmānugatarūpāṇi sadā sannihitāni ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">svonmanārdhacaturthaaṃśaphalānyekaikaśo'pi ca| prāyo dvitrāṇi, yuñjīta tāni sthānaviśeṣataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="1">(maṇḍalāgraṃ vṛddhipatramutpalādhyarddhadhārake| sarpaiṣaṇyau vetasākhyaṃ śarāryāsyatrikūrcake||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kuśāsyaṃ sāṭavadanamantarvakrārdhacandrake (kam)| vrīhimukhaṃ kuṭhārī ca śalākāṅguliśastrake||2||</seg> <seg type="unit" n="3">baḍiśaṃ karapatrākhyaṃ kartarī nakhaśastrakam| dantalekhanakaṃ sūcyaḥ kūrco nāma khrajāhvayam||3||</seg> ārā caturvidhākārā tathā syātkarṇavedhanī(nam)||3.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhulyena śastrāṇi ṣaḍaṅgulāni bhavanti| tathā ṣaḍviṃśatisaṅkhyāni, tathā sukarmāraiḥ-karmakuśalairnaraiḥ, yathāvidhi { ghaṭitāni }-samyaṅniṣpāditāni, tathā romavāhīni-lomaśātanasamarthāni, tathā surūpāṇi-śobhanākārāṇi, tathā sudhārāṇi-śobhanadhārāṇi, tathā sukhena gṛhyante-sugrahāṇi ca, kārayet| kva ? ayasi| kīdṛśe ? suṣṭhu dhmātaṃ sudhmātaṃ, tathā sutīkṣṇaṃ svāvartitaṃ ca yadayaḥ-śastraṃ, tasmin| kīdṛśāni śastrāṇi ? akarālāni-sudarśanāni| tathā, samāhitaṃ-suṣṭhukṛtaṃ, mukhāgraṃ-phalaṃ, yeṣāṃ tāni samāhitamukhāgrāṇi| tathā, nīlotpaladyutīni| tathā, nāmnā'nugataṃ rūpaṃ yeṣāṃ tāni-anvarthanāmānītyarthaḥ| tathā, sarvakālaṃ sannihitāni-samīpasthāni| tathā, svaṃ ca tadunmānaṃ ca svonmānaṃ-ātmīyaṃ pramāṇaṃ, tasmātsakāśādardham, tasya caturthāṃśaḥ-aṣṭabhāgaḥ, phalaṃ yeṣāṃ tānyevam| api ceti samuccaye| evaṃvidhāni śastrāṇyekaikaśaḥ sthānaviśeṣāt dvitrāṇi prayuñjīta| ekaikaśa iti "ekaṃ bahuvrīhivat " iti dvitvasublopau, tataḥ śaspratyayaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastrāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha-ṣaḍviṃśatiriti| sukarmāraiḥ-uttamalohakāraiḥ| romavāhīni-romacchedīni| akarālāni-ārjavavanti| ayasi-lohe ghaṭitāni, tṛtīyārthe saptamī| samāhitaṃ-samyagghāṭitaṃ, mukhāgraṃ-phalaṃ, yeṣāṃ tāni| svonmānasya-aṅgulaṣaṭkasya, ardhacaturthāṃśaḥ-adhyuṣṭo bhāgaḥ,- saptamāṃśadvayasahitaṃ yavadaśakam, tatparimāṇaṃ phalaṃ yeṣāṃ tāni| ekaikaśo dvitrāṇi-pratyekaṃ dve trīṇi vā, kārayet| ṣaḍviṃśaterupayogamāha-yuñjīteti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti| lekhane chedane yojyaṃ pothakīśuṇḍikādiṣu||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ śastrāṇāṃ madhye maṇḍalāgraṃ nāma śastram| kīdṛk ? phaloddeśe tarjanyā antarnakhastarjanyantarnakhaḥ tasyevākṛtiryasya tadevam| kvaitadyojyam ? ityāha-lekhane chedane ca pothakyādiṣu yojyam| ādiśabdena vartmarogādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> maṇḍalāgraṃ śastramāha-maṇḍalāgramiti| śuṇḍikā-galaśuṇḍikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane| ṛjvagramunnate śophe gambhīre ca tadanyathā||6||</seg> natāgraṃ pṛṣṭhato dīrghahrasvavaktraṃ yathāśrayam| -----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛddhipatraṃ nāma śastraṃ kṣurākāraṃ syāt| tacca chedanādiṣu yojyamiti prakṛtam| phalaparimāṇaṃ tūktameva| kīdṛk ? ṛju-spaṣṭamagraṃ yasya tadṛjvagram, tadunnate śophe syāt| gambhīre tu śophe tat-vṛddhipatramanyathā| kathamanyathā ? ityāha-natetyādi| pṛṣṭhataḥ-pṛṣṭhadeśe, natamagraṃ yasya tannatāgraṃ bhavatīti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vṛddhipatramāha-vṛddhipatramiti| unnate gambhīre ca śophe ṛjvagram| anyathābhūte śophe pṛṣṭhato natāgram| sthānavaśena dīrghamukhaṃ hrasvamukhaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------------| utpalādhyardhadhārākhye bhedane chedane tathā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> { yathāyathaṃ-yathāsvaṃ, dīrghavaktraṃ hrasvavaktraṃ ca yuñjyāt| } utpalaṃ cādhyardhadhāraṃ ca, te ākhye yayosta utpalādhyardhadhārākhye śastre yathākramaṃ dīrghahrasvavaktre bhavathaḥ| utpalapatraṃ dīrghamukhamadhyardhadhāraṃ tu hrasvavaktramityarthaḥ| te bhedane chedane ca yojye| tatheti samuccaye, pāṭane ca yojya ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> utpalapatramadhyarddhadhāraṃ ceti śastradvayamāha-utpaleti| ete svanāmānugatarūpe|</ab>
          <ab type="mula">sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇārśaścchedane'rdhāṅgulaṃ phale| -----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarpavaktraṃ nāma śastraṃ nāmānugatākāraṃ ghrāṇārśaścchedane karṇārśaśchedane ca yojyam| tacca phale'rdhāṅgulaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarpavaktramāha-sarpāsyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------------| gateranveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍūpadamukhaiṣaṇī||8||</seg> bhedanārthe'parā sūcīmukhā mūlaniviṣṭakhā| -----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣaṇī nāma śastram gatervraṇānāmanveṣaṇe yojyam| kīdṛśī ? ślakṣṇā-komalasparśā| tathā, gaṇḍūpadamukhamiva mukhaṃ yasyāḥ sā gaṇḍūpadamukhā| dvitīyāmeṣaṇīmāha- aparaiṣaṇī bhedanārthe sūcīmukhā syāt| tathā, mūle niviṣṭaṃ-kṛtaṃ, khaṃ-chidraṃ, yasyāḥ sā mūlaniviṣṭakhā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anveṣaṇārthameṣaṇīmāha-gateriti| gateḥ-nāḍīvraṇasya| bhedanārthameṣaṇīmāha-bhedanārtha iti| bhedanatvaṃ kṣārāktasūtrapraveśanena|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| vetasaṃ vyaghane------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vetasaṃ- vetasapatrākāraṃ śastram, ṣaḍaṅgulaṃ pūrvoktaphalam| tacca vyadhane yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vetasaśastramāha-vetasamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------------| ---------------------------srāvye śarāryāsyatrikūrcake||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarāriḥ-āṭhyākhyaḥ pakṣiviśeṣaḥ| śarāryāsyaṃ nāma śastraṃ trikūrcake ca srāvye yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śarārimukhaṃ trikūrcakaṃ ceti śastradvayamāhasrāvya iti| srāvye-pracchānena raktasrutau| bhāve kṛtyapratyayaḥ| śarāriḥ-pakṣiviśeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kuśāṭāvadane srāvye hyaṅgulaṃ syāttayoḥ phalam| -----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuśāṭā nāma śastraṃ vadane srāvye yojyam| tayoḥ-śarārikuśāṭayoḥ, phalaṃ dvyaṅgulapramāṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kuśapatramāṭāmukhaṃ ceti śastradvayamāha-kuśāṭeti| āṭā-pakṣiviśeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------------| tadvadantarmukhaṃ tasya phalamadhyardhamaṅgulam||10||</seg> ardhacandrānanaṃ caitat----------------------------| -----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarmukhaṃ nāma śastraṃ tadvat-kuśāṭātulyam| tasya-antarmukhasya, phalaṃ sārdhamaṅgulaṃ syāt| tathā-kuśāṭātulyametadapi, ardhacandrāsyasaṃjñaṃ śastram| caḥ samuccaye bhinnakrame|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> antarmukhamāha-tadvaditi| tadvat-srāvye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------tathādhyardhāṅgulaṃ phale| vrīhivaktraṃ prayojyaṃ ca tacchirodarayorvyadhe||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vrīhivaktramapyadhyardhāṅgulaṃ phale syāt| tacca śirāvyadha udaravyadhe ca yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vrīhimukhamāha-tatheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pṛthuḥ kuṭhārī godantasadṛśārdhāṅgulānanā| tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyasthāṃ sthitāṃ śirām||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṭhārī nāma śastraṃ pṛthuḥ-vistīrṇasaṃsthānadaṇḍā| tathā, godantasadṛśamardhāṅgulamānanaṃ yasyāḥ saivam| tayā-kuṭhārikayā, ūrdhvadaṇḍayā satyā śirāmasthnāmupari sthitāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kuṭhārīmāha-pṛthuriti| kuṭhāryāḥ kāryamāha-tayeti|</ab>
          <ab type="mula">tāmrī śalākā dvimukhī mukhe kurubakākṛtiḥ| liṅganāśaṃ tayā vidhyet------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāmramayī śalākā dvimukhī syāt| sā ca mukhe kurubakākṛtiḥ-raktasahacarapuṣpamukulākārā syāt| tayā śalākayā, liṅganāśaṃ-kaphotthapaṭalasaṃjñaṃ, vidhyet| raṃ0-śalākāmāha-tāmrīti| kurubakaṃ-kuraṇṭakamukulam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------| --------------------kuryādaṅguliśastrakam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam| yogato vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṃ galasrotorogacchedanabhedane||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅguliśastrakaṃ kuryāt| kīdṛśam ? mudrikayā-ūrmikayā, nirgataṃ-niṣkrāntaṃ, mukhaṃ yasya tanmudrikānirgatamukham| phale tu-tasminmukhe, ardhāṅguladīrgham| yogataḥ-saṃsthānena, vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā tulyam| kiyatpramāṇā'sya mudrikā kāryā ? ityāha-tatpradeśinyagretyādi| tasya-vaidyasya, yā pradeśinī tasyā yadagraparva tasya yatpramāṇaṃ tenārpyata iti tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇī-bhiṣaktarjanyagraparvapraveśāgracchhidrā, mudrikā yasmin tat tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| tathā, sūtreṇa baddhaṃ-sūtrabaddham, sūtreṇa baddhvā maṇibandhe yojyamityarthaḥ| galasrotorogāṇāṃ chedane bhedane ca tadyojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aṅguliśastrakamāha-kuryāditi| mudrikānirgatamukhaṃ-kaṇṭhasthamudrikam| yogataḥ-sthānarogayogyatānusāreṇa vikalpya|</ab>
          <ab type="mula">grahaṇe śuṇḍikārmāderbaḍiśaṃ sunatānanam| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> baḍiśaṃ nāma śastraṃ śuṇḍikārmādergrahaṇe yojyam| ādiśabdena pratijihvikādergrahaṇam| kīdṛśaṃ tat ? sunataṃ-aṅkuśavadānataṃ, ānanaṃ-mukhaṃ, yasya tadevam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> baḍiśamāha-grahaṇa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| chede'stthnāṃ karapatraṃ tu kharadhāraṃ daśāṅgulam||16||</seg> vistāre dvyaṅgulaṃ sūkṣmadantaṃ sutsarubandhanam| ----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karapatraṃ nāma śastraṃ kharadhāraṃ, tathā daśāṅgulaṃ dairghyeṇa, dvyaṅgulaṃ vistāreṇa, sūkṣmā dantā yasya tatsūkṣmadantam| tathā, tsaruḥ-muṣṭiḥ, bandhanaṃ-grahaṇam, śobhane tsarubandhane yasya tat sutsarubandhanam| abhidhānakośe yadyapi 'tsaruḥ-asimuṣṭiḥ' ityabhyadhāyi, tathā'pi muṣṭimātrasyehopalakṣaṇārthatvāt muṣṭāvapyupapannameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karapatramāha-chede'sthnāmiti| suṣṭhu tsarubandhanaṃ grahaṇārthaṃ yasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------| snāyusūtrakacacchede kartarī kartarīnibhā||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kartarī nāma śastraṃ kartarīsadṛśaṃ snāyvādicchede yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kartarīmāha-srāyusūtrakacaccheda iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vaktrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅulam| sūkṣmaśalyoddhṛticchedamedapracchānalekhane||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nakhaśastraṃ-nakhacchedakaṃ, prasiddham| tacca vaktrā ṛjuśca dhārā yasya tadevam| tasyaikaṃ mukhaṃ vaktramanyadṛju-spaṣṭam| tathā, navāṅgulaṃ-navāṅulapramāṇam, na tu ṣaḍaṅgulam| etacca sūkṣmaśalyasya-kaṇṭakāderuddharaṇadau nakhacchedane bhedane { pracchaane lekhane } ca yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nakhaśastramāha-vakrarjudhāramiti| navāṅgulaṃ na tu ṣaḍaṅgulam| nakhacchedanakaṃ-prasiddham| vakrarjudhāraṃ ekasminmukhe vakrā dhārā, anyasmin ṛjuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">adhunā dantalekhanaśastramāha ---- ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ prabaddhākṛti caikataḥ| dantalekhanakaṃ tena śodhayedvantaśarkarām||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekadhāraṃ-ekasmin pradeśe { dhārā yasya tadevam| } tathā, catuṣkoṇam| tathā, ekataḥ-ekasmindeśe prabaddhā ākṛtiryasya tat| taddantalekhanakaṃ nāma śastram| tena dantaśarkarāṃ śodhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhunā sūcīśastramāha-dantalekhanamāha-ekadhāramiti| prabaddhavat-veṣṭitavat, ākṛtiryasya tat prabaddhākṛti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">adhunā sūcīśastramāha ---- vṛttā gūḍhadṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo'tra sīvane| māṃsalānāṃ pradeśānāṃ tryasrā tryaṅgulamāyatā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">alpamāṃsāsthisandhisthavraṇānāṃ dvyaṅgulāyatā| vrīhivaktrā dhanurvaktrā pakvāmāśayamarmasu||21||</seg> sā sārdhadvyaṅgulā-------------------------| ----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu śastreṣu madhye, sīvane-sīvanaviṣaye, tisraḥ sūcyaḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? vṛttāḥ-vartulāḥ, pāśe gūḍhāstathā dṛḍhāḥ sāratvāt| āsāṃ ca pratyekaṃ saṃsthānaviśeṣeṇa viśeṣopayogamāha- māṃsalānāṃ-bahumāṃsānāṃ, śarīradeśānāṃ tryasrā mukhe sūcī syāt| saṅgrahe'pyavocat (sū.a.34)-"tryasrāgrā" iti| tryasreti cintyam| tathā, tryaṅgulamāyatā-tryaṅguladīrghā| vṛttatvaṃ dṛḍhapāśatvaṃ coktameva sāmānyalakṣaṇena| alpamāṃsānāṃ vraṇānāṃ sandhyasthisaṃśritānāṃ ca dvyaṅgulamāyatā-dīrghā| vṛttamukhatvaṃ cāsyāḥ sāmānyenoktam| tṛtīyāmāha- vrīhimukhā, cāpavat kuṭilā, dairghyeṇa dve'ṅgule sārdhe syāt| sā ca pakvāśaya āmāśaye marmasu ca vraṇānāṃ sīvane yojyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sūcītrayamāha-vṛttā iti| pāśe-chidrasthāne, gūḍhā dṛḍhāśca| tatra tryaṅgulāṃ sūcīmāha-māṃsalānāmiti| dvyaṅgulāṃ sūcīmāha-alpamāṃseti| sārddhyaṅgulāṃ sūcīmāha-vrīhivakreti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">adhunā kūrcaṃ lilakṣayiṣurāha ---- ------------------------sarvavṛttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrco vṛttaikapīṭhasthāḥ saptāṣṭau vā subandhanāḥ||22||</seg> sa yojyo nīlikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāḥ-sūcyaḥ, sarvato vartulā dairghyeṇa caturaṅgulāḥ kūrca ityucyate| kimbhūtāḥ ? vṛtta ekasmin pīṭhe saṃsthitāḥ| tathā, saptasaṅkhyā aṣṭau vā| tathā, śobhanaṃ bandhanaṃ yāsāṃ tāḥ subandhanāḥ| ata evedaṃ śastraṃ sūcīkūrcasaṃjñaṃ śaṃsanti| tathā cārśaścikitsite jagāda (hṛ. ci. a. 8|29)- "arśobhyo jalajaśśastrasūcīkūrcaiḥ" ityādi| sa ca-subaddhasaptāṣṭasūcīkaḥ kūrco, nīlikādiṣu ca kuṭṭanaviṣaye yojyaḥ| upalakṣaṇārthatvāccāsya(sau) śvitrendraluptādiṣvapi yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kūrcamāha-sarvavṛttā iti| sarvavṛttāḥ-pāśarahitāḥ, tāḥ-sūcyaḥ, vṛttaekasmin pīṭhe nikhātāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| ardhāṅgulamukhairvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ||23||</seg> pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk| ----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khaja ucyate| kīdṛśaiḥ ? ardhāṅgulapramāṇaṃ mukhaṃ yeṣāṃ taiḥ, tathā vartulaiḥ| tena-khajena, hastābhyāṃ viloḍyamānena, nāsikāto'straṃ haret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> khajamāha-arddhāṅgulamukhairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">----------------------------------------------| vyadhanaṃ karṇapālīnāṃ yūthikāmukulānanam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇapālīnāṃ vyadhane yūthikā nāma śastraṃ syāt| kīdṛśī ? mukulānanā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇavyadhanamāha-vyadhanamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ārā'rdhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tathordhvataḥ| caturasrā, tayā vidhyecchhophaṃ pakvāmasaṃśaye||25||</seg> karṇapālīṃ ca bahalāṃ-----------------------------| ----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ardhāṅgulapramāṇaṃ vṛttaṃ āsyaṃ-mukhaṃ, yasyāḥ sā'rdhāṅgulavṛttāsyā| tathā, sa eva-ardhāṅgulapramāṇaḥ praveśo yasyāḥ sā tatpraveśā| tathordhvata iti vṛttārdhāṅgulādupariṣṭāt tathaiva-ardhāṅgulapramāṇaiva caturasrā syāt| sā ārānāma śastram| tayā ārayā, śophaṃ vidhyet| kadā ? pakvāmasaṃśaye,-kimayaṃ pakvaḥ śopha utāma iti sandehe| bahalāṃ ca karṇapalīṃ tayā vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ārāmāha-āreti| tatpraveśā-arddhāṅgulapraveśā| ūrdhvataḥ-vṛttānmukhādūrdhvaṃ, caturasrā| pakvāmasaṃśayepakvatvāmatvasandehe| bahalāṃ-ghanām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------bahalāyaaśca śasyate| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā karṇavedhanī||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahalāyāḥ-atimāṃsalāyāḥ karṇapālyāśca, sūcī śasyate,-na kevalamārā| kīdṛśī sūcī ? tribhāgaḥ-prāntabhāgāt suṣiro yasyāḥ saivam| tathā, tryaṅgulā-dairghyeṇa| sā ca karṇavedhanī syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bahalakarṇapālīvyadhanārthaṃ sūcīmāha-bahalāyāśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">jalaukaḥkṣāradahanakācopalanakhādayaḥ| alauhānyanuśastrāṇi, tānyevaṃ ca vikalpayet||27||</seg> aparāṇyapi yantrādīnvupayogaṃ ca yaugikam| ----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jalaukaḥprabhṛtayo'nuśastrāṇi raktasrāvakāryakāraṇāt| tāni cālauhāni-lohavarjitāni| ādiśabdenāyaskāntaśākaśophālikādikharapatrādīnāṃ grahaṇam| evaṃ coktena nyāyenānyānyapi yantrādīni vikalpayet| ādiśabdena śastrāṇāṃ grahaṇam| upayogaṃ ca yaugikaṃ-sādhutaraṃ, buddhyā nirūpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuśastrāṇyāha-jalauka iti| uktebhyaḥ śastrayantrebhyo'nyānyapi svabuddhyā kalpyānītyāha-tānyevamiti| tāni-śastrānuśastrāṇi, yantrādīniyantrānuyantrāṇi, teśāṃ yogyamupayogaṃ ca, vikalpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------| utpāṭyapāṭyasīvyaiṣyalekhyapracchhānakuṭṭanam||28||</seg> chhedyaṃ bhedyaṃ vyadho mantho graho dāhaśca tatkriyāḥ| ----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utpāṭyādīni tatkriyāḥ,-teṣāṃ-ṣaḍviṃśatiśastrāṇāṃ, kriyāḥ-karmāṇi, tatkriyāḥ| { tāni ṣaḍviṃśatiśastrāṇi saṅgrahoktāni (sū. a. 34)- "tadyathā-dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśapatrāṭāmukhā-ntarmukhaśarārimukhatrikūrcakūṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkurcakhajaiṣaṇī-baḍiśanakhaśastrāṇi|" iti| } utpāṭyaṃ-uddhāryam, tatra nakhaśastraṃ prayojyam| pāṭane vṛddhipatrādi| sīvane sūcyaḥ| lekhane maṇḍalāgrādiḥ| pracchāne nakhaśastrādi| kuṭṭane kūrcaḥ| chedane utpalapatrādi| bhedane eṣaṇī sūcīmukhā| vyadhane vetasādi| manthane khajaḥ| grahe sandaṃśaḥ| dāhe śalākādiriti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastradoṣānāha-śastrakāryāṇi gaṇayati-utpāṭyeti| utpāṭhyaṃ-utpāṭanam, bhāve yatpratyayaḥ| evaṃ pāṭhyādiṣu| sīvyaṃ-sīvanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śastradośānaha ---- ----------------------------------------------| kuṇṭhakhaṇḍatanusthūlahrasvadīrghatvavakratāḥ||29||</seg> śastrāṇāṃ kharadhāratvamaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ| ----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> spaṣṭam</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastradoṣānāha-kuṇṭhakhaṇḍeti| te ca doṣā anyatra karapatrāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">adhunā śastrāṇāṃ grahaṇavidhiṃ darśayati ---- ----------------------------------------------| chedabhedanalekhyārthaṃ śastraṃ vṛntaphalāntare||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgṛhṇīyātsusamāhitaḥ| visrāvaṇāni vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhakena ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">talapracchannavṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhimukhaṃ mukhe| mūleṣvāharaṇārthāni kriyāsaukaryato'param||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chedabhedanalekhyārthaṃ tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairmilitaiḥ śastraṃ vṛntaphalāntare-vṛntaphalamadhyabhāge, gṛhṇīyāt| kīdṛk ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| visrāvaṇakāryāṇi śarāryāsyādīni śastrāṇi vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ gṛhṇīyāt| gṛhṇīyādityanuvartate| talaśabdena pāṇitalamucyate, ādilopākhyayā tantrayuktyā| talena pracchhannaṃ vṛntāgraṃ yasya tat vrīhimukhaṃ mukhe gṛhṇīyāt| śeṣaṃ śastraṃ kriyāsaukaryato gṛhṇīyāt| sukarasya bhāvaḥ saukaryam| yathā sukarā pāṭanādikā kriyā syāttathā''dadītetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastrakośamācaṣṭe-śastradhāraṇavidhimāha-chedabhedaneti| chedanādikarmaṇi vṛntaphalayormadhye tarjanyādibhirmilitaiḥ śastraṃ gṛhṇīyāt| visrāvaṇe tu tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ vṛntāgre gṛhṇīyāt| vrīhimukhaṃ tu pāṇitalena vṛntāgraṃ pracchādya mukhe grāhyam| āhāraṇe tu śastraṃ mūle grāhyam| pāśasyopari madhye laghusandaṃśaḥ kartarī ca| śeṣeṣu tu karmasu yatra gṛhīte kriyāsaukaryaṃ tatra grāhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">śastrakośamācaṣṭate ---- syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣau mapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇārsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navāṅgulavistāraḥ śastrakośaḥ syāt| tathā, suṣṭhu ghanonibiḍaḥ| tathā, dvādaśāṅgulapramāṇo dairdhyeṇa| tathā, kṣau mādijaḥ| tathā, vinyastaḥ-kṛtaḥ, pāśo yasya sa vinyastapāśaḥ| tathā, suṣṭhu syūtaḥ| tathā, sāntarāṇi-savyavadhānāni, ūrṇāsthāni śastrāṇi yasmin sa sāntarorṇāsthaśastrakaḥ| tathā, śalākayā pihitaṃ-sthagitaṃ, āsyaṃ yasya sa evam| tathā, śobhanaḥ sañcayo yasya sa susañcayaḥ, nāpitabhāṇḍikāvat| tantrāntare coktam "niśānī tu śastrāṇāṃ ślakṣṇā śilikā māṣamudgaprabhā" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sukumārabālānāmastravisrāvaṇārthaṃ jalaukaso nirdidikṣurāha-śastrasthāpanārthaṃ śastrakośamāha-syāditi| saṅgrahe tu (sū.a. 34)-"hasta eva cātra pradhānatamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām| tatra kṣāreṇa pāyitaṃ śastraṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakena māṃsacchedane, tailena pāṭanabhedanaśirāvyadhasnāyucchedaneṣu ca prayuñjīta| dhārā punarbhedanānāṃ māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānāmardhakaiśikī| niśānī tu teṣāṃ ślakṣṇā śilikā māṣamudgaprabhā| dhārāsaṃsthāpanaṃ ca śālmalīphalakam| atha yogyā| na cādhikṛtaśāstre'pyakṛtayogyaḥ, yogyā-abhyāsaḥ, subahuśo vā'pyadṛṣṭakarmā śastrakarmaṇi pravarteta, śirāsnāyumarmādivyāptatvāddehasya| tasmāt saromacarmapuṣpaphalālābutrapusodakapaṅkapūrṇadṛtibastivadhramāṃsapeśikotpalanālādiṣu yathārhamāharaṇādiyogyāṃ kuryāt| tathā ghaṭapārśvasrotasyambhobhiḥ paripūrṇena netreṇa bastipīḍanayogyām| mṛdumāṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārāvacaraṇayogyām| pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgeṣu bandhanayogyām| api ca| yuktakārī bhiṣagbubhūṣuḥ puruṣaṃ sampūrṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṃ niṣkṛṣṭāntramavahantyāmāpagāyāṃ muñjabalvajaveṣṭitaṃ pañjarasthamaprakāśe deśe kothayet| taṃ samyakprakuthitaṃ coddhṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīraveṇukūrcādīnāmanyatamena śanaiḥśanairavaghṛṣya tvagādīn sarvāneva vāhyābhyantarānaṅgasirāsrāyvādīnavayavānācāryopadarśitenāgamena cakṣuṣā ca lakṣayet| iti śāstreṇa yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣataśca yat| samāgataṃ tadubhayaṃ bhūyo jñānaṃ vivardhayet||" iti|</ab>
          <ab type="mula">sukumārabālānāmasravisrāvaṇārthaṃ jalaukaso yojayet ---- jalaukasastu sukhināṃ raktasrāvāya yojayet| ----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sukhināṃ-sukhocitānāṃ, raktasrāvaṇārthaṃ jalaukaso yojayet| tāśca dviprakāraaḥ,-saviṣānirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṃ sāpāyatvāttā eva tāvallakṣayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jalaukasāṃ viṣayamāha-jalaukasastviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tāśca dwiprakārāḥ,- saviṣā nirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṃ sāpāyatvāttā eva tāvallakṣayati ---- ----------------------------------------------| duṣṭāmbumatsyabhekāhiśavakothamalodbhavāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">raktāḥ śvetā bhṛśaṃ kṛṣṇāścapalāḥ sthūlapicchhilāḥ| indrāyudhavicitrordhvarājayo romaśāśca tāḥ||36||</seg> saviṣā varjayet------------------------------| ----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭāmbūdbhavāśca jalaukasaḥ saviṣā iti varjayet| tathā matsyabhekasarpādiśavakothodbhavāḥ, tathā teṣāmeva matsyādīnāṃ ye malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ, tadudbhavāśca saviṣā iti varjayet| saviṣāṇāṃ lakṣaṇamāha-raktā ityādi| yāvallomaśā yāstāḥ saviṣā yataḥ, tato varjayet-tā na yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varjyāṃ jalaukasa āha-duṣṭāmtrviti| duṣṭāmbuni matsyādiśavakothamaleṣu ca jātāḥ|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------tābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramāḥ| viṣapittāsranutkāryaṃ tatra----------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tābhirhi yojitābhiḥ kaṇḍvādayaḥ syuḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| dāhaśoṣamūrcchhādayo'pi syuḥ| { tatra- } tāsu mohādyojitāsu, viṣādijit kāryam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varjyāprayoge doṣamāha-tābhiriti| varjyādoṣe cikitsāmāha-viṣapittāsranuditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------| ----------------------------śuddhāmbujāḥ punaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">nirviṣāḥ śaivalaśyāvā vṛttā nīlordhvarājayaḥ| kaṣāyapṛṣṭhāstanvaṅgyaḥ kiñcitpītodarāśca yāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jalaukasa ityanuvartate| śuddhajalodbhavāḥ (śuddhāmbujāḥ)-saugandhikotpalakamalavipulasalilaśaivālajā jalaukaso, nirviṣāḥ syuḥ| āsāṃ ca lakṣaṇamāha-śaivaletyādi| śaivalamiva śyāvāḥ, tathā vṛttāḥ, tathā nīlordhvarājayaḥ, tathā kaṣāyaṃ-nyagrodhādivalkalasadṛśavarṇaṃ, pṛṣṭhaṃ yāsāṃ tā evam, tathā tanuśarīrāḥ kiñcitpītavarṇajaṭharāśca nirviṣā vedyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grāhyā jalaukasa āha-śuddhāmbusambhavā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tā apyasamyagvamanāt pratataṃ ca nipātanāt| sīdantīḥ salilaṃ prāpya raktamattā iti tyajet||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirviṣā api jalaukaso raktamattā iti tyajet| na kevalaṃ saviṣā iti pratipādanārtho'piśabdaḥ| raktamattatve hetudvayamāha-asamyagvamanāt, duṣṭaraktasyeti śeṣaḥ| pratataṃ ca lāganāt, duṣṭaraktavāsitvena raktamattā ityuktāḥ| tāśca kathaṃ lakṣyante ? ityāha-sīdantīrityādi| jalaṃ (salilaṃ) prāpyatoyapūrṇabhāṇḍamāsādya, sīdantīḥ-na tathā ceṣṭamānāḥ, iti jñātvā tyajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grāhyāsvapi mattā varjyā ityāha-tā iti| pratataṃ nipātanāt-aviśramayya prayogāt| sīdantīḥ-śramamatyajantīḥ| raktamattā iti- raktamattatvāddhetoḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">athetarā niśākalkayukte'mbhasi pariplutāḥ| avantisome takre vā punaścāśvāsitā jale||40||</seg> <seg type="unit" n="41">lāgayeddṛtamṛtstanyaraktaśastranipātanaiḥ| pibantīrunnataskandhāśchādayenmṛduvāsasā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-parikṣāto'nantaraṃ, itarā lāgayet| kimbhūtāḥ ? haridrākalkayuktajale pariplutāḥ, kāñjike kālaśeye vā pariplutāḥ, punaśca jale samāśvāsitāḥ-sātmyabhūte jale plavanārhāḥ sotsāhāḥ satīḥ, yojayet| alagantīḥ kathaṃ lāgayet ? ityāha-ghṛtetyādi| ghṛtādipātanaistā yojayet| pātanaśabdaḥ pratyekaṃ yojyaḥ| śastreṇāṅge raktaṃ mokṣayitvā vā ta yojayet| tāśca pibantīḥ sūkṣmavāsasā''cchhādayet| evaṃ hi tāsāṃ makṣikādyanupadravāt samyagyojanā syāt| atha kimetāḥ pibantyuta neti kathaṃ jñāyate ? ityatra viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha-unnataskandhā iti| unnataḥ skandho yāsāṃ tā evam| unnataskandhatvena tāsāṃ pānaṃ jñāyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nanu, śuddharaktaduṣṭaraktayorekalkībhūtatvāt śuddharaktākarṣaṇājjālaukā doṣāya syaadityāha-jalaukasāṃ prayogamāha-athetarā iti| itarāḥ-avarjyāḥ| avantisome-kāñjike| ghṛtādyanyatamena pradeśamabhyajya śastreṇa vā pracchāya lāgayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">sampṛktādduṣṭaśuddhāsrājjalaukā duṣṭaśoṇitam| ādatte prathamaṃ haṃsaḥ kṣīraṃ kṣīrodakādiva||42||</seg> <seg type="unit" n="1">(gulmārśovidradhīn kuṣṭhavātaraktagalāmayān| netrarugviṣavīsarpān śamayanti jalaukasaḥ| )||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭaśuddhāsrānmilitādapi jalaukā duṣṭaraktameva pūrvamādatte, na śuddhaṃ dehadhātustham, iti dṛṣṭāntena darśayati-haṃsa ityādi| haṃso yathā kṣīrajalānmiśritāt prāgdugdhamādatte na tu jalam, tathā jalaukāḥ prāgśuddhaṃ raktamādatte paścāditaraditi nyāyyametat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣṭaśuddhasamparke jalaukāḥ prathamaṃ duṣṭaṃ pibatītyāha sampṛktāditi|</ab>
          <ab type="mula">daṃśasya tode kaṇḍvāṃ vā mokṣayet------------------| -----------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daṃśasya tode sati kaṇḍvāṃ satyāṃ vā mokṣayet, śuddharaktarakṣārthamatiyogabhayācca| tāmityekavacananirdeśādekaikāṃ mokṣayet, na tu sarvāḥ sakṛdeveti gamayati| atha pānalaulyalyādṛśaṃ, - na tyajettato haridrācūrṇaṃ vā vadane dattvā mokṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jalaukasāṃ mokṣaṇakālamāha-daṃśasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">----------------------------------vāmayecca tām| paṭutailāktavadanāṃ ślakṣṇakaṇḍanarūṣitām||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mokṣitāṃ ca jalaukasaṃ vāmayet| vamanavidhānamāha paṭvityādi| saindhavayutena tailena rūṣitāsyāṃ tathā sūkṣmeṇa taṇḍulakaṇḍanena rūṣitāṃ-avakīrṇāṃ, vāmayet| taṇḍulaśabdasyātra lopo jñeyastantrayuktyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mokṣitānāṃ kṛtyamāha-vāmayediti| kaṇḍanaṃ tuṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula">rakṣan raktamadādbhūyaḥ saptāhaṃ tā na pātayet| ----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāḥ-kṛtavamanā jalaukaso, raktamadādrakṣan punaḥ saptāhaṃ na yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saptāhādarvāk jalaukasāṃ punaḥprayogaṃ niṣedhati-rakṣanniti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">----------------------------------------------| pūrvavat paṭutā dārḍhyaṃ samyagvānte jalaukasām||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jalaukasāṃ samyagvānte sati pūrvavat-alāgitānāmiva, paṭutādi bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jalaukasāṃ samyagvamanalakṣaṇamāha-pūrvavaditi|</ab>
          <ab type="mula">klamo'tiyogānmṛtyurvā------------------------------| ------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiyogādvamanasya klamo mṛtyurvā syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ativānte lakṣaṇamāha-klama iti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------durvānte stabdhatā madaḥ| ------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durvānte sati stabdhatā madaśca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durvānte lakṣaṇamāha-durvānta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------------| anyatrānyatra tāḥ sthāpyā ghaṭe mṛtsnāmbugarbhiṇi||45||</seg> lālādikothanāśārthaṃ, saviṣāḥ syustadanvayāt| ------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāścānyasminnanyasmin ghaṭe tryahāt pañcāhādvā sthāpyāḥ| kimbhūte ? mṛtsnāpṛktena jalena garbhiṇi, tadyukta ityarthaḥ| praśastā mṛt-mṛtsnā, "sasnau praśaṃsāyām" iti snapratyayaḥ| anekabhājanasthāpane ko'rthaḥ ? ityāha-lālādikothanāśārtham| ādiśabdena mūtrapurīṣādīnāṃ grahaṇam| lālādīnāṃ_jalaukaḥsambandhināṃ, kothaḥ-kuthitatvaṃ klinnatā, tannāśāya| tadanvayāt-lālādiyogāt, tāḥ saviṣāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jalaukasāṃ pālanavidhimāha-anyatrānyatreti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">------------------------------------------------------| aśuddhau srāvayeddaṃśān haridrāguḍamākṣikaiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśuddhau-aśuddhaliṅgānumite rakte sati, daṃśān haridrādibhiḥ srāvayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> daṃśāparisrāve srāvaṇauṣadhamāha-aśuddhāviti|</ab>
          <ab type="mula">śatadhautājyapicavastato lepāśca śītalāḥ| ------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ śatadhautaghṛtasampṛktāḥ picavo 'yojyāḥ' iti śeṣaḥ| śataśabdo'nekaparyāyaḥ, bahukṛtvo dhautamityarthaḥ| tathā, śītalā lepāḥ-yaṣṭīcandanośīrādijāḥ, yojyāḥ| daṃśasthitacalitaraktaprasādanāyeti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> daṃśastrāvānantaraṃ kṛtyamāha-śatadhauteti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------------| duṣṭaraktāpagamanātsadyo rāgarujāṃ śamaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭaraktasyāpagamanāt-niḥsaraṇāt, sadyo-drāgeva, rāgapīḍāśāntirbhavati| upalakṣaṇaṃ cedam| śvayathuśaithilyadāhaśamo'pi hi bhavatyeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> srāvaphalamāha-duṣṭaraktāpagamanāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">aśuddhaṃ calitaṃ sthānātsthitaṃ raktaṃ vraṇāśaye| vyamlībhavetparyuṣitaṃ tasmāttatsrāvayetpunaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśuddhaṃ raktaṃ svāśayaaccalitaṃ vraṇasthāne sthitaṃ paryuṣitaṃ sat vyamlībhavedyataḥ, tasmāt tat-raktaṃ, bhūyaḥ srāvayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dvitīye'hni punaḥ srāvamāha-aśuddhamiti| amlībhavet-pākonmukhaṃ bhavet|</ab>
          <ab type="mula">yuñjyānnālābughaṭikā rakte pittena dūṣite| tāsāmanalasaṃyogāt--------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte pittena dūṣite sati, alābughaṭikā na lāgayet| tāsāṃ-alābūnāṃ ghaṭikānāṃ ca, agnisaṃyogāt pittaraktakopopapatteriti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> alābudhaghaṭikayoraviṣayamāha-yuñjyānneti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------------| ----------------------------yuñjyāttu kaphavāyunā||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāstu kaphavātena duṣṭe'sṛji yuñjyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> alābughaṭikayorviṣayamāha-yuñjyāttviti|</ab>
          <ab type="mula">kaphena duṣṭaṃ rudhiraṃ na śṛṅgeṇa vinirharet| skannatvāt--------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena duṣṭaṃ raktaṃ sat śṛṅgeṇa nākarṣet| skannatvātstyānatvāddhetoḥ| śṛṅgasya cāgnisaṃyogābhāvena kaphavilayane sāmarthyābhāvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛṅgasyāviṣayamāha-kaphena duṣṭamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">------------------------------------------------------| --------------vātapittābhyāṃ duṣṭam śṛṅgeṇa nirharet||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittābhyāṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ śṛṅgeṇa nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛṅgasya viṣayamāha-vātapittābhyāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">gātraṃ baddhopari dṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi tyajan pracchhānamācaret||51||</seg> <seg type="unit" n="52">adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna pade padamācaran||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pracchaanenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi śirāvyadhaiḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gātraṃ rajjvā paṭṭena vā dṛḍhaṃ samaṃ baddhopari pracchanīyapradeśasya, tathā snāyvādi pariharan, pracchānaṃ kuryāt| katham ? adhodeśātpravisṛtaiḥ-pravṛttaiḥ, padairuparigāmibhiḥ-ūrdhvaprasāribhiḥ| kimbhūtaiḥ padaiḥ ? na gāḍhaiḥ-na kharaiḥ, na ghanaiḥ-na nirantaraiḥ, na ca tiryagbhiḥ-tiraścīnaiḥ| tathā, pade padaṃ nācaran-padasyopari padamakurvannityarthaḥ| ekadeśasthitaṃ raktaṃ pracchānenākarṣet| grathitaṃ granthyarbudādiṣu raktaṃ jalaukābhirapaharet| suptaṃ-niścetanaṃ sat sthāne prasuptyādivikāri, śṛṅgādibhirharet| vyāpi-sarvaśarīrasya, lohitaṃ śirāvyadhairākarṣet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pracchānavidhimāha-gātramiti| padaiḥ-śastrakṛtaiḥ| adhodeśapravisṛtaiḥ-adhastādākṛṣṭaśastrairadhodeśamārabhyordhvamūrdhvaṃ kriyamāṇaiḥ| pracchānasya viṣayamāha-pracchāneneti| jalaukasāṃ viṣayamāha-grathitamiti| grathitaṃ-granthībhūtam| śṛṅgālābughaṭikānāṃ viṣayamāha-śṛṅgādibhiriti| suptaṃ ajñātasparśam| śirāvyadhasya viṣayamāha-vyāpīti| vyāpi-sarvadehastham|</ab>
          <ab type="mula">pracchhānaṃ piṇḍite vā syāt-----------------------------| ------------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṇḍite rakte pracchhānaṃ vā syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pracchānasya viṣayāntaramāha-pracchānamiti| piṇḍite-ghane|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------avagāḍhe jalaukasaḥ| ------------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avagāḍhe rakte jalaukasaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jalaukasāṃ viṣayāntaramāha-avagāḍha iti| avagāḍhe-gambhīre|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------------| tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgam----------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvaksthe-uttāne rakte, alābughaṭīśṛṅgāṇi syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> alābvādīnāṃ viṣayāntaramāha-tvakstha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------------| --------------------------------śiraiva vyāpake'sṛji||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaśarīravyāpake rakte śiraiva bhavati| śirāyāṃ matavikalpo nāstyevetyevaśabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāvyadhasya niyatatvamāha-śiraiveti|</ab>
          <ab type="mula">vātādidhāma vā śṛṅgajalaukolābubhiḥ kramāt| ------------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā vātādisthānasthitaṃ raktaṃ yathākramaṃ śṛṅgādibhirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛṅgādīnāṃ viṣayāntarāṇyāha-vātādidhāmeti|</ab>
          <ab type="mula">stratāsṛjaḥ pradehādyaiḥ śītaiḥ syādvāyukopataḥ|55| satodakaṇḍūḥ śophastaṃ sarpiṣoṣṇena secayet| 55 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastravi- dhirnāma ṣaṅviṃśo'dhyāyaḥ|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srutaraktasya narasya śītalaiḥ pralepādibhisthodakaṇḍūyutaḥ śopho vātakopāt syāt| taṃ-tādṛśaṃ śophaṃ, ghṛtenoṣṇena secayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkā- yāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śastravidhirnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 26||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> srutaraktasya śītopacārātiśaye doṣamāhasrutāsṛja iti| uktadoṣe pratīkāramāha-tamiti| saṅgrahe tu (sū.a. 35)-"sarvāsāṃ ca paraṃ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni| tatra catuṣpañcaṣaḍaṅgulā nṛṣu yojayet| gajavājiṣvaparāḥ| tāsu sukumārāstanutvaco'lpaśiraskā bṛhadadharakāyāśca striyaḥ| viparītāḥ pumāṃso'rddhacandrākṛtipurovṛttāśca| tatra bahudoṣeṣu cirotthiteśu cāmayeṣu pumāṃso yojayitavyāḥ| striyo viparīteṣu| jalaukasastvārdracarmādyupāyairgṛhītvā surabhipaṅkagarbhe nave ghaṭe sthāpayet| śṛṅgāṭakakaserukaśālūkaśaivālamṛṇālavallūramṛtsrāpuṣkarabījacūrṇaṃ svāduśītaṃ svacchaṃ ca toyamannapānārthe tābhyo dadyāt| lālādikothaparihārarthameva ca tryahāntryahāt purvamannapānamapanīyānyaddadyāt| pañcāhācca tadvidha eva ghaṭāntare tāḥ sañcārayet|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śastraprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam|| 26||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ah.1.27">
          <head>sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantarātīte'dhyāye śṛṅgādīn lohitāvasecanopāyānuktvā 'pracchānenaikadeśasthaṃ' ityādivākyena teṣāṃ viṣayo darśitaḥ| sirāvyadhasya tu bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyau yukta ityāha-</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ sirāvyadhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saratyābhī raktamiti sirāḥ, tāsāṃ vyadhaḥ, tasya vidhiḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāvyadhavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"bahavo hi raktāvasecanopāyāḥ prāgabhihitāḥ| teṣāmanyeṣāṃ ca virekādīnāmupakramāṇāṃ tatsādhyeṣvāmayeṣu śirāvyadhaḥ pradhānam| amunā hi te samūlāḥ śoṣamāyānti kedārasetubhedena śālyādaya iva| tathā ca| śirāvyadhaśchikitsārdhaṃ sampūrṇaṃ vā cikitsitam| śalyatantre smṛto yadvadbastiḥ kāyacikitsite|| yathā raktamadhiṣṭhānaṃ vikārāṇāṃ vikāriṇām| anyanna hi tathā dūṣyaṃ karmedaṃ prathamaṃ tataḥ|| tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṃ rasākhyamavikṛtamavikṛtena tejasā rañjitaṃ raktamāhuḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">madhuraṃ lavaṇaṃ kiñcidaśītoṣṇamasaṃhatam| padmendragopahemāviśaśalohitalohitam||1||</seg> lohitaṃ prabhavaḥ śuddhaṃ, tanostenaiva ca sthitiḥ| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lohitaṃ madhuraguṇaṃ(rasaṃ) , tathā, īṣallavaṇaṃ, kiñcicchabda īṣadarthe, tathā'śītoṣṇaṃ-nañīṣadarthe, īṣacchītamīṣaduṣṇaṃ, tathā'saṃhataṃ-dravaṃ, śuddhaṃ syāt| samprati varṇataḥ śuddhalohitalakṣaṇamāha-padmetyādi| indragopaḥ-mṛganakṣatrotpannaḥ kīṭakaviśeṣaḥ| hema-kanakam| aviḥ-meṣaḥ| aviśaśayorlohitaśabdena raktavācinā sambandhaḥ| padmādīnāṃ dvandvaḥ| padmendragopahemāviśaśalohitamiva lohitaṃ-raktavarṇaṃ, yadraktaṃ tacchuddhaṃ syāt| tacca tanoḥ-śarīrasya, prabhavaḥ-utpattihetuḥ| tenaivaraktena, tanoḥ sthitiḥ-prabandhāvicchedalakṣaṇā| anekadṛṣṭāntopādānaṃ ca śuddharaktasyānekavarṇadarśanāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuddharaktasya lakṣaṇamāha-madhuramiti| asaṃhataṃ-dravam| hemā-mañjiṣṭhā| śuddharaktasyārogyahetutvamāha-tanoriti| saṅgrahe tu (sū.a. 36) "tathā dūṣyam| doṣamiti kecit| ubhayātmakamanye| taccaivaṃvidhameva vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṃ balavarṇasukhāyuṣāṃ yoniḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| tatpittaśleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca-raktaṃ, bāhulyena pittaśleṣmalairdūṣyate| pittalaiḥ-kṣāroṣṇatīkṣṇādibhiḥ| śleṣmalaiḥ-māṣatilādibhiḥ| tathā purākṛtāddaivādapi, śaratkālasvabhāvāt kadācidvātalairapi dūṣyata iti prāyograhaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktasya duṣṭikāraṇamāha-tatpittaśleṣmalairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-------------------------------------------------| ------------------------------------kurute tataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān| mukhanetraśirorogamadatṛḍlavaṇāsyatāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlodgiraṇabhramān| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairūpakrāntāśca ye gadāḥ||4||</seg> samyaksādhyā na sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-dūṣaṇātkāraṇāt, visarpādīn bhramāntān kurute| tathā, śītoṣṇādibhiḥ samyakcikitsitāḥ sādhyā api rogā ye na sidhyanti, te ca raktaprakopajāḥ| na kevalaṃ visarpādayaḥ, iti cārthaḥ| ādiśabdena stambhasvedanādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣṭaraktasya kāryamāha-kuruta iti| duṣṭaraktakāryasya sāmānyalakṣaṇamāha-śītoṣṇeti| cakāradbayakaraṇādukteṣvanukteṣu cedaṃ lakṣaṇaṃ jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| teṣu srāvayituṃ raktamudriktaṃ vyadhayetsirām||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, teṣu-visarpādiṣu rogeṣu, ulbaṇaṃ raktaṃ srāvayitaṃ sirāṃ vyadhayet| adantatvādatra vṛddherabhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣṭaraktakāryasya pratīkāramāha-teṣviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām| asnigdhāsveditātyarthasveditānilarogiṇām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām| atīsārodaracchardipāṇḍusarvāṅgaśophinām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">snehapīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu| nāyantritāṃ sirāṃ vidhyenna tiryaṅgāpyanutthitām||8||</seg> nātiśītoṣṇavātābhreṣvanyatrātyayikādgadāt| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūnaṣoḍaśavarṣādīnāṃ tu sirāṃ na vyadhayet| snehapīte-pītasneha ityarthaḥ, āhitāgnyāditvāt paranipātaḥ| tathā, pañcasu-vamanādiṣu, karmasu vihiteṣu satsu, sirāṃ na vyadhayet| tathā, ayantritāṃ-abaddhāṃ, sirāṃ na vyadhayet| tathā, na tiryak, na cānutthitāṃ, nātiśīte, nātyuṣṇe, nātivāte, na ca meghodaye, sirāṃ vyadhayet| ātyayikāt-rohiṇīviṣādikāt, anyatra na vyadhayet| ātyayike tu roge śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ yathāyathaṃ pratīkāraṃ vidhāya sirāṃ mokṣayedeva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūnaṣoḍaśābdādīnāṃ śirāvyadhaṃ niṣedhati-natūneti| pañcasu karmasu-vamanavirecananirūhānuvāsananasyeṣu| vamanādau snehapāne yāvattatkṛtadoṣakṣobha(bhā)nivṛttistāvanniṣedhaḥ| ayantritāṃ-akṛtavakṣyamāṇayantraṇām| tiryak-tiryaggatām| anutthitāṃ-aprakaṭām| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"tatra snehapītādiṣu samyagviddhā api śirā na sravantyatisravanti vā| samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā doṣāḥ śoṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavante| na tveṣa niṣedho viṣasaṃsṛṣṭopasargātyayikavyādhiṣu|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| śironetravikāreṣu lalāṭyāṃ mokṣayetsirām||9||</seg> āpāṅgyāmupanāsyāṃ vā------------------------------| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śironayanavikāreṣu lalāṭyāṃ sirāṃ mokṣayet| lalāṭe bhavā-lalāṭyā, śarīrāvayavādyat, evamagre'pi| apāṅge bhavāṃ apāṅgyāṃ, nāsikāsamīpe bhavāṃ-upanāsyāṃ, vā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śiroroge netraroge ca vedhyāḥ śirā āha-śironetravikāreṣviti| lalāṭe bhavā lalāṭyāḥ| "śarīrāvayavādyat" iti yat| evamapāṅgyā upanāsyāḥ [ca]| upanāsyāḥ-kanīnikābhavāḥ (?)|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------karṇarogeṣu karṇajām| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇāmayeṣu karṇajāṃ-karṇasamīpabhavāṃ, sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇarogeṣu śirā āha-karṇarogeṣviti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| nāsārogeṣu nāsāgre sthitām-----------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsāmayeṣu nāsāgre sthitāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāsārogeṣu śirā āha-nāsārogeṣviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ------------------------------------nāsālalāṭayoḥ||10||</seg> pīnase------------------------------------------| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīnase-pratiśyāye, nāsālalāṭamadhyasthāṃ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pīnase śirā āha-nāsālalāṭayoriti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukharogeṣu jihvādigāḥ sirā vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mukharogeṣu śirā āha-mukharogeṣviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jatrūrdhvaṃ-vakṣoṃsayoḥ sandhyūrdhvaṃ, ye granthayasteṣu grīvādyāśritāḥ sirā vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jatrūrdhvagranthiṣu śirā āha-jatrūrdhvagranthiṣviti|</ab>
          <ab type="mula">uropāṅgalalāṭasthā unmāde-------------------| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> unmāde uraḥsthā apāṅgasthā lalāṭāśritāśca vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> unmāde śirā āha-uropāṅgalalāṭasthā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------'pasmṛtau punaḥ| hanusandhau samaste vā śirāṃ bhrūmadhyagāminīm||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apasmāre tu hanusandhau sthitāṃ sirāṃ vidhyet| samaste-sarvasmin, vā hanau sirāṃ vidhyet| bhrūmadhyagāminīṃ- bhrūmadhyasthāṃ, sirāṃ vā'parasmṛtau vidhyediti vāśabdo'trānuvartya yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apasmāre śirā āha-apasmṛtāviti| ukteṣu śirorogādiṣu samānyataḥśirā āha-samaste veti|</ab>
          <ab type="mula">vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntare| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidradhau pārśvaśūle ca pārśvasthāḥ kakṣāsthāḥ stanāntarasthāśca sirā vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vidradhipārśvaśūlayoḥśirā āha-vidradhāviti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| tṛtīyakeṃ'sayormadhye--------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīyake jvareṃ'sayormadhye-skandhasandhau sthitāṃ sirāṃ, vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛtīyakajvare śirā āha-tṛtīyaka iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| ---------------------------skandhasyādhaścaturthake||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturthake jvare skandhasyādhogatāṃ-anyatarapārśvāśrayāṃ, sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> caturthakajvare śirā āha-skandhasyādha iti|</ab>
          <ab type="mula">pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇito dvyaṅgule sthitāṃ| ---------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pravāhikāyāṃ śūlayuktāyāṃ śroṇitaḥ-kaṭhyāḥ, dvyaṅgule sthitāṃ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saśūlapravāhikāyāṃ śirā āha-pravāhikāyāmiti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| śukrameḍhrāmaye meḍhre---------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukraroge meḍhraroge ca meḍrasthitāṃ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śukraroge meḍhraroge ca śirā āha-śukrameḍhrāmaya iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| ----------------------------------ūrugāṃ galagaṇḍayoḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> galagaṇḍayoścobhayorūrusthāṃ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> galagaṇḍamālayoḥ śirā āha-ūrugāmiti| dvivacanasāmarthyāt gaṇḍamālāgrahaṇam|</ab>
          <ab type="mula">gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastādūrdhvaṃ vā caturaṅgule| -------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastāccaturaṅgula ūrdhvaṃ vā jānunaścaturaṅgule sthitāṃ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gṛdhrasyāṃ śirā āha-gṛdhrasyāmiti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| indrabasteradho'pacyāṃ dvyaṅgule-------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apacīsaṃjñe roge indrabasteradho dvyaṅgule sirāṃ vidhyet| indrabastiḥ-jaṅghāntare vakṣyamāṇaḥ (hṛ. śā. a. 4|5)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apacyāṃ śirā āha-indrabasteriti| indrabastiḥ-jaṅghāmadhye marma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-------------------------------------------------| ------------------------------------------caturaṅgule||15||</seg> ūrdhvaṃ gulphasya sakthyartau, tathā kroṣṭukaśīrṣake| -------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sakthipīḍāyāṃ gulphasyordhvaṃ caturaṅgule sirāṃ vidhyet| kroṣṭukaśīrṣākhye vātarogaviśeṣe gulphasyordhvaṃ caturaṅgule vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sakthiśūle kroṣṭukaśīrṣake ca śirā āha-caturaṅgula iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-------------------------------------------------| pādadāhe khuḍe harṣe vipādyāṃ vātakaṇṭake||16||</seg> cippe ca dvyaṅgule vidhyedupari kṣipramarmaṇaḥ| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pādadāhādiṣu kṣipramamarṇa upari dvyaṅgule vidhyet| khuḍaṃ-vātaraktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pādadāhādiṣu ṣaṭsu śirā āha-pādadāha iti| harṣe-pādaharṣe| cippe-nakharoge| kṣipraṃ-aṅguṣṭhāṅgulimadhye marma| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"etenetarasakthibāhū ca vyākhyātau| viśeṣatastu vāmabāhāvabhyantarato bāhumadhye plīhodare| evameva ca dakṣiṇabāhau yakṛdākhye| tathā kāsaśvāsayorapyādiśanti|" iti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| gṛdhrasyāmiva viśvācyām------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśvācyāṃ gṛdhrasīproktāṃ sirāṃ vidhyet| "gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastāt " iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viśvācyāṃ śirā āha-gṛdhrasyāmiveti| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| -----------------------------yathoktānāmadarśane||17||</seg> marmahīne yathāsanne deśe'nyāṃ vyadhayet sirām| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathoktānāṃ sirāṇāmadarśane sati marmavarjite yathāsanne sthāne vyādhivaśādaparāṃ vyadhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yathoktaśirāṇāmadarśane tadāsannā śirā vedhyā ityāha-yathoktānāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------------| atha snigdhatanuḥ sajjasarvopakaraṇo balī||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṛtasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhojitaḥ| agnitāpātapasvinno jānūccāsanasaṃsthitaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mṛdupaṭṭāttakeśānto jānusthāpitakūrparaḥ| muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye gāḍhaṃ nipīḍayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dantaprapīḍanotkāsagaṇḍādhmānāni cācaret| pṛṣṭhato yantrayeccainaṃ vastramāveṣṭayannaraḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kandharāyāṃ parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm| eṣo'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ yantraṇe vidhiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athetyānantarye| snigdhā tanuryasya sa snigdhatanuḥ| tathā, sajjāni-praguṇāni, { sarvāṇi } upakaraṇāni-vastraṣaṇḍapaṭodakasnehagairikādīni, yasya sa sajjasarvopakaraṇaḥ| tathā, balīpuṣṭaḥ| tathā, kṛtaṃ svastyayanaṃ-balimaṅgalahomādikaṃ, yasya sa kṛtasvastyayanaḥ| tathā, snigdharasayuktenānnena pratibhojitaḥ| tathā, agnitāpaścātapaśca, tābhyāṃ svinnaḥ| tathā, jānutulye uccāsane, saṃsthitaḥ-samupaviṣṭaḥ| tathā, mṛdunā-sūkṣmeṇa, vastrapaṭṭenātto-gṛhīto baddhaḥ keśānto yasya sa evam| tathā, jānunoḥ sthāpitau kūrparau yena sa evam| tathā, muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye'tiśayena pīḍayet| tathā, dantaprapīḍanādīnyācaret| enaṃ cāturaṃ pṛṣṭhadeśe vasanamāveṣṭayannaro yantrayet| katham ? grīvāyāṃ vastraṃ parikṣipya, tathā'ntaḥ-madhye, vāmatarjanīṃ nyasya| sirāṇāṃ yantraṇa eṣa vidhiḥ-etadvidhānam| kimbhūtānām ? antarmukhavarjyānām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāvyadhavidhimāha-atheti| alpaṃ snigdhaṃ rasānnaṃ-snigdharasānnaprati| "suppratinā mātrārthe" ityvyayībhāvaḥ| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"vyādhibalasātmyādyapekṣya snigdhaṃ jāṅgalarasaṃ yavāgūṃ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṃ pūrvāhṇe'parāhṇe vā|" iti|</ab>
          <ab type="mula">tato madhyamayā'ṅgulyā vaidyo'ṅguṣṭhavimuktayā| tāḍayet--------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-yantraṇādanantaraṃ, vaidyo'ṅguṣṭhavimuktayā vāmapāṇijayā madhyamayā'ṅgulyā tāḍayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirotthāpanavidhimāha-tata iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| -----------utthitāṃ jñātvā sparśādvā'ṅguṣṭhapīḍanaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kuṭhāryā lakṣayenmadhye vāmahastagṛhītayā| phaloddeśe suniṣkampaṃ sirāṃ, tadvacca mokṣayet||24||</seg> tāḍayan pīḍayaṃścaināṃ-----------------------------| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sparśena tathā'ṅguṣṭhapīḍanairvotthitāṃ jñātvā, ūrdhvadaṇḍasirāyā madhye nyasya phaloddeśe suniṣkampaṃ vāmahastagṛhītayā kuṭhāryā sirāṃ lakṣayet| tadvacca mokṣayet| yathaiva lakṣayettathaivetyarthaḥ| vrīhimukhena punastāḍayan-vyathayan, tathā'ṅguṣṭhādinā pīḍayan, enāṃ-kuṭhārikāviṣayajāṃ sirāṃ, vidhyet| nanu, kuṭhārikāviṣaye kathaṃ vrīhivaktrasya prayogaḥ ? yataḥ 'apavādaviṣayaṃ parihṛtyotsargaḥ pravartate' iti nyāyāt vrīhivaktrasyaiva sāmānyena prayogo'nujñātaḥ| tathā cāha (hṛ. sū. a. 26|11)- "vrīhivaktraṃ prayojyaṃ ca tatsirodarayorvyadhe|" iti| kuṭhāryāḥ punarviśeṣo'bhihitaḥ (hṛ. sū. a. 26|12)-"tayordhvadaṇḍayāvidhyeduparyasthnāṃ sthitāṃ śirām|" iti| tasmādayuktametat| atrocyate jñāpakam| kuṭhārikāviṣaye vrīhivaktrasya prayogo nyāyya eva| yadayamācāryo vakṣyati (ślo.33)-"māṃsale nikṣipeddeśe vrīhāsyaṃ vrīhimātrakam|" iti| anena hi vacanena granthakāra idaṃ pratyapādayat,- bahumāṃse śarīrāvayave vrīhimukhaṃ vrīhimātraṃ nikṣepyam, anyatra tvāśayānurodhena vrīhivaktrasya prayogaḥ kārya iti| anenaivābhiprāyeṇa śāstrakṛtā "pramāṇaparimāṇābhyāṃ saṅkhyāyāścāpi saṃśaye mātrac vaktavyaḥ ityanena mātrac kṛtaḥ| anyathā tu spaṣṭaṃ kṛtvā "vrīhipramāṇaṃ vrīhyāsyaṃ māṃsale nikṣipedvyadhe|" iti pāṭhaṃ kuryāt| tasmādyukto vrīhimukhasya kuṭhārikāviṣaye prayoga iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirālakṣīkaraṇavidhimāha-utthitāmiti| utthitāṃ-spandamānāṃ, sparśena jñātvā| gambhīrāṃ tvaṅguṣṭhapīḍanena jñātvā| phaloddeśe vāmena hastena suniṣkampaṃ gṛhītayā kuṭhāryā madhye lakṣayet| śirāmokṣaṇavidhimāha-tadvaditi| enāṃ-kuṭhārikāṃ, aṅguṣṭagṛhītayā madhyamāṅgulyā tāḍayan, aṅguṣṭhodareṇa vā pīḍayan, śirāṃ mokṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------vidhyedvrīhimukhena tu| aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikāmupanāsikām||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agre-agradeśe, nāsikāmaṅguṣṭhenonnamayya, upanāsikāṃ- nāsikāsannadeśasthāṃ sirāṃ, vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upanāsikāyā vyadhanamāha-vidhyediti|</ab>
          <ab type="mula">abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ābhimukhyenonnatā-upari tāludeśe nītā, tathā viśeṣeṇa dantairdaṣṭā-vidaṣṭā, agre jihvā-agrajihvā, yenāsāvabhyunnatavidaṣṭāgrajihvaḥ, tasyādhaḥ-prakṛtatvājjihvāyā evādhastāt, tadāśrayāṃ-jihvādhaḥsthāṃ sirāṃ vidhyet| tadityanena jihvādhaḥ parāmṛśyate| jihvādha āśrayo yasyāḥ siRrāyāḥ, tām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jihvādhaḥ śirāvyadhanamāha-abhyunnateti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| yantrayetstanayorūrdhvaṃ grīvāśritasirāvyadhe||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grīvāśritānāṃ sirāṇāṃ vyadho-grīvāśritasirāvyadhaḥ, tasmin stanayorūrdhvaṃ yantrayet-vāsasā veṣṭayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grīvāśirāṇāṃ yantraṇamāha-yantrayediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">paṣāṇagarbhahastasya jānusthe prasṛte bhuje| kukṣerārabhya mṛdite vidhyedbaddhordhvapaṭṭake||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṣāṇagarbhau hastau yasya, tasya narasya bhuje jānusthe-jānupṛṣṭhasthite, prasṛte-prasārite| 'bhuje' ityekavacanamatantram, dvāvapi hi bhujau gṛhyete| kukṣerārabhya yāvadgrīvaṃ tāvanmṛdite- malite| kasmin ? grīvāśritasirāvyardhārhe'ṅge| tathā baddha ūrdhvaṃ paṭṭako yasmiṃstasmin vidhyet| prakṛtatvāt sirām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhujaśirāṇāṃ yantraṇamāha-pāṣāṇagarbhahastasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vidhyeddhastaśirāṃ bāhāvanākuñcitakūrpare| baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭimaṅguṣṭhagārbhiṇam||28||</seg> ūrdhvaṃ vedhyapradeśācca paṭṭikāṃ caturaṅgule| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastasirāṃ vidhyet| katham ? bāhāvanākuñcitakūrpare,-anākuñcitaḥ-prasāritaḥ, kūrparo yasya bāhostasmin| tathā, sukhopaviṣṭasya-sukhāsīnasya| tathā, muṣṭiṃ baddhvā| kimbhūtam ? aṅguṣṭhena garbhiṇaṃ-aṅguṣṭhagarbhiṇam| gūḍhāṅguṣṭhaṃ muṣṭiṃ baddhvetyarthaḥ| tathā, vedhyasthānādupari caturaṅgulaparimāṇe sthāne paṭṭikāṃ baddhvā vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hastaśirāṇāṃ yantraṇavidhimāha-vidhyediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-------------------------------------------------| vidhyedālambamānasya bāhubhyāṃ pārśvayoḥ sirām||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhubhyāmālambamānasya-avalambyaṃ vastu bhujābhyāmāsajataḥ pārśvayoḥ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pārśvaśirāṇāṃ yantraṇamāha-vidhyediti|</ab>
          <ab type="mula">prahṛṣṭe mehane----------------------------| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prahṛṣṭe-stabdhe, meḍhre tadāśritāṃ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> meḍhraśirāṇāṃ yantraṇamāha-prahṛṣṭa iti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------jaṅghāsirāṃ jānunyakuñcite| -------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jānunyakuñcite spaṣṭe sthite sati, jaṅghāyāṃ sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jaṅghāśirāṇāṃ yantraṇamāha-jaṅghāśirāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-------------------------------------------------| pāde tu susthite'dhastājjānusandhernipīḍite||30||</seg> <seg type="unit" n="31">gāḍhaṃ karābhyāmāgulphaṃ caraṇe tasya copari| dvitīye kuñcite kiñcidārūḍhe hastavattataḥ||31||</seg> baddhvā vidhyetsirām----------------------------| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sukhaṃ kṛtvā bhūmyādideśe sthite pāde sati pādasirāṃ vidhyet| tathā jānusandheradhastādāgulphaṃ-gulphaṃ yāvat, karābhyāṃ gāḍhaṃ kṛtvā pīḍite sati, tasya caraṇasyopari-upariṣṭāt dvitīye caraṇa īṣatsaṅkucite, tathā ārūḍhe-tatkalite sati, tato hastavat-vedhyasthānādupari caturaṅgule paṭṭikāṃ, baddhvā sirāṃ vidhyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pādaśirāṇāṃ yantraṇamāha-pāde tviti| hastavadvedhyapradeśādūrdhvaṃ caturaṅgule paṭṭikāṃ baddhvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------itthamanukteṣvapi kalpayet| teṣu teṣu pradeśeṣu tattadyantramupāyavit||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> itthaṃ-anena prakāreṇa yantralakṣaṇoddeśena, anuktamapi yantraṃ tattaddeśamāhātmyāt kriyāsaukaryārthaṃ teṣu teṣu śarīrāvayaveṣu svabuddhyā tattadyantraṃ yathāyogaṃ kalpayet, upāyajño vaidyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuktaśirāṇāṃ yantraṇamāha-itthamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">māṃsale nikṣipeddeśe vrīhyāsyaṃ vrīhimātrakam| yavārdhamasthnāmupari sirāṃ vidhyan kuṭhārikām||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsale śarīrāvayave vrīhimukhaṃ śastraṃ vrīhipramāṇaṃ nikṣipet| asthnāmupari kuṭhārikāṃ yavārdhamātrāṃ nikṣipet| kiṃ kurvan ? sirāṃ vidhyan|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vrīhimukhasya nikhananamāha-māṃsala iti| kuṭhārikāyā nikhananamāha-yavārdhamiti|</ab>
          <ab type="mula">samyagviddhā sraveddhārāṃ yantre mukte tu na sravet| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyagviddhe sati(dvā satī) dhārāṃ sravet| yantre ca mukte sati na sravet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagviddhālakṣaṇamāha-samyagviddha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------------------------| alpakālaṃ vahatyalpaṃ, durviddhā tailacūrṇanaiḥ||34||</seg> saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alpaṃ viddhā satī sirā stokaṃ kālaṃ vahati| durviddhā-asamyagviddhā satī, sirā tailayuktaiścūrṇanaiḥ sravet| atividdhā tu sirā saśabdaṃ sravet| duḥkhena-kṛcchreṇa dhāryate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durviddhālakṣaṇamāha-alpakālamiti| tailacūrṇenaiḥ-tailakṣārasecanaiḥ| atividdhālakṣaṇamāha-saśabdamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-------------------------------------------------| bhīmūrcchāyantraśaithilyakuṇṭhaśastrātitṛptayaḥ||35||</seg> kṣāmatvavegitāsvedā raktasyāsrutihetavaḥ| -------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhīmūrchādayo raktasyāsravaṇahetavaḥ| bhīḥ-bhayam| mūrcchā-mohastamasīva praveśaḥ| yantraśaithilyam-agāḍhaṃ kṛtvā yantrapīḍanam| tathā, kuṇṭhaṃ-bhagnaṃ śastram| tathā, atitṛptiḥ-atisauhityam| kṣāmatvaṃ-nirbalatā| vegitā-sañjātavegatvam| asvedaḥ-svedāyogaḥ| yataścaite rudhirasyāsrutihetavastato raktasrutāvete parihāryāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktāvarodhakāraṇānyāha-bhīmūrccheti| vegitā-mūtritatvādiḥ| asvedo-asamyaksvedaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-------------------------------------------------| asamyagastre sravati vellavyoṣaniṣānataiḥ||36||</seg> sāgāradhūmalavaṇatailairdihyācchirāmukham| -------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asamyagastre sravati vellādibhiḥ sirāvadanaṃ dihyāt pralepayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyaksrāvārthamauṣadhamāha-asamyagasra iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-------------------------------------------------| samyakpravṛtte koṣṇena tailena lavaṇena ca||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyakpravṛtte rakte sirāmukhaṃ koṣṇābhyāṃ tailalavaṇābhyāṃ dihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyaksrāvanirvāhārthamauṣadhamāha-samyakpravṛtta iti| dihyādityanuṣajyate|</ab>
          <ab type="mula">agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā| -------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā rāgapītikāmiśrībhūtāt kusumbhādagre-pūrvaṃ, pītikā sravati, evaṃ duṣṭāduṣṭaraktādekalolībhūtāt pūrvaṃ duṣṭamasraṃ sravati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> agragrahaṇāt paścādaduṣṭamapi raktamavaśyaṃ sravatītyāśaṅkyedamāha-svabhāvādduṣṭāsramevāgre śirāḥ sravantītyāha agra iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-------------------------------------------------| samyaksrutvā svayaṃ tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathāvatprasrutya svayaṃ-yatnena vinā, yat tiṣṭhet-na sravet, śuddhaṃ taditi nāharet-na srāvayet, jīvitahetutvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyaksrutvā yatsvayaṃ sthitaṃ raktaṃ tacchuddhatvānnāharedityāha-samyaksrutveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yantraṃ vimucya mūrcchāyāṃ vījite vyajanaiḥ punaḥ| srāvayenmūrcchati punastvaparedyustryahe'pi vā||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrcchāyāṃ satyāṃ yantraṃ vimucya vyajanairvījite-samāśvastenare sati, punarasraṃ srāvayet| punarmūrcchati tvāture'śuddhamapi raktaṃ tasminnahani na srāvayet| kadā tarhi srāvayet ? ityāha-aparedyuḥ,-anyasmin dine, tryahe'pi vā-tṛtīye vā'hni, srāvayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūrcchāyāṃ pratīkāramāha-yantramiti| punarmūrcchāyāmaparadinādau srāvayedityāha-srāvayediti|</ab>
          <ab type="mula">vātācchyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vegasrāvyacchaphenilam| -------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātāt śyāvādilakṣaṇaṃ raktaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-vātāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-------------------------------------------------| pittāt pītāsitaṃ visramaskandyauṣṇyātsacandrikam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāt pītādilakṣaṇamasraṃ syāt| askandi-astyānam, uṣṇatvāt| sacandrikaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-pittāditi| auṣṇyādaskandi-ghanībhāvarahitam|</ab>
          <ab type="mula">kaphāt snigdhamasṛkpāṇḍu tantumatpicchhilaṃ ghanam| -------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt snigdhādilakṣaṇamasṛk syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-kaphāditi| ghanaṃsrāvarahitam|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāt-----------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsargāddoṣāṇāṃ saṃsṛṣṭaliṅgaṃ raktaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dvandvaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-saṃsṛṣṭaliṅgamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| -----------------------------tridoṣaṃ malināvilam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tridoṣaraktaṃ malinaṃ-kaluṣaṃ, āvilaṃ-ghanaṃ ca| etacca doṣatrayasaṃsargalakṣaṇādadhikaṃ lakṣaṇaṃ mantavyam| na caitāvadeva tridoṣalakṣaṇaṃ mantavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tridoṣaduṣṭaraktasya lakṣaṇamāha-tridoṣamiti| malinaṃ-nīlam| āvilaṃ-kaluṣam| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"kaṣāyarasaṃ lohagandhi śītaṃ ca raktaṃ vātāt| gṛhadhūmāñjanodakakṛṣṇaṃ haritaṃ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭhaṃ gomūtrābhaṃ ca pittāt| kovidārapuṣpagairikodakapāṇḍu śītaṃ skandi vraṇadvārā vasādilavaṇarasaṃ vasāgandhi ca kaphāt| kāṃsyanīlaṃ durgandhi ca sannipātāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">aśuddhau balino'pyasraṃ na prasthātsrāvayetparam| atisrutau hi mṛtyuḥ syāddāruṇā vā calāmayāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśuddhamasraṃ balino'pi-kiṃ punarabalinaḥ, prasthāt paraṃ-adhikaṃ, na srāvayet| { kasmāt ? ityāha- } atisrāve hi raktasya, mṛtyurbhavet| athavā vātarogāśca kṛcchrāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> srāvapramāṇamāha-aśuddhāviti| aśuddhau-kiṃ punaḥ śuddhau| balino'pi-kiṃ punarabalasya| prastho'tra sārddhatrayodaśapalaḥ|</ab>
          <ab type="mula">tatrābhyaṅgarasakṣīraraktapānāni bheṣajam| -------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-raktātisrutau, abhyaṅgādīni bheṣajam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atisrāve bheṣajamāha-tatreti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-------------------------------------------------| srute rakte śanairyantramapanīya himāmbunā||43||</seg> prakṣālya tailaplotāktaṃ bandhanīyaṃ sirāmukham| -------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srute rakte sati yantraṃ śanairvimurcya-mandaṃ mandamapanīya, sirāmukhaṃ śītodakena prakṣālya, tailaplotenāktaṃ sadbandhanīyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> srutaraktasthānantaraṃ kṛtyamāha-sruta iti| plotaṃ-vastrakhaṇḍam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-------------------------------------------------| aśuddhaṃ srāvayedbhūyaḥ sāyamahnyapare'pi vā||44||</seg> snehopaskṛtadehasya pakṣādvā bhṛśadūṣitam| -------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśuddhaṃ-vātādiduṣṭarudhiralakṣaṇena duṣṭaṃ jñātvā, bhūyaḥ-punaḥ, srāvayet| kadā ? sāyaṃ-aparāhne, tasminneva dine| athavā, apare'hni-dvitīye dine| athavā snehenopaskṛtobhāvito, deho yasya tathāvidhasya bhṛśadūṣitaṃ-atiśayena duṣṭaṃ raktaṃ, pakṣādūrdhvaṃ punaḥ srāvayet| evamaśuddhaṃ raktaṃ yathāyogaṃ sāyamahnyapare pakṣādūrdhvaṃ vā prasthaparimāṇameva srāvayenna tato'dhikamiti raktasrutau kramaḥ| prasthaparimāṇaṃ ca tantrāntare gaditam "vamane ca vireke ca raktātīsārayorapi| sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kiñcicchheṣaṃ duṣṭaraktaṃ sthāpayeduta sarvaṃ srāvayet ? iti saṃśayāpanodārthamidamāha-[prathamasrāveṇāsamyak śuddhau] punaḥ srāvakālamāha-aśuddhamiti| bhṛśadūṣitaṃ tu punaḥ snehayitvā pakṣāt srāvayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-------------------------------------------------| kiñciddhi śeṣe duṣṭāsre naiva rogo'tivartate||45||</seg> saśeṣamapyato dhāryaṃ na cātisrutimācaret| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāt kiñciccheṣe duṣṭarakte naiva rogo-duṣṭaraktodbhavo vyādhiḥ, ativartate-kriyāpathamatikramya mārgāntaramasau nāsādayati| ato duṣṭamapi raktaṃ saśeṣaṃ dhāryam| nāsya duṣṭaraktasyātisrutimācaret, prāṇāyatanatvāt| suśruto'pyadhyagīṣṭa (?) "saśeṣaṃ duṣṭarudhiramapi kuryādvicakṣaṇaḥ| na cātiprasrutaṃ kuryāccheṣaṃ saṃśamanairjayet||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kiñciccheṣaṃ raktamupekṣaṇīyamuta pratikriyā kācittatra kāryāḥ ? ityāha-duṣṭe'pyanenaiva krameṇa srutiḥ kāryā| na tvatisrutirityāha-kiñciddhīti| ativartate-bādhate|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| harecchṛṅgādibhiḥ śeṣam------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srutaśeṣaṃ duṣṭaraktaṃ śṛṅgatumbaghaṭikādibhirharet, na tu sirayā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāvyadhe'tisrutiśaṅkāyāṃ śṛṅgādibhirharedityāha-harediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| -----------------------------prasādamathavā nayet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śītopacārapittāsrakriyāśuddhiviśoṣaṇaiḥ| duṣṭaṃ raktamanudriktamevameva prasādayet||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā śītopacāreṇa, pittāsrakriyayā, śuddhyā-vamanavirecanādirūpayā, viśoṣaṇena-laṅghanarūpeṇa, tadduṣṭaṃ raktaṃ prasādayet-kaluṣatāṃ parityajya tasya prasannatvamupapādayet| na tu kevalaṃ srutaśeṣaṃ rudhiraṃ śītopacāreṇa (cārādinā) prasādayet| yāvadanudrikta-apravṛddhaṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ, evameva-anenaiva śītopacārādinā, prasādaṃ nayet| na tu tannirharaṇe sirāvyadhādinā yatanīyam, anudriktaraktanirharaṇasya sāpāyatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛṅgādibhirapyatisrutiśaṅkāyāṃ śamayedityāha-prasādamiti| pittāsrakriyā-raktapittacikitsā| akṛtaśirāvyadhasyāpyetadeva raktaprasādanamityāha-duṣṭaṃ raktamiti| anudriktaṃ-udrekābhāvāt srāvāyogyam|</ab>
          <ab type="mula">rakte tvatiṣṭhati kṣipraṃ stambhanīmācaretkriyām| -------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte tvatiṣṭhati-sthitimalabhamāne, tvaritameva stambhanīṃ kriyāṃ-vakṣyamāṇāṃ, kuryāt, raktasya prāṇāyatanatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tadeva stambhanamāha-atisrāve stambhanamāha-rakte tviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------------------| rodhrapriyaṅgupattaṅgamāṣayaṣṭyāhvagairikaiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mṛtkapālāñjanakṣau mamaṣīkṣīritvagaṅkuraiḥ| vicūrṇayedvraṇamukhaṃ padmakādihimaṃ pibet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tāmeva vā sirāṃ vidhyedvyadhāttasmādanantaram| sirāmukhaṃ vā tvaritaṃ dahettaptaśalākayā||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrādibhiḥ sirāvraṇamukhaṃ vicūrṇayet| padmakādihimaṃ-śītakaṣāyaṃ, pibet| tāmeva-prāgviddhāṃ, sirāṃ tasmātprāgvyadhādanantaraṃ, avyavahitaṃ vidhyet| athavā sirādvāraṃ kṣipraṃ kṛtvā'gninopataptayā śalākayā dahet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktasya srāvaṇādanantaraṃ yadvidheyaṃ tadāha-stambhanaviśeṣamāha-rodhrapriyaṅgviti| mṛtkapālaṃ-kharparam| kṣaumamaṣī-vastrabhasma| vicūrṇayet-cūrṇaṃ vikiret| padmakādihimaṃ-padmakādigaṇasya śītakaṣāyam| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"atiṣṭhati tu rakte śirāmukhaṃ saṃdhātuṃ cūrṇairavacurṇyāṅgulyagreṇa pīḍayet| śālmalyupodakāpicchāṃ vā vraṇamukhe dattvā gāḍhaṃ badhnīyāt| madhūcchiṣṭapraliptaṃ vā paṭṭakam| śītāmbunā vā siñcet| śītamadhurakaṣāyānnapānasekapradehapravātaveśmabhirvā skandanāyopacaret| padmakādikvāthaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ kṣīramikṣurasameṇahariṇājorabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya vā sirāṃ viddhvā rudhiramāmaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vā pānaṃ dadyāt| tenaiva vā darbhapādamṛditenānuvāsayet| snigdhaiśca yūṣarasairbhojayet| sarvathā cānavatiṣṭhamāne pācanāya kṣāraṃ dadyāt| na ca kṣaṇamapyupekṣeta| kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgṛhya mūrcchāsaṃjñānāśaśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṃśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣepakādīn karoti, maraṇaṃ vā| prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ raktaṃ tatkṣayātkṣīyate'nalaḥ| varddhate cānilastasmādyuktyā bṛṃhaṇamācaret|| durvyadhātivyadhakuṭṭitatiryagvyadhādervyadhadoṣāvdyāpado yāḥ syustā yathāsvaṃ sādhayediti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna yāvat| doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannā stāvaddhitāhāravihārabhāk syāt||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yantranipīḍanenonmārgagāḥ-svamārgamullaṅghya mārgāntarasamāśrayaṇenotpathaṃ pratipannāḥ| kiṃbhūtā doṣāḥ? pradṛṣṭāḥ, tathāvidhaṃ raktaṃ prāptā |te punaryāvatsvāśrayaṃ na pratipadyante tāvaddhitāhāravihārabhāk syāt-hitāvāhāravihārau bhajet| "bhajo ṇviḥ iti ṇviḥ| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> srutaraktasya pathyaniyamakālāvadhimāha-unmārgagā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛ gagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte srāvite'nnapānaṃ nātyuṣṇaśītaṃ hitam| atyuṣṇaṃ hyannapānaṃ raktaṃ pradūṣayet| atiśītaṃ tvagniṃ sādayet| tathā, laghu-svabhāvato mātrāsaṃskārādinā vā, tathā dīpanīyam| kuta evamannapānaṃ hitam ? ityāha-yasmāttasmin kāle śarīramanavasthitaṃ-calitavṛtti, raktaṃ yasya śarīrasya tadevaṃbhūtaṃ bhavati| taccāsṛk śarīrasyādhāro, raktasya ca pittaṃ, pittaṃ ca vahniḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ. śā. a. 3|90)- "pittaṃ vahniḥ" iti| tasmādviśeṣāt-mahatā yatnena, vahnirnātyuṣṇaśītādinā''hāravihāreṇa rakṣitavyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛtasirāvyadhasya puruṣasya lakṣaṇamantareṇonmārgagāmināṃ doṣāṇāṃ svasthānapratipattau kālo nāvagamyate, na ca nirhṛtaduṣṭaraktaḥ puruṣo lakṣaṇaṃ vinā jñāyate, iti dvayasyāpi parijñānārthamāha-pathyamāha-nātyuṣṇaśītamiti| ukte pathye yuktimāha-tadā śarīramiti| iti-ato hetoḥ|</ab>
          <ab type="mula">prasannavarṇendriyamindriyārthā- nicchhantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ puṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti|53| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śirāvyadhavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varṇaścendriyāṇi ca varṇendriyāṇi, prasannāni varṇendriyāṇi yasya taṃ prasannavarṇendriyam| tathā, indriyārthān śabdādīn svabhāvābhipretān, icchantaṃ-abhilaṣantam| tathā, pakturvegaḥ-sāmarthyam, avyāhataḥ-anabhibhūtaḥ, paktṛvego yasya tamavyāhatapaktṛvegam| tathā, sukhānvitaṃ-ārogyayuktaṃ prakṛtimāpannam| tathā puṣṭibalābhyāṃ yuktam| evaṃvidhaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti, iti śarīrasya lakṣaṇamuktam| "madhuraṃ lavaṇaṃ" ityādinā tu raktasyaiva viśuddhalakṣaṇamabhihitamiti| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śirāvyadhavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viśuddharaktasya lakṣaṇamāha-prasannavarṇeti| paktāagniḥ| vego-viṇmūtrādipravṛttiḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śirāvyadhaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 27||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ah.1.28">
          <head>śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirāvyadhavidheranantaraṃ śalyāharaṇavidhirārabhyate| yataḥ sirāvyadhavidhyadhyāye śalyarūpasya raktasya sakalakāyavyāpinaḥ sirāvyadhopāyena nirharaṇamuktam| idānīṃ prādeśikasya lohādeḥ śalyasya pratideśasthitasya lakṣaṇaṃ nirharaṇopāyādiścāsminnadhyāye śalyāharaṇavidhau nirdiśyata ityāha-</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ śalyāharaṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañcadhā gatiḥ| -------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vakrādibhedabhinnā śalyānāṃ pañcaprakārā gatiḥ-gamanam| kadācicchalyāni vakraṃ kṛtvā, tiryagvā ūrdhvaṃ vā, adho vā, gacchantiḥ kadācidṛju kṛtvā| evamubhayathā tiryagūrdhvādhobhedagamanācchalyānāṃ pañcadhā gatiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saśalyaṃ kathaṃ vedyam ? ityāha-śalyāharaṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| śalyagatibhedānāha-vakrarjviti| saṅgrahe tu (sū.a.37)-"trividhaḥ gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca| sā punaḥ pratyekamṛjuvakrabhedena dvividhā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-------------------------------------------------| dhyāmaṃ śopharujāvantaṃ sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">abhyudgataṃ budbudhavatpiṭikopacitaṃ vraṇam| mṛdumāṃsaṃ ca jānīyādantaḥśalyaṃ samāsataḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃvidhaṃ vraṇamantaḥśalyaṃ jānīyāt| samāsataḥsaṅkṣepeṇa| dhyāmaṃ-śyāmavarṇam| tathā, śopharujāvantam| tathā, muhuḥ śoṇitaṃ sravantam| tathā, abhyudgataṃ-ābhimukhyenocchritamunnatam| tathā, budbudena tulyaṃ vartate budbudavat| tathā, piṭakairupacitaṃ-vyāptam| tathā, mṛdumāṃsaṃ-komalamāṃsam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> iti sāmānyenāntaḥsthitasya śalyasya lakṣaṇamabhidhāya, tvagādigatasya viśeṣamāha-antaḥśalyasya lakṣaṇamāha-dhyāmamiti|</ab>
          <ab type="mula">viśeṣāttvaggate śalye vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ| śopho bhavati-----------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśeṣeṇa punastvaggate śalye śopho vivarṇastathā kaṭhino dīrghaśca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tvaggataśalyasya lakṣaṇamāha-viśeṣāditi| viśeṣāditi vacanāt sāmānyalakṣaṇamapyatra jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| -------------māṃsasthe coṣaḥ śopho vivarddhate||3||</seg> pīḍanākṣamatā pākaḥ śalyamārgo na rohati| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsagate śalye coṣaḥ syāt| 'sarvāṅgīṇastīvro'ratimān dāhaścoṣa ucyate' ityāhuḥ| tathā śopho vivarddhate| tathā, pīḍanasyākṣamatvaṃ pākaśca, śalyamārgaśca rohaṃ na yāti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsagatasya lakṣaṇamāha-māṃsastha iti| coṣaḥ-ācūṣaṇeneva vyathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------------------------------------------| peśyantaragate māṃsaprāptavacchvayathuṃ vinā||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> peśīmadhyagate māṃsagatena tulyaṃ lakṣaṇam, śothaṃ varjayitvā| māṃsāvayavaviśeṣo dīrghatantvākṛtiḥ peśītyucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peśīgatasya lakṣaṇamāha-peśyantaragata iti|</ab>
          <ab type="mula">ākṣepaḥ snāyujālasya saṃrambhastambhavedanāḥ| snāyuge durharaṃ caitat----------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāyuge śalye strāyujālasyākṣepādyāḥ syuḥ| ākṣepaḥ-ākarṣaṇam| saṃrambhaḥ-kṣobhaḥ| stambhaḥ-stabdhatā| vedanāśūlam| etacca-strāyugaṃ śalyaṃ, duḥkhena hartuṃ śakyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snāyugatasya lakṣaṇamāha-ākṣepa iti| etat-snāyugatamanyebhyo durharaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| -----------------------------sirādhmānaṃ sirāśrite||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāśrite śalye sirāṇāmānāhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāgatasya lakṣaṇamāha-śirādhmānamiti| śirādhmānaṃ-śirāṇāṃ vāyurpūrṇatvam|</ab>
          <ab type="mula">svakarmaguṇahāniḥ syātsrotasāṃ srotasi sthite| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotogate śalye srotasāṃ svakarmaguṇayorhāniḥ syāt| yathā,-kaṇṭhasrotaḥsthite śalye pānābhyavaharaṇasya nirodho jāyate guṇo'pi yastasyāpraduṣṭatvādilakṣaṇaḥ so'pyasya hīyata iti| evamanyeṣāṃ svakarmaguṇahānirvyākhyeyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> srotogatasya lakṣaṇamāha-svakarmaguṇahāniriti| svakarma-prāṇādīnāṃ yathāvadvahanam| svaguṇo-mārdavādiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| dhamanīsthe'nilo raktaṃ phenayuktamudīrayet||6||</seg> niryāti śabdavān syācca hṛllāsaḥ sāṅgavedanaḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhamanīsthe śalye vāyurlohitaṃ saphenaṃ prerayet| tathā saśabdo marunniryāti, hṛllāsaścāṅgapīḍāyuktaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhamanīgatasya lakṣaṇamāha-dhamanīstha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| saṅgharṣo balavānasthisandhiprāpte'sthipūrṇatā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthisandhiprāpte śalye balavān saṅgharṣaḥ-kṣobhaḥ, syāt| tathā, asthipūrṇatā ca jāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asthisandhigatasya lakṣaṇamāha-saṅgarṣa iti| balavān saṅgharṣaḥ-duḥsahasaṅghaṭṭanam|</ab>
          <ab type="mula">naikarūpā rujo'sthisthe śophaḥ-----------------------| -------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthisthe śalye, anekākārāḥ (naikarūpāḥ)-nānāvidhāḥ, rujo- bhagnarūgṇamṛditapīḍitāvanunnaprāyāḥ syuḥ, śophaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asthigatasya lakṣaṇamāha-naikarūpā iti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------tadvacca sandhige| caiṣṭānivṛttiśca bhavet-----------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhigate śalye tadvadeva-asthisthaśalyena tulyaṃ lakṣaṇam| tathā, sandhisthaśalyākrāntāvayavasya ceṣṭānivṛttiḥ-vyāpāroparamaśca bhavati| pūrvamasthisandhigatasya śalyasya lakṣaṇamuktam| adhunā śarīrasandhigataśalyasya lakṣaṇam| anyo hi śarīrasandhiḥ| tathā ca rājayakṣmanidāne vakṣyati (hṛ. ni. a. 5|5)-"śarīrasandhīnāviśya" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sandhigatasya lakṣaṇamāha-tadvaditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------------| -------------------------āṭopaḥ koṣṭhasaṃśrite||8||</seg> ānāho'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca vraṇānane| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> koṣṭhasaṃśrite-udarāśrite śalye, āṭopaḥ-kṣobhaḥ tathā''nāho-jaṭharādhmānam, tathā vraṇamukhe'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> koṣṭhagatasya lakṣaṇamāha-āṭopa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| vidyānmarmagataṃ śalyaṃ marmaviddhopalakṣaṇaiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> marmasthaṃ śalyaṃ marmaviddhopalakṣaṇairvidyāt-jānīyāt| marmaviddhasya ca lakṣaṇaṃ saṅgrahe kathitam| yathā (śā. a. 7) "dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitā| svedo mūrcchhā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> marmagatasya lakṣaṇamāha-vidyāditi| upalakṣaṇaṃ lakṣaṇam| tacca "viddhe'jasramasṛksrāvo" ityādinā śārīrake (hṛ.śā. a. 4/47) vakṣyate|</ab>
          <ab type="mula">yathāsvaṃ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayet| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ sāmānyalakṣaṇena-dhyāmādinā, tathā tvagādisthaśalyaviśeṣalakṣaṇena, tvagādisthaṃ śalyaṃ lakṣayet| yāvat yathāsvaṃ parisrāvaistathā'nurūpairvibhāvayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tvaggatādīnāṃ srāvato lakṣaṇamāha-yathāsvamiti| yathāsvamiti yatra yadāśrittaṃ dravaṃ tatra tatsravati| yathā,- tvaggate lasīkā, śirādigate raktam, asthigate majjā ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ruhyate śuddhadehānāmanulomasthitaṃ tu tat||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-prāṅnirdiṣṭaṃ śalyaṃ, ruhyate-rohaṃ yāti| kimbhūtānāṃ puṃsām ? vamanavirecanādibhiḥ śuddhadehānām| ruhyata iti karmakartarīti kecit, tacca na yuktam| yataḥ karmasthabhāvakānāṃ karmasthakriyāṇāṃ ca kartā karmavadbhavati| na kartṛsthabhāvakānāṃ na ca kartṛsthakriyāṇāmityuktam| ruhiśca kartṛsthakriyaḥ| tasmāt rohatīti ruṭ| ruḍivācaratīti kyaṅanto'yam| rūḍhābhāso hyayam, na tu samyagrūḍhaḥ| tathā ca vakṣyati-"doṣakopa" ityādi| tasmādasya rūḍhābhāsatvādeṣaiva vyutpattiryuktā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> antaḥśalyo'pi svaguṇenaiva rūḍho vraṇo bhavatītyāha-ruhyata iti| ruhyate svayameva| karmakartaryātmanepadam| tat-śalyam| śalyena śalyakṣataṃ lakṣyate, tasyaivaropaṇārhatvāt|</ab>
          <ab type="mula">doṣakopābhighātādikṣobhādbhūyo'pi bādhate| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatastacchalyamasamyagrūḍhatvāt bhūyo'pi bādhate| prākkṛtabādhamapi punarapi pīḍāṃ janayati| kuto hetoḥ ? ityāha-doṣakopaścābhighātaśca, tāvādī yeṣāṃ dhāvanalaṅghanādīnāṃ te evaṃ, taiḥ kṣobhaḥ-saṃrambhaḥ, tasmāt| doṣakopakṣobhāt abhighātādikṣobhāt bādhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tvagādinaṣṭe śalye mithyārūḍhatvādadṛśyatāṃ prāpte sati śalyaparijñānārthamidamāha-antaḥśalyaṃ rūḍhamapi punarbādhata ityāha doṣakopeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| tvaṅnaṣṭe yatra tatra syurabhyaṅgasvedamardanaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rāgarugdāhasaṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate| āśu śuṣyati lepo vā tatsthānaṃ śalyavadvadet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu tvaṅnaṣṭādiṣu śalyeṣu madhye, tvaṅnaṣṭaṃ yatra pradeśe syāt tatra-tasthāne, abhyaṅgādibhirlauhityaśūladāhakṣobhāḥ syuḥ| yatra vā sthāne ghṛtaṃ styānaṃ yojitaṃ vilīyate tatsthānaṃ śalyavat-saśalyaṃ vadet| yadvā lepaḥ-candanādinā datto, yatrāśveva śuṣyati, tatsthānaṃ-tvagdeśaṃ, śalyavajjānīyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha naṣṭaśalyajñānopāyaḥ| tatra tvaṅnaṣṭasyopāyamāha-tvaṅnaṣṭa iti|</ab>
          <ab type="mula">māṃsapraṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanācchlatatā gatam| kṣobhādrāgādibhiḥ śalyaṃ lakṣayet--------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsapraṇaṣṭaṃ-māṃsenādṛśyatāṃ prāptaṃ, saṃśuddhyā-vamanavirecanādikayā, yatkarśanaṃ-kṛśatvaṃ kṛtaṃ, tasmāt ślathatāṃ śithilatvaṃ prāptaṃ, kṣobhāt- anekaprakārādvedanārūpāt, tathā rāgādibhirlakṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsanaṣṭasyopāyamāha śalyasya kṣobhādyatra rāgādayastatra śalyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| ------------------------------------tadvadeva ca||13||</seg> peśyasthisandhikoṣṭheṣu naṣṭam----------------| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvaditi tena-māṃsapraṇaṣṭena, tulyaṃ vartate| yathā,-śuddhyā karśanāt ślathatāṃ gataṃ kṣobhādrāgādibhirlakṣayediti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peśyādiṣu triṣu naṣṭasyopāyamāha-tadvadeveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------asthiṣu lakṣayet| asthnāmabhyañjanasvedabandhapīḍanamardanaiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthiṣu naṣṭaṃ śalyamasthnāmabhyañjanādibhirlakṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asthinaṣṭasyopāyamāha-asthiṣviti| 'kṣobhādrāgādibhiḥ' ityanuvartate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">prasāraṇākuñcanataḥ sandhinaṣṭaṃ tathā'sthivat| naṣṭe snāyuśirāsrotodhamanīṣvasame pathi||15||</seg> <seg type="unit" n="16">aśvayuktaṃ rathaṃ khaṇḍacakramāropya rogiṇam| śīghraṃ nayettatastasya saṃrambhācchalyamādiśet||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhinaṣṭaṃ śalyamasthinaṣṭaśalyavallakṣayet saṃ-snāyuśirāsrotodhamanīṣu naṣṭe śalye, asame pathi-viṣame mārge, rathamāropya rogiṇaṃ-śalyavantaṃ, śīghraṃ nayet-āśveva deśāntaraṃ prāpayet| kimbhūtaṃ ratham ? khaṇḍaṃ cakram yasya sa khaṇḍacakraḥ, tam| tatastasya-rathasya, saṃrambhāt-kṣobhāt, śalyamādiśet-lakṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sandhinaṣṭasyopāyamāha-prasāraṇākuñcanata iti| asthivat-abhyañjanādibhiśca| ā snāyvādiṣu caturṣunaṣṭasyopāyamāha-naṣṭa iti| asame pathi-uccanīce mārge|</ab>
          <ab type="mula">marmanaṣṭaṃ pṛthaṅnoktaṃ teṣāṃ māṃsādisaṃśrayāt| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> marmanaṣṭaṃ śalyaṃ pṛthak nābhihitam| kutaḥ ? teṣāṃ-marmaṇāṃ, māṃsādireva prāṅnirdiṣṭo yataḥ saṃśrayo, na tu pṛthaṅmarmāṇi vidyante| { tathā ca saṅgrahe(sū. a. 37)-"marmapraṇaṣṭe'pyananyabhāvānmāṃsādibhyo marmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> evaṃ viśeṣeṇa naṣṭaśalyalakṣaṇamuktvā sāmānyena naṣṭaśalyadiśaṃ lakṣayitumāha-marmanaṣṭasyopāyānuktau hetumāha-marmanaṣṭamiti| teṣāṃ-marmaṇāṃ, māṃsādigatatvāt-māṃsādinaṣṭakathanenaivoktatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| sāmānyena saśalyaṃ tu kṣobhiṇya kriyayā saruk||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāmānyena-sāmānyalakṣṇena, kśebhiṇyā kriyayā-saṃrambhotpādakena karmaṇā śvasanaprāṇāyāmādikena, yat saruk sthānaṃ tat saśalyaṃ jānīyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> naṣṭasya sāmānyalakṣaṇamāha-sāmanyeneti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vṛttaṃ pṛthu catuṣkoṇaṃ tripuṭaṃ ca samāsataḥ| adṛśyaśalyasaṃsthānaṃ vraṇākṛtyā vibhāvayet||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛttaṃ-vartulam| pṛthu-pārśvāparapārśvābhyāṃ yatparicchidyate| catuṣkoṇaṃ-caturasram| tripuṭaṃ-tryasram| samāsataḥ-saṅkṣepeṇa|| adṛśyasya-anupalabdhasya, śalyasya saṃsthānaṃ-ākṛtiṃ, vraṇākṛtyā-vraṇasaṃsthānena, vibhāvayet-vidyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhunaiṣāmākarṣaṇopāyaṃ nirupayannāha-adṛśyasya śalyasyākṛtirvraṇākṛtyā jñeyātyāha-vṛttimiti| vṛttaṃ-koṇarahitam| pṛthu-dvikoṇam| tripuṭaṃ-trikoṇam| saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ|</ab>
          <ab type="mula">teṣāmāharaṇopāyau pratilomānulomakau| -----------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-adṛśyānāṃ śalyānām| ākarṣaṇopāyau dau pratilomānulomakau| pratilomaḥ-śarīrāntaḥpraveśaviparyayaḥ| anulomaḥ-śarīrāntaḥpraveśānugataḥ| pratilomānulomayornirharaṇaviṣayamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śalyāharaṇopāyabhedānā(vā)ha-teṣāmiti| yatra pratikūlamāharaṇaṃ sa pratilomaḥ, yatrānukūlaṃ so'nulomaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------| arvācīnaparācīne nirharettādviparyayāt||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tayoḥ-pratilomānulomayorviparyayaḥ, tasmādviparyayāt, anulomaṃ parācīnamānayedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tayorviṣayamāha-arvācīnaparācīna iti| arvācīnaṃ-adhogatam, tadviparyayādūrdhvaṃ nirharet| parācīnaṃ-ūrdhvagatam, tadviparyayādadho nirharet| ūrdhvaṃ nirharaṇaṃ-pratilomam, adhaḥ-anulomam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.37)-"pratilomamarvācīnamānayet, anulomaṃ parācīnam|" iti|</ab>
          <ab type="mula">sukhāhāryaṃ yataśchittvā tatastiryaggataṃ haret| -------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tiryaggataṃ śalyaṃ yato-yasmāddehadeśāt, chitvā-vilupya, sukhāhāryaṃ sampadyate-sukhenāhartuṃ śakyate, tataḥ-tasmāddehadeśāt, chittvoddharet| chittvetyatra yadyapi karma kiñcinna nirdiṣṭaṃ, tathā'pi tvaṅmāṃsādīnāṃ yogyatvātteṣāmeva karmatvaṃ bodhyam| māṃsādīni chhittvoddharedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tiryaggataṃ tvavasthābhedenobhayorviṣaya ityāha-sukhāhāryamiti| tiryaggataṃ yenopāyena sukhāhāryaṃ tena haret| praveśapārśvādanyena pārśvena yadā sukhāhāryaṃ tadā chittvā-śastreṇa dvāraṃ kṛttvā, haret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------------------------------------| śalyaṃ na nirghātyamuraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam||20||</seg> pratilomamanuttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthumukhaṃ ca yat| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śalyamurogatamuraḥsthaṃ kakṣāsthaṃ vaṅkṣaṇasthaṃ pārśvasthaṃ ca na nirghātyaṃ-na nirghātanīyam| tathā pratilomaṃ-nānulomagataṃ, tathā'nuttuṇḍaṃ vāribudbudavannonnataṃ, tathā chedyaṃ śalyaṃ, tathā pṛthumukhaṃ-vistīrṇānanaṃ, ca na nirghātyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> na ca sarvameva śalyamāharaṇīyamityāha-urogatādiṣu śalyeṣu nirghātanaṃ niṣedhati-śalyamiti| pratilomaṃ-ūrdhvagatam| anuttuṇḍaṃ-adṛśyamukham| chedyaṃ-chedanārham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| naivāharedviśalyaghnaṃ naṣṭaṃ vā nirupadravam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśalyaṃ hantīti viśalyaghnam| tāvajjīvati yāvatsaśalyaḥ| śalyāpāye tu mriyate tannāharedeva| viśalyasya tasya prāṇaharaṇatvāt| etatsvarūpaṃ marmavibhāge spaṣṭaṃ kṛtvā vakṣyate| naṣṭaṃ veti vāśabdaścārthe| naṣṭaṃ-adṛśyatāṃ prāptaṃ ca, yannirupadravaṃ-tannimittarogarahitaṃ, nāharet, pratyavāyabhayāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anāharaṇīyaṃ śalyamāha-naivāharediti| viśalyaghnaṃ-"utkṣepau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni tatra hi|" (hṛ.śā.a. 4/55) ityukteṣu marmasu sthitam|</ab>
          <ab type="mula">athāharetkaraprāpyaṃ kareṇaiva------------------| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karaprāpyaṃ-hastagrāhyaṃ śalyaṃ, karaṇaivāharet-nāpareṇa kaṅkamukhādinā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hastāhāryaṃ śalyamāha-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">-----------------------------------itaratpunaḥ| dṛśyaṃ siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> itarat-akaraprāpyaṃ tu śalyaṃ, dṛśyaṃ siṃhamukhādibhiryantrairāharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> siṃhamukhādisvastikayantrāhāryaṃ śalyamāha-itaraditi| itarat-kareṇāprāpyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅāhvakuraraśarārīvāyasānanaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adṛśyaṃ punaḥ śalyaṃ vraṇasaṃsthānādākalayya kaṅkamukhadibhirgrahītuṃ śakyate yatastatastairharet| yattadornityābhisambandhāttadopalambhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṅkamukhādisvastikayantrāhāryaṃ śalyamāha-adṛśyamiti| 'itarat' ityanuvartate|</ab>
          <ab type="mula">sandaṃśābhyāṃ tvagādistham----------------------| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagādisthaṃ śalyaṃ sandaṃśābhyāṃ nirharet| ādigrahaṇānmāṃsādīnāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sandaṃśāhāryaṃ śalyamāha-sandaṃśābhyāmiti| tvagādīni-tvakśirāsnāyupiśitāni|</ab>
          <ab type="mula">---------------------tālābhyāṃ suṣiraṃ haret| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suṣiraṃ yacchalyaṃ tvagādisthaṃ tattālayantrābhyāṃ haret,-na saṃdaśābhyām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tālayantrāhāryaṃ śalyamāha-tālābhyāmiti| suṣiraṃ-sarandhram|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| suṣirasthaṃ tu nalakaiḥ--------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suṣirasthaṃ punaḥ śalyaṃ nalakaiḥ-nāḍīyantraiḥ, ākarṣet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāḍīyantrāhāryaṃ śalyamāha-suṣirasthaṃ tviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| ------------------------śeṣaṃ śeṣairyathāyatham||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śeṣaṃ śalyaṃ śeṣairyantrairyathāyogamāharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śeṣayantrāhāryaṃ śalyamāha-śeṣaṃ śeṣairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śastreṇa vā viśasyādau tato nirlohitaṃ vraṇam| kṛtvā ghṛtena saṃsvedya baddhā''cārikamādiśet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śastreṇa vā pūrvaṃ viśasya-māṃsādīn chittvā, tataḥ- anantaraṃ, apanītaraktaṃ vraṇaṃ vidhāya, sarpiṣā svedayitvā, vastrapaṭṭādinā sarpimadhu baddhvā, ācārikaṃ-snehavidhyuktaṃ "uṣṇodakopacārī syāt" ityādikaṃ, ādiśet-kathayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yantreṇāhartumaśakyasya śalyasyopāyamāha-śastreṇa veti| viśasya-vidārya| nirlohitaṃ-srutaraktam| ācārikaṃ-āhārādiniyamam| ["bhojanaṃ tu yathāsātmyaṃ" (hṛ.sū.a. 29/34) ityādivakṣyamāṇoktam|]</ab>
          <ab type="mula">sirāsnāyuvilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāsnāyuvilagnaṃ punaḥ śalyaṃ śalākayā cālayitvā śithilīkṛtya, āharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāsnāyuvilagnasyopāyamāha-śirāsnāyuvilagnamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ trāsitasya himāmbunā||26||</seg> tataḥ sthānāntaraṃ prāptamāharettadyathāyatham| yathāmārgaṃ durākarṣam------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛdaye yadāśritaṃ śalyaṃ tacchītajalena trāsitasya sthānāntaragataṃ jñātvā, yathāyathaṃ-yathāsvaṃ viśiṣṭayantraiḥ, śalyaṃ nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hṛdayalagnasya śalyasyopāyamāha-hṛdaya iti| yathāyathaṃ-sthānānurūpeṇa yantreṇa| yathāmārgaṃ-mārgānurūpeṇa śodhanena| durākarṣaṃ-hṛdayādākraṣṭumaśakyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| -----------------------------anyato'pyevamāharet||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyato'pi-anyadeśasthamapi śalyaṃ, durākarṣaṃ-duḥkhenākraṣṭuṃ śakyate, tat svamārgaṃ nayet tadevamevāharet, yathā hṛtsthaṃ śalyam sthānāntaraṃ prāptaṃ nirhāryam| tathā, yathāmārgaṃ-mārgānatikrameṇa, anyadeśasthamapi śalyamākarṣaṇīyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hṛdayopāyamanyatrātidiśati-anyato'pīti|</ab>
          <ab type="mula">asthidaṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthidaṣṭe-asthni vidaṣṭe spṛṣṭe sati śalye, naraṃ balavantaṃ padbhyāṃ pīḍayitvā-ākramya, tacchalyaṃ vinirharet| 'asthinaṣṭe' iti vā pāṭhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asthilagnasyopāyamāha-asthidaṣṭa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| ityaśakye subalibhiḥ sugṛhītasya kiṅkaraiḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ityaśakye-anenāpi prakāreṇakraṣṭumaśakye śalye, kiṅkaraiḥ-bhṛtyaiḥ, mahābalaiḥ sugṛhītasya-suṣṭhvavaṣṭabdhasya narasya, śalyaṃ kaṅkamukhādinā nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvopāyāśakyasyopāyāntaramāha-ityaśakya iti| sugṛhītasya-saśalye'ṅge samyagghṛtasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tathā'pyaśakye vāraṅgaṃ vakrīkṛtya dhanurjyayā| subaddhaṃ vaktrakaṭake badhnīyātsusamāhitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">susaṃyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayā'tha tam| tāḍayediti mūrdhānaṃ vegenonnamayan yathā||30||</seg> uddharecchalyam-----------------------------| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathāpyaśakye-evamapi śalya āhartumaśakye, vāraṅgaṃ-śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṃ, vakrīkṛtya-kuṭilatāṃ prāpayya, tato dhanurjyayā-snāyvādimayyā, subaddhaṃ kṛtvā, anantaraṃ, vājinaḥ-aśvasya, vaktrakaṭake badhnīyādvaidyaḥ| kimbhūtaḥ ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| kimbhūtasya vājinaḥ ? susaṃyatasya,-suṣṭhu-śobhanaṃ kṛtvā, baddhasya| kathaṃ susaṃyatasya ? pañcāṅgyā, pañcānāmaṅgānāṃ-caturṇāṃ pādānāṃ mukhasahitānāṃ, samāhāraḥ pañcāṅgī,-bandhaviśeṣaḥ, tayā pañcāṅgyā, baddhasya| anantaraṃ vājinaṃ kaśayā-carmayaṣṭyā, iti-evaṃ, tāḍayet, yathā sa vājī mūrdhānamunnamayan-utkṣipan, vegena-balenā''krāntyā, śalyamuddharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> evamapyaśakyasyopāyamāha-tathā'pyaśakya iti| vāraṅgaṃ-śastra(lya)mastake śikhākāro'vayavaḥ| pañcāṅgī-caturṣu caraṇeṣu mukhe ca bandhaviśeṣaḥ| taṃ-vājinam| iti śabdastathārthe| śira utkṣipya vegena yathā śalyamuddharet tathā tāḍayet|</ab>
          <ab type="mula">-------------------evaṃ vā śākhāyāṃ kalpayettaroḥ| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā evaṃ-anena prakāreṇa, vāraṅgaṃ vakratāṃ nītvā dhanurjyayā subaddhaṃ sampādya susamāhito bhiṣak, vṛkṣasya śākhāmānamayya dhanurjyayaiva tasyāṃ tat badhnīyācchalyākarṣaṇārtham| atra ca yā śākhā kiṅkarahastādivimuktamātraivordhvamunnamyamānā śalyamuddharati tādṛśī kalpanīyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvopāyāsambhave upāyāntaramāha-evaṃ veti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| baddhā durbalavāraṅgaṃ kuśābhiḥ śalyamāharet||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durbalaṃ-tanu, vāraṅgaṃ yasya śalyasya tacchalyaṃ kuśābhiḥ-vaṃśādikambikābhiḥ, baddhā śalyamākarṣet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durbalavāraṅgasyopāyamāha-baddhveti| kuśābhiḥ-kambikābhiḥ|</ab>
          <ab type="mula">śvayathugrastavāraṅgaṃ śophamutpīḍya yuktitaḥ| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvayathunā grastaṃ-ācchāditaṃ, vāraṅgaṃ yasya śalyasya tacchalyamāharet| katham ? yuktitaḥ,-yathā yujyate tathā, śophamutpīḍya-ūrdhvaṃ pīḍayitvā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śophagrastavāraṅgasyopāyamāha-śvayathugrastavāraṅgamiti| śophotpīḍanena vāraṅgamuddhāṭhya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">----------------------------------------------------| mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṃ haret||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttuṇḍitaṃ śalyaṃ-budbudavadabhimukhībhūtaṃ, nāḍyā nirghātya-cālayitvā, haret| kimbhūtayā? mudgareṇāhatayā| mudgaragrahaṇamupalakṣaṇārtham, pāṣāṇādibhirapyāhatayottuṇḍitaṃ harediti vedyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uttuṇḍitasyopāyamāha-mudgarāhatayeti| tenaina vā-nāḍīṃ vinā mudgareṇaiva, nirghātya|</ab>
          <ab type="mula">taireva cānayenmārgamamārgottuṇḍitaṃ tu yat| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taireva ca-mudgarādibhirāhataiḥ, amārgairuttuṇḍitaṃ-amārgottuṇḍitaṃ, mārgamānayet-mārgaṃ prāpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amārgottuṇḍitasyopāyamāha-nayediti| tattu śalyaṃ mārgaṃ nayet-mārganayanapūrvakamāharet, nirghātanenaiva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| mṛditvā karṇināṃ karṇaṃ nāḍyāsyena nigṛhya vā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇaḥ karṇau karṇā vā vidyante yeṣāṃ te karṇinaḥ,-bhallādayaḥ teṣāṃ karṇaṃ mṛditvā-bhaṅktvā, śalyaṃ nirharet| athavā nāḍyāsyena-nāḍīmukhena, nigṛhya nirharet| "nāḍī pañcamukhacchidrā" (hṛ. sū. a. 24|13) ityevamādigranthanirdiṣṭairnāḍīyantrairnirharedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇayuktasyopāyamāha-mṛditveti| nirgamapratibandhakaḥ śalyāvayavaḥ karṇākāratvāt-karṇaḥ, taṃ mṛditvā saṅkṣodanena śithilīkṛtya, athavā nāḍyāsyena-nāḍīyantramukhena, nigṛhya-niṣpīḍanenaikīkṛtya|</ab>
          <ab type="mula">ayaskāntena niṣkarṇaṃ vivṛtāsyamṛjusthitam| ----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayaskāntena-lohākarṣakamaṇiviśeṣeṇa, niṣkarṇaṃ śalyaṃ tathā vivṛtamukhaṃ ṛju-spaṣṭaṃ kṛtvā'vasthitam nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣkarṇasyopāyamāha-ayaskānteneti| ayaskānto-lohākarṣakaḥ pāṣāṇaḥ| vivṛtāsyamṛjusthitamiti niṣkarṇasya viśeṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| pakvāśayagataṃ śalyaṃ virekeṇa vinirharet||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakvāśayasthitaṃ śalyaṃ virecanena viśeṣeṇa nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pakvāśayagatasyopāyamāha-pakvāśayagatamiti|</ab>
          <ab type="mula">duṣṭavātaviṣastanyaraktatoyādi cūṣaṇaiḥ| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭavātādīni cūṣaṇairnirharet| cūṣaṇairiti bahuvacananirdeśācchṛṅgādibhiriti bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duṣṭavātādīnāmupāyamāha-duṣṭavāteti| cūṣaṇaiḥ-śṛṅgādibhiḥ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| kaṇṭhasrotogate śalye sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet||35||</seg> bisenātte tataḥ śalye bisaṃ sūtraṃ samaṃ haret| ----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭhasrotaḥsthe śalye sūtraṃ-kārpāsādijaṃ, bisena kaṇṭhe praveśayet- bisasaṃlagnaṃ sūtraṃ kṛtvā śalyanirharaṇāya praveśayedityarthaḥ| ātte-gṛhīte, śalye bisasaṃlagne, anantaraṃ śalyaṃ bisasūtraṃ samaṃ-tulyakālaṃ, āharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṇṭhagatasyopāyamāha-kaṇṭhasrotogata iti| bisena-mṛṇālena, ātte-gṛhīte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------------| nāḍyā'gnitāpitāṃ kṣiptvā śalākāmapsthirīkṛtām||36||</seg> ānayejjātuṣaṃ kaṇṭhāt----------------------------| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātuṣe śalye kaṇṭhasrotaḥpraviṣṭe tat jātuṣaṃ śalyaṃ kaṇṭhādānayet| katham ? ityāha-śalākāṃ kaṇṭhe kṣiptvā| katham ? nāḍyā-nāḍīyantreṇa prakṣipya kaṇṭhadāhaparihārārtham| kīdṛśīṃ śalākām ? adbhiḥ sthirīkṛtāṃ, nirvāpaṇadvāreṇa| tāṃ tathāvidhām śalākāṃ kṛtvā nāḍyaiva jātuṣaṃ śalyaṃ kaṇṭhādānayet-ākarṣayet| jātuṣamityatra"trapujatunoḥṣuk" ityaṇ ṣugāgamaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jātuṣasyopāyamāha-nāḍyā'gnitāpitāmiti| agnitāpitāṃ śalākāṃ nāḍyā kaṇṭhe kṣiptvā tato'psthirīkṛtāṃ-apāṃ pānena sthirīkṛtāṃ, śalyasaṃlagnāṃ kṛtvā jātuṣaṃlākṣāmayaṃ śalyaṃ, kaṇṭhādānayet|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------jatudigdhāmajātuṣam| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajātuṣaṃ-dāruveṇvādimayaṃ śalyaṃ, kaṇṭhasrotaḥsthitaṃ jatudigdhāṃ-lākṣāliptāṃ, śalākāmagnitāpitāṃ nāḍyā kṣiptvā pūrvavacchalyamāharet| jatudigdhāmityupalakṣaṇārtham, sikthādidigdhāmapi| yathā śalākayā hartuṃ yujyate tathā kṛtveti bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ajātuṣasyopāyamāha-jatudigdhāmiti| jatudigdhāṃ-lākṣāliptāṃ śalakāṃ, pūrvavacchalyasaṃlagnāṃ kṛtvā jātuṣādanyacchalyamāharet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakamākṣipet||37||</seg> sahasā sūtrabaddhena vamataḥ---------------------| ---------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭakaṃ-matsyādijaṃ, māṃsasaṅgena bhuktaṃ kaṇṭhasrotasi sthitaṃ, dravaiḥ-pānīyādibhiḥ saha, pītena keśondukenākṣipet| keśānāṃ samūhaḥ-keśondukam, tena| kimbhūtena keśondukena ? sūtrabaddhena,-dīrghasūtragrathitena| vamataḥ-vamanamācarataḥ, kaṇṭakamekadeśasaktasūtraṃ sahasaivākṣipet| evaṃ ca vamanadravyasaṃskṛtairdravaiḥ keśondukaṃ pātavyamityavatiṣṭhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> matsyādikaṇṭakasyopāyamāha-keśondukeneti| sūtrabaddhena keśondukena-keśapuñjena, dravaiḥ saha pītena vamataḥ sahasā kaṇṭakamāharet|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------tena cetarat| ---------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tena-kaṇṭhakena, itarat-keśondukaṃ, pramādapītamāharet| kṣatakaṇṭhaśca triphalāṃ madhughṛtasitopetāmanukaṇṭhaṃ lihyāt| suśrute coktam (sū. a. 27|19)-"asthiśalyamanyadvātiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśondukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet| vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet| mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇudedvā'ntaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> keśondukasyopāyamāha-teneti| tena-kaṇṭakena dravaiḥ saha pītena, itarat-keśondukam, āharet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------------| aśakyaṃ mukhanāsābhyāmāhartuṃ parato nudet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhanāsāgataṃ śalyaṃ mukhanāsābhyāmāhartumaśakyaṃ-ākraṣṭuṃ yanna śakyate, tatparato nudet| prakṛtatvānmukhāt parato nāsāyāśca parataḥ| tasmādyena kenacidupāyena koṣṭhaṃ nayediti gamyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvamāhartumaśakyasyopāyamāha-aśakyamiti| parato nudet-koṣṭhaṃ nayet|</ab>
          <ab type="mula">appānaskandhaghātābhyāṃ grāsaśalyaṃ praveśayet| ---------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grāsaḥ śalyamiva grāsaśalyaṃ kaṇṭhāsaktamantaḥkoṣṭhākhyaṃ nayet| katham ? apāṃ pānaṃ-appānaṃ, tena| tathā skandhaghātena, skandhasya muṣṭyādinā hananaṃ-skandhaghātaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grāsaśalyasyopāyamāha-appānaskandhaghātābhyāmiti| appānaṃ-udakapānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------------| sūkṣmākṣivraṇaśalyāni kṣaumavālajalairharet||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akṣaṇī ca vraṇaśca, tatra śalyāni-akṣivraṇaśalyāni, sūkṣmāṇi ca tānyakṣivraṇaśalyāni ca-sūkṣmākṣivraṇaśalyāni, tāni kṣau mādibhirnirharet| yogyatāvaśāt kadācit kṣau mena-kauśeyena, kadācidvālena, kadācijjalena ca, nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nadītaḍāgādipatitasyākasmāt yasya narasya jalamantare praviśet| tacca toyaṃ śalyavadantaḥsthitaṃ nirhāryamiti tadupāyaṃ darśayitumāha-sūkṣmāṇāmakṣigatānāṃ vraṇagatānāṃ copāyamāha-sūkṣmākṣivraṇaśalyānīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">apāṃ pūrṇaṃ vidhunuyādavākśirasamāyatam| vāmayeccāmukhaṃ bhasmarāśau vā nikhanennaram||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāṃ pūrṇaṃ naraṃ vidhunuyāt| kimbhūtam ? avakśirasam, avāk-adhaḥ, śiro-mūrdhā, yasya tam| tathā āyataṃ-dīrghaṃ kṛtvā, tathā taṃ naraṃ vāmayedvaidyaḥ| athavā, āmukhaṃ-mukhaṃ yāvat, bhasmarāśau nikhanet-nyaset| tathoktam-"udakapūrṇasya cakrādyāropaṇenodakaniḥsāraḥ kāryaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarvāṅgagatasyodakaśalyasyopāyamāha-apāṃ pūrṇamiti| vidhunuyāt-kampayet, vāmayecca vamanadravyaiḥ| athavā mukhaparyantaṃ bhasmarāśau nikhanet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">karṇe'mbupūrṇe hastena mathitvā tailavāriṇī| kṣipedadhomukhaṃ karṇaṃ hanyādvā''cūṣayeta vā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇe'mbunā pūrṇe sati tailavāriṇī kṣipet| kiṃ kṛtvā ? hastena mathitvā-kareṇa viloḍya| tathā'dhomukhaṃ karṇaṃ hanyāt| vā-athavā, cūṣayet nāḍyā vā śṛṅgādibhiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇagatasyodakaśalyasyopāyamāha-karṇe'mbupūrṇa iti| ācūṣayet-śṛṅgādibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kīṭe srotogate karṇaṃ pūrayellavaṇāmbunā| suktena vā sukhoṣṇena mṛte kledaharo vidhiḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kīṭe-pipīlikāśatapadyādau, srotaḥsthite (srotogate)-todagauravamedādibhiranumite, karṇaṃ lavaṇāmbunā pūrayet| athavā suktena pūrayet| kimbhūtena? sukhoṣṇena| mṛte punastasmin kīṭe kledaharo vidhiḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇagatasya kīṭaśalyasyopāyamāha-kīṭe srotogata iti| lavaṇāmbunā-lavaṇayuktenāmbunā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">jātuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam| ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena vilīyate||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātuṣādiśalyaṃ dehajenoṣmaṇā cirasthitaṃ prāyaśo vilīyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jātuṣādiśalyaṃ dehoṣmaṇaiva vilīyata ityāha-jātuṣamiti| vilīyate-vinaśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">mṛdveṇudāruśṛṅgāsthidantavālopalāni na| viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ cirādapi||44||</seg> pRayo nirbhujyate taddhi pacatyāśu palāsṛjī| ---------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛdveṇudārvādiśalyaṃ dehoṣmaṇā na vilīyate| upalaśabsya napuṃsakatvaṃ cintyam| viṣāṇādiśalyaṃ prāyo dehajenoṣmaṇā cirādapi na vilīyate| api tu nirbhujyate-pṛthagbhavati| cirādapi na pacyate kutaḥ ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-viṣāṇādiśalyaṃ, śīghrameva palāsṛjī pacati| ato māṃsaraktapākāddehajena coṣmaṇā prāyo nirbhujyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mṛdādiśalyaṃ dehoṣmaṇā na vilīyata ityāha-mṛdveṇviti| viṣāṇādiśalyaṃ cirādapi na vilīyata ityāha-viṣāṇeti| etena mṛdādiśalyaṃ cirādvilīyata ityuktaṃ bhavati| viṣāṇaveṇvorubhayatropādānaṃ vilayanāvilayanadarśanārtham| vilayanābhāve hetumāha-prāya iti| nirbhujyate-vakrībhavati| tat-avilayanaṃ śalyam, kuṭilībhāvakṛtena kṣobheṇa yo māṃsaraktapākastena bahireva niryāti, na tu vilīyata ityarthaḥ| prāyograhaṇāt sūcitaṃ hetuṃ vinā'pyavilayanaṃ darśayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------------| śalye māṃsāvagāḍhe cetsa deśo na vidahyate||45||</seg> <seg type="unit" n="46">tatastaṃ mardanasvedaśuddhikarṣaṇabṛṃhaṇaiḥ| tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ||46||</seg> pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇamedanaiḥ| ---------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsāvagāḍhe-māṃsāntarnigūḍhe śalye sati, yadi sa deśo na vidahyate-na pacyate, yatra tat tiṣṭhati śalyam| tatastaṃ mardanena svedanena vā, kadācit śuddhyā-vamanādikayā, kadācitkarṣaṇena, kadācidbṛṃhaṇena, kadācittīkṣṇopanāhena, kadācittīkṣṇānnapānena, tīkṣṇaśabdasya hi pratyekaṃ sambandhaḥ, kadāciddhanaśastrapadāṅkanaiḥ, śastrasya padāni-śastrapadāni, ghanāni saṃhitani, ca tāni śastrapadāni ca, teṣāmaṅkanaṃ-lakṣaṇaṃ, taiḥ| mardanādibhirekena dvābhyāṃ sarvairvā yathākramaṃ pūrvaṃ śalyaṃ pācayitvā tataḥ pāṭanaiṣaṇabhedanairharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vidāhopāyamāha-śalye māṃsāvagāḍha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------------| śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām||47||</seg> <seg type="unit" n="28">taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathā''haret| 47 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāhara- ṇavidhirnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śalyāni-dhātuviṣāṇaveṇvādijāni, pradeśāḥ-tvaṅmāṃsādayaḥ, yantrāṇi-svastikādīni, teṣāṃ bahurūpatāmavekṣya- nānākāratāṃ jñātvā, taistairupāyaiḥ-uktānuktairvijñānasādhanakāraṇaiḥ, matimān-bhiṣak, śalyaṃ jānīyāt tathā''karṣediti| saṅgrahe coktam (sū. a. 37)-"vraṇe prasanne prānteṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu| alpe śophe ca tāpe ca niḥśalyamiti nirdiśet|" iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śalyāharaṇa- vidhirnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuktaśalyasaṅgrahārthamupāyamāha-śalyapradeśayantrāṇāmiti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śalyāhṛtiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 28|| bandhānāha-svanāmānugatākārā iti| saṅgrhe tu (sū. a. 38)- "tatra kośamaṅguliparvasu vidadhyāt| dāma sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakakṣākṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śāhāsu| muttolīṃ grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ murddhādau pṛthule'gge| goṣfaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthaṣu| ~pañcāṅgīṃ atrūrdhvamiti| na tu vraṇasyopari kuryād granthiṃ na cābādhakaro yathā syāt| bandhstviṣṭo'nile duṣṭe daṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ|| trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kafavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ|| vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeśu ca||" iti| pradeśaviśeṣeṇa bandhaviśeṣamāha-bandhīyāditi| ūrvādiṣu gāḍham| śākhādiṣu samam| netrādau ślatham| tryahāntarmokṣaṇaṃ sāyaṃprātarmokṣaṇaṃ ca sarvartuṣu prātpasyaikāhāntaramokṣaṇasya kratuviśeṣe'pavādaḥ bandhākaraṇe doṣamāha-abaddha iti| snehaśca bheṣajaṃ ceti dvandvaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati| bheṣajamacirācchuṣyati|" iti| bandhakaraṇe guṇamāha-baddhastvati| udvṛttaḥ-ūrdhvaṃ calitaḥ, oṣṭhaḥ-prānto, yasya| samutsanno-vivṛddhamāṃsaḥ| viṣamaḥ-vkaciduccaḥ vkavinnīcaḥ| satrividho'pi samo bhavati| tattaddoṣatyāgāt kaṭhino mṛdurbhavati| atiruk rujāhīno bhavati| aśuddhaḥ śudhyati| arūḍho rohati| vraṇaviśeṣe lepasya patrācchādanamāha- sthirāṇāmiti| yahādoṣaṃ-śīte doṣe uṣṇaiḥ, uṣṇe śītaiḥ| evaṃ yathartu| ajīrṇataruṇaiḥ-vṛddhatvabālatvarahitaiḥ| kṣīriṇaḥ- aśvatthādayaḥ| vraṇe kṛmipratīkāramāha-arakṣayeti| surasādigaṇasya vkāthena dhāvanaṃ, cūrṇena pūraṇam| rājādanaḥ-rājāhvaḥ| māṃsapeśyā-māṃsagarbhayā peśyā| tān-māṃsalobhāt peśīpraviṣṭān kṛmīn| ā raṃ- aśuddhasya ropaṇaṃ niṣedhati-na cainamiti|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ah.1.29">
          <head>śastrakarmavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ śastrakarmavidhyadhyāyaḥ prastūyate| yato'nantarātīte'dhyāye (ślo. 25)-"śastreṇa vā viśasyādau" ityuktam| atastasyaiva śastrakarmaṇo vidhānaṃ vaktuṃ yuktamityāha-</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ śastrakarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śastrasya karma śastrakarma,- śastrāvacāraṇakriyā, tasya vidhiḥ-itikartavyatā, śastrakarmavidhiḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat| nanu, yadyayaṃ śastrakarmavidhiḥ, tataḥ śastrakarmagrantha evādau nirdeṣṭuṃ yuktaḥ, (ślo. 14)- "prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam|" ityādi| na tu "vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ" ityādi| atrocyate| śastrakarmavidheḥ pūrvaṃ viṣayo nirdiṣṭuṃ yuktaḥ| yataḥ śastrakarmavidherupāyo'yam, ityasyaiva pūrvamupanyāso yukta ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastrakarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ pākācchvathupūrvakāt| tamevopacarettasmādrakṣan pākaṃ prayatnataḥ||1||</seg> suśītalepasekāsramokṣasaṃśodhanādibhiḥ| ------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyo vraṇaḥ pākāt sañjāyate| kimbhūtāt ? śvayathuḥ pūrvo yasya pākasya sa śvayathupūrvakaḥ, tasmāt| śvayathupākamantareṇāpi śastrādyabhighātāt vraṇo jāyata iti prāyograhaṇam| yasmācchvayāthupūrvakāt pākāt vraṇaḥ sañjāyate, atastameva-śvayathuṃ, upacaret-upakramet| kiṃ kurvan ? pākaṃ prayatnena rakṣan| katham ? suśītalepasekādibhiḥ| suśītābhyāṃ-sparśato vīryataśca, lepasekābhyām| tathā, raktamokṣaṇena| tathā, saṃśodhanena-vamanena virekeṇa ca| ādigrahaṇāt kaṣāyapānaghṛtapānādīnāṃ grahaṇam| tasya ca śophasyāmapacyamānapakvākhyātistisro'vasthā bhavantītyāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastrakarmaviṣayasya vraṇasyotpattimāha-vraṇa iti|vraṇasyotpattipratibandhamāha-tameveti| tameva-śvayathumeva| śastrakarmaṇi bheṣajavidhānaṃ bheṣajāsādhye śastrakarma vidhātavyamiti jñāpanārtham| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 38)- "dvividhe'pi hi vyādhāvupāyāpekṣe nija āgantau vā bheṣajaviṣayātīte śastrakarma prayujyate|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">------------------------------------------------| śopho'lpo'lpoṣmaruksāmaḥsavarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmo yaḥ śophaḥ saḥ pramāṇato'lpaḥ| tathā, alpoṣmā| tathā, alparuk-alpaśūlaḥ| tathā, savarṇaḥ-tvaksamānavarṇaḥ| tathā, kaṭhino-na mṛduḥ, pakvavat| tathā, sthiro-na pakvavaccalaḥ| sa āmaḥ sāma iti "so'ci lope cetpādapūraṇam" iti sulopaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apakvasya śvayathorlakṣaṇamāha-śofa iti| āmaḥ-apakvaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| rūk-śūlam| sthiraḥ-śanairvardhamānaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pacyamāno vivarṇastu rāgī bastirivātataḥ| sphuṭatīva sanistodaḥ sāṅgamardavijṛmbhikaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">saṃrambhārucidāhoṣātṛḍjvarānidratānvitaḥ| styānaṃ viṣyandayatyājyaṃ vraṇavatsparśanāsahaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa śophaḥ pacyamāno vivarṇo-na tvaksamānavarṇaḥ| tathā rāgī-lohitavarṇaḥ| tathā, bastirivātataḥ-stabdho vātapūrṇadṛtivat| chāgādīnāṃ tu mūtrādhāro bastirityucyate| tathā, sphuṭatīva| { tathā, } sanistodaḥ-saha nistodena vartata iti sanistodaḥ| niyataprabandhapravṛttā rūk-nistodo, vicchinnā tu śūlamityucyate| sāṅgetyādi| aṅgānāṃ mardaḥ- kṣobhaḥ, sahāṅgamardavijṛmbhikāyāṃ vartata iti sāṅgamardavijṛmbhikaḥ| tathā, saṃrambhādibhiryutaḥ| anvitaśabdena pratyekaṃ saṃrambhādīnāṃ sambandhaḥ| saṃrambho-vāgviṣayātītānāṃ svasaṃvedyānāmanekarūpāṇāṃ pīḍanavighaṭṭanacchedanabhedanadaṃśanādīnāṃ rūjāṃ prādurbhāvaḥ| sarvāṅgīṇastīvro-dāhaḥ| aratimān dāha uṣā ucyate| tathā, sa pacyamāno ghṛtaṃ styānamupayuktaṃ vilīnayati| tathā, sparśanaṃ na sahate vraṇavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pacyāmānasya śofasya lakṣaṇamāha-pacyamāna iti| vivarṇaḥ-tvāgviparītavarṇaḥ| rāgī-rañjanaśaktimān, lepauṣadhaṃ varṇantaraṃ nayatītyarthaḥ| sfuṭati-viṣliṣṭāvayatvaṃ vrajati| saṃrambho-jhaṭiti rujādivṛddhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pakve'lpavegatā glāniḥ pāṇḍutā valisambhavaḥ| nāmo'nteṣūnnatirmadhye kaṇḍūśophādimārdavam||5||</seg> spṛṣṭe pūyasya sañcāro bhavedbastāvivāmbhasaḥ| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakve sati, alpavegatā bhavati, na tu saṃrambhaḥ| tathā, glāniḥ-mlānatvam| tathā, pāṇḍutvaṃ valīnāṃ codbhavaḥ| tathā, anteṣu-paryanteṣu, nāmo-nimnatvam, madhya unnatiḥ| nāmo'nteṣvityuktyaiva madhya unnatitvaṃ labdhameva, unnatigrahaṇaṃ tvatiśayārtham, tenottuṇḍitvaṃ gamyate| tathā, kaṇḍvādimṛdutvaṃ syāt| tathā, spṛṣṭe tasmin sati pūyasya sañcāro bhavati, basterantaḥsthitasya yathā'mbhasaḥ sañcāraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pakvasya śofasya lakṣaṇamāha-pavka iti| alpavegatā-upadravālpatvam| kaṇḍūśofādayo lakṣaṇāni| upadravāstu-aṅgamardādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------| śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt||6||</seg> rogo raktācca pākaḥ syādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ| ------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaṃ vinā śūlaṃ na bhavati| pittamantareṇa dāho na syāt| kaphodayādvinā śopho na syāt| śophaḥ kaphāditi vaktavya udayagrahaṇaṃ viśeṣadyotanārtham| raktādṛte-raktaṃ vinā, rāgasya lauhityasya sambhavo na| tena kaphādhikaiḥ sarvairdoṣaiḥ śoṇitasahitaiḥ śvayathupākaḥ syāditi gamyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktadoṣatrayakāryatvaṃ pākasyāha-śūlamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">------------------------------------------------| pāke'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhakṣitaḥ||7||</seg> valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ| ------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāke cātivṛtte-atikrānte, suṣiro'ntasthaḥ śophadeśaḥ sampadyate| tathā, tanuḥ-tanvī, tvak yasmin sa tanutvak| tathā, doṣabhakṣitaḥ-pūyavān, doṣaśabdeneha pūya ucyate, tena bhakṣitatvāt suṣiratvaṃ tanutvaktvaṃ cāsya| tathā, valībhirācito-vyāptaḥ| tathā, śyāmavarṇaḥ| tathā, śīryamāṇatanūruhaḥ-patadromā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atipavkasya śofasya lakṣaṇamāha-pāka iti| ativṛtte-pramāṇamatikrante| suṣiraḥ-śūnyodaraḥ| tanutvak-viralatvak| doṣabhakṣitaḥ-pūyabhakṣitamāṃsādiḥ| tanūruhaṃ-roma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">------------------------------------------------| kaphajeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākametyasṛk||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pakvaliṅgaṃ tato'spaṣṭaṃ yatra syācchhītaśophatā| tvaksāvarṇyaṃ rujo'lpatvaṃ ghanasparśatvamaśmavat||9||</seg> raktapākamiti brūyāttaṃ prājño muktasaṃśayaḥ| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadyapi tribhireva doṣaiḥ śoṇitānvitaiḥ pāko jāyate, tathā'pi kaphajeṣvityukteradhikatarakapheṣviti gamyate| kaphajeṣviti bahuvacananirdeśāt dehadeśabahutvādyeṣu dehadeśeṣvasau kapho jāyate, teṣu kaphajeṣu śopheṣu gambhīraṃ-durlakṣyamatiśayenāntarnigūḍhatvāt, asṛk pākameti| ata eva pakvaliṅgaṃ-pakvalakṣaṇaṃ, aspaṣṭaṃ durlakṣyaṃ, syāt| tathā, yatra śītaguṇayogāt, śītaścāsau śophaśca śītaśophaḥ, tasya bhāvaḥ śītaśophatā| tathā, tvaksamānavarṇatvam| tathā, rujaḥ stokatvam| tathā, ghanasparśatvaṃ-nibiḍasparśatā syāt, aśmavat-hastādinā spṛṣṭe pāṣāṇatulyaḥ sparśa upalabhyate| taṃ-tathābhūtaṃ śvayathupākaṃ, raktapākamityevaṃ prājño-dhīmān, brūyāt-na tu śophaṃ pakvamiti kathayet| katham ? muktasaṃśayaḥ,- śoṇitaṃ pakvaṃ nātra śopha ityevaṃ vadedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktapākasya lakṣaṇamāha-kafajeṣviti| gambhīraṃ yadasṛk tat pākameti, na māṃsam| tataḥ-tasmāt, uktaṃ pakvaliṅgaṃ spaṣṭaṃ notpadyate| tena yatra śītaśofatvādi, taṃ raktapākaṃ brūyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| alpasattve'bale bāle pākādvā'tyarthamuddhate||10||</seg> dāraṇaṃ marmasandhyādisthite cānyatra pāṭanam| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stoke sattve sati, tathā durbale, tathā bāle, eteṣu jāte śvayathau, tathā pākādvā'tyarthamuddhate-atikrānte ca śvayathau, dāraṇaṃ kāryam; vraṇapratiṣedhoddiṣṭairdāraṇadravyaiḥ (hṛ. u. a. 25|37)| yathā-"guggulvatasigendatasvarṇakṣīrīkapotaviṭ| kṣārauṣadhāni kṣārāśca pakvaśophavidāraṇam||" iti| na kevalamalpasattva ityādike śvathau dāraṇaṃ kāryam, yāvat caśabdāt marmasandhyādisthite ca śvayathau dāraṇaṃ kāryam, na pāṭanaṃ śastreṇa| anyatreti dāraṇaviṣayānirdiṣṭe sthāne śastreṇa pāṭanaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha pāṭanam| tatra dāraṇapāṭanayorviṣayabhedamāha-alpasatva iti| satvaṃ-mānasaṃ balam| pāke cātyarthamuddhate-atipakve, śophe marmasandhyādiṣvanavacāryaśastreṣvaṅgeṣu sthite ca, dāraṇam| anyatra pāṭanam| dāraṇaṃ kṣārādinā dvārakaraṇam| pāṭanaṃ-śastreṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------| āmacchede sirāsnāyuvyāpado'sṛgatisrutiḥ||11||</seg> rūjo'tivṛddhirdaraṇaṃ visarpo vā kṣatodbhavaḥ| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmasya śophasya śastreṇa chede sati sirāsnāyuvyāpado bhavanti| tathā, asṛjo'tisrāvaḥ syāt| tathā, rujāyā vivṛddhiḥ| tathā, daraṇaṃ visarpo vā kṣatotthaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apakvasya dāraṇapāṭane niṣedhai-āmaccheda iti| śirānāśādidoṣādāmo na chedya ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| tiṣṭhannantaḥ punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛgāmiṣam||12||</seg> vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antaḥ-antare, tu pūyastiṣṭhan san sirādīni dahati| kaḥ kamiva ? analastṛṇolapamiva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pakvasyācchedane dośamāha-tiṣṭhanniti| tṛṇolapaṃ-tṛṇagulmam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------------------------| yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupekṣate||13||</seg> śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ-puruṣaḥ (vaidyaḥ), ajñānāt-mohāt, āmaṃ- apakvaṃ, chhinatti| yaśca pakvamupekṣate-na pāṭayati| tau-narau, śvapacatulyau vedyau, āturavyāpādanāt| tadvayāpādanaṃ tu kuto vidhattaḥ ? ityāha-aniścitakāriṇau,-asamīkṣyavidhāyinau yataḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmapakvalakṣaṇānabhijñaṇ nindati-yaścchinattīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pānapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanākṣamaḥ| na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śastrakarmaṇaḥ prāk-pūrvaṃ, āturamiṣṭamannaṃ-yadvraṇe'pathyamapi, tadvalādhānārthaṃ bhojayet| tathā, yo vedanākṣamaḥ-śastravyathāmasahiṣṇuḥ, tamāturaṃ madyocitaṃ tīkṣṇaṃ-tīvramadaṃ, madyaṃ pāyayet| evaṃ sati yatsyāttadāha-na mūrcchatyannasaṃyogādityādi| yato'nnopayogānna muhyati| paraṃ tīkṣṇamadyapānānmattaḥ san śastraṃ-nyastamaṅge, na budhyate-na cetayate, tatkadarthanayā kliśyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastrakarmaṇaḥ pūrvaṃ bhojanamāha-prākśastrakarmaṇa iti| tīkṣṇamadyapānamāha-pānapamiti| yo vedanākṣamaḥ-śastravyathāṃ soḍhumaśakto madyapaḥ, tasya madyapānam| itarasya bhojanameva|</ab>
          <ab type="mula">anyatra mūḍhagarbhāśmamukharogodarāturāt| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmaśabdenāśmarī gṛhyate| mūḍhagarbhādibhirya āturastaṃ varjayitveṣṭabhojanaṃ madyapānaṃ ca kārayitavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūḍhagarbhādau bhojanamadyapāne niṣedhatianatreti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| athāhṛtopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sammukho yantrayitvā''śu nyasyenmarmādi varjayan| anulomaṃ suniśitaṃ śastramāpūyadarśanāt||17||</seg> sakṛdevāharettacca------------------------------| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athaśabdena maṅgalavācinā saṅgrahoktamarthaṃ sūcayati| yathā (sū. a. 38)- "sumuhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ" ityādi| āhṛtaṃ-ḍhaukitaṃ samīpānītaṃ, upakaraṇaṃ-tatkālayogyaṃ yantraśastrāgnijāmbavauṣṭhapicuplotasnehamadhukalkādikaṃ, yasya tam, āturaṃ prāṅmukhaṃ-pūrvābhimukhaṃ, vaidyaḥ sammukhaḥ-pratyaṅmukho, yantrayitvā śastramāśu-na vilambitaṃ, nyasyet-nikṣipet| marmādi varjayan-marmasirāsandhyādīn pariharan| tathā, anulomaṃ kṛtvā-na prātilomyena| kimbhūtaṃ śastram ? suniśitaṃ-atitīkṣṇam| tacca śastramāpūyadarśanāt nyaset,-na tvadhikam| tat kiṃ tatraiva sthāpyam ? tacca sakṛdeva-na bahūn vārān, āharet-ākarṣet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śastrakarmavidhimāha-atheti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- " athopahṛtayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplotapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnehakaṣāyalepakalkasekodakumbhaśītoṣṇodakakaṭāhavyajanādivraṇopayogisarvopakaraṇamāstṛtaśayanīyamupasthitasthirasnehabalavadavalambakapuruṣamiṣṭe'hani muhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅgnukhamupaveśya saṃveśya vā yantrayitvā pratyuṅgukho vaidyo marmaśirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ nidadhyāt|" iti| nikhātaśastrasyāharaṇavidhimāha-sakṛdeveti| sakṛt-ekavāramāharet, nāntarā'ntarā muñcedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------pāke tu sumahatyapi| pāṭayet dvyaṅgulaṃ samyadvyaṅgulatryaṅgulāntaram||18||</seg> <seg type="unit" n="19">eṣitvā samyageṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam| aṅgulīnālavālairvā yathādeśaṃ yathāśayam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṃ kuryātsuvibhaktaṃ nirāśayam||20||</seg> āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati| ------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāke tu sumahatyapi pāṭayet| dvyaṅgulaṃ-dvyaṅgulaparimāṇaṃ vraṇaṃ, samyak kuryāt,-nādhikam| dvyaṅguletyādi| aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkṛtya punaranyaṃ vraṇaṃ kuryāt,-na tvāsannam| tathā, eṣiṇyā samyageṣitvā-gaveśayitvā, paritaḥ-samantāt, sunirūpitaṃ-suparyālocitam| na kevalameṣiṇyā, yāvadaṅgulyā, nālena-padmotpalādijena, vālairvā-varāhādisambandhibhiḥ, anveṣya yathādeśaṃ yathāśayaṃ vraṇaṃ kuryāt| taṃ ca pradeśaṃ darśayitumāha-yata ityādi| yato yasmin pradeśe gatāṃ-dūrayātāṃ, gatiṃ-nāḍīṃ, jānīyāt tasmin pradeśe vraṇaṃ kuryāt| yatra yatra śvayathupradeśe, utsaṅgaṃ-unnatiṃ, vidyāt tatra tatra pradeśe vraṇaṃ kuryāt| kiṃbhūtaṃ vraṇam ? suṣṭhu vibhaktau pārśvāparapārśvādivibhāgau yasya taṃ tathāvidham| tathā, nirāśayam,-na vidyata āśayaḥ-pūyāderdoṣasya sthānaṃ, yasya tathābhūtaṃ nirāśayaṃ kuryāt| tathā, āyataṃ-dīrgham, tathā viśālaṃ-vistirṇaṃ, kuryāt| evaṃ kṛte sati doṣaḥ-pūyākhyo, na tiṣṭhati-na sthitiṃ labhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pāṭanapramāṇamāha-pāke tviti| bahuṣu pāṭaneṣu vdyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā'ntaraṃ kāryam| pāṭanasthānamāha-eṣitveti| eṣiṇyādivibhāgauktaḥ saṅgrahe (sū. a. 38)- " vivṛte pradeśe vāmapradeśinyaiṣitvā nātivivṛte gambhīre māṃsale caiṣiṇyā| viārīte karīrādinālena| atisaṃvṛte śūkaravālena|" deśaḥ-śarīrāvayavaḥ| āśayo-vraṇāṃsthānam| gatiḥ-nāḍīvraṇaḥ| utsaṅgaḥ-pūyaskhalanasthānam| vibhakto-māṃsādileśarahitaḥ| āśayaḥ-utsaṅgaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------| śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū||21||</seg> asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate| ------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaidyasya śastrakarmaṇi śauryaṃ-pāṭanādau vīryaṃ, śasyate| tathā, āśukriyā-caturahastatā| tathā, tīkṣṇaśastratā| tathā, svedaśca vepathuśca, na vidyamānau tau yasya sa evam, svedābhāvaḥ kampābhāvaścetyarthaḥ| tathā, asammohaḥ-tatkālocitakāryakaraṇe samyakpravṛttiḥ| nanu, "śauryaṃ vaidyasya śasyate" ityuktyaiva svedakampābhāvaḥ pratyapādi| tathā ca svedavepathū bhīroreva sambhavataḥ, na śūrasya| ityanarthakaṃ "asvedavepathū" iti| atrācakṣmahe satyamevaitau bīruguṇau, kintūṣṇakālavaśāt prakṛtivaśādvā yasya svedavepathū bhavataḥ, tatparihārārthametaduktam| sasvedasya hi vaidyasya śastrakarmakartumudyatasya śastragrahaṇameva na tathā sampadyate, tadvatsakampasyāpi| tasmāttatparihāro yuktaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pāṭane vaidyagatasāmagrīmāha-śauryamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">------------------------------------------------| tiryakchindyāllalāṭābhrūdantaveṣṭakajatruṇi||22||</seg> kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lalāṭādideśeṣu tiryak chhedaḥ kāryaḥ| dantaveṣṭako dantapiṇḍikā dantādhāra ucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lalāṭādau tiryakpāṭanamāha-tiryagiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------| anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyatra pradeśe tiryak chhedanāt sirāṇāṃ snāyūnāṃ ca vyāpattiḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pradeśāntar tiryakpāṭanaṃ niṣedhati-anyatreti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śastre'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiśca rogiṇam| āśvāsya parito'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṃ tataḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho'panīya ca| guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dhūpayetpaṭuṣaḍgranthānimbapatrairghṛtaplutaiḥ| tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṃ bheṣajena ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">digdhāṃ vartiṃ tato dadyāttairevācchhādayecca tāṃ| ghṛtāktaiḥ saktubhiścordhvaṃ ghanāṃ kavalikāṃ tataḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭena susamāhitam| pārśve savye'pasavye vā nādhastānnaiva copari||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śastre'vacārite-nyaste sati, vāgbhiḥ-tatkālocitārbhirmadhurābhiḥ 'svastho jāto'si' ityevaṃprāyābhiḥ, tathā śītāmbhobhiḥ-pariṣekādibhiḥ, āturamāśvāsya, anantaraṃ vraṇaṃ paritaḥ-samantāt, aṅgulyā paripīḍya-pūyādidoṣaṃ nirhārya, anantaraṃ kaṣāyeṇa-madhuyaṣṭyādisādhitena, kṣālayitvā, tataḥ plotenakārpāsādijavastrakhaṇḍena, jalamapanīya-pānīyārdratāṃ nirhṛtya, anantaraṃ vraṇaṃ guggulvādibhirnimbapatrāntairdhūpayet| kimbhūtaiḥ ? ghṛtaplutaiḥ|- plutagrahaṇādbahughṛtairiti dyotayati| saṅgrahe coktam (sū. a. 38)- "guggulvādibhirevaṃ śayanāsanādi dvirahno dhūpayet|" iti| tataḥ-anantaraṃ, vartiṃ-kārpāsādimayīṃ, vraṇāntardadyāt-praveśayet, vaidyaḥ| kimbhūtām ? digdhām| kaiḥ ? tilakalkājyamadhubhiḥ,-vātavraṇe tilapiṣṭadigdhāṃ, pittavraṇe ghṛtadigdhāṃ, kaphavraṇe madhudigdhām| kecittu sarvaireva tairyugapaddigdhāmityāhuḥ| na ca kevalaṃ tilādibhiḥ, yāvat yathāsvaṃ-yat yasya doṣasya svaṃ bheṣajaṃ, tena ca digdhām| taireva-tilakalkādibhiḥ, vraṇāntaḥpraviṣṭāṃ tāṃ-vartiṃ, ācchhādayet-sthagayet| ūrdhvaṃ-tadupariṣṭāt, ghṛtayuktaiḥ saktubhirācchhādayet| saṅgrahe coktam (sū. a. 38)-"nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumṛditairavacchhādya" iti| tato- vraṇāntaḥpraviṣṭavarticchhādanādanantaraṃ, kavalikāṃ-bahuvastrakhaṇḍapuṭanirvartitāṃ, nidhāya-saṃsthāpya, paṭṭena-nibiḍavastrakhaṇḍena, prakṛtatvāt vraṇaṃ badhnīyāt| katham ? yuktyā-doṣakālānuguṇayā| ata eva saṅgrahe jagāda (sū.a.38)-"vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvistrirvā veṣṭayedvraṇān| sakṛdeva parikṣapya pittaraktābhighātajān|| śastrakṣatarujāyāṃ tu pratatāyāṃ yaṣṭīmadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet| udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan parita upacaret|" iti| kathaṃ badhnīyāt ? susamāhitaṃ kṛtvā-nāvahelayā, vāmapārśve dakṣiṇapārśve vā| adhastāt na badhnīyāt, naiva copari-ūrdhvaṃ, badhnīyāt, naiva copari-ūrdhvaṃ, badhnīyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pāṭanānantaraṃ kartavyamāha-śastra iti| sarjaraso-rālaḥ| ṣaṅgranthā-vacā| yathāsvaṃ [bheṣajena ]-yasmin vraṇe yadbheṣajamuktaṃ tena| cahabdaḥ samuccaye| digdhāṃlitpām| taiḥ-vartilepauṣadhaiḥ| taṃ-vraṇam| ūrdhvaṃ-pūrvalepasya, ghṛtāktasaktulepaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28)- " nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumṛditaiḥ" iti| kavalikāṃ-vastrakhaṇḍamayīṃ pālīm| paṭṭena-ghanavasnakhaṇḍena| susamāhitaṃ-suṣṭu sanniviṣṭaṃ yathā bhavati tathā| pārśve bandhīyāt-granthiṃ dadyāt| saṅgahe tu (sū. a. 38)- "vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvisnirvā veṣṭayehraṇān| sakṛdeva parikṣipya pittaraktābhighātajān|| sastrakṣatarujāyāṃ u pratatāyāṃ yaṣṭimadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śucisūkṣmadṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikeśikāḥ| dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nirvalīkā vraṇe hitāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā śucayaḥ sūkṣmasūtrā dṛḍhāśca paṭṭāḥ, tathā kavalikāḥ savikeśikāśca vraṇe hitāḥ| kimbhūtāḥ ? dhūpitāḥ, tathā mṛdavaḥ, tathā ślakṣṇāḥ, tathā valīrahitāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paṭṭakavalikāvikeśikānāṃ viśeṣamāha-śucisūkṣmaddaḍhā iti| vikeśikā-sūtravartiḥ|</ab>
          <ab type="mula">kurvītānantaraṃ tasya rakṣāṃ rakṣoniṣiddhaye| baliṃ copaharettebhyaḥ---------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ [ tasya-] rogiṇaḥ kṛtaśastrakarmaṇo, vraṇe rakṣāṃ kuryāt| kimartham ? rakṣoniṣiddhaye-piśitāśanarākṣasādiniṣedhāya| tebhyaśca-rakṣobhyo, balimupaharet-dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rakṣāmāha-kurvīteti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- " udakumbhāccapo gṛhītvā prokṣayet| parito yāvakārthaparṇasaparyādibhirasya rakṣāṃ kuryāt|" iti| balimāha- baliṃ ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| ------------------------sadā mūrdhnā ca dhārayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm| vacāṃ chhatrāmaticchhatrāṃ dūrvāṃ siddhārthakānapi||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvakālaṃ cauṣadhīrmūrdhnā dhārayet| tā evāha-lakṣmīmityādi| lakṣmīṃ-padmacāriṇīm| guhāṃ-pṛśniparṇīm| atiguhāṃ-śāliparṇām| jaṭilāṃ-māṃsīm| brahmacariṇīṃ-brahmayaṣṭikām| vacāṃ-ugragandhām| chhatrāṃ-śatapuṣpām| aticchatrāṃ-viṣāṇikām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhīvidhāraṇamāha-sadeti| lakṣmīṃ-śamīm| guhātiguhe-śāliparṇīpṛśniparṇyau| jaṭilāṃ-māṃsīm| brahyacāriṇīṃ-brāhmīm| chatrāticchtre-śatapuṣpādvayam|</ab>
          <ab type="mula">tataḥ snehadinehoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-anantaraṃ, tasya vraṇinaḥ, ācāramādiśet| kathamam ? snehadinehoktam,-snehasya dinaṃ snehadinaṃ, snehapānopalakṣitamahaḥ, tatrehā-ceṣṭā, tasyāmuktaṃ-snehapānavidhyupadiṣṭaṃ "uṣṇodakopacārī syāt" ityādikam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āhāravihāraniyamamāha-tata iti| snehadinehoktaṃ-snehavidhidinacaryoktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| divāsvapno vraṇe kaṇḍūrāgarukśophapūyakṛt||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> divāsvapno vraṇe kaṇḍvādikṛt| tasmāt vraṇinā'haḥ svapno na sevyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> divāsvapnaṃ viśeṣato niṣedhati-divāsvapna iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalitasrute| śukre vyavāyajān doṣānasaṃsarge'pyavāpnuyāt||33||</seg> <seg type="unit" n="1">(vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt)||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiḥ pūrvaṃ svasthānaccalitaṃ paścātsrutaṃ tasmiṃścalitasrute śukre satyasaṃsarge'pi-tāsāmasambandhe'pi maithunamantareṇāpi, vyavāyajān-maithunotthān, doṣānavāpnuyāt| tasmāt strīsmaraṇasaṃsparśadarśanāni varjyānītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> strīsaṅgaṃ viśeṣato niṣedhati-strīṇāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhojanaṃ ca yathāsātmyaṃ yavagodhūmaṣaṣṭikāḥ| masūramudgatuvarījīvantīsuniṣaṇṇakāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">bālamūlakavārtākataṇḍulīyakavāstukam| kāravellakakarkoṭapaṭolakaṭukāphalam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ taptahimaṃ jalam| jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇodakottaram||36||</seg> bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhojanaṃ yathāsātmyaṃ-yadyasya sātmyaṃ yavādi, tathā jīvantyādiśākaṃ ca, tathā saindhavādikaṃ, purāṇaśālibhaktaṃ snigdhaṃ-snehaṃ, tathā'lpaṃ, jāṅgalairmāṃsaiḥ saha bhuñjāna uṣṇodakottaraṃ yathābhavati, evaṃ vraṇī śīghraṃ vraṇamapohati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhojanamāha-bhojanamiti| kaṭukāphalaṃ-kaṭurohiṇīphalam| bhojanaviśeṣamāha-jīrṇaśālyodanamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">------------------------------------------------| aśitaṃ mātrayā kāle pathyaṃ yāti jarāṃ sukham||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ajīrṇāttvanilādīnāṃ vibhramo balavān bhavet| tataḥ śopharujāpākadāhānāhānavāpnuyāt||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mātrayā kāle bhuktaṃ pathyaṃ sukhena jarāṃ yāti| tasmāt pathyaṃ mātrayā kāle bhoktavyam| ajīrṇaṃ tu na kathañcit kāryam| yato'jīrṇāt vātādīnāṃ balavān vibhramaḥ-kṣobhaḥ, syāt| { tataḥ- } tasmātkṣobhāt, śophādīn prāpnuyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣamāśanaṃ samaśanaṃ ca niṣedhati-aśitamiti| adhyaśanaṃ niṣedhati-ajīrṇa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">navaṃ dhānyaṃ tilān māṣān madyaṃ māṃsamajāṅgalam| kṣīrekṣuvikṛtīramlaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ tyajet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">yaccānyadapi viṣṭambhi vidāhi guru śītalam| vargo'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navadhānyādi tyajet| yato'yaṃ navadhānyādivargo vraṇinaḥ sarvān doṣān karoti| saṅgrahe coktam (sū.a.38)-"navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣirapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitamँkāmlalavaṇakaṭukakṣārānpāmiṣāṇi varjayet|" iti| śītalaṃ-śītāmbvādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> navadhanyādivargamāha-navaṃ dhānyamiti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣīrapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitakāmlalavaṇakaṭukakśārānūpāmiṣāṇi varjayet|" iti| navadhānyāderatyapathyatvamāha- varga iti|</ab>
          <ab type="mula">madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśu vyāpādayedvraṇam| ------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyaṃ tīkṣṇoṣṇādiguṇaṃ drāk vraṇaṃ vyāpādayet| tasmāt madyamīdṛśaṃ varjyam, nāparam| tathā ca tantrāntare-"sasnehaṃ madhuraprāyaṃ nātitīkṣṇamakarkaśam| tanu yatsukhapeyaṃ ca mārdvīkeṣu taduttamam||" ityuktam| tasmāt mārdvīkādiprāyaṃ rodhrāsavādikaṃ vā yanmadyaṃ tassātmyatvātkiñcit peyameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyasya tato'pathyatvamāha-madyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------------------------------------| vālośīraiśca vījyeta na cainaṃ parighaṭṭayet||41||</seg> <seg type="unit" n="42">na tudenna ca kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet| snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ śruṇvanmanaḥpriyāḥ||42||</seg> āśāvān vyādhimokṣāyā kṣipraṃ vraṇamapohati| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vālośīraiścainaṃ vraṇaṃ vījayet| na cainaṃ parighaṭṭayet| tathā na vyathayet| nāpi kaṇḍūyet| {ceṣṭamānaḥ-kriyāsu} vyāpāraṃ kurvan, vraṇaṃ pālayet-rakṣet| tathā snigdhādīnāṃ kathāścittapriyā ākarṇayan rogamuktaye vihitāśo'hnāya vraṇamapohati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vraṇaśuśrūṣaṇamāha-vālośīraiśceti| vālaiḥ-cāmaraiḥ| uśīraiḥ-vīraṇavyajanaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| tṛtīye'hni punaḥ kuryādvraṇakarma ca pūrvavat||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prakṣālanādi, divase dvitīye nācarettathā| tīvravyatho vigrathitaścirātsaṃrohati vraṇaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīye ca divase punarapi prakṣālanādi karma pūrvavatpūrveṇa vraṇakarmaṇā tulyaṃ, kuryāt| dvitīye tu divase prakṣālanādi nācaret| kimityāha-tathetyādi| tathā-tena prakāreṇa, vraṇastīvravyathaḥ sampadyate| tathā, vigrathitaḥ-sa pradeśo bahubhirgranthibhiryuktaḥ syāt| tathā, vraṇāścirāt-cireṇa kālena, saṃrohati-saṃrohaṃ yāti rūḍhaḥ sampadyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛtīye divase prakṣālanādikamāha-tṛtīye'hnīti| dvitīye divase prakṣālanādikaṃ niṣedhati-divasa iti| niṣedhātikrame doṣamāha-tatheti| vigrathito-viṣamasaṃsthānaḥ|</ab>
          <ab type="mula">snigdhāṃ rūkṣāṃ ślathāṃ gāḍhāṃ durnyastāṃ ca vikeśikām| vraṇe na dadyātkalkaṃ vā----------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇe-vraṇākhye ādhāre, snigdhādiguṇayuktaṃ vikeśikāṃvraṇāntaḥpraveśayogyāṃ vartiṃ, na dadyāt| ślathāṃ-śithilām, gāḍhāṃ-nibiḍām, durnyastāṃ-viṣamanyastāṃ| atra cātiśabdo'rthavaśādgamyamāno bodhyaḥ| ata eva saṅgrahe spaṣṭaṃ kṛtvovāca (sū.a. 38)- {"atisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍham| } atisnehātkledaḥ|" iti| kalkaṃ vā-kalkamapyatisnigdhādiguṇayuktaṃ vraṇe na yojayet| piṣṭamauṣadhaṃ dravāplutaṃ kalka ityucyate (hṛ.ka.a.6|10)| kimiti snigdhādiguṇayuktāṃ viveśikāṃ kalkaṃ vā na dadyāt ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhādivikeśikāṃ kalkaṃ ca niṣedhatisnigdhāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------| ------------------------snehātkledo vivarddhate||45||</seg> <seg type="unit" n="46">māṃsacchhedo'tirugraukṣyādvaraṇaṃ śoṇitāgamaḥ| ślathātigāḍhadurnyāsairvraṇavartmāvagharṣaṇam||46||</seg> gh|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato'tisnehāt kledavṛddhiḥ| atarūkṣatvācca māṃsacchhedo'tivyathā ca, tathā vidāraṇaṃ raktasrāvaśca| ślathādiguṇayuktena ca vraṇamārgasyāvagharṣaṇaṃ syāt| vikeśikā vraṇe kasmāddhīyate ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣedhātikrame doṣamāha-snehāditi| raukṣyāccatvāro doṣāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">sapūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ viśodhayecchīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikeśikā vraṇāntare sthitā pūtyādiyuktaṃ vraṇaṃ viśodhayet| ato'sau yojyā| kīdṛgvraṇaṃ ? pūtiyuktamāṃsam, sotsaṅgaṃ-unnatam, pūyādibhakṣitamāṃsādipradeśaḥ śūnyo dehasya gatirucyate, {sagatiṃ-} gatiyuktam, pūyaścāsau garbhaśca, sa vidyate yasya sa pūyagarbhī taṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vikeśikāyā guṇamāha-sapūtimāṃsamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret| bhojanairupanāhaiśca nātivraṇavirodhibhiḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyamlaṃ-vidagdhaṃ pakvāpakvaṃ vraṇaṃ, pakvamityajñānāt pāṭitam| tathāvidhiṃ śvayathuṃ pācanairannapānaistathāvidhaiścopanāhaiḥ-sātvaṇakiṇvādikalpitaiḥ, upācaret| na ca sarvairevāviśeṣeṇa pācanairupācaredityāha-nātītyādi| vraṇātivirodhīni yāni śvayathupācanāni-amlakaṭukatīkṣṇoṣṇalavaṇaprāyāṇi dravyāṇi tathaivaṃprāyāṇi bhojanāni, na tairupācaret| api tu kiñcideva vraṇavirodhīni yāni tairucitairupakramediti bodhyam, nātiśabdaprayogāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apakvapāṭane cikitsāmāha-vyamlaṃ tviti| vyamlaṃ-vidagdham, tatra hiraktaṃ vigatāmlarasaṃ bhavati| iti pāṭanavidhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sadyaḥ sadyovraṇān sīvyedvivṛtānabhighātajān| medojāllikhitān granthīn hrasvāḥ pālīśca karṇayoḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śirokṣikūṭanāsauṣṭhagaṇḍakarṇorubāhuṣu| grīvālalāṭamuṣkasphiṅmeḍhrapāyūdarādiṣu||50||</seg> gambhīreṣu pradeśeṣu māṃsaleṣvacaleṣu ca| ------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sadyovraṇānabhighātajān vivṛtān-vistīrṇamukhān, sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, sīvyet| saṅkucitavadanāstu te na sīvyāḥ| abhighātājjanma yeṣāṃ tānevam| sadyovraṇāniti sadyograhaṇamabhighātajeṣvapi cirakālasthiteṣu nāyaṃ vidhiriti dyotayati| medojān granthīn likhitān-śastralikhitān, sūcyā sīvyet| karṇayośca hrakhāḥ pālīrlikhitāḥ sīvyet| śirokṣiprabhṛtiṣu pradeśeṣu prabhūtamāṃseṣvacaleṣu ca sthitān vraṇān sīvyet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sīvanavidhiḥ| tatra sīvanasya viṣayamāha-sadya iti| sadyaḥ-vraṇotpattidine| sadyovraṇān-śofapākādipūrvarūparahitān| teṣāmabhidhātajatvāt vyabhicāre'pi tadupādānaṃ doṣasaṃsargavyudāsārtham| likhitānlikhanoddhṛtamedasaḥ| karṇapālīśca likhitāḥ-likhanoddhṛtahasvatvahetuduṣṭāvayavāḥ| śiraḥprabhṛtau ye gambhīrā māṃsalā acalāśca pradeśāsteṣu sthitān vraṇān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">------------------------------------------------| na tu vaṅkṣaṇakakṣādāvalpamāṃse cale vraṇān||51||</seg> vāyunirvāhiṇāḥ śalyagarbhān kṣāraviṣāgnijān| ------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaṅkṣaṇādisthitānāṃ vraṇānāṃ gambhīrādipradeśatvātsīvanaṃ prāptaṃ tanniṣidhyate| māṃsaleṣu sthireṣu ca vraṇān sīvyedityuktyaivālpamāṃse cale sthāne vraṇānna sīvyedityarthe labdhe, alpamāṃsāṃścalāṃśca vraṇān na sīvyediti vacanamatiśayārtham| jātucidabhighātajān vivṛtānapyevaṃvidhān vraṇān na sīvyediti gamayati| tathā, vāyuṃ nirvahanti-niḥśvasanti, tān vāyunirvāhiṇo na sīvyet| tathā śalyaṃ garbhe yeṣāṃ tān śalyagarbhān, tathā kṣāraviṣāgnibhyo jātān vraṇān na sīvyet| sīvanātpūrvaṃ yatkriyate taddarśayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sīvanāviṣayamāha-na tviti| vāyunirvāhiṇaḥ=vāyunirgamadvārabhūtān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------------------------------------| sīvyeccalāsthiśuṣkāsratṛṇaromāpanīya tu||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pralambi māṃsaṃ vicchinnaṃ niveśya svaniveśane| sandhyasthi ca sthite rakte snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ||53||</seg> sīvyenna dūre nāsanne gṛhṇannālpaṃ na vā bahu| ------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthānāccalitamasthyapanīya-nirasya, tathā śuṣkaraktaṃ tṛṇāni romāṇi cāpāsya, tathā śastrādinā prakarṣeṇa lambi vraṇe yadvidyate māṃsaṃ tat svaniveśane-ātmīye sthāne, niveśya-saṃsthāpya, tathā sandhyasthi sve sthāne saṃsthāpya, sthite rakte astravadrūpatvaṃ prāpte sati, vraṇaṃ sīvyet| kena ? snāyvādinā, tathā valkalaiḥ| valkalāni-śaṇāśmantakāditvagudbhavāni, taiḥ| kathaṃ sīvyet ? na dūre-na viprakṛṣṭe, na cāsanne-nātinikaṭe nālpaṃ vraṇāṃśaṃ na ca bahu gṛhṇan|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sīvanasya vidhimāha-sīvyediti| calaṃ yadasthi śuṣkaṃ ca yadasṛk tadapanīya, tṛṇāni romāṇi ca sandhigatamasthi ca svaniveśane niveśya| sthite-strāvānnivRtte| valkale viśeṣa uktaḥ saṅgrahe (sū.a. 38)- "śaṇāśmantakamūrvātasīnāṃ vā valkalaiḥ|" iti| tathā (saṃ. sū. a. 38)- " sīvanavikalpāstu samāsena catvāraḥ| goṣphaṇikā tunnasevanī vellitakaṃ rājagranthibandhanamiti| teṣāṃ nāmabhirevākṛtivibhāgaḥ, prahāravaśāccopayogaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------| sāntvayitvā tataścārtaṃ vraṇe madhughṛtadrutaiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">añjanakṣau majamaṣīphalinīśallakīphalaiḥ| sarodhramadhukairdigdhe yuñjyādbandhādi pūrvavat||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-tasmātsīvanādanantaraṃ, āturaṃ sāntvayitvā- samāśvāsya śītāmbusparśavyajanādibhiḥ, anantaramuktairlipte vraṇe sati| kaiḥ ? añjanādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? madhughṛtābhyāṃ drutaiḥ-āloḍitaiḥ| pūrvavadbandhādi yuñjyāt,- tṛtīyāntādvatiḥ, pūrvoddiṣṭena karmaṇā tulyaṃ kaṣāyakṣālanādi kavalikādikaṃ ca yojyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sīvanānantaraṃ kartavyamāha-sāntvayitveti| añjanaṃ-strotoñjanam| phalinī-priyaṅguḥ pūrvavat-pāṭanavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">vraṇe niḥśoṇitauṣṭho yaḥ kiñcidevāvalikhya tam| sañjātarudhiraṃ sīvyetsandhānaṃ hyasya śoṇitam||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avidyamānaśoṇitau oṣṭau-pārśvau, yasya tamevaṃbhūtaṃ vraṇaṃ kiñcideva-īṣanmātrameva śastreṇāvalikhya, taṃ sañjātarudhiraṃ santaṃ sīvyet, na tvevameva| yasmādasya-vraṇasya, sandhānaṃ śoṇitameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuṣkaṃ vraṇamārdraṃ kṛtvā sīvyedityāha-vraṇa iti| niḥśoṇita oṣṭho-vyadhaniyapradeśo, yasya sa tathā| iti sīvanavidhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca| āvikājinakauśeyamuṣṇam, kṣau maṃ tu śītalam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śītoṣṇam tūlasantānakārpāsasnāyuvalkajam| tāmrāyastrapusīsāni vraṇe medaḥkaphādhike||58||</seg> bhaṅge ca yuñjyātphalakaṃ carmavalkakuśādi ca| ------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> badhyate vraṇa ebhiriti bandhanāni,- āvikājinādīni, teṣu-vraṇeṣu, deśakālasātmyādīn vīkṣya-nirūpya, yathāyogamāvikādyanyatamaṃ yuñjyāt| teṣāṃ ca bandhanānāṃ svarūpamāha-āviketyādi| avirevāvikaḥ, tasyedamāvikam| "aveḥ kaḥ" iti kaḥ, "tasyedam" ityaṇ| ajinaṃ-carma| kośātsambhūtaṃ-kauśeyam| "koṣāḍhḍhañ" iti ḍhañ| āvikādikaṃ bandhanatrayamuṣṇaṃ-uṣṇavīryam| kṣau maṃ tu bandhanaṃ śītalaṃ-śītavīryam| tūlasantānādijaṃ śītoṣṇaṃ-ubhayasvabhāvam| tūlaṃ śālmalyādijaṃ tasya santānaḥ-santatiḥ sūtrarūpatā, tena niṣpāditam| medaḥkaphādhike vraṇe tāmrādīni bandhanārthaṃ yuñjyāt| bhaṅge-asthibhaṅge| na kevalaṃ tāmrādīni medaḥkaphādhike vraṇe yuñjayāt, yāvaccaśabdāttāni bhaṅge'pi yuñjyāt| na ca kevalaṃ bhaṅge tāmrādīni yuñjyāt, yāvatphalakādi ca yuñjyāt| kuśāśabdena vaṃśādikambikocyate| adhunā bandhaprakārānnirdiśati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha bandhanavidhiḥ| tatra bandhanasya sādhanānyāha-bandhanānīti| santānaṃ-nantuḥ| phalakaṃ-kāṣṭhapaṭṭikā| kuśā-veṇudalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">svanāmānugatākārā bandhāstu daśa pañca ca||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kośasvastikamuttolīcīnadāmānuvellitam| khaṭvāvibandhasthagikāvitānotsaṅgatoṣphaṇāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="1">yamakaṃ maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgī ceti yojayet| (vidadhyātteṣu teṣveva kośamaṅguliparvasu| svastikaṃ karṇakakṣādistaneṣūktaṃ ca sandhiṣu||1||</seg> <seg type="unit" n="2">muttolīṃ meḍhragrīvādau yuñjyāccīnamapāṅgayoḥ| sambādhe'ṅe tathā dāma, śākhāsvevānuvellitam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">khaṭṭāṃ gaṇḍe hanau śaṅkhe, vibandhaṃ pṛṣṭhakodare| aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre sthagikāmantravṛddhiṣu||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vitānaṃ pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet| vilambini tathotsaṅgaṃ, nāsauṣṭhacibukādiṣu||4||</seg> <seg type="unit" n="5">goṣphaṇaṃ sandhiṣu tathā, yamakaṃ yamike vraṇe| vṛtte'ṅghe maṇḍalākhyaṃ, ca pañcāṅgī cordhvajatruṣu||5||</seg> <seg type="unit" n="61">) yo yatra suniviṣṭaḥ syāttaṃ teṣāṃ tatre buddhimān||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svaṃ ca tannāma ca svanāma, tenānugataḥ-anubaddhaḥ, ākāraḥ-saṃsthānaviśeṣo, yeṣāṃ te pañcadaśa bandhā vakṣyamāṇāḥ| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| arthāt pañcadaśaiveti, na nyūnāḥ| kośādayaḥ pañcāṅgyantāḥ| teṣāṃ-bandhānāṃ madhye, yo-bandhaviśeṣo, yatra-yasmindehadeśe, suniviṣṭo bhavet, taṃ-bandhaṃ kośādikaṃ, tatra-tasmindeśe, yojayet| tatra kośo'ṅgulīparvasu carmādikṛtaḥ| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakṣākṣikapolakarṇeṣu| muttolī grīvāmeḍhrayoḥ| cīnamapāṅgayoḥ| dāma sambādhe'ṅge vaṅkṣaṇādau| anuvellitaṃ śākhāsu| khaṭvā hanusandhigaṇḍeṣu| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| sthagikā'ṅguṣṭhāṅgulīmaḍhrāntramūtravṛddhiṣu| vitānaṃ mūrddhādau pṛthule'ṅge| utsaṅgamaṅgaviśeṣe lambini bāhvādau| goṣphaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| pañcāṅgī jatrūrdhvamiti yojanā kāryā| sampratyeṣāṃ bandhānāṃ gāḍhaśithilādibandhatvaṃ deśādyanurodhānnirūpayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bandhānāha-svanāmānugatākārā iti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "tatra kośamaṅguliparvasu vidadhyāt| dāma sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ sandhikūrcabhrūstanāntarakakṣākṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śāhāsu| muttolīṃ grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ murddhādau pṛthule'gge| goṣfaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthaṣu| ~pañcāṅgīṃ atrūrdhvamiti| na tu vraṇasyopari kuryād granthiṃ na cābādhakaro yathā syāt| bandhstviṣṭo'nile duṣṭe daṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhedataḥ|| trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kafavāte ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ|| vātapitte samo bandhaḥ kaphapittavraṇeśu ca||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">badhnīyādgāḍhamūrusphikkakṣāvaṅkṣaṇamūrdhasu| śākhāvadanakarṇāraḥpṛṣṭhapārśvagalodare||62||</seg> <seg type="unit" n="63">samaṃ mehanamuṣke ca, netre sandhiṣu ca ślatham| badhnīyācchhithilasthāne vātaśleṣmodbhave samam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">gāḍhameva samasthāne, bhṛśaṃ gāḍhaṃ tadāśaye| śīte vasante'pi ca tau mokṣaṇīyau tryahātryahāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pittaraktotthayorbandho gāḍhasthāne samo mataḥ| samasthāne ślatho, naiva śithilasyāśaye tathā||65||</seg> sāyaṃprātastayormokṣo grīṣme śaradi ceṣyate| ------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrusphigādiṣu deśeṣu gāḍhaṃ bandhaṃ badhnīyāt, na tu ślatham| śākhāvadanādiṣu samaṃ bandhaṃ badhnīyāt| caśabdānmehane muṣkayośca samameva| netre-nayane, tathā'sthisandhiṣu śithilaṃ bandhaṃ badhnīyāt| śithilasthāne śithilo bandha upadiṣṭaḥ tatra sthāne yau vraṇau vātaśleṣmodbhavau tau samaṃ kṛtvā badhnīyāt, na gāḍhaṃ na śithilam| samasthāne samo bandha upadiṣṭaḥ, tatra sthāne vātaśleṣmodbhavau vraṇau gāḍhameva badhnīyāt| bhṛśamityādi| tadityanena gāḍhāśayaḥ parāmṛśyate| gāḍhabandhoddiṣṭe sthāne vātaśleṣmodbhavau vraṇau bhṛśaṃ-sutarāṃ, gāḍhaṃ badhnīyāt| tau-vātaśleṣmodbhavau vraṇau, śīte-hemantaśiśirākhye kāle, vasante ca tryahāttryahāt-tridinaṃ tridinamantarīkṛtya, mokṣaṇiyau-mokṣaṇārhau bhavataḥ| pittaraktotthayorvraṇayorgāḍhabandhasthāne samo bandho mataḥ, na śithilaḥ| samasthāne yatra samo bandhaḥ upadiṣṭaḥ śākhāvadanādau, tatrasthayoḥ pittaraktotthayorvraṇayoḥ śithilo bandhaḥ kāryaḥ| śithilasya bandhasyāśaye yatra śithilo bandhaḥ kārya ityuktaṃ, tatra naiva bandhaḥ kārya iti| evakāro'vadhāraṇārthaḥ kṛtaḥ| tayoḥ-pittaraktotthayoḥ, sāyaṃprātardvau kālau mokṣa iṣyate| grīṣme śaradi cānyadoṣotthavraṇasyāpi sāyaṃprātarmokṣa iṣyate| na tu bandhena vinā vraṇo dhārya ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pradeśaviśeṣeṇa bandhaviśeṣamāha-bandhīyāditi| ūrvādiṣu gāḍham| śākhādiṣu samam| netrādau ślatham| tryahāntarmokṣaṇaṃ sāyaṃprātarmokṣaṇaṃ ca sarvartuṣu prātpasyaikāhāntaramokṣaṇasya kratuviśeṣe'pavādaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">------------------------------------------------| abaddho daṃśamaśakaśītavātādipīḍitaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">duṣṭibhavecciraṃ cātra na tiṣṭhetsnehabheṣajam| kṛcchhreṇa śuddhiṃ rūḍhiṃ vā yāti rūḍho vivarṇatām||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abaddho vraṇo daṃśādibhiḥ pīḍito-vyathitaḥ, tathā''diśabdāt rajodhūmādibhiśca vyathitaḥ, aduṣṭo'pi duṣṭībhavati| atra ca-vraṇe, bandhamantareṇa vraṇaghnaḥ sneha upayojito bheṣajaṃ copayojitaṃ ciraṃ na tiṣṭhet| bandhaṃ ca vinā samyagupacaryamāṇo'pi vraṇaḥ kaṣṭena śuddhiṃ yāti| rūḍhiṃ ca kṛcchhreṇa yāti| rūḍho'pi san vivarṇatāṃ yāti, na śarīravarṇatām| ityabandhanāddoṣāḥ| idānīṃ bandhanādguṇānāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bandhākaraṇe doṣamāha-abaddha iti| snehaśca bheṣajaṃ ceti dvandvaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati| bheṣajamacirācchuṣyati|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">baddhastu cūrṇito bhagno viślaṣṭaḥ pāṭito'pi vā| chhinnasnāyusiro'pyāśu sukhaṃ saṃrohati vraṇaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">utthānaśayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate| udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino'tiruk||69||</seg> samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati| ------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| baddha eva vraṇo bandhamāhātmyāt, cūrṇitaḥ-asthisamāśrito vraṇaḥ, tathā bhagnaḥ-asthisamāśrita eva vraṇaḥ, tathā viślaṣṭaḥ-sandhisthānādanyasthānagato vraṇo netrādisthaḥ, tathā pāṭitaḥ-sarvadeśasthito'pi, tathā chhinnasnāyusiro'pyāśu vraṇaḥ sukhaṃ samyagrohati| tathotthānaśayanādyāsu sarvāsvīhāsu-ceṣṭāsu, na pīḍyate-na vyathate| ūrdhvaṃ vṛttau-vartulau, oṣṭhau yasya sa udvṛttauṣṭhaḥ, na samaḥ| tathā, samutsannaḥ-samāntāducchhūnarūpo yo vraṇo na samaḥ| tathā, viṣamaḥ udvṛttauṣṭhasamutsannābhyāṃ vyatirikto viṣamasaṃsthānaḥ| tathā, kaṭhino-yo vraṇo na mṛduḥ| tathā, atiruk ca yo vraṇaḥ| sa sarva udvṛttauṣṭhādiḥ pañcaprakāro'pi bandhamāhātmyāt aśubharūpatāṃ hitvā vraṇaḥ { samo mṛduraruk ca bhavati, tathā } śīghraṃ śuddhiṃ yāti rohati| nanu, udvṛttauṣṭhasamutsannāvapi viṣamakaṭhinaśabdenaiva (bdābhyāmeva) grahīṣyete, kimetābhyāmupāttābhyāṃ ? astyevaitat| kintvanayoḥ pṛthaṅnirdeśenātiduścikitsyataratvaṃ gamayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bandhakaraṇe guṇamāha-baddhastvati| udvṛttaḥ-ūrdhvaṃ calitaḥ, oṣṭhaḥ-prānto, yasya| samutsanno-vivṛddhamāṃsaḥ| viṣamaḥ-kvaciduccaḥ kvavinnīcaḥ| satrividho'pi samo bhavati| tattaddoṣatyāgāt kaṭhino mṛdurbhavati| atiruk rujāhīno bhavati| aśuddhaḥ śudhyati| arūḍho rohati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">------------------------------------------------| sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām||70||</seg> <seg type="unit" n="71">pracchhādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca| ajīrṇataruṇācchhidraiḥ samantātsuniveśitaiḥ||71||</seg> dhautairakarkaśaiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ| ------------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthirāṇāṃ vraṇānāṃ dīrghakālānuṣaṅgiṇāṃ, tathā'lpamāṃsānāṃ-anupacitapalalānāṃ, ata eva hetoḥ, tathā raukṣyādanuparohatāṃ-rūḍhimagacchatāṃ, auṣadhaṃ-kalkasnehādikaṃ yadupayujyate, tat patraiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ pracchhadyaṃ-sthagitavyam| yathādoṣaṃ-doṣānatikrameṇa, yathartu-ṛtvanatikrameṇa ca, tadvaśādyathāyogam| yathā-vātavraṇe śītatā snigdhoṣṇaiḥ patraiḥ, pittavraṇe gharmakāle śītasvabhāvaiḥ, kaphavraṇe uṣṇakāle rūkṣoṣṇaprāyaiḥ evaṃ ca prāvṛṣi kāle miśradoṣe ca kalpanīyam| kimbhūtaiḥ patraiḥ ? ajīrṇāni-ajarjarāṇi, taruṇāni-pratyagrāṇi, acchhidrāṇi-chhidrarahitāni, tairajīrṇataruṇācchhidraiḥ| tathā, samantāt-sarvataḥ suṣṭhu niveśitaiḥ| tathā, dhautaiḥ-jalādinā nirmalīkṛtaiḥ| tathā, akarkaśaiḥ-akaṭhinaiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vraṇaviśeṣe lepasya patrācchādanamāha- sthirāṇāmiti| yahādoṣaṃ-śīte doṣe uṣṇaiḥ, uṣṇe śītaiḥ| evaṃ yathartu| ajīrṇataruṇaiḥ-vṛddhatvabālatvarahitaiḥ| kṣīriṇaḥ- aśvatthādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">------------------------------------------------| kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piṭikāmadhumehinām||72||</seg> <seg type="unit" n="73">karṇikāśconduruviṣe kṣāradagdhā viṣānvitāḥ| bandhanīyā na māṃspāke gudapāke ca dāruṇe||73||</seg> śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ| ------------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhyādīnāṃ ye vraṇāste na bandhanīyāḥ| tathā, unduruviṣe yāḥ karṇikāḥ koṭharūpāḥ, tāśca na bandhanīyāḥ| tathā, kṣāradagdhā ye vraṇāstathā viṣadagdhā ye vraṇāste ca na bandhanīyāḥ| tathā, māṃspāke vraṇāstathā dāruṇe ca gudapāke-na gudapākamātre, vraṇāste ca na bandhanīyāḥ| māṃspāka iti "māṃsasya paciyuḍghañoḥ" ityalopaḥ| tathā, śīryamāṇāḥ-śadanāvasthāṃ bhajamānāḥ, tathā sarugdāhāḥ tathā śophāvasthāḥ-anekāvasthā bhajanto'pi ye śophāvasthāvasthitāḥ, tathā visarpiṇo-visarpāvasthāsthitāḥ te ca na bandhanīyāḥ| idānīṃ sakṛmīṇāṃ vraṇānāṃ cikitsāmāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vraṇaviśeṣe bandhanaṃ niṣedhati-kuṣṭhināmiti| te ca kuṣṭhādivraṇāstrayodaśa| tatra madhumehināṃ piṭikāḥ| unduruviṣe karṇikāḥ- mūṣakaviṣotthapadmakarṇikākāramāṃsavṛddhayaḥ visarpiṇaḥ-itastato vraṇāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">------------------------------------------------| arakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipetkṛmīn||74||</seg> <seg type="unit" n="75">te bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān| surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe||75||</seg> <seg type="unit" n="76">saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ| gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ||76||</seg> pracchhādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ tānāśu nirharet| ------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arakṣayā-apālanena. yasmin vraṇe makṣikā kṛmīnnikṣipet| te-tatrasthāḥ kṛmayo, vraṇaṃ bhakṣayanto rujādīn kurvanti| tatra-sakṛmau vraṇe, surasādigaṇaṃ dhāvanapūraṇe-tannimittaṃ, prayuñjīta| dhāvanaṃ ca pūraṇaṃ ca tasmin| tathā tasminvraṇe saptaparṇādīnāṃ tvaco gomūtrakalkitāḥ-piṣṭāḥ, lepo hitaḥ| tathā, kṣārāmbunā seko hitaḥ| athavā māṃsapeśyā vraṇaṃ pracchhadya, tān-kṛmīn, āśu nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vraṇe kṛmipratīkāramāha-arakṣayeti| surasādigaṇasya vkāthena dhāvanaṃ, cūrṇena pūraṇam| rājādanaḥ-rājāhvaḥ| māṃsapeśyā-māṃsagarbhayā peśyā| tān-māṃsalobhāt peśīpraviṣṭān kṛmīn|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">------------------------------------------------| na cainaṃ tvaramāṇo'ntaḥ sadoṣamuparohayet||77||</seg> so'lpenāpyapacāreṇa bhūyo vikurute yataḥ| ------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na cainaṃ-vraṇamantaḥ sadoṣaṃ tvaramāṇo vaidya uparohayet| kasmāt ? ityāha-sa ityāti| yato-yasmāt, saḥ-antaḥ sthitadoṣo vraṇo, rūḍho'pi bhūyaḥ-punaḥ, stokenāpyapacāreṇa vikṛtiṃ yāti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aśuddhasya ropaṇaṃ niṣedhati-na cainamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">------------------------------------------------| rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvadāsthairyasambhavāt| ādareṇānuvartyo'yaṃ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūḍhe'pi satyajīrṇādīn vivarjayet| { sthairyaṃ yāvat harṣādīn varjayet| } ayaṃ-ajīrṇavyāyāmavyavāyādiparivarjanalakṣaṇo, vidhiḥ ṣaṭ sapta vā māsān ādareṇa-yatnavatā, anuvartyaḥ-anuṣṭhātavyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rūḍhavraṇasya satpamāsāvādhiṃ niyamamāha-rūḍha iti| ādiśabdāt krodhaśikabhayādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādibalānusārī| taistairupāyaiḥ prayataścikitse dālocayan vistaramuttaroktam|80| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrakarmavidhirnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā,- makṣikābhiḥ kṛminikṣepāt kṛmiprābalye jāte cikitsā vihitā| tathā, anyāsvapi tāsu tāsu vārtāsu avasthāsvanirdiṣṭasvarūpābhidhānāsu, utpadyamānāsu, taistaiḥ- uktānuktaiḥ, upāyaiḥ- sādhanaiḥ, cikitsedvaidyaḥ| kimbhūto vaidyaḥ ? doṣādibalānusārī,-doṣādīnāṃ balaṃ doṣādibalam, ādiśabdāddeśakālādayo gṛhyante, tadanusaratyevaṃvido yo vaidyaḥ saḥ| tathā, prayati-yatnaparaḥ| tathā, uttare- uttaratantre vraṇabhaṅgavidhāne, uktaṃ-nirdiṣṭaṃ, vistaramālocayan-nirūpayan, na tu yadṛcchayeti bhāvaḥ| indravajrāvṛttam| iti śrīmṛkāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śastrakarmavidhirnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 29||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nuktaṃ svayamūhanīyamityāha-utpadyamānāsviti| vārtāsu-avasthāsu| uttaroktaṃ-uttarasthānoktam| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śastrakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ah.1.30">
          <head>kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ato'nantaraṃ kṣārāgnikarmavidhirārabhyate| yathaiva hi śastreṇa pāṭanādīni kṛtvā tatsādhya āmaya upakramyate, tathaiva kṣārāgnibhyāmityāha-</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ kṣārāgnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kṣāraścāgniśca kṣārāgnī, tayoḥ karma kṣārāgnikarma, tasya vidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavat| kṣārasya bāhyābhyantaropayogitvena pūrvamupanyāsaḥ| ā raṃ-kṣāragnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat| chhedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi||1||</seg> <seg type="unit" n="2">duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhimayātsu ca| atikṛcchhreṣu rogeṣu yacca pāne'pi yujyate||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa 0 -sarvāṇi ca tāni śastrāṇyanuśastrāṇi ca tānyevam, teṣāṃ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ madhye kṣāraḥ śreṣṭho jyāyān| kuto'sya śreṣṭhatā ? ityāha-yat-yasmāt, bahūni chhedyabhedyādīni karmāṇyasau karoti| ādiśabdena lekhanapāṭanādiparigrahaḥ| viṣameṣvapi-dehadeśeṣu| duḥkhāvacāryaśastreṣu-nāsārśorbudādiṣu, duḥkhenāvacārayituṃ śakyaṃ śastraṃ yeṣu teṣu| apiśabdāt sameṣvapi dehadeśeṣu yujyate| tena ca-śastreṇa ca, siddhimayātsu-asidhyatsu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu| kimbhūteṣu ? atikṛcchhreṣu-atiduḥkhasādhyeṣu duṣṭavraṇādiṣu| caśabdādanyeṣvapi rogoṣvasau kṣārau yujyate-yogyaḥ sampadyate, tato'pi hetoḥ kṣāraḥ śreṣṭhaḥ| yacceti| yasmācca kṣāraḥ pānaviṣaye'pi yujyate śarīrāntaḥsthitarogaśāntyai| apiśabdādbāhye'pi bāhyasthitarogaśāntyai lepe sa yujyate| ā raṃ-tatrādī kṣārakarmavidhiḥ| tatra kṣārapraśaṃsāmāha-sarvaśastrānuśastrāṇāmiti| saṅgrahe tu (sū. a. 39)-"kṣāro hi nānauṣadhisamavāyanirvṛteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ, kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇo dahanaḥ pācano'vadāraṇo vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ kṛmyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ, chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇāt| yataḥ sambādhāvakāśajeśu duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśobudādiṣu śastreṇa cāsidhyatsu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate| sa dvidhā bāhyāntaḥparimārjanabhedena|" iti|</ab>
          <ab type="mula">adhunā kṣārasya peyalepaviṣayavibhāgaṃ darśayati- sa peyo'rśognisādāśmagulmodaragarādiṣu| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-kṣāraḥ, arśaḥsu viṣaye peyaḥ| tathā'gnisāde, tathāśmaryāṃ, gulmādiṣu ca| ādigrahaṇādānāhaśūlādiṣu ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> antaḥparimārjanasya viṣayamāha-sa peya iti| saṅgrahe tu (sū.a.39)-"sa yathāsvamevopadekṣyate|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| yojyaḥ sākṣānmaṣaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu||3||</seg> bhagandarārbudagranthiduṣṭanāḍīvraṇādiṣu| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-sa kṣāro yojyaḥ sākṣāt-lepanena, maṣādiṣu| ādigrahaṇāt carmakīlavartmatilakādiparigrahaḥ| ā raṃ-bahiḥparimārjanasya viṣayamāha-yojya iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| na tūbhayo'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale'bale||4||</seg> <seg type="unit" n="5">jvare'tisāre hanmūrdharoge pāṇḍvāmaye'rucau| timire kṛtasaṃśudddhau śvayathau sarvagātrage||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhīrugarbhiṇyṛtumatīprodvṛttaphalayoniṣu| ajīrṇe'nne śiśau vṛddhe dhamanīsandhimarmasu||6||</seg> <seg type="unit" n="7">taruṇāsthisirāsnāyusevanīgalanābhiṣu| deśe'lpamāṃse vṛṣaṇameḍhrasrotonakhāntare||7||</seg> vartmarogādṛte'kṣṇośca śītavarṣoṣṇadurdine| ------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-pānalepanabhedena dvidho'pi kṣāraḥ pittādau na yoktavyaḥ| cale-vāte| abale-prāṇāhīne| { jvare, atisāre, hṛdroge, mūrdharoge, pāṇḍvāmaye-pāṇḍuroge, arucau-arocake, kṛtasaṃśuddhau-kṛtavamanavireke, śvayathau sarvagātrage-sarvāṅge śūne, tathā bhīrau, garbhiṇyām, ṛtumatyām, } prodvṛttaphalayoniḥ-vakṣyamāṇā uttaratantre guhyarogavijñāne| prakarṣeṇodvṛttaṃ phalaṃ-rajorūpaṃ, yasyā yoneḥ sā prodvṛttaphalayoniḥ| raja eva phalaṃ garbhākhyaphalasādhanopāyatvāt| prodvṛttaphalayonerlakṣaṇamuktam, yathā (hṛ. u. a. 33|33)-"vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchhrādudāvṛttaṃ vimuñcati|| iyaṃ vyāpadudāvṛttā" ityādi| tathā śiśau-bāle, vṛddhe-gatavayasi| tathā dhamanyādiṣu śarīradeśeṣu, deśe'lpamāṃse-khalpapiśite| tathā, vṛṣaṇādiṣu śarīradeśeṣu| tathā, akṣṇoḥ-netrayoḥ vartmarogaṃ varjayitvā'nyatra kṣāro na prayojyaḥ| vartmaroge tu kṣāro yojya eva| śītavarṣoṣṇā iti hemantaśiśiraprāvṛḍgrīṣmāḥ, durdinaṃ-meghādyākuladivasam, eṣu kṣāro na yojyaḥ| ā raṃ-dvayorapi kṣārayorniṣedhamāha-na tviti| calaivāte| abale-durbale| proddṛttā-saṃsthānaviparyayaṃ prāptā, phalayoniḥ-garbhāśayo, yasyāḥ sā tathā| taruṇāsthi-nāsādyasthi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">adhunā kṣārakriyāmāha---- ----------------------------------------------| kālamuṣkakaśamyākakadalīpāribhadrakān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">aśvakarṇamahāvṛkṣapalāśāsphotavṛkṣakān| indravṛkṣārkapūtīkanaktamālāśvamārakān||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kākajaṅghāmapāmārgamagnimanthāgnitilvakān| sārdrān samūlaśākhādīn khaṇḍaśaḥ patikalpitān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kośātakīścatasraśca śūkaṃ nālaṃ yavasya ca| nivāte nicayīkṛtya pṛthak tāni śilātale||11||</seg> <seg type="unit" n="12">prakṣipya muṣkakacaye sudhāśmāni ca dīpayet| tatastilānāṃ kutalairdagdhvā'gnau vigate pṛthak||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ tvitarabhasmanaḥ| muṣkakottaramādāya pratyekaṃ jalamūtrayoḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gālayedardhabhāreṇa mahatā vāsasā ca tat| yāvatpicchhilaraktācchhastīkṣṇo jātastadā ca tam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">gṛhītvā kṣāraniṣyandaṃ pacellauhyāṃ vighaṭṭayan| pacyamāne tatastasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śuktīḥ kṣīrapakaṃ śaṅkhānābhīścāyasabhājane| kṛtvā'gnivarṇānbahuśaḥ kṣārotthe kuḍavonmite||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet| ślakṣṇaṃ śakṛddṛkṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca| paritaḥ sutarāṃ cāto darvyā tamavaghaṭṭayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sabāṣpaiśca yadottiṣṭhedbudbudairlehavaddhanaḥ| avatārya tadā śīto yavarāśāvayomaye||19||</seg> sthāpyo'yaṃ madhyamaḥ kṣāro--------------------| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-kālamuṣkako-mokṣaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| mahāvṛkṣaḥ-snuhī| āsphoto-girikarṇikā| vṛkṣako-nandīvṛkṣaḥ| indravṛkṣaḥ-kuṭajaḥ| pūtīkaḥ-pūtīkarañjaḥ| naktamālaḥ-karañjaḥ| aśvamāraḥ-karavīraḥ| kālamuṣkakādīn mūlādisahitān khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kalpitān-paraśvādinā chhinnān| tathā kośātakīścatasro, yavasya ca śūkaṃ nālaṃ-yavasya śūko nālo'vayavo bhavati, tāṃśca nivāte deśe śilātale-śilāpṛṣṭhe, pṛthak muṣkakādīnnicayīkṛtya, muṣkakacaye ca sudhāśmāni-sudhāśarkarāḥ, prakṣipya dīpayet-jvālayet| kaiḥ ? tilānāṃ kutalaiḥ-kāṇḍaiḥ| sudhāśmāni ceti napuṃsakatvaṃ cintyam| pṛthagdīpane caiṣāmacintyaprabhāvaḥ| evaṃ tāni dagdhvā'nantaramagnau vigate sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ pṛthakkṛtvā-vyastaṃ saṃsthāpya, itarabhasmanaḥ-śamyākādidravyabhasmano, droṇamādāya-gṛhītvā| kimbhūtaṃ droṇam ? muṣkaka uttaraḥ-adhiko, yasya tamādāya, jalamūtrayoḥ pratyekamardhabhāreṇa tat-bhasma, gālayet| kathaṃ gālayet ? mahatā-vistīrṇena, vāsasā| kiyantaṃ kālam ? yāvat kṣāraniṣyandaḥ-kṣārasrāvaḥ, picchhilaraktācchhastathā tīkṣṇo jātaḥ-sampannaḥ, tadā-tasmimkāle, taṃ-kṣāraniṣyandaṃ, gṛhītvā lauhyāṃ snehapākavidhinā pacet| kiṃ kurvan ? darvyā-khajakasaṃjñayā, vighaṭṭayan-āloḍayan| tataḥ-anantaraṃ, tasmin-kṣāraniṣyande, pacyamāne tāḥ-prāk sthāpitāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ, { yā muṣkakamadhye prakṣipya dattāḥ,} tathā śuktīḥ-prāṇiviśeṣāsthīni, tathā kṣīrapakaṃ-pralepakaṃ (?) khaṭikāsaṃjñam, tathā śaṅkhanābhīścāgnivarṇān kṛtvā, kṣārotthe-kṣāraniṣyande, kuḍavonmite-palāṣṭakaparimāṇe kvathitakṣārotthe, āyasabhājane- tīkṣṇalohapātragate, bahuśaḥ-bahūn vārān, nirvāpya-śītīkṛtya, tenaiva-kṣāraniṣyandena, dṛṣadi piṣṭvā tasminpacyamāne kṣāraniṣyande, pratīvāpaṃ vinikṣipet| dravadravye dravyāntaraṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ dīyate sa pratīvāpa ucyate| na ca kevalameṣa eva pratīvāpatvena kṣeptavyo yāvat dakṣādīnāmapi śakṛt ślakṣṇaṃ kṛtvā vinikṣipet| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ| (śikhī-mayūraḥ| gṛdhraḥ-śyenaḥ| kaṅkakapotakau-pakṣiṇau| } tathā catuṣpadāṃ-gavādīnāṃ, tathā pakṣiṇāṃ pittaṃ, tathā haritālamanohvālavaṇāni ca { alaṃ-haritālam| manohvā-manaḥśilā| lavaṇaṃ-saindhavādi| etāni } ślakṣṇāni kṛtvā pratīvāpaṃ vinikṣipet| ataḥ-pratīvāpādanantaraṃ, paritaḥ-samantāt, darvyā tamavaghaṭṭayet| sabāṣpairityādi| yadā-yasmin kāle, sa kṣāraniṣyandaḥ sabāṣpaiḥ-soṣmabhiḥ, budbudairghano leha ivottiṣṭhet-udgacchhet, yadā {sāndratayā pacyamānaḥ san lehatulyo } darvīpralepī syādityarthaḥ| tadā-tasmin kāle ayomaye-lohabhāṇḍe, sthito yavarāśau sthāpyaḥ| kiṃ kṛtvā ? avatārya cullītaḥ, tathā śītaḥ san| ayaṃ madhyamaḥ kṣāraḥ| ā raṃ-bahiḥparimārjanasya dahanavidhimāha-kālamuṣkaketi| saṅgrahe tu (sū. a. 39)-"atha bahiḥparimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca| tasya pākavidhiḥ| śaradi śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste'hani praśastapradeśajātaṃ madhyavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ surāpalalasumanokṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ dattvā pradakṣiṇaṃ cāmyarcyainamadhivāsayet| daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ| gantumarhantyasaṃkruddhāstyaktvemaṃ vā samarpayan|| bheṣajārthe grahīṣyāmi sarvaprāṇabhṛtāmimama| vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ|| iti| athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyet tato yugamātramāruḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ pūrvāgramuttarāgraṃ vā pātayet| evaṃ ca pāribhadrakādiṣu|" iti| kālamuṣkakaḥ-kṛṣṇo mokṣakaḥ| mahāvṛkṣaḥ-snuhī| āsphotaḥ-kovidāraḥ| vṛkṣakaḥ-kuṭajaḥ| indravṛkṣaḥ-arjunaḥ| parikalpitān-chinnān| catasraḥ kośātakīḥ-kṣveḍo dhāmārgavaḥ paṭolī devadālī ca| nicayīkṛtya-puñjīkṛtya| pṛthak-pratyekam| teṣu puñjeṣu madhye yaḥ kālamuṣkakapuñjastatra sudhāśmāni prakṣipet| sudhā-prāsādādidhabalīkaraṇaṃ dravyam, tat yebhyo dagdhebhyo jāyate tāni sudhāśmāni| tataḥsarvān puñjān tilānāṃ kutalairdīpayet| samūlanālaḥ śuṣkatilaḥ-kutalam| dīpanaṃ-vahninā prajvālanam| gālanavidhimāha-dagdhveti| dagdhvā-bhasmīkṛtya| agnau vigate-śānte sati| sudhāśmanāṃ bhasma pṛthakkṛtvā, itaradravyabhasmāna uttaraṃ-sapādatāṃ nītam,- śamyākādīnāṃ samānāṃ catvāra āḍhakāḥ, muṣkakasyaika āḍhaka ityarthaḥ| jalasyārdhabhāro mutrasyārdhabhāra ityubhayorbhāreṇāloḍya mahatā vastreṇa gālayet| punaḥpunastenaiva parisrāveṇāloḍya yāvatpicchilo rako'cchastīkṣṇaśca parisrāvo bhavati| pākavidhimāha-tadā ceti| tadā taṃ kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā, kṣāraṃ paktvā(?) lauhyāṃ-lohapātre, pacet| tāḥ-yā muṣkakabhasmanaḥ pṛthak kṛtāḥ| kṣīrapakaṃ-khaṭikā| śaṅkhanābhiḥ-śaṅkhasyāvartaḥ| bahuśaḥ-bahūn vārān, trīṇi tāpanāni trīṇī nirvāpaṇānītyarthaḥ| peṣaṇasya kṣarodakasya mānoktyā peṣyamānamanuktamapi kalpyam| dakṣādīnāṃ pakṣiṇāṃ śakṛt-purīṣam| catuṣpadāṃ pakṣiṇāṃ ca pittam| alaṃ-haritālam| dakṣādiviṣṭhādikaṃ ślakṣṇaṃ cūrṇaṃ kṛtvā nikṣipet| ataḥ-āvāpānantaraṃ, sutarāṃ parito darvyā'vaghaṭṭayet| lehavaddhanaḥ-leha iva sāndraḥ| ayomaye-lohapātre, vinikṣipya yavarāśimadhye sthāpyaḥ| ayaṃ madhyamaḥ kṣāraḥ, mrudutīkṣṇayorvakṣyamāṇatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------na tu piṣṭvā kṣipenmṛdau| nirvāpyāpanayettīkṣṇe pūrvavat prativāpanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tathā lāṅgalikādanticitrakātiviṣāvacāḥ| svarjikākanakakṣīrihiṅgupūtīkapallavāḥ||21||</seg> tālapatrī biḍaṃ ceti, saptarātrātparaṃ tu saḥ| yojyaḥ-----------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛdau kṣāre sudhādīni nirvāpya-tasminniṣyande prakṣipyaiva, apanayet-visarjayet, na tu piṣṭvā vinikṣipet| tīkṣṇe kṣāre pūrvavat-madhyamakṣāratulyaṃ, prativāpanaṃ-nirvāpya piṣṭvā vinikṣipediti| na caitāvadevātra prativāpanamityāha-tathetyādi| lāṅgalikādīni biḍaparyantāni ca tatra prativāpaṃ vinikṣipet| saptarātrāt paraṃ-anantaraṃ, saḥ-kṣāro, yojyaḥ| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mṛdutīkṣṇakṣārayorviśeṣamāha-na tviti| mṛdau kṣāre madhyamavatsarvam| āvāpe tu viśeṣaḥ| nirvāpyāpanayet, na tu piṣṭvā kṣipet| nirvāpaṇadravameva kṣipedityarthaḥ| dakṣaviṣṭhādikaṃ ca kṣipet| tīkṣṇe'pi sarvaṃ madhyamavat| lāṅgalikādyāvāpo'dhikaḥ| pūtīkapallavāḥ-karañjapatrāṇi| tālapatrī-muśalī| saḥ-trividho'pi-kṣāraḥ, saptarātrātparaṃ yojyaḥ| saptarātraṃ yavarāśau sthapya ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti kṣāratraividhyamuktvā tadviṣayaṃ nirdidikṣurāha- --------------------------------------------------------| tīkṣṇo'nilaśleṣmamedojeṣvarbudādiṣu||22||</seg> <seg type="unit" n="23">madhyeṣveṣveva madhyo'nyaḥ pittāsragudajanmasu| balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇaḥ kṣāro vātaśleṣmamedaḥsamuttheṣvarbudādiṣu yojyaḥ| mahatsveva yojyaḥ, madhyeṣu, kṣārāntaravidhānāt| ādigrahaṇādanyeṣvapi tatsādhyeṣu rogeṣvayaṃ kṣāro yojyaḥ| madhyeṣveṣveveti| eṣveva-anilakaphamedojeṣu vikāreṣvarbudādiṣu, madhyeṣu-notkṛṣṭeṣu nāpi hīneṣu, madhyaḥ kṣāro yojyaḥ| anya iti| anyo- mṛdaḥ kṣāraḥ, pittaraktasamuttheṣvarśaḥsu yojyo, na tīkṣṇamadhyau kṣārau| balārthamityādi| kṣīṇapānīye-ghanībhūte kṣāre, balārthaṃ-balādhānārthaṃ, punaḥ-bhūyaḥ, kṣārāmbu-kṣāravidhisrutaṃ jalam , āvapet-dadyāt| ā ra 0 -kṣāratraye viṣayatrayamāha-tīkṣṇa iti| tatra kaphavātamedojeśu kṣārasādheyṣu tīkṣṇeṣu tīkṣṇl yojyaḥ| te(e)ṣveva madhyeṣu madhyamaḥ| pittāsrajanmasu kṣārasādhyeṣu anyo-mṛduḥ| tathā, gudajanmasu-arśaḥsu, kaphavātajeṣvapi| kṣīṇapānīye kṣāre'nyat kṣārāmbu nikṣipet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">adhunā kṣāraguṇānāha---- nātitīkṣṇamṛduḥ ślakṣṇaḥ picchhilaḥ śīghragaḥ sitaḥ| śikharī sukhanirvāpyo na viṣyandī na cātiruk||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣāro daśaguṇaḥ śastratejasorapi karmakṛt| ācūṣanniva saṃrambhādgātramāpīḍayanniva||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarvato'nusaran doṣānunmūlayati mūlataḥ| karma kṛtvā gatarujaḥ svayamevopaśāmyati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ kṣāre nātitīkṣṇādayo daśa guṇā bhavanti|] śīghraṃ gacchati-āśu vyāpnotīti śīghragaḥ| śikharī-upariṣṭātpiṭikāvān| mukhena-kāñjikādinā, nirvāpyate-śītīkriyate, iti sukhanirvāpyaḥ| viṣyando'syāstīti viṣyandī-srutimān, na viṣyandī-na srutimān| na cātiruk-na cārtimān| nātitīkṣṇādayo daśa guṇā yasya sa daśaguṇaḥ kṣāraḥ| saṅgrahe cāsya daśaiva doṣā gaditāḥ| tadyathā (sū. a. 39)- "atyuṣṇo'tiśīto'titīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchhilo'tivasarpī hīnauṣadho hīnapākaśceti|" iti| śastrasya yatkarma-chhedanapāṭanalekhanādikaṃ, tathā tejaso-vahnerapi, yatkarma-vyādhyupaśamalakṣaṇaṃ, tatkaroti| adhunā tvantarānubhavadvāreṇa kṣārasya guṇānnirdiśati-ācūṣannivetyādi| saṃrambhāt-kṣobhāt, gātramācūṣanniva, tathā''pīḍayanniva, tathā sarvataḥ-sarvasmin, anusaran-gacchhan, doṣān-tatsādhyān, mūlata unmūlayati-uddharati| tathā, karma-svīyaṃ dāhādikaṃ, kṛtvā gatarujaḥ-puruṣasya, svayameva-yatnaṃ vinaiva, upaśāmyati| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣāraguṇānāha-nātitīkṣṇamṛduriti| śīghragaḥ-śīghravyāpī| sitaḥ-śvetaḥ| śikharaṃ-cirasaṃsthasya dravyasyoparipiṇḍikā, tadvān-śikharī| sukhena nirvāpyaḥ-śītatāṃ neyaḥ| na viṣyandī-kledaṃ notpādayati| yacchastreṇāgninā ca kāryaṃ tat kṣāraḥ karoti| ācūṣan-antargataṃ samākarṣan| āpīḍayan-saṅkocayan| saṃrambhāt-vegena| saṅgrahe tu (sū. a.39)-"daśa kṣāraguṇā daśaiva ca doṣāḥ| tadyathā,- atyuṣṇo'tiśīto'tīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchilo'tivisarpī hīnauṣadhau hīnapākaśceti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kṣārasādhye gade chhinne likhite srāvite'thavā| kṣāraṃ śalākayā dattvā plotaprāvṛtadehayā||27||</seg> mātrāśatamupekṣeta------------------------| --------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sa 0 -kṣarasādhye vyādhāvarśorbudādau chhedādau [ chhinne-dvidhākṛte, likhite-śastreṇa vighṛṣṭe, srāvite-pracchhādya nirhṛtaśoṇite, ] karmaṇi kṛte kṣāro yojyo, nākṛte chhedādau, iti kṣārasya viṣayo darśitaḥ| kṣāraṃ śalākayā dattvā mātrāśatamupekṣeta, na kāñjikādinā nirvāpaṇaṃ kāryamityarthaḥ| kimbhūtayā śalākayā ? plotena-cailakhaṇḍena, prāvṛtaḥ-sthagito, dehaḥ vigraho yasyāḥ| ā ra 0 -atha kṣāraprayogavidhiḥ| tatra saṅgrahe (sū. a.39)-"tatra kṣārakarmaṇyupaharet picuvartiśalākādarvyañjalikaghṛtamadhuśuktatuṣodakamustukṣārodakaśītapradehaśayanāsanādīni| atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vā paricārakopagṛhītasya" iti| kṣāraprayogamāha-kṣārasādhya iti|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------tatrārśaḥsvāvṛtānanam| hastena yantraṃ kurvīta--------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra kṣārasādhyeṣvarśaḥsu kṣārapātanaṃ kṛtvā mātrāśataṃ yāvattāvaddhastena yantramāvṛtānanaṃ-chhāditamukhaṃ, kuryāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> arśaḥsu viśeṣamāha-tatrārśaḥsviti| hastenāvṛtānanaṃ-pāṇinā mukhaṃ pihitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------------------| --------------------------------vartmarogeṣu vartmanī||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nirbhujya picunā''cchhādya kṛṣṇabhāgaṃ vinikṣipet| padmapatratanuḥ kṣāralepo, ghrāṇārbudeṣu ca||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣārasādhyeṣu vartmarogeṣu vartmanī nirbhujya-kuṭilīkṛtya, tataḥ kṣārasparśaparihārāya picunā-kārpāsādimayena, kṛṣṇabhāgaṃ-tārakapradeśaṃ, ācchhādya kṣāraṃ vinikṣipet| tatra ca padmapatratanuḥ kṣāralepo deyaḥ, na gudārśaḥsviva ghanaḥ| padmapatramiva tanuriti "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" iti samāsaḥ| ghrāṇārbudeṣu ca padmapatratanuḥ kṣāralopo yojyaḥ| kathaṃ tatra lepo deyaḥ ? ityāha- ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vartmarogeṣu viśeṣamāha-vartmarogeṣviti| vartmanī nirbhujya-uddṛttatāṃ nītvā, picunā kṛṣṇabhāgamācchādya vartmarogeṣu kṣāraṃ vinikṣipet|</ab>
          <ab type="mula">pratyādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgranāsikām| mātrā vidhāryaḥ pañcāśat----------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratyādityaṃ-ravisammukhaṃ, niṣaṇṇasya-saṃsthitasya| tathā, agre nāsikā-agranāsikā, tāmunnamya-utkṣipya| kiyantaṃ kālaṃ lepo dhāryaḥ ? ityāha| mātrāḥ pañcāśadvidhāryaḥ| vartmasu cālpatarā mātrāḥ sthānasya sukumāratvāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghrāṇārbudeṣu viśeṣamāha-ghrāṇārbudeṣviti| agranāsikāṃ-nāsāgram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">--------------------------------------------------| -----------------------------tadvadarśasi karṇaje||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇaje'rśasi tadvat-tena ghrāṇārbudena tulyam, sa eva padmapatratanuḥ kṣāralepastā eva pañcāśanmātrā dhāryaḥ| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇārśaḥsu viśeṣamāha-tadvadarśasīti| tadvat-nāsārbudavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kṣāraṃ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca| sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ tatpayomastukāñjikaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">nirvāpayettataḥ sājyaiḥ svāduśītaiḥ pradehayet| abhiṣyandīni bhojyāni kledanāya ca||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anu-paścāt kṣāralepadānaniyamitātkālādanantaraṃ, kṣāraṃ pramārjanena-cailādinā, parimṛjya-śodhayitvā, sudagdhaṃ kṣārasthānamarśorbudādyadhiṣṭhānamavagamya-samyagdāhalakṣaṇena jñātvā, tat-kṣāradagdhaṃ sthānaṃ, ghṛtamadhulepitaṃ kṛtvā payaḥprabhṛtibhirnivāpayet-śītīkuryāt| tataḥ-anantaraṃ, svāduśītairdravyaiḥ-madhuyaṣṭikādibhiḥ, sājyaiḥ-saghṛtaiḥ, lepayet| abhiṣyandīni-srutirūpaśleṣmakārīṇi, bhojyāni-annapānāni māṣadadhyādīni, bhojyāni-bhakṣayitavyāni| kimartham ? kledanāya-kṣāradagdhasthānaviśaraṇāya| yataḥ kṣāradagdhaṃ klinnaṃ sacchhīryate| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣāraprayogānantaraṃ kṛtyamāha-kṣāramiti| sudagdhamavagamya-samyagdagdhaṃ jñātvā, payomastvādibhiḥ siñcet| payomastukāñjikānāṃ vikalpaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">yadi ca sthiramūlatvātkṣāradagdhaṃ na śīryate| dhānyāmlabījayaṣṭyāhvatilairālepayettataḥ||33||</seg> tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ| --------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadi ca kṣāradagdhamibhiṣyandibhirapi bhojyairupayuktaiḥ sthiramūlatvāt-dṛḍhamūlatvāt, tadrogādhiṣṭhānaṃ na śīryate, tato dhānyāmlasya bījaṃ-avayavaviśeṣaḥ, tena tathā madhukatilābhyāṃ cālepayet| tilakalko madhuyaṣṭiyukto ghṛtānvito vraṇasya ropaṇaḥ| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> udagdhe'pyaśīrṇe kṛtyamāha-yadi ceti| dhānyāmlabījaṃ-dhānyāmlatalasthaṃ dravyam| saṅgrahe tu (sū. a. 39)- "suvarṇakṣīriyuktairvā trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā tilairālepayet| mālatīvṛṣāṅkoṭanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvātho vā vraṇaprakṣalanam| eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam| nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā yathāvyādhidoṣaṃ ca vraṇavadupakramet|" iti|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| pakvajambvasitaṃ sannaṃ samyagdagdham----------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakvajambūphalavadasitaṃ-kṛṣṇaṃ, tathā sannaṃ-nimraṃ, samyagdagdhaṃ sthānaṃ vidyāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sudagdhalakṣaṇamāha-pakvajambvasitamiti| pakvajambūphalavadasitaṃ-śyāmam| sannaṃ-nimnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------| -------------------------------------viparyaye||34||</seg> tāmratātodakaṇḍvādyairdurdagdham--------------| --------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viparyaye-pakvajambvasitādilakṣaṇaviparyaye, tathā tāmratātodakaṇḍvādyaiḥ, ādigrahaṇāt śophavisphoṭādibhiḥ, durdagdhaṃ sthānaṃ vidyāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durdagdhalakṣaṇamāha-viparyaya iti| viparyaye-tāmrādivarṇatva utsannatve ca, tāmratādyaiśca|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------taṃ punardahet| --------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ-tathābhūtaṃ jñātvā, punardahet-bhūyastatra kṣāraṃ pātayet, dāhāya| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durdagdhe punardāhamāha-taṃ punariti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">--------------------------------------------------| atidagdhe sravedraktaṃ mūrcchhādāhajvarādayaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atidagdhe sati raktaṃ sravet| tathā, mūrcchhādayo jāyante| ādigrahaṇādvisarpaśophauṣavisphoṭādayo'pi| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atidagdhalakṣaṇamāha-atidagdha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">gude viśeṣādviṇmūtrasaṃrodho'tipravartanam| puṃstvopaghāto mṛtyurvā gudasya śātanāddhruvam||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gude'tidagdhe viśeṣeṇa viṇmūtrayoḥ saṃrodhaḥ, tathā tayorevātipravartanaṃ kadācidbhavati| viśeṣagrahaṇāt pūrvoktā raktasrāvādayo'pi| tathā, puṃstvopaghātaḥ-śukrakṣayātkāntāgamanāsāmarthyam| athavā, gudasya śātanāt-vidāraṇāt, niścayena mṛtyurbhavet ā ra 0 -gudātidagdhalakṣaṇamāha-guda iti|</ab>
          <ab type="mula">nāsāyāṃ nāsikāvaṃśadaraṇākuñcanodbhāvaḥ| bhavecca viṣayājñānam--------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsāyāṃ kṣārātidagdhāyāṃ nāsikāvaṃśasya daraṇākuñcane udbhavataḥ| tathā, viṣayājñānaṃ-gandhasyāvedanaṃ ca bhavet| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāsātidagdhalakṣaṇamāha-nāsāyāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------| --------------------tadvacchrotrādikeṣvapi||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvat-tena kṣārātidagdhanāsikāviṣayājñānena tulyaṃ, kṣārātidagdheṣu śrotrādikeṣu-śrotracakṣūrasaneṣu sthāneṣu, viṣayājñānaṃ syāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śrotrādyatidagdhalakṣaṇamāha-tadvaditi| tadvat-nāsāvat| vaṃśasthāne tattadavayavo jñeyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">viśeṣādatra seko'mlairlepo madhu ghṛtaṃ tilāḥ| vātapittaharā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā||38||</seg> <seg type="unit" n="39">amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ| yātyāśu svādutāṃ tasmādamlairnirvāpayettarām||39||</seg> <seg type="unit" n="1">(viṣagniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavedalpamatiprayuktaḥ| sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādicireṇa ghorān)||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasminnatikṣāradagdhe viśeṣeṇāmlaiḥ-kāñcikādibhiḥ, seko hitaḥ| madhughṛtatilāśca lepa iṣṭaḥ| tathā sarvaiva ca śiśirā kriyā vātapittaharā ceṣṭā| saṅgrahe coktam (sū. a.39)- "pāyayetātiyoge'tra taṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sasitopalam||" iti| amla ityādi| tasmāddhetoḥ kṣāradagdhamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, nirvāpayettarām| yasmādamlaḥ śītaḥ sparśena| tena ca-amlena, kṣāra upasaṃhito-yuktaḥ, āśveva kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhatām tyaktvā svādutāṃ yāti| tarāṃgrahaṇamatiśayenāmlairnirvāpayet deśasātymānurodhāt kadācit kṣīrādibhirapīti gamayati| iti kṣāravidhiḥ| agnikarmavidhimāha- ā raṃ-atidagdhe pratīkāramāha-viśeṣāditi| viśeṣagrahaṇāt pūrvoktavannirvāpaṇam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 39)-"tamatipravṛttamāśu pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet| ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na sakṛdeva dahediti|" iti| tathā (saṃ.sū.a. 39)-"jvarātisāratṛṇmohamūrcchāhṛdrodanārtibhiḥ| kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ kṣāravibhramaḥ|| pāyayetātiyoge'tra taṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ vā sāsitopalam|| dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam| dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātiruggharam|| dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakāt| āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā pacet|| tato'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam| kṣāro nivartate tena prasādaṃ tvak ca gacchāti|| śoṇitātipravṛttau ca bāhyāntaḥśiśiro vidhiḥ|" iti| iti kṣāravidhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">agniḥ kṣārādapi śreṣṭhastaddagdhānāmasambhavāt| bheṣajakṣāraśastraiśca na siddhānāṃ prasādhanāt||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣārādapyagneḥ praśasyataratvam| kutaḥ ? tena-agninā, dagdhānāṃ rogāṇāmarśaḥprabhṛtināmasambhavāt| bhūyo'gnidagdho rogaḥ prarohaṃ na yāti, mūlādunmūlanādityarthaḥ| bheṣajakṣāraśastraiśca ye rogā na śāntāsteṣāṃ vahninā sādhanāt jvalano jyāyān| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athāgnikarmavidhiḥ| tatrāgnipraśaṃsāmāha-agniriti|</ab>
          <ab type="mula">tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu sa yujyate| ----------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-agnidāhaḥ tvagādiṣu yujyate| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> agnibhedyā(dāhyā)nyaṅgānyāha-tvacīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">----------------------------------------------| maṣāṅgaglānimūrdhārtimanthakīlatilādiṣu||41||</seg> tvagdāho vartigodantasūryakāntaśarādibhiḥ| ----------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra maṣādiṣu rogeṣu tvagdāhaḥ kāryo vartyādibhiḥ| vartiḥ-picuvartiḥ| ādigrahaṇādanyeṣvapi kṣudrogādhyāyokteṣu tvagdāho yojyaḥ| śarādibhirityādigrahaṇādanyairapi deśāntaraprasiddhaistvagdāhaḥ kāryaḥ| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tvagdāhaviṣayamāha-maṣeti| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"sarukstabdhapramlāyadaṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūśaṅkhalalāṭarujārditeṣu yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu|" iti| tvagdāhasādhanānyāha-vartigodanteti| vartiḥ-guggulvādikṛtā| godanto-gavāṃ dantaḥ| sūryakāntaḥ-sphaṭikaḥ| ādiśabdāt pippalyajāśakṛcchalākādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">----------------------------------------------| arśobhagandaragranthināḍīduṣṭavraṇādiṣu||42||</seg> māṃsadāho madhusnehajāmbavauṣṭhaguḍādibhiḥ| ----------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśaḥprabhṛtiṣu rogeṣu madhusnehādibhirmāṃsadāhaḥ kāryaḥ| ādigrahaṇenārbudagaṇḍamālādayo gṛhyante| tatra kadācinmadhunā, kadācitpṛthaksnehaiḥ, kadācijjāmbavauṣṭhena, jāmbavauṣṭhaḥ-śalākāviśeṣo yantravidhāvuktaḥ (hṛ. sū. a. 25|26) yena kṣāro dīyate, kadācidguḍena, kadācidevaṃprāyeṇānyenāpi deśaviśeṣaprasiddhena| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsadāhaviṣayamāha-arśa iti| ādiśabdādabudagaṇḍamālāślīpadāntravṛddhyavagāḍhapūyalasīkavraṇādayaḥ| māṃsadāhasādhanānyāha-madhusneheti| ādiśabdāt sūcīśalākāmadhūcchiṣṭatāmrāyorūpyakāṃsyādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">----------------------------------------------| śliṣṭavartmanyasṛksrāvanīlyasamyagvyadhādiṣu||43||</seg> sirādidāhastaireva------------------------------| ----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śliṣṭavartmādiṣu sirādidāhaḥ kāryaḥ| taireva-madhusnehādibhiḥ| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirādidāhaviṣayamāha-śliṣṭavartmanīti| ādiśabdācchirāsnāyusandhyasthicchedadantanāḍayupapakṣmakalagaṇādayaḥ|0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------na dahetkṣāravāritān| antaḥśalyāsṛjo bhinnakoṣṭhān bhūrivraṇāturān||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣāravāritān na dahet| na kevalaṃ yeṣu kṣāro vāritastān na dahet, yāvadantaḥśalyaṃ tathā'ntarlohitaṃ yeṣāṃ tān, tathā bhinnaḥ-śastrādinā, koṣṭhaḥ-śarīramadhyo, yeṣāṃ tān, tathā bhūribhirvraṇairārtān [ ca na dahet ]|0 ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> agnidāhaṃ niṣedhati-na dahediti| antaḥśalyān antarasṛjaśca| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"uṣṇe ca kāle ātyayike tu vyādhau kṛtoṣṇapratīkārasya picchilamannamaśitavato'gnikarma kuryāt|" iti| tathā (saṃ. sū. a. 40)-"atha dāhārhamāturaṃ kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥsaṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā vaidyo nirdhūmavṛhatsthiradīptakhādirabādarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayā''pāditāpādyamāna bhāsurāgnivraṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśavaśāt valayārdhacandrasvastikāṣṭhāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpairmuhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahedāsamyagdāhaliṅgopatteḥ| ucchūnasuṣipralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu snehamadhūcchiṣṭaguḍaiḥ pūrayitvā dahet|" iti|</ab>
          <ab type="mula">sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ snigdhaśītaiḥ pradehayet| ----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sudagdhaṃ-agninā rogādhiṣṭhānaṃ jñātvā, ghṛtamadhubhyāmabhyaktaṃ kṛtvā, snigdhaśītaiḥ- madhuyaṣṭiśālimūlādibhiḥ, pralepayet| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dāhānantaraṃ kṛtyamāha-sudagdhamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------| tasya liṅgaṃ sthite rakte śabdavallasikānvitam||45||</seg> pakvatālakapotābhaṃ surohaṃ nātivedanam| ----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyetyanena sudagdhaṃ sthānaṃ parāmṛśyate| tasya-sudagdhasya sthānasya, liṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, sthite rakte-dahyamānāvasthāpravṛttāsṛji nivṛtte sati, śabdavat-budbudaśabdavat, tatsthānaṃ bhavet| tathā, lasikānvitam| lasikā-kuśaśastrādivikṣate prathamaṃ yā dṛśyate jalalavākṛtiḥ| tathā, pakvatālaphalasadṛśam, kadācitkapotasadṛśam| sukhena rohati-suroham| tathā, nātivedanaṃ-na tīvraruk| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sudagdhalakṣaṇamāha-tasyeti| tālaṃ-tālaphalakam| kapotaḥ-pakṣī| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"saśabdaṃ dahanaṃ durgandhitvaṃ tvakasaṅkocaśca tvagdagdhe| kapotavarṇatvamalpaśopharujatā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe| kṛṣṇonnatavraṇatvaṃ sthite ca rakte lasīkāsrutiḥ śirādagdhe| kṛṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snādhvādidagdhe ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">----------------------------------------------| pramādadagdhavatsarvaṃ durdagdhātyarthadagdhayoḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durdagdhātyarthadagdhayoḥ pramādadagdhena tulyaṃ sarvaṃ lakṣaṇaṃ bodhyam| na ca lakṣaṇamantareṇaitatsamyagjñāyata iti tallakṣaṇārthaṃ bhedāntaradarśanārthaṃ vā''ha- ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durdagdhātidagdhayorlakṣaṇamāha-pramādadagdhavaditi|</ab>
          <ab type="mula">caturdhā tattu tucchhena saha-----------------| ----------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-pramādadagdhaṃ, catuṣprakāram| katham ? tucchhena-tucchhadagdhalakṣaṇena, saha| avimṛśyadagdhaṃ hi kadācit samyagdagdhalakṣaṇaṃ, kadāciddurdagdhalakṣaṇam, kadācidatidagdhalakṣaṇam, kadācicca tucchhadagdhalakṣaṇaṃ syāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pramādadagdhabhedānāha-caturdheti| tucchaṃ durdagdhamatidagdhaṃ sudagdhaṃ ceti caturdhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------tuchhasya lakṣaṇam| tvagvivarṇāṣyate'tyarthaṃ na ca sphoṭasamudbhavaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tucchhasya-tucchhadagdhasya lakṣaṇamiti kārye kāraṇopacārādevamuktam| tvagityādi| tvagvivarṇā| satyatyarthamuṣyate-rujyate, na ca sphoṭānāṃ samudbhūtiriti tucchhadagdhasthānasya lakṣaṇam| yatkiñcinmātramevāgninā spṛṣṭaṃ tattucchhadagdhamityucyate| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tucchalakṣaṇamāha-tucchasyeti|</ab>
          <ab type="mula">sasphoṭadāhatīvroṣaṃ durdagdham-----------------| ----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatra pradeśe sphoṭānāmudbhavo dāhayuktā tīvrā ūṣārujā, jāyate, taddurdagdhaṃ rogādhiṣṭhānaṃ vidyāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durdagdhalakṣaṇamāha-sasphoṭadāhatīvroṣamiti| ūṣā-sarṣapaliptasyeva vyathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------atidāhataḥ| māṃsalambanasaṅkocadāhadhūpanavedanāḥ||48||</seg> sirādināśastṛṇmūrcchhāvraṇagāmbhīryamṛtyavaḥ| ----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atidāhādrogādhiṣṭhānasya māṃsalambanādayaḥ syuḥ| [ saṅkocaḥ-sirādīnām| dhūpanaṃ-dhūmāyanam| vedanā-rujā| sirādīnāṃ nāśo-vyāpat| vraṇagāmbhīryaṃ-gambhīravraṇatā| mṛtyuḥ-maraṇaṃ ca| ]samyagdagdhaliṅgaṃ tūktameva "tasya liṅgaṃ sthite rakte" (ślo.45) ityādinā| tasmāttatpunarna nirdiṣṭam| adhunā caturvidhasyāsya cikitsitamāha- ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atidagdhalakṣaṇamāha-atidāhata iti| dhūpanaṃ-dhūmāyanam| sudagdhasya lakṣaṇamuktaṃ prāk (ślo.45)| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"snehadāhastu kaṣṭataro bhavati| sahi snehasya sūkṣmamārgānusāritvāddūramanupraviśatīti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">----------------------------------------------| tucchhasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam||49||</seg> styāne'stre vedanā'tyarthaṃ vilīne mandatā rujaḥ| ----------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tucchhadagdhasyāgninā pratapanaṃ kāryam| tathā, uṣṇam bheṣajaṃ-auṣadham| raktasya vilayanārthametat| yatastucchhadagdhe'vaśyaṃ styānamasṛgbhavatīti yuktyā pratipādayannāha-styāne'stra ityādi| lohite styāne satyatiśayena rugbhavati| vilīne rakte pīḍāyā mandatā-mandatvaṃ bhavati| atastucchhadagdhe'gni pratapanaṃ yojyam| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tucchasyauṣadhamāha-tucchasyeti| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"styāne rakte himairnoṣmā niṣkrāmatiyato bahiḥ| vedanā varddhate tena rudhiraṃ ca vidahyate|| uṣṇaṃniṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṃ mandatāṃ rujaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">----------------------------------------------| durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca yuñjyādādau tato himam||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca paryāyeṇauṣadham| tatrādau-prathamaṃ, himaṃ bheṣajaṃ yuñjyāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durdagdhasyauṣadhamāha-durdagdha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">samyagdagdhe tavakṣīriplakṣacandanagairikaiḥ| limpetsājyāmṛtairūrdhvaṃ pittavidradhivatkriyā||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyagdagdhe tavakṣīryādibhilepayat| kimbhūtaiḥ ? sājyāmṛtaiḥ-ghṛtaguḍūcīyuktaiḥ| ādāvityatrāpi yojyam| ādau tairlepayet, ūrdhvaṃ-anantaraṃ, pittavidradhivat kriyā kāryeti śeṣaḥ| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samyagdagdhauṣadhamāha-samyagdagdha iti| ājyenāmṛtayā ca saha vartanta iti sājyāmṛtānyauṣadhāni|</ab>
          <ab type="mula">atidagdhe drutaṃ kuryātsarvaṃ pittavisarpavat| ----------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atidagdhe drutaṃ-śīghrameva, sarvaṃ-bahirantaśca bheṣajaṃ, pittavisarpa iva kuryāt| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atidagdhasyauṣadhamāha-atidagdha iti| drutaṃ-śīghram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">----------------------------------------------| snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet||52||</seg> <seg type="unit" n="1">(śastrakṣārāgnayo yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham| apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet)||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehadagdhe'titarāṃ rūkṣaṃ yojayet| [bhṛśataraṃ rūkṣaṃ cātra bheṣajaṃ tatra tu yojayet| tuśabdānna kevalaṃ ] bhṛśataragrahaṇācca bāhulyena rūkṣaṃ [ pralepādi tatra yojayet kintu ] dehadeśādisātmyavaśātsnigdhamapi yathāvasthaṃ yathāyogaṃ yojayet| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehadagdhasyauṣadhamāha-snehadagdha iti| bhṛśataraṃ-atyartham| tuśabdānna kevalaṃ bhṛśataraṃ rūkṣaṃ pralepādi, kintu pūrvoktamapi yathāvasthaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula">samāpyate sthānamidaṃ hṛdayasya rahasyavat| atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ|53| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārāgnikarma- vidhirnāma triṃśattamo'dhyāyaḥ|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaktavyaṃ yadvastu tasya sarvasyaivoktatvādidaṃ sthānaṃ samāpyate-niṣpādyate| kimbhūtaṃ sthānam ? rahasyavat, rahasyaṃ-atyarthaṃ guhyarūpaṃ, tadyasyāsti tadrahasyavat| kasya sthānam ? hṛdayasya| hṛdayaśabdenāṣṭāṅgahṛdayamupalakṣyate, yathā-satyabhāmā bhāmeti| kuta etatsthānaṃ rahasyavat ? ityāha- saṃ-yasmādatra-sthāne, arthāḥ sūtritāḥ-sūcitāḥ| kimbhūtāḥ ? sūkṣmāḥ,-tīkṣṇataramatisamadhigamyāḥ| yataste evārthāḥ sarvasmiṃstantre pratanyante-vistāryante| tasmādidaṃ sthānaṃ tantrasambandhināmanyasthānānāṃ rahasyavadityuktamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne kṣārāgnikarmavidhi- rnāma triṃśattamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30|| ā</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sūtrasthānamupasaṃharati-samāpyata iti| ā [kasmādetadrahasyavadityata āha-atrārthā iti|] iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| kṣārāgnikarmajādhyāyaḥ sāmastyena nirūpitaḥ|| 30||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="2" xml:id="ah.2">
        <head>Śārīrasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.2.1">
          <head>garbhāvakrāntiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrīgaṇeśāya namaḥ| atha sūtrasthānādanantaraṃ śārīrasthānamidamārabhyate| tatrāyaṃ sambandhaḥ,-pūrvasminsthāne kāyādīnyaṣṭāvaṅgāni cikitsādhārabhūtāni sakalatantrasārabhūtāni sūtritāni "kāyabāla" (hṛ. sū. a. 1/5) ityādinā granthena| kāyaśca nijāgantūnāṃ vyādhīnāmadhiṣṭhānam| tasya ca kāyasya caturvargasādhanasya pālanārthaṃ hetuliṅgauṣadhaskandhabhedena triskandho'yaṃ grantho granthakṛtā praṇītaḥ| tataśca śarīrasya prathamaṃ sūtritatvātprādhānyācca prāk sūtrasthānamanantaraṃ śārīrasthānamidamārabhyata ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto garbhāvakrānti śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarīramadhikṛtya kṛto granthaḥ śārīraḥ| garbhasyāvakrāntiḥ-avakramaṇaṃ samprāptiḥ, yathā'garbho garbhatāṃ sampadyata ityarthaḥ| garbhāvakrāntirvidyate yasminnadhyāya iti matvarthe kapratyayaḥ| tasya "adhyāyānuvākayorluk" iti luk| athādiśabdānāmarthā āyuṣkāmīyādhyāye (hṛ.sū. a.1) vyākhyātā eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śuddhe śukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate yuktivaśādagnirivāraṇau||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukraṃ-antyo dhātuḥ| ṛtau bhavamārtavam, strīṇāṃ yadapatyamārgāt śuddhamīṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyupreritaṃ lohitaṃ pravartate tadārtavamucyate| śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtavam, piṇḍe pitroḥ sambandhi garbhabījam, tasmin śukrārtave, śuddhe-vātādibhiradūṣite'dhiṣṭhānabhūte, satvo-jīvaḥ, garbhaḥ sampadyate| kila nāsau garbhaḥ, atha ca garbhatāmāsādayati| kīdṛśaḥ satvaḥ ? svakarmetyādi| karmāṇi-pūrvajanmārjitāni śubhāśubhāni, svāni ca tāni karmāṇi ca svakarmāṇi| kleśayanti-lokān duḥkhayantīti, kleśāḥ| te ca-avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ| atathāvastuni tatheti ("anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātma) khyātiḥ-avidyā| dṛgdarśanaśaktyorekātmatāasmitā| sukhānuśayī-rāgaḥ| duḥkhānuśayī-dveṣaḥ| svarasavāhī viduṣo'pi tathā rūḍhaḥ-abhiniveśaḥ" (pāta.yo.sū 2/5-6-7-8-9)| svakarmāṇi ca kleśāśca, svakarmakleśāḥ, taiścoditaḥ-prerito garbhaḥ sampadyate, na tu karmakleśaviyuktaḥ| ata eva vītarāgāṇāṃ janmāsambhavaḥ, karmakleśarahitatvāt| tathā coktam-"cittameva hi saṃsāri rāgādikleśadūṣitam| tadeva tairvinirmuktaṃ muktamityabhidhīyate||" iti| atha kiṃ śuddhe śukrārtave eva svakarmakleśacodita eva garbhaḥ sampadyate'thavā'nyadapi kiñcidapekṣate ? ityāha-yuktivaśāditi| yojanaṃ yuktiḥ, upādeyasyārthasyetikartavyatāsādhanopāyārtham| yuktervaśaḥ-sāmarthyaṃ prabhāvo, yuktivaśaḥ| tataḥ śuddhe śukrārtave svakarmakleśacodita eva sa satvo garbhaḥ sampadyate, nānyathā| katham ? ityāha-yuktivaśādagnirivāraṇau| tathā hi,- mathyamanthanamathakādisāmagrīmantareṇāraṇāvagniryathā na jāyate, tathā garbho'pi yathoktasāmagrīvaikalyāt na bhavati| sakalasāmagrīsadbhāvata eva bhavatīti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tadevaṃ garbhasya sampattimabhidhāya yathā tasya kukṣau vṛddhiḥ syāttathā vakti----bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ satvānugaiśca saḥ| mātuścāhārarasajaiḥ kramātkukṣau vivarddhate||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bījātmakaiḥ-garbhajarāyusvabhāvaiḥ śukrārtavarūpatāṃ pariṇataiḥ| kaiḥ ? mahābhūtaiḥ, -ākāśādibhiḥ satvarajastamomayaiḥ, "tatra satvabahulamākāśam, rajobahulo vāyuḥ, satvarajobahulo'gniḥ, satvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthvī ceti|" (su.śā. a.1/20) ityevaṃrūpaiḥ| saḥ-garbhaḥ, kukṣau vivarddhate-viśeṣeṇa vṛddhiṃ yāti| kimbhūtaiḥ ? sūkṣmaiḥ,-atīndriyairyogidṛśyaiḥ| tathā, satvaṃ-ceto'nugacchantīti satvānugāni, taiḥ| yatra satvaṃ tiṣṭhati tatrāvaśyaṃ tānyapi tiṣṭhanti, sātvānuśāyitvātteṣām| tathā coktam (carake śā. a.2/37)-"atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktapūrvaḥ|" ityādi| caśabdo hetusamuccayārthaḥ| [ na kevalaṃ mahābhūtairhetubhūtairgarbho vivarddhate yāvanmātuścāhārarasajairityato vakṣyamāṇāddhetorapi varddhata ityarthaḥ| māturityādi| mātuḥ sambandhibhirāhārarasajaiśca kukṣau vivarddhate| caśabdo'trānuktasamuccayārthaḥ| ] na kevalaṃ pūrvoktādyathānirdiṣṭhāddhetorgarbhaḥ kukṣau vivarddhate, yāvadanirdiṣṭhādapi mātuḥ saumanasyādeḥ kalalārbuda peśyādyavasthābhāvena viśeṣato vṛddhiṃ yātīti| kathaṃ vivarddhate ? ityāha-kramāt,-na jhaṭityeva| nanu, "mātuścāhārarasajaiḥ" iti kathamuktam ? yataḥ pañcabhūtātmaka evāhārarasaḥ| na ca yadātmako'sau sa tasyaiva janmakāraṇaṃ bhavitumarhati, avyatiriktatvāt| tasmādevamayaṃ vyākhyātavyaḥ,-āhārarase jātairāhārarasajaiḥ| saptamyantādupapadājjanerḍaḥ| māturāhārarasātmanā pariṇatairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nanu, satvaḥ kukṣau praviṣṭo garbhasya varddhane heturuktaḥ, na cāsya praveśa upalabhyate, ityāha---- tejo yathā'rkaraśmīnāṃ sphaṭikena tiraskṛtam| nendhanaṃ dṛśyate gacchatsatvo garbhāśayaṃ tathā||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ dṛśyatvādṛśyatvābhyāṃ vastusadbhāvāsadbhāvau vyavasthā'pyete, yenādṛśyatvātsatvasya kukṣau praveśāsambhavaḥ| kintarhi ? tatkāryānyathānupapattyā'pi vastusadbhāvo vyavasthāpyata eva| tathā ca,- yathā'rkaraśmīnāṃ sambandhi tejaḥ sphaṭikena-sūryakāntākhyena, tiraskṛtaṃ-vyavahitaṃ, sphaṭikasyādhastāt sthitamindhanaṃ gacchat-vrajat, na dṛśyate| atha ca tejaḥkāryamindhanaṃ gataṃ [dṛśyate nānyasambandhi kāryam| tadevaṃ tejaḥkāryānyathānupapattyā tejasa indhanagamanaṃ ], tathā tatra tasya sadbhāvo'pyadhigamyate| evaṃ satvo garbhāśayaṃ gacchan-vrajan, na dṛśyata eva| vastuprabhāvādgacchati ca| satvaśabda upalakṣaṇārthaḥ, mahābhūtānyapi tadantargatāni na dṛśyanta eva, atha ca kāryeṇopalabhyanta eva| tadevaṃ satvānuyāyibhirmahābhūtairgarbhaḥ kukṣau vivarddhate, na tu kevalaiḥ satvānadhiṣṭhitaiḥ| cetovakrāntyā hi kramātkalalādinā vastujātaṃ vivṛddhivimalatāmāpadyate, nānyathā mṛtaśarīravat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nanu, satvo bhūtānuga ekarūpa eva| tatkathamanekajātyākṛtyā naraturagoragagajagavayādimatyā''liṅgitaḥ sampadyate ? ityasmin paryanuyoga idamāha ---- kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇāṃ tatsvabhāvatā| nānāyonyākṛtīḥ satvo dhatte'to drutalohavat||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāraṇaṃ-hetuṃ, avaśyamanuvidadhatīti kāraṇānuvidhāyīni| āvaśyake ṇiniḥ| kāraṇasvabhāvāni kāryāṇi bhavanti sarvāṇyeva, tasmāddhetoḥ kāryāṇāṃ tatsvabhāvatā| svabhāvaśabdaḥ sadṛśārthaḥ| tacchabdena kāraṇaṃ parāmṛśyate, tasya-kāraṇasya svabhāvatā, tatsādṛśyam| tasmātkāryakāraṇasādṛśyāddhetoḥ satvomahābhūtānuga ekarūpa eva, anekarūpā nānāyonyākṛtīḥ- jātibimbaviśeṣān, dhatte-dhārayati| kathamiva ? drutalohavat| yathā rūpyādivastujātamagninā drutarūpatāṃ gatamekarūpameva sikthādikalpitāyāṃ nānārūpāyāṃ manuṣyādyākṛtau tanniṣiktaṃ tāṃ tāmākṛtiṃ yathākalpitāṃ dhatte, evaṃ sa satvo nānāyonau gacchati, tāṃ tāṃ yathāsvamākṛtiṃ dhārayati|</ab>
          <ab type="mula">tathā ---- ata eva ca śukrasya bāhulyājjāyate pumān| raktasya strī, tayoḥ sāmye klībaḥ- ----------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ata eva ca - pūrvoktātkāryakāraṇasādṛśyākhyāddhetoḥ, śukrasyapuṃretaso, bāhulyāt- bahutvāt, sāmarthyalabhyācca strīretorajolpatvāt pumān jāyate na strī, tathāvidhasya kāraṇasyābhāvāt| ["tathā, ata eva-pūrvoktātkāryakāraṇasādṛśyāt strīretaso" raktasya, bāhulyāt-bāhutvāt, sāmarthyalabhyācca puṃretolpatvāt strī jāyate na pumān, tathāvidhasya kāraṇasyābhāvāt| ] puṃreto hi balavat, alpaṃ strīrajo'bhibhūya puṃgarbhasya kāraṇatāṃ yāti| yadā tu strīrajaso balavatvamalpatvaṃ ca puṃretasaḥ, tadā'lpaṃ tu puṃreto'bhibhūya strīrajaḥ stryākhyasya garbhasya kāraṇatāmāpadyate| yadā tu śukrārtavayoḥ sāmyaṃ-tulyatvaṃ bhavati, tadā na strī na pumān jāyate, api tu liṅgadvayāliṅgitaḥ klībaḥ-ṣaṇḍho, jāyate| evaṃ pituḥ sambandhi śukraṃ strīraktamiśritaṃ garbhakāraṇam| na kevalaṃpitṛsambandhyeva māturvā| dāruvāhinā tūktam-"strīpuṃsayostu saṃyoge yadyādau visṛjetpumān| śukraṃ, tataḥ pumān vīro jāyate balavān dṛḍhaḥ|| atha cedvanitā pūrvaṃ visṛjedraktasaṃyutam| tato rūpānvitā kanyā jāyate dṛḍhasaṃhatā||" iti| ata eva ca puṃgarbhāḥ kecitkiñcinmātṛsadṛśā dṛśyante, strīgarbhāśca kecitkiñcitpitṛsadṛśā dṛśyante| nanu, "rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate||" (hṛ. śā. a. 3/62) ityaviśiṣya nirdiṣṭam, na tu puṃśukrādgarbhaḥ prajāyata ityevaṃ nirdiṣṭam| ubhayorapi ca strīpuṃsayoravaśyaṃ saptadhātukatvamabhyupagantavyam, na puṃsa eva| tadevaṃ taruṇīnāṃ kusumaśarākrāntamānasānāṃ tathāvidhena puruṣasaṃyogena vinā kevalāt smṛtisaṃsparśadarśanāccalitaprastruta (rakta)retasāṃ kimiti garbho na jāyate ? śukrārtavaṃ hi garbhakāraṇam| tacca sannihitameveti kecit| tān brūmahe| puṃśukrābhāvāt| puṃśukraṃ hi strīretoraktayuktaṃ garbhakāraṇam| na ca tadatrāsti| tadabhāvādgarbhasyānutpattiḥ| tathā saṅgrahe'pyadhyagīṣṭa (śā. a. 1)-"yoṣito'pi stravantyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame| garbhasya tu na tatkiñcitkatotīti na cintyate||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sāmprataṃ yathā'nekagarbhatvaṃ tulyakālaṃ syāttathā pratipādayitumāha---- śukrārtave punaḥ||5||</seg> vāyunā bahuśo bhinne yathāsvaṃ bahvapatyatā| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena yathāsvaṃ śukrārtave bahuśo bhinne-bahudhā kṛte sati, bahvapatyatā bhavati| yathāsvamiti yadā śukramādhikyena vartamānaṃ vātena bahudhā bhidyate tadā puṃgarbhānekatvam, yadā tu strīraja ādhikyena vartamānaṃ vāyunā bahudhā bhidyate tadā strīgarbhānekatvam, iti bahvapatyatā bhavati| sūkarasārameyādijātiṣu tvanenaiva hetunā sadā'vekāpatyatā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nanu, kathaṃ viyonayo vikṛtākārāśca garbhāḥ syuḥ ? ---- viyonivikṛtākārā jāyante vikṛtairmalaiḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viyonayaśca vikṛtākārāśca viyonivikṛtākārāḥ, te tathāvidhā garbhā jāyante| katham ? ityāha-vikṛtairmalaiḥ| vātādibhirduṣṭairunmārgagāmibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">māsi māsi rajaḥ strīṇāṃ rasajaṃ stravati tryaham| vatsarādvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> strīṇāṃ māsi māsi-pratimāsaṃ, rajo-raktaṃ, tryahaṃ stravati-trīṇi dināni pravartate| nanu, "śuddhe śukrārtave" iti pūrvaṃ śukramevoddiṣṭam, tatastasyaiva nirdeśo nyāyya iti śukramānupūrvīprāptamullaṅghya kasmādraktaṃ nirdiṣṭam? ucyate| bahuvaktavyatvāt| rakte hi bahuvaktavyamasti, atastadeva prāgvaktuṃ yuktam| tryahamiti "kālādhvanoḥ" iti dvitīyā| kimbhūtaṃ rajaḥ ? rasājjātaṃrasajam| nanu, raktaṃ rasajameva| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/62)- "rasādraktaṃ tato māṃsaṃ" ityādi| tatkimarthaṃ rasajamityuktam ? brūmahe| rasāt-āhārarasāt pariṇamato jātaṃ rasajamityatra nirdiṣṭam, na tu rasadhātoḥ, ityacodyametat| kutaḥprabhṛti tadrajaḥ pravartate ? ityāha-vatsarādityādi| dvādaśādvarṣādūrdhvaṃ-anantaraṃ, stravati| pañcāśato varṣādūrdhvaṃ-pareṇa, kṣayaṃ yāti| dvādaśānāṃ pūraṇaṃ varṣamiti "tasya pūraṇo ḍaṭ" iti ḍaṭ| dvādaśāditi prāyikametat, ekādaśavārṣikāṇāmapi strīṇāṃ raktapravṛttidarśanāt| pañcāśataḥ kṣayamityatrāpyevameva cintyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṅgatā| śuddhe garbhāśaye mārge rakte śukre'nile hṛdi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vīryavantaṃ sutaṃ sūte tato nyūnābdayoḥ punaḥ| rogyalpāyuradhanyo vā garbho bhavati naiva vā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrṇāni ṣoḍaśavarṣāṇi yasyāḥ sā, evaṃvidhā strī pūrṇaviṃśena nareṇa saṅgatā-mithunatāṃ yātā satī, garbhāśayādiṣu śuddheṣu vīryavantaṃ-sāmarthyayuktaṃ, putraṃ sūte-janayati| prāyikaṃ caitat, arvāgapi sādhugarbhadarśanāt| ata evāyameva tantrakāro'nyathā saṅgrahe jagāda (śā. a. 1)- "ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ putrārthaṃ prayateta|" iti| viṃśateḥ pūraṇa iti ḍaṭiti "viṃśateḥ" iti tilope viṃśaśabdaḥ| pūrṇo viṃśo yasyeti pūrṇaviṃśaḥ| garbhasyāśayo garbhāśayaḥ, tasmin| śuddhe-nirmale, vātādibhiraduṣṭe| tathā, mārge-prakṛtatvādapatyamārge, vātādibhiraduṣṭe| tathā, raktestrīrajasi, śuddhe| tathā, śukre-puṃbīje, śuddhe| tathā, anile śuddhepittādibhiranāvṛte| tathā, hṛdi-śuddhe-doṣānadhiṣṭhite'santapte| tataḥ-pūrvoktādvayaḥparimāṇāt, nyūnābdayoḥ-hīnavarṣayoḥ strīpuruṣayoḥ pañcadaśāṣṭādaśavarṣayoḥ, rogī bhavati| rogītyatiśaya inirmatvarthīyaḥ| tathotpanno'lpāyuradhanyaśca-apraśasto, garbho bhavati| na bhavatyeva vā|</ab>
          <ab type="mula">nanu, dampatyoḥ śukrārtavasaṃyoge'pi sati kvacidgarbhasambhūtirna dṛśyate| tatkathametat ? ityāśaṅkyedamāha ---- vātādikuṇapagranthipūyakṣīṇamalāhvayam| bījāsamarthaṃ retosram------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādiśabdena pittaśleṣmaṇoḥ parigrahaḥ| vātādayaśca kuṇapaṃ ca granthiśca pūyaśca kṣīṇaṃ ca malaṃ ceti dvandvaḥ| eta āhvayaḥ- saṃjñāḥ, yasya retostrasya tadevam| āhvayaśabdaḥ pratyekaṃ vātādiṣu yojyaḥ| retaścāstraṃ ca retostraṃ vātādyāhvayam| vātasaṃjñaṃ śukraṃ vātaśukram| evaṃ pittaśukraṃ kaphaśukram| kuṇapagandhitvātkuṇapaṃ nāma śukraṃ kuṇapaśukram, tadraktena duṣṭena bhavati| evaṃ granthiśukraṃ pūyaśukraṃ kṣīṇaśukram| malāhvayaṃ tu dvidhā,-mūtrapurīṣabhedāt| mūtrasadṛśaṃ śukraṃ mūtraśukram| evaṃ purīṣaśukram| ārtavamapi śukravaddoṣadūṣitamabījameva| tasya liṅgaṃ nāma ca śukravadvedyam| yathā,-vātārtavaṃ pittārtavamityādi, yāvatpurīṣārtavamiti| sādhyāsādhyavibhāgaśca tadvadeva| śukrārtavadoṣeṣu ca cikitsāmapi tulyāṃ brūte| yatra tu viśeṣaṃ drakṣyati, tatra viśeṣamabhidhāsyati| yathā (ślo.15)-"pibedgranthyārtave pāṭhā" ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------| ----------------------svaliṅgairdoṣajaṃ vadet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">raktena kuṇapaṃ, śleṣmavātābhyāṃ granthisannibham| pūyābhaṃ raktapittābhyāṃ, kṣīṇaṃ mārutapittataḥ||11||</seg> kṛcchrāṇyetānyasādhyaṃ tu tridoṣaṃ mūtraviṭprabham| ----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svāni ca tāni liṅgāni-lakṣaṇāni ca, svaliṅgāni,-yathāsvaṃ vātādīnāṃ rūpāṇi| yathā,-rūkṣaśyāvāruṇādīni vāyoḥ, vistragandhyauṣṇyādīni pittasya, snigdhapāṇḍupicchilādīni kaphasya taiḥ svaliṅgairvātādidoṣajaṃ vadet- jānīyāt,vaidyaḥ |iti śeṣaḥ| raktena duṣṭena kuṇapaṃ-kuṇapagandhitvātkuṇapasaṃjñaṃ, anvarthaṃ retostraṃ bhavati| evaṃ granthyādīnāmapyanvarthasaṃjñatā bodhyā| śleṣmavātābhyāṃ duṣṭābhyāṃ granthisannibhaṃ-granthyākāram| pūyābhaṃ-pūyasadṛśam, raktapittābhyāṃ retostraṃ pūyāhvayaṃ bhavati| kṣīṇaṃ nāma retostraṃ mārutapittato bhavati, mārutapittābhyāṃ duṣṭābhyāṃ duṣṭaṃ taddūṣāṇāt kṣīṇatāṃ nītamityarthaḥ| pūrvoktānīmāni vātādiśukrārtavāni kṣīṇaśukrārtavāntāni kṛcchrasādhyatvāt kṛcchrāṇi| asādhyaṃ tviti| mūtraṃ ca viṭ ca mūtraviśau, tayoriva prabhā yasya tadevam| retostramubhayamapi malasaṃjñam| tridoṣaṃ-tridoṣaduṣṭam| asādhyaṃ-sādhayitumaśakyam|</ab>
          <ab type="mula">idānīmupakramamāha---- ------------------------------------------| kuryādvātādibhirduṣṭe svauṣadham---------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svaṃ-ātmīyaṃ, ca tadauṣadhaṃ ca svauṣadham, vātādyauṣadhamityarthaḥ| tena vāyoḥ kupitasya yadauṣadhaṃ-praśamopāyaḥ snigdhoṣṇāmlalavaṇādi, pittasya madhuraśītakaṣāyādi, śleṣmaṇaḥ kaṭukarūkṣakaṣāyādi, tattasya bheṣajamityavatiṣṭhate| viśeṣatastu-"vātajeśukradoṣe vasukasaindhavaphalāmlasiddhaṃ yavakṣārapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, bilvavidārīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam, madhubhadradārusiddhaṃ tailamanuvāsanam, kṣīrakulīrarasasiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca| paittike kāṇḍekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīkvāthasiddhaṃ mūrvāmadhūkapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, trivṛccūrṇaḥ saghṛto virekaḥ payasyāśrīparṇīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam, madhukamudgaparṇīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttaravastiśca| ślaiṣmike pāṣāṇabhedāśmantakāmalakakvāthasiddhaṃ pippalīmadhukacūrṇapratīvāpaṃ sarpiṣpānam, madanaphalakaṣāyo vamanam, dantīviḍaṅgacūrṇastailalīḍho virekaḥ, rājavṛkṣamadanaphalakaṣāyapragāḍhamāsthāpanam, madhukapiplīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca| vātaje puṣpadoṣe bhārgībhadradārusiddhaṃ sarpiṣpānam, kāśmaryakṣudrasahāsiddhaṃ vā kṣīram, madhukaśṛgālavinnākalkaṃ payaḥsarpiḥsahitaṃ priyaṅgutilakalkaṃ vā yonau dhārayet, saralamudgaparṇīkaṣāyaḥ prakṣalanam| pittaje kākolīdvayavidārīmūlakvāthamutpalapadmakakvāthaṃ madhukapuṣpakāśmaryaphalakvāthaṃ vā saśarkaraṃ pibet, śvetacandanakvāthaṃ vā sakṣaudram|" ityādikaṃ saṅgrahāt (śā. a. 1) bodhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">idānīṃ kuṇapacikitsāmāha---- ----------------------------------------------| ----------------------------------kuṇape punaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam| pāyayetsarpirathavā vipakvamasanādibhiḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṇapāhvaye tu retasi dhātakyādidravyasādhitaṃ ghṛtaṃ pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| athavā, asanādibhiḥ-asanādiguṇoddiṣṭairbheṣajaiḥ (hṛ.sū.a.15/19) vipakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| nanu, kuṇapa iti sāmānyoktāvapi kathaṃ retasīti viṣeṣo labhyate| brūmaḥ| retaḥprakaraṇāt| api ca kuṇapāstrasya purastādupakramaṃ vakṣyati (ślo.16)-"peyaṃ kuṇapapūyāsre" iti| tasmādretasa eveha grahaṇaṃ yuktam| punargrahaṇamatra vātādiduṣṭe retasyasroktāṃ kriyāṃ kuryāditi dyātayati|</ab>
          <ab type="mula">sāmprataṃ granthisaṃjñe retasyupakramaṃ brūte---- palāśabhasmāśmabhidā granthyābhe---------------------| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāśasya bhasma palāśabhasma| aśmabhit-pāṣāṇabhedaḥ| palāśabhasma cāśmabhicca, tena vipakvaṃ ghṛtaṃ granthyābhe-granthināmni retasi, pāyayet|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------pūyaretasi| paruṣakavaṭādibhyām--------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūyākhye retasi parūṣakavaṭādibhyāṃ vipakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| paruṣakaśca vaṭaśca parūṣakavaṭau, tāvādī yayorgaṇayostau paruṣakavaṭādī, tābhyām| "paruṣakaṃ varā drākṣā" (hṛ.sū. a.15/13) iti paruṣakādiḥ| tathā, "nyagrodhapippala" (hṛ.sū. a. 15/41) iti vaṭādiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------| ------------------------kṣīṇe śukrakarī kriyā||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīṇe-kṣīṇatvāt kṣīṇāhvaye retasi, śukrakarī kriyā| kāryeti śeṣaḥ| śukralamatiśayena sevyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">saṃśuddho viṭprabhe sarpirhiṅgusevyādi(gni)sādhitam| pibet-----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃśuddhaḥ-kṛtavamanavirecanaḥ, viṭprabhe-viṇmalasaddaśe retasi, āturo ghṛtaṃ pibet| kimbhūtam ? hiṅgusevyādisādhitam| atrādiśabdo vyavasthāvācī| tena saṅgrahoktasya (śā. a. 1)- "hiṅgūśīra[citrakairathavā] citraka[vitunnaka] priyaṅgu[hiṅgu]samaṅgāmṛṇālasiddhamelācocacūrṇapratīvāpam|" ityasya pāṭhasya sūcanā bhavati| hiṅgusevyāgnisādhitamityapare peṭhuḥ| nanu, "asādhyaṃ tu tridoṣaṃ mūtraviṭprabham|" (ślo.12) ityuvāca tantrakṛt| tatkimityasya cikitsopadiṣṭā ? brūmaḥ| kiñcitsādhyatā'pyasyāstīti pratipādayituṃ cikitsāmupadideśa śāstrakāraḥ| ata eva mūtraprabhasyāsādhyatvāccikitsāṃ nopādiśat| mūtraprabhārtavaviṭprabhārtavayorapyasādhyatvādevopakramaṃ nābhyadhāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vātadyārtaveṣu "svauṣadhaṃ kuryāt" (ślo.12) ityuktam| kuṇapagranthyadyārtaveṣu viśeṣeṇa cikitsāṃ vakṣyati ---- --------------------------------------------------| ---------granthyārtave pāṭhāvyoṣavṛkṣakajaṃ jalam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> granthyārtave-granthināmryārtave strīrajasi, jalaṃ pibet| kimbhūtam ? pāṭhādijātam| pāṭhā-prācīnā| vyoṣaṃ-trikaṭukam| vṛkṣakaḥ-kuṭajaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">peyaṃ kuṇapapūyāstre candanaṃ vakṣyate tu yat| guhyaroge ca tatsarvaṃ kāryaṃ sottarabastikam||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṇapākhye rajasi pūyākhye cāpi candanaṃ peyam| atra 'dravānuktau jalaṃ deyam' (hṛ. ka. a. 6/23) iti paribhāṣayā jalena pātavyamiti bodhyam| kṣīṇārtava iha cikitsitaṃ noktam, tacca svadhiyohyam| yathā kṣīṇaretasi śukrakarī kriyā kāryetyuktam, tathā kṣīṇe rakte raktakarī kriyā kāryeti| na ca kevalametatpūrvoktameva cikitsitaṃ kāryam, yāvadguhyarogapratiṣedhe yadvakṣyate-bhaṇiṣyate, tadapi sarvaṃ sādhanaṃ yathāyogaṃ vamanādi yonau picukadhāraṇādikaṃ ca kāryam| kimbhūtam ? sottarabastikam| sahottarabastinā vartata iti sottaravastikam| uttarabastirapi tatra kārya ityarthaḥ| sottarabastikamiti "tena saheti tulyayoge" iti vahuvrīhiḥ, "śeṣādvibhāṣā" iti kap, 'vopasarjanasya" iti sabhāvaḥ| uttarabastirapi tatrauṣadhamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bījāsamarthaṃ retostramabhidhāya sāmprataṃ śuddhaṃ yacchukrārtavaṃ bījasamarthaṃ tallakṣāṇārthamāha---- śukraṃ śuklaṃ guru snigdhaṃ madhuraṃ bahalaṃ bahu| ghṛtamākṣikatailābhaṃ sadgarbhāya ārtavaṃ punaḥ||17||</seg> lākṣārasaśaśāstrābhaṃ dhautaṃ yacca virajyate| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhe śukrārtava iti pūrvaṃ śukrasyopadeśātprādhānyācca śukrasya pūrvamupanyāsaḥ| "tatrāhārarasasya samyakpariṇatasya kramānmajjānamanuprāptasya sāraḥ śukrasaṃjñāṃ labhate| tacca kṣīra iva sarpirikṣurasa iva guḍaḥ śarīre śukradhārāṃ kalāmāśritya sarvāṅgavyāpitayā sthitam| viśeṣataśca majjamuṣkastaneṣu| harṣodīritaṃ tu saṅghaṭṭanena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtamaṅgādaṅgātpravartate (saṅgrahe śā. a.1)|" tacca śuklādiguṇayuktaṃ śukram| tathā, ghṛtābhaṃ mākṣikābhaṃ tailābhaṃ vā sadgarbhāya-śobhanagarbhārthaṃ, bhavati| tava ghṛtābhena gauravarṇatvaṃ garbhasya, mākṣikābhena śyāmavarṇatvaṃ, tailābhena kṛṣṇavarṇatvaṃ, bhavati| "raktameva strīṇāṃ māsi māsi garbhakoṣṭhamanuprāpya tryahaṃ pravartamānamārtavamācakṣate| atiprasaṅgenānṛtau vā pravartamānaṃ tadevāsṛgdarādisaṃjñāṃ labhate" (saṃ.śā.a.1)| yadārtavaṃ lākṣā rasābhaṃ-alaktakarasasadṛśam , tathā śaśarudhirasadṛśam, tathā yacca dhautaṃ sadvirajyate-vastrādilagnaṃ dhautaṃ sallauhityaṃ jahātītyarthaḥ| tadīdṛśamārtavaṃ tu sadgarbhāya sampadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śuddhaśukrārtavalakṣaṇamuktvā, idānīṃ garbhasambhavātpūrvamiti kartavyatāmāha---- -------------------------------------------------------| śuddhaśukrārtavaṃ svasthaṃ saṃraktaṃ mithunaṃ mithaḥ||18||</seg> snehaiḥ puṃsavanaiḥ snigdhaṃ śuddhaṃ śīlitabastikam| -----------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukraṃ cārtavaṃ ca śukrārtave, śuddhe śukrārtave yasya mithunasya tacchuddhaśukrārtavam,-strīpuruṣayugalaṃ, samupācarediti sambandhaḥ| tathā, svasthaṃ-arogaṃ, rogaleśenāpyanākrāntam| tathā, mithaḥ parasparaṃ, saṃraktaṃ-anurāgayuktamanyonyadarśanena kusumacāpāviṣṭamevaṃvidham| snehaiḥ puṃsavanaiḥ-yathābhimatagarbhagrahaṇaprabhāvaiḥ phalasarpirmahākalyāṇakādibhiḥ, snigdham| tathā, śuddhaṃ-kṛtavamanavirecanam| tathā śīlitabastikam, śīlitāḥ-abhyāsenānuṣṭhitāḥ, bastayo yena-mithunena, taccīlitabastikam| na sakṛdevānuṣṭhitabastikamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------------| naraṃ viśeṣātkṣīrājyairmadhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśeṣāt-viśeṣeṇātiśayena, naraṃ kṣīrairghṛtaiśca samupācarediti sambandhaḥ| viśeṣādityanenaitat dyotayati| viśeṣeṇa naraṃ kṣīrājyaiḥ samupācaret, na punarnārīmapi tairna samupācarediti| kimbhūtaiḥ ? madhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ madhurāṇi-madhuraprāyāṇi madhuraprabhāvāni ca tānyauṣadhāni-jīvaniyādīnī, [ca]tairmadhurauṣadhaiḥ, saṃskṛtaiḥ-siddhaiḥ|</ab>
          <ab type="mula">nārīṃ tailena māṣaiśca pittalaiḥ samupācaret| -------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nārīṃ tailena māṣaiśca samupācaret| caśabdo'tra bhinnakramaḥ| pittalaiśca samupācaredityarthaḥ| pittalāni hi raktavṛddhihetavaḥ| uktaṃ hi (hṛ. sū. a. 11/26)-"āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ| yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham||" iti| evaṃ ca tailaṃ pittakṛttvādevopanyastam| viśeṣādityatrāpyanuvartate| kṣīrājyebhyo'pi viśeṣeṇa nāriṃ tailadibhiḥ samupācaredityarthaḥ| puruṣasya tu rajaso'bhāvāttadvṛddhihetavastailādayo nopayujyanta eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ūrvoktasakalasāmagrīyuktādapi mithunādviśiṣṭakālamantareṇa garbhasyāsambhava iti strīmadhikṛtya tadgarbhagrahaṇayogyaṃ kālaṃ darśayitumāha---- ----------------------------------------------------| kṣāmaprasannavadanāṃ sphuracchroṇipayodharām||20||</seg> svastākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam| -------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kārśyahetuṃ vinā kṣāmaṃ, tathā prasannaṃ-nirmalaṃ, vadanaṃ-mukhaṃ, yasyāḥ saivaṃbhūtā, tām| śroṇiśca payodharau ca śroṇipayodharam, sphurat-kampamānaṃ, śroṇipayodharaṃ yasyāḥ sā, tām| śroṇiḥ-kaṭiḥ| straste-ca(ga)lite, ivākṣiṇī kukṣiśca yasyāḥ sā tām| tathā, puṃsi kāmaḥ-abhilāṣo, yasyāḥ sā, tām| evaṃvidhāṃ striyamṛtumatīṃ-ṛtuyuktāṃ, vidyāt| tasyāḥ sa garbhagrahaṇakāla ityarthaḥ| puṃskāmāmiti "saṃpuṃkānāṃ so vaktatryaḥ" iti makārasya sakāradeśādrutvābhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">"sarvaṃ ca hetumadbrūyāt" ityāgamaḥ, ata āha---- ----------------------------------------------------| padmaṃ saṅkocamāyāti dine'tīte yathā, tathā||21||</seg> ṛtāvatīte yoniḥ, sā śukraṃ nātaḥ pratīcchati| -------------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā divā praphullaṃ padmamanantaraṃ divasātikrāntau saṅkocamāyāti-mukulabhāvaṃ prāpnoti, tatsvabhāvatvāttasya| tathā-tenaiva prakāreṇa, ṛtāvatīte-atikrānte dvādaśarātrasvabhāve yoniḥ saṅkocamāyati| sā ca-yoniḥ, [ataḥ] saṅkucitatvāt śukraṃ na pratīcchatīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vivṛtāvivṛtamukhatvaṃ hi yonergarbhagrahaṇāgrahaṇahetuḥ| tacca vāyoḥ kriyāvataḥ kālasahāyasyāyattamityāha ---- -------------------------------------------------------| māsenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyāmṛtau punaḥ||22||</seg> īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet| -------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māsena yadupacitamāhārarasato vṛddhiṃ prāptaṃ raktaṃ tatpunarmāsenopacitaṃ raktamṛtau vāyuryonimukhānnudet-prerayet| vidhau liṅ| tadā yonimukhaṃ vivṛtaṃ sampadyate| kena nudet ? dhamanībhyāṃsrotoviśeṣābhyāṃ| kimbhūtaṃ raktam ? īṣātkṛṣṇaṃ, tathā vigandhaṃvisragandharahitam| prakṛtisthaprerakapavanasamparkādīṣatkṛṣṇatā, na tu kupitasamīraṇapreraṇasaṃśleṣavaśādivātyantaṃ kṛṣṇatā| nāpi pittena tathābhūtena yuktam, yena vistragandhi syāt| nāpi śleṣmaṇā tathābhūtena yuktam, yena tadvarṇayuktaṃ syāt| tasmācchuddhaṃ viśiṣṭe kāle yonimukhātpravartamānaṃ raktamārtavasaṃjñāṃ labhate| tadeva cānyadā yonimukhātpravartamānamasṛgdarasaṃjñāmāsādayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śuddhaṃ ca raktaṃ puṣpasaṃjñam, garbhākhyasya phalasya bhaviṣyato'bhivyañjakatvāt| ata evāha---- ----------------------------------------------------| tataḥ puṣpekṣaṇādeva kalyāṇadhyāyinī tryaham||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mṛjālaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī| kṣaireyaṃ yāvakaṃ stokaṃ koṣṭhaśodhanakarṣaṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">parṇe śarāve haste vā bhuñjīta brahmacāriṇī| caturthe'hni tataḥ snātā śuklamālyāmbarā śuciḥ||25||</seg> icchantī bhartṛsadṛśaṃ putraṃ paśyetpuraḥ patim| -------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣpekṣaṇāt-puṣpasya darśanādevānantaraṃ, strī tryahaṃ-trīṇi dināni, kalyāṇaṃ-śubhaṃ, avaśyaṃ dhyāyati-cintayatīti kalyāṇadhyāyinī syāt| āvaśyake ṇiniḥ| tathā, mṛjā-snānakriyā, alaṅkāraḥ-kaṭakādiḥ puṣpādirvā, alaṅkriyate-bhūṣyate śarīramebhiriti kṛtvā, evaṃ gandhamālyasyāpyalaṅkāratvam| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 5/82)- "gandhamālyādikāṃ bhūṣām" iti| mṛjālaṅkārābhyāṃ rahitā-varjitā| tathā darbhāṇāṃ saṃstaraḥ-śayyā, tatra śete sā darbhasaṃstaraśāyinī| "vrate" iti ṇiniḥ| tathā, kṣaireyaṃ-kṣīrasiddhaṃ, yāvakaṃ-yavānnaviśeṣaṃ, parṇe śarāve haste vā bhuñjīta-bhakṣayet| kiyanmātram ? stokaṃ-alpamātram| tatkṣaireyamupayuktaṃ kīdṛśaṃ syāt ? ityāha-koṣṭhaśodhanakarṣaṇamiti| śodhanaṃ ca karṣaṇaṃ ca śodhanakarṣaṇam| koṣṭhasya śodhanakarṣaṇamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ| śarīrasya mahāstroto madhyamo bhāga āmapakvasyāśayaḥ koṣṭhaśabdavācyaḥ| sa eva garbhādhiṣṭhānam, atastasyaiva śodhanam| tathā, tadaṅgānāṃ karṣaṇamiti vyākhyeyam| na punaḥ koṣṭhasya śodhanamanyeṣāṃ cāṅgānāṃ karṣaṇam| tathā hi-trivṛdādinā viricyate, naivamanena yāvakena| vastusvābhāvyāt koṣṭhaśodhanakarṣaṇamātrameva kriyate| kṣaireyamiti "kṣīrāḍḍhañ" iti ḍhañ| yāva eva yāvaka iti "yāvādibhyaḥ kan" iti kan| tathā, brahmacāriṇī-tyaktavyavāyā, syāt| tataḥ-tryahādūrdhvaṃ,caturthe vāsare snātā, tathā śuklāni mālyānyambarāṇi ca yasyāḥ saivam, tathā śuciḥ-antarbahiśca pavitrā satī, puraḥ-pūrvaṃ, patiṃ paśyet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 1)- caturthe tvahanyudvartitā śītasalilasnātā'nuliptā'laṅkṛtā śuklamālyāmbarā kṛtamaṅgalasvastyayanaivaṃvidhameva bhartāraṃ paśyedananyamanāḥ| tadā hi yādṛśaṃ paśyati cintayati vā tādṛśameva prasūta iti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatkiṃ tryahameva ṛtuḥ, atraiva puṣpadarśanāt| athottarakālamapi ? ityāśaṅkyāha---- -------------------------------------------------| ṛtustu dvādaśa niśāḥ pūrvāstisro'tra ninditāḥ||26||</seg> ekādaśī ca, yugmāsu syātputro'nyāsu kanyakā| ----------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣpadarśanātprabhṛti yāvadvādaśarātrayastāvadṛturyoṣitaḥ, na punaratryahameva, yatra puṣpaṃ pravartate, iti ṛtuśabdena darśayati| atra-asmin dvādaśaniśāvadhāvṛtukāle, yāḥ pūrvāstistro niśāḥ, yāsu prāyaḥ puṣpaṃ pravartate, tā nindyāḥ-garhyāḥ sadbhiḥ| na tatra sanmatiḥ striyaṃ saṅgacchet| ata evātra brahmacāritvopadeśaḥ| tathā, ekādaśī niśā nindyā-apraśastā| caśabdo'trānuktāyāstrayodaśyāḥ samuccayārthaḥ| trayodaśyāṃ hi mithunībhāve napuṃsakasyotpattiriti kecidāhuḥ| yugmāsu-caturthaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśalakṣaṇāsu niśāsu, saṅgame putraḥ syāt, acintyatvādṛtubhāvasya| tāsu hi rātriṣvārtavamalpībhavati| anyāsuayugmāsu niśāsu pañcamīsaptamīnavamīṣu, kanyā jāyate| tadā hi śukramalpībhavati, pūrvoktāddhetoḥ| yadi punarāhārādivaśāt śukrasyādhikatvamayugmāsu, yugmāsu cārtavapūrṇatā syāt, tadā pumān stryākṛtirdurbalo hīnāṅgo vā jāyate, strī ca puruṣākṛtirdurbalā hīnāṅgā vā| ekādaśītrayodaśyostu napuṃsakamiti| tadevaṃ dampatī puṃgarbhamicchantau yugmāsu niśāsu puṃsavanādikaṃ karmācaretām, strīgarbhamicchantau tvayugmāsu rātriṣu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------------| upādhyāyo'tha putrīyaṃ kurvīta vidhivadvidhim||27||</seg> namaskāraparāyāstu śūdrāyā mantravarjitam| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athetyānantarye maṅgalasūcako nirdiṣṭaḥ| ata evāyamātrārthaḥ-ṛtukālādanantaraṃ maṅgalapūrvikāṃ sarvāmimāṃ vakṣyamāṇāmitikartavyatāṃ kuryāditi| upādhyāyaḥ-purohito'tharvavedavit, putrīyaṃ-putrāya hitaṃ, vidhimitthaṃ kurvīta| katham ? vidhivat na yathākathañcit| vidhivaditi praśaṃsāyāṃ matup| kriyāviśeṣaṇaṃ caitat, tena praśastaṃ vedoktamanyūnātiriktavidhānaṃ yathā bhavati tathāvidhaṃ kurvītetyavatiṣṭhate| brahmāṇadivarṇatrayasyemaṃvidhiṃ kurvīta| śūdrāyāḥ punarnamaskāraparāyāḥ-namaskārapradhānāyāḥ, yathoktaṃ sarvaṃ vidhiṃ mantravarjitaṃ kuryāt| putrīyamiti "putrāccha ca" iti cchaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| avandhya evaṃ saṃyogaḥ syādapatyaṃ ca kāmataḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-yathoktavidhyanuṣṭhāne, dampatyoryaḥ saṃyogo-mithunībhāvaḥ, sa na vandhyaḥ syāt| api tu saphalo garbhasambhavaheturbhavedityarthaḥ| na kevalaṃ dampatyoḥsaṃyoga evaṃ niṣphalo na bhavet, apatyaṃ ca kāmataḥ-yathābhimataṃ puṃgarbharūpaṃ strīgarbharūpaṃ vā, syāt|</ab>
          <ab type="mula">ata evāha---- santo hyāhurapatyārthaṃ dampatyoḥ saṅgatiṃ rahaḥ| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rahaḥśabdena grāmyavacasā'tra grāmyadharmaṃ sūcayati| hiyasmāt, santaḥ-sādhavaḥ, apatyārthaṃ-apatyajananāya, dampatyoḥ strīpuruṣayoḥ, rahaḥ-ekānte, viśiṣṭakālocitaṃ viśiṣṭasaṃyogaṃ saṅgatimāhuḥ, na grāmyasukhalipsāyai|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">na cāpatyamātrāyetyāha ---- -------------------------------------------------| durapatyaṃ kulāṅgāro gotre jātaṃ mahatyapi||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭāpatyaṃ strīgarbhaḥ puṃgarbho vā, mahatyapi gotre jātaṃ-utkṛṣṭe'pi kula utpannaṃ, āṅgārakāryakaraṇasāmarthyātsamastatkulavināśahetutvātkulāṅgāra ityucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">icchetāṃ yādṛśaṃ putraṃ tadrūpacaritāṃśca tau| cintayetāṃ janapadāṃstadācāraparicchadau||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tau-dampatī, yādṛśaṃ putramicchetāṃ-kāmayetāṃ, tadrūpacaritān rūpaṃ-varṇasaṃsthānapramāṇāśākṛtyādi| tathā caritaṃ-śraddhāśrutasatyārjavānṛśaṃsyadānadayādākṣiṇyasvabhāvādi| tasya-manīṣitasya, sadṛśe rūpacarite yeṣāṃ tān janapadān cintayetāṃ-dhyāyetāṃ| putraśabdo'patyamātropalakṣaṇārtho'tra| tathā hi duhitaramapi kaścidicchatyeva| kimbhūtau tau pitarau ? tadācāraparicchadau| ācaraṇaṃ-ācāraḥ, kulānurūpasya deśānurūpasya cetikartavyatālakṣaṇasya karmaṇo'nuṣṭhānam| paricchado-manujagavāśvadhanadhānyavastrālaṅkāraratnarathāyudhagṛhodyānavīṇāpaṇavagāyanaśayyāstaraṇādiḥ| ācāraśca paricchadaścācāraparicchadau| tadityanenābhilaṣitāpatyaṃ parāmṛśyate| tasyaivācārapariccadau yayostau dampatī icchā sadṛśarūpacaritān janapadān dhyāyetām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">karmānte ca pumān sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ| prāgdakṣiṇena pādena śayayāṃ mauhūrtikājñayā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ārohet strī tu vāmena tasya dakṣiṇapārśvataḥ| tailamāṣottarāhārā tatra mantraṃ prayojayet||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karmānte ca-putrīyavidhyanuṣṭhānāvasāne ca, pumān strītaḥ prāk-pūrvaṃ, śayyāmārohet-ākramet| kimbhūtaḥ ? sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ,-sarpirmiśrakṣīraśālyodanenāśito-bhojitaḥ| kathamārohet ? dakṣiṇena pādena, mauhūrtikājñayā-jyotiḥ śāstravidādiṣṭaḥ| strī tu vāmena pādena tasya dakṣiṇapārśvataḥ śayyāmārohet, mauhūrtikājñayeti yojyam| turavadhāraṇe, ubhayatrāpi| pumān dakṣiṇenaiva pādena prāgeva, strī paścādeva vāmenaiva pādena puṃso dakṣiṇapārśvata eva, śayyāmārohet, nānyathā kṛtveti|"pumān sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ" ityuktam| striyāstu tatkālocitamāhāraṃ nirūpayannāha-tailetyādi| tailaṃ ca māṣaśca, tābhyāmuttaraḥ-adhikaḥ, āhāro yasyāḥ saivam| uttaraśabdo'tra tailamāṣau pittalau raktavṛddhihetū tayā'tyantaṃ sevitavyau, na punastathā śukravṛddhikarāṇyanyānyapi kṣīrādīni dravyāṇiti pratipādayati| tatra ca mantraṃ vakṣyamāṇaṃ prayojayet-paṭhet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tadeva mantramaaha.... aum āhirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvāṃ dadhātu vidhātā tvāṃ dadhātu brahmavarcasā bhaveti| brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥ somaḥ sūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadatu me sutam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āhirasītyādi [ vīraṃ dadatu me sutamityantaṃ mantraṃ paṭhet ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sāntvayitvā tato'nyonyaṃ saṃviśetāṃ mudānvitau| uttānā tanmanā yoṣittiṣṭhedaṅgaiḥ susaṃsthitaiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-mantrapāṭhādanantaraṃ, parasparaṃ sāntvayitvā-priyavacanādinā prītimutpādya, samvaśetāṃ-mithunībhāvaṃ gacchetām| kimbhūtau? mudā-harṣeṇa, anvitau-yutau| tatra ca saṃveśane yoṣiduttānā taccittā cāvayavaiḥ susaṃsthitaistiṣṭhet|</ab>
          <ab type="mula">kimevaṃsati bhavati ? ityāha---- tathā hi bījaṃ gṛhṇāti doṣaiḥ svasthānamāsthitaiḥ| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, tathā-tena prakareṇa, sā bījaṃ gṛhṇāti, doṣaiḥ-vātādibhiḥ svasthānāvasthitaiḥ sadbhiḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 1)- "na cāsāvadhastiṣṭhet| tathā hi strīceṣṭaḥ pumān jāyate puṃceṣṭā vā strī| na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā seveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati| dakṣiṇapārśvagāyāḥ śleṣmā pīḍitaścyuto'pidadhāti garbhāśayam| vāmapārśvagāyāstadvatpittaṃ vidahati raktaśukre| tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| liṅgaṃ tu sadyogarbhāyā yonyā bījasya saṅgrahaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tṛptirgurutvaṃ sphuraṇaṃ śukrāsrānanubandhanam| hṛdayaspandanaṃ tandrā tRḍglānirlomaharṣaṇam||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sadyaḥ-tatkṣaṇāt, garbho yasyāḥ saivam, tasyāḥ sadyogarbhāyā lakṣaṇaṃ bījasya-garbhākhyasya, yonyā-karaṇabhūtayā, saṅgrahaḥ samyaggrahaṇam| tathā, tṛptiriva tṛptiḥ gurutvaṃ sphuraṇaṃ ca kukṣerbhavati| tathā, śukraṃ cāsraṃ ca-śukrāsre, anubandhanaṃ-pravartanam, nānubandhanaṃ-ananubandhanam, śukrāsrayorapravartanaṃ-śukrāsrānanubandhanam,-śukrāsrayoryonimukhādavamanaṃ bahiraniḥsaraṇam, atra ca yonyā gṛhītabījatvaṃ hetuḥ| tathā, hṛdayaspandanādayaḥ pañca sadyogarbhāyā lakṣaṇāni bhavanti| lomaharṣaṇaṃ harṣavaśādbhavati| tathā ca saṅgrahe (śā. a. 2)- "praharṣo hṛllāsaḥ" ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">idānīṃ garbhasyāvasthāḥ pradarśayitumāha---- avyaktaḥ prathame māsi saptāhātkalalībhavet| garbhaḥ puṃsavanānyatra pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptāhādarvāggarbhagolakaḥ śleṣmapiṇḍībhuto bhavet| saptāhādanantaraṃ yāvanmāsastāvadavyaktākṛtiḥ kalalībhavet| atra kalalībhūte yāvatstrīpuruṣādyutpattilakṣaṇā vyaktirna bhavati tāvadvyakteḥ prāk prathame māsi puṃsavanāni prayojayet|</ab>
          <ab type="mula">nanu, "śuddheśukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate"(ślo.1) ityuktam| tatra yadi prākkṛtena karmaṇā strīgarbhaḥ kukṣimākṣiptastadā puruṣaprayatne satyapi puṃgarbhaḥ kartuṃ na śakyate| tasmātpuṃsavanamanarthakamevetyāśaṅkyāha---- balī puruṣakāro hi daivamapyativartate| ----------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, puruṣakāro balavān durbalaṃ daivamativartateatikramya vartate| apiśabdāt puruṣakāramapi durbalaṃ diṣṭaṃ balīyo'tikramya vartata iti pratipādayati| ata eva prākkṛtena karmāṇā balīyasā''kṣiptasya strīgarbhasya puṃsavanādidānena pauruṣeṇa karmaṇā śataśo'pi prayojitena na kathañcitpuṃgarbhatā kartuṃ pāryata iti| uktaṃ ca (carake vi.a. 3/36)-"daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahanyate| daivena cetaratkarma prakṛṣṭanopahanyate||" iti| atra puṃsavanādi samyak prayojitaṃ sidhyasidhyanumīyamānaṃ prākkṛtasya karmaṇo hīnabalatvaprabalatvamavagamayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunā puṃsavanādiprayogamāha ---- ----------------------------------------------------| puṣye puruṣakaṃ haimaṃ rājataṃ vā'thavā''yasam||38||</seg> kṛtvā'gnivarṇaṃ nirvāpya kṣīre tasyañjaliṃ pibet| ----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣye-puṣyanakṣatrayukte kāle, puruṣakaṃ-puttalakaṃ, hemādikṛtamagnivarṇaṃ kṛtvā sudhmātatayā, tataḥ kṣīre nirvāpya-niveśya, tasya-kṣīrasya, añjaliṃ-palacatuṣṭayākhyaṃ, pibet| puruṣakamiti puruṣa ivetyasminnarthe "ive pratikṛtau" iti kan| haimamiti hemtovikārārthe'ṇ "nastaddhite" iti ṭilopaḥ| rājatamiti "prāṇirajatādibhyo'ñ ityañ| āyasamiti "tasyedam" ityaṇ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">----------------------------------------------------| gauradaṇḍamapāmārgaṃ jīvakarṣabhasairyakān||39||</seg> pibetpuṣye jale piṣṭānekadvitrisamastaśaḥ| ----------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gauradaṇḍādīṃścaturo dravyaviśeṣān pibet| kimbhūtān ? jale piṣṭān-kalkīkṛtān| kathaṃ kṛtvā ? ekadvitrisamastaśaḥ ekādiṣu pratyekaṃ śaspratyayārthayogaḥ| tenaikamekaṃ kṛtvā, dvau dvau kṛtvā, trīṃstrīnkṛtvā, caturaścaturaḥ kṛtvā, etān pibedityartho'vatiṣṭhate| kadā prāśyam ? puṣye-puṣyayukte kāle|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">----------------------------------------------------| kṣīreṇa śvetabṛhatīmūlaṃ nāsāpuṭe svayam||40||</seg> putrārthaṃ dakṣiṇe siñcedvāme duhitṛvāñchayā| ----------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuklapuṣpakaṇṭakārikāyā mūlaṃ kṣīreṇa kalkīkṛtya svayaṃ-strī, dakṣiṇe nāsāpuṭe putrārthaṃ-putrasampattaye, siñcet| duhitṛvācchayā-sutākāmyayā, vāme nāsāpuṭe siñcet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">----------------------------------------------------| payasā lakṣmaṇāmūlaṃ putrotpādasthitipradam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">nāsayā''syena vā pītaṃ vaṭaśuṅgāṣṭakaṃ tathā| oṣadhīrjīvanīyāśca bāhyāntarupayojayet||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> payasā-kṣīreṇa, lakṣmaṇāmūlaṃ kalkīkṛtya pītaṃ putrotpādapradaṃ putrasthitipradaṃ ca bhavati| kathaṃ pītam ? nāsayā''syena vā, kadācinnāsikayā kadācidāsyena| yasyāḥ putro notpadyate tathotpanno vā sthitiṃ na labhate-ciraṃ na jīvati, tayaivaṃ pātavyamityarthaḥ| vaṭaśuṅgāṣṭakaṃ tathā-tenaiva prakāreṇa nāsayā āsyena vā pītaṃ putrotpādasthitipradaṃ bhavati| nyagrodhasya prathamodbhinnaḥ praroho-vaṭaśuṅgaḥ, tasyāṣṭakamiti| prabhāvasyācintyatvādetatsaṅkhyāvacchinnatvam| jīvanīyā yā oṣadhyo-jīvantīkākolyādyā daśa, yāḥ śodhanādigaṇasaṅgrahoktāḥ (hṛ.sū.a.15/8), tā bāhyāntarupayojayet| tatra snānodvartanādinā bāhya upayogaḥ, āhārapānādinā'ntarupayogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">upacāraḥ priyahitairbhartrā bhṛtyaiśca garbhadhṛk| navanītaghṛtakṣīraiḥ sadā caināmupācaret||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upacāraḥ-upacaraṇam| priyāḥ-iṣṭāḥ, hitāḥ-pathyāḥ, āhāravihārāḥ, taiḥ priyahitairya upacāro bhartrā-patyā kṛto, bhṛtyaiśca ya evaṃbhūtaḥ kṛtaḥ, sa garbhadhṛk-tadanuṣṭhānādgarbhaḥ sthitiṃ dadhātītyarthaḥ| enāṃ ca striyaṃ navanītādibhiryathāsātmyaṃ sadopācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">ativyavāyamāyāsaṃ bhāraṃ prāvaraṇaṃ guru| akālajāgarasvapnaṃ kaṭhinotkaṭakāsanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śokakrodhabhayodvegavegaśraddhāvidhāraṇam| upavāsādhvatīkṣṇoṣṇaguruviṣṭambhibhojanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">raktaṃ nivasanaṃ śvabhrakūpekṣāṃ madyamāmiṣam| uttānaśayanaṃ yacca striyo necchanti tattyajet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tathā raktastrutiṃ śuddhiṃ bastimāmāsato'ṣṭamāt| ebhirgarbhaḥ stravedāmaḥ kukṣau śuṣyenmriyeta vā||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhiṇī strī ativyavāyādīnuttānaśayanāntāṃstyajet| na kevalametān anyadyaccāhāravihārādivastujātaṃ striyo-bahuśaḥ prasūtāstatkālavyāpāranipuṇā vā yāḥ kāścana striyo, necchanti tadapi varjayet| tathā raktastrutiṃ, śuddhiṃ ca-vamanavirecanarūpāṃ, varjayet| bastiṃ-anuvāsanaṃ, aṣṭamaṃ māsaṃ maryādīkṛtya varjayet| aṣṭame tu māse bastiṃ prayojayedevetyarthaḥ| ebhiḥ-varjyairvastubhirāsevyamānaiḥ, garbha āmaḥ-asampūrṇaḥ, stravet-patet, kukṣau vā śuṣyet, mriyeta vā-mṛtyuṃ vā garbhaḥ prāpnuyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vātalaiśca bhavedgarbhaḥ kubjāndhajaḍavāmanaḥ| pittalaiḥ khalatiḥ piṅgaḥ śvitrī pāṇḍuḥ kaphātmabhiḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātalaiścāhārairmātrā sevitaiḥ kubjo'ndho jaḍo vāmano vā garbho bhavati| pittalairāhārairmātrā sevitaiḥ khalatiḥ-khalvāṭaḥ, piṅgo vā syāt| kaphakṛdbhirāhārairmātrā sevitaiḥ śvitravān pāṇḍurvā syāt|</ab>
          <ab type="mula">vyādhīṃścāsyā mṛdusukhairatīkṣṇairauṣadhairjayet| ----------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asyāśca-garbhiṇyāḥ, ye vyādhayo jāyante, tān vyādhīn mṛdusukhairauṣadhaistathā'tīkṣṇairjayet| mṛdūni ca tāni sukhāni ca-mṛdusukhāni| mṛdūni-akarkaśāni vīryādibhirnotkṛṣṭasāmarthyāni sukumārocitāni| sukhāni-sukhopabhogyāni, priyāṇīti yāvat| nanu, mṛdūni parihṛtyātīkṣṇāni ceti nirdeṣṭavyam| kimubhayorupādānena ? yato mṛdūni-akarkaśāni, atīkṣṇānyapi-akarkaśāni, ityanarthāntaratvametayoḥ| atrocyate| mṛdūni-akarkaśāni śarkarādīni, utkṛṣṭaśaktīni maricādīni-atīkṣṇāni, tīkṣṇāni punastīkṣṇaguṇayuktāni rājikādīni doṣotkleśakarāṇi bheṣajāni bhavanti, iti dvayorupādānaṃ yuktam| tantrāntare (saṅgrahe) tvevamuktam (śā.a.2)-"ityanātyayike vyādhau vidhirātyayike punaḥ| tīkṣṇairapi kriyāyogaiḥ striyaṃ yatnena pālayet||" iti| yacca vyavāyādi garbhiṇyāḥ parihāryatvena nirdiṣṭam, tathā "vyādhīṃścāsyā mṛdusukhairatīkṣṇairauṣadhairjayet|" iti| tadasmin kāle viśeṣeṇeti draṣṭavyam, na tathā'nyadā| tathā cānyadā'tivyavāyādisevanānna tathā pratyavāyabhayam, tathā tīkṣṇauṣadhaprayogācca| ata eva "tathā raktastrutiṃ śuddhiṃ bastimāmāsato'ṣṭamāt|" ityetatpṛthaṅnirdiśatyativyavāyādiparihāryagaṇamadhye| prathame māsyavyaktaliṅgaḥ kalalāvastho garbho bhavet| dvitīye tu māsi garbhaḥ kīdṛśaḥ syāt ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">prathame māsyavyaktaliṅgaḥ kalalāvastho garbho bhavet| dvitīye tu māsi garbhaḥ kīdṛśaḥ syāt ? ityāha---- -----------------------------------------------------| dvitīye māsi kalalāddhanaḥ peśyathavā'rbudam||49||</seg> puṃstrīklībāḥ kramāttebhyaḥ-------------------------| ----------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīye māsi kalalāddhanaḥ peśyathavā'rbudaṃ garbhaḥ syāditi yojyam| tebhyo-ghanādirūpebhyaḥ, kramāt-paripāṭhyā, puṃstrīklībāḥ sampadyante| ghanāt pumān| peśyāḥ strī| arbudāt klībaḥ-ṣaṇḍho, na strī na pumāniti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">------------------------tatra vyaktasya lakṣaṇam| kṣāmatā garimā kukṣermūrcchā cchardirarocakaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jṛmbhā prasekaḥ sadanaṃ romarājyāḥ prakāśanam| amleṣṭatā stanau pīnau sastanyau kṛṣṇacūcukau||51||</seg> pādaśopho vidāho'nye śraddhāśca vividhātmikāḥ| ----------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-vyaktāvyaktayormadhyāt, vyakto nirdhāryate| vyaktasya garbhasya vakṣyamāṇaṃ lakṣaṇaṃ kṣāmatetyādikam| garimeti gurorbhāva iti "pṛthvādibhya imanijvā" itīmanic, "priyasthira" ityādinā garādeśaḥ| vidāho'nya iti| anye ācāryā vidāho dehe bhavatītyāhuḥ| nānāprakārāśca śraddhāḥ-pathyāpathyaviṣayā abhilāṣāḥ, vyaktasya garbhasya lakṣaṇam| saṅgrahe tūktam (śā.a.2)-"tasyāśca rajovāhināṃ srotasāṃ vartmānyuparudhyante garbheṇa| tasmāttataḥ paramārtavaṃ na dṛśyate| tatastadadhaḥ pratihatamaparamaparaṃ copacīyamānamaparetyāhuḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">garbhiṇyāśca śraddhāsūtpannāsu kimapathyaṃ tasyai deyaṃ na vā ? ityevaṃ saṃdehe tadyudāsārthamāha---- -----------------------------------------------------| mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ mātuśca hṛdayena tat||52||</seg> sambaddhaṃ tena garbhiṇyā neṣṭaṃ śraddhāvimānanam| ----------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, asya-garbhasya, yaddhṛdayaṃ-cetanādhiṣṭhānaṃ, tanmātṛjam| tathā coktam (hṛ. śā. a.3/4)-"mṛdvatra mātṛjaṃ rakta" ityādi| tacca-garbhahṛdayaṃ, mātṛhṛdayena sambaddhaṃ-saṃyuktaṃ, bhavati| tataśca garbhiṇīhṛdayena santaptena garbhahṛdayamapi santapyate| parasparaṃ hṛdayasya sambaddhatvāt| ata eva ca garbhiṇī dvihṛdayā daurhṛdinītyucyate| ata eva ca parāyattahṛdayatvāttatkālesvasvabhāvocitamabhilāṣaṃ vihāya nānābhilāṣo jāyate| yataścaivaṃ tena kāraṇena garbhiṇyāḥ śraddhāvimānanaṃ-ābhilāṣāpratipūraṇaṃ, neṣṭam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tadarthamāha---- -------------------------------------------------| deyamapyahitaṃ tasyai hitopahitamalpakam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyai-garbhiṇyai, hitena-pathyena, yuktamahitaṃ-apathyamapi vidāhiviṣṭambhyādi pūrvaniṣiddhaṃ yattadapi, deyam| apiśabdenakimu tasyai prārthyamānāyai hitaṃ deyamiti gamayati| kiṃ mātrāmanapekṣyaivāhitaṃ deyam ? netyāha| alpakaṃ-atiśayenālpam|</ab>
          <ab type="mula">nanu, yadyahitaṃ tatkasmāddīyate ? ityāha ---- śraddhāvighātādgarbhasya vikṛtiścyutireva vā| ----------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadi cirakāloṣitaḥ kukṣau garbhastadā tasya garbhasya vikṛtiḥvairūpyaṃ bhavet, śraddhāvimānanacintānidānakupitasamīratvāt| tathā'ciroṣito garbhastadā tasya garbhasya cyutiḥ-vināśo bhavet, ata eva śraddhāvimānanacintānidānakupitapavanatvāddhetoḥ| labdhadaurhṛdā tu vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca sutaṃ sūte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">----------------------------------------------------| vyaktībhavati māse'sya tṛtīye gātrapañcakam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mūrddhā dve sakthinī bāhū sarvasūkṣmāṅgajanma ca| samameva hi mūrddhādyairjñānaṃ ca sukhaduḥkhayoḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asya-garbhasya, tṛtīye māsi gātrapañcakaṃ vyaktībhavati,-avyaktarūpaṃ vyaktaṃ tadānīṃ sampadyata ityarthaḥ| tadeva pañcāṅgamāha mūrddhā dve sakthinī bāhū iti| sarveṣāṃ sūkṣmāṇāṃ cāṅgānāṃ cetanādhiṣṭhānānāṃ janma-utpatiḥ, anyatra janmottarakālajebhyo dantādibhyaḥ| tathā, samameva-tulyakālameva, mūrddhādyaiḥ sukhaduḥkhayorjñānaṃ bhavati,-tadānīṃ sukhasaṃvidduḥkhasaṃvicca garbhasya jāyata ityarthaḥ| caḥ samuccaye| hiryasmādarthe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atra mātrā'bhyavahṛtābhyāmannapānābhyāṃ kathaṃ garbho varddhate ? ityāha ---- garbhasya nābhau mātuśca hṛdi nāḍī nibadhyate| yayā sa puṣṭimāpnoti kedāra iva kulyayā||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekaiva nāḍī garbhasya nābhau mātuśca hṛdaye nibadhyate-adṛṣṭavaśātsaṃśliṣyate| yayā-nāḍyā, saḥ-garbhaḥ puṣṭimāpnoti āvahati| ka iva ? kedāra iva kulyayā,-laghunadyā jalaṃ vahantyā kedārasthaḥ śālyādiryathā'mivarddhate, tathaiva mātṛhṛdayā śritayā nāḍyā mātrā'bhyavahṛtādāhārājjāṭharāgninā pacyamānāt prasādākhyena rasena| yasmāt "vyaktībhavadaṅgapratyaṅgasya [asya] nābhyāṃ pratibaddhā nāḍī, nāḍyāmaparā, tasyāṃ mātṛhṛdayam| tato mātṛhṛdayādāhārarasasāro dhamanībhiḥ syandamāno'parāmupaiti| tataḥ kramānnābhiṃ ca| tataśca sa punargarbhasya pakkāśaye [sva] kāyāgninā pacyamānaḥ prasādabāhulyāddhātvādi puṣṭikaraḥ sampadyate| tathā romakūpairupasneha eva praviśati| (sneho rasa eva ca payobhūtaḥ| ajātasya) sākṣādannapānānanupraveśāt rasasya vā samalatvābhāvāt (amalatvācca rasasya) garbhasya sthūlamūtrapurīṣādyasambhavaḥ|" (saṃ.śā. a.2)|</ab>
          <ab type="mula">caturthe vyaktatā'ṅgānāṃ, cetanāyāśca pañcame| ----------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhasyetyanuvartate| caturthe māsi garbhasya sarveṣāmaṅgānāṃ sūkṣmatvādavyaktarūpāṇāṃ vyaktatā bhavati| cetanāyāḥ punarmanodvitīyanāmikāyā avyaktarūpāyāḥ pañcame māsi vyaktatā jāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">----------------------------------------------------| ṣaṣṭhe snāyusirāromabalavarṇanakhatvacām||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhe māsyavyaktarūpāṇāṃ snāyvādīnāṃ vyaktatā jāyate|</ab>
          <ab type="mula">sarvaiḥ sarvāṅgasampūrṇo bhāvaiḥ puṣyati saptame| ----------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptame māsi sarvaiḥ-sakalaiḥ, bhāvaiḥ-vastubhiḥ, sarvāṅgasampūrṇo garbhaḥ puṣyati-poṣaṃ yāti| aṅgasampūrṇaḥ puṣyatītyetāvataiva prakṛtārthāvagateḥ sarvagrahaṇamadhikārthadyotanāya| tena sarveṇa janmajīvanalakṣaṇenārthenāṅgaiśca sampūrṇo bhavatītyavatiṣṭhate| akālaprasavatvāttu na tathā garbhasya janmajīvanalakṣaṇo yo'sāvarthaḥ so'pyasmin bhavatīti jñāpyate| tathā cāsmin māsi garbho jāto jīvati, kintvakālaprasavatvānna tathā dīrghajīvitatvādikaṃ syāt| vakṣyati hi (ślo.66)-"kālaḥ sūterataḥ param" iti| amumeva ca nyāyaṃ cetasi vidhāyāṣṭame māsyojaḥsvarūpanigadanaprastāve "jāto na jīvati śiśuḥ" iti vakṣyati (ślo. 63)| anyathā'kālaprasavatvādevāsmin garbhasya jīvanaṃ na sambhāvyata eva| "jāto na jīvati" ityetadvākyamanarthakamiva syāt| tasmātsaptame māsi jāto jīvatīti supratipāditametat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">garbheṇotpīḍitā doṣāstasmin hṛdayamāśritāḥ| kaṇḍūṃ vidāhaṃ kurvanti garbhiṇyāḥ kikkisāni ca||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbheṇotpīḍitāḥ-ūrdhvaṃ pīḍitāḥ, doṣāḥ-vātādayaḥ, tasmin kāle hṛdayamāśritā garbhiṇyāḥ kaṇḍūṃ vidāhaṃ [ ca ] kurvanti| tathā, kikvisāni kurvanti| ūrustanodare valiviśeṣā rekhākārāstatkāle prāyo ye jāyante te-kikvisasaṃjñāḥ| kaiścit 'śūkairiva pūrṇatā-kikvisāni' iti vyākhyāyi| pāṇipādāṃ samūleṣu vividhaḥ santāpo-vidāha ucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">navanītaṃ hitaṃ tatra kolāmbumadhurauṣadhaiḥ| siddhamalpapaṭusnehaṃ laghu svādu ca bhojanam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">candanośīrakalkena limpedūrustanodaram| śreṣṭhayā vaiṇahariṇaśaśaśoṇitayuktayā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">aśvaghnapatrasiddhena tailenābhyajya mardayet| paṭolanimbamañjiṣṭhāsurasaiḥ secayetpunaḥ||61||</seg> dārvīmadhukatoyena mṛjāṃ ca pariśīlayet| ----------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu kaṇḍvādiṣu, upaśamārthaṃ navanītaṃ hitam, antarbahiścopayogitayā| kīdṛśam ? kolāmbunā madhurauṣadhaiḥ drākṣādibhiśca kalkīkṛtaiḥ, siddhaṃ-pakvam| tathā, tatra bhojanaṃ hitam| kimbhūtam ? alpaṃ paṭu-lavaṇaṃ, snehaśca yatra tadevam| tathā, laghu-mātrāsvabhāvābhyām| tathā, svādu-madhuram| tathā, candanośīrayoryaḥ kalkaḥ-piṣṭo jalenāloḍitaḥ, temorustanodaraṃ limpet| śreṣṭhayā vā-triphalayā vā, ūrustanodaraṃ limpet| kimbhūtayā ? eṇādirudhirapiṣṭayā| tathā, aśvaghnapatrasiddhena tailenābhyajya-abhyaktamaṅgaṃ kṛtvā, anantaraṃ paṭolanimbamañjiṣṭhāsurasairmardayet| aśvaghnaḥ-karavīraḥ| secayetpunaḥ-pariṣekaṃ ca kuryāt| dārvīmadhukatoyena-dāruharidrāmadhuyaṣṭikābhyāṃ kvathitena jalena, mṛjāṃ-śuddhiṃ snānādikāṃ, śīlayet| saṅgrahe tūktam (śā.a.3)-"pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā| kaṇḍūyanaṃ varjayet tvagbhedavairūpyaparihārārtham| snānodvartanaṃ ca śīlayet| madhuraṃ cāhāramalpamalpasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ bhuñjīta|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">idānīmaṣṭame māsi garbhasvarūpaṃ tatretikartavyatāṃ cācaṣṭe---- -------------------------------------------------| ojo'ṣṭame sañcarati mātāputrau muhuḥ kramāt||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tena tau mlānamuditau tatra jāto na jīvati| śiśurojonavasthānānnārī saṃśayitā bhavet||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ojaḥ-sarvadhātūnāṃ tejaḥ kartṛ, mātāputrau karmabhūtau, sañcarati| mātā ca putraśceti dvandvaḥ| "ānaṅṛto dvandve" ityānaṅādeśaḥ| kathaṃ sañcarati ? muhurmuhuḥ| kramāt-krameṇa, kadācidgarbhiṇīmojaḥ sañcarati kadācitputramiti| evaṃ [ tena-] kadācitkenaujaḥsañcaraṇena, tau-mātāputrau, mlānamuditausyātām| tayā pūrvanirūpitayā garbhagarbhiṇyubhayasambaddhayā nāḍyobhayatra sañcarattadoja ubhayasambaddhaṃ yadā garbhaṃ sañcarati tadā garbho mudito-hṛṣito, bhavedojaḥsampattyā, garbhiṇī ca mlānā bhavet| yadā ca tadojo garbhiṇīṃ sañcarati tadā tayaivojaḥ sampattyā garbhiṇī muditā bhavet, śiśurmlāno bhavedojaḥ sampattyabhāvāt| [ tatra-] tasmin kāle, śiśuḥ-bālo, jātaḥ-utpanno, na jīvati| kutaḥ ? ojonavasthānāt| ojasastadānīṃ śiśāvanavasthitatvāt,-acirakālaprarūḍhatvādojasaḥ| garbhiṇyāṃ tu na sarvamacirakālamanavasthitamojaḥ, yathā garbhe| tasmānna tasyā nirojastvam| ata evāha-nārīsaṃśayitā bhavet,-kadācijjīvati kadācinna jīvatīti saṃśayitārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">kṣīrapeyā ca peyā'tra saghṛtā'nvāsanaṃ ghṛtam| madhuraiḥ sādhitaṃ śuddhyai purāṇaśakṛtastathā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">śuṣkamūlakakolāmlakaṣāyeṇa praśasyate| śatāhvākalkito bastiḥ satailaghṛtasaindhavaḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-aṣṭame māsi, kṣīrasaṃskṛtā peyā pātavyā| kimbhūtā? saghṛtā| tathā, anvāsanaṃ ghṛtaṃ śasyate| kīdṛk? madhuraiḥ-drākṣādibhiḥ, sādhitaṃ-pakvam| tathā-tenaiva prakāreṇa, purāṇaśakṛtaḥ śuddhyarthaṃ, bastiḥ-nirūhaḥ , praśasyate-yujyate| tatra ca bastau kaḥ kaṣāyaḥ ? kaḥ kalkaḥ? ityāha-śuṣkamūlaketi| śuṣkamūlakādīnāṃ kaṣāyeṇa, tathā śatāhvākalkitaḥ, tathā saha tailena ghṛtena saindhavena ca|</ab>
          <ab type="mula">tasmiṃstvekāhayāte'pi kālaḥ sūterataḥ param| ----------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekaṃ ca tadahaścaikāham| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "ahnaṣṭakhoreva" iti ṭilopaḥ| ekāhena yāto'tikrānto'ntarito'ṣṭamo māsaḥ-ekāhayātaḥ, [ tasmin| ] tasmin-aṣṭamemāsi, punarekadivasātikrānte'pyataḥ paraṃ sūteḥ-prasavasya, kālo yāvadvarṣam| apiśabdādyāte tvaṣṭame māsyataḥ paraṃ sūteḥ kāla iti gamyate| aṣṭamānmāsādanantaraṃ navamadaśamaikādaśadvādaśamāsān yāvat| eṣu māseṣu garbho jāto dīrghāyuṣṭvādiyukto jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">----------------------------------------------------| varṣādvikārakārī syātkukṣau vātena dhāritaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varṣādityānantarye pañcamī| varṣāt-dvādaśamāsādanantaraṃ, garbhaḥ kukṣau vātena dhārito-ruddhaniṣkramaṇo, vikārakārī bhavet vikāramavaśyaṃ karoti| garbhasya sanniveśo'pi saṅgrahe proktaḥ, yathā (śā. a. 2)-"garbhastu mātṛpṛṣṭhābhimukho lalāṭe kṛtāñjaliḥ saṅkucitāṅgo garbhakoṣṭhe dakṣiṇam pārśvamāśrityāvatiṣṭhate pumān, vāmaṃ strī, madhyaṃ napuṃsakam| tatra sthitaśca garbho mātari svapatyāṃ svapiti pratibuddhāyāṃ pratibudhyate|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">śastaśca navame māsi snigdho māṃsarasaudanaḥ| bahusnehā yavāgūrvā pūrvoktaṃ cānuvāsanam||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navame māsi snigdho māṃsarasayukta odanaḥ śasto-hitaḥ| athavā, peyā bahusnehā śasteti liṅgavipariṇāmena sambandhaḥ| pūrvoktamanuvāsanaṃ-"ghṛtaṃ madhuraiḥ sādhitaṃ" ityādi, tacca śastam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tata eva picuṃ cāsyā yonau nityaṃ nidhāpayet| vātaghnapatrabhaṅgāmbhaḥ śītaṃ snāne'nvahaṃ hitam||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tata eva-anvāsanaghṛtāt, picuṃ-naktakaṃ, asyāḥ-garbhiṇyāḥ, yonau nityaṃ-sadā, nidhāpayet-tatra sthāpayet, vātavijayārtham| pavanenānākrāntayonirhi sukhaṃ garbhaṃ sūte| tathā, vātaghnānāṃ dravyāṇāṃ patrāṇi, teṣāṃ bhaṅgaḥ-samūhaḥ, tena kvathitamambhaḥ śītaṃ kṛtvā snāne'nvahaṃ-aharahaḥ, garbhiṇyai hitam| anvahamityanaśceti ṭac|</ab>
          <ab type="mula">niḥsnehāṅgī na navamānmāsātprabhṛti vāsayet| ----------------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niḥsnehagātrāṃ garbhiṇīṃ na vāsayet, api tu sasnehāṅgīṃ sthāpayet| niḥśeṣeṇa nirastaḥ sneho yasmādaṅgāttadevaṃ niḥsnehamaṅgaṃ yasyāḥ sā niḥsnehāṅgī, tām| aṅgagātrakaṇṭhebhyo vaktavyamitiṅīp| kutaḥ kālādārabhya ? navamānmāsātprabhṛti| yadyapi kālo'tra na nirdiṣṭaḥ, tathā'pi navamānmāsādārabhya sāmarthyādyāvanmuktagarbhaśalyā syāt, tāvanniḥsnehāṅgīṃ garbhiṇīṃ na sthāpayediti labhyate| sasnehāṅgadhāraṇaṃ ca tasyāḥ kupitavāyornityaṃ sannihitatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">idānīṃ garbhiṇyā yairlakṣaṇairavyabhicāribhiḥ putraduhitṛnapuṃsakayamakaprasavo'numīyate, tānyāha ---- ------------------------------------------------| prāgdakṣiṇastanastanyā pūrvaṃ tatpārśvaceṣṭinī||69||</seg> <seg type="unit" n="70">punnāmadaurhṛdapraśnaratā puṃsvapnadarśinī| unnate dakṣiṇe kukṣau garbhe ca parimaṇḍale||70||</seg> <seg type="unit" n="71">putraṃ sūte'nyathā kanyāṃ yā cecchati nṛsaṅgatim| nṛtyavāditragāndharvagandhamālyapriyā ca yā||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇe stane stanyaṃ-kṣīraṃ, yasyāḥ prādurbhavati sā putraṃ sūta iti sambandhaḥ| tathā, pūrvaṃ tatpārśvaceṣṭinī| taccabdena dakṣiṇapārśvaṃ parāmṛśyate| tena-dakṣiṇena pārśvena, ceṣṭitaṃ-gamanasvapanādikaṃ, yasyāḥ sā-tatpārśvaceṣṭinī, putraṃ sūta iti sarvatra yojyam| tathā gacchantyāḥ pūrvaṃ dakṣiṇapādotkṣepaḥ, hastakaraṇīye ca pūrvaṃ dakṣiṇena pāṇinā ceṣṭate, iti tatpārśvaceṣṭā bodhyā`| punnāmetyādi| puṃliṅgopalakṣitaṃ nāma-punnāma, daurhṛdaṃ ca praśnaśca daurhṛdapraśnau| punnāmnordaurhṛdapraśnayo ratābhiyuktā, punnāmni daurhṛde ratā| daurhṛdakāle yo'bhilāṣaviśeṣo garbhiṇyāḥ sa daurhṛdaśabdavācyaḥ| tathā, punnāmni praśne'bhiratā-punaḥ punaḥ punnāmapraśnaṃ karoti| tathā, punnāmadheyān svapnān-puruṣagajavājivarāhādīn āmradāḍimāśokavṛkṣādīn vā, draṣṭuṃ śīlaṃ yasyāḥ saivam| tathā, unnate dakṣiṇe garbhakoṣṭhākhye kukṣau| tathā, garbhe-garbhasaṃsthāne, parimaṇḍale-vartule sati, putraṃ sūte| anyathā-putraprasavasūcakāddhetorvaiparītye ca, kānyāṃ sūte| yathā-prāgdakṣiṇastanastanyetyādi putraprasavasūcakaṃ lakṣaṇam, ato'nyathā prāgvāmastanastanyetyādi lakṣaṇaṃ garbhiṇyāḥ kanyāprasavasūcakam| na kevalaṃ putraprasavalakṣaṇādviparyayeṇa kanyāṃ sūte, yāvat yā cecchati nṛsaṅgatim| yā ca-garbhiṇī puruṣeṇa saha saṅgatimicchati-kāmayate, sā kanyāṃ sūte| tathā yā ca nṛtyādipriyā sā kanyāṃ sūte|</ab>
          <ab type="mula">idānīm ṣaṇḍhaprasavalakṣaṇamāha---- klībaṃ tatsaṅkare, tatra madhyaṃ kukṣeḥ samunnatam| ----------------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadityanenātra putraprasūtilakṣaṇaṃ duhitṛprasūtilakṣaṇaṃ ca dvayamapi parāmṛśyate| dvayasyaitasya lakṣaṇasya saṅkare-saṅkīrṇalakṣaṇa tāyāṃ, klībaṃ-napuṃsakaṃ garbhaṃ, sūte| tatra-tasmin klībe garbhe kukṣisthite, kukṣermadhyaṃ samunnataṃ bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">----------------------------------------------------| yamau pārśvadvayonnāmātkukṣau droṇyāmiva sthite||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yamau dvau garbhau, garbhiṇī sūte| kathamiti tallakṣaṇārthamāha pārśvadvayonnāmāt,- pārśvadvayotsedhāt| ata eva kukṣau-udare, droṇyāmiva sthite| droṇī-madhyanimnā, kukṣirapi pārśvadvayonnatyā madhyanimnā bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">prāk caiva navamānmāsāt sā sūtigṛhamāśrayet| deśe praśaste sambhāraiḥ sampannaṃ sādhake'hani||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sā-garbhiṇī, sūtigṛhaṃ-sūtikāgāraṃ, navamānmāsātpūrvamevāśrayet| kutra deśe kṛtam ? ityāha-deśe praśaste,-prākpravaṇa udakpravaṇe vā, vāstuvidyāvidbhiḥ parīkṣya kalpitam| kīdṛśam ? sambhāraiḥ sampannaṃ,-sakalairupakaraṇairyuktam| tathā, sādhake'haniśubhapuṃnakṣatre divase sati|</ab>
          <ab type="mula">tatrodīkṣeta sā sūtiṃ sūtikāparivāritā| ----------------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-sūtikāgṛhe, sthitā sūtimudīkṣeta,-ahamatra prasaviṣya iti cetasi nidhāya sā-garbhiṇī, tatrāsītetyarthaḥ| kimbhūtā ? sūtikāparivāritā,-anekavāraprasavānubhūtatatkālocitavyavahārakuśalābhiḥ strībhiḥ parivāritā| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3) "bahuśaḥ prasūtābhiranuraktābhiraviṣādinībhiravisaṃvādinībhiḥkleśasahābhiḥ parivṛtā svastyayanaparā'nulomanairāhāravihārairanulomitavātamūtrapurīṣā prasavakālamudīkṣeta| svalpe'pi ca viṇmūtravibandhe phalavartīḥ prayojayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">idānīmāsannaprasavāyā lakṣaṇamāha ---- -------------------------------------------------| adyaśvaḥprasave glāniḥ kukṣyakṣiślathatā klamaḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">adhogurutvamaruciḥ praseko bahumūtratā| vedanorūdarakaṭīpṛṣṭhahṛdvastivaṅkṣaṇe||75||</seg> <seg type="unit" n="76">yonibhedarujātodasphuraṇasravaṇāni ca| āvīnāmanu janmātastato garbhodakastrutiḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adya vā śvo vā āsannaḥ prasavaḥ, tasmin āsanna (adyaśvaḥ)-prasave glānyādayo bhaveyuḥ, garbhiṇyā iti sambandhaḥ| glāniḥ-harṣakṣayaḥ| tathā, kukṣī cākṣiṇī ca kukṣyakṣi, tasya ślathatā śithilatvaṃ, svasthānāccalitatvamiva| tathā, klamaḥ-upatāpaḥ| tathā, adhogurutvādīni bhavanti| tathā,ūrvādiṣu vedanāpīḍā bhavati| tathā, yonibhedādayaḥ syuḥ| ataḥ-asmādyonibhedādeḥ, anu-paścāt, āvīnāṃ-garbhaniṣkramaṇakālaśūlaviśeṣāṇāṃ, janma-utpādaḥ| tataḥ-anantaraṃ, garbhodakastrutiḥ-tatkālaṃ yonito jalastrāvaḥ, strāvamātraḥ sa garbhodakasaṃjñaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">athopasthitagarbhāṃ tāṃ kṛtakautukamaṅgalām| hastasthapunnāmaphalāṃ svabhyaktoṣṇāmbusecitām||77||</seg> pāyayetsaghṛtāṃ peyāṃ-----------------------------| ----------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-garbhodakastruteranantaraṃ, tāṃ-garbhiṇīṃ, upasthitagarbhāṃabhimukhībhūtagarbhāmāvijanmodakasrāvādinā jñātvā, saghṛtāṃ peyāṃ pāyayet| kimbhūtām ? kṛtakautukamaṅgalām| viśiṣṭakāla eva yo rakṣābandho bāhvādau badhyate sa kautukavācyaḥ| kautukākhyaṃ maṅgalaṃ kautukamaṅgalam| kṛtaṃ kautukamaṅgalaṃ yasyāḥ, tām| tathā, hastasthaṃ punnāma-dāḍimādi, phalaṃ yasyāḥ, tām| tathā, suṣṭhu aktāṃ-abhyaktām| tathā, uṣṇāmbusecitām| ityasyānantaraṃ "pāyayetpeyāṃ" iti pāṭhenoṣṇāmbusecanādanantaraṃ peyāpānaṃ kāryamiti bodhayati</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">-------------------------tanau bhūśayane sthitām| ābhugnasakthimuttānāmabhyaktāṅgīṃ punaḥ punaḥ||78||</seg> adho nābhervimṛdnīyātkārayejjṛmbhacaṅkramam| ----------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tanau-mṛduni, bhūśayane sthitāṃ mṛdnīyāt,-na khaṭvādiśayane sthitām| tathā coktaṃ saṅgrahe (śā. a. 3)- "suraktārṣabhacarmapracchade mṛduni bhūśayane śayānāṃ" ityādi| kuto'ṅgātprabhṛti viśeṣeṇa mṛdnīyāt ? nābheradhaḥ,-nordhvaṃ nābheḥ| kimbhūtāṃ tām ? ābhugnasakthim, āsamantādbhugne-kuṭile, sakthnī yasyāḥ sā''bhugnasakthaḥ, tāṃ tathāvidhāṃ mṛdnīyāt| tathā, punaḥpunarabhyaktāṅgīṃ vātakopabhayāt| tathā, jṛmbho caṅkramaṃ ca tāṃ kārayet| jṛmbho- jṛmbhaṇam| caṅkramaḥ-caṅkramaṇaṃ drutagamanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">kimevamanuṣṭhite sati bhavati ? ityāha---- -------------------------------------------------| garbhaḥ prayātyavāgevaṃ, talliṅgaṃ hṛdvimokṣataḥ||79||</seg> āviśya jaṭharaṃ garbho basterupari tiṣṭhati| ----------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-anayetikartavyatayā'nuṣṭhitayā, garbho'vāk prayātiūrdhvādadho gacchati, hṛtsthānaṃ parityajyādho'vasthitiṃ karotītyarthaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3)- "dadyāt kuṣṭhalāṅgalikīvacācavyacitrakaciribilvacūrṇamupāghrātuṃ muhurmuhuḥ| tathā bhūrjapatraśiṃśipāsarjarasānāmanyatamadhūmamantarāntarā ca| pārśvapṛṣṭhakaṭīsakthideśān koṣṇena tailenābhyajyānusukhamasyā vimṛdgīyāt| evamavāk parivartate garbhaḥ|" iti| musalenolūkhalaṃ dhānyapūrṇamāhananīyaṃ garbhasyāvāksthitaya iti kecidāhuḥ| tadayuktam| yato garbhiṇyāstāvahyāyāmavarjanaṃ satatamupadiṣṭam| viśeṣataśca prasavakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumārāyānāryāḥ, musalavyāyāmaprerito hi vāyuḥ prāṇān hiṃsyāditi| vimardanādikriyāṃ ca garbhiṇyāstāvatkārayet yāvadgarbhaniṣkramaṇaṃ na bhavati| atha mātṛhṛdayānmukto garbhaḥ kena lakṣaṇena jñāyate ? ityāha-talliṅgamityādi| tadityanena garbhaḥ parāmṛśyate| tasya garbhasya, liṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, talliṅgam| garbhasyaitalliṅgaṃ yaddhṛdvimokṣato hṛdayamocanādanantaraṃ sa garbho jaṭharamāviśya basterupari tiṣṭhati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">āvyo'bhitvarayantyenāṃ khaṭvāmāropayettataḥ| ----------------------------------------------------||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āvyaḥ-prasavakālaśūlaviśeṣāḥ, yasmādenāṃ-garbhiṇīṃ, abhitvarayanti, anavaratamutpadyamānatvāt| tataḥtasmāt, enāṃ garbhiṇīṃ, khaṭvāmāropayet-ārohayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">atha sampīḍite garbhe yonimasyāḥ prasārayet| mṛdu pūrvaṃ pravāheta bāḍhamāprasavācca sā||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-khaṭvārohaṇādanantaraṃ khaṭvāsthitāyā garbhe sampīḍite samantātpīḍite, vāyunā yonimukhākrāntatayā, asyā garbhiṇyā yoniṃ prasārayet-ābhyaṅgādidānena vikāsayet| tataḥ sā-garbhiṇī, garbhaṃ mṛdu kṛtvā pūrvaṃ pravāheta, yāvadyonimukhe nāgato garbhaḥ| garbhaṃ yonidvāramāgataṃ tu jñātvā bāḍhaṃbhṛśaṃ pravāheta, āprasavāt-prasavaṃ yāvat| tathā coktaṃ saṅgrahe (śā. a. 3)- "śanaiḥ śanaiśca pūrvaṃ pravāhiṣṭhāḥ, nirgame bāḍhaṃ garbhasya yonimukhapratipattau bāḍhataramāprasavāditi|" iti| āṅmaryādā vacana ityāḍaḥ karmapravacanīyatve pañcamyapāṅparibhiriti pañcamī|</ab>
          <ab type="mula">harṣayettāṃ muhuḥ putrajanmaśabdajalānilaiḥ| ----------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāṃ-garbhiṇīṃ, anantaraṃ [muhuḥ] harṣayet-sumanasaṃ muhuḥ kārayet| kena? putrajanmaśabdena,-prasūtā prasūtā'si subhage dhanyaṃ putramityevaṃrūpeṇāsakṛt strībhiruccāritena, tathā jalena śītalena, tathā'nilena| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "enāṃ brūyācca subhage śanaiḥ śanaiḥ pravāhayasva śobhanaste mukhavarṇaḥ putraṃ janayiṣyasīti| tathā'nyā tu vāmakarṇe'syā mantramimaṃ japet| 'kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pātu vaiśalyaṃ cādadhātviti|| prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane| kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyābhirakṣitam||' iti| tathā, 'ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca bhāmini| uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te|| idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri| tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharaurdiśantu śāntim||' iti| athāparā strī garbhiṇīmanuśiṣyāt| anāgatāyāṃ vedanāyāṃ mā pravāhiṣṭhāḥ| akālapravāhaṇaṃ hi viṇmūtrādivegānāmivodīraṇamanarthakaramahitaṃ ca| garbhasya śvāsakāsaśophakubjatādikaratvāt|' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">atha kiṃ harṣādyutpādanena syāt ? ityāha---- ------------------------------------------------| pratyāyānti tathā prāṇāḥ sūtikleśāvasāditāḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā-tena prakāreṇa harṣādijananena, prāṇāḥ sūteḥ kleśāḥ-ādhayaḥ, tatkṛtāni duḥkhāni, tairavasāditāḥ-glāniṃ nītāḥ, garbhiṇyāḥ pratyāyānti-punarnavībhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">dhūpayedgarbhasaṅge tu yoniṃ kṛṣṇāhikañcukaiḥ| hiraṇyapuṣpīmūlaṃ ca pāṇipādena dhārayet||83||</seg> <seg type="unit" n="84">suvarcalāṃ viśalyāṃ vā jarāyvapatane'pi ca| kāryametattathotkṣipya bāhvorenāṃ vikampayet||84||</seg> <seg type="unit" n="85">kaṭīmākoṭayetpārṣṇyā sphijau gāḍhaṃ nipīḍayet| tālukaṇṭhaṃ spṛśedveṇyā mūrdhni dadyātsnuhīpayaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">bhūrjalāṅgalikītumbīsarpatvakkuṣṭhasarṣapaiḥ| pṛthagdvābhyāṃ samastairvā yonilepanadhūpanam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kuṣṭhatālīsakalkaṃ vā surāmaṇḍena pāyayet| yūṣeṇa vā kulatthānāṃ bālvajenāsavena vā||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhasya saṅge-saktau, yoniṃ kṛṣṇasarpanirmokena dhūpayet-dhūpanaṃ yonau kuryāt| dhūpayediti "gupūdhūpa" ityādinā āyapratyayaḥ, tato vidhau liṅ| tathā, hiraṇyapuṣpīmūlaṃ pāṇinā pādena ca sā garbhiṇī dhārayet| athavā, suvarcalāṃ viśalyāṃ vā dhārayet| etat-garbhasaṅgoktaṃ, jarāyoḥ-aparākhyasya, apatane-aniṣkrāntau, kāryaṃ-vidhātavyam| na kevalaṃ garbhasaṅgoktaṃ kāryaṃ yāvadenāṃ-apatitajarāyuṃ, bāhvordvayorutkṣipya vikampayet-vidhunīta| saṅgrahe tūktam (śā. a. 3)- "na cedaparā patati tato dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavadutpīḍyānyena pṛṣṭhata upasaṅgṛhya vidhunuyāt|" iti| tathā, pārṣṇyā kaṭīmākoṭayediti punaḥ punaḥ kaṭyāṃ pārṣṇighātaṃ kuryādityarthaḥ| tathā, sphijau yutau suṣṭhu nipīḍayet| tathā, veṇyā-keśaracanāviśeṣākhyayā, tālukaṇṭhaṃ spṛśet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "veṇyā'ṅgulyā vā keśaveṣṭitayā vā tālukaṇṭhaṃ parāmṛśet|" iti| tathā, mūrdhni-mastake, snuhīpayaḥ-sudhādugdhaṃ dadyāt| tathā bhūrjādibhirdravyaiḥ pṛthak-pratyekaṃ, athavā dvābhyāṃ kṛtvā, samastairvā, yonyā lepanaṃ dhūpanaṃ ca kāryamiti śeṣaḥ| kuṣṭhatālīsapatrayoḥ kalkaṃ vā surāmaṇḍena-surābhāgenoparisthitena, tāṃ pāyayet| athavā, kulatthānāṃ yūṣeṇa-kvāthena, pāyayet| bālvajenāsavena vā| balvajaṃ vāriṇā āsutya rātrau dhāritaṃ tacchītakaṣāyo bālvaja āsava ucyate| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiśca yoniṃ dhūpayet| bhūrjaguggulubhyāṃ vā| śālimūlasiddhena vā sarpiṣā yonimabhyajya kaṭukālābujālinīnimbasarpanirmokairdhūpayet| anabhyaktāṃ vā kaṭutailamiśraiḥ kalkīkṛtairvā tailāktairālimpet| guḍanāgarakalkena vā| tadeva vā bhakṣayet| lāṅgalīmūlakalkena vā pāṇipādamudaraṃ ca limpet|" iti| tathoktam (saṃ. śā. a. 3)-"kuṣṭhailākalkaṃ vā surayā pāyayet| arkālarkakaṣāyaṃ vā suronmiśram| kuṣṭhalāṅgalikīmūlakalkaṃ vā madyamūtrānyatareṇa| [ vatsakādicūrṇaṃ vā madyena| ] śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya ca tailasya picuṃ grāhayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">śatāhvāsarṣapājājīśigrutīkṣṇakacitrakaiḥ| sahiṅgukuṣṭhamadanairmūtre kṣīre ca sārṣapam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">tailaṃ siddhaṃ hitaṃ pāyau yonyāṃ vā'pyanuvāsanam| śatapuṣpāvacākuṣṭhakaṇāsarṣakalkitaḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">nirūhaḥ pātayatyāśu sasnehalavaṇo'parām| tatsaṅge hyanilo hetuḥ sā niryātyāśu tajjayāt||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāhvādibhirdravyaiḥ sārṣapaṃ tailaṃ mūtre kṣīre cobhayasmin siddhaṃ pakvaṃ, anuvāsanaṃ hitam| kva? pāyau-gude| athavā yonyāṃ garbhaniṣkramaṇadvāre| tathā, śatāhvādibhirdravyaiḥ kalkito nirūhobastikalpoktau yaugikaḥ, saha snehena lavaṇena ca vartamānaḥ, āśu śīghrameva, aparāṃ-jarāyusaṃjñāṃ, pātayati| yasmāttatsaṅge'nilo hetuḥ-vāyuḥ, kāraṇam| tajjayāt-vātajayāt, sā-aparā, niryāti-kukṣito bahirniṣkrāmati| pavanavijaye ca bastiḥ pradhānam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 19/1)-" vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate|" ityādi| saṅgrahe tu garbhiṇyā āsthāpane'nuvāsane ca sanniveśaviśeṣa uktaḥ| yathā (śā. a. 3)- "garbhiṇīṃ tu nyubjāmāsthāpayedanuvāsayecca| tathā'syā vivṛtamārgatayā samyagauṣadhamanupraviśati|" iti|</ab>
          <ab type="mula">kuśalā pāṇinā'ktena haretklṛptanakhena vā| ----------------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā kuśalā-tadvyāpāranipuṇā yoṣit, pāṇinā sarpiṣā'bhyaktena tāṃ haret| kimbhūtena pāṇinā ? klṛptanakhena, klṛptāḥ-kalpitāḥ śastreṇa, nakhā yasya tena, tathāvidhena pāṇinā nālānusārata ākarṣet| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 3)- "[ umā ] śālmalīpicchayā vā saghṛtayā yoniṃ pūrayitvā vidhunuyāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">----------------------------------------------------| muktagarbhāparāṃ yoniṃ tailenāṅgaṃ ca mardayet||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhaścāpārā ca garbhāparam, muktaṃ garbhāparaṃ yayā yonyā, tāṃ yoniṃ tailena mardayet| aṅgaṃ-śarīraṃ ca, mardayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">makkallākhye śirobastikoṣṭhaśūle tu pāyayet| sucūrṇitaṃ yavakṣāraṃ ghṛtenoṣṇajalena vā||92||</seg> dhānyāmbu vā guḍavyoṣatrijātakarajonvitam| ----------------------------------------------------|93|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> makkallākhye roga utpanne śirobastikoṣṭhaśūlalakṣaṇe sati yavakṣāraṃ sūkṣmacūrṇitaṃ ghṛtenāthavoṣṇajalena tāṃ sūtāṃ pāyayet| dhānyāmbu vā tāṃ pāyayet| kimbhūtam ? guḍavyoṣatrijātakarajonvitam| guḍa iti sāmānyoktāvapi purāṇo'tra guḍo grāhyaḥ, pathyatvāt| makkallākhyo-rogaḥ| śirobastikoṣṭhaśūla iti lāghavena tantrakṛtā'sya lakṣaṇamuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">----------------------------------------------------| atha bālopacāreṇa bālaṃ yoṣidupācaret||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha bālaṃ-jātamātrameva, upācaret-upapādayet| kā ? yoṣit,-bahukṛtvaḥ prasūtā, na pumān| kena ? bālopacāreṇa, bālopacaraṇīyoktenāhāravihārādinā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">sūtikā kṣudvatī tailāddhṛtādvā mahatīṃ pibet| pañcakolakinīṃ mātrāmanu coṣṇaṃ guḍodakam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vātaghnauṣadhatoyaṃ vā, tathā vāyurna kupyati| viśudhyati ca duṣṭāsraṃ dvitrirātramayaṃ kramaḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sūtikā kṣudvatī-bubhukṣitā satī, tailādathavā ghṛtānmahatīṃ mātrāṃ pibet| kimbhūtām ? pañcakolakaṃ vidyate yasyā mātrāyāstāṃ pañcakolakinīm| sūkṣmacūrṇīkṛtapañcakolakayuktāṃ tāṃ mātrāṃ pibedityarthaḥ| aṣṭābhiryāmairyā jarāṃ gacchati sā sneha mātrā mahatī| anu coṣṇaṃ guḍodakaṃ pibediti yojyam| vātaharadravyakvāthaṃ vā paścātpibet| tathā-evaṃ kṛte sati, vāryuna kupyati-na kopaṃ yāti śūnyaṃ koṣṭhaṃ prāpya| duṣṭaṃ raktaṃ ca viśudhyati| ayaṃ-eṣaḥ, kramo dvirātraṃ trirātraṃ vā yathāyogaṃ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">snehāyogyā tu niḥsnehamamumeva vidhiṃ bhajet| pītavatyāśca jaṭharaṃ yamakāktaṃ viveṣṭayet||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehapānāyogyā tu strī-yā snehaṃ nārhati sā, niḥsnehaṃ-snehaṃ vinā, amumeva-pūrvoktaṃ vidhiṃ, bhajet| pītavatyāśca tasyā jaṭharaṃ yamakāktaṃ-tailaghṛtābhyāmabhyaktaṃ, viveṣṭayedvāsaseti śeṣaḥ| pītavatyā ityaviśeṣanirdeśaḥ kadācit snehayogyā snehaṃ pītavatī, snehāyogyā tūṣṇaṃ guḍodakaṃ pītavatī, athavā vātaghnauṣadhatoyaṃ pītavatī, iti sāmānyena yo nirdeśastasyārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">jīrṇe snātā pibetpeyāṃ pūrvoktauṣadhasādhitām| tryahādūrdhvaṃ vidāryādivargakvāthena sādhitā||97||</seg> <seg type="unit" n="98">hitā yavāgūḥ snehāḍhyā sātmyataḥ payasā'thavā| saptarātrātparaṃ cāsyai kramaśo bṛṃhaṇaṃ hitam||98||</seg> dvādaśāhe'natikrānte piśitaṃ nopayojayet| ----------------------------------------------------|99|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehe jīrṇe kavoṣṇaguḍodake vātaghnauṣadhatoye vā, anantaraṃ snātā satī pūrvoktauṣasādhitāṃ-pañcakolakṛtāṃ, peyāṃ pibet| tryahādūrdhvaṃ-anantaraṃ, vidāryādivargoktauṣadhaiḥ siddhā yavāgūḥ- peyā,snehāḍhyā hitā| athavā sātmyataḥ-sātmyavaśāt, payasā-kṣīreṇa sādhitā, yavāgūrhitā| saptarātrātparaṃ-anantaraṃ, kramaśo-na sahasā, tasyai bṛṃhaṇaṃ hitam| bṛṃhaṇaṃ ca jīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravargasiddhairabhyaṅgodvartanapariṣekāvagāhanairhṛdyaiścānnapānairvidhātavyam| dvādaśāhe'natikrānte-aparisamāpte, piśitaṃ-māsaṃ, nopayojayet-nābhyavahārayet, skandādidvādaśagrahābhiṣaṅgaparihārārtham| māṃsabhojanena hi kadācittairabhiṣaṅgo bhavet, teṣāṃ māṃsādatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">----------------------------------------------------| yatnenopacaretsūtāṃ duḥsādhyo hi tadāmayaḥ||99||</seg> garbhavṛddhiprasavarukkledāsrasrutipīḍanaiḥ| ----------------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sūtāṃ strīṃ yatnena-tātparyeṇa, upacaret-upakramet| kuto hetoḥ ? ityāha-hi-yasmāt, tasyā āmayo-rogo duḥsādhyaḥ-kṛcchreṇopakramyaḥ| kimiti kṛcchrasādhyaḥ ? ityāha-garbhetyādi| vṛddhiśca prasavaśca vṛddhiprasavau, garbhasya vṛddhiprasavau ca ruk ca kledāsrasrutiśca pīḍanaṃ ca garbhavṛddhiprasavarukkledāsrasrutipīḍanāni, tairhetubhūtaistadāmayo duḥsādhyaḥ| ruk-pravāhavedanā|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| evaṃ ca māsādadhyardhānmuktāhārādiyantraṇā|100| gatasūtābhidhānā syātpunarārtavadarśanāt| 100 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhāvakrāntirnāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-anena prakāreṇa, sārdhaṃ māsamupaskṛtā krameṇa muktāhāravihārayantraṇā syāt| adhyardhamāsātpareṇa gatasūtābhidhānāvyapetaprasūtivyapadeśā, punarārtavadarśanādbhavet| saṅgrahe tūktam (śā. a. 2)- "jarāyuṇā mukhe channe kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite| vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi||" iti| itiśrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhā- vakrāntirnāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.2.2">
          <head>garbhavyāpadvidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">garbhāvakrāntiśārīrādanantaraṃ garbhavyāpadaṃ śārīramārabhyate| garbhasya vyāpatpratīkāravijñānārthamāha---- athāto garbhavyāpadaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhasya vyāpat garbhavyāpat, sā vidyate yasminniti dhaḥ, tasya "adhyāyānuvākayorluk" iti luk| yadyapi cātra garbhavyāpadaścikitsā'pyuktā na kevalaṃ vyāpat, tathā'pi bāhulyādidamuktamiti vedyam| athādīnāṃ pūrvavadvyākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ sevayā rogato'tha vā| puṣpedṛṣṭe'thavā śūle bāhyāntaḥ snigdhaśītalam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">sevyāmbhojahimakṣīrivalkakalkājyalepitān| dhārayedyonibastibhyāmārdrārdrān picunaktakān||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ-āhāravihārāṇāṃ pūrvoktānāmativyavāyādīnāṃ, sevanena puṣpe dṛṣṭe, athavā rogataḥ puṣpe dṛṣṭe, rogasya ca svabhāvāpathyasarṣapaśākamandakadadhyāderāhārānmātrādeśakālādivaśādvā sambhavaḥ, garbhākhyaphalahetutvādraktaṃ puṣpamucyate, tasmin dṛṣṭe-cakṣurgocaraṃ prāpte, athavā śūle-dṛṣṭe-praśnādinopalabdhe sati, dṛśiratropalābdhivacanaḥ, bāhyāntaḥ snigdhaśītalaṃ sādhanaṃ-annapānapradehapariṣekādi, kāryam| bahiḥ-snānāvagāhādau, antaścabhojanānupānādāvityartthaḥ| rogata iti tṛtīyārthe tasiḥ| tathā, strī yonibastibhyāṃ picunaktakān dhārayet| kimbhūtān ? sevyādibhirlepitān| sevyaṃ-uśīram| ambhojaṃ-padmam| himaṃ candanam| kṣīraṃ vidyate yeṣāṃ te kṣīriṇo vṛkṣāḥ-pippalādayaḥ, yeṣāṃ śastrādicchinnānāṃ kṣīraṃ dṛśyate| valkaṃ-valkalam| sevyaṃ cāmbhojaṃ ca himaṃ ca kṣīrivalkaṃ ca, teṣāṃ kalkaścājyaṃ ca , tairlepitān| tathā ca kimbhūtān ? ārdrārdrān-atiśayenārdrīkṛtān| picuśabdena vikeśikāsadṛśaḥ kārpāsamayaḥ| naktakaḥ-cailakhaṇḍaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śatadhautaghṛtāktāṃ strīṃ tadambhasyavagāhayet| sasitākṣaudrakumudakamalotpalakesaram||3||</seg> <seg type="unit" n="4">lihyāt kṣīraghṛtaṃ khādecchṛṅgāṭakakaserukam| pibetkāntābjaśālūkabālodumbaravatpayaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śṛtena śālikākolīdvibalāmadhukekṣubhiḥ| payasā raktaśālyannamadyātsamadhuśarkaram||5||</seg> rasairvā jāṅgalaiḥ-------------------------| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śataśabdo bahuvāraparyāyaḥ, na saṅkhyāvācītyarthaḥ| tathā ca saṅgrahe'dhītam (śā. a. 4)- sahasradhautasarpiṣā'dhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt|" iti| śatādhautena-bahudhā prakṣālitena ghṛtena, aktāṃ-abhyaktāṃ, strīṃ tadambhasyavagāhayet-tatra tāṃ nimajjanaṃ kārayet| tadityanena hi sevyādidravyaparāmarśaḥ| strīmiti vāmśasoritīyaṅvikalpātpūrvarūpam| tathā kṣīraṃ ghṛtaṃ ca lihyāt| kimbhūtam ? sasitetyādi| saha sitayā tathā kṣaudreṇa tathā kumudakamalotpalānāṃ kesareṇa-kiñjalkena sahitam| anye tu kṣīrāhṛtaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtamiti vyācakṣate| tathā, khādecchṛṅgāṭakaṃ kaserukaṃ ca| tathā, payaḥ-kṣīraṃ, pibet| kimbhūtam ? kāntetyādi| kāntā-gandhapriyaṅguḥ| apsu jātaṃ-abjam, kamalādi| śālūkaṃ-utpalamūlam| bālamudumbaraṃ-apakvamudumbaraphalam| kāntā cābjaṃ ca śālūkaṃ ca balodumbaraṃ ca tāni vidyante yasya payasastadevam, taiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ pibedityarthaḥ| yairhi tatpayaḥ śṛtaṃ tāni tatrāvaśyaṃ vidyante| kṣīraśrapaṇavidhiścātīsāracikitsoktaḥ (hṛ. ci. a. 9/39)- "payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ" ityādyanusāreṇātra kalpyaḥ| tantrāntare tvevamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| anye tu kāntādidravyāṇāṃ cūrṇena yuktaṃ kalkena vā yuktaṃ payaḥ pibedityāhuḥ| payasā raktaśālyannaṃ samadhuśarkaraṃ suśītaṃ bhuñjīta| kimbhūtena kṣīreṇa ? śālyādibhiḥ śṛtena-siddhena| deśasātmyādyanurodhājjāṅgalairvā rasaiḥ śālyannamadyāt|</ab>
          <ab type="mula">----------------śuddhivarjaṃ cāsroktamācaret| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhiṃ varjayitvā, asroktaṃ-raktapittābhihitaṃ, yatsādhanaṃ tadvāhyāntarācaret-seveta| asraśabdasyopalakṣaṇārthatvādraktapittaṃ gamyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| asampūrṇatrimāsāyāḥ pratyākhyāya prasādhayet||6||</seg> āmānvaye ca----------------------------------| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asampūrṇāstrayo māsā yasyāḥ garbhiṇyāḥ saivam| tasyāḥ puṣpadarśane sati garbhaḥ prāyo na tiṣṭhati, asañjātasāratvāt| tasmāt pratyākhyāya-pratyākhyānaṃ kṛtvā, prasādhayet-prakarṣeṇa yatnena sādhayet| āmānvaye ca| atrāpi pratyākhyāya prasādhayedityanuvartate| āmānugate raktadarśane sampūrṇatricaturādimāsāyā api sañjātasāre'pi garbhe sati viruddhopakramatvāt pratyākhyāya sādhanaṃ kārayet| tathā hi,-rūkṣatīkṣṇoṣṇakaṭuprāyamāmaghnaṃ garbhiṇyā viruddham, śītasnigdhaprāyaṃ cāmasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">evamapyāmaraktayordvayoryadaviruddhaṃ tadupadeṣṭumāha---- tatreṣṭaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam| upavāso ghanośīraguḍūcyaraludhānyakāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">durālabhāparpaṭakacandanātiviṣābalāḥ| kvathitāḥ salile pānaṃ tṛṇadhānyāni bhojanam||8||</seg> mudgādiyūṣairāme tu jite snigdhādi pūrvavat| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-āmānvaye sāmatāyāṃ satyāṃ, śītaṃ yadannapānādi, tatsarvaṃ bāhyato'ntaśca hitam| śītaṃ raktasya pathyaṃ, āmasya viruddhatvādapathyaṃ, ityāśaṅkyāha-rūkṣopasaṃhitam,-rūkṣeṇa-tiktakaṣāyādinā, yuktam| tathā, deśasatvādyanurodhādupavāso hitaḥ, na kevalaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam| tathā ghanādayo dravyaviśeṣāḥ salile kvathitāḥ pānaṃ hitam| ghano-mustaḥ| araluḥ-syonākaḥ| tathā, tṛṇadhānyāni-nīvārakodravaśyāmākādīni, bhojanaṃ-āhāraḥ, tatra-āmānvaye, hitam| kaiḥ saha ? mudgādiyūṣaiḥ| ādigrahaṇena makuṣṭamasūrādayaḥ śimbīdhānyaviśeṣāḥ pittaśleṣmaharā gṛhyante| sāmatāyāmevotpannāyāmayamupakramaḥ| āme tu jite snigdhādi pūrvavat| pūrvasminniva pūrvavat| saptamyantādvatiḥ| yathā prathamaṃ raktadarśane snidhaśītalādi hitaṃ, tathā'trāpi pūrvanirdiṣṭaṃ snigdhādi hitamityarthaḥ| snigdhaśītāni bāhyāntarupayojyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| garbhe nipatite tīkṣṇaṃ madyaṃ sāmarthyataḥ pibet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">garbhakoṣṭhaviśuddyarthamartivismaraṇāya ca| laghunā pañcamūlena rūkṣāṃ peyāṃ tataḥ pibet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">peyāmamadyapā kalke sādhitāṃ pāñcakaulike| bilvādipañcakakvāthe tiloddālakataṇḍulaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">māsatulyadinānyevaṃ peyādiḥ patite kramaḥ| laghurasnehalavaṇo dīpanīyayuto hitaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhiṇyā evamāsevamānāyā apyadṛṣṭavaśādgarbhe nipatite-niḥśeṣeṇa patite sati, tikṣṇaṃ-karkaśaṃ, madyaṃ sāmarthyena pibet,-bahu pibedityarthaḥ| kimartham ? ityāha-garbhakoṣṭhetyādi| garbhakoṣṭhaviśuddhyarthamarteḥ-pīḍāyāḥ, vismṛtyarthaṃ ca| tato-madyapariṇāmādanantaraṃ, rūkṣāṃ peyāṃ pibet| kimbhūtām ? laghunā pañcamūlena-bṛhatyādinā (hṛ.sū.a.6/168), kṛtām| amadyapā tu yā strī sā garbhe nipatite peyāṃ pibet, na tu madyam| kva sādhitāṃ ? kalke| kiṃ sambandhini ? pāñcakaulike,-pañcakolasyāyaṃ pāñcakaulikaḥ, tasmin| pañcakolakaṃ kalkīkṛtya tatra peyāṃ sādhitāmityarthaḥ| tathā, bilvādipañcakakvāthe-mahatpañcamūlakaṣāye (hṛ. sū. a. 6/167) , sādhitāṃ peyāṃ pibediti yojyam| kaiḥ sādhitām ? tiloddālakataṇḍulaiḥ| uddālakovrīhiviśeṣaḥ| māsaistulyani dināni-māsasaṅkhyā vāsarāḥ| yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni garbhe nipatite sati, evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, peyādiḥ kramaḥ kāryaḥ| kimbhūtaḥ ? laghurasnehalavaṇaḥ| na vidyete snehalavaṇe yasya| tatha, dīpanīyaiḥ-agnikṛdbhirmaricacitrakādibhirdravyairyutaḥ| saḥ-tathāvidhaḥ, tatra kramo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kimartham ?---- doṣadhātuparikledaśoṣārthaṃ vidhirityayam| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣau-pittakaphāvatra gṛhyete| vātasya kledāsambhavāt| doṣau ca dhātavaśca, teṣāṃ parikledaḥ, tasya śoṣārthaṃ-śoṣāṇāya, ayaṃ vidhiriti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| snehānnabastayaścordhvaṃ balyadīpanajīvanāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvaṃ-ato doṣadhāduparikledaśoṣādanantaraṃ, snehānnabastayohitāḥ| snehaścaturvidhaḥ pānādau hitaḥ| tathā, annaṃ snigdhaṃ na rūkṣaṃ, hitam| bastayo'pi snigdhā eva-na rūkṣā hitāḥ, vātakopabhayāt| kimbhūtāḥ snehānnabastayaḥ ? balyadīpanajīvanāḥ| balyāḥ-balāya hitāḥ| dīpanāḥ-vahneḥ sandhukṣaṇakṛtaḥ| tathā, jīvanāḥ-ojovṛddhikarāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">idānīmupaviṣṭakanāgodarayorgarbhayorhetuliṅgauṣadhāni vitānayitumāha---- sañjātasāre mahati garbhe yoniparisravāt| vṛddhimaprāprāpnuvan garbhaḥ koṣṭhe tiṣṭhati sasphuraḥ||14||</seg> upaviṣṭakamāhustaṃ, varddhate tena nodaram| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sañjātaḥ sāro-balaṃ, yasyāsau sañjātasāro-balavān garbhaḥ, tasmin| tathā, mahati-pravṛddhe sati| garbhiṇyāḥ parihāryāparihāradyo'sau yoneḥ parisravaḥ-parisravaṇaṃ, tasmāt| parisrava iti ca sāmānyena nirdeśāt kadācidraktarūpaḥ kadācidanyādṛśo'pi garbhātsravati| parisravācca kāraṇāt vṛddhimaprāpnuvan-agacchan, koṣṭha eva-garbhādhāra eva, tiṣṭhati garbhaḥ| yato yoniparisravātkāraṇāt vāyuḥ kupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīm pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva tṛṇapatrādibhiḥ praticchannāyāṃ rasasyāsamyagvahanānnāḍīrodhāddṛddhyābhāvo garbhasya| kimbhūtaḥ koṣṭhe tiṣṭhati ? sasphuraḥ| sphuraṇaṃsphuraḥ| ajvidhau bhayādīnāmupasaṅkhyānamityac| gāṅkuṭādibhyo ñṇiṅiditi ṅittvādguṇābhāvaḥ| saha sphureṇa-calanena, vartata iti sasphuraḥ| etāvanmātraviśeṣāvasthaḥ koṣṭhe tiṣṭhati| taṃ-tathāvidhaṃ garbhaṃ, upaviṣṭakasaṃjñamāhuḥ| 'munayaḥ' iti śeṣaḥ| tena-tathābhūtena garbheṇa koṣṭhasthitena, tasyā udaraṃ na varddhate-na vṛddhiṃ yāti, garbhasyaivāvṛddheḥ| na hi yadyasya vṛddhau varddhate tadavṛddhau tasya vṛddhiḥ syāt| tathā hi,-candravṛddhāveva samudravelāyā vṛddhiḥ| upaviṣṭakāvasthaśca garbho na varddhate| atastatkāraṇābhavādudarasyāpyavṛddhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">evamupaviṣṭakamuktvā nāgodarākhyaṃ vaktumāha----- śokopavāsarūkṣādyairathavā yonyatisravāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vāte kruddhe kṛśaḥ śuṣyedgarbho nāgodaraṃ tu tam| udaraṃ vṛddhamapyatra hīyate sphuraṇaṃ cirāt||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śokopavāsarūkṣādyaiḥ-garbhagarbhiṇyapacayakāribhiḥ pavanaprakopakāribhirhetubhiḥ, vāte kruddhe-kupite, athavā garbhagarbhiṇyorupacayapradairāhāravihārairupacitayorgarbhagarbhiṇyorapi kadācidatyarthaṃ raktasrutikāraṇānyāseveta strī, tadānīṃ tasyā yonyatisravo jāyate| tasmādyonyatisravātkāraṇādapi pavane kupite, kṛśo garbhaḥ sampadyate| śuṣyedityatra caśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| na kevalaṃ kṛśo bhavati śuṣyeccetyarthaḥ| taṃ-tathābhūtaṃ garbhaṃ, nāgodarasaṃjñakaṃ keṣāṃcinmate copaśuṣkakasaṃjñakaṃ vidyāt| atra-nāgodarasaṃjñake garbhe'ntaḥsthite, udaraṃ vṛddhamapi-mahadapi sat, hīyate-hāniṃ yāti| sphuraṇaṃ ca cirāt-cireṇa bhavati| upaviṣṭake tu kevalamavṛddhirna tu hāniḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tayorbṛṃhaṇavātaghnamadhuradravyasaṃskṛtaiḥ| ghṛtakṣīrarasaistṛptirāmagarbhāṃśca khādayet||17||</seg> taireva ca subhikṣāyāḥ kṣobhaṇaṃ yānavāhanaiḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tayoḥ-upaviṣṭakanāgodarākhyayorgarbhayoḥ, ghṛtakṣīrarasaistṛptirgabhiṇyāḥ kāryeti śeṣaḥ| kimbhūtaistaiḥ ? bṛṃhaṇavātaghnamadhuradravya saṃskṛtaiḥ-siddhaiḥ| bṛṃhaṇāni ca tāni vātaghnāni ca madhurāṇi ca, evaṃbhūtāni yāni dravyāṇi drākṣāśarkarādīni, na tu vyastāni bṛṃhaṇāni vātaghnāni madhurāṇi ca| tatra kevalaṃ bṛṃhaṇāni-priyaṅguprabhṛtīni, na tu vātaghnāni| vātaghnāni ca bṛṃhaṇāni, na tu madhurarasāni, yathā-nāgarādīni| madhurāṇi na vātaghnāni nāpi bṛṃhaṇāni, yathā-taṇḍulīyamasūrādīni| tadetairvyastaguṇairdravyaiḥ saṃskṛtena ghṛtādinā tṛptirna kāryā, kiṃ tarhi ? samastabṛṃhaṇādiguṇayuktairdravyaiḥ saṃskṛtairiti bodhyam| tathā ca saṅgrahe'dhijage (śā.a.4)-'tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣadhasiddhānāṃ sarpiṣāmupayogaḥ|" ityādi| tathā, tadgarbhapuṣṭaye tāṃ garbhiṇīmāmagarbhāṃśca khādayet, vaidya iti śeṣaḥ| āamagarbhān svādantyāḥ kadācidgarbhiṇyā jugupsā syāt, ato garbhagarbhiṇyordvayorapi vyāpado bhaveyuriti ṇyanto'tra khādirnirdiṣṭaḥ| vaidyo hi tāṃ tathā yuktyā khādayet, yathā'sau na jugupseta| āmagarbhā aparipūrṇagarbhā ucyante| tathā, tairevabṛṃhaṇādidravyasaṃskṛtairghṛtakṣīrarasairāmagarbhaiśca, subhikṣāyāḥ-tṛptiṃ prāptāyāḥ, kṣobhaṇaṃ kāryam| kaiḥ ? yānaiḥ-rathādibhiḥ, vāhanaiḥ gajaturagādibhiḥ| tatrāropya tāṃ garbhiṇīṃ vegena nayedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha līnākhyasya garbhasya cikitsāmāha---- ------------------------------------------| līnākhye nisphure śyenagomatsyotkrośabarhijāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">rasā bahughṛtā deyā māṣamūlakajā api| bālabilvaṃtilānmāṣānsaktūṃśca payasā pibet||19||</seg> samedyamāṃsaṃ madhu vā kaṭyabhyaṅgaṃ ca śīlayet| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asyopiviṣṭakanāgodarābhyāmeva hetulakṣaṇayoruktatvāt yadeva nisphuraṇatvādi viśeṣāntaraṃ tadeveha tantrakṛtoktam| saṅgrahe tu papāṭha (śā. a. 4)- "yasyāḥ punarvātopasṛṣṭhasrotaso līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ|" iti| tatra līnākhye garbhe sati garbhiṇyāḥ śyenādijā rasā bahughṛtā deyāḥ| ādiśabdena (upalakṣaṇatvena) [ saṅgrahoktānāṃ ] tittirikukkuṭādīnāṃ grahaṇam| tathā, māṣamūlakajā rasā bahughṛtā deyāḥ| tathā, sātmyādivaśāt bālavilbādīn samastānaikadhyaṃ kṛtvā kṣīreṇa pibet| tathā saha meduramāsena mārdvīkaṃ vā pibet| kaṭyāṃ cābhyaṅgaṃ śīlayet-abhyaset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| harṣayetsatataṃ caināmevaṃ garbhaḥ pravarddhate||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> satataṃ-muhurmuhuśca, enāṃ-garbhiṇīmupaviṣṭakanāgodaralīnākhyagarbhodarasthāṃ, harṣayet-muditāṃ kuryāt| evaṃ-anayetikartavyatayā kṛtayā, garbhaḥ pravarddhate-vṛddhiṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula">puṣṭo'nyathā varṣagaṇaiḥ kṛcchrājjāyeta, naiva vā| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyathā-anyena prakāreṇa pūrvoktaviparyayeṇa rūkṣātmanā sevitena māturāhārarasenālpena, puṣṭaḥ-cetanāmātrāvaśeṣa eva, vatsarasandohaiḥ kṛcchrājjāyeta-kaṣṭena yonito niṣkrāmet| naiva veti| athavā yāvajjīvaṃ garbhīṇyāḥ kukṣāvevāvasīdet na tato niṣkrāmet kukṣāvevāvatiṣṭheta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| udāvartaṃ tu garbhīṇyāḥ snehairāśutarāṃ jayet||21||</seg> yogyaiśca bastibhirhanyātsagarbhāṃ sa hi garbhīṇīm| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhiṇyā yadyudāvartākhyo vyādhiḥ syāt, taṃ snehaiḥ-caturbhiryathāyogyauṣadhasādhitaiḥ pānādinā sevitaiḥ, āśutarāṃ-atitvaritaṃ, jayet| tathā, yogyaiḥ-tatkālocitaiḥ, bastibhiḥ-anuvāsanaiḥ, jayet| nanu, garbhiṇyā varjyeṣu "bastimāmāsato'ṣṭamāt" iti prāguktam (hṛ. śā. a. 1/47)| tatkathamiha sāmānyenānuvāsanaṃ tantrakṛdupādikṣat ? ityāha-hanyādityādi| sa yasmādudāvarto garbheṇa saha garbhiṇīṃ hanyāt, atastamāśutarāṃ jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| garbhe'tidoṣopacayādapathyairdaivato'pi vā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mṛte'ntarudaraṃ śītaṃ stabdhaṃ dhmātaṃ bhṛśavyatham| garbhāspando bhramatṛṣṇā kṛcchrāducchvasanaṃ klamaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">aratiḥ srastanetratvamāvīnāmasamudbhavaḥ| ---------------------------------------------||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, upacayaḥ-pravṛddhatvam, atiśayena doṣopacayo'tidoṣopacayaḥ, tasmāddhetoḥ, antaḥ-udaramadhye, garbhe mṛte sati, apathyaiḥ-svabhāvamātrākālādiviruddhasvabhāvairvā, antarmṛte, athavā daivāt (daivataḥ)-anyajanmārjitaśubhāśubharmavaśāt, antarmṛte garbhe sati, garbhīṇyā udaraṃ śītaṃ-ūṣmarahitaṃ, bhavati| tathā, stabdhaṃ-niścalaṃ, bhavati| tathā, dhmātaṃdṛtivadvātapūritam| tathā, bhṛśavyathaṃ-ativedanaṃ, bhavati| tathā, garbhāspando-garbhasyāsphuraṇaṃ, bhramastṛṣṇā ca bhavati| tathā, kṛcchrāt-kṛcchreṇa, garbhīṇyā ucchvasanaṃ-ūrdhvaśvasanam| tathā klamo-glāniḥ| tathā, aratiḥ-sthānāsanaśayanādiṣvanavasthitatvaṃ cetasaḥ| tathā, sraste ca te netre ca, tayorbhāvaḥ srastanetratvam, sraste-sthānāccyute iva| tathā, āvīnāṃ-āsannaprasavakālajaśūlaviśeṣāṇāṃ, asamudbhavaḥ-anutpādaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasyāḥ koṣṇāmbusiktāyāḥ piṣṭvā yoniṃ pralepayet| guḍaṃ kiṇvaṃ salavaṇaṃ tathāntaḥ pūrayenmuhuḥ| ghṛtena kalkīkṛtayā śālmalyatasipicchayā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mantrairyogairjarāyūktairmūḍhagarbho na cetpatet| athāpṛcchayeśvaraṃ vaidyo yatnenāśu tamāharet||26||</seg> hastamabhyajya yoniṃ ca sājyaśālmalipicchayā| hastena śakyaṃ tenaiva--------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyāḥ-antarmṛtagarbhāyāḥ īṣaduṣṇajalasiktāyā yoniṃ pralepayet-pradehayet| guḍādikaṃ piṣṭvā sāmarthyādguḍādikenaiva lepayediti yojyam| tathā'ntaḥ pūrayet, śālmalyatasipicchayeti sambandhanīyam| yoneḥ prakṛtatvāttasyā antaḥ-abhyantaraṃ, antarbahiśca| kīdṛśyā picchayā ? ghṛtena kalkīkṛtayā,-piṣṭayā| evaṃ yonermuhurmuhurabhyantaraṃ pūrayitvā'nantaraṃ mūḍhagarbhapātanārthaṃ mantrān siddhān prayojayet| tathā, jarāyūktāḥ-jarāyvapatane kathitāḥ tāṃśca yogān prayojayet| mantraiḥ-saṅgrahoktaiḥ (śā. a.3)-"kṣitirjalaṃ" ityādibhiḥ, atharvavodoktaiśca mantrairjarāyoḥ pātanārthamuktaiḥ| evamanuṣṭhīyamāne'pi mūḍhagarbho yadi na patati, atha-anantaraṃ, īśvaraṃ-nṛpaṃ, āpṛcchaya-tadājñāṃ gṛhītvā, taṃ-mūḍhagarbhaṃ, āśu garbhiṇyā āharet-ākarṣet| katham ? hastamabhyajya-lepayitvā, tathā yonimabhyajya| kena ? sājyetyādi| śālmatyāḥ picchā śālmalipicchā-niryāsaḥ, sahājyena vartata iti sājyā, sājyā śāsau śālmalipicchā ca tayā, hastaṃyoniṃ cābhyajya yatnena garbhamāharet| hastena śakyamākraṣṭuṃ tenaiva-hastena sājyaśālmalipicchāktena, taṃ-garbhaṃ, samākarṣet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| ------------gātraṃ ca viṣamaṃ sthitam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">āñchanotpīḍasampīḍavikṣepotkṣepaṇādibhiḥ| ānulomya samākarṣedyoniṃ pratyārjavāgatam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gātraṃ ca garbhasya viṣamaṃ kṛtvā sthitaṃ-ayathāmārgeṇa sthitaṃ, āñchanādibhirānulomya-spaṣṭatvaṃ prāpte gātre sati, yonyabhimukhamārjavena-ṛjumārgeṇāgataṃ santaṃ, āharet| āñchanena-āyāmena dīrghatayā sthāpanena, tathotpīḍanena-ūrdhvaṃ pīḍanena, tathāsamantātpīḍanena, tathā vikṣepeṇa-viśeṣapreraṇena, tathā utkarṣeṇa kṣepaṇaṃ-utkṣepaṇaṃ tena, ādigrahaṇādevaṃprāyairanyairapi svabuddhiparikalpitaiḥ, spaṣṭatvaṃ prāpte sati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">idānīm śastropāyasādhyāṃ mūḍhagarbhacikitsāmāha ---- hastapādaśirobhiryo yoniṃ bhugnaḥ prapadyate| pādena yonimekena bhugno'nyena gudaṃ ca yaḥ||29||</seg> viṣkambhau nāma tau mūḍhau śastradāraṇamarhataḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastena pādena śirasā, atulyakālaṃ-kadāciddhastena kadācitpādena kadācicchirasā, yoniṃ prati bhugnaḥ-kuṭilaḥ, prapadyateāyāti, yaḥ sa eko viṣkambho nāma mūḍhagarbhaḥ| tathā, pādenaikena yoniṃ tathā dvitīyapādena gudaṃ-pāyuṃ, bhugnaḥ san yo mūḍhagarbhaḥ prapadyate, so'paro viṣkambhaḥ| tau-etau dvau, viṣkambhau nāma mūḍhau-mūḍhagarbhau, śastradāraṇamarhataḥ| hastenākraṣṭumaśakyatvāttayoḥ śastradāraṇaṃ kāryamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ata evāha---- ----------------------------------------------| maṇḍalāṅguliśastrābhyāṃ tatra karma praśasyate||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṇḍalaṃ cāṅguliśca maṇḍalāṅgulī| maṇḍalaśabdena maṇḍalāgraṃ śastramupalakṣyate, aṅguliśabdena cāṅguliśastram| te nāmanī yayoḥ śastrayoste maṇḍalāṅguliśastre śastravidhyadhyāyokte (hṛ. sū. a. 26/5-13) , tābhyāṃ maṇḍalāṅguliśastrābhyāṃ [ tatra- ] tayorviṣkambhākhyayormūḍhagarbhayoḥ, karma praśasyate| tābhyāṃ śastrābhyāṃ dāraṇametayoḥ kāryamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ na yonāvavacārayet| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛddhipatrasaṃjñaṃ śastraṃ yasmāttīkṣṇāgramatastadyonau nāvacārayet-tena tatra vidāraṇaṃ na vidheyam, pratyavāyabhayāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">daaraṇaṃ ca yathaa vidheyaṃ tathaa ''ha---- ---------------------------------------------| pūrvaṃ śiraḥkapālāni dārayitvā viśodhayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kakṣorastālucibukapradeśe'nyatame tataḥ| samālambya dṛḍhaṃ karṣetkuśalo garbhaśaṅkunā||32||</seg> abhinnaśirasaṃ tvakṣikūṭayorgaṇḍayorapi| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvaṃ śiraḥsambandhīni kapālāni viśodhayet| kiṃ kṛtvā ? śastreṇa dārayitvā,-chitvā| evaṃ śiraḥkapālāni śodhayitvāgarbhiṇīkoṣṭhabāhyāni kṛtvā, tataḥ-anantaraṃ, kakṣorastālucibukapradeśe'nyatame-tadviṣaye, samālambya-taṃ garbhaṃ gṛhītvā, dṛḍhaṃ kṛtvā ākarṣet| kena ? garbhaśaṅkunā| kaḥ ? kuśalaḥ,-abhyastakarmā vaidyaḥ| abhinnaśirasaṃ-avidāritottamāṅgaṃ punargarbhaṃ, akṣikūṭayostathā gaṇḍayostadviṣaye'nyatame pradeśe-kadācidakṣikūṭapradeśe kadācidgaṇḍapradeśe, samālambya taṃ garbhaṃ dṛḍhaṃ garbhaśaṅkunā gṛhītvā karṣet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| bāhuṃ cchitvāṃ'sasaktasya vātādhmātodarasya tu||33||</seg> vidārya koṣṭhamantrāṇi bahirvā sannirasya ca| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṃsābhyāṃ saktoṃ'sasaktaḥ, tasya bāhuṃ cchitvā''karṣaṇaṃ kuryāt| vāmenāṃsena saktasya vāmaṃ bāhuṃ dakṣiṇenāṃsena saktasya dakṣiṇaṃ bāhuṃ cchitvetyarthaḥ| vātenādhmātaṃ-dṛtivatpūritaṃ, udaraṃ yasya mūḍhagarbhasyā'sau vātādhmātodaraḥ, tasya tu koṣṭhaṃ-āmapakvāśayāśrayaṃ, vidārya-pāṭayitvā, antrāṇī ca bahiḥ samyaṅkṣirasya-bāhyataḥ prakṣipya, ākarṣet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">------------------------------------------| kaṭīsaktasya tadvacca tatkapālāni dārayet||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭīsaktasyeti tṛtiyā samāsaḥ| kaṭyā saktasya-kakudmatyā līnasya, tadvacceti tena-vātādhmātodareṇa, tulyaṃ karma dāraṇātmakaṃ kṛtvā, tatkapālāni tasyāḥ-kaṭyāḥ, kapālāni-khaṇḍani, vidārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti viśeṣeṇa garbhasyākarṣaṇamuktvā, sāmānyena mūḍhagarbhacikitsāmāha---- yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchittvā''haretsamyagrakṣennārīṃ ca yatnataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadyadaṅgaṃ mūḍhagarbhasya vāyuvaśāt sajjet-saṃśliṣyet, tattadaṅgaṃ khaṇḍaśo-lavaśaḥ, cchitvā-dārayitvā, samyagāharet| kilaikavelayā sakalagarbhaśarīracchedanādantasthitamūḍhagarbhāyā nāryā api balavacchastranipātanādvighātaḥ sambhāvyata iti khaṇḍaśa ityuktam| ata evāha-rakṣedityādi| nārīṃ ca yatnena-tātparyaṃ kṛtvā, rakṣet| yathā nāryā aṅgaṃ kiñcidapi na cidyate tathā vidheyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">garbhasya hi gatiṃ citrāṃ karoti viguṇo'nilaḥ| tatrānalpamatistasmādavasthāpekṣamācaret||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādgarbhasya citrāṃ-nānārūpāṃ, gatiṃ-avasthitiṃ, viguṇaḥ prakupitaḥ, prabhañjanaḥ karoti, tasmādyo'nalpamatiḥ-mahābuddhirvaidyaḥ, sa tatra-tasyāṃ gatau, avasthāpekṣamācaret,-mūḍhagarbhaṃ pratyanuktamapyavasthitaṃ karma kuryādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">chindyādgarbhaṃ na jīvantaṃ mātaraṃ sa hi mārayet| sahātmanā, na copekṣyaḥ kṣaṇamapyastajīvitaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantaṃ garbhaṃ garbhiṇyantarmṛtagarbhalakṣaṇānabhijño vaidyābhimānī yaḥ sa taṃ garbhaṃ na dārayet| kuto hetoḥ ? ityāha-yasmātsamātaraṃ mārayet| katham ? sahātmanā,- mātaramātmānaṃ ca, sa chinno garbho vyāpādayedityarthaḥ| na cāstajīvito-garbhiṇyā antarmṛto garbhaḥ, kṣaṇamapi-muhūrtamātramapi, upekṣyaḥ| api tu tasya drāgeva pratikriyāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">idānīmupekṣyāṃ mūḍhagarbhā striyamāha---- yonisaṃvaraṇabhraṃśamakkallaśvāsapīḍitām| pūtyudgārāṃ himāṅgī ca mūḍhagarbhāṃ parityajet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yoneḥ saṃvaraṇaṃ-saṃvṛtayonitvam, tathā tasyā eva yonerbhraśaḥ svasthānāccyavanam, tathā makkallaḥ-śirobastikoṣṭhaśūlalakṣaṇaḥ prāgukto vyādhiḥ, tairyonisaṃvaraṇādibhiḥ pīḍitām| tathā, pūtyudgārām| tathā, himāṅgīm| evaṃvidhāṃ mūḍhagarbhāṃ tyajet-nopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavettena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-mūḍhagarbhāharaṇādanantaraṃ, aparāṃ-jarāyusaṃjñāṃ, apatantīmaniṣkrāmantīṃ, pūrvavatpātayet| pūrveṇa tulyaṃ-pūrvavat, pūrvoktenāparāpātanoktavidhinā "hiraṇyapuṣpīmūlaṃ ca" (hṛ.śā. a. 1/83) ityādinetyarthaḥ| evaṃ-anantaroktena vidhinā, nirhṛtaṃ śalyaṃ-garbhajarāyusaṃjñaṃ, yasyāstāṃ tu striyamuṣṇena jalena siñcet| tataḥ-snānādanantaraṃ, abhyaktaśarīrāyai striyai yonau snehapicuṃ dadyāt| tena-snehapicunā, asyāḥ-yoṣitaḥ, yonirmṛdurbhavet| śūlaṃ-rujā ca, praśamyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dīpyakātiviṣārāsnāhiṅgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā(tāṃ)pāyayettataḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvagghiṅgutejinīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca||42||</seg> <seg type="unit" n="43">trirātramevaṃ, saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śirīṣakakubhakvāthapicūn yonau vinikṣipet| upadravāśca ye'nye syustān yathāsvamupācaret||44||</seg> <seg type="unit" n="45">payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">svedābhyaṅgaparā snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-snānābhyaṅgādanantaraṃ, dīpyakādeścūrṇa snehena-ghṛtādinā prakṛtyādivaśāt yathāyogyena,, tāṃ-striyaṃ, pāyayet| kalkaṃ vādīpyakāderjalena piṣṭvā, snehena tāṃ pāyayet| kvāthaṃ vā dīpyakādestāṃ pāyayet| tathā, kaṭukādīni tadvat tāṃ striyaṃ pāyayet| etāni dravyāṇi cūrṇīkṛtya snehena kalkīkṛtya kvāthīkṛtya vā pāyayet| śākaṃ-kharacchadam| tvak-tvacam| tejinī-tejovatī| kimarthaṃ pāyayet ? doṣasyandārtham| doṣasya-raktādeḥ, syandaḥ-sravaṇaṃ, tadarthaṃ pāyayet| tathā, vedanāyāḥ-pīḍāyāḥ, upaśāntyarthaṃ ca| trirātramevaṃ mūḍhagarbhākarṣaṇadinātprabhṛti kāryam| tataḥ-trirātrādanantaraṃ, sā mūḍhagarbhā, saptāhaṃ snehameva pibet, na tu rūkṣauṣadham, ityevakāro'vadhāraṇārtho dyotayati| sāyaṃ-dinānte, ariṣṭaṃ-pūrvoktalakṣaṇaṃ, pibet| tathā, śobhanaṃ kṛtvā kṛtaṃ-niṣpāditaṃ, āsavaṃ-madyaviśeṣaṃ, tathā śirīṣakakubhakvāthāktān picūn-vikeśikāprāyān kārpāsādimayān, yonau vinikṣipet| upadravā jvarādayaścānye ye bhaveyuḥ, tān-upadravān, yathāsvamupācaret,-yasya jvarāderya ātmīya upakramaḥ, tena tamupakramedityarthaḥ| etacca pūrvoktamāsevya, anantaraṃ yatkartavyaṃ mūḍhagarbhāyāḥ striyāstadāha- payaḥ-kṣīraṃ, anantaraṃ tasyai daśāhaṃ bhojane hitam| kimbhūtam ? vātaharaiḥ-rāsnādibhirdravyaiḥ, siddhaṃ-śṛtam| daśāhādanantaraṃ dvitīyaṃ ca daśāhaṃ raso bhojane hitaḥ| paraṃ-ato dinaviṃśateranantaraṃ, sā-strī, laghupathyālpabhojanā satī, tathā svedābhyaṅgaparātatpradhānā satī, snehān-balātailādikān, bhajet| ūrdhvaṃ-anantaraṃ caturbhyo māsebhyaḥ pañcamamāsātprabhṛti, sā-niṣkrāntamūḍhagarbhā strī, krameṇa-na tu sahasā, sukhāni-annapānāhāravihārarūpāṇi, bhajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha balātailaṃ nirūpayati---- balāmūlakaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ payasastathā| yavakolakulatthānāṃ daśamūlasya caikataḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">niṣkvāthabhāgo bhāgaśca tailasya tu caturdaśaḥ| dvimedādārumañjiṣṭhākākolīdvayacandanaiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">sārivākuṣṭhatagarajīvakarṣabhasandhavaiḥ| kālānusāryāśaileyavacāgurupunarnavaiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">aśvagandhāvarīkṣīraśuklāyaṣṭīvarārasaiḥ| śatāhvāśūrpaparṇyelātvakpatraiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pakvaṃ mṛdvagninā tailaṃ sarvavātavikārajit| sūtikābālamarmāsthihatakṣīṇeṣu pūjitam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">jvaragulmagrahonmādamūtrāghātāntravṛddhijit| dhanvantarerabhimataṃ yonirogakṣayāpaham||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balāyā mūlāni, teṣāṃ kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, tasya bhāgāḥ ṣaṭ| tailaikabhāgāpekṣayaitadbodhyam| payasastathā-kṣīrasya ṣaḍeva bhāgāḥ| yavakolakulatthānāṃ daśamūlasya caikataḥ-ekatra kvathitānāṃ niṣkvāthabhāgaḥ| yavādīnāṃ tailasamo niṣkvāthabhāga eka ityarthaḥ| evaṃ trayodaśa bhāgā bhavanti| tailasya tu caturdaśo bhāgaḥ| caturdaśānāṃ pūraṇaḥ "tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ| etadeva spaṣṭīkriyate śiṣyahitārtham| tatra yadā ṣoḍaśapalāni tailasya śrapayitavyāni tadā balāmūlapalāni caturviśatirbhavanti, jalapalaśatāni trīṇi caturaśītyadhikāni, tataścaturthāśena ṣaṇṇavatiḥ kvāthapalāni| kṣīrapalāni ṣaṇṇavatiḥ| yavādīnāṃ palāni catvāri, pānīyapalāni catuḥṣaṣṭiḥ, ṣoḍaśapalāni kaṣāyasya| dvimedādīni dravyāṇipratyekamardhakarṣapramāṇāni raktikayā pañcamabhāgasahitayā sadhānakayā'dhikānīti| kālānusāryā-utpalasārivā| kṣīraśuklākṣīravidārī| varā-triphalā| raso-bolaḥ| yo'yaṃ yavakolakulatthadaśamūlaireko bhāgaḥ parikalpitaḥ, tatra yavakolakulatthānāṃ trayoṃ'śā daśamūlasya daśāṃśā iti vyākhyeyam| "kalpayetsadṛśānbhāgān pramāṇaṃ yatra noditam|" (hṛ. ka. a. 6/24) iti vacanāt| saṅgrahe'pyuktam (śā. a. 4)- "yavakolakulatthadaśamūlakaṣāyasya bhāgaḥ" iti| ye tu yavakolakulatthānāṃ trayoṃ'śā daśamūlasya caturthoṃ'śa iti bhāgo'yaṃ kalpya ityāhuḥ, te tu paurvāparyaṃ na paryālocayantyeva| yataḥ "kalpayet" ityādikayā paribhāṣayā dravyāṇāmeṣāṃ samāṃśatvaṃ niyamitameva| pṛthak ṣaṣṭhyā'tra yo nirdeśaḥ sa candonurodhādeva bodhyaḥ| tathā cānenaiva tantrakṛtā saṅgrahe samastānyevaitāni dravyāṇi nirdiṣṭāni| api ca, daśamūlasyādhikyena vātarogahantṛtvaṃ yathā'sya tailasya, na tathā yavādibhiriti sarvathā pūrvaṃ vyākhyānaṃ śreyaḥ| mṛdvagnineti mṛduśabdo'gniviśeṣaṇāya prayuktaḥ| kila kharataradahanasamparkāt kṣīrabāhulyenāsya tailasya jhaṭiti pākātikrāntatā'pi kiñcitsambhāvyate| etacca tailamaśeṣavātarogahantṛ| tathā, sūtikādiṣu praśastam| tathā, jvarādijit| tathā, bhagavato dhanvantarerabhimatam, atiśayaguṇavatvāt| tathā, yonirogaṃ kṣayaṃ cāpahanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vipannāyāḥ-mṛtāyā garbhiṇyāḥ, yadi kukṣiḥ praspandate-atyantaṃ calati| kva pradeśe ? bastidvāre,-tatsamīpe| kadā ? janmakāle,-garbhaprasavonmukhe kāle| tadā kuśalo vaidyaḥ śīghraṃ [ tataḥ-] kukṣipraspandanādanantaraṃ, pāṭayitvā śiśuṃ-bālaṃ, uddharet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī||54||</seg> <seg type="unit" n="55">vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā| anantā sārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bṛhatīdvayakāśmaryakṣīriśuṅgatvacā ghṛtam| pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā| saptaitān payasā yogānarddhaślokasamāpanān||57||</seg> kramātsaptasu māseṣu garbhe sravati yojayet| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhukādidravyopalakṣitān sapta yogān kramāt-yathākramanirdiṣṭānatikrameṇa, saptasu māseṣu garbhe sravati tadrakṣārthaṃ tān yojayet| kīdṛśān yogān ? arddhaślokena samāpanaṃ-samāptiḥ, yeṣāṃ tānarddhaślokasamāpanān| aśmantako-yamalapatrakaḥ| tāmravallī-rāmataruṇī, mañjiṣṭhetyeke| latā-gandhapriyaṅguḥ, gaurasārivetyanye| utpalasārivā-kṛṣṇasārivā| kṣīriṇāṃ-nyagrodhādīnāṃ, śuṅgāḥ, tathā teṣāmeva tvak ceti dvandvaḥ| "dvandvāccudaṣahāntāt" iti ṭac|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāt||58||</seg> <seg type="unit" n="59">mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapitthādīnāṃ samāhāradvandvaḥ| kapitthāderdravyānmūlaiḥ śṛtaṃ kṣīramaṣṭame māsi prayuñjīta| navame māsi sārivādibhiḥ siddhaṃ kṣīraṃ prayuñjīta| daśame māsi kākolyādisiddhaṃ kṣīramathavā yaṣṭyādibhiḥ siddhaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula">avasthitaṃ lohitamaṅganāyā vātena garbhaṃ bruvate'nabhijñāḥ| garbhākṛtitvātkaṭukoṣṇatīkṣṇaiḥ srute punaḥ kevala eva rakte|61| garbhaṃ jaḍā bhūtahṛtaṃ vadanti mūrtena dṛṣṭaṃ haraṇaṃ yatastaiḥ| ojośanatvādathavā'vyavasthai- rbhūtairupekṣyeta na garbhamātā|62| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhavyāpannāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lohitaṃ vātena hetunā'vasthitaṃ-kukṣau pavanena ruddhaṃ, garbhaṃ bruvate'nabhijñāḥ| nañatra paryudāse, abhijñasaddṛśā ityarthaḥ| kutasteṣāṃ bhrāntiḥ ? iti tadvījamāha-garbhākṛtitvāditi| garbhasyākṛtiḥ-saṃsthānamunnatyādikam, tathā "hṛllāsadaurhṛda" (hṛ. ni. a. 11/51) ityādi raktagulmanidānoktaṃ lakṣaṇaṃ, vātaruddhalohitāvasthitau garbhasthitau cobhayatra samānam| ato'lpabuddhitvādavasthitaṃ lohitaṃ garbhaṃ bruvate| kaṭukoṣṇādibhiḥ-avasthitalohitasrutihetubhiḥ, srute kevala eva rakte-garbharahite, jaḍāḥ nirbuddhayo, bhūtahṛtamiti garbhaṃ vadanti| punaḥśabdaḥ śirasaḥ kampaṃ kṛtvā teṣāmasambhāvyāṅgīkāreṇa sarvajanaprathitena jaḍatvaṃ sahetukaṃ pratipādayati| ata evāha-yato,-yasmāt, mūrteḥ-śarīrasya, haraṇaṃ taiḥ-bhūtaiḥ, na ddṛṣṭaṃ-na kvacidupalabdham, ataḥ-asambhāvyavastupratijñānāt, teṣāṃ jaḍatvamityarthaḥ| nanu, etadapi kathamucyate ? ityāha-ojośanatvāt| yasmātte bhūtā ojośanāḥ-ojobhakṣaṇamaryādāḥ| athavā kadācitte-bhūtā ullaṅghitamaryādāḥsyuḥ| taiḥ-tathābhūtaiḥ, avyavasthaiḥ-avyavasthāvasthitaiḥ, bhūtairgarbhasya mātā nopekṣyeta, api tu hriyetaiva| tathā hi-yathā garbhamātopacitaśarīrā na tathā garbha iti| upajātīndravajrākhye vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbha vyāpannāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.2.3">
          <head>aṅgavibhāgaśārīrodhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhavyāpado'nantaramaṅgavibhāga ucyate| aṅgapratyaṅgavijñāne hi sati samyaggarbhasyāharaṇādikaṃ kartuṃ śakyate, nānyathā| itīdamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgasya-śarīrasya, vibhāgo-vibhajanaṃ, aṅgapratyaṅgādinā pṛthakkaraṇaṃ-aṅgavibhāgaḥ| athetyādi pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha tānyevāṅgāni vibhaktukāma āha ---- śiro'ntarādhirdvau bāhū sakthinīti samāsataḥ| ṣaḍaṅgamaṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣihṛdayādikam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaḍaṅgaṃ-ṣaḍavayavaṃ, aṅgaṃ-śarīram| tānyeva ṣaḍaṅgānyāhaśiraḥ, tathā'ntarādhiḥ, tathā dvau bāhū-vāmadakṣiṇau, tathā sakthinī dve-vāmadakṣiṇe, iti-evaṃ, samāsataḥ-saṅkṣepeṇa, ṣaḍaṅgam| vistareṇa punaranekāvayavam| antarādhiśabdena śirobāhusakthivarjaḥ sarvo madhyabhāga ucyate| ādhīyante-nibadhyante yathāyathaṃ śarīrasyāntaḥ sthāpyante prākkṛtena karmaṇā śiraḥprabhṛtayaḥ pañcāvayavā yasmin so'ntarādhiḥ| tasya-ṣaḍavayavasyāṅgasya, akṣihṛdayādikaṃ pratyaṅgam| ādiśabdena karṇanāsāpāṇipādādiparigrahaḥ| avayavamavayavaṃ prati yo'vayavaḥ, tatpratyaṅgamucyate| śarīraṃ vyomavāyvādipañcamahābhūtātmakaṃ cetanādīnāmadhiṣṭhānam|</ab>
          <ab type="mula">atastameva pratyekaṃ mahābhūtaguṇamāha ---- śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaḥ kramādṅguṇāḥ| khānilāgnyabbhuvām---------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śabdādayaḥ pañca guṇāḥ kramāt-krameṇa, khādīnāṃ pañcānāṃ bhavanti| khaṃ cānilaścāgniścāpaśca bhūśca khānilagnyabbhuvaḥ, tāsām| tatra śabdaḥ khasya-ākāśasya guṇaḥ, suṣire'tirektasparśādiguṇacatuṣṭayāyogitvena śabdamātrasyaivopalambhāt| sparśo vāyoḥ| rūpamagneḥ| raso'pāṃ-pānīyasya| gandho bhūmeḥ| eteṣāṃ guṇānāṃ khādyāśritatvātteṣāṃ guṇā ityucyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kimekaika evākāśasyeva vāyvādīnāṃ yathokto guṇaḥ ? utānye'pi santi ? ityāha ---- ---------------------------------------------| --------------------ekaguṇavṛdhdyanvayaḥ pare||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekena guṇena vṛddhiḥ, tayā'nvayaḥ-sambandhaḥ| pare-vāyvādau mahābhūte| athavā, ekasya guṇasya vṛddhiḥ, tayā'nvayaḥ-anugamastadbhāvitvaṃ para iti| caturṇāṃ mahābhūtānāṃ paratvoktibhāktvamākāśāpekṣayā| tena vāyvādau mahābhūte ekaguṇavṛdhdyanvayaḥ| ākāśastvekaguṇa eva| tasya paratvāsambhavānna tasyaikaguṇavṛdhdyanvayaḥ| ākāśātpare-anantare mahābhūte vāyvākhye, ekaguṇa vṛdhdyanvayena dviguṇatvāt śabdasparśaguṇatvam| tataḥ pare mahābhūte'gnyākhye, ekaguṇavṛddhyanvayena triguṇatvāt śabdasparśarūpaguṇatvam| tataḥ pare-jalākhye mahābhūte, ekaguṇavṛdhdyanvayena caturguṇatvāt śabdasparśarūparasaguṇatvam| tataḥ pare-pṛthivyākhye mahābhūte, ekaguṇavṛdhdyanvayena pañcaguṇatvāt śabdasparśarūparasagandhaguṇatvam| evaṃ pañcānāṃ khādīnāmekaguṇavṛdhdyaikadvitricatuḥ pañcaguṇatvaṃ bodhyam| idānīṃ yathākramanirdiṣṭebhyo bhūtebhyo ye bhāvā bhavanti, tān darśayati-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">idānīṃ yathākramanirdiṣṭebhyo bhūtebhyo ye bhāvā bhavanti, tān darśayati ---- tatra khāt khāni dehe'smin śrotraṃ śabdo viviktatā| vātātsparśatvagucchvāsā vahnerdṛgrūpapaktayaḥ||3||</seg> āpyā jihvārasakledā ghrāṇagandhāsthi pārthivam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tatra-] teṣu pañcasu mahābhūteṣu madhye, asmin dehe-manuṣyādau sthūlatayā pariṇate, nānyasminnatīndriye bhūtādau| khāt-ākāśāt satvabahulāt, khāni-chidrāṇi, 'bhavanti' iti śeṣaḥ| evaṃ śrotrendriyādhiṣṭhānaṃ-śrotram| tathā, śabdo-ghoṣaḥ| tathā, viviktatā-śūnyatā riktatā, khādeva cidraviśeṣaḥ| yadyapi chidrādiṣu sarvabhūtānāmeva vyāpāraḥ, tathā'pyākāśasyaivātra viśiṣṭaṃ kāraṇatvam| yathā-ghaṭādau mṛddaṇḍacakrasalilasūtrādikāraṇasamudāyaniṣpanne'pi mṛda eva viśiṣṭakāraṇatvam| ata evāsau mṛnmaya evocyate| evaṃ sarveṣu vakṣyamāṇeṣu vātādijeṣu sparśādiṣu bodhyam| vātāt-anilādrajobahulāt, sparśādayo bhavanti| sparśaḥ-sparśanam| tvagiha sparśanendriyādhiṣṭhānam| tathā, ucchvāsaḥ-prāṇākhyaḥ| vahneḥ satvarajobahulāddṛgādayo bhavanti| ddṛk-ddṛṣṭiḥ, cakṣurindriyādhiṣṭhānam| tathā, rūpākhyo guṇaḥ| paktiḥ-pākaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| tejaḥpittoṣmamedhāvarṇaśauryādayo'pi vahnereva vedyāḥ| abhdyaḥ satvatamobahulābhyo jātā āpyā jihvādayo bhavanti| jihvāśabdenātra jihvāyā viśiṣṭa ekadeśo rasanendriyādhiṣṭhānaṃ vivakṣitaḥ, na sarvaiva jihvā| tathā, rasākhyo guṇaḥ| tathā, kledākhyo bhāvaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| svedasnehamūtrādayo'pyāpyā eva| ghrāṇādi pārthivaṃ bhavati| ghrāṇaṃ-nāsāyā viśiṣṭa ekadeśo ghrāṇendriyādhiṣṭhānam| gandho guṇaḥ| tathā, asthi bhāvaḥ| etāni sarvāṇi pṛthivyākhyāttamobahulānmahābhūtājjātāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dehe'smin kiṃ mātṛjam ? kiṃ pitṛjam ? ityāha ---- ---------------------------------------------| mṛdvatra mātṛjaṃ raktamāṃsamajjagudādikam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">paitṛkaṃ tu sthiraṃ śukradhamanyasthikacādikam| caitanaṃ cittamakṣāṇi nānāyoniṣu janma ca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-asmin dehe, anekasāmagrīke'pi yanmṛdu vastu tanmātṛjam| māturādhikyena kāraṇabhāva ityarthaḥ| mātṛjamiti "pañcamyāmajātau" iti janerḍaḥ| kiṃ punastanmṛdu ? ityāha-raktetyādi| ādiśabdena nābhīhṛdayayakṛtplīhāmāśayādīnāṃ grahaṇam| nanu, gudasya māṃsaprāyatvānmāṃsagrahaṇenaiva siddhaṃ grahaṇam| tat kiṃ gudagrahaṇena ? brūmaḥ| māṃsatvasyāpyasyāniścayāt pṛthagupādānaṃ kṛtam| tathā ca vakṣyati (hṛ.śā.a.4/45)-"māṃsamarma gudo'nyeṣāṃ" iti| yadvastu sthiraṃ tat paitṛkaṃ-pitṛjam| kiṃ tat ? ityāha-śukrādikam| ādiśabdena śirāsnāyuromādīnāṃ grahaṇam| paitṛkamiti "pituryacca" iti ṭhak| "isusuktāntātkaḥ" iti kādeśaḥ| cetanā-ātmaiva, prākkṛtaśubhāśubhakarmabījakṣetramityarthaḥ| tato jātaṃ caitanam| kiṃ tat ? ityāhacittamityādi| cittaṃ-indriyasārathiḥ| tathā, akṣāṇi-śrotrādīni| nanu, caitanānyakṣāṇītyetatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahe| yataḥ pūrvamuktam (ślo.3)-"khātkhāni dehe'smin" iti| tatkathamiha caitanānyakṣāṇītyucyante ? brūmaḥ| nātra tatra vā'vadhāraṇaṃ kṛtam| yathā caitanānyevākṣāṇi khādeva khānīti| tasmādākāśaṃ cetanā ca dvayamapyakṣāṇāṃ kāraṇamityavehi| tathā, nānāyeniṣu-gajājavājibastaśaśaśambaraprabhṛtiṣu, yajjanma-sambhavaḥ, tadapi caitanam| upalakṣaṇaṃ cedam| kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmādharmaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyuḥsvaraviśeśādayo'pi hi caitanā eva|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| sātmyajaṃ tvāyurārogyamanālasyaṃ prabhā balam|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sātmyaṃ trividham, vyādhisātmyaṃ deśasātmyaṃ dehasātmyaṃ ca| tatreha vyādhisātmyaṃ na gṛhyate| yato dehasya sambhavataḥ sambhūtamātrasya ceyaṃ vicāraṇā prastutā, kutaḥ kiṃ sambhavati? iti| ato vyādhicarcehāprastāvānnopayujyate| [tasmāddeśasātmyaṃ dehasātmyaṃ ca gṛhyate| dehasya hi sambhavataḥ sambhūtamātrasya ca mātrāhāravihārādi yadapathyamapyatiśayena śīlitaṃ tadapyasya dehasyocitatāṃ gacchatsukhanubandhatvena sātmyamucyate|] tasmāddeśasātmyaṃ dehasātmyam ca grahītuṃ yuktam| sātmyājjātaṃ-sātmyajam| kiṃ tat ? āyuḥ,-jīvitam| tathā, ārogyaṃ-dhātusāmyam| tathā, anālasyaṃ-sarvaceṣṭāsūdyogaḥ,-utsāhaḥ| tathā, prabhākāntiḥ| tathā, balaṃ-śaktiḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| alolupatvendriyaprasādasvaravarṇavīryaujaḥsampatpraharṣādyapi hi sātmyajameva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| rasajaṃ vapuṣo janma vṛttirvṛddhiralolatā||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasāt-āhārarasāt pariṇatājjātaṃ rasajam| kiṃ tat ? janma,-sambhavaḥ| kasya ? vapuṣaḥ,-sakalasya śarīrasya| tathā, vṛttiḥ-vartanaṃ, jīvitānubandhaḥ| rasaṃ hi vinā jīvitasyāpyabhāvaḥ| tathā, vṛddhiḥ-āyāmavistarābhyāṃ yathāsaṃsthānasya śarīrasyādhikyam| tathā, alolitā-alaulyam| alolatā rasajeti liṅgavipariṇāme sati sambandhaḥ| udāharaṇamātraṃ cedam| utsāhapuṣṭitṛptayo'pi hi rasajā eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sātivikaṃ śaucamāstikyaṃ śukladharmarucirmatiḥ| rājasaṃ bahubhāṣitvaṃ mānakṛddambhamatsaram||7||</seg> tāmasaṃ bhayamajñānaṃ nidrā''lasyaṃ viṣāditā| ---------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> satvajaṃ śaucādikam| śaucaṃ-vākkāyamanasāṃ śuddhiḥ satyavākyādyabhidhāyitvaṃ-vākśuddhiḥ, mṛjjalādinā kṣālanādi śāstroditaṃ-kāyikaṃ śaucam| mānasaṃ tu śaucaṃ-jagadbandhutā karuṇāśuddhasantānatvamāstikyādi| śaucamiti "igāntācca laghupūrvāt" ityaṇ| āstikyamiti asti paraloka iti matirasyetyāstikaḥ| "asti nāsti" ityādinā ṭhak| āstikasya bhāva āstikyam| brāhmāṇāditvāt ṣyañ| tathā, śukle dharme nirvyāje, ruciḥ-bhaktiḥ| matiḥ-prajñā| upalakṣaṇaṃ cedam| kṛtajñatādākṣiṇyavyavasāyaśauryagāmbhīryasmṛtimedhādayo'pi hi sāttvikā eva| rājasāni bahubhāṣitvādīni| upalakṣaṇaṃ cedam| śauryadurupacāratālolupatvaharṣakāmādayo'pi rājasā eva| tāmasāni bhayādīni| upalakṣaṇaṃ cedam| pramādaśokādīnyapi tāmasānyeva| tatra satvaṃ-manaḥ, tasyopaplavo rajastamaśceti| suśrute (saṅgrahe) coktam (sū.a.20)-"vayvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ, āgneyaṃ pittam, ambhaḥpṛthivībhyāṃ śleṣmā|" iti| āyurvedāvatāre tūktam-"śītoṣṇaśamavṛddhyā''pyaṃ na pittaṃ drutatāmravat| karakāmbhaḥ kapho bhaumau nānilānalasaṃhataḥ||(?) iti|</ab>
          <ab type="mula">adhunā dehāśritasarvabhāvopasaṃhāraṃ kurvan pradhāno yo bhāvo dehasya, tasya prādhānyaṃ darśayannidamāha ---- ---------------------------------------------| iti bhūtamayo dehaḥ----------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvebhyo dehāśritabhāvebhyo mahābhūtānāmeva prādhānyam, tanmayatvāddehasya sarvabhāvādhārabhūtasya</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityevamanena granthena dehasya bhūtamayatvamabhidhāya, idānīṃ dehasya pratibhāgaśo nirūpayannāha ---- ---------------------------------------------| --------------------tatra sapta tvaco'sṛjaḥ||8||</seg> pacyamānātprajāyante kṣīrātsantānikā iva| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tasmin mahābhūtamaye dehe, asṛjo-raktāt saptatvagutpādanasamarthena dhātūṣmaṇā pacyamānāt, sapta tvacaḥ prakarṣeṇa jāyante| kutaḥ kā iva ? yathā kṣīrāt pacyamānācchītībhūtāttadupari ghanabhāgasvabhāvāḥ santānikāḥ-jālikāḥ, jāyante tadvadasṛjaḥ pacyamānātsapta tvaco bhavanti| tatra "bhāsinī lohinī śvetā tāmrā tvagvedinī tathā| syādrohiṇī māṃsadharā saptamī parikīrtitā|| 1|| vrīheraṣṭādaśāṃśā''dyā dvitīyā ṣoḍaśāṃśikā| dvādaśāṃśā tṛtīyā tu caturthyaṣṭāṃśamātrikā|| 2|| pañcamī pañcamāṃśā tu ṣaṣṭhī vrīhipramāṇikā| vrīhidvayapramāṇā tu saptamī bhiṣajāṃ matā|| 3|| khādicchāyāpañcakasya bhāsinyādhāratāṃ gatā| manyante ṣaṭ tvacaḥ kecittāsāṃ bāhyodakāśrayā|| 4|| dvitīyā'sṛgdharā sidhmaśvitrādhārā tṛtīyakā| caturthī sarvakuṣṭhānāmadhiṣṭhānatvamāgatā|| 5|| vidradhyalajyadhiṣṭhānā pañcamī rogakāriṇī| ṣaṣṭhyatra yasyāṃ cchinnāyāṃ tāmyatyandhaṃ tamo viśet|| 6|| yāmadhiṣṭhāya jāyante sthūlamūlāni parvasu| arūṃṣi kṛṣṇaraktāni duścikitsyatamāni ca|| 7|| " iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">idānīṃ kalā āha ---- ---------------------------------------------| dhātvāśayāntarakledo vipakvaḥ svaṃsvamūṣmaṇā||9||</seg> śleṣmasnāyvaparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭhasāravat| tāḥ sapta--------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, āśayāḥ-ādhārāḥ, jalāśayavatteṣāmantarāṇyantarālāni, teṣu dhātvāśayāntareṣu kledo dhātvāśayāntarakledaḥ| sa vipakvaḥ kalākhya ucyate-kalāsaṃjñāṃ labhate| kena vipakvaḥ ? svaṃsvamūṣmaṇā,-ātmīyenātmīyena vahninā| yathā rasadhātvāśayāntarasthaḥ kledo rasadhātūṣmaṇā vipakvaḥ kalaikā bhavati| yāvacchukradhātvāśayāntarasthaḥ śukradhātūṣmaṇā vipakvaḥ saptamī kalā bhavati| kīdṛśo vipakvaḥ ? śleṣmaṇā snāyvā'parayā ca-jarāyvākhyayā, channaḥ-chāditaḥ| "vā dāntaśānta" ityādau chaderṇyantāt channaśabdo nipātitaḥ| kiṃvat ? kāṣṭhasāravat| yathā kāṣṭhasya sāraḥ, tathā'yaṃ dhātusāraśeṣo'lpatvātkalāsaṃjñaḥ| dhātvāśayāntaramaryādāḥ sapta kalāḥ| tatra-"ādyā maṃsadharā yasyāṃ dhamanyaḥ snāyavaḥ sirāḥ| srotāṃsi ca prarohanti pratānairvyāpibhiḥ kalā|| 1|| dvitīyā'sṛgdharā'syāṃ tu māṃsāntaḥ śoṇitaṃ sthitam| viśeṣataḥ sirāplīhayakṛtsu kṣatajaṃ kṣatāt|| 2||māṃsātpravartate kṣīraṃ kṣīrivṛkṣādiva kṣatāt| medodharā tṛtīyā'tra medā'sthnāmudare sthitam|| 3|| bhavatyaṇuṣu majjā'ntaḥ sthūlāsthiṣvatha mūrddhani| mastuluṅgakapālāntaścaturthī tu kaphāśrayā|| 4|| tatsthaḥ kapho draḍhayati sandhīnasthnāṃ śarīrajān| pañcamyāsāṃ viḍādhārā sā''mapakvāśayāśrayā|| 5|| undukasthaṃ vibhajate malaṃ, pittadharā punaḥ| ṣaṣṭhī pakvāśayāntasthā vahnayadhiṣṭhānabhāvataḥ|| 6|| pakvāśayonmukhaṃ kṛtvā balātpittasya tejasā| śoṣayantī pacatyannaṃ tadeva ca vimucyati|| 7|| doṣaduṣṭā'tha daurbalyādāmameva nirasyati| labhate grahaṇīsaṃjñāmasyāścāgnibalaṃ balam|| 8|| śarīraṃ dhārayatyagnibalopaṣṭambhabṛṃhitā| antyā kalā śukradharā mūtramārgamupāśritā|| 9|| dvayaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ| śarīraṃ vyāpya sakalaṃ sā śukraṃ vartayatyapi|| 10||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kalākhyaṃ bhāvamākhyāya, ādhārākhyān bhāvānāha----- -----------------------------------------| sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt pare||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca smṛtāḥ| garbhāśayo'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pittapakvāśayāntare||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ kalāḥ sapta yāvadādhārā api sapta| raktādīnāmasmin dehe sambhavantīti vākyaśeṣaḥ| raktasyādyo-rasākhyodhātuḥ, pare-anye ye dhātavaḥ ṣaṭ, te kramāt-yathākramaṃ, kaphādīnāmādhārāḥ smṛtāḥ-uktāḥ| āmasyānnasya ya ādhāraḥ so'trāmaśabdenoktaḥ| tathā pakvasyānnasya-purīṣatāṃ prāptasya, ya ādhāraḥ sa pakvaśabdenocyate| garbhāśayo-garbhādhāro, yaḥ so'ṣṭamaḥ strīṇāmeva dehe sambhavati na puṃsām| kva śarīradeśe strīṇāṃ sambhavati ? ityāha-pittapakvāśayāntara iti| pakvaśabdeneha pakvānnamucyate| pittaṃ ca pakvaṃ ca pittapakke, tayorāśayau ādhārau, pittapakvāśayayorantaraṃ-madhyaṃ, pittapakvāśayāntaram| tasmin garbhasyāśayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">koṣṭhāṅgāni sthitānyeṣu hṛdayaṃ kloma phupphusam| yakṛtplīhondukaṃ vṛkkau nābhiḍimbhāntrabastayaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣu-raktādyādhāreṣu, koṣṭāṅgāni-udarāvayavā hṛdayādīni, sthitāni-āśritāni| tatra-"kapharaktaprasādātsyāddhṛdayaṃ sthāna mojasaḥ| cetanānugabhāvānāṃ paramaṃ cintitasya ca|| 1|| māṃsapeśīcayo raktapadmākāramadhomukham| tasya dakṣiṇataḥ kloma yakṛtphupphusamāsthitam|| 2|| samānavāyupradhmātādraktāddehoṣmapācitāt| kiñciducchritarūpastu jāyate klomasaṃjñakaḥ|| 3|| tattulyahetuje plīhayakṛtī bhiṣajāṃ mate| raktakiṭṭādundukaṃ syātphupphuso raktaphenajaḥ|| 4|| medosṛjaḥ pacyamānāt syātāṃ vṛkkau prasādajau| nābhiḥ sarvaśirāṇāṃ syādādhāraḥ, śakṛtaḥ punaḥ|| 5|| ḍimbhaṃ syādraktamāṃsasya prasādādantrasambhavaḥ| sārdhatrivyāmamantrāṇi puruṣāṇāṃ tu tāni ca|| 6|| strīṇāṃ trivyāmamātrāṇi, bastirmūtrasya cāśayaḥ|" iti| saṅgrahe coktam (śā.a.5)-"kapharaktavāhisrotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi| teṣvapi netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalam, tatpitṛjam| asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalam, tanmātṛjam| madhye ddṛṣṭimaṇḍalam, tadubhayātmakam| pakṣmavartmaśuklakṛṣṇaddṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāro dvau cāpāṅgakanīnayoriti [ te ṣaṭ ] ṣaṭ [ ca ] paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī, dvitīyaṃ māṃsaṃ, tṛtiyaṃ medaḥ, caturthamasthi, teṣāṃ bahalatā ddṛṣṭeḥ pañcamāṃśena| bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ| śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk| netrāśritaṃ tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchastramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati| atiyogādupahanyate| tacca vaidyutavadvaḍavāmukhavaccāmbho madhyagamapi vīryokarṣāttejastvaṃ na jahāti|" iti| adhunā yāni viśeṣeṇa jīvitasya sthānāni-dehāvayavāḥ, tānyāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">daśa jīvitadhāmāni śirorasanabandhanam| kaṇṭho'sraṃ hṛdayaṃ nābhirbastiḥ śukraujasī gudam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiraśca rasanaṃ ca śirorasanam| rasanaṃ-jihvā| badhyate'neneti bandhanam| śirorasanasya bandhanaṃ śirorasanabandhanam| śirorasanabandhanādīni daśa jīvitasya sthānāni| eteṣu sthāneṣu viśeṣeṇa jīvitaṃ-śarīrendriyasatvātmasaṃyogalakṣaṇaṃ, avatiṣṭhate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthak ṣoḍaśa nirdiśet| ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhrajihvāśirogatāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śastreṇa tāḥ parihareccatasro māṃsarajjavaḥ| caturdaśāsthisaṅghātāḥ, sīmantā dviguṇā nava||15||</seg> asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jālānīva jālāni śarīre ṣoḍaśa ādiśet| kaṇḍarāśca pṛthageva ṣoḍaśa ādiśet-brūyāt| ācārya iti śeṣaḥ| tathā, ṣaṭ kūrcā aṅge syuḥ| tathā sīvanyaḥ saptasaṅkhyā meḍhrādisthitāḥ| tāḥ śastreṇa pariharet, pratyavāyabhayāt| na tāsu śastraṃ pātayedityarthaḥ| tatra-"śirāsnāyvasthipiśitaiścatvāri māṇibandhane| ekatraikatra gulphe ca jālānyevaṃ tu ṣoḍaśa|| 1|| hastayordve pādayordve grīvābhāge'tha pṛṣṭhataḥ| pratyekaṃ tu catasraḥ syuḥ kaṇḍarā iti ṣoḍaśa|| 2|| karayordvau pādayordvau grīvāyāṃ mehane tathā| ekaikamiti ṣaṭ kūrcāḥ, sīvanyaḥ sapta kīrtitāḥ|| 3|| ekā meḍhre'tha jihvāyāṃ bhaveyuḥ paśca mūrddhani| pṛṣṭhavaṃśe hyubhayataścatasro māṃsarajjavaḥ|| 4|| bāhye dve antare dve ca, gulphe jānuni vaṅkṣaṇe| trike śirasi kakṣāyāṃ kūrpare maṇibandhane|| 5|| asthnāṃ bhaveyuḥ saṅghātā amī atra caturdaśa| sīmantāḥ pañca mūrdhni syurgulphādiṣvasthisaṅghavat|| 6|| asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| pañca pādanakhāḥ sakthni pratyaṅgulya sthikatrayam|| 7|| evaṃ pañcadaśaitāni śalākāḥ pañca tu smṛtāḥ| ekastatpratibandhaśca jaṅghāyāṃ kūrcagulphake|| 8|| dve dve iti ṣaḍeva syuḥ pārṣṇāvūrau ca jānuni| ekaikamitye kasakthni pañcatriṃśattathā'pare|| 9|| bhujayoḥ sakthitulyāni bhedā eṣāṃ tu nāmataḥ| pāṇiḥ syātpādavatatra hastamūlaṃ ca pārṣṇivat|| 10|| maṇibandho gulphatulyaḥ kūrcatulyo dvaye'pi ca| prakoṣṭhau jaṅghayā tulyau jānuvatkūrparo bhavet|| 11|| ūruvadvāhupṛṣṭhaṃ syāndantarādhau tu parśukāḥ| caturviṃśatireteṣu sthālakānyarbudāni ca|| 12|| tāvanti pṛṣṭhe triṃśatsyururasyaṣṭau trike bhage| ekaikaṃ syādakṣakayoraṃsayostatphalākhyayoḥ|| 13|| nitambe tu bhavetāṃ dve śatametatsaviṃśati| gaṇḍayoḥ karṇayordve dve śaṅkhayoścātha tāluni|| 14|| tathā jatruṇyekamekaṃ grīvāyāṃ tu trayodaśa| kaṇṭhanāḍyāṃ tu catvāri hanubandhe dvayaṃ bhavet|| 15|| dvātriṃśadeva dantāḥ syustatsaṅkhyolūkhalāni ca| trīṇi ghrāṇe ṣaṭ śirasi śatamūrdhvamiti smṛtam|| 16|| śākhāntarādhyūrdhvabhedādevaṃ ṣaṣṭiśatatrayam| kapālaṃ rucakaṃ caiva taruṇaṃ valayaṃ tathā|| 17|| nalakaṃ pañcadheti syurnitambe gaṇḍajānuni| tālumadhye śirasyaṃse kapālākhyāni nirdiśet|| 18|| daśanā rucakākhyāḥ syurghrāṇe karṇe'kṣikośake| taruṇāni pṛṣṭhapārrśve caraṇe valayāni tu|| 19|| śeṣāṇi nalakākhyāni nāmākhyātākṛtīni ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṃ ca śatadvayam||16||</seg> daśottaraṃ--------------------------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhanvantarisaṃjñaḥ punastantrakṛdasthnāṃ śatāni trīṇyevāha, nādhikāni| tathā, asthisandhīnāṃ śatadvayaṃ daśottaraṃ dhanvantarirāheti yojyam| "saṅkhyāyante sandhayo'tra catasro'ṅgulayaḥ pade| catasṛṣvaṅgulīṣu syuḥ pratyekaṃ traya eva tu|| 1|| dvāvaṅguṣṭhe vaṅkṣaṇe syādeko gulphe'tha jānuni| sakthyekasmin saptadaśa tāvanto'pi dvitīyake|| 2|| bhujayoḥ sakthitulyāni antarādhau tvime matāḥ| trayaḥ kaṭīkapāleṣu viṃśatiścaturuttarā|| 3|| pṛṣṭhe tadvatpārśvayośca, urasyaṣṭau tathordhvataḥ| śirodharāyāmaṣṭa syuḥ kaṇṭhanāḍyāṃ trayaḥ smṛtāḥ|| 4|| hṛdayaklomayakṛtāṃ nāḍīṣvaṣṭādaśa smṛtāḥ| dvātriṃśaddantamūleṣu ekaike ghrāṇakākale|| 5|| mūrdhni ca, dvau karṇaśaṅkhe gaṇḍanetre ca vartmani| hanusandhau ca vijñeyau dvau bhruvoścopari smṛtau|| 6|| pañca mūrddhakapāleṣu ūrdhvamevaṃ tryaśītikāḥ| saṃjñayaite'ṣṭadhā jñeyā maṇibandhe'tha jānuni|| 7||gulphe'ṅgulau korasaṃjñā dvijamūleṣu vaṅkṣaṇe| kakṣāyāṃ colūkhalākhyā aṃsapīṭhe gude bhage|| 8|| nitambe caiva sāmudgā grīvāyāṃ pṛṣṭhavaṃśake| pratarāḥ, syurmūrddhakaṭīkapāle tunnasīvanāḥ|| 9|| hanūbhaye kākatuṇḍāḥ, kaṇṭhasya yakṛtastathā| hṛdayaklomanetrāṇāṃ nāḍyāṃ maṇḍalanāmakāḥ|| 10|| śrotraśṛṅgāṭakākhyeṣu śaṅkhāvartā iti smṛtāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">athātreyamataṃ brūte---- -----sahasre dve nijagādātrinandanaḥ| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atrinandano dve sahasre sandhīnāṃ nijagāda-provāca| sa hi snāyupeśīsirāśritaiḥ sandhibhiḥ saha gaṇayati| etacca bāhulyenoktam| tathā hi-navasu snāyuśateṣu navaśatāni sandhīnām, pañcasu peśīśateṣu pañcaśatāni,, saptasu sirāśateṣu saptaśatāni, ityekaviṃśatiśatāni prāyeṇa prāpnuvantīti manyāmahe|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| snāvnāṃ navaśatī-----------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāyūnāmasmin dehe navaśatī| navānāṃ śatānāṃ samāhāro navaśatī, "dvigoḥ" iti ṅīp, navaśatānityarthaḥ| tatra "pade pañca syuraṅgulyaḥ pratyaṅguli tu tāni ṣaṭ| triṃśadevaṃ, daśa daśa kūrce pādatale tathā|| 1|| gulphe ceti, triṃśadeva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni| catvāriṃśatsyurūrau ca, vaṅkṣaṇe daśa, sakthini|| 2|| sārdhaṃ śataṃ, dvitīye'pi tadvadbāhvośca sakthivat| śākhāsvevaṃ ṣaṭśatāni, kaṭyāṃ dve viṃśatī smṛte|| 3|| viṃśatirmuṣkayormeḍhrabastyantreṣu ca kīrtitāḥ| aśītiḥ pṛṣṭhabhāge syuḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭirakṣayoḥ|| 4|| catvāryurasyaṣṭadaśa, aṣṭāvaṃsayuge smṛtāḥ| madhye śatadvayaṃ triṃśadve dve manyāvaṭau smṛte|| 5|| netrauṣṭhatāluni tathā, grīvāyāṃ triṃśadīritāḥ| jatruṇi trīṇi, catvāri hanvoḥ pañca tu kīrtitāḥ|| 6|| jihvāyāṃ, dantamāṃseṣu dvādaśaivātha mūrdhni ṣaṭ| evaṃ śatāni snāyūnāṃ navaiteṣu vinirdeśet|| 7|| āmapakvāśayāntreṣu bastau ca suṣirāṇi tu| pratānavanti śākhāsu mahāsnāvāni kaṇḍārāḥ|| 8|| vṛttāni, pārśva pṛṣṭhoraḥśirasi syuḥ pṛthūni ca| sirādibhyo'pyasthito'pi rakṣetsnāvāni yatnataḥ|| 9||" iti| tathā coktam (suśrute śā. a. 5/35)- "na hyasthīni tathā hiṃsyurna peśyo na ca sandhayaḥ| vyāpāditā api sirā yathā snāyūni dehinām|| snāyūni yo vetti samyagbāhyānyābhyantarāṇi ca| sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| -------------------pañca puṃsāṃ peśīśatāni tu||17||</seg> adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ yonistanasamāśritāḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "peśyaḥ samprati bhaṇyante pañcāṅgulyo'tha tāsu tāḥ| pratyekaṃ tisra ityevaṃ tāḥ pañcadaśa kīrtitāḥ|| 1|| daśa pādatale gulphe tathā pādasya copari| kūrce tu (ca) viṃśatiḥ syāttu jaṅghāyāṃ, pañca jānuni|| 2|| ūrau viṃśatirityevaṃ śataṃ sakthyekato bhavet| śataṃ dvitīye'pi tathā, sakthivadgujayormatāḥ|| 3|| catvāryevaṃ śatāni syuḥ śākhāsvekaiva mehane| sīvanyāṃ ca, vṛṣaṇayordve, sphijostu daśa smṛtāḥ|| 4|| tisro gude, bastimūrdhni dve, catasrastu koṣṭagāḥ| nābhyāmekā'tha, hṛdyekā, syādekā''māśaye'pi, ṣaṭ|| 5|| yakṛtplīhondukeṣu, syuścatasraḥ, pṛṣṭhato daśa| pārśvayorvakṣasi daśa, catasraścākṣakāṃsayoḥ|| 6|| ityantarādhau ṣaṣṭiḥ, syurgrīvāyāṃ daśa, gaṇḍayoḥ| aṣṭau, hanupradeśe'ṣṭāvekaikā kākale tathā|| 7|| jihvāyāṃ mūrdhni galake, dve lalāṭe'tha tāluni (dve dve tālulalāṭayoḥ)| dve oṣṭhayoḥ, karṇayordve, nāsāyāṃ dve ca kīrtite|| 8|| puruṣāṇāṃ bhavedetatpeśīnāṃ śatapañcakam| daśādhikāḥ syuḥ stanayordaśa yonau ca yoṣitām|| 9|| pratyekaṃ stanayoḥ pañca, tāsāṃ vṛddhistu yauvane| yonyantarāśrite dve tu dve ca vṛtte mukhāśrite|| 10|| garbhamārgāśrayāstisro yatra garbho'vatiṣṭhate| śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā jāyate striyāḥ|| 11|| tasyāstṛtīya āvarte rohitasyākṛtirbhavet| garbhaśayyā'tha tisraśca bhaveyuḥ sampraveśikāḥ|| 12|| śukrasya cārtavasyaivaṃ peśīstantravido viduḥ|" iti| (saṅgrahe coktam śā.a.5)- "etābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇuvakravṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāvāni pracchāditāni| sirādhamanīnāṃ cāṇuśo vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāṇi ṣaṭpañcāśāni bhavanti| tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātataṃ ca| tāvanti ca keśaśmaśrulomāni| tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhāni| atastāni tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ svedamabhivahanti| tathā'bhyaṅgālepādivīryaṃ tvacivipakvamantarnayanti| sparśa ca gṛhṇanti| srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva|" iti| anye tvāhuḥ-"śarīre romṇāṃ dvāsaptatiḥ koṭhyo bhavanti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">idānīṃ sirāḥ saṅkhyātumāha---- ------------------------------------------| daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ||18||</seg> rasātmakaṃ vahantyojastannibaddhaṃ hi ceṣṭitam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛdi tiṣṭhantīti hṛtsthāḥ, daśa mūlasirāḥ| yato'nyāsāṃ sirāṇaṃ sarvāsāṃ mūlabhūtatvenaivaitāḥ sthitāḥ, tataḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| hṛtsthāḥ-hṛdayasambaddhāḥ| tāḥ sarvaṃ vapuḥ-sakalaṃ dehaṃ, ojo vahanti-prāpayanti| katham ? sarvataḥ,-sarvadikkam| vapurojo vahantīti vaherdvikarmakatvāt vapurojaśca karma| kimbhūtamojaḥ ? rasātmakaṃ,-rasasvabhāvam, āhārātsārakiṭṭatayā pariṇatāt sāram| tannivaddhaṃ hi ceṣṭitam| tāsu-daśasu sirāsu, nibaddhaṃ-niścayena sthitaṃ, ceṣṭitaṃ-vākkāyamanovyāpāraḥ| hiśabdo yasmādarthe| yasmāttannibaddhaṃ ceṣṭitamatastā mūlasirāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">idānīm saṃsthānamāsāṃ nirdiśati---- ------------------------------------------| sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarekhāpratānavat||19||</seg> bhidyante tāstataḥ saptaśatanyāsāṃ bhavanti tu| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthūlaṃ mūlaṃ yāsāṃ tā evam| suṣṭu sūkṣmamagraṃ-prānto yāsāṃ tā evam| sthūlamūlatvena tāsāṃ vyānavāyuvikṣipto rasaḥ śīghrameva cāntaḥ praviśati| sūkṣmaprāntatvena romarājyāmapyantaḥ praviśya teṣāṃ romṇāṃ vṛddhihetuḥ sampadyate| tataścāsmin dehe sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarekāpratānavat bhidyante-anekadhā sampadyante| yathā, vṛkṣasya palāśarekānāṃ pratānāḥ-samūhāḥ, sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrā anekadhā jāyante tathaivaitāḥ sirāḥ sthūlamūlāḥ sūkṣmāgrā anekadhā sampadyante nānārūpā yataḥ, tataḥ-tasmāddhetoḥ, palāśarekhāpratānavadanekadhā gamanādāsāṃ sirāṇāṃ saptaśatāni bhavanti| tuśabdo'vadhāraṇe bhinnakramaḥ, saptaiva śatāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ, tasminna vedhayet||20||</seg> sirāṃ jālandharāṃ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāmekaikasmin sakthni śatam| tasmin-sirāśate, sirāṃ jālandharāṃ nāma-yā jālāni dhārayati tāṃ, na vidhyet| tisraśceti| yāścānyāstisraḥ sirā abhyantarāśritāḥ-antarmukhāḥ, tā api na vedhyā iti caśabdārthaḥ| evaṃ sakthnyāśrite sirāśate catasraḥ sirā na vedhyāḥ| dvitīye'pi sakthni catasra eva| sakthivadbāhvorapi| evaṃ caturṣu sirāśateṣu śākhāsvāśriteṣu ṣoḍaśa sirā na vedhyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ, tāsāṃdve dve tu vaṅkṣaṇe||21||</seg> dve dve kaṭikataruṇe śastreṇāṣṭau spṛśenna tāḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṭtriṃśacchatamantarādhau| tatra ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ-dvātriṃśaccroṇyavayavāśritā sirāḥ| tāsāṃ madhye dve dve tu vaṅkṣaṇedvayorvaṅkṣaṇayoḥ pratyekaṃ dve sire| dve dve kaṭīkataruṇe-dvayoḥ kaṭīkataruṇayoḥ pratyekaṃ dve sire| evaṃ śroṇyāśritā aṣṭau sirāḥ śastreṇa n spṛśet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| pārśvayoḥ ṣoḍaśaikaikāmūrdhvagāṃ varjayettayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārśvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ| tāsāmekaikāmūrdhvagāṃ pārśvasandhisaṃjñāṃ pratyekaṃ varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">dvādaśadviguṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ| dve dve tatrordhvagāminyau na śastreṇa parāmṛśet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvādaśadviguṇāḥ pṛṣṭhe-caturviṃśatiḥ sirāḥ pṛṣṭhamāśritāḥ| tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ-pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, dve dve tatrordhvagāminyau| evaṃ catasraḥ śastreṇa na parāmṛśet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pṛṣṭhavajjaṭhare tāsāṃ mehanasyopari sthite| romarājīmubhayato dve dve śastreṇa na spṛśet||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛṣṭhavajjaṭhare-pṛṣṭhena tulyāḥ sirā udare, tatsaṅkhyā caturviṃśatirityarthaḥ| tāsāṃ-udarāśritānāṃ śirāṇāṃ madhyāt, mehanasya meḍhrasyopari sthite, romarājīmubhayataḥ-ubhayapārśvayoḥ, dve dve sire| evaṃ catasraḥ sirāḥ| tāḥ śastreṇa na parāmṛśet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">catvāriṃśadurasyāsāṃ caturdaśa na vedhayet| stanarohitatanmūlahṛdaye tu pṛthagdvayam||25||</seg> apastambhākhyayorekāṃ tathā'pālāpayorapi| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> catvāriṃśadurasi sirāḥ| tāsāṃ madhyāt caturdaśa sirā na vedhayet| tā eva darśayati-stanarohitetyādi| tayoḥ-stanayormūle tanmūle| tatra stanarohitayoḥ, tathā stanamūlayoḥ tathā hṛdaye, pṛthak-pratyekaṃ, dvayaṃ-dve dve sire, na vidhyet| apastambhākhyayoḥ pratyekamekāṃ sirāṃ, tathā'pālāpayoḥ pratyekamekāṃ sirāṃ na vidhyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| grīvāyāṃ pṛṣṭhavattāsāṃ nīle manye kṛkāṭike||26||</seg> vidhure mātṛkāścāṣṭau ṣoḍaśeti parityajet| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grīvāyāṃ pṛṣṭhavat sirāṇāṃ saṅkhyā-caturviṃśatiḥ sirāḥ| tāsāṃ sirāṇāṃ madhyānnīle dve, manye dve, kṛkāṭike dve, vidhure dve, aṣṭau ca mātṛkāḥ-mātṛkākhyāni marmāṇi, iti-evaṃ, ṣoḍaśa parityajet-na śastraṃ tāsu pātayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| hanvoḥ ṣoḍaśa, tāsāṃ dve sandhibandhanakarmaṇī||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hanvordvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ saṃśritāḥ| tāsāṃ sirāṇāṃ madhyādvesire parityajet| kiṃkarmaṇī te āha ? sandhibandhanakarmaṇī| badhyate'neneti bandhanam| samdherbandhanaṃ sandhibandhanam| arthāddhanusambandhinaḥ sandherbandhanaṃ karma-kriyā, yayoḥ sirayoste sandhibandhanakarmaṇī sire|</ab>
          <ab type="mula">jihvāyāṃ hanuvattāsāmadho dve rasabodhane| dve ca vācaḥpravartinyau--------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvāyāṃ hanuvat sirāsaṅkhyā-ṣoḍaśaiva sirāḥ| tāsāṃ madhyāt jihvāyā adho ye dve sthite rasabodhane-yābhyāṃ raso jñāyate madhurādirasabodhinyau, dve ca vācaḥpravartinyau ye sire, evaṃ catasro jihvāśritāḥ sirāḥ parityajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| -------------------------nāsāyāṃ caturuttarā||28||</seg> viṃśatirgandhavedinyau tāsāmekāṃ ca tālugām| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsāyāṃ caturuttarā viṃśatiḥ sirāṇām, evaṃ caturviṃśatiḥ sirā nāsāśritāḥ| tāsāṃ madhyādve gandhavedinyau-gandhaṃ vedituṃ śīlaṃ yayoste gandhavedinyau sire, tathaikāṃ tālugāṃ sirām, evaṃ nāsāśritāḥ sirāstisraḥ parityajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| ṣaṭpañcāśannayanayornimeṣonmeṣakarmaṇī||29||</seg> dve dve, apāṅgayordve ca tāsāṃ ṣaḍiti varjayet| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṭpañcāśannayanayoḥ sirāḥ| tāsāṃ madhyānnimeṣonmeṣakarmaṇī| nimeṣonmeṣau-nimilanonmīlane, karmaṇī yayoste nimeṣonmeṣakarmaṇī sire dve dve pratyekam, tathā'pāṅgayordve sire, evaṃ ṣaṭ sirā varjayet-tatra śstraṃ na pātayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| nāsānetrāśritāḥ ṣaṣṭirlalāṭe, sthapanīśritām||30||</seg> tatraikāṃ, dve tathā''vartau, catastraśca kacāntagāḥ| saptaivaṃ varjayettāsām-------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsānetragatā yāḥ sirā uktāḥ| tāsāṃ madhyāllalāṭe ṣaṣṭiḥ sirā bhavanti| tatra-tāsāṃ madhyāt, sthapanīśritāṃ-sthapanīnāmamarmaviśeṣastatrasthāṃ, ekāṃ sirāṃ na vidhyet| dve tathā''vartaumarmaṇī, tayorāvartayoḥ sthite dve sire na vidhyet| catasraśca kacāntagāḥ-keśāntasthāḥ sirāḥ, na vidhyet| evaṃ sapta sirā lalāṭe varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| ----------------------karṇayoḥ ṣoḍaśātra tu||31||</seg> dve śabdabodhane śaṅkhau sirāstā eva cāśritāḥ| dve śaṅkhasandhige tāsām------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇayordvayoḥ ṣoḍaśa sirāḥ| atra tu-asmin ṣoḍaśasaṅkhye siroddeśe, karṇayorāsthite dve sire śabdabodhane-yābhyāṃ śabdo budhyate-jñāyate te, varjayet| śaṅkhau sirāstā eva karṇāśritāḥ| tāsāṃ madhyādve sire śaṅkhasandhige-śaṅkhasandhyāśrite, varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| -------------------mūrdhni dvādaśa tatra tu||32||</seg> ekaikāṃ pṛthagutkṣepasīmantādhipatisthitām| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrdhni viṣaye dvādaśa sirāḥ| tatra tu-tāsu dvādaśasu sirāsu madhye'ṣṭau sirāḥ śastreṇa varjayet| tā evāha-ekaikāmiti| evaṃ pratyekamutkṣepayordvayorekaikāṃ, sīmanteṣu pañcasvekaikāṃ, adhipatāvekāṃ, ityaṣṭau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-samaptau prakāre vā| aveṣyasirāvibhāgavijñānārthaṃ tannimittaṃ, pratyaṅgaṃ-śirasyantarādhau bāhvādiṣu, yāḥ sirāstā varṇitāḥ-uktāḥ tā varṇayituṃ samāptā iti, athavā'nena prakāreṇa pūrvoktena varṇitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">avedhyāstatra kārtsnena dehe'ṣṭānavatistathā| saṅhkīrṇā grathitāḥ kṣudrā vakrāḥ sandhiṣu cāśritāḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tāsu sirāsu madhye, kārtsnena- sākalyena, aṣṭānavatiḥ sirā avodhyā varṇitāḥ| dehe-śarīre| na kevalameta evāvedhyāḥ, yāvatsaṅkīrṇādayaśceti tathāśabdasyārthaḥ| saṅkīrṇāḥ-parasparaṃ nibaddhāḥ| grathitā iva-grathitāḥ| kṣudrāḥ-alpāḥsūkṣmā na mahatyaḥ| vakrāḥ-kuṭilāḥ| tathā sandhiṣu-asthisandhiṣu, yā āśritāstā api na vedhyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tāsāṃ śatānāṃ saptānāṃ pādo'sraṃ vahate pṛthak| vātapittakaphairjuṣṭaṃ śuddhaṃ caivaṃ sthitā malāḥ||35||</seg> śarīramanugṛhṇanti pīḍayantyanyathā punaḥ| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ sirāṇāṃ sambandhīni yāni saptaśatāni, teṣāṃ pādaḥ-pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ, asraṃ vahate, asmin dehe| kimbhūtaṃ tadraktam ? vātapittakaphairjuṣṭaṃ-sevitaṃ, śuddhaṃ ca-rairanākrāntamajuṣṭaṃ kṛtvā| pṛthat-pratyekaṃ kṛtvā, pādo'sraṃ vahate| evaṃ vātajuṣṭaṃ raktaṃ sirāśataṃ pañcasaptatyadhikaṃ vahate| pittajuṣṭaṃ pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ, tathā kaphajuṣṭaṃ pañcasaptyadhikaṃ śataṃ, tathā śuddhaṃ raktaṃ pañca saptyadhikaṃ śataṃ vahate| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, malāḥsthitāḥ śarīramanugṛhṇanti-vartayanti| anyathā punaḥ-vyatyayena sthitāḥ, pīḍayanti-vikāreṇa yojayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kiṃlakṣaṇāḥ sirā vātādijuṣṭamasraṃ vahanti ? ityāha---- ------------------------------------------| tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇātsirāḥ||36||</seg> praspandinyaśca vātāsraṃ vahante--------------------| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tāsu sirāsu madhye, śyāvāruṇā varṇena yāḥ sirāstā vātāsraṃ-vātaraktaṃ, vahante| tathā sūkṣmāḥ| tathā pūrṇariktāḥ vāyoścalatvāt kṣaṇātpūrṇāḥ kṣaṇādriktāḥ-śūnyā eva| tathā praspandinyaḥ| kila spandanaṃ sarvāsāṃ vidyate, prakarṣeṇa tu vātaraktavāhinīnāmiti praśabdena dyotyate|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------pittaśoṇitam| sparśoṣṇāḥ śīghravāhinyo nīlapītāḥ-------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāḥ pittaśoṇitaṃ vahante| kiṃvidhāḥ ? sparśoṣṇāḥsparśenoṣṇāḥ, na śītāḥ| tathā, śīghravāhinyaḥ| tathā, nīlapītā varṇena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| ---------------------------------kaphaṃ punaḥ||37||</seg> gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ-------------| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaṃ punargauryo vahante| tathā snigdhādiviśeṣaṇāḥ| kaphamiti kaphaśoṇitam, śoṇitaśabdalopāt| snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ| tathā, sthirāḥ-na tu capalāḥ| tathā, śītāḥ sparśena|</ab>
          <ab type="mula">-------------------saṃsṛṣṭaṃ liṅgasaṅkare| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> liṅgasaṅkare-yathā nirdiṣṭasya lakṣaṇasya saṅkīrṇatve, saṃsṛṣṭaṃ-kapāvātajuṣṭaṃ vātapittajuṣṭaṃ kaphapittajuṣṭaṃ tribhirapi dośairjuṣṭaṃ, raktaṃ sirā vahanti-sakalaṃ śarīraṃ prāpayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| gūḍhāḥ samasthitāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddhaśoṇitam||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gūḍhāḥ-antargatāḥ, tathā samaṃ kṛtvā sthitāḥ-samasthitāḥ, tathā snigdhāḥ-snigdhacchāyāḥ, rohiṇyaḥ-sirāparasaṃjñā lohitābhāsā vā prasaraṇaśīlā vā, śuddhaśoṇitaṃ dehe'smin vahanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">dhamanyo nābhisambaddhā viṃśatiścaturuttarā| tābhiḥ parivṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ||39||</seg> tābhiścordhvamadhastiryagdeho'yamanugṛhyate| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhamanyo nābhisambaddhā viṃśatiścaturuttarā-caturviṃśatirityarthaḥ| tābhiḥ-dhamanībhiḥ, nābhiḥ parivṛtā-pariveṣṭitā| katham ? cakranābhirivārakaiḥ,-yathā rathāṅgasya madhyamabhāgo nābhiśabdavācyo'rakaiḥ parivriyate tadvannābhiḥ-śarīramadhyabhāgo, dhamanībhiḥ| dhmānāddhamanyaḥ srotoviśeṣā ucyante| tābhiḥ dhamanībhiḥ, ayaṃ deha ūrdhvamadhastiryak cānugṛhyate-rasādiprāpaṇakarmaṇā tāḥ kāyasyānugrahaṃ kurvanti| tābhirayaṃ deha āyyāyate, ārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhiḥ| saṅgrahe coktam (śā. a.6)-"tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ madhyāddaśa dhamanya ūrdhvaṃ prasṛtā daśādhaḥ prasṛtāstiryak catasraḥ| tābhiryathāsvamaṅgāvayavā ūrdhvādhastiryak samāśritā dhāryante āpyāyyante ca| tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante| evaṃ tāstriṃśat| triṃśato madhyādve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| evaṃ daśa| dve dve śabdarūparasagandhān gṛhṇītaḥ| evamaṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca| evamaṣṭau dve cāśru vahataḥ| tathaiva dve stanāśrite nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram| adhogamāḥ pakvāśayasthā daśa tridhā jāyante| evaṃ tā api triṃśat| tatrādyāḥ pūrvavaddaśa dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| dve vahato'nnamantrāśrayeṇa, dve toyaṃ dve mūtram| dve śukraṃ vahato dve ca muñcataḥ| ta eva nārīṇāmārtavaṃ vahataḥ| dve varconirasanyau sthūlāntrapratibaddhe| evaṃ dvādaśa| śeṣāstvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhivarddhayanti| tiryaggāminyastu catusro bhidyamānāḥ subahudhā bhavanti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīm strīpuruṣāṇāṃ dṛśyāni srotāṃsi nirupayitumāha---- ------------------------------------------------| srotāṃsi nāsike karṇau netre pāyvāsyamehanam||40||</seg> stanau raktapathaśceti nārīṇāmadhikaṃtrayam| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotāṃsi puṃsāṃ nava,-dvau nāsāpuṭau, dvau karṇau, dve netre, pāyuḥ- gudam, āsyaṃ-mukham, mehanaṃ-mūtraniṣkramaṇadvāram| strīṇāmetāni tathā'nyāni trīṇi,-dbau stanau, tathaiko raktapatho-raktamārgaḥ, pratimāsaṃ yato yonau raktaṃ pravartate| tadevaṃ strīṇāṃ trīṇisrotāṃsi puṃbhyo'dhikāni| evaṃ srotāṃsi dṛśyānyabhidhāya śarīre yānyadṛśyāni srotāṃsi tānyāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| jīvitāyatanānyantaḥ srotāṃsyāhustrayodaśa||41||</seg> prāṇadhātumalābbhonnavāhīni--------------------------| ---------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antaḥ-śarīrābhyantare, trayodaśa srotāṃsi vadanti| ' ācāryāḥ' iti śeṣaḥ| tāni ca srotāṃsi jīvitāyatanāni-viśeṣeṇa jīvitasyādhiṣṭhānāni| kimbhūtāni ? prāṇadhātumalambhonnavāhīni| prāṇākhyaṃ vātaṃ vahanti yāni tāni-prāṇavāhīni| dhātuvāhīni-rasādidhātun yani vahanti| malavāhīni-mūtraśakṛtsvedān yāni vahanti| tathā, ambhovāhīni-udakavāhīni| tathā, annavāhīni-annamabhyavahṛtaṃ yāni vahanti| evaṃ trayodaśa| saṅgrahe coktam (śā.a.6)-"tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca| tāni kṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegavidhāraṇādibhirduṣyanti| tato'tisṛṣṭaṃ pratibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanaṃ kurvanti| tatra śvāsavatsādhanam| udakavāhināṃ tālu mūlaṃ kloma ca| tānyāmabhayātipānoṣṇaśuṣkānnatṛḍvigrahādibhirduṣyanti| tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanaṃ ca| tatra tṛṣṇoktamauṣadham| annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvaṃ ca| teṣāṃ duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagadhcchet| rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca| māṃsavāhināṃ snāvānitvak ca| medovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca| asthivāhināṃ jaghanaṃ medaśca| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca| śukravāhināṃ stahau muṣkau majjā ca| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaṇau ca| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca| svedavāhināṃ medo romakūpāśca| srotasāmeva viśeṣāḥ sirā dhamanyaḥ| apare tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| saraṇāt sirāḥ| dhmānāddhamahyaḥ| sravaṇātsrotāṃsi| kevalaṃ parasparasannikarṣāt saddṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate| anye punarevamācakṣate| srotāṃsi sirā dhamanyo rasāyanyo vāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛtāni sthānānyāśayā kṣayā niketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇaṃ paryayeṇa nāmānīti|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------------------ahitasevanāt| tāni duṣṭāni rogāya, viśuddhāni sukhāya ca||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ahitānāmāhāravihārādīnāṃ sevanāt-śīlanāt, tāni,-srotāṃsi, duṣṭāni rogāya sampadyante| teṣāṃ vijñānārthaṃ doṣādivijñānīyoktamavagacchet| viśuddhāni-aduṣṭāni srotāṃsi, sukhāya ārogyāya, sampadyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasaddṛśāni ca||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svo dhātuḥ svadhātuḥ,-yo yo yasya yasya srotasa ādhārasyādheyatvena sthito dhātuḥ, tena tena svadhātunā samaḥ-samāno, varṇo yeṣāṃ srotasāṃ tāni svadhātusamavarṇāni| yathā,-rasadhātutulyavarṇāni rasavāhisrotāṃsi, yāvacchukradhātusaddṛśavarṇāni śukravāhisrotāṃsi| tathā, sarvasrotasāṃ madhye kāniciddṛttāni-vartulāni, kānicitsthūlāni, kānicidaṇūni-sukṣmāṇi srotāṃsi| tathā, ākṛtyā-saṃsthānena, dīrghāṇi sarvāṇyeva| tathā, pratāna sadṛśāni-patrarekhātulyāni| patrarekhātulyarupatvena śākhā praśākhatayā'nekadhā dūraṃ pravisṛtānīti gamayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yataścāhitāhāravihārasevanaṃ srotoduṣṭikāraṇam, atastāni tadduṣṭikāraṇāni vakti ---- āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āhāraḥ-pānāśanādilakṣaṇaḥ, doṣaguṇaiḥ-vātapittaśleṣmaguṇairaukṣyādibhiḥ yaḥ samaḥ-tulyaḥ samānaguṇaḥ, sa srotasāṃ pradūṣakaḥ| vihāro'pi-yo vāgdehamanaśceṣṭālakṣaṇaḥ, so'pi doṣaguṇaiḥ samānaguṇo yathāyathaṃ srotasāṃ pradūṣakaḥ| yaścāhārastathāvihāro dhātubhiḥ-rasādibhiḥ, viguṇo-viruddhaguṇo rasasamānaguṇarviparītaguṇaḥ, sa yathāyathameva srotasāṃ pradūṣakaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">srotāsāṃ duṣṭiḥ kathaṃ jñāyate ? ityāha ---- atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiśayena pravṛttiḥ, yathā-mūtravāhisrotasāṃ pramehavadbahumūtratā| saṅgaḥ-apravṛttiḥ, kiñcidvā pravṛttirmūtrakṛcchravat| śakṛdvāhināṃ srotasāmatīsāravatpurīṣātisaraṇaṃ-atipravṛttiḥ| saṅgaḥ stokaṃ stokaṃ kṛtvāpurīṣasya pravṛttiḥ, athavā sarvasarvikayodāvartavatpurīṣasyāpravṛttiḥ| evaṃ mūtravāhisrotasāṃ mūtrātipravṛttya pravṛttī tatsrotoduṣṭerlakṣaṇam| tathaiva purīṣavāhināṃ purīṣāti pravṛttyapravṛttī purīśavāhisroduṣṭerlakṣaṇam| evamanyeṣāmapi srotasāṃ yathāyathaṃ vastuvāhināṃ yathāsvaṃ vastvatipravṛttyapravṛttī teṣāṃ duṣṭerlakṣaṇam| athavā sirāṇāṃ-srotasāṃ, granthayaḥ-kuṭilabhāvatvaṃ, duṣṭerlakṣaṇam| vimārgato veti| athavā svaṃ mārgamujjhitvā mārgāntarāsādanaṃ srotasāṃ duṣṭerlakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ pravisṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bisānāṃ-mṛṇālānāṃ, yathā sūkṣmāṇi dvārāṇi-chidrāṇi, dūraṃ pravisṛtāni-sakalaṃ bisaṃ gatāni, tathaiva srotasāṃ dvārāṇi mukhāni, sūkṣmāṇi dehe dūraṃ pravisṛtāni-kṛtsnaṃ dehaṃ prakarṣeṇa gatāni| yaiḥ-dvāraicchidraiḥ, dehe-śarīre, abhyavahṛtasyāhārasya kāyāgninā pacyamānasya prasādabhāvo yaḥ samudbhavati sa rasaḥ prasādākhya upacīyate-vṛddhiṃ nīyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vyadhe tu srotasāṃ mohakampādhmānavamijvarāḥ| pralāpaśūlaviṇmūtrarodhā maraṇameva vā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">srotoviddhamato vaidyaḥ pratyākhyāya prasādhayet| uddhṛtya śalyaṃ yatnena sadyaḥkṣatavidhānataḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotasāṃ tu vyadhe-tāḍane sati, mohādayo bhavanti| mohādīnāmatiretaradvandvaḥ pralāpādīnāṃ ca| viṇmūtrayo rodhena sambandhaḥ| athavā maraṇameva bhavati| ataḥ-asmājjīvita saṃśayāddhetoḥ, vaidyaḥ pratyākhyāya-"akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ" (hṛ.ci. a.11/44) ityādyuktvā, śalyamuddhṛtya-bahirniṣkāsya, prasādhayet| katham ? yatnena-nāvahelayā| kena prasādhayet ? sadyaḥkṣatavidhānataḥ-sadyovraṇapratiṣedoktavidhinā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">annasya paktā pittaṃ tu pācakākhyaṃ pureritam| doṣadhātumalādīnāmūṣmetyātreyaśāsanam||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| anekavidhasyāhārasyābhyavahṛtasya pittameva paktā| kimbhūtaṃ pittam ? pācakākhyaṃ pureritaṃ,-pūrvaṃ doṣabhedīye'dhyāya uktam| yathā (hṛ.sū. a.12/10)-"pakvāmāśayamadhyagam" ityārabhya yāvat "pācakaṃ nāma tatsmṛtam|" iti| tadīddṛśa pittamāhāraṃ pācayatīti dhanvantarimatam| doṣadhātviti| otreyasya-atriputrasya, śāsanaṃ-ājñā, iti-evaṃ, doṣādīnāmūṣmā'gniriti| doṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavo-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrapurīṣasvedāḥ, ādiśabdena dūṣikādayaḥ| teṣāṃ doṣādīnāṃ sambandhī ūṣmā-agniḥ, yaḥ sa evānnasya paktā, na tu pittaṃ pācakākhyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">tadadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| saiva dhanvantarimate kalā pittadharāhvayā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">āyūrārogyavīryaujobhūtadhātvagnipuṣṭaye| sthitā pakvāśayadvāri bhuktamārgārgaleva sā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">bhuktamāmāśaye rudhvā sā vipācya nayatyadhaḥ| balavatyabalā tvannamāmameva vimuñcati||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhuktaṃ-abhyavahṛtamannaṃ, āmāśaye-āmānnasthāne yatrāmamannaṃ tatra, sā-grahaṇī, ruddhvā-avaṣṭabhya, adho nayati| kiṃ kṛtvā ? pipācya,-vividhaiḥ prakāraiḥ pācayitvā| balavatīti| balavatī bhuktaṃ vipācyādho nayati| abalā punaḥ satī sā āmameva-apakvameva vimuñcati| nanu, jāṭhārāgnirannaṃ grahaṇīsthaṃ pacati, na grahaṇī| tataśca kathamuktam ? "sā vipācya nayatyadhaḥ" iti| atrocyate| agnigrahaṇyorādhārādheyabhāvena sthitatvādyujyata evaitadvaktum| grahaṇī hyagnerādhāraḥ| tathā ca prāguktam (ślo.50)-"kalā pittadharāhvayā" iti| pittaṃ ca vahniḥ| tathā cādhunaiva vakṣyati (ślo.90)-"pittaṃ vahniḥ" ityādi| tadevaṃ vahnayādhārā yā kalā sā'nnagrahaṇādgrahaṇītyucyate| tataścādhāratayā grahaṇīmāśrityāgniḥ pākakaraṇasamartho bhavati, nādhāramantareṇa kevala eva| tadevamagnyādhārasya grahaṇyākhyasya pākanirvartanaṃ prati kartṛtvaṃ yuktameveti| ataḥ "sā vipācya nayatyadhaḥ" ityetadupapannameva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">agnigrahaṇyorādhārādheyabhāvatayā'vasthānāt parasparabalādhānenopakaryopakārakabhāvaḥ sambhāvyata ityāha ---- grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇībalaḥ| dūṣite'gnāvato duṣṭā grahaṇī rogakāriṇī||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi yasmādarthe| yasmādgrahaṇyā yadbalaṃ-sāmarthyaṃ, tasya heturagniḥ| agnito grahaṇyā balamutpadyate| sa cāpyagnirgrahaṇībalaḥ, grahaṇī balaṃ yasyāgneḥ sa evam| apiśabdānna kevalamagnirgrahaṇyā balam, grahaṇyapyargnerbalam| ato hetordūṣite'gnau duṣṭāgrahaṇī rogakāriṇī sampadyate| evaṃ cārthād grahaṇyāmapi duṣṭāyāmagnirduṣyati| duṣṭaśca so'pi rogakārī sampadyate| evaṃ yā pittadharā kalā sā'duṣṭā satyāyurādīnāṃ puṣṭaye bhavatītyuktam| annagrahaṇādbhahaṇyā evaṃrūpatā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">taccānnaṃ vipakvameva dehadhātvādipoṣaṇam, nāpakvam| tasya cānnapākasya heturagniḥ, ata āha---- yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣaṇam| tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadannaṃ-āhāro, dehadhātvādipoṣaṇaṃ bhavati, tatrāgnirhetuḥ| kutaḥ ? ityāha-na hītyādi| hi-yasmāt, apakvādāhārādrasarudhirādayo na sambhavanti| ato dehadhātvādipoṣaṇe sarvatrāgniḥ kāraṇam, pākakriyānirvartanāt| tadevamanvayavyatirekābhyāmavagamyate, annaṃ dehadhātvādiheturagniprabhāvādeva, tasmādagniḥ pākakāraṇam, pakvamannaṃ dehādipoṣaṇam| iti parasparakāraṇtvamanayoḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">"na hyapakvādrasādayaḥ" ityuktam| ataḥ pākasyaivetikartavyatāṃ nirupayannāha---- annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam| dravairvibhinnasaṅghātaṃ nītaṃ snehena mārdvam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">sandhukṣitaḥ samānena pacatyāmāśayasthitam| audaryo'gniryathā bāhyaḥ sthālīsthaṃ toyataṇḍulam||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāle-"prasṛṣṭe viṇmūtre" (hṛ.sū. a.8/55) ityādinā granthena prāṅnirūpite| annamabhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ-hṛdayādyaṅganibandhanaṃ sthānaṃ, praṇākhyena vāyunā''hṛtaṃ-ānītam| "ṣṭhīvanakṣavathūdgāra" (hṛ.sū.a.12/5) ityādinaiva prāṇānilāhṛtatve labdhe punaruktaṃ spaṣṭārtham| tacca dravaiḥ-dravaguṇopalakṣitaistoyavyañjanamadyakṣīrādibhiḥ, vibhinnasaṅghātaṃ-apanītapiṇḍitabhāvam| tathā, snehena-ghṛtādinā, mṛdutvaṃ prāpitam| tathā, āmāśayasthitamagniḥ pacati| "nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|" iti vyākhyāta āmāśayastantrāntare (carake vi. a. 2/23)| kimbhūto'gniḥ ? audaryo-jaṭharabhavaḥ| tathā samānākhyena vāyunā sandhukṣitaḥ-uddīpataḥ| kālagrahaṇasyopalakṣaṇārthatvānmātrādisahāyena jāṭharāgninā samanoddīpitena pakvamannaṃ dehadhātvādipoṣaṇam| nanu, audaryo'gniradṛśyatvānna jñāyate kathaṃ pacati ? atastadarthaṃ bāhyaṃ dṛṣṭāntaṃ nirupayituṃ granthakṛdāha yathetyādi| yathā bāhyo'gniḥ sthālīsthaṃ toyataṇḍulaṃ pacati| toyaṃ ca taṇḍulāśca toyataṇḍulam, dvandvaikavadbhāvaḥ| tathaivāsāvaudaryo'gniḥ sandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthitaṃ caturvidhamannaṃ-aśitapītalīḍhakhāditabhedabhinnaṃ, prāṇānilāhṛtaṃ pacati| nanu, doṣabhedīye'dhyāye pūrvamuktam (hṛ.sū.a. 12/4)-"prāṇo'tra mūrdhagaḥ| ityārabhya yāvat "niśvāsānnapraveśakṛt|" iti| annasya praveśaṃ-āharaṇaṃ, karotītyannapraveśakṛt| prāṇānilā hṛtamityanenāpyayamarthaḥ pratyapādi| tatkimetena ? atrocyate| annapraveśakṛdityanenānnapraveśakaraṇamātramuktam, na tu koṣṭhaprāpaṇamiti| prāṇasya hi vāryormūrdhāśritasyoro yāvatsaṃcāra uktaḥ, na tato'dhaḥ| evamannapraveśakaraṇaṃ tāvatprāptaṃ yāvaduraḥ, na koṣṭhamiti| koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtamityanena tu koṣṭhaprāpaṇākhyo'rthaviśeṣa uktaḥ| iti dvayamapyetadvaktuṃ yuktam| [ nanu, ] 'sandhukṣitaḥ samānena' iti ca na vācyam| yataḥ prāguktam (hṛ.sū.a.12/8)-"samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ|" iti| evaṃ jāṭhareṇāgninā sahacaraḥ samano vāyuḥ sandhukṣayatītyartho'vatiṣṭhate| tasmāt "sandhukṣitaḥ samānena " ityanena nārthaḥ| ucyate| arthaviśeṣasampratyayārthametaduktam| tathā hi-"samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ| annaṃ gṛhṇāti pacati " iti samānasayaiva pākakriyāṃ prati vahnisandhukṣaṇadvāreṇa kartṛtvamuktam, nāgneḥ| iha punaḥ sandhukṣitaḥ samānenāgniḥ pacati, na samāno vāyuḥ, ityapaunaruktyameva| yadyapi caikapratyayajanitaṃ na kiñcidasti, tathā'pyannapākakriyāṃ pratyagnereva kartṛtvam, na samānādeḥ| samānādayo hyupakārakā eva| ato yuktamidaṃ 'agniḥ pacati' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">tasyānnasyedānīmagnisamīpasthasya yā avasthāstāḥ kathayan punastameva pākaṃ nirdiśati---- ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenībhūtaṃ kaphaṃ, yātaṃ vidāhādamlatāṃ tataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pittamāmāśayātkuryācyavamānaṃ, cyutaṃ punaḥ| agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādau-prathamaṃ, ṣaḍrasamapi, apiśabdādvitrādirasamapi, annaṃ-abhyavahṛtamaśitapītādikaṃ, tatpacyamānaṃ madhurībhutaṃ-amadhuraṃ madhuraṃ sampannaṃ sat, kaphamīrayet| kimbhūtaṃ kapham ? phenībhūtam| pānīyāderapi pacyamānasya prathamaṃ phenotpattidarśanādevamuktam| vidāhāditi| tataḥ-prathamāvasthāto mādhuryaprāyāyā anantaraṃ, madhyamāvasthāṃ prāpya jāṭhareṇa vahninā pakvaṃ ṣaḍrasamapyannamabhyavahṛtamamlatāṃ yātaṃ-anamlamamlaṃ sampannaṃ, pittaṃ vidadhyāt| kasmātpunaramlatāṃ yāti ? ityāha-vidāhāt| viruddho viṣamo vā dāho-vidāhaḥ| tato vidāhāddhetoramlatāṃ yātam| kimbhūtamannam ? āmāśayāccyavamānaṃ,-nāmāśayasthitameva| cyutaṃpunaḥ-tata āmaśayātpakvāśayaṃ prāptaṃ, jāṭharāgninā pakvaṃ śoṣitamannaṃ, tathā piṇḍitaṃ-tadānīm piṇḍaṃ sañjātaṃ saṃhataṃ sampannaṃ, tathā kaṭukaṃ jātaṃ, anyāṃ(ntyāṃ) tṛtīyāmavasthāṃ prāpya mārutaṃ kuryāditi yojyam| etacca sarvaṃ svabhavasiddhaṃ svasaṃvedyaprāyaṃ kāryānumeyaṃ ca| ata eva rasaṣaṭke'pi yaddravyāṇāṃ vipākatraividhyaṃ madhurāmlakaṭukalakṣaṇamuktaṃ, tadanayā rītyopapannataraṃ bhavati| tathā hi-ṣaḍrasasyāpyannasya jāṭharāgninā pacyamānasya rasatrayopalakṣitena madhurāmlakaṭukasvabhāvenāvasthātrayeṇa pariṇāmo bhavati| atha (nanu,) annamityatra kasmāt "ado jagdhirlyaptikiti" iti jagdhyādeśo na bhavati ?| brūmaḥ| anna iti nipātanāt "bahulaṃ chandasi" iti bahulavacanādvā jagdhyādeśābhāvaḥ| nanu, vidāhādamlatāṃ gatamiti sāmānyenoktama yuktamivābhāti| yato drākṣekṣuśarkarādīnāmavidāhitvaṃ śrūyate| api ca vidāhādīni ca varjayediti tantrakāraḥ (hṛ.sū.a. 8/32) paṭhati| anayā ca rītyā avadāhidravyābhāva eva syāt| tasmātsāmānyena vidāhitvamabhyupagamyamānamanyāyyamiva manyāmahe| ucyate| vidāhasya dvaividhyādadoṣaḥ| iha hi dvividho vidāhaḥ prathito doṣasthānakṛto dravyakṛtaśca| tatra hi doṣasthānakṛtasya grahaṇam| [nanu,] āmāśayācyutamagninā pakvamiti kathamuktam ? yataḥ pakvāśayasthasyāgninā pāko'nupapannaḥ| dūravyavadhāno hyagnirāmāśayasthaḥ| tasmātpakvāśayasthasyānnasya pakvatvamanupapannam| atrocyate| pakvāśaye'pyasti pākaḥ, tantrakāravacanāt| tathā hi prāgbastividhāvabhyadhāt (hṛ.sū.a.19/34)-"yathā vā snehapaktiḥ syādato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn" ityādi| tadevaṃ pakvāśayasthasyāpyanuvāsanasya snehapāko'bhihitaḥ| tathā pakvāśaye'pyagninā pakvasya punaḥ pāko yukta eva| tantrāntareṣu māṃsādīnāmapi vikledadarśanādanyatrāpi pāko'nujñāta eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">jāṭharasyāgneḥ karmābhidhāya, idānīmanyeṣāmapyagnīnāṃ karmābhidhātumāha ---- bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvān svān pārthivādīn pacantyanu||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūmerayaṃ bhaumaḥ| āpya iti cintyam| āgneya iti "agrerḍhak" iti ḍhak| vāyavya iti "sā'sya devatā" ityarthe "vāyvṛtupitruṣaso yat" iti yat| tadatraupamyartho bodhyaḥ, vāyavya iva vāyavya iti| ke punaste ? ityāha-pañcoṣmāṇa iti| kimbhūtāḥ ? sanabhasāḥ| saha nābhasenoṣmaṇā pañcoṣmāṇaḥpañcāgnayaḥ| bhauma ūṣmā yāvannābhasa ūṣmeti| tadete'gnayaḥ pañcāhāraguṇān anu-paścāt, pacanti| kuto'nu ? prakṛtatvā daudāryāgninirvartitādannapākāt| kimbhūtānāhāraguṇān ? svānkhān pārthivādīn| yo yasya māhābhutoṣmaṇaḥ pārthivāderātmīyo guṇaḥ, taṃ guṇaṃ sa eva pārthivādyūṣmā pacati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">anayā coktyā āhāraḥ śarīragatānāṃ bhāvānāṃ samānaguṇānāṃ guṇadvāreṇa varddhanahetuḥ,viparīta guṇānāṃ ca kṣayahetuḥ iti pratipādayati ---- yathāsvaṃ te ca puṣṇanti pakvā bhūtaguṇān pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca dehagān||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te ca-guṇāḥ, pañcamahābhūtāśritāḥ| yathāsvaṃ ye yeṣāṃ mahābhūtānāmātmīyā guṇāḥ, te yathāsvamātmīyena vahninā pakvā ātmīyāneva dehasthān mahābhūtaguṇān puṣṇanti| kathaṃ puṣṇanti ? ityāha-pṛthak,-pratyekaṃ kṛtvā, naikaṃ sarve, na sarvānekaḥ| tāmeva pratyekaṃ bhūtaguṇapuṣṭiṃ pañcoṣmapakvāhāraguṇakṛtāṃ spaṣṭī kurvannāha- pārthivā mahābhūtaguṇāḥ pārthivāneva mahābhūtaguṇān dehagān puṣṇanti-vṛddhiṃ nayanti| śeṣāḥ-pārthivaguṇebhyo ye'nye mahābhūtaguṇā āpyāstaijasā vāyavyā nābhasāśca, te śeṣān pārthivaguṇavyatiriktānāpyādimahābhūtaguṇān, puṣṇanti-āpyāyayanti| guṇānāṃ ca nirādhārāṇāmasambhavāt sahādhāreṇa pṛthivyādinā mahābhūtena saha pakvā ete mahābhūtaguṇāstathāvidhāneva mahābhūtaguṇān puṣṇantīti sāmarthyalabhyo'rthaḥ| atra codayanti| nanu, pṛthivyādimahābhūtacatuṣṭayavyatiriktasyoddeśamātratvādākāśasya sattaiva durghaṭā| kutaḥ punastasyoṣmaṇaḥ sambhavaḥ ? iti| atrocyate| ākāśasya sattā tāvat dravyanirṇayaprastāva prāk (hṛ.sū. a.9/1) pratipāditaiva| tathā nāsikāśrotrāsyādiṣu suṣireṣu sthāneṣu sthita ūṣmā dāhapākādīn kurvan nābhasa ūṣmetyupacaryate| ityaupacārika ūṣmā'pyasyopapanna eva| evaṃ pañca bhautikā agnaya ete, eka udarāgniḥ, sapta ca dhātvagnayo vakṣyamāṇāḥ, iti trayodaśāgnayaḥ| nanu, pārthivādyūṣmabhiḥ pakvasya punardhātūṣmabhiḥ pākakāle dhātūnāmapi pāñcabhautikatvāttatrāpi pārthivādyūṣmabhāvaḥ| taiśca pārthivādyūṣmabhiḥ punaḥ pākaḥ, ityevamaṣṭādaśa prāpnuvanti| satyamevatat| kintu ta eva pañcoṣmāṇaḥ pārthivādayaḥ sthānantaraprāptā dhātūṣmāṇa iti vyapadeśa māsādayanti| yathā-udakaṃ sthānāntaragataṃ lasīkādivyapadeśaṃ labhate| tathā coktam-"taccharīragataṃ lasīkādivyapadeśaṃ prāpnoti|" iti| anye tvevamāhuḥ-ete trayodaśāgnayaḥ, tathā saptasu sirāśateṣu saptāgniśatāni, pañcasu māṃsapeśī śataṣu ca pañcāgniśatāni "| iti| evaṃ pañcamahābhūtātmakādāhārādyathāsvamagninā pakvādrasa āhārasāraḥ| tatrasthairmahābhūtaguṇairdehagā mahābhūtaguṇā rasadhātvāśritā yathāsvamabhivarddhante|</ab>
          <ab type="mula">kiṭṭaṃ sāraśca tatpakvamannaṃ sambhavati dvidhā| -------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadannaṃ pakvaṃ dvidhā sambhavati-dviprakāraṃ jāyate, kiṭṭarūpaprasādarūpatayā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">kiṭṭamapi yadetannasya pakvasya, tadapyacchānacchabhedena dvidhetyāha---- ------------------------------------------------| tatrācchaṃ kiṭṭamannasya mūtraṃ vidyāddhanaṃ śakṛt||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tayoracchānacchabhedabhinnayoḥ kiṭṭayārmadhyāt, yadacchamannasya kiṭṭaṃ tanmūtraṃ vidyāt| yad ghanaṃ-saṃhataṃ, annasya kiṭṭaṃ tat śakṛt-purīṣaṃ, jānīyāt|</ab>
          <ab type="mula">sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ| ---------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāraḥ punaḥ-prasādākhyo bhāgo, bhūyaḥ saptabhiragnibhiḥ pacyate| udarāgninā pañcabhiśca bhūtāgnibhiḥ pūrvaṃ pakvaḥ san pāścātsārībhūto dhātūṣmabhiḥ pacyata iti pratipādanarthaṃ bhūyo grahaṇam| kathaṃ pacyate ? yathāsvaṃ,-yasya sārasya rasādisapta dhātusthasya yo'gniḥ sa ātmiyaḥ, tena tena sa sa sāraḥ pacyata ityarthaḥ| rasadhātusthaḥ sāro rasadhātvagninā pacyata iti bhāvaḥ| caturvidho'pyāhārā'bhyavahṛto jaṭharāgninā bhūtasahāyena pakvaḥ kiṭṭasāratāṃ yāti| tato yaḥ sāraḥ prasādākhyaḥ sa pūrvaṃ hṛdayaṃ yāti| tato hṛdayāntaḥsthena vyānena vikṣiptastatsthābhiḥ sirābhirdaśabhirmūlabhūtābhiḥ kṛtsnaṃ śarīramuhyamāno rasadhātunā sahaikatāṃ prāpto rasadhātvaśayasthena vahninā bhūtāgnisahāyena pacyamāno raktadhātusāratayā pariṇamiti| raktadhātusāratayā pariṇato māṃsadhātusāratayā pariṇamati| yāvatsa evāhārarasaḥ krameṇa garbhatayā pariṇamitīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">amumarthaṃ dyotayitumuvāca---- ------------------------------------------------| rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca||62||</seg> asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate| ---------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasāt-dhāturasādāhārarasena sahaikatāmāpannāt, raktaṃ prajāyate-sa dhāturasastathābhūto raktatayā sampadyate| tāvadyāvatsa eva garbhatveneti yojyam| atra codayanti| nanu, yadyāhāraraso vyānavikṣipto rasadhātunā sahaikatāṃ pariṇaman krameṇa raktādīn bhāvān garbhāvasānān pariṇamati| tarhi kathamuktaṃ "sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ|" iti ? atrocyate| kārye kāraṇopacāradetaduktamityavehi| sārakāryeṣu rasaraktādiṣu saptabhirdhātvagnibhiḥ pacyamāneṣu "sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ|" ityuktam| tasmādrasādidhātava eva sārākhyānmūlakāraṇādutthitāḥ paramārthena pacyanta iti bodhyam| nanu, yadi krameṇāhārarasādraso rasādraktaṃ raktānmāmsamityādikrama āśrīyate, tatkathamuktaṃ (ślo.68)-"vyānena rasadhāturhi vikṣepocita karmaṇā|" iti? atra hi yugapaditi ca nirdiśyate| yugapat-ekakālaṃ, vyānena raso dehe vikṣipyate| vikṣiptācca rasāt sarvadhātūtpattiriti pratyajñāyi| iha ca rasaraktamāṃsādikrameṇāhārarasāddhātuniṣpattirityucyate| tadetat parasparaṃ viruddhamiva lakṣyate| brūmaḥ| yugapacchabdo'tra śīghrakramārthaḥ| tathā covāca sāṅkhye (sāṃ.kā. 3)- "yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā|" iti| asyārthaḥ-manobuddhyahaṅkārāstrayaścakṣuḥśrotrādīnāṃ madhyādanyatama ityevaṃ catuṣṭayametat| asya ca vṛtteryugapannirdiṣṭā krameṇa ca| tatra yugapadvṛttirutpalapatraśatasūcībhedananyāyena| krameṇa ca vṛttiryathā,-cakṣurādi rūpādikaṃ paśyati, manastatra saṃśete, buddhirniścinoti, ahaṃ karomītyahaṅkāra udyamayati| tadvadatrāpi yugapatkrameṇa ca vikṣepo na viruddhaḥ| astvetat| rasadhāturityetatkathamuktam ? yato rasākhyo dhātustena na vikṣipyata, kintarhi ? āhārarasaḥ| ata eva dhātuśabdopādānamanarthakam| brūmaḥ| dhātuśabda ādhārābhidheyatvenehopātto rasasya dehadhāraṇatvaṃ darśayitum| sarveṣāṃ hi dhātūnāṃ yaddehadhāraṇasvabhāvatvaṃ tadāhārarasāpyāyitānāmeṣāṃ, na tvanāpyāyitānām| ataḥ sa āhāraraso dhātunāmādhāraḥ udbhavasthānam| yathā,-loke hemādīnā ya ādhāraḥ pratiniyatā viśiṣṭā mṛt sa dhātusaṃjñayā bhaṇyate| iyaṃ mṛddhemadhāturiyaṃ rajatadhāturiti| evamāhārarasā vyānena vikṣipyata, na rasākhyo dhātuḥ, iti sthitametat| kiñca, āhārarasādekakālaṃ saptasudhātusrotaḥsu praveśitādrasaraktādayo dhātava utpadyante, iti yadyeṣa ekakāladhātupoṣaṇapakṣa āśrīyate, tadānīmidaṃ virudhyate-"pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryādvṛddhaḥ kṣīṇāśca tadvidham|" (hṛ.sū. a. 11/35) iti| yataḥ sarve dhātava āhārarasena yugapadvyānavikṣiptena sve sve srotasyavatiṣṭhamānāḥ svātantryeṇāhārarasāpyāyitāḥ puṣyanti, anāpyāyitāḥ kṣayaṃ yānti| tadevaṃ kathaṃ pūrvasya dhātorvṛddhau parasya vṛddhiḥ pūrvasya dhātoḥ kṣaye parasya kṣayaḥ syāt ? na hi kadāciddhaṭate maitre tṛpte caitraḥ suhitaḥ syāt, atṛpte vā'suhitaḥ syāt| tathā sthūlasya meda evopacīyata iti dṛṣṭam| na ca samaṃ kṛtvā saptasu dhātusrotaḥsu vinikṣipte rase medaso'dhikā vṛddhiḥ kathañcidupapadyate| kramapariṇāmapakṣe tu sthūlasyāhāraraso rasadhātutayā pariṇamiti| rasadhātū raktatayā, raktadhāturmāṃsatayā, māṃsadhāturmedastayā pariṇamati| medasa āhārapūrṇasya sa āhāraraso medastvaṃ prāptaḥ punaḥ pratisrotonyāyena māṃsasya viśeṣavatīm vṛddhiṃ karoti, anantaraṃ raktasya, anantaraṃ rasasya| punaśca rasadhāturatipūrṇo raktasya vṛddhiṃ vidhatte, raktadhāturmāṃsasya, māṃsadhāturmedasaḥ, ityevamatisthūlasya medovadrasādayo māṃsāvasānā apyupacīyante| asthyādayaścāsthyādisrotasāṃ medasā''vṛtatvānna tathopacīyante| tasmādāhārarasena medobhāvena pariṇamatā udakaparipūrṇābhinavamṛtkumbhajalalavasyandananyāyenāsthyādayo dhātavaḥ kevalamāpyāyyante, na tu tathopacīyante| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 21/4)- "sthūlasya meda evopacīyate, na tathetare dhātavaḥ|" iti| asya hyayamarthaḥ,-medaso ye'nye'sthyādayaḥ śukrāvasānaste na tathopacīyante, na punaḥ pūrve rasādayo dhātavaḥ sthūlasya nopacīyanta iti| ata evāha muniḥ (ca. sū. a.21/9)- "medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate||" iti| api ca, yadi kramapariṇāmapakṣo norarīkriyeta tadānīṃ garbhasya śukradhātusārotpannasya rasādayo majjāvasānā dhātavo na syuḥ| kāraṇānuvidhāyīni hi kāryāṇi bhavantītyuktam| kramapariṇāmapakṣe punaḥ śukraprasādasya sarvadhātuprasādarūpatayā pariṇatatvāt sa śukraprasādo garbhatayā pariṇamaṃstathārupa eva pariṇamati| kāraṇānurūpatvātkāryāṇām| tathā ca bījakāraṇe vaṭadhavaprarohādau sakalānyavaśyaṃ tatpadārthajātāni tathārūpāṇyavyaktarūpatayā tānyavatiṣṭhante| yāni kāryarūpatayā pariṇamanti, sarvāṇyabhivyaktiṃ yānti kārye dṛśyante| nanu, kramapariṇāmapakṣe dhātordhātvantarotpattāvāśrīyamāṇāyāṃ yo yo dhāturdhātvantarabhāvena dehe pariṇamati| tasya tasya dhātordhātvantarabhāvena pariṇātatvādabhāvaḥ prāpnoti pūrvasya pūrvasya| tataśca śukraprasādasyaiva dehe sadbhāvaḥ syāt, na rasādīnāṃ dhātūnām| tathā caivamāhāravinivṛttāvapi strīgamanasāmarthyaṃ syāt, śukrasya vidyamānatvāt| atrocyate| anavacchinnapravāhasantānakrameṇāṃśāṃśikatayā dhātūnāṃ dhātvantarabhāvāpattiḥ, na tulya kālaṃ sarvairavayavairutpattiḥ| iti kṛtvā yo yo dhāturdhātvantarabhāvena dehe pariṇamati na tasya tasya dhātoḥ pūrvasyābhāvaḥ prāpnoti, sarvairavayavairapariṇatatvāt| tadevaṃ sarvathā kramapariṇāmapakṣa evāśrayituṃ nyāyyaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'pyadhītam (śā. a. 6)- "tatrāhāraraso vyānavikṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramātpacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādisaṃjñaḥ kālavadaskhalitaprayāṇo dehamūrjayan" ityādi| tathā carakasaṃhitāyāṃ dṛḍhabalo'pyāha (ci. a. 15/14)- "rasādraktaṃ tato māsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ|| ityuktavantamācāryaṃ śiṣyastivadamacodayat| rasādraktaṃ visadṛśātkathaṃ dehe'bhijāyate|| rasasya na ca rāgo'sti sa kathaṃ yāti raktatām| rasādraktāt sthiraṃ māṃsaṃ kathaṃ tajjāyate nṛṇām|| rasādraktāttathā māṃsānmedasaḥ śvetatā katham| ślakṣṇābhyāṃ māṃsamedobhyāṃ kharatvaṃ kathamasthiṣu|| khareṣvasthiṣu majjā ca kena snigdho mṛdustathā| majjñaśca pariṇāmena yadi śukraṃ prajāyate|| kathaṃ sarvagataṃ śukraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ|| atha prasādānmajjñaśca śukraṃ bhavati dehinām|| chidraṃ na dṛśyate'sthnāṃ ca tanniḥsarati vā katham| evamuktastu śiṣyeṇa guruḥ prāhedamuttaram|| tejo rasānāṃ sarveṣāmambujānāṃ yaducyate| pittoṣmaṇaḥ sa rāgeṇa raso raktatvamṛcchati|| vāyvagnitejasāyuktaṃ raktaṃ māṃsatvamṛcch gati| śleṣmāṇaṃ ca samāśritya māṃsa snehābhisaṃyutam|| sthiratāṃ prāpya śauklyaṃ ca medo dehe'bhijāyate| pṛthivyagnyanilādīnāṃ saṅghātaḥ śleṣmaṇā vṛtaḥ|| kharatvaṃ prakarotyasya jāyate'sthi tato nṛṇām| karoti tatra sauṣiryamasthnāṃ madhye samīraṇaḥ|| medasā tāni pūryante sneho majjā tataḥ smṛtaḥ| tasmānmajjñaśca yaḥ snehaḥ śukraṃ sañjāyate tataḥ|| vāyvākāśādibhirbhāvaiḥ sauṣiryaṃ jāyate'sthiṣu| yena sravati tacchukraṃ navātkumbhādivodakam|| srotobhiḥ syandate dehātsamantāccukravāhibhiḥ| harṣeṇodīritaṃ rāgātsaṅkalpācca manobhavāt|| [vilīnaṃ ghṛtavaḍyāyāmoṣmaṇā sthānavicyutam|] bastau sambhṛtya niryāti sthalānnimnamivodakam|" iti| tathā carakamunirapi sākṣādadhijage (ci. a.8/37)-"srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā|" iti| tathā (ca.sū. a.28/3)-"dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante|" iti| nagnajidapyāha-"tatrāhārarasātpūrvaṃ rasadhāturvivaddhate| raktadhātū rasāccaiva raktākhyānmāṃsameva ca|| medodhātustato māṃsādasthyākhyo medasastathā| majjadhātustato'sthyākhyānmajjñaḥ śukrākhya eva ca|| śukrātparaṃ ca garbhasya sambhavaḥ parikīrtitaḥ|" iti| tasmātkramapariṇāmapakṣa eva yuktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">evaṃ rasādīnāṃ dhātūnāṃ prasādaṃ darśayitvā, kiṭṭaṃ yathākramaṃ darśayitumāha---- ------------------------------------------------| kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca||63||</seg> sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ| ---------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādayo dhātūnāṃ krameṇa malāḥ| rasasya kapho malaḥ| raktasya pittaṃ malaḥ| kheṣu nāsikāvivarādiṣu yo malo'ntaḥ sambhavati sa māṃsasya malaḥ| yaḥ śarīre prasvedo-romabhyaḥ salilasambhavaḥ, sa medaso malaḥ| nakhā romāṇi cāsthnāṃ malaḥ| majjñaḥ sneho malaḥ| snehaḥ keṣāṃ sambandhī ? netrayostvaco viśaḥ-purīṣasya, ca| yattadojaḥ-sarvadhātūnāṃ tejaḥ śarīrasambhavaṃ, sa śukrasya malaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">na kevalāmāhārasya prasādakiṭṭatayā dvaividhyam, yāvaddhātūnāmapyāhārarasāpyāyitānāṃ prasādakiṭṭatayā dvaividhyamiti darśayannāha---- ------------------------------------------------| prasādakiṭṭau dhātūnāṃ pākādevaṃ dvidhacchataḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, evaṃ-anena prakāreṇa yathādarśitena pākādagnyāhitāt, prasādakiṭṭau dvidhā ṛcchataḥ-dvaividhyaṃ vrajataḥ| kiṭṭaśabdasyātra puṃstvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti bodhyam, ardharcādiṣu tvapāṭha evāsya|</ab>
          <ab type="mula">parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā| ------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātūnāṃ snehaḥ-sāro dhātusnehaḥ| āhārarasasya dhātvātmanāpariṇamato yathāyathaṃ dhātvagnibhiḥ pacyamānasya kṣīrasyeva śṛtasya sāraḥ-tathāpākavaśāddhātūnāṃ yathottaraṃ yathārūpaḥ sneho jāyate, tasya dhātusnehasya paramparā-āhārarasāpyāyitā yā'vyucchinnaprabandhapravṛttatayā viśiṣṭaiva yathottaraṃ dhātusnehotkarṣakramapariṇatiḥ sā dhātusnehaparamparā, parasparamupasaṃstambhāt-upasaṃśleṣāt, jāyate| ata eva śoṇitaprabhṛtīnāṃ dhātūnāmuttarottaraṃ gauravaṃ yathottaraṃ snehotkarṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">idānīṃ pariṇatikālamāhārasya nirupayannāha ---- ---------------------------------------| kecidāhurahorātrātṣāḍahādapare, pare||65||</seg> māsena yāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ| ------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kecidācāryāḥ ahorātrāt-rātriṃdinena, annaṃ śukratvaṃ yātītyāhuḥ| kaiḥ ? pākakramādibhiḥ| pākasya jāṭharāgninā bhūtāgnibhirdhātvagnibhī rasaraktādiparipāṭyetyevaṃprakāraḥ kramaḥ, sa ādiryeṣāṃ-vīryaprabhāvādīnāṃ, taiḥ| apare-anye ācāryāḥ, ṣaḍahātṣaḍbhirdinaiḥ, anna pākakramādibhiḥ śukratvaṃ yātīti vadanti| pare anye, tvāhuḥ,-ahorātrātprabhṛti māsaḥ paraḥ pramāṇāvadhirannasya rasādipākakramādinā pariṇamataḥ śukratvagamane, na tata ūrdhvaṃ kadācidapi| tathā ca parāśaro'ṣṭarātreṇānnaṃ pariṇamacchukratvaṃ yātīti saṅgirate| tathā ca tadvanthaḥ-"āhāro'dyatano yaśca śco rasatvaṃ sa gacchati| śoṇitatvaṃ tṛtīye'hni, caturthe māṃsatāmapi|| medastvaṃ pañcame, ṣaṣṭhe asthitvaṃ, saptame vrajet| majjatāṃ, śukratāmeti divase tvaṣṭame nṛṇām|| tasmaddhi pathyāpathyābhyāmāhārābhyāṃ nṛṇāṃ dhruvam| saptarātreṇa śudhyanti praduṣyanti ca dhātavaḥ||" iti</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">athaitadannaṃ rasādibhāvena pariṇamacchukratvaṃ yāti| kiñcicchinnaṃ kṛtvā'tha kālavadanavarataṃ kṛtvā pākakrameṇa ? ata āha ---- ---------------------------------------| santtatā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhojyāśca te dhātavaśca bhojyadhātavaḥ| bhojyaśabdeneha yasya dhātorya āhārastasya sarvasya grahaṇam| uktaṃ hi (ca.sū. a.28|13)-"dhātavo hi dhātvāhārāḥ|" iti| etaduktaṃ bhavati,-yasya dhātoryasmādutpattiḥ sa yasyāhāra iti| bhojyadhātūnāṃ parivṛttiḥ-parivartanaṃ bhramaṇaṃ gatiḥ, sa cakravatsantatā avyuccinnaprabandhasvarūpā, āhārarasenāpyāyitatvāt|</ab>
          <ab type="mula">evaṃ pūrvoktena kālāvadhinā vṛṣyādyapi yadvastujātaṃ tadapi śukratvaṃ yātītyāśaṅkāyāmidamāha---- vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| -------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛṣyāṇi kṣīrarasamadhukamāṣakūṣmāṇḍahaṃsādipakṣyaṇḍaprāyāṇi| tathā, ādigrahaṇādviṣagarapraśamanamūḍhagarbhajarāyuniṣkramaṇakriyāprāyāṇi| sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, susūkṣmaṃ durlakṣyaṃ tathāvidhaṃ prabhāvamāsādya tāni pariṇamanti śukrabalādi kurvate nāpariṇamanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------------| prāyaḥ karotyahorātrātkarmānyadapi bheṣajam||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛṣyādidravyavyatiriktamanyadapi bheṣajaṃ-cūrṇaguṭikādi dīpanādikriyaṃ, ahorātreṇa prāyaḥ svaṃ svaṃ karma karoti| prāyograhaṇaṃ kiñcidbheṣajamahorātrādapyūrdhvaṃ kiñcittato'pyavāk vīryādivaśāt karma karotīti dyotanārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">āhāraraso rasadhātunā sahaikatamāpanno rasaraktādibhāvena pariṇamati yāvaccukraprasādo garbhatvenetyuktam| tatkathaṃ kadācidekadeśe rogakṛdgudhiramāṃsādyekadeśavṛddhikṣayavikārakṛttvādbhavati ? iti saṃśayāpanodārthamidamāha ---- vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugatpasarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrrasaḥ sajjati yatra saḥ| tasminvikāraṃ kurute khe varṣamiva toyadaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āhāraraso jaṭharāgninā pakvaḥ prasādo dhātvākāratvāddhātuvācyo yasmādvyānena sadā sarvataḥ-sarvasmin dehe, vikṣipyate viśeṣeṇa preryate| sarvata ityādyāditvāttasiḥ| kimbhūtena ? vikṣepaḥ-preraṇameva, ucitaṃ-yogyaṃ, karma yasya, tena vikṣepocitakarmaṇā| kathaṃ vikṣipyate ? yugapat-ekakālam, tathā'jasraṃ-anavaratam| saḥ-rasadhāturāhārarasaprasādākhyo, vyānena vikṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyāt srotoduṣṭeḥ, yatra pradeśe svarupāpracyuto'pi sajjati-saktaḥ sampadyate, tasmin pradeśe dehasya vikāraṃ kurute, na sarvatra| etadeva dṛṣṭāntadvāreṇa spaṣṭayati| khe varṣamityādi| yathā khe-viyati, toyado-megho, vātavaśāt kṣipyate varṣaṃ-vṛṣṭiṃ, kvacideva deśe kurute, na sarvatra| khasya vaiguṇyaṃ khavaiguṇyamiti ṣaṣṭhīsamāsaḥ| "pūraṇaguṇa" ityādinā cātra yathā samāsaniṣedho na bhavati, tathā "śirortīndriyadaurbalya" (hṛ.sū. a. 4/9) ityatra pratipāditameva| tasmin vikāraṃ kuruta ityatrātmanepadaṃ na prāpnoti, rasasya kartrabhiprāyābhāvāt| na hi tasya citramutpadyata iti karotīti prāpnoti| brūmaḥ| aupacāriko'tra kartrabhiprāyaḥ kalpyaḥ| anenaiva nyāyena 'vrīhīnātapaḥ śoṣayati' ityādyapyupapannam| vyāno rasadhātuṃ yatra nayati tatra vikāraḥ, iti tāvadrasasya vikṣepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam| annabhautikadhātvagnikarmeti paribhāṣitam||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamiti doṣaprakopatramātideśārtham| yathā rasaḥ kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādyatra sajjati tasmin vikāraṃ kurute, evaṃ-anena nyāyena, doṣāṇāmapi-vātādīnāṃ vyānena vikṣipyamāṇānāṃ, ekadeśaprakopaṇaṃ-vikārakaraṇaṃ, syāt| ata eva sidhmadadruśvayathvādyekadeśe jāyate| evaṃ kṣepyāṇāṃ svabhāvasthānāmapyasvātantryādvikārakāritvaṃ bhavati| bhūtameva bhautikam| vinayādibhyaṣṭak| annaṃ ca bhautikaṃ ca dhātavaścānnabhautikadhātavaḥ, teṣāmagnirannabhautikadhātvagniḥ, tasya karma annabhātikadhātvagnikarma| iti prakāre| iti-pūrvoktena prakāreṇa, annabhautikadhātvagnikarma paribhāṣitaṃ-uktaṃ niścayīkṛtam| tatra "annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ" (ślo.55) ityādinā "kaṭu mārutam" ityantena granthena| tathā, annaṃ sārakiṭṭatayā yatpariṇamati tadetajjāṭhārāgneḥ karma| "bhaumāpyāgneya" (ślo.59) ityārabhya" śeṣāḥ śeṣāṃśca dehagān" ityevamantena granthena yannirdeṣṭaṃ tadbhūtāgneḥ karma| "sārastu saptabhirbhūyo" (ślo 62) ityārabhya "prasādakiṭṭau dhātūnā" ityevamantena yannirdiṣṭaṃ taddhātvagnikarmeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhiko mataḥ| tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayetprayatastasya sthitau hyāyurbalasthitiḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣāṃ paktṝṇāṃ madhye yo'nnasya paktā-pācako jāṭharāgniḥ, so'dhiko mataḥ-balīyānabhipretaḥ| tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| kutaḥ śreṣṭhaḥ ? ityāha-tanmūlā ityādi| saḥ jāṭharānalo, mūlaṃ pradhānaṃ, yeṣāṃ-bhūtāgnyādīnāṃ te yasmāttanmūlāḥ| mūlamiva mūlam| yathā, vṛkṣādīnāṃ pradhānamavayavo mūlaṃ, sarveṣāṃ hi tadavayavānāṃ janmādiṣu tatkāraṇam, tena vinā teṣāṃ janmādyasambhavāt| yasmāccaivaṃ mūlaṃ-sarvāvayavebhyaḥ pradhānamavayavaḥ| tasmātte-bhūtadhātvagnayaḥ, taddṛddhikṣyavṛddhikṣayātmakāḥ,-vṛddhiśca kṣayaśca vṛddhikṣayau, tasya-jāṭharāgneḥ, vṛddhikṣayau-cayāpacayau, tābhyāṃ vṛddhikṣayau tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayau, tāvātmā-svabhāvo, yeṣāṃ te tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ| etaduktaṃ bhavati,-jāṭharānalavṛddhyā pareṣāmagnīnāṃ vṛddhiḥ tatkṣayeṇa teṣāṃ kṣayaḥ| tasmāttaṃ pācakamagniṃ, vidhivat-praśastena vidhānena, yuktaiḥ-yojitaiḥ, annapānendhanairhitaiḥ-pathyaiḥ, pālayet| annapānānyevendhanāni, taiḥ| kathaṃ pālayet ? prayataḥ-yatnavān nāvahelayā| hi-yasmāt, tasya-annasya paktuḥ, sthitau-sadbhāve, āyurbalasthitiḥ-tatsthitāvāyuravatiṣṭhate balaṃ ca| tathā coktam (saṅgrahe ci. a.12)- "agnimūlaṃ balaṃ puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">jāṭharāgnimadhunā caturvidhaṃ vakti ---- samaḥ samāne sthānasthe viṣamo'gnirvimārgage| pittābhimūrccite tīkṣṇo mando'sminkaphapīḍite||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāne vāyau sthānasthe-khāśayasthite sati, samo'gnirbhavati| vimārgage-mārgamujjhitvotpathapravṛte samāne sati, viṣamo'gnirbhavati| pittenābhimūrccite-ekalolībhūte samāne, tīkṣṇo'gnirbhavati| asmin-samāne, kaphapīḍite-śleṣmābhibhūte, mando'gnirbhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">samo'gnirviṣamastīkṣṇo mandaścaivaṃ caturvidhaḥ| yaḥ pacetsamyagevānnaṃ bhuktaṃ samyak samastvasau||74||</seg> <seg type="unit" n="75">viṣamo'samyagapyāśu samyagvā'pi cirātpacet| tīkṣṇo vahniḥ paceccīghramasamyagapi bhojanam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">mandastu samyagapyannamupayuktaṃ cirātpacet| kṛtvā''syaśoṣāṭopāntrakūjanādhmānagauravam||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-samādibhedena, caturvidho'gnirbhavati| idānīmasya caturvidhasyāgnerlakṣaṇaṃ vakti- vahniriti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| yo vahniḥ samyak-yathāvidhi, bhuktamannaṃ samyageva pacet, sa sama eva bhavati, iti tuśabdo'vadhārayati| annamiti prakṛtam| yo'samayagapideśakālamātrāvidhibhraṣṭamapi, annaṃ bhuktamāśu pacet, samyagvā'nnaṃ bhuktaṃ cirātpacet, sa viṣamaḥ| yo'samyagapyannaṃ bhuktaṃ drāk pacet, sa tīkṣṇaḥ| yastu samyagapyannamupayuktamāsyaśoṣādīn kṛtvā cirātpacet, sa mandaḥ| āṭopaḥ-kṣobhaḥ| mande'gnau ca sabhaktamevauṣadhaṃ prāyeṇopayoktuṃ yujyate| tathā ca saṅgrahe papāṭha (sū. a. 11)- "yāmaiścaturbhirdvābhyāṃ ca bhojyabheṣajyayoḥ same| pāko'gnau yuktayordrāk ca tīkṣṇe, mande punaścirāt|| sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet|" iti| evamagnimuktvā, agnyāyattatvādbalasya balatraividhyaṃ darśayati-</ab>
          <ab type="mula">sahajaṃ kālajaṃ yuktikṛtaṃ dehabalaṃ tridhā| ---------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saha jāyata iti sahajam, kālājjātaṃ kālajam, yuktibhirūpajātaṃ yuktijam, iti dehabalaṃ-śarīrabalaṃ, tridhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------------| tatra sattvaśarīrotthaṃ prākṛtaṃ sahajaṃ balam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">vayaskṛtamṛtūtthaṃ ca kālajaṃ, yuktijaṃ punaḥ| vihārāhārajanitaṃ tathorjaskarayogajam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu baleṣu madhye, sattvarajastamaḥsamutthaṃ śarīrodbhūtaṃ ca yadbalaṃ tatprākṛtaṃ-svabhāvikam| sattvaśabdena guṇatrayamupalakṣyate| śarīraṃ-tvagraktādisāramayaṃ yadvastujātaṃ tat| vayo-bālyayauvanādi, tena kṛtaṃ vayaskṛtam,-vayonusāreṇa niṣpāditam, ṛtubhyo-hemantādibhya udbhūtamṛtūttham, etadubhayamapi kālajaṃ balam| vayaskṛtamityatra "ataḥ kṛkami" ityanena saḥ| yuktijaṃ punarbalaṃ,-viharaṇaṃ-vihāro vāṅgmanaśceṣṭālakṣaṇo'nekaprakāraḥ, āhāraḥ-pūrvamuktaḥ, tābhyāṃ vihārāhārābhyāṃ janitaṃ vihārāhārajanitaṃ yadvalaṃ tadyuktijam| yuktiḥ-yoga itikartavyatā, tato jātaṃ yuktijam| tathā, ūrjaskarāstvime yogāḥ-"tadyathā,-balavatpuruṣe deśe janma [ tadvidhe ca kāle ] sukhaśca kālayogo bījakṣetraguṇaśarīrāhārasatvasampattayaśca" (saṃ. śā. a. 8)| tathā ye yogā rasāyanavājīkaraṇoktāḥ, tebhyo jātamūrjaskarayogajaṃ yadvalaṃ tadapi yuktijam| samprati deśatraividhyaṃ darśayati-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">deśo'lpavāridrunago jāṅgalaḥ svalparogadaḥ| ānūpo viparīto'smātsamaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stokajalavṛkṣaśailākrāntaḥ svalparogado jāṅgalo deśaḥ śuddhasrotastayā| tathā ca-marudeśodbhavā alparogāścirajīvinaśca dṛśyante| asmāt-jāṅgalāt, viparīto-bahūdakatarugirisamadhiṣṭhito bahurogadaśca, ānūpaḥ| samastu deśo yo nātyambuvṛkṣaparvato, na cātyalpavāritarugiriḥ, sa sādhāraṇo madhyastharogārogyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">evaṃ bhūmilakṣaṇaṃ deśamuktvā majjādīnāṃ parimāṇārthamāha ---- majjamedovasāmūtrapittaśleṣmaśakṛntyasṛk| raso jalaṃ ca dehe'sminnekaikāñjalivarddhitam||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> majjādidravyaṃ jalāvasānaṃ, asmin-pauruṣe dehe, ekaikāñjalivarddhitam| tena majjña eko'ñjaliḥ, dvau medasaḥ, yāvajjalasya dehāśritasya daśāñjalayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">pṛthak svaprasṛtaṃ proktamojomastiṣkaretasām| dvāvañjalī tu stanyasya catvāro rajasaḥ striyāḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ojomastiṣkaśukrāṇāṃ dehagānāṃ pṛthak-pretyekaṃ, svaprasṛtaṃ pramāṇam| striyāḥ stanyasya dvāvañjalī, rajaso-raktasyārtavasya catvāro'ñjalayaḥ| svena mānenāñjaliprasṛtāviha hastasaṃsthānaviśeṣavācyau gṛhyete, na tu catuṣpaladvipalaparimāṇau mānavācyau, svaśabdaprayogāt| prasṛtaśabde tu mānavācini gṛhyamāṇe svaśabdo'narthaka eveha syāt| nanu, yathā majjādīnāṃ samatvādhikyahānayo vidyante, tathā pavanasyāpi| tathā ca prāgabhyadhāyi (hṛ. sū. a. 11/1)- "utsāhocchvāsaniḥśvāsa" ityādi| tathā (hṛ. sū. a. 11/5)- "vṛddhastu kurute'nilaḥ| kārśya" ityādi| tathā (hṛ. sū. a. 11/15)- "liṅgaṃ kṣīṇe'nile'ṅgasya" ityādi| tasmādvāyorapi pramāṇaṃ vācyaṃ syāt| tatkathamiha noktam ? atrocyate| pavanasyāmūrttatvātpramāṇaṃ vaktumayuktam| tathā ca carakaḥ (?)-"na mānonmānatā vāyorarūpatvāttu yujyate|" iti| tasmālliṅgaireva samatvādhikyahānayo'nilasya vaktuṃ yuktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">samadhātoridaṃ mānaṃ vidyādvṛddhikṣayāvataḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samadhātoḥ-samaprakṛteḥ, etanmānaṃ vidyāt, naikadoṣādhikaprakṛtīnāṃ dvidoṣādhikaprakṛtīnāṃ vā| teṣāṃ hyata eva yathoktādañjalipramāṇādikādyathāyathaṃ majjādīnāṃ vṛddhikṣayau vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">adhunā yadukramāyuṣkāmīyādhyāye (hṛ. sū. a. 1/9)- "śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ| (taiśca tisraḥ prakṛtayaḥ" ityādi sūtrasyaiva vivaraṇamāha ---- śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukraṃ cāsṛk cetyādidvandvaḥ| garbhiṇī-sampadyamānā garbhāmātā, tasyā bhojyaceṣṭe-āhāravihārau, eteṣu yo'dhiko dośo-vātādiḥ, tena prakṛtiḥ saptadhā-saptaprakārā, [ uditā- ] abhihitā, sūtrasthāne (a.1/10)| ya iti jātāveka vacanam| tena yo doṣo, yau doṣau, ye doṣāḥ, ityartho'vatiṣṭhate| ekadoṣadvidoṣatridoṣaprakṛtiṣu yathāsaṅkhyameko dośo dvau doṣo trayo doṣā adhikā ityarthaḥ| nanu, samadhātorvātādīnāṃ samatvāt kathamivādhikyaṃ syāt ? brūmaḥ| samadhātorapi samānāṃ trayāṇāmapi tasmin kāle svapramāṇato yathāsvaṃ tulye nādhikatvaṃ bhavatīti yuktaṃ tatrāpyādhikyam| yadi vā doṣo'dhika iti bāhulyenoktam| tena ṣaṭsveva prakṛtiṣu doṣādhikabhāvaḥ, na tu samadhātāviti vedyam| adhunā vātasya prādhānyaṃ ṣaḍbhiḥ kāraṇaiḥ pradarśya vātaprakṛti prāgabhidhatte-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">vibhutvādāśukāritvādvalitvādanyakopanāt| svātantryādbahurogatvāddoṣāṇāṃ pravalo'nilaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vibhutvāt-vyāpitvāt| tathā, āśukāritvāt| tathā, balitvāt, yathā hi vāyurvyāpyāśukārī balī ca, na tathā pittaśleṣmāṇau| tathā, anyakopanāt, svajātīyāpekṣayā'nyaupittaśleṣmāṇau, anena yathā kopyete, na tābhyāṃ tathā'yam| tathā, svātantryāt-prerakatvāt, tathā hi nāsāvanyena preryate'taḥ svatantro'sau| tathā, bahurogatvāt| tathā coktam-"aśītirvātajā rogāścatvāriśacca pittajāḥ| viṃśatiḥ śleṣmajāśca" iti| evaṃ trayāṇāṃ doṣāṇaṃ madhye'nilaḥ prabalaḥ-pradhānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">prāyo'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ| śītadviṣaścaladhṛtismṛtibuddhiceṣṭā- sauhārdadṛṣṭigatayo'tibahupralāpāḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">alpavittabalajīvitanidrāḥ sannasaktacalajarjaravācaḥ| nāstikā bahubhujaḥ savilāsā gītahāsamṛgayākalilolāḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">madhurāmlapaṭūṣṇasātmyakāṅkṣāḥ kṛśadīrghākṛtayaḥ saśabdayātāḥ| na dṛḍhā na jitendriyā na cāryā na ca kāntādayitā bahuprajā vā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">netrāṇi caiṣāṃ kharadhūsarāṇi vṛttānyacārūṇi mṛtopamāni| unmīlitānīva bhavanti supte śailadrumāṃste gaganaṃ ca yānti||88||</seg> <seg type="unit" n="89">adhnyā matsarādhmātāḥ stenāḥ prodbaddhapiṇḍikāḥ| śvaśṛgāloṣṭragṛdhrākhukākānūkāśca vātikāḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyograhaṇaṃ kvacidvyabhicārartham| ata eva-asmādeva kāraṇāt, pavanādhyuṣitāḥ-vāyunā'dhiṣṭhitāḥ, manuṣyāḥ prāya evaṃrūpā bhavanti| kāraṇānuvidhāyitvāt kāryāṇām| doṣātmakāḥ-na tu guṇasvabhāvāḥ, na śubhasvabhāvā bhavanti| śukrārtavarūpāvasthāmārabhyājīvitaṃ pavanādhyuṣitā mānavāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ| sphuṭitāni dhūsarāṇi ca keśagātrāṇi yeṣāṃ ta evam| tathā, śītaṃ dviṣantīti śītadviṣaḥ, uṣṇābhilāṣitvāt| tathā, calā dhṛtyādayo gatyantā yeṣāṃ te tathoktāḥ| tathā, atiśayena bahuḥ pralāpaḥ-sambhāṣaṇaṃ, yeṣāṃ ta evam| vasantatilakāvṛttam| alpāḥ vittādayo nidrāntā yeṣāṃ ta evam| tathā, sannā saktā calā jarjārā vāk yeṣāṃ ta evam| keṣāñcitsannā-avasādaṃ nītā, keṣāñcitsaktā-bhāṣaṇe vilambya vilambya pravṛttā, keṣāñciccalā, keṣāñcijjarjarā-bhinnakāṃsyasvanasadṛśī vāgiti| tathā nāsti paraloka ityevaṃ matiryeṣāṃ te nāstikāḥ| "asti nāsti diṣṭaṃ matiḥ" iti ṭhak| tathā, bahubhujaḥ-analpāśanāḥ| tathā, savilāsāḥ-salīlāḥ| tathā, gītahāsādilolāḥ tatpriyāḥ| svāgatāvṛttam| tathā, madhurāmlapaṭūṣṇasātmyā madhurādyabhilāṣiṇaśca| kṛśāśca te dīrghākṛtayaśca, te kṛśadīrghākārāḥ| tathā, saśabdaṃ yātaṃ-gamanaṃ, yeṣāṃ te saśabdayātāḥ| na dṛḍhāḥ-na dṛḍhaśarīrāḥ| na jitendriyāḥ| na cāryāḥ-asantaḥ| kāntānāṃ strīṇāṃ, na ca dayitāḥ-[na] abhimatāḥ| na ca bahuprajāḥ-api tu svalpasantatayaḥ| "yā(ryā)vantaḥ(ntaṃ)śeṣaṃ(ṣa)pūrvasāmyādaupacchandasikaṃ vadanti santaḥ|" eṣāṃ ca-vātaprakṛtīnāṃ, netrāṇī kharāṇi-paruṣāṇi, tathā dhūsarāṇi-pāṃsunevāvakīrṇāni, vṛttānivartulāni, acārūṇi, mṛtopamāni ca, tathā supte-svapne, unmīlitānīva-uddhāṭitānīva, bhavanti| te-vātaprākṛtayaḥ, svapne sati śailadrumān gaganaṃ ca gacchanti| indravajrāvṛttam| te ca, adhanyāḥ-abhavyāḥ, matsareṇādhmātāḥ-dveṣapūrṇāḥ| tathā, stenāḥ-caurāḥ| prodbaddhapiṇḍikāḥ-jaṅghāyāḥ paścimādbhāgāt prakarṣeṇonnatāḥ piṇḍikā yeṣāṃ ta evam| aṇukaṃ-svabhāvaḥ, svararūpaceṣṭānukaraṇam| śvādīnāmivānūkaṃ yeṣāṃ-vātikānāṃ, ta evam| vātikā iti bhūmni matvarthīyaṣṭhak, vātabhūyiṣṭhā ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">adhunā pittaprakṛtilakṣaṇaṃ prastauti-pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā yadasmā---- tpittodriktastīkṣṇatṛṣṇābubhukṣaḥ| gauroṣṇāṅgastāmrahastāṅghrivakraḥ śūro mānī piṅgakeśo'lparomā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ| vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi||91||</seg> <seg type="unit" n="92">medhāvī praśithilasandhibandhamāṃso nārīṇāmanabhimato'lpaśukrakāmaḥ| āvāsaḥ palitataraṅganīlikānāṃ bhuṅkte'nnaṃ madhurakaṣāyatiktaśītam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">gharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhi rbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ| suptaḥ paśyetkarṇikāranpalāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanvalpapakṣmāṇi himapriyāṇi| krodhena madyena raveśca bhāsā rāgaṃ vrajantyāśu vilocanāni||94||</seg> <seg type="unit" n="95">madhyāyuṣo madhyabalāḥ paṇḍitāḥ kleśabhīravaḥ| vyāghrarkṣakapimārjārayakṣānūkāśca paittikāḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhanvantarimatena pittameva vahniḥ pākādikarmakaraṇāt| athavā vahnijaṃ-vahnerjātaṃ, agnyādhāratvāt| yadasmāt-yataścaivamato hetoḥ, pittādhikaḥ puruṣastīvratṛṣṇābubhukṣo bhavati| tathāvidhātkāraṇādutpannatvāt abdhāt rasadhātuśca tasya drāgeva śuṣyatītibhāvaḥ| tathā, gaura uṣṇāṅgaśca| tathā, tāmravarṇaṃ hastāṅrivakraṃ yasya sa evam| tathā,śūro mānī ca| tathā, kapilakeśo'lparomā ca| śālinīvṛttam| dayitāni mālyādīni yasya sa evam| tathā, sucaritaḥ-śobhanaceṣṭitaḥ| tathā, śuciḥ-kāyavāṅmanovyāpārairmalinairasaṃspṛṣṭaḥ| āśritānāṃ vatsalaḥ-priyakṛt, vibhavādiyuktaśca| tathā, bhīṣu-bhayeṣu, dviṣatāmapigatiḥ śaraṇyatvādbhavati| apiśabdātsuhṛdāṃ madhyasthānāṃ kimu sa gatirna bhavati ? iti dyotayati| drutavilambitaṃ vṛttam| medhāvīti praśaṃsārthe "asmāyāmedhāsrajo viniḥ" iti viniḥ| sandhibandhāśca māṃsāni ca, tāni praśithilāni yasya sa evam| tathā, strīṇāmanabhīṣṭaḥ| alpau śukrakāmau yasya sa evam| palitādīnāmāvāsaḥ-tānyasya bahūni santītyarthaḥ| sa ca madhurādyannaṃ bhuṅkte| praharṣiṇīvṛttam| gharmadveṣīti "bahulamābhīkṣṇye" ṇiniḥ| svidyatīti svedanaḥ| pūtirgandho yasya sa pūtigandhiḥ| "gandhasyedutpūti" ityādinā idādeśaḥ| bhurayaḥ-prabhūtāḥ, uccārādayo yasya sa evam| sa ca paittikaḥ suptaḥ san karṇikārādīn paśyet| śālinīvṛttam| eṣāṃ ca-paittikānāṃ vilocanāni tanutvādiguṇayuktāni bhavanti| tāni ca krodhādyairdrāgeva lauhityaṃ yānti| upajātivṛttam| te ca paittikā madhyāyuṣṭvādiyuktā bhavanti| vyāghrādīnāmivānūkaṃ yeṣāṃ ta evam| atha śleṣmaprakṛtilakṣaṇārthamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">śleṣmā somaḥ śleṣmalastena saumyo gūḍhasnigdhaśliṣṭasandhyasthimāṃsaḥ| kṣuttṛḍduḥkhakleśagharmairatapto buddhyā yuktaḥ sātvikaḥ satyasandhaḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">priyaṅgudūrvāśarakāṇḍaśastra- gorocanāpadmasuvarṇavarṇaḥ| pralambabāhuḥ pṛthupīnavakṣā mahālalāṭo ghananīlakeśaḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">mṛdvaṅgaḥ samasuvibhaktacārudeho bahnojoratirasaśukraputrabhṛtyaḥ| dharmātmā vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">samadadviradendratulyayāto jaladāmbhodhimṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ| smṛtimānabhiyogavān vinīto na ca bālye'pyatirodano na lolaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇarūkṣa- malpaṃ sa bhuṅkte balavāṃstathā'pi| raktāntasusnigdhaviśāladīrgha- suvyaktaśuklāsitapakṣmalākṣaḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ| śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvā- nāryo nidrālurdīrghasūtraḥ kṛtajñaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">ṛjurvipaścitsubhagaḥ sulajjo bhakto gurūṇāṃ sthirasauhṛdaśca| svapne sapadmānsavihaṅgamālāṃ- stoyāśayān paśyati toyadāṃśca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">brahmarudrendravaruṇatārkṣyahaṃsagajādhipaiḥ| śleṣmaprakṛtayastulyāstathā siṃhāśvagovṛṣaiḥ||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmācchleṣmā somaḥ, tena hetunā śleṣmalo naraḥ saumyo bhavati| kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇām| soma iva saumyaḥ, śākhāditvādyañ| tathā, gūḍhasnigdhaśliṣṭāni sandhyasthimāṃsāni yasya sa evam| tathā, kṣudrādibhirataptaḥ-akṣobhito bhavati| tathā, budhdyā'nvitaḥ praśastasatvaśca| tathā, satyaṃ sandadhāti pratijānīte, iti satyasandhaḥ| "ātaścopasarge" ityaḍ| śālinīvṛttam| priyaṅgvāditulyena varṇena ekaikena yuktaḥ| kaścitpriyaṅgusamānavarṇaḥ kaściddūrvāsadṛśavarṇaḥ kaściccharastambasadṛśavarṇaḥ kaścihacchastratulyavarṇaḥ kaścidgorocanātulyavarṇaḥ kaścitpadmatulyavarṇaḥ, kaścitsuvarṇasadṛśavarṇaḥ| tathā, pralambabāhuḥ dīrghabhujaḥ| tathā, vistīrṇapīvaravakṣāḥ| tathā, mahallalāṭam alikaṃ, yasya sa tathā| tathā, ghananīlakeśaḥ| upajātivṛttam| mṛdvaṅgaḥ-komalāvayavaḥ| samaḥ suṣṭhu vibhakto-vibhaktāvayavaḥ, cārurdeho yasya sa evam| bahavastejoratirasādayo yasya sa evam| tathā, dharmasvabhāvaḥ| niṣṭhuraṃ na kadācidvadati| pracchannaṃ-gūḍhaṃ kṛtvā, vairaṃ dṛḍhaṃ ciraṃ vahati-na tu śithilayati| praharṣiṇīvṛttam| samadasya dviradendrasya tulyaṃ yātaṃ-gamanaṃ, yasya sa evam| tathā, jaladādisadṛśaśabdaḥ| tathā, praśastasmṛtiḥ śobhanābhiyogī vinayī ca bhavati| bālye'pi-bālatve'pi nātirodano na ca lolupaḥ| aupaccandasikaṃ vṛttam| sa cānnaṃ tiktādirasayuktaṃ balakṣepakaṃ bhuṅkte, tathā'lpamapi bhuṅkte, tathā'pi svabhāvādbalī bhavati| raktāvantau yayoste raktānte, tathā susnigdhe viśāle dīrghe ca, tathā suvyaktau śuklāsitau yayoste suvyaktaśuklāsite, tathā pakṣmale, evaṃbhūte akṣiṇi yasya sa evam| indravajrāvṛtam| alpā vyāhārādayo yasya sa evam| [ *vyāhāro-bhāṣaṇam| pānaṃ-pānīyādi| aśanaṃ-bhojanam| īhā-kāyikā ceṣṭā| ] prājye-prabhūte, āyurvitte yasya sa evam| dīrghadarśī-bhāvi kāryaṃ paśyati, idaṃ kurvata idamavaśyaṃ sampadyata iti| vadānyo-valgubhāṣī dātā ca| śrāddho-dānādau śraddhāvān| gambhīro-mahācittaḥ| sthūlalakṣo-bhūridātā| kṣamāvān-kṣāntiyuktaḥ| āryaḥ-sajjanaḥ| nidrāluḥ-bahunidraḥ| dīrghasūtraḥ-cirakārī| kṛtaṃ jānātīti kṛtajñaḥ| vaiśvadevīvṛttam| ṛjuḥ-akuṭilacittaḥ| vipaścit-paṇḍitaḥ| subhago-janapriyaḥ| suṣṭhu lajjata iti sulajjaḥ| gurūṇāṃ-pitrādīnāṃ, bhaktaḥ-sevakaḥ| tathā, sthiraṃ-dṛḍhaṃ, sauhṛdaṃ-maitrī, yasya sa evam| svapne toyāśayān-taḍāgādīn, sajalajān pakṣipaṅktiyuktāṃśca paśyati, toyadāṃśca paśyati| upajātivṛttam| brahmādibhiḥ śleṣmaprakṛtayaḥ samānāḥ, siṃhādibhiśca| [*tārkṣyo-garuḍaḥ| gajādhipaḥ-erāvataḥ|] evaṃ pṛthagvātādiprakṛtīstisro'bhidhāya dvandvasarvadoṣaprakṛtilakṣaṇābhidhitsayedamāha-</ab>
          <ab type="mula">prakṛtīrdvayasarvātthā dvandvasarvaguṇodaye| ---------------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvayāt-saṃsargāt, udbhūtāstisraḥ prakṛtayaḥ, sarvotthā-sarvadoṣodbhūtā, ekā prakṛtiḥ, evaṃ prakṛtayo dvayasarvotthāścatasraḥ| guṇaśabdo'tra dharmavacano liṅgavacano vā| dvandvaśabdena doṣadvayaṃ sarvaśabdena ca doṣatrayaṃ lakṣyate| dvandvaṃ ca sarve ca dvandvasarve, teṣāṃ guṇāḥ-doṣadvayadoṣatrayāṇāṃ dharmā liṅgāni vā, teṣāmudayaḥ-prādurbhāvo, dvandvasarvaguṇodayaḥ, tasmin dvandvasarvagoṇodaye sati, dvayasarvotthāḥ prakṛtīrvadet-ādiśet| dvayaṃ ca sarve ca dvayasarve, tebhya utthaḥ-utthānaṃ, yāsāṃ tāḥ| evaṃ dvandvadoṣaguṇodaye dvandvotthāḥ prakṛtīrvadet, sarvadoṣaguṇodaye sarvotthāṃ prakṛtiṃ vadet| uttha ityutpūrvāttiṣṭhateḥ "supi sthaḥ" iti yogavibhāgātkaḥ| "udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya" iti pūrvasavarṇādeśaḥ| "atrādyāstrayo nityāturā doṣānuśayitaśarīratvāt| viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ| teṣu hi guṇamiśravikārakāriṣu kṣutpipāsādiṣvivārogyavyapadeśaḥ" (saṃ. śā. a. 8)| evaṃ vātādiprakṛtīrnirdiśya, sattvādiprakṛtīrnirdidikṣurāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">---------------------------------------------------| śaucāstikyādibhiścaivaṃ guṇairguṇamayīrvadet||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caśabdo bhinnakrame, guṇamayīścetyatra draṣṭavyaḥ| evaṃ-vātādiprakṛtivat, pṛtagdvandvasarvotthāḥ śaucāstikyādibhiḥ sattvādiguṇaiḥ (ślo. 7) sapta sattvādiguṇamayīśca prakṛtīrvadet| ādigrahaṇāt śukladharmarucyādibhiḥ sattvādīnāṃ guṇairyathāyathaṃ sattvādiprakṛtīrvātādiprakṛtayaḥ parasparamanurudhyante, sattvādiprakṛtayaśca vātādiprakṛtīranurudhyante| evaṃ vātādiprakṛtayaḥ sapta, sattvādiprakṛtayo'pi saptaiva| jātikuladeśakālavayobalapratyātmasaṃśrayāśca saptaiva| tathā hi-dṛśyante puruṣāṇāṃ jātyādiniyatāste te bhāvaviśeṣāḥ parasparavilakṣaṇāḥ sattvādyasaṅkhyeyabhedāveśācca rūpasvaracaritānukaraṇamapyanūkaśabdavācyamasaṅkhyabhedaṃ bhavati| sattvādyāveśastvanantarajanmābhyāsavāsanayā janyate| tasmāddevamānuṣatiryakpretanārakāṇāṃ tattadviśeṣāṇāṃ ca yathāyathamevānūkaṃ puruṣasyānvīkṣeta| yasmāccarīraṃ sattvādīnanurudhyate, sattvādayo'pi śarīram| prakṛtivibhāgaścāyaṃ tadanurūpacikitsāpravṛttaye vaidyasyopayujyate| tatrādyāstrayo nityaturāḥ, doṣānuśayitaśarīratvāt| viśeṣataśca dvandvaprakṛtayaḥ| tasmādviparītaguṇena vidhinā doṣopakramaṇīyoktena tānupācaret| samadhātuprakṛtistu sarvarasena sātmyenopacaraṇīyaḥ| tathā ca muniḥ (ca.sū. a.7/41)- "samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate|" iti| evaṃ vātādiprakṛtīḥ sattvādiprakṛtīśca parasparānurodhinīrnirdiśya, vayojñānārthamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">vayastvāṣoḍaśādvālaṃ tatra dhātvindriyaujasām| vṛddhirāsaptatermadhyaṃ tatrāvṛddhiḥ paraṃ kṣayaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālakṛtā śarīrāvasthā-vayaḥ| tacca tridhā, bālamadhyavṛddhabhedena| vayaḥ punarāṣoḍaśādvarṣāt-ṣoḍaśaṃ varṣaṃ yāvat, bālam| tadapi trividham,-kṣīrakṣīrānnānnavṛttyā| tatra-bāle vayasi, dhātūnāṃ-rasādīnāṃ, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ tathā sarvadhātvāpyāyakasya-ojoso, vṛddhiḥ| śleṣmādhikyācca bālasya snehamārdavasaukumāryālpakrodhatvasaubhāgyāni bhavanti| āsaptatermadhyaṃ vayaḥ| āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tataścaikonasaptatiṃ yāvanmadhyaṃ vayaḥ| tadapi trividham,-yauvanaṃ sampūrṇatvamaparihāniśca| tasmin pittodrekaḥ, tena dīptāgnitā prajñāparipāko vyavasāyaśceti bhavati| tatrātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryapauruṣasmaraṇavacanavijñānapraśrayaguṇasampūrṇatvam, ataḥparamaparihāniḥ| tatretyādi| [ tatra- ] tasminmadhye vayasi, dhātvādīnāmavṛddhiḥ-avardhanaṃ, bhavati| paraṃ kṣayaḥ| paraṃ-ekonasaptaterājīvitaṃ yāvat, dhātvindriyaujasāṃ krameṇa kṣayaḥ, tathā balavīryapauruṣavacanasmaraṇavijñānapraśrayaguṇānāṃ ca| tathā, "valīpalitakāsaśvāsāgnisādādibhirabhibhūyamānaṃ jīrṇaṃ bhavanamivābhivṛṣṭaṃ sīdati| tasminmārutodrekaḥ, tena ślathāsāramāṃsasandhyasthitā tvakpāruṣyamavanāmaḥ kāyasya vepathuḥ śleṣmasiṅghāṇakodīraṇaṃ dhātukṣayaśca" (saṃ. śā. a. 8)| iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">svaṃ svaṃ hastatrayaṃ sārddhaṃ vapuḥ pātraṃ sukhāyuṣoḥ| na ca yadyuktamudriktairaṣṭābhirninditairnijaiḥ||106||</seg> aromaśāsitasthūladīrghatvaiḥ saviparyayaiḥ| ---------------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svaṃsvaṃ-ātmīyamātmīyaṃ, hastatrayaṃ sārddhaṃ pramāṇato yadvapuḥ-śarīraṃ, tatsukhāyuṣoḥ pātraṃ-bhājanam| evaṃbhūtamapi yat-vapuḥ, udriktaiḥ-adhikairnimittaiḥ, ninditaiḥ-apraśastaiḥ, nijaiḥ-sahajaiḥ, aṣṭābhirna yuktam| kaiḥ ? aromaśādibhiḥ| tenāromaśaṃ yadvapustatsukhāyuṣorna pātram| tathā, yadatiromaśaṃ tacca sukhāyuṣorna pātram| asitādiṣvapyevaṃ yojyam| evamīṣadromādiyuktaṃ yatpunarhastatrayaṃ sārddhaṃ tatsukhāyuṣoḥ pātram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">---------------------------------------------------| susnigdhā mṛdavaḥ sūkṣmā naikamūlāḥ sthirāḥ kacāḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">lalāṭamunnataṃ śliṣṭaśaṅkhamardhendusannibham| karṇau nīconnatau paścānmahāntau śliṣṭamāṃsalau||108||</seg> <seg type="unit" n="109">netre vyaktāsitasite subaddhaghanapakṣmaṇī| unnatāgrā mahocchvāsā pīnarjurnāsikā samā||109||</seg> <seg type="unit" n="110">oṣṭhau raktāvanuddṛttau, mahatyau nolbaṇe hanū| mahadāsyaṃ, ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ sitāḥsamāḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">jihvā raktā''yatā tanvī, māṃsalaṃ cibukaṃ mahat| grīvā hrasvā ghanā vṛttā, skandhāvunnatapīvarau||111||</seg> <seg type="unit" n="112">udaraṃ dakṣiṇāvartagūḍhanābhi samunnatam| tanuraktonnatanakhaṃ snigdhamātāmramāṃsalam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">dīrghācchidrāṅguli mahatpāṇipādaṃ pratiṣṭhitam| gūḍhavaṃśaṃ bṛhatpṛṣṭhaṃ, nigūḍhāḥ sandhayo dṛḍhāḥ||113||</seg> dhīraḥ svaro'nunādī ca, varṇaḥ snigdhaḥ sthiraprabhaḥ| ---------------------------------------------------|114|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśāḥ susnigdhādiguṇayuktāḥ 'śreṣṭhāḥ' ityanuktamapyarthādgamyate| tathā caivaṃguṇaviśiṣṭairetairyuktaṃ vapuḥ sukhāyuṣoḥ pātraṃ bhavati| evaṃ lalāṭādiṣvapi cintyam| lalāṭamunnataṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā, śliṣṭau-anulbaṇau, śaṅkhau yasmiṃstadevam| tathā, ardhendusannibhaṃ-ardhacandrākāram| karṇau nīconnatau,-adho nīcau-hrasvau, ūrdhvamunnatau| paścānmahāntau-vistīrṇau| tathā, śliṣṭau ca tau māṃsalau ca, śliṣṭauramyau, māṃsalau-upacitamāṃsau| netre-vyaktau sphuṭau, asitasitau varṇau yayosta evam| kṛṣṇo bhāgaḥ kṛṣṇa eva śuklaḥ śukla eva, na varṇāntaravyāmiśre| tathā, subaddhe-susandhinī, ghane-saṃhate, pakṣmaṇī yayosta evam| nāsikā-ghrāṇam| unnatamagraṃ yasyāḥ saivam| tathā, mahānucchvāso yasyāḥ saivam| tathā, pīnā-aśithilā| tathā, ṛjuḥ-avakrā| tathā, samā-animnonnatā| oṣṭau raktau| tathā, anudṛttau-bahiranirgatau| dve hanū mahatyau| nolbaṇe-nonnate| hanuśabdasya strītvamatra cintyam| āsyaṃ-mukham, mahat| dantāḥ-dvijāḥ| ghanāḥ-aviralāḥ| ślakṣṇāḥ-komalasparśāḥ| snigdhāḥ-snigdharucayaḥ| sitāḥ-śuklāḥ| samāḥ-samapaṅktayaḥ| jihvā-rasanā, raktā| tathā, āyatā-dīrghā| tathā, tanvī-na sthūlā| cibukaṃ māṃsalaṃ mahacca| grīvā-śirodharā, hrasvā-adīrghā, ghanā-nibiḍā, vṛttāvartulā ca| skandhau-aṃsau| unnatau ca tau pīvarau ca| dakṣiṇa āvarto yasyā nābheḥ sā dakṣiṇāvartā| dakṣiṇāvartā gūḍhā-nimnā [ ca ], nārbhiryasya taddakṣiṇāvartagūḍhanābhi jaṭharam| tathā, samunnataṃ-samyagunnataṃ śreṣṭhatvenonnatam| tanavo raktā unnatā nakhā yasya tadevaṃbhūtaṃ pāṇipādaṃ pratiṣṭhitaṃ-praśastaṃ, bhavati| tathā, snigdhaṃ-snigdhacchāyam| tathā, ātāmraṃ ca tanmāṃsalaṃ ca,-ātāmramāmsalam| samantāttāmraṃātāmram| māṃsalaṃ-upacitamāṃsam| tathā, dīrghāḥ-āyatāḥ, acchidrāḥ-parasparaṃ saṃśliṣṭāḥ, aṅgulayo yasya tadevam| tathā, mahat-vistīrṇam| tathā, gūḍhaḥ-adṛśyo, vaṃśo yasya tadevaṃvidhaṃ pṛṣṭhaṃ praśastam| tathā, bṛhat-vistīrṇam| sandhayo nigūḍhāḥ-antargatāḥ, dṛḍhāḥ-atruṭanaśīlāḥ| dhīraḥ-akṛpaṇaḥ| svaraḥ-śabdaḥ| anunādī-ghaṇṭādivadanuraṇananyāyena| varṇaḥ snigdhaḥ-arūkṣaḥ| sthirā prabhā-kāntiḥ, yasya sa evaṃ praśastaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">---------------------------------------------------| svabhājaṃ sthiraṃ sattvamavikāri vipatsvapi||114||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sattvaṃ svabhāvājjātaṃ svabhavajam,-anāhāryaṃ prākṛtamabāhyahetujaṃ na madyādihetujam| sthiraṃ-ahāryam| ata eva vipatsvapyavikāri-akṣobhi| apiśabdāt kimuta sampatsu na syādevaṃvidhaṃ sattvaṃ svabhāvajamahāryaṃ ca ?|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">uttarottarasukṣetraṃ vapurgarbhādinīrujam| āyāmajñānavijñānairvarddhamānaṃ śanaiḥ śubham||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣetramiva kṣetram, śobhanaṃ kṣetraṃ sukṣetram| vapuḥ-śarīram| tasya yathāvatpraśastaṃ pramāṇalakṣaṇaṃ "svaṃ svaṃ hastatrayaṃ sārddhaṃ" ityādigranthoktam| tathā, tadavayavānāṃ lalāṭādīnāṃ yathāvatpraśastaṃ guṇalakṣaṇaṃ "lalāṭamunnataṃ" (ślo.108) ityādigranthoktam| tathā, praśastaṃ sattvalakṣaṇaṃ "svabhāvajaṃsthiraṃ" ityādigranthoktam| uttarottaraṃ sukṣetraṃ yasminvapuṣi tadurrarottarasukṣetraṃ praśastalakṣaṇabhūmikaṃ vapuḥ śubhamityatra yojyam| etaduktaṃ bhavati,-yothoktaṃ pramāṇaṃ sukṣetraṃ vapuḥ śubham, tato'pi yathoktalakṣaṇalalātādyavayavaṃ sukṣetraṃ vapuḥ śubhataram, tato'pi yathoktasattvalakṣaṇaguṇaṃ sukṣetraṃ vapuḥśubhatamam, ityuttarottarasukṣetraśabdasyārthaḥ| tathā, garbhādinīrujam| garbha ādiryeṣāṃ-bālalyauvanādīnāṃ vayovasthāviśeṣāṇāṃ, ta evam| garbhadayo nīrujā yasya-vapuṣaḥ, tadgarbhādinīrujaṃ vapuḥ śubham| āyāmetyādi| āyāmo-dairghyam, jñānaṃ-laukiko vyavahāraleśaḥ, vijñānaṃ-viśiṣṭaṃ jñānaṃ śāstrābhyāsādisamutthitaṃ paramārthāvabodhaparyantam, tairyadvapuḥ śanairvarddhamānaṃ-vṛddhimāpnuvanna sahasā, tacchubham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam| āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ prakāreṇa yathoktena| sarvaguṇairupete-yukte, śarīre śaradāṃ-samānāṃ, śatamāyuḥ-jīvitam, tathaiśvaryaṃ, tatheṣṭāḥ-śubhā ye kecidbhāvāste, tatra tathābhūte dehe sarve pratiṣṭhitāḥvyavasthitā varṣaśatānubandhinaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">evaṃ vapuṣaḥ praśastalakṣaṇamuktvā balapramāṇajñānārthamāha ---- tvagraktādīni sattvāntānyagryāṇyaṣṭau yathottaram| balapramāṇajñānārthaṃ sārāṇyuktāni dehinām||117||</seg> <seg type="unit" n="118">sārairupetaḥ sarvaiḥ syātparaṃ gauravasaṃyutaḥ| sarvārambheṣu cāśāvānsahiṣṇuḥ sanmatiḥ sthiraḥ||118||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagraktādīni sattvāntāni dehināṃ sārāṇi yathottaramagryāṇiuttarottaraśreṣṭhāni, aṣṭāvuktāni| tena tvagraktamāṃsamedosthimajjaśukrasattvānīti bodhyam| "evaṃ varṣaśatamāyuḥpramāṇamasmin kāle| santi ca punaḥ karmaviśeṣādūnādhikavarṣaśatajīvino manuṣyāḥ| teṣāṃ yathoktaiḥ prakṛtiviśeṣairāyuḥpramāṇamupalabhya vayastridhā vibhajet|" (saṃ. śā. a. 8) iti| kimarthaṃ sārāṇyuktāni ? balapramāṇajñānārtham| tathā ca dehamātradarśanādevaṃ bhiṣaṅ [na] muhyet,-ayamupacayena mahāśarīratvādbalavān, ayaṃ kṛśatvādalpaśarīratvādalpabalaḥ, iti| taccobhayamapyanyathā dṛṣṭaṃ gajasiṃhe| sarvaiḥ-aṣṭabhiretaiḥ, sārairyuktaḥ paraṃ-atiśayena, gauraveṇa saṃyutaḥ syāt| sarvetyādi| sarvārammeṣu-aśeṣacikīrṣitakāryeṣu, āśāvān syāt| asmātkartavyāt kṛtādidamidaṃ sampadyata ityāśāśabdārthaḥ| tathā, sahiṣṇuḥ-sahanaśīlaḥ| ata eva śārīramānasairduḥkhairnāsāvabhibhūyata iti yāvat| tathā, sanmatiḥ-sudhīḥ| tathā, sthiraḥ-kartavyeṣu sthirabuddhiḥ| muninā ca lakṣaṇamuktam (ca. vi. a. 8/14-7-11)- tadyathā| tvagraktamāṃsamedo'sthimajjaśukrasattvāni| tatra snigdhaślakṣṇamṛduprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralomā saprameva ca tvak tvaksārāṇām| sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryopabhogabuddhividyārogya praharṣānyayuṣyāni tvaramācaṣṭe|| karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamehanaṃ snigdhaṃ raktaṃ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām| sā sāratā sukhamudagratāṃ medhāṃ manasvitvaṃ saukumāryamanatibalamakleśasahiṣṇutāṃ cācaṣṭe|| śaṅkhalalāṭakṛkāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhodaravakṣaḥkakṣāpāṇipādasandhayaḥ sthiragurumāṃsopacitā māṃsasārāṇām| sā sāratā kṣamāṃ dhṛtimalaulyaṃ vittaṃ vidyāṃ sukhamārjavamārogyaṃ balamāyuśca dīrghamācaṣṭe|| varṇasvaranetrakeśalomanakhadantauṣṭamūtrapūriṣeṣu viśeṣeṇa sneho medaḥ sārāṇām| sā sāratā vittaiśvaryasukhopabhogapradānātyārjavaṃ sukumāropacāratāṃ cācaṣṭe|| pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ| te mahotsāhāḥ kriyāvantaḥ kleśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca|| tanvaṅgā balavantaśca snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavṛttasandhayaśca majjasārāḥ| te dīrghāyuṣo balavantaḥ śrutavijñānavittāpatyasanmānabhājanāśca sadā bhavanti|| saumyāḥ saumyaprekṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalocanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavṛttasārasamasaṃhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇāsvarā bhrājiṣṇavo mahāsphijaśca śukrasārāḥ| te strīpriyopabhogā balavantaḥ sukhābhogyavittaiśvaryasamānāḥ phalabhājaśca bhavanti|| smṛtimanto bhaktimantaḥ kṛtajñāḥ prājñāḥ śucayo mahotsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayodhinastyaktaviṣādāḥ svavasthitagatigambhīrabuddhiceṣṭāḥ kalyāṇābhineveśinaśca satvasārāḥ| teṣāṃ svalakṣaṇaireva guṇā vyākhyātāḥ|| tatra sarvaiḥ sārairupetāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramagauravayuktāḥ kleśasahāḥ sarvārambheṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhiniveśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ sukhaiśvaryavittopabhogasanmānabhājo mandajaraso mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca bhavanti|| ato viparītāstvasārāḥ||" iti| saṅgrahe ca pramāṇamapyuktam| yathā (śā. a.8)-"svāṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyaudvyaṅgulāyate| tisro'nyāḥ krameṇottarottaraṃ pañcamabhāgahīnāstannakhahīnā vā| caturaṅgulāyatāḥ pṛthakprapadapādatalapārṣṇayaḥ ṣaṭpañcacaturaṅulavistṛtāḥ| caturdaśaivāyāmena pādaścaturdaśaiva pariṇāhena| tathā gulphau jaṅghāmadhyaṃ ca| caturaṅgulotsedhaḥ pādaḥ| aṣṭādaśāyāmā jaṅghā ṣoḍaśa pariṇāhena| caturaṅgulaṃ jānu ṣoḍaśāṅgulapariṇāham| ūru triṃśatpariṇāhāvaṣṭādaśāyāmau| vṛṣaṇau ṣaḍāyāmau pariṇāhena cāṣṭāṅgulau| meḍhraḥ ṣaḍaṅgulāyāmo'rddhapañcapariṇāhaḥ| ṣoḍaśavistārā kaṭī pañcāśatpariṇāhā| daśāṅgulaṃ bastiśiraḥ| dvādaśāṅgulamudaram| daśavistāre dvādaśāyāme pārśve| dvādaśotsedhaṃ trikam| aṣṭādaśotsedhaṃ pṛṣṭham| dvādaśakaṃ stanāntaram| dvyaṅgulaḥ stanaparyantaḥ| caturviṃśatyaṅgulaviśālaṃ dvādaśotsedhamuraḥ| dvyaṅgulaṃ hṛdayam| aṣṭakau skandhau kakṣe ca| ṣaṭkāvaṃsau| ṣoḍaśākau prabāhū| pañcadaśakau prapāṇī| daśāṅgulau pāṇī| tatrāpi pañcāṅgulā madhyamāṅguliḥ| tato'rdhāṅgulahīne pradeśinyanāmike| sārdhavyaṅgulau kaniṣṭhikāṅguṣṭau| caturutsedhā dvāviṃśatipariṇāhā śirodharā| dvādaśotsedhaṃ caturviṃśatipariṇāhamānanam| pañcāṅgulamāsyam| caturaṅgulaṃ pṛthak cibukauṣṭhanāsādṛṣṭhyantarakarṇalalāṭam| śaṅkhagaṇḍāścaturaṅgulāḥ| tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā| dvayaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistṛtaṃ netram| tatra śuklāttṛtīyāṃśaḥ kṛṣṇaḥ| kṛṣṇānnavamāṃśā masūradalamātrā dṛṣṭiḥ| ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśatpariṇāhaṃ śira iti| sarvaṃ punaḥ śarīramaṅgulāni caturaśītiḥ| tadāyāmavistārasamaṃ samamucyate| tatra yathoktaparimāṇamiṣṭam| tathā snātānuliptamāpādānupūrvyā śuṣyadvaram| aniṣṭaṃ hīnamadhikaṃ vā yathoktapramāṇāditi|" iti| sattvādiprakṛtīnāṃ tisṛṇāṃ kathaṃ sukhaduḥkhānubhavaḥ syāt ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate| satvavāṃstapyamānastu rājaso naiva tāmasaḥ||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anutsekaṃ kṛtvā-abhimānaṃ hitvā, sattvavān puruṣaḥ sukhaṃ sevate-anubhavati| tathā, adainyaṃ-kārpaṇyaṃ hitvā, duḥkhaṃ sevate-anubhavati| tapyamānastviti| turvyatireke bhinnakrame| rājasaḥ punaḥ puruṣaḥ tapyamāno'hamevāmunā prakṛṣṭenānanyasādhāraṇena sukhena sukhityevaṃ sukhaṃ sevate| ahaṅkārākrāntamānaso'hamevedaṃ duḥkhaṃ soḍhuṃ śakta ityevaṃ rājaso naro duḥkhamanubhavati| tāmasaḥ punaḥ puruṣo naiva sukhaṃ sevate, na duḥkham, atyantamūḍhatvāt| nāsau sukhena sukhī, na ca duḥkhena duḥkhī, prāptatṛtīyāvastho yathā puruṣaḥ| evaṃ dvandvaprakṛtirapi sukhaṃ na sevate nāpi duḥkham, atyantamūḍhatvāt| samasattvādiprakṛtistvanutsikto'dīnaḥ san sukhaduḥkhe sevate|</ab>
          <ab type="mula">idānīṃ pradhānaphaladāyi yatpradhānaṃ praśstaṃ lakṣaṇaṃ vapuṣaḥ, taddarśayitumāha ---- dānaśīladayāsatyabrahmacaryakṛtajñatāḥ| rasāyanāni maitrī ca puṇyāyurvṛddhikṛdgaṇaḥ|120| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthā- ne'ṅgavibhāgo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dānaṃ-dhanādityāgaḥ, tacchīlayati-abhyasyati dānaśīlaḥ| "śīlikāmi" ityādinā ṇaḥ| dayā-dīneṣvabhyupapattiḥ| maitrī-sarvasattvānāmātmabhāvanam| na kevalaṃ pūrvoktaṃ (ślo-106)- "svaṃ svaṃ hastatrayaṃ" ityādi "varddhamānaṃ śanaiḥ" ityetatparyantaṃ yallakṣaṇaṃ, taccharīrasyāyurvṛddhyādihetuḥ| yāvadayaṃ dānaśīlādigaṇo maitryavasānaḥ puṇyāyurvṛddhikṛt| dānādayaśca yathāsambhavaṃ kecitpuṇyakṛtaḥ, kecidāyurvṛddhikṛtaḥ, kecidubhayakṛtaśca| anyebhyaśca mahāpuruṣalakṣaṇebhyo'syaiva gaṇasya jyāyastvaṃ pratipādayatā śāstrakṛtā'dhyāyāvasāne granthasyāsya nirdeśaḥ kṛta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne'ṅga vibhāgo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.2.4">
          <head>marmavibhāgaśārīro'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgavibhāgādantaraṃ marmavibhāgaṃ śārīraṃ prārabhyate| marmaṇāmaṅgāśritatvāt| yato marmāṇyaṅgapratyaṅgasamāśritāni, atastatraiva vyākhyātuṃ yuktāni, bahuvaktavyatvātpṛthagucyante| tasmādasyaivādhyāyasyārambho yukta ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto marmavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mriyate'sminnaṅga upahata iti marma| vibhajanaṃ-vibhāgaḥ, marmaṇāṃ vibhāgo marmavibhāgaḥ| so'sminnadhyāye'stīti marmavibhāgaḥ| arśāditvādac| śārīrasthāna pratibaddhatvācca śārīraḥ| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula">sukhagrahaṇādyarthaṃ ca pūrvaṃ marmaṇāṃ saṅkhyāṃ baktumāha ---- saptottaraṃ marmaśatam-----------------| -----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptottarāṇi-adhikāni, yasmin-śate, tadevam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------teṣāmekādaśādiśet| pṛthaksakthnostathā bāhvostrīṇi koṣṭhe navorasi||1||</seg> pṛṣṭhe caturdaśordhvaṃ tu jatrostriṃśacca sapta ca| ------------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-marmaṇāṃ madhye, pṛthak-pratyekaṃ kṛtvā, sakthnordvayorbāhṇośca dvayorekādaśādiśet, evaṃ catuścatvāriṃśanmarmāṇi śākāsu vidyāt| koṣṭhe-jaṭhare, trīṇi marmāṇi| urasi-vakṣasi, navasaṅkhyāni| pṛṣṭhe caturdaśa| jatrorūrdhvaṃ-jatruṇa upariṣṭāt, triṃśattathā sapta, evaṃ saptatriṃśadityarthaḥ| jatroriti puṃstvamatra cintyam| athavā 'anityamāgamaśāsanam' ityatra num na kṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">idānīmeṣāṃ marmaṇāmāpādatalānmastakaṃ yāvadviśiṣṭadeśasamāśrayeṇa viśiṣṭasaṃjñāntarāṇi viśiṣṭakarmāṇi marmāṇi darśayitumāha ---- ---------------------------------------------------| madhye pādatalasyāhurabhito madhyamāṅgulim||2||</seg> talahṛnnāma rujayā tatra viddhasya pañcatā| ------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pādatalasya madhye-madhyapradeśe, madhyamāṅgulimabhito-madhyamāṅguleḥ pādasambandhinyā ābhimukhyena, yatpādatalaṃ-pādapṛṣṭhaṃ, tatra talahṛnnāma marmāhuḥ, pūrvācāryā iti śeṣaḥ| madhyamāṅgulimiti "ābitaḥ [ paritaḥ samayānikaṣāhāpratiyoge'pi" iti ] śabdaprayoge dvitīyā| tatra-tasmin, viddhasya-āhatasya, pañcatā-maraṇaṃ, bhavati| kayā? rujayā,-vedanayā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------------| aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthaṃ kṣipramākṣepamāraṇam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅguṣṭhaścāṅguliśca, tayormadhyasthaṃ-aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthitaṃ, kṣipraṃnāma marma| tadviddhamākṣepamāraṇaṃ-ākṣepakākhyena vātavyādhinā mārayati|</ab>
          <ab type="mula">tasyordhvaṃ dvyaṅgule kūrcaḥ pādabhramaṇakampakṛt| ------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyordhvaṃ-tasya kṣiprākhyasya marmaṇa upariṣṭāt, dvyaṅgule-dvyaṅgulaṃ vimucya, kūrco nāma marma| tadviddhaṃ pādasya bhramaṇaṃ kampaṃ ca karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------------| gulphasandheradhaḥ kūrcaśiraḥśopharujākaram||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gulphasandheradhaḥ kūrcaśiro nāma marma| tadviddhaṃ śopharujākaram|</ab>
          <ab type="mula">jaṅghācaraṇayoḥ sandhau gulpho rukstambhamāndyakṛt| ------------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṅghācaraṇayoḥ sandhau-sandhipradeśe, gulpho nāma marma| tadviddhaṃ ruk ca stambhaśca māndyaṃ ca, tāni karoti| stambhaḥ stabdhatvamivāṅgasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">------------------------------------------------------| jaṅghāntare tvindrabastirmārayatyasṛjaḥ kṣayāt||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṅghantare-jaṅghāmadhye pārṣṇiprabhṛtidvādaśabhiraṅgulaiḥ, indrabastirnāma marma| tadviddhaṃ raktakṣayānmārayati, nānyathā| tasmādraktastambhane yatitavyamiti pratipādanārthamasṛkkṣayāditi heturupanyastaḥ| eṣa eva nyāyo'nyatrāpyanusartavyaḥ| tena yatra yaddhetukaṃ māraṇādikaṃ karma vyadhe kathitaṃ, tatra taccikitsāyāṃ yatitavyamiti|</ab>
          <ab type="mula">jaṅhghorvoḥ saṅgame jānu khañjatā tatra jīvataḥ| ------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṅghorvoḥ saṅgame-sandhau, jānunāma marma| tatra-jānuni viddhe, puruṣo mriyata eva| atha jīvati tato'sya jīvataḥ puṃsaḥ khañjatā syāditi| arthāt prāyeṇa maraṇaṃ puruṣasyeti bodhayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------------| jānunastryaṅgulādūrdhvamāṇyūstambhaśophakṛt||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jānunaḥ-jānusandheḥ, tryaṅgulādūrdhvamāṇīnāma marma| tadviddhamūrustambhaśophakaram|</ab>
          <ab type="mula">urvyūrumadhye tadvedhātsakthiśoṣo'srasaṅkṣayāt| ------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> urvī nāma marma ūrumadhye| tadvedhāt-tadabhighātāt, sakthiśoṣaḥ-ūrukārśyam| sakthiśoṣo'srasaṅkṣayāt,syāt nānyathā vyadhe satyapi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">------------------------------------------------------| ūrumūle lohitākṣaṃ hanti pakṣamasṛkkṣayāt||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrumūle- urvyāstūrdhvaṃ vaṅkṣaṇasandheradhastāllohitākṣaṃ nāma marma| tadviddhaṃ pakṣaṃ hatyasṛkkṣayāt vyadhe satyapi|</ab>
          <ab type="mula">muṣkavaṅkṣaṇayormadhye viṭapaṃ ṣaṇḍhatākaram| ------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> muṣkavaṅkṣaṇayormadhye viṭapaṃ nāma marma| tadviddhaṃ puṃsaḥ ṣaṇḍhatākaraṃ-nirapatyatākaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">------------------------------------------------------| iti sakthnostathā bāhṇormaṇibandho'tra gulphavat||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kūrparaṃ jānuvatkauṇyaṃ tayorviṭapavatpunaḥ| kakṣākṣamadhye kakṣādhṛk kuṇitvaṃ tatra jāyate||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evamanena prakāreṇa, sakthnordvayoḥ pratyekamekādaśa marmāṇi bhavanti| tathā bāhvoḥ-tenaiva prakāreṇa bāhvoḥ, talahṛdādīnyekādaśa marmāṇi bhavanti| atha kiñcinmātramatra viśeṣamāhamaṇītyādi| atra-bāhumarmasu, gulphena tulyo maṇibandhaḥ, saṃjñāmātrabhedaḥ, jānutulyaṃ kūrparam| tayoḥ-maṇibandhakūrparākhyayorbāhumarmaṇoḥ, viddhayoḥ kauṇyaṃ-pāṇipāṇyaṅgulīkubjatvam| viṭapetyādi| kakṣā cākṣaśca kakṣākṣau, tayormadhye viṭapena tulyaṃ kakṣādhṛksaṃjñaṃ marma| tatra viddhe sati kuṇitvaṃ-bāhupāṇyaṅgulikubjatā, jāyate|</ab>
          <ab type="mula">iti śākhāsu marmāṇi catuścatvāriṃśaduktvā, antarādhau kathayati ---- sthūlāntrabaddhaḥ sadyoghno viḍvātavamano gudaḥ| ------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthūlāntrasūkṣmāntrabhedāt dvidhā'ntram| tatra sthūlāntrabaddho gudo nāma marmaviśeṣaḥ| sa ca viḍvātau-vātavarcasī, vamatiudgirati, iti viḍvātavamanaḥ| bāhulakātkartari lyuṭ| sa gudaḥ sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, hanti| sadyoghna iti "amanuṣyakartṛke ca" iti ṭhak| gudaśabdasyātra puṃstvaṃ cintyam, na cārdharcādiṣvayamasti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">adhunā bastyākhyamāha---- ---------------------------------------------------| mūtrāśayo dhanurvakro bastiralpāsramāṃsagaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">ekādhovadano madhye kaṭyāḥ sadyo nihantyasūn| ṛte'śmarīvraṇādviddhastatrāpyubhayataśca saḥ||11||</seg> mūtrasnāvyekato bhinne vraṇo rohecca yatnataḥ| ------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrasyāśaya ādhāro mūtrāśayo-yatra mūtraṃ tiṣṭhati, sa dhanurvakraḥ-cāpavat kuṭilaḥ| anenāsya saṃsthānamuktam| sa ca bastināma marmaviśeṣaḥ| asraṃ ca māṃsaṃ cāsramāṃse, alpe asramāṃse gacchati| "anyebhyo'pi dṛśyate" iti ḍaḥ| tatrāstho na bahuraktamāṃsapradeśa ityarthaḥ| tathā, ekamadhovadanaṃ yasyāsāvekādhovadanaḥ| kaṭyā madhya iti sthānanirdeśaḥ| kaṭyā madhyapradeśe'sāvavatiṣṭhate| sa viddhaḥ sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, asūn-prāṇān, nihanti| ṛte'śmarīvraṇāt-aśmaryāharaṇārthaṃ yo vraṇaḥ kriyate taṃ vraṇaṃ varjayitvā| tatrāpi-aśmarīvraṇe, ubhayataḥ-ubhayapārśvataśca, sa viddhastadā'sau sadyo'sūnnihanti| tasmin bastāveka [taḥ-eka]pārśvato, bhinne-viddhe sati, mūtrasrāvī vraṇaḥ syāt| sa ca yatnataḥ-ādareṇopakrānto, rohati nānyathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------------| dehāmapakvasthānānāṃ madhye sarvasirāśrayaḥ||12||</seg> nābhiḥ so'pi hi sadyoghno--------------------------------| ------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmaṃ ca pakvaṃ cāmapakve, sthānaṃ ca sthānaṃ ca sthāne, āmapakvayoḥ sthāne āmapakvasthāne, dehaścāmapakvasthāne ca dehāmapakvasthānāni, teṣāṃ madhye| tatraikatvāddehasya dehamadhyapradeśe, tathobhayorāmapakvāśayayormadhye-antarāle, nābhirnāma marma| sa sarvāsāṃ sirāṇāṃ-sakalaśarīragānāṃ āśrayaḥ-ādhāraḥ| so'pi hi sadyoghnaḥ| apiḥ samuccaye| hiryasmādarthe| na kevalaṃ gudabastī sadyoghnau yāvannābhirapi viddhaḥ sadyoghnaḥ| nābhiśabdasya puṃstavaṃ cintyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------dvāramāmāśyasya ca| satvādidhāma hṛdayam stanoraḥ koṣṭhamadhyagam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛdayaṃ nāma yanmarma tadapi sadyoghnam| taccāmāśayasya dvāraṃmukham| tena hi dvāreṇānnapānamāmāśaye praviśati| tacca satvādīnāṃ-satvarajastamasāṃ, tathā vijñānasya-indriyāṇāṃ cārthapañcakasya, tathā''tmanaḥ-cetasaḥ, dhāma-sthānam| tacca stanoraḥ koṣṭhamadhyagam| stanau coraśca koṣṭhaśca stanoraḥkoṣṭhaṃ, tasya madhyaṃ tatra gacchati-sthitiṃ badhnāti, koṣṭhavakṣasoḥ stanayośca madhye sthitamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">stanarohitamūlākhye dvyaṅgule stanayorvadet| ūrdhvādho'srakaphāpūrṇakoṣṭho naśyettayoḥkramāt||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stanarohitaṃ ca mūlaṃ ca prakṛtatvātstanasyaiva, te| stanarohitastanamūle ākhye-saṃjñe, yayoste stanarohitamūlākhye dve marmaṇī vadet| kva pradeśe ? stanayoḥ| kramāditi vakṣyamāṇamihāpi sambadhyate| tena stanayorūrdhvaṃ dvyaṅgule stanarohite| stanayoradho dvyaṅgule stanamūle| tayoḥ-stanarohitastanamūlākhyayormarmaṇorviddhayoḥ, puruśo'srakaphāpūrṇakoṣṭhaḥ kramāt-yathākramaṃ, naśyet| tena stanarohite viddhe satyasṛjā pūrṇakoṣṭhe naro naśyet, stanamūle viddhe kaphena pūrṇakoṣṭho naśyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">apastambhāvuraḥpārśve nāḍyāvanilavāhinī| raktena pūrṇakoṣṭho'tra śvāsātkāsācca naśyati||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> urasaḥ pārśve dve nāḍyāvapastambhākhye marmaṇī| anilavāhinī-vātavahe| atra marmadvaye viddhe raktena pūrṇakoṣṭhaḥ śvāsakāsābhyāṃ vipadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pṛṣṭhavaṃśorasormadhye tayoreva ca pārśvayoḥ| adhoṃ'sakūṭayorvidyādapālāpākhyamarmaṇī||16||</seg> tayoḥ koṣṭhe'sṛjā pūrṇe naśyedyātena pūyatām| ------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛṣṭhavaṃśasya tathorasaḥ, anayormadhye-antarāle, tayoreva capṛṣṭorasoḥ, ye pārśve, tayoruparibhāgayoraṃsakūṭayoradhaḥ, apālāpākhye dve marmaṇī vidyāt| tayorviddhayo raktena koṣṭhe pūrṇe, pūyatāṃ yātena-gatena, lohitena naśyet| yāvadraktaṃ pūyatāṃ na yātaṃ tāvajjīvati| na tu raktakoṣṭhapūraṇamātrādeva mriyata iti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">idānīṃ pṛṣṭhe vakti---- ---------------------------------------------------| pārśvayoḥ pṛṣṭhavaṃśasya śroṇīkarṇau prati sthite||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vaṃśāśrite sphijorūrdhvaṃ kaṭīkataruṇo smṛte| tatra raktakṣayātpāṇḍurhīnarūpo vinaśyati||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ-ubhayataḥ, pratiśroṇīkarṇau sthite| vaṃśāśrite-vaṃśaprativaddhe, sphijorūrdhvaṃ-upariṣṭāt, dve'sthinī kaṭīkataruṇe-etatsaṃjñe dve marmaṇī, smṛte-ukte| tatra-tasminmarmadvaye viddhe, raktakṣyātpāṇḍurhīnarūpo-vigatakāntiḥ san, naro vinaśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pṛṣṭhavaṃśaṃ hyubhayato yau sandhī kaṭīpārśvayoḥ| jaghanasya bahirbhāge marmaṇī tau kukundarau||19||</seg> ceṣṭāhāniraghaḥkāye sparśājñānaṃ ca tadvyadhāt| ------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛṣṭhavaṃśasyobhayoḥ kaṭipārśvayoryau sandhī jaghanasya bahirbhāgenāntaḥ, tau kukundarau nimrākārau sandhimamarṇī| tadvyadhāt-tayorvyadhāt, adhaḥśarīre ceṣṭāhāniḥ-gamanākuñcanaprasāraṇādāvadhaḥkāyo'śaktaḥ sampadyata ityarthaḥ| tathā, sparśājñānaṃ-sparśāsaṃvittirbhavati| pṛṣṭhavaṃśamubhayata iti "ubhasarvatasoḥ" ityādinādvitīyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------------| pārśvāntaranibaddhau yāvupari śroṇikarṇayoḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">āśayaccādanau tau tu nitambau taruṇāsthigau| adhaḥśarīre śopho'tra daurbalyaṃ maraṇaṃ tataḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārśvāntare-pārśvamadhye, nibaddhau-prativaddhau lagnau, pārśvāntaranibaddhau yau, tathā śroṇikarṇayorupari-upariṣṭāt, mūtrādīnāṃ ya āśayāḥ-adhārā bastyādayaḥ, teṣāṃ chādanau, nitambau-nitambasaṃjñau marmaviśeṣau| tau ca taruṇāsthigau-taruṇasaṃjñe'sthni sthitāvityarthaḥ| atra-asminmarmadvaye viddhe sati, adhaḥkāye śopho bhavati| tathā, daurbalyaṃ prakṛtatvādadhaḥśarīra eva| daurbalyaṃ-alpabalatvaṃ svavyāpārākṣamatvam| tato-daurbalyādanantaraṃ, maraṇaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pārśvāntaranibaddhau ca madhye jaghanapārśvayoḥ| tiryagūrdhvaṃ ca nirdiṣṭau pārśvasandhī tayoryadhāt||22||</seg> raktapūritakoṣṭhasya śarīrāntarasambhavaḥ| ------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārśvayorantaraṃ-madhyaṃ, tatra nibaddhau-saṃśliṣṭau, sandhī marmaviśeṣau pārśvasandhī iti nirdiṣṭau| tataścaikasmin pārśvāntara ekaḥ sandhirdvitīyasmin pārśvāntare dvitīyaḥ sandhiḥ| kva sthitau katham ? jaghanasya pārśve jaghanapārśve, tayormadhye tiryagūrdhvaṃ ca| evamekasmin jaghanapārśvamadhya ekaḥ sandhirdvitīyasmin dvitīyaḥ sthita iti| tayorvyadhāt puṃso raktapūritakoṣṭhasya śarīrāntarasambhavaḥ-aparaśarīrotpattiḥ, maraṇamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------------| stanamūlārjave bhāge pṛṣṭhavaṃśāśraye sire||23||</seg> bṛhatyau, tatra viddhasya maraṇaṃ raktasaṅkṣayāt| ------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stanayormūlaṃ-stanamūlaṃ tasyārjave bhāge-spaṣṭa uddeśe, pṛṣṭhavaṃśāśraye sire-pṛṣṭhavaṃśasyobhayapārśvapratibaddhe sire, bṛhatyau-etatsaṃjñe marmaṇī| tatra-marmadvaye, viddhasya maraṇaṃ bhavati raktasaṅkṣayāt, nānyathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">------------------------------------------------------| bāhumūlābhisambaddhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ||24||</seg> aṃsayoḥ phalake bāhusvāpaśauṣau tayorvyadhāt| ------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhvormūle bāhumūle,-yatra bāhū pratiṣṭhitau| mūle hi pratiṣṭhā, vṛkṣamūlavat| pṛṣṭhavaṃśasya pārśvadvaye bāhumūlayorābhimukhyena sambaddhe-saṃśliṣṭe| ke te ? aṃsayoḥ phalake| asamāsanirdeśaścandonurodhāt| phalakasya ca napuṃsakatvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti| aṃsaphalakākhye dve marmaṇī| tayorvyadhāt bāhusvāpaśoṣau bhavataḥ| svāpa iva svāpaḥ, yathā suptasya niścetanamaṅgaṃ bhavati tathā bāhū aṃsaphalake viddhe bhavataḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------------| grīvāmubhayataḥ snāvnī grīvābāhuśirontare||25||</seg> skandhāṃsapīṭhasambandhāvaṃsau bāhukriyāharau| ------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grīvāyā ubhayoḥ pārśvayoḥ snāvnī dve aṃsāvucyete| kva sthitau ? grīvābāhuśirontare| grīvāyāstathā bāhnoḥ śirasaśca madhye teṣāmantarāle sthitau| kiṃ prayojanau? skandhetyādi| aṃsayoḥ pīṭha iva pīṭhe,-pratiṣṭhāne, yatrāṃsau tiṣṭhataḥ| skandhe cāṃsapīṭhe ca, teṣāṃ sambandhaḥ-prayojanaṃ, yayostāvevāṃsau viddhau bāhvoḥ kriyā-ākuccanaprasāraṇādikā, tāṃ harataḥ, tau bāhukriyāharau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">------------------------------------------------------| kaṇṭhanāḍīmubhayataḥ sirā hanusamāśritāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">catasrastāsu nīle dve manye dve marmaṇī smṛte| svarapraṇāśavakṛtyaṃ rasājñānaṃ ca tadvyadhe||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭhanāḍyāḥ pārśvayordvayoḥ sirā yāścatasro hanvoḥ samāśritāḥ, tāsu madhye dve sire nīle nāma dve marmaṇī, manye nāma dve marmaṇi smṛte, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| tāsāṃ vyadhastadvayadhaḥ, tasmin tadvyadhe svarapraṇāśādayo jāyante| svarasya praṇāśaḥ svaraprāṇāśaḥ,-svarahāniḥ| athavā vaikṛtyam, tacca prakṛttvātsvarasyaiva, svarabhāvānyathātvamityarthaḥ| rasājñānaṃ-rasānavabodhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kaṇṭhanāḍīmubhayato jihvānāsāgatāḥ sirāḥ| pṛthak catasrastāḥ sadyo ghnantyasūnmātṛkāhvayāḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭhanāḍyā ubhayapārśvayoḥ sirā jihvāgatāstathā nāsāgatāḥ pṛthak-pratyekaṃ, ekasmin pārśve catasraḥ dvitīye pārśve catasraḥ| tā mātṛkāhvayāḥ-mātṛkāsaṃjñāḥ, viddhāḥ sadyo'sūn ghnanti| etāni mātṛkākhyāni sirāmarmāṇi|</ab>
          <ab type="mula">kṛkāṭike śirogrīvāsandhau, tatra calaṃ śiraḥ| ------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiraśca grīvā ca, tayoḥ sandhāne yau sandhī pārśvadvaye kṛkāṭikākhye te dve marmaṇī| tatra-tasminmarmadvaye viddhe, calaṃ-sakampaṃ, śiro bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------------| adhastātkarṇayornimne vidhure śrutihāriṇī||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhastātkarṇayoḥ-karṇapṛṣṭhayoradho, nimne-nonnate, vidhurākhye dve marmaṇī| te ca viddhe satī śrutiṃ-śabdaśravaṇaṃ, harataḥ, śrutihāriṇī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">phaṇāvubhayato ghrāṇamārgaṃ śrotrapathānugau| antargalasthitau vedhādgandhavijñānahāriṇau||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phaṇau nāma marmaviśeṣau ghrāṇamārgasyobhayoḥ pāRśvayoḥ śrotrapathānugau-śrotramārgaprāptau| antargalasthitau-galābhyantare sthitau| phaṇāviva saṃsthānaṃ rūpamanayoḥ phaṇāviti nāma| tau vedhādgandha vijñānaṃ-gandhopalabdhiḥ, taddharatastau gandhavijñānahāriṇau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">netrayorbāhyato'pāṅgau bhruvoḥ pucchāntayoradhaḥ| tathopari bhruvornimnāvāvartāvāndhyameṣu tu||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> netreyordvayorbāhyataḥ-bahirbhāge, bhruvoḥ pucchāntayoḥ-avasānayoḥ, adhaḥ, apāṅgau nāma marmaviśeṣau prasiddhāveva| tathoparīti tenaivāpāṅgoddiṣṭena nyāyena bhruvoḥ pucchāntayorupari nimrāvāvartasaṃjñau| eṣu tu-apāṅgāvartākhyeṣu caturṣu, viddhasya narasyāndhyaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="mula">anukarṇaṃ lalāṭānte śaṅkhau sadyovināśanau| ------------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atrāpi bhruvoḥ pucchāntayorupati lalāṭāvasāne'nukarṇaṃkarṇasamīpe, śaṅkhau marmaviśeṣau| tau viddhau puruṣasya sadyovināśanau bhavataḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------------| keśānte śaṅkhayorūrdhvamutkṣepau, sthapanī punaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhruvormadhye, traye'pyatra śalye jīvedanuddhṛte| svayaṃ vā patite pākātsadyo naśyati tūddhṛte||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśāvasāne śaṅkhayorūrdhvaṃ-upari, utkṣepau marmaṇī| sthapanī punarmarma bhruvormadhye| traye'pyatra-asmin marmatraye dvāvutkṣepāvekā sthapanī evaṃbhūte, viddhe puruṣo'nuddhṛte śalye jīvet| kālāntareṇa pākāt-pākena hetunā, svayaṃ vā patite śalye sati,-na tūddharaṇahetunā, jīvet puruṣaḥ| sadya ityādi| uddhṛte tu śalye sadya eva naro naśyati, vāyukopāditi bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">jihvākṣināsikāśrotrakhacatuṣṭayasaṅgame| tālunyāsyāni catvāri srotasāṃ, teṣu marmasu||34||</seg> viddhaḥ śṝṅgāṭakākhyeṣu sadyastyajati jīvitam| ------------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvā cākṣiṇī ca nāsikā ca śrotre ca tadevam| tasya khāni, teṣāṃ catuṣṭayaṃ-catvāri srotāṃsi, teṣāṃ saṅgamaḥ-sannipātaḥ, tasmiṃstāluni-yatra jihvādīnāṃ tarpaṇāni srotāṃsi sannipatyāvatiṣṭhante, jihvādisrotasāṃ catvāryāsyāni śṛṅgāṭakākhyāni| teṣu marmasu viddhaḥ puruṣaḥ sadyastyajati jīvitaṃ-viddhamātra eva prāṇairviyujyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">------------------------------------------------------| kapāle sandhayaḥ pañca sīmantāstiryagūrdhvagāḥ||35||</seg> bhramonmādamanonāśaisteṣu viddheṣu naśyati| ------------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiraḥ sambandhinaḥ pañca sandhayaḥ| pañcānāṃ kapālakhaṇḍānāṃ saṃśleṣā ye śirasyavatiṣṭhante tiryagūrdhvagāḥ, ta eva sīmantākhyā marmaviśeṣāḥ| teṣu-sīmantākhyeṣu, viddheṣu bhrameṇa tathonmādena tathā manonāśena-cittavismṛtyā ca, naśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">------------------------------------------------------| āntaro mastakasyordhvaṃ sirāsandhisamāgamaḥ||36||</seg> romāvarto'dhipo nāma marma sadyo haratyasūn| ------------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mastakasyābhyantarato yaḥ sthitaḥ, tathordhvaṃ-prakṛtatvānmastakasyaivopari, sirāsandhisamāgamaḥ-sirāsandhīnāṃ sannipāto, romāvartalakṣaṇaḥ so'dhipo nāma marmaviśeṣaḥ| marmaṇāmadhipo yathārthanāmā, tadāyattāni hi sarvāṇi marmāṇītyarthaḥ| so'dhipo viddho narasya sadyo'sūn harati-puruṣaṃ mārayatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">iti saptottarasya marmaśatasya lakṣaṇānyuktvā, sāmānyena yanmarmalakṣaṇaṃ tadākhyātumāha---- ---------------------------------------------------| viṣamaṃ spandanaṃ yatra pīḍite ruk ca marma tat||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatra-yasmin dehadeśe, viṣamaṃ spandanaṃ-sphuraṇaṃ, tanmarma| yatra ca dehadeśe pīḍite sati ruk ca viṣamā bhavati, tacca marma| atrāpi viṣamamiti sambadhyate| viṣamaṃ ca viṣamā ca viṣamam, "napuṃsakamanapuṃsakenaikavacca" iti napuṃsakaśeṣaḥ| tadevaṃ marmalakṣaṇaṃ dvidhā mantavyam,-kasyacinmarmaṇaḥ sirādhamanyādikasya viṣamaṃ spandanaṃ prāyo lakṣaṇam, māṃsāsthijātīyasya marmaṇaḥ pīḍanāt prāyaḥ pīḍotpattirlakṣaṇamiti| saṅgrahe ca marmaviddhasya lakṣaṇamuktam| yathā (śā. a. 7)- "dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitā| svedo mūrcchā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti| maraṇakāritvānmarma, maraṇāsadṛśaduḥkhadāyitvādvā| idānīṃ marmaṇāṃ suprabhedaṃ lakṣaṇaṃ ṣaṭprakāramāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">māṃsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ| syānmarmeti ca tenātra sutarāṃ jīvitaṃ sthitam||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ svajātyapekṣo yaḥ samāgamaḥ-sannipātaḥ, sa marmākhyaḥ, tanmarmeti tasyaiva nāma| tadevaṃ māṃsapeśīsamāgamo māṃsamarma, asthnāṃ samāgamo'sthimarma, snāyūnāṃ samāgamaḥ snāyumarma, dhamanīnāṃ samāgamo dhamanīmarma, sirāṇāṃ samāgamaḥ sirāmarma, sandhīnāṃ samāgamaḥ sandhimarmeti| yato māṃsādīnāṃ yaḥ samāgamaḥ sa eva marmetyucyate, tena hetunā, atra sutarāṃ jīvitaṃ sthitaṃ-prāṇā vyavasthitāḥ| nanu, yadi māṃsādīnāṃ samāgamo marmetyabhidhīyate, tadānīmanekasaṅkhyākāni marmāṇi śarīre sambhavyeran| māṃsapeśyādibhāvānāmanekasaṅkhyāśrayatvāt| tathā ca,-māṃsapeśīśatāni pañca puṃsāmuktāni strīṇāṃ tu viśatyadhikāni (hṛ. śā. a. 3/17)| evamasthyādīnyapyanekānyuktāni| tataśca marmaṇāmasaṅkhyeyatvaṃ prāpnoti| evaṃ ca "saptottaraṃ marmaśatam" (ślo 1) iti virudhyata ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bāhulyena tu nirdeśaḥ ṣoḍhaivaṃ marmakalpanā| prāṇāyatanasāmānyadaikyaṃ vā marmaṇāṃ matam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptottarameva marmaṇāṃ śatamityeva na| kiṃ tarhi ? pūrvoktena nyāyena bahūni marmāṇi| "saptottaraṃ marmaśatam" ityayaṃ tu yo nirdeśaḥ sa bāhulyena-bhūyasā, yeṣāṃ marmaṇāṃ marmatvena prasiddhistadviṣaya eva| evaṃ-anena prakāreṇa māṃsāsthyādīnāṃ samāgamo marmeti, marmaṇāṃ-ṣoḍhā-ṣaḍvidhā, kalpanā bhavati| kalpanāśabdenaitatprati pādayati,-tadevaṃ manuṣyasya prasiddhito jīvitadhāmatvena marmaṇāṃ kalpanā-nirūpaṇā| prāṇetyādi| athavā na marmaṇāṃ ṣoḍhā kalpanā| kiṃ tarhi ? prāṇāyatanasāmānyāt-jīvitasyādhiṣṭhānamityevaṃlakṣaṇāt, aikyaṃ-ekatvaṃ, marmaṇāṃ mataṃ-na ṣaṭtvam| evamekaiva marmakalpanā| evaṃ saṅkṣepavistarakauśalaṃ marmasu darśitam| māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ yathāsvaṃ pratiniyatani marmāṇi saṅkhyayā'bhidhātumāha-</ab>
          <ab type="mula">māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ yathāsvaṃ pratiniyatani marmāṇi saṅkhyayā'bhidhātumāha ---- māṃsajāni daśendrākhyatalahṛtstanarohitāḥ| ------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṅghayorindrākhye dve marmaṇī, bāhvordve eva, talahṛdākhyāni catvāri-pādayordve hastayordve iti, stanarohite dve-pratyekaṃ stane ekaikam, evaṃ daśa maṃsajāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">------------------------------------------------------| śaṅkhau kaṭīkataruṇe nitambāvaṃsayoḥ phale||40||</seg> asthnyaṣṭau-------------------------------------| ------------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthnyaṣṭau marmāṇi| śaṅkhau dve marmaṇī, kaṭīkataruṇe dve, nitambau dve, aṃsayoḥ phalake dve, ityevamaṣṭau marmāṇi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------snāvamarmāṇi trayoviṃśatirāṇayaḥ| kūrcakūrcaśiro'pāṅgakṣiprotkṣepāṃsabastayaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāvamarmāṇi trayoviṃśatiḥ| katham ? āṇayaścatvāri-pratyekamūrumadhye ekaikaṃ bāhvoḥ pratyekamekaikam, evaṃ catvāryāṇayaḥ kūrcākhyāni catvāri-hastaryodve pādayordve| kūrcaśiraḥsaṃjñāni catvāri-pādayordve hastayordve iti catvāri| apāṅgākhye dve-"netrayorbāhyataḥ (ślo.31) ityādinā nirdiṣṭe dve| kṣiprākhyāni catvāri-"aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthaṃ kṣipraṃ" (ślo.3) iti, tacca pādadvaye dvividhaṃ hastadvaye ca| utkṣopaudvau-"keśānte śaṅkhayorūrdhvamutkṣepau" (ślo.32) iti| aṃsākhye dve-"skandhāṃsapīṭhasambandhāvaṃsau" (ślo 26) iti| bastireko-"mūtrāśayo" (ślo.10) ityādinoktaḥ| evaṃ snāvamarmāṇi trayoviṃśatiḥ|</ab>
          <ab type="mula">gudāpastambhavidhuraśṛṅgāṭāni navādiśet| marmāṇi dhamanīsthāni----------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudaḥ-sthūlāntrabaddha ekaḥ| apastambhākhye dve-"apastambhāvuraḥpārśve nāḍyāvanilavāhinī|" (ślo.15)iti, vidhurākhye dve-"adhastātkarṇayornimne vidhure" (ślo.29) iti| śṛṅgāṭakākhyāni catvāri-"jihvākṣināsikā" (ślo.34) ityādinoktāni| evaṃ dhamanīsthāni-dhamanyāśritāni, nava marmāṇi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">------------------------------------------------------| -----------------------saptatriṃśatsirāśrayāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">bṛhatyau mātṛkā nīle manye kakṣādharau phaṇau| viṭape hṛdayaṃ nābhiḥ pārśvasandhī stanādhare||43||</seg> apālāpau sthapanyurvyaścatasro lohitāni ca| ------------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāśrayā marmaviśeṣāḥ saptatriṃśat| katham ? ityāha-bṛhatyāvityādi| bṛhatyau dve-"stanamūlārjave bhāge" (ślo 23) ityādinokte| mātṛkākhyāni-"kaṇṭhanāḍīmubhayato jihvānāsāgatāḥ" (ślo.28) ityādinoktānyaṣṭau| nīlākhye dve sire manyākhye [ca] dve-"kaṇṭhanāḍīmubhayataḥ sirāhanusamāśritāḥ| catasraḥ (ślo.26) ityādinoktāni| kakṣādharau dvau-yathoktam (ślo.9) "kakṣākṣamadhye kakṣādhṛk" ityādi| phaṇau dvau-"phaṇāvubhayato" (ślo.30) ityādinā kṛtalakṣaṇau| viṭape dve-"muṣkavaṅkṣaṇayormadhye (ślo.8) pratyekaṃ sakthnyekam, dvitīye'pyevam| hṛdayamekameva, tasya lakṣaṇam (ślo.13)-"dvāramāmāśayasya ca" ityādi| nābhireka eva, tallakṣaṇam (ślo.12)- "dehāmapakvasthānānāṃ" ityādi| pārśvasandhī dbau-"pārśvāntaranibaddhau ca" (ślo.22) ityādinoktau| stanādhare-stanayoradho, dve| apālāpau dvāveva-"pṛṣṭhavaṃśorasoḥ (ślo.16) ityādinoktau| sthapanī ekaiva, tallakṣaṇam, (ślo.33)-"bhruvormadhye" iti| urvyaścatasraḥ-ūrvordvayordve bāhvośca, "urvyūrumadhye" (ślo.7) iti tasyā lakṣaṇam, iti sakthnostathā bāhvoḥ (ślo.8) iti cātideśaḥ| lohitānīti lohitākṣanāmāni catvāri, "ūrumūle lohitākṣaṃ" sakthivadbāhvoḥ" (ślo.7-8) iti tallakṣaṇam| samprati sandhimarmāṇyāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">------------------------------------------------------| sandhau viṃśatirāvartau maṇibandhau kukundarau||44||</seg> sīmantāḥ kūrparau gulphau kṛkāṭyau jānunī patiḥ| ------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhau viṃśatirmarmāṇi| āvartākhye dve, tayorlakṣaṇam (ślo. 31)-"tathopari bhruvornimnāvāvartau" iti| maṇibandhau dvau, tallakṣaṇam (ślo.8)-maṇibandho'tra gulphavat" iti| kukundarau dvau, tallakṣaṇam (ślo.19)-"jaghanasya bahirbhāge marmaṇī tau kukundarau|" iti| sīmantākhyāni pañca, tallakṣaṇam (ślo.35)-"kapālasandhayaḥ pañca sīmantāḥ" iti| kūrparau dvau, tallakṣaṇam (ślo.9)-"kūrparaṃ jānuvat" iti| kūrparaśabda ubhayaliṅgaḥ| gulphau dve marmaṇī, tayorlakṣaṇam (ślo.5)-"jaṅghācaraṇayoḥ sandhau gulphaḥ" iti| kṛkāṭyau dve, tallakṣaṇam (ślo.29)-"kṛkāṭike śirogrīvāsandhī" iti| jānunī dve, tayorlakṣaṇam (ślo.6)-"jaṅghorvoḥ saṅgame jānu" iti| patiḥ-adhipatirmarmaṇām, taccaikam, tallakṣaṇam (ślo.36)-"āntaro mastakasyordhvaṃ" ityādinoktam| evaṃ saptottaraṃ marmaśataṃ māṃsādiparikalpanayā kalpitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------------| māṃsamarma gudo'nyeṣāṃ,snāvni kakṣādharau tathā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">viṭapau vidhurākhye ca, śṛṅgāṭāni sirāsu tu| apastambhāvapāṅgau ca, dhamanīsthaṃ na taiḥ smṛtam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyeṣāmācāryāṇaṃ matena gudo māṃsamarma-na dhamanīmarma| snāvnītyādi| teṣāmeva matena kakṣādharau snāvāśritau na tu sirāśrayau| viṭapau vidhurākhye ca snāvāśritau| pūrvamatena tu viṭapau sirāśritau, vidhure ca dhamanyāśrite| śṛṅgāṭakāni catvāryapi sirāsveva, turavadhāraṇe, na tu dhamanīsthāni, apastambhau tathāpāṅgau ca| etaddhamanīsthamanyairācaryairna smṛtam, api tu snāvā[dyā]śritamabhihitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">idānīṃ māṃsādijānāṃ marmaṇāṃ vyadhalakṣaṇamāha ---- viddhe'jasramasṛksrāvo māṃsadhāvanavattanuḥ| pāṇḍutvamindriyājñānaṃ maraṇaṃ cāśu māṃsaje||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsaje marmaṇi viddhe sati,[ajasraṃ] anavarataṃ, asṛksrāvo bhavati māṃsadhāvanavat-māṃsadhāvanodakena tulyaḥ| tathā, tanuḥ-accho bhavati, na bahalaḥ| pāṇḍutvaṃ-pītābhatvaṃ śarīrasya| indriyaiḥ-cakṣurādibhiḥ, svaviṣayājñānaṃ-anavabodhaḥ| maraṇaṃcāśu-śīghraṃ, bhavati| tadevamindrabastyādimāṃsajamarmavyadhe nirantarasrāvādisarvaliṅgadarśanānumānena maraṇamanumīyamānaṃ budhvā vaidyaḥ pratyākhyāya cikitsāṃ prayojayet| niyatāyuṣāṃ kvacinmaraṇasya vyabhicārāditi|</ab>
          <ab type="mula">majjānvito'ccho vicchinnaḥ srāvo ruk cāsthimarmaṇī| ------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthimarmaṇi-śaṅkhādike, viddhe majjānvitaḥ srāvaḥ tathā'ccho-na ghanaḥ, vicchnno-na māṃsamarmavyadha iva nirantaro, bhavati| rukcetyanenātyantaṃ pīḍā bhavatīti pratipādayati| ruṅmātrasya sarvamarmasvapi sadbhāvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------------------| āyāmākṣepakastambhāḥ snāvaje'bhyadhikaṃ rujā||48||</seg> yānasthānāsanāśaktirvaikalyamathavā'ntakaḥ| ------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāvaje-kūrcā(āṇyā)dike marmaṇi, viddhe āyāmādayo bhavanti| ākṣepakaḥ-ākṣepaḥ, stambho-yathāsvamaṅgānām, atirujā ca| tathā, yānasthānāsanāśaktiḥ-yātuṃ sthātumāsituṃ cāsāmarthyam| vaikalyaṃ cāṅgānām| athavā'ntako-maraṇaṃ, bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------------| raktaṃ saśabdaphenoṣṇaṃ dhamanīsthe vicetasaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhamanīsthe-[gudā]pastambhādau marmaṇi, viddhe sati vicetaso-mūrcchitasya sato, raktaṃ sravet| kīdṛśam ? saśabdaphenoṣṇam| saśabdasyātra pratyekaṃ sambandhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sirāmarmavyadhe sāndramajasraṃ bahvasṛksravet| tatkṣayāttṛḍbhramaśvāsamohahidhmābhirantakaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāmarmaṇo-bṛhatyādervyadhe sati, asṛk sāndraṃ-ghanaṃ, ajasraṃ-nirantaraṃ, bahu-prabhūtaṃ, sravati| tatkṣyāt-tasyāsṛjaḥ kṣayāt, tṛḍbhramādibhirantako-jīvitanāśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vastu śūkairivākīrṇaṃ rūḍhe ca kuṇikhañjatā| balaceṣṭākṣayaḥ śoṣaḥ parvaśophaśca sandhije||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhijemarmaṇi-āvartādau, viddhe vastu śūkairivākīrṇaṃ bhavati| vastuśabdenādhiṣṭhānaṃ viddhadeśa ucyate| tacchūkaiḥ-śāliyavādisambandhibhiḥ kiṃśārubhiḥ, vyāptamiva bhavati| rūḍhe ca sati tasminmarmavyadhe kuṇitā khañjatā vā bhavati| tathā balaceṣṭayoḥ kṣayaḥ, tathā śoṣo'ṅgasya, parvasu śophaḥ-śvayathuśca, sandhije bhavati| idānīmeṣāmeva marmaṇāṃ vyadhe jīvitanāśe kālaṃ niyanayati-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">nābhiśaṅkhādhipāpānahṛcchṛṅgāṭakabastayaḥ| āṣṭau ca mātṛkāḥ sadyo nighnatyekānnaviṃśatiḥ||52||</seg> saptāhaḥ paramasteṣāṃ kālaḥ kālasya karṣaṇe| ------------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābhiśaṅkhādīni marmāṇyekānnaviṃśatiḥ sadyo ghnanti| nābhirekaḥ, śaṅkhau dvau, adhipa ekaḥ, apāno'pyekaḥ, hṛdekam, śṛṅgāṭakāni catvāri, bastirekaḥ, āṣṭau mātṛkāḥ ekānnaviṃśatiretāni sadyaḥprāṇaharāṇi| teṣāṃ-marmaṇāṃ, kālasya-mṛtyoḥ karṣaṇe-ākarṣaṇe, saptāhaḥ paramaḥ kālaḥ-prakṛṣṭo'vadhiḥ| ekānnaviṃśatiriti na viṃśatiriti supsupeti samāsaḥ, tata ekena na viṃśatiriti tṛtīyeti yogavibhāgātsamāsaḥ, tataḥ "ekādiścaikasya" ityādinā nañaḥ prakṛtibhāva ekasyādugāgamaśca, ūnārthe'tra nañ, ekonaviṃśatirityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------------| trayastriṃśadapastambhatalahṛtpārśvasandhayaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kaṭītaruṇasīmantastanamūlendrabastayaḥ| kṣiprāpālāpabṛhatīnitambastanarohitāḥ||54||</seg> kālāntaraprāṇaharā māsamāsārddhajīvitāḥ| ------------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trayastriṃśadapastambhādayaḥ kālāntaraprāṇaharāḥ| māsaṃ māsārddhaṃ vā jīvitaṃ yeṣu viddheṣviti māsamāsārddhajīvitāḥ, māsena prāṇān haranti māsārddhena vetyarthaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 7)-"saumyāgreyatvātteṣāṃ pakṣābhyantaraṃ kālaḥ|" iti| trayastriṃśaditi "trestrayaḥ" iti trayasādeśaḥ| tatra, apastambhau dau, talahṛnti catvāri, pārśvasandhī dbau, kaṭīkataruṇe dve, sīmāntāḥ pañca, stanamūle dve, indravastayaścatvāro-jaṅghāmadhyayordvebāhumadhyayordve, kṣiprāṇi catvāri-hastayordve pādayordve, apālāpabṛhatīnitambastanarohitāḥ pratyekaṃ dvau dvāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">------------------------------------------------------| utkṣepau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni, tatra hi||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vāyurmāṃsavasāmajjamastuluṅgāni śoṣayan| śalyāpāye vinirgacchan śvāsātkāsācca hantyasūn||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utkṣepau dvau sthapanyekā, ityetāni trīṇi viśalyaghnāni| ko'tra hetuḥ ? ityāha-tatra hītyādi| hi-yasmāt, tatra-vyadhe, śalyāpāye vāyurvinirgacchan-niryān, māṃsādīn śoṣayan śvāsa kāsābhyāṃ prāṇān hanti| tatra ca hetau śatṛpratyyaaḥ| nirgamena hi hetunā māṃsādīnāṃ śoṣaṇaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">phaṇāvapāṅgau vidhure nīle manye kṛkāṭike| aṃsāṃsaphalakāvartaviṭaporvīkukundarāḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sajānulohitākṣāṇikakṣādhṛkkūrcakūrparāḥ| vaikalyamiti catvāri catvāriṃśacca kurvate||58||</seg> haranti tānyapi prāṇān kadācidabhighātataḥ| ------------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phaṇādīni viṭapāntāni pratyekaṃ dvau dvau, urvyaścatasraḥ, kukundarau dvau, jānunī dve, lohitākṣāṇi catvāri, āṇayaścatvāraḥ, kakṣādharau dvau, kūrcāścatvāro-hastayordvau pādayordvau, kūrparau dvau, ityevaṃ catvāri catvāriṃśacceti catuśctvāriṃśanmarmāṇi vaikalyamaṅgasya kurvate| kadācittvabhighātāt tānyapicatuścatvāriṃśat, prāṇān haranti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">------------------------------------------------------| aṣṭau kūrcaśirogulphamaṇibandhā rujākarāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṣṭau kūrcadayo marmaviśeṣā rujākarāḥ| "agnivāyusomaguṇabāhulyāt| agnivāyū hi viśeṣeṇa śūlakarau| somastu prāṇāvalambakaḥ (saṃ.śā. a.7)|" iti naitāni prāṇahantṝṇi| tatra kūrcaśirāṃsi hastapādeṣu catvāri, gulphau dvau, maṇibandhau dvau, ityaṣṭau| idānīm marmaṇāṃ yathāyathaṃ pramāṇamabhidhātumāha-</ab>
          <ab type="mula">teṣāṃ viṭapakakṣādhṛgurvyaḥ kūrcaśirāṃsi ca| dvādaśāṅgulamānāni---------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-marmaṇāṃ madhye, viṭapādīni dvādaśa marmāṇyaṅgulamānāni-aṅgulapramāṇāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">------------------------------------------------------| ------------------------------dvyaṅgule maṇibandhane||60||</seg> gulphau ca stanamūle ca---------------------------------| ------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṇibandhane-maṇibandhau, dvyaṅgulapramāṇau| gulphau stanamūle ca dvyaṅgule pratyekam| ekaścaśabdaḥ samuccayārtho dvitīyaḥ pādapūraṇe|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------tryaṅgulaṃ jānukūrparam| ------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tryaṅgulapramāṇau jānū kūrparau ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">------------------------------------------------------| apānabastihṛnnābhinīlāḥ sīmantamātṛkāḥ||61||</seg> kūrcaśṛṅgāṭamanyāśca triṃśadekena varjitāḥ| ātmapāṇitalonmānāḥ-------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apānabastyādayastriṃśadekena varjitāḥ ekonatriṃśat, ātmapāṇitalonmānāḥ-svahastatalaparimāṇāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">------------------------------------------------------| ---------------śeṣāṇyarddhāṅgulaṃ vadet||62||</seg> pañcāśatṣaṭ ca marmāṇi, tilavrīhisamānyapi| iṣṭāni marmāṇyanyeṣām----------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śeṣāṇi ṣaṭpañcāśanmarmāṇī svenāṅgulaprimāṇonārddhaṅgulapramāṇānyādiśet| anyeṣāṃ tantrakṛtāṃ tilapramāṇāni vrīhipramāṇāni vā marmāṇīṣṭāni-ābhimatāni| "paramataṃmapratiṣiddhamanumatameva" ityasyāpi granthakṛta etadeva matamiti bodhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">idānīṃ yathā marmābhighāte maraṇaṃ sampadyate tathā darśayati---- ---------------------------------------------------| -----------------------------caturddhoktāḥ sirāstu yāḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tarpayanti vapuḥ kṛtsnaṃ tā marmāṇyāśritāstataḥ| tatkṣatātkṣatajātyarthapravṛtterdhātusaṅkṣaye||64||</seg> <seg type="unit" n="65">vṛddhaścalo rujastīvrāḥ pratanoti samīrayan| tejastaduddhṛtaṃ dhatte tṛṣṇāśoṣamadabhramān||65||</seg> svinnasrastaślathatanuṃ haratyenaṃ tato'ntakaḥ| ------------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāḥ sirāścaturddhā uktāḥ-prāṅkṣirdiṣṭā vātapittakaphajuṣṭaśuddharaktavāhinyaḥ saptasaṅkhyāḥ, kṛtsnaṃ-aśeṣaṃ, śarīraṃ tarpayanti prīṇayanti, tā marmāṇyāśritāḥ-gatāḥ prāptāḥ| tatkṣatādityādi| yata evaṃ sarvāḥ sirā marmāṇi prāptāḥ, tataḥ kāraṇāt-marmāśrayalakṣaṇāt, tatkṣatāt-teṣāṃ marmaṇāṃ kṣataṃ tatkṣataṃ, tasmānmarmakṣatātkāraṇāt, kṣatajasya-raktasya, atipravṛttiḥ| tasmātkṣatajātyarthapravṛtteḥ kāraṇāt, yo dhātusaṅkṣayaḥ-paramparākramāyāto māṃsādidhātvapacayaḥ, tasmin dhātukṣaye sati yo vṛddhaścalo-vāyuḥ, sa tīvrāḥ-atyantaduḥkhadāyinīḥ, rujaḥ-śūlaviśeṣān, pratanoti-karoti| kiṃ kurvan ? tejaḥ-pittaṃ, samīrayan-udīrayan vṛddhiṃ nayan, tat-tejaḥ, uddhṛtaṃ- bṛhatsampannaṃ, tṛṣṇādīn dhattekaroti| tataḥ-anantaraṃ tṛṣṇādibhyaḥ, enaṃ-puruṣaṃ marmaviddhaṃ, antako harati| kimbhūtam ? svinnā srastā ślathā tanuryasya tam| tadayamarthaḥ,-marmābhighate raktavāhinīnāṃ sirāṇāṃ mukhavikāso jāyate| tadvikāsājjīvitādhiṣṭhānasyāsṛjo'tyarthaṃ yā niḥsṛtiryāvattasya kṣayaḥ, tatkṣayācca jīvitanāśaḥ, aśrayābhavāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">------------------------------------------------------| vardhayetsandhito gātraṃ marmaṇyabhihate drutam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">chedanātsandhideśasya saṅkucanti sirā hyataḥ| jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhunā marmābhighāte cikitsāmāha- marmaṇyabhihate sati, gātraṃ-śarīraṃ, āśveva cedayet| kutaḥ ? sandhitaḥ,-sandhipradeśāt| hi-yasmāt, sandhideśasya cedanātsirāḥ saṅkucanti-saṃvṛtamukhā bhavanti| varddhayediti varddhachedanādāviti caurādikaḥ| ataḥ-sirāsaṅkocātkāraṇāt, raktaṃ na bahirnissarati| tatra rakte tiṣṭhati-bahiravahati sati, jīvitaṃ tiṣṭhati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tadanena prakāreṇa marmābhighātakṣatānmaraṇam, na tvamarmābhighātakṣatāt| ata idamāha---- suvikṣato'pyato jīvedamarmaṇi na marmaṇi| prāṇaghātini jīvettu kaścidvaidyaguṇena cet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">asamagrābhighātācca so'pi vaikalyamaśnute| tasmatkṣāraviṣāgnyādīn yatnānmarmasu varjayet||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato marmābhighātakṣatāt prāṇī mriyate, nānyathā kṣatamātrāt| ataḥ-asmātkāraṇāt, suṣṭhu kṛtvā viśeṣeṇa kṣato'piparaśatairviddho'pi, amarmaṇi viddho jīvet, na tu marmaṇī viddho jīvet| kimbhūte ? prāṇaghātini| dvividhaṃ hi marma-prāṇaghātyekamaparaṃ vaikalyakaram| tatra prāṇaghātini marmaṇi kuśāgreṇāpi viddho na jīvati| atha puṇyavānniyatāyuśca prāṇaghātinyapi marmaṇi viddho vaidyaguṇenāsamagrasya-asakalasya, marmaṇo'bhighātāśca kaścidyadi viddho jīvet, so'pi vaikalyamaśnute-vikalatāṃ prāpya jīvatītyarthaḥ| vaidyaśabdaḥ prādhānyādravyādipādatrayamupalakṣayati| vaidyaguṇena-pādatrayasampattyetyarthaḥ| yataścaivaṃ marmābhighātaḥ sāpāyaḥ prāṇoparodhakṛt, tasmātkāraṇāt marmasu kṣārādīn yatnāt-tātparyeṇa, varjayet-pariharet agnyādīnatrādiśabdena bhallātakarasakapikacchuśūkādīnāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">marmābhighātaḥ svalpo'pi prāyaśo bādhatetarām| rogā marmāśrayāstadvatprakrāntā yatnato'pi ca||70||</seg> <seg type="unit" n="4">iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne marmavibhāgo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ marmābhighāto rakṣyaḥ| yasmānmarmābhighātaḥ suṣṭvatiśayenālpo'pi prāyaśo-bāhulyena, bādhatetarāṃ-atiśayena pīḍayati| na kevalaṃ marmābhighāto bādhate yāvadrogā api marmāśrayāstadvadbādhante| yatnato'pi-ādareṇāpi, prakrāntāḥ-upakrāntāḥ, iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne marma- vibhāgo nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto garbhavyāpadaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha prakaraṇāyātagarbhavyāpaccikitsitapradarśanārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">strī cedāpannagarbhā parihāryyāṇyāseveta| tataśca yasyāḥ bastipārśvaśroṇiyonimukheṣu śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt tāṃ mṛdusukhaśiśirāstaraṇaśayanasthāmīṣadavanataśirasaṃ śītapradehapariṣekādibhirupācaret||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āpannagarbhā samprāptagarbhā strī parihāryyāṇyāseveta cet tataśca yadyasyāḥ śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt tatastāṃ mṛdutvādiguṇayuktaśayanasthāṃ śītaiḥ pradehābhirupācaret|| 2||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tadyathā-sahasradhautena sarpiṣā'dhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt| madhukasiddhasarpiṣā suśītena picumāplāvya yonisamīpe sthāpayet| gavyena payasā madhukāmbunā nyagrodhādikaṣāyeṇa va pariṣecayet| paripītatatsvarasāni ca tailāni yonau nidhāpayet| tacchṛṅgasiddhasya vā kṣīrasarpiṣaḥ picum||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahasradhautaṃ sarpiryadanekaśo'gnau vilāpya śītodake prakṣipya styānīkriyate| madhukena siddhaṃ sarpistathoktam| tacchṛṅgairnyagrodhādiśṛṅgaiḥ siddhasya kṣīrasarpiṣaḥ picuṃ yonau dadyāt| kṣīrameva pramathya sampāditaṃ sarpiḥ kṣīraghṛtam|| 3||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atisravati tu rakte tata eva akṣamātraṃ prāśayet| keva- lādeva vā kṣīrasarpiṣaḥ| padmotpalakumudakiñjalkaṃ ca samadhuśarkaraṃ lehayet| dhātakīgairikisarjarasāñjanacūrṇaṃ vā madhunā| nyagrodhā- ditvakpravālakalkaṃ vā| śaśaiṇahariṇarudhiraṃ vā sakṣaudraṃ pāyayet| ṛddhividārījīvantīrvā payasā| nīlotpala- sitāpakvaloṣṭhacandanādi vā| taṇḍulāmbuvāsārasānya- tareṇa| gandhapriyaṅgusitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunya- grodhaśṛṅgāni vā''jena payasā| kaśerukamṛṇālakaśṛṅgāṭakakāśmaryaparuṣakadrākṣāsāri- vāprapauṇḍarīkānantotpalakadambabījakvāthena vā śarka- rāmadhumadhureṇa śālicūrṇam| jīvanīyaśṛtaṃ vā kṣīram| balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena payasā samadhuśarkareṇa raktaśālyodanaṃ suśītaṃ bhojayet| śīta- vīryyajāṅgalarasena vā| raktapittakriyāśca śodhanavarjyāḥ prayuñjīta| saumyāśca mano'nukūlāḥ kathāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte tvatisravati tata eva nyagrodhādisiddhāt kṣīrasarpiṣo'kṣamātraṃ prāśayet| kevalādeva vā kṣīrasarpiṣo'kṣamātraṃ na tu nyagrodhādiśṛṅgasiddhāt kṣīrasarpiṣaḥ| padmādikiñjalkaṃ ca madhuśarkarābhyāṃ yuktaṃ lehayet| madhunā vā dhātakyādicūrṇam| madhunaiva nyagrodhāditvacāṃ śṛṅgāṇāṃ ca kalkam| sakṣaudraṃ va śaśādyanyatamarudhiram| ṛddhyādikaṃ ca payasa nīlotpalādīni taṇḍalāmbuvāsārasayoranyatareṇa| pakvo mṛlloṣṭhastathoktaḥ| ājena payasa gandhapriyaṅvādīni| kaśerukādīnāṃ kaṣāyeṇa mādhuryyasampādanamātrābhyāṃ śarkarāmadhubhyāṃ miśreṇa śālicūrṇaṃ pāyayet| jīvanīyauṣadhaśṛtaṃ kṣīraṃ vā pāyayet| balātibalādiśṛtakṣīreṇa madhuśarkarāsaṃyuktena suśītaṃ raktaśālyodanaṃ bhojayet| śītavīryyāṇāṃ ca jāṅgalānāṃ rasena vā suśītaṃ raktaśālyodanaṃ bhojayet| śodhanavarjyāśca sarvā raktapittoktāḥ kriyāḥ yathāvasaraṃ kurvīta|| 4||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">adṛṣṭaśoṇitāṃ tu madhukapayasyāsuradārubhiḥ siddhaṃ payaḥ pāyayet| tāmravalyaśmantakaśatāvarīpayasyābhirvā| vidāryyādigaṇena vā| śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrasiddhaṃ vā sarpiḥ| palāṇḍurasasiddhaṃ vā sakṣaudram||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadā tu śoṇitadarśanaṃ vinaiva bastyādau śūlaṃ kevalaṃ bhavati| garbhiṇyāstathā tāṃ madhukādisiddhaṃ payaḥ pāyayet| tāmravalyādisiddhaṃ vā payaḥ| vidāryyādigaṇasiddhaṃ vā| śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrābhyāṃ vā siddhaṃ sarpiḥ pāyayet| palāṇḍurasasiddhaṃ vā kṣaudrayuktaṃ sarpiḥ|| 5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">asampūrṇatrimāsāyāstu puṣpadarśane garbhaḥ prāyo na tiṣṭha- tyasañjātasāratvāt||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prathamānmāsādārabhya māsatrayaṃ puṣpadarśane samyak cikitsito'pi garbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhatyasañjātasāratvāt| sravatyevetyarthaḥ| tena prathamamāsatrayaṃ puṣpadarśane prāyo garbhaścikitsayāpi koṣṭhe na tiṣṭhati| māsatrayādūrdhvamapi caturthādiṣvapi māseṣvakāṭhinyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āmānvaye cordhvamapi viruddhopakramatvāt| tatra rūkṣaśī- tāni prayuñjīta||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmānvaye puṣpadarśane viruddhopakramatvādgarbhaḥ koṣṭhe na tiṣṭhati| āme hyuṣṇatīkṣṇādikā kriyā| sā tu garbhe viparītā| ato viruddhopakramatvam| yatra caturthādiṣvapi māseṣvāmānvayo nāsti, tatra puṣpadarśane'pi garbho vidhārayituṃ suśakyate| tatra tvāmānvaye rūkṣaśītānyauṣadhāni prayuñjīta|| 7||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tadyathā-prāgupavāsaṃ tato durālabhāmṛtośīraparpaṭaka- ghanacandanātiviṣābalākaṭvaṅgadhānyākakvāthapānam| tṛṇadhānyaśāliṣaṣṭikapeyāmaśanaṃ ca mudgādiyūṣaiḥ| jite tvāme snigdhaśītāni pūrvavat||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadyathetyādinā teṣāmevopayogaviśeṣaṃ darśayati| auṣadhāt pūrvamupavāsaḥ durālabhādikvāthasya pānam| tṛṇadhānyādipeyā mudgādiyūṣaiścāśanaṃ prayuñjīteti sambadhyate| evamāme jite prathamapuṣpadarśanavat snigdhādīnyupayuñjīta|| 8||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">āmagarbhe tu patite madyānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayet| garbhakoṣṭhaviśuddhyarthamartivismaraṇārthañca| amadyapāṃ pāca- nīyadravyopahitābhiḥ snehalavaṇavarjyābhiḥ satilābhi- ruddālakādiyavāgūbhirupācared yāvanto māsāstāvantya- hānīti| tataḥ prīṇanairbalānurakṣibhirasnehairāhārairādoṣadhātukleda- śuddheḥ| āmagarbhaśeṣeṇa hi punaḥ punarakuśalamanuṣajyeta| tasmāt tīkṣṇairanavaśeṣayannupācaret| tataḥ paraṃ snehapānai- rbastibhirāhāraiśca dīpanīyapācanīyajīvanīyabṛṃhaṇīya- madhuravātaharairiti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmagarbhapāte madyānāmanyatamaṃ garbhiṇīṃ pāyayet| prayojananirdeśastadguṇamanyat pradarśayitum| amadyapā yā kenacit kāraṇena madyaṃ na pibati tāṃ pācanīyadravyasammiśrābhirasnehalavaṇābhiḥ satilābhiḥ tuṇadhānyayavāgūbhirupācaret| yāvat saṅkhye māsi garbha pātastāvat saṅkhyānyahāni ayaṃ kramaḥ| tato'nantaramevādoṣādiśuddheḥ prīṇanādiguṇairāhārairupācaret| kuta ityāha-āmagarbhaśeṣeṇetyādi| tadanu ca snehapānairbastibhistathā dīpanīyādiyuktairāhārairiti|| 9||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yasyāḥ punarmahati jātasāre garbhe varjyānāmavarjanāt puṣpa- darśanaṃ syādanyadvā yonisravaṇam| tasyāstannimittaṃ vāyuḥ prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīṃ pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva vahanādgarbho vṛddhimanāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahati jātasāre varjyāvarjanādyonirārttavamanyadvā kiñcit sravati| tasyā yonisrutinimittaṃ vāyuḥ kupitaḥ san pittaśleṣmāṇau parigṛhya yā tu nāḍī māturāhārasāraṃ rasaṃ garbhasya vahati tāṃ nāḍīṃ pratipīḍya tiṣṭhati| tatastayā tadvṛddhayā nāḍyā kulyayeva tṛṇādicchannayā kedāro garbho vṛddhimaprāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā|| 10||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra yasyāḥ kādācitkārttavaparisrāvāvalpau ca dṛśyete satataṃ ca garbhaḥ prāptāt parimāṇādaparihīyamāna eva sphurati| na ca kukṣirvivardhate, tamupaviṣṭakamityā- cakṣate||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra dvau bhedau| eko vṛddhyaprāptiḥ dvitīya upaśoṣaḥ| prathame kādācitkena srāveṇa garbho na parihīyate| nāpi vardhate| sphurati ca tamupaviṣṭakamityācakṣata ācāRyyāḥ|| 11||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yadā tu pratimāsamārttavaṃ pratyahaṃ vā parisravaṇaṃ nātyalpaṃ ca tathā parihīyamāṇo garbhaścirāt kiñcit spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate| tadupaśuṣkakaṃ nāgodaraṃ ca||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīye tvatisrāvāddṛddho'pi parihīyate| cirāt stokaṃ ca spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate| taṃ garbhamupaśuṣkakanāgodaraśabdābhyāmācakṣate|| 12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tau tu māturāhāratejasā'lpenāpyāyyamānau yadā puṣṭau syātāṃ keśadaśanādiyuktau| tadā varṣagaṇairapi pramadā prasūyeta eva||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tau copaviṣṭakopaśuṣkakau māturāhāratejasa svalpenāpyāyyamānau krameṇa yada puṣṭau syātāṃ tada keśadaśanādiyuktau bahubhirapi varṣaiḥ pramadā prasūyet|| 13||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra vātenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyuḥ pratihanyate| saśabdaṃ phenilaṃ vicchinnaṃ śakṛdupaveśyate| mūtramuparudhyate| kaṭīpṛṣṭhahṛdayeṣu vedanā| jṛmbhā, nidrānāśo'bhīkṣṇaṃ pratiśyāyaḥ, śuṣkakāsaḥ, sādaḥ, kṣveḍete iva karṇau, tudyete iva śaṅkhau| pipīlikābhiriva saṃsṛjyate śarīraṃ pariṛntanniva vāyurbhramati kukṣau tama iva praveśyate| duḥkhenānnasya jaraṇam| aharahaḥ parihāniḥ| sphuṭitavivarṇaparuṣatvaktvaṃ ca bhavati||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatretyādinā doṣaviśeṣeṇa tayorlakṣaṇamucyate| tatrāpathyaviśeṣasevayā yadopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyorādhikyaṃ bhavati tadā tatra vātahetukayorupaviṣṭakopaśuṣkakayoḥ koṣṭhacaro vāyustābhyāṃ pratihanyate| saśabdatādiyuktaṃ ca sakṛt garbhiṇyupaveśyate| subodhamanyat|| 14||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pittena tāmraharitamupaveśyate| dhūmako'mlakaśchardimūrcchākṣihṛdayadāhaḥ| pītaraktagomūtrābhanetramūtranakhatvaktvaṃ kālī durbalā nityaśūnā ca nārī bhavati||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittenobhayorgarbhiṇyāstāmraharitaśakṛdupaveśanādi subodham| gomūtravat pītaraktanetrāditvam|| 15||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śleṣmaṇā madhurāsyatvamutkleśaḥ śleṣmodvamanaṃ bhaktadveṣaḥ śvetahastapādanetratā kāsaḥ śvāsaśca||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā tayorgarbhiṇyā madhurāsyatvādikaṃ bhavatīti doṣaviśeṣalakṣaṇam|| 16||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣasiddhānāṃ sarpiṣāmupayogaḥ| tathā payasāṃ rasānāmāmagarbhāṇāṃ ca garbhavṛddhikaraḥ| tathā sambhojanametaireva ca ghṛtādibhiḥ| subhikṣāyā abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpavarjjanabṛṃhaṇairupapādanam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cikitsā tūbhayoḥ sāmānyena jīvanīyādiśṛtasarpirādikā| eṣāmupayogo garbhavṛddhikara ityarthaḥ| tathā etaireva sarpirādibhih sambhojanaṃ saha bhojanam| taireva ca subhikṣāyāstṛptāyā garbhiṇyā yānavāhanādibhirapavarjanam| upapādanamupaskāraḥ dānam| iti sāmānyenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvivaddhanārthaṃ cikitsitam|| 17||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha viśeṣeṇa vāte pūrvameva saindhavopahitaṃ kṣīrabastiṃ dattvā śītodakasnātāṃ mṛdu śālyodanaṃ bhojayet| tato vidāryyādigaṇasādhitena sarpiṣā'nuvāsayet| nivātaṃ ca seveta||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādidoṣe viśeṣeṇa athetyādinā kathayati-bastidānādanubhojanam| tato'nuvāsanam| subodham|| 18||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pitte madhukavidārīniryyūhasiddhaṃ payaḥ pibet| tisraḥ sthūlakukkuṭīrnistuṣamāṣāḍhakaṃ ca kṣīrodakenolūkhale saṃkṣudya tadrasena sarpiṣā ca tittirikapiñjalānyatararasaṃ sādhayitvā pāyayedupaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthaṃ ca| ajāsarpiṣā kṣīreṇa jīvanīyaiśca saṃskṛtāṃ yavāgūṃ pibet| payasyā kākolīdvayasuniṣaṇḍakakalkena payasā ca sarpirvipācayet| tatkālyaṃ kṣīrānupānamupayuñjīta| āma- garbharasena cāśnīyāt| tāneva ca tatra bhṛṣṭān bhakṣayet| jalacaramāṃsāni ca||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthūlāśca tāḥ kukkuṭyastathoktāḥ tena māṣakukkuṭīrasena sarpiṣā miśritena saha tittireḥ kapiñjalasya vā rasaṃ sādhayitvā upaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthañca pāyayediti sambandhaḥ | jīvanīyānāṃ yathāsaṃskāraṃ mātrā| payasyādīnāṃ caturṇāṃ kalkena taccaturguṇaṃ sarpiḥ payasā snehasamena vipacet| payasyā kṣīravidārī| kālyaṃ prātaḥ| tasmina kṣīrānupāne prayukte bhojanakāle āmagarbhāṇāṃ tvacirakālajātānāṃ prāṇināṃ rasenāvamaśnīyāt| tānevāmagarbhāṃstatraiva rase bhṛṣṭānnistālitān bhakṣayet tattajjalacāriṇāṃ haṃsādīnāṃ māṃsāni ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kaphe tvānūpaudakapiśitopadaṃśāmacchasurāṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā pibet| tilamudgamāṣalavaṇabilvapātraiḥ| pañcabhirghṛtapātraṃ saṃyojya svanuguptaṃ nidhāpayet| tataḥ prātaḥ piṇḍaṃ bilvamātraṃ śṛtaśītacchāgadugdhanupānaṃ vā'śnīyāt| atraiva vā badara- cūrṇapātramapi nidadhyāt||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="20"><label type="siglum">Sa.</label> piśitamupadaṃśaḥ pānopāyabhojanaṃ yasyāḥ surāyāstām| tilādīnāṃ pañcānāmekīkṛtya cūrṇasya pañcapātraṃ ghṛtasya pātreṇa saṃyojya nidhāpayet| svanuguptaṃ kṛtvaiṣa tataḥ prayogaḥ| atraiva badaracūrṇapātraprakṣepo dvitīyaḥ| pātraṃ śuṣkadravyasya catuṣṣaṣṭipalāni| ghṛtasyāṣṭāviṃśatyadhikaṃ palaśatam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">evamavṛddhau tīkṣṇairvirecayedaparāpātanīyaiśca pātayet||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ garbho na vardhate tadā garbhiṇīṃ tīkṣṇairdravyairvirecayet aparāpātanīyairvā prayogairgabhaṃ pātayet|| 21||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yasyāḥ punarvātopasṛṣṭasrotasi līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> līno nāma garbho yo garbhiṇyā vātopasṛṣṭasrotasi līno na spandate|| 22||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra śyenotkrośagomatsyagodhāśikhikukkuṭatittirīṇāmanyatamasya rasena bhūrisarpiṣkeṇa māṣayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūn vā tilamāṣabilvaśalāṭuyuktān payasa pāyayet medyamāṃsopadaṃśaṃ vā mārdvīkam| tailena cābhīkṣṇamudaravaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhānyabhyajyāt| muhurmuhuścaināṃ harṣayet| pūrvoktaṃ cekṣeta||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra līne garbhe śyenādīnāmanyatamasya rasena bahusarpiṣkeṇāthavā māṣayūṣeṇa ghṛtāḍyena mūlakayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūn vā tilādisaṃyuktān kṣīreṇa pāyayet| bilvaśalāṭu bālabilvam| medyaṃ meduram| subodham| pūrvoktaṃ garbhavṛddhikaroktam|| 23||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syāttāṃ vātaharasnigdhānnapānairupācaret| aṣṭame tu māse madhukasiddhena tailenānuvāsayet| tadasiddhau vīraṇaśālikuśakāśekṣubālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhūkamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgṛhya rasaṃ tena priyālabibhītakamajjatilakalkayukteneṣallavaṇoṣṇena nirūhayet| vigatavibandhāṃ ca snātāśitāṃ sāyaṃ tenaiva tailenānuvāsayet||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyā ityādi subodham| aṣṭame māse tvanuvāsanaṃ tenānuvāsanenāsiddhau vīraṇādīnāṃ saptānāṃ mūlānāṃ bhūtīkādīnāṃ yathāsambhavaṃ mūlānāṃ phalānāṃ ca kṣīrodakābhyāṃ anukvāthanena cūrṇamelanena rasamudgṛhya tena rasena priyālādikalkamiśreṇa īṣallavaṇeneṣaduṣṇena ca nirūhayet| vīraṇaṃ tṛṇaviśeṣaḥ| ikṣubālikā karaṅkaśālirikṣuḥ parivyādho jalavetasaḥ| vigatodāvartavibandhāṃ cānuvāsayet| tenaiva madhukasiddhena tailena|| 24||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">udāvarto hi samupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīmatipātayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avaśyaṃ codāvartte cikitsāṃ kuryāt| yat udāvarta upekṣitaḥ sahasa śīghrameva sagarbhāṃ garbhiṇīṃ hanyāt|| 25||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādyathoktairvā vyavāyādibhiranyairvā vyādhibhiḥ pūrvopacitena vā jananyapatyayoḥ karmaṇā bandhanānmucyate garbhaḥ phalamiva vṛntātsamuktabandhano garbhaśayyāmatikramya kṛtaplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobhamāpādayati| tataḥ koṣṭhasaṃkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ kukṣibastipārśvodarayoniśūlānāhaviṇmūtrasaṅgānāpādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitabhāvena| so'bhihitaḥ prāk||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyā ityādi subodham| garbhasya bandhanaṃ yatra tatra māturanubandho bhavati paripoṣārtham| vṛntādyena śākhāyāṃ nibadhyate phalam| sa vyāpanno garbha āmaḥ san śoṇitabhāvenāpi prasūyate| tatra ca vidheyamuktam|| 26||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vivṛddhe tu garbhe stabdhaṃ stimitaṃ śītamaśmagarbhamivodaramābhāti| śūlamadhikamupajāyate| na ca spandate garbho nā''vyaḥ prādurbhavanti| na sravati yonirakṣiṇī cāsyāḥ sraṃsyete| tathā bhṛśamaratiparītā vyathate'nyathā ceṣṭate tāmyati bhrāmyati rodityaharniśam| na svapiti| pūtyucchvāsā kṛcchrācchvasityatikaṣṭaṃ prāṇiti| jakṣitītyevaṃvidhāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadā tu vṛddho vyāpadyate tadā garbhiṇyāḥ stabdhodaratvādikaṃ karoti| āvyo garbhaprasavavedanāḥ| akṣṇoḥ sraṃso bandhaḥ bhraṃśaḥ| pūtirucchvāso yasyāḥ sā tathoktā| atikaṣṭaṃ prāṇiti| kathamapi ceṣṭāsu prabhavati| jīvati vā kaṣṭaṃ ca jakṣitibhakṣayati| svapiti vā ityevaṃvidhalakṣaṇayuktāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">taṃ tu garbhaṃ kadācidasamyagapatyapathamanekadhā pratipannaṃ viguṇeneva vāyunā pīḍitaṃ mohitaṃ ca mūḍhagarbhamityāhuḥ| viguṇānilapratipīḍanavaicitryādasaṅkhyagatiṃ ca||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ garbhaṃ kadācidvātavaśādasamyaganārjavenāpatyapathaṃ yonimārgaṃ pravṛttaṃ vāyunā pīḍitaṃ mohitamaspandaṃ mūḍhagarbhamityāhurācāryyāḥ| vāyupīḍanavaicitryācca tasya garbhasyāsaṅkhyagatitvam|| 28||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">samāsatastu trividhā gatirurdhvā, tiryyaṅ, nyubjā ca| saṃsthānāni punaraṣṭau| tānyatraivottaratra vakṣyante||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃkṣepeṇa trividhā gatirūrdhvādibhedena| ūrdhvā yasyāmutthito garbha āyāti| tiraścīnā garbhiṇīpārśvayoḥ kṛtapādaśirasaḥ| nyubjā adhaśśirasa ūrdhvapādasya| tasya ca garbhasyāṣṭau saṃsthānāni| tāni ca vakṣyante- 1. sakthibhyāmāgamanamekam| 2. ekena sakthnā dvitīyam| 3. sphiṅmūlena tṛtīyam| 4. tiryyak caturtham| 5. pārśvavṛttaśirasaḥ pañcamam| 6. bāhudvayena ṣaṣṭham| 7. vakreṇa pṛṣṭhena pāṇipādaśirasā yonimukhāgamanaṃ saptamam| 8. ekena pādena yoniṃ dvitīyena gudamityaṣṭamam|| 29||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">teṣu sarveṣvapi viparītendriyārthāmākṣepayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkalaśvāsabhramābhipannāṃ śītagātrāṃ pūtyudgārāṃ ca varjayet||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu sarveṣvapi mūḍhagarbheṣu viparītendriyārthatvādiyuktāṃ garbhiṇīṃ varjayet| na cikitsedityarthaḥ|| 30||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">na tu kṣaṇamapyupekṣeta garbhaśalyam| tadvinirucchavāsīkṛtyā''śu jananīṃ hanyāt||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śalyabhūtaṃ garbhaṃ mṛtaṃ santaṃ kṣaṇamapi bhiṣaṅnopekṣeta| taddhi garbhaśalyaṃ jananyā ucchvāsarodhaṃ kṛtva tāṃ hanyāt|| 31||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sacetanaśca garbhaḥ śastreṇa vidāryyamāṇo viṣayamaṅgāni vikṣipet| tasmāt tatsaṅge sūtyaḥ prayateran purvoktāni ca mantrauṣadhāni prayuñjīta||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avijñānācca sacetano'pi garbhaḥ śastreṇa vidāryyamāṇo viṣamaṃ kṛtvāṅgāni vikṣipan nirucchvāsīkṛtya jananīṃ hanyāditi sambandhaḥ| tasmāttasya jivato garbhasya saṅge aprasave sūtyo yā anubhūtānekaprasavāstāḥ| prasavāya nānāvidhairupāyaiḥ prayateran|| 32||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">trividhastu saṅgo bhavati| śirasyaṃse jaghane vā| tasya hi saṅgastrividho bhavati| mūḍhagarbhanirharaṇantatra matāntarāṇi mūḍhagarbhasya tu jarāyupātanasāmānyaṃ karmetyeke| mantrādika- rmātharvavedavihitamityeke| dṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā śalyā- haraṇamityeke||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ punarmūḍhagarbhastasyaike ācāryyāḥ acetanasāmānyājjarāyupātanasadṛśaṃ karmeti kathayanti| anye mantrādikaṃ daivehetoḥ| kecidā''haraṇamāśukāritvātpratyakṣopāyatvācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">na tvataḥ kaṣṭatamamasti śastrakarma| yato yoniyakṛtplīhāntragarbhāśayādīnāṃ madhye tānanupahiṃsatā'sparśavatā śastramavacāryyamutkarṣaṇavyāvartanotkartanacchedanabhedanapīḍanarjūkaraṇāni caikena pāṇinā kāryyāṇi||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ato garbhaśastrakarmaṇo'nyacchastrakarma kaṣṭatamaṃ nāsti| yato yonyādīni rakṣyāṇi sparśanenaiva śastramavacāryyamadṛṣṭigocaratvāt| ekenaiva pāṇinotkarṣaṇādīni kāryyāṇītyatikaṣṭam|| 34||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tasmādīśvaramāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāya tadvidyasahitastamupakramet| akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇam| upakrame saṃśayaḥ| tathodarā'śmarīprabhṛtīnapi||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmādbhiṣagīśvaramāpṛcchya yathā mṛtāyāmayaśasā yogo na bhavatīti| paraṃ ca yatnamāsthāya kṛtābhyāsaiśca bhiṣagbhiḥ śastreṇopakrameta| yasmādanāharaṇe garbhasya garbhiṇyāśca dhruvamavaśyaṃ mṛtyurbhavati| upakrame tu saṃśayaḥ| prasaṅgādudarādīnāmapyevaṃ vijñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">athottānāyā vyābhugnasakthyā vastracumbalānnamitakaṭipradeśāyāśca dhanvanāgavṛntikāśālmalīpicchāghṛtairabhyajya hastaṃ yoniṃ ca garbhamāharet||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyābhugne saṅkucite sakthinī| vastracumbalaṃ paṭṭamayaḥ komalapiṇḍaḥ| nāgavṛntikā sallakī svanāmikā| vā nāgamṛttiketi pāṭhaḥ| hastaṃ bhiṣajaḥ| ityuttānāyā garbhamāharet|| 36||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tatra sakthibhyāmāgatasyānulomamāñchanameva| ekasakthiprapannasyetaraṃ sakthiṃ prasāryya| sphigdeśāgatasya sphigdeśaṃ pratiṣidhyordhvamutkṣipya sakthinī prasāryya| tiryyagāgatasya parighasyevāparārdhamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīya| pārśvāpavṛttaśirasoṃ'saṃ pratipīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīya| bāhudvayaprapannasyordhvamutpīḍyā'sau śiromūlamānīya nirharet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatretyādi ācchānamātmadikkarṣaṇam| sakthinī prasāryya tannirharediti sambandhaḥ| sphigdeśaṃ yonimukhādantairnītvā pādau yonimukhamānīya| sakthinī prasārya garbhasya| parigho daṇḍākāra āyudho yonimadhye hi tatparivartane chinattīti| pūrvārdhaṃ śirobhāgaḥ| pārśve vakraṃ śiro yasya| tasyāṃ sampratipīḍya śira apatyapathamānīya nirharet|| 37||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yastvābhugnamadhyaḥ pāṇipādaśirobhiryoniṃ pratipadyate| yaścābhugna ekena pādena yoniṃ dvitīyena pāyum| tau mūḍhau hastenāhartumaśakyāviti śastramavacārayet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yau vā tābhyāṃ saṃsthānābhyāṃ mūḍhagarbhau tau dvāveva hastenāharttumaśakyatvāt śastradāraṇamarhataḥ|| 38||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">atha striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā (śiro) vidāryya śirāḥ kapālānyāhṛtya garbhaśaṅkunā gṛhītvā cibuke tālunyurasi kakṣyāyāṃ vā'paharet| abhinnaśirasaṃ cākṣikūṭe gaṇḍe vā| tathāsaṃsaktasyāṃsadeśe bāhuṃ chitvā| dṛterivādhmātasya vātapūrṇamudaramavadāryya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet| jaghanasaktasya jaghanakapālāni dārayitveti||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athetyādi subodham| garbhaśaṅkuḥ pūrvoktaṃ vakravaktraṃ yantram| garbhasya hi kakṣyādyāsajjane baḍiśavat| yasya tu yuktivaśāt kapālānyavidāritāni tasyākṣikūṭe gaṇḍe vā śaṅkvā baḍiśavat sakthiḥ|| 39||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchitvā haretsamyagrakṣetrārīṃ ca yatnataḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> api ceti samuccaye| yadityādi subodham|| 40||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāntu siñceduṣṇena vāriṇā| dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavattena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati| dīpyakātiviṣārāsnāhiṃgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayettaḥ| kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvaghiṅgutaijanīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca| trirātramevaṃ saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam| śirīṣakakubhakvāthapicūnyonau ca nikṣipet| upadravāśca ye'nye syustānyathāsvamupācaret| payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā| snehābhyaṅgaparā snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvañcaturbhyo māsebhyaḥ sa krameṇa sukhāni ca||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛtagarbha āhate yā'vaśiṣṭa'parā sa pūrvoktā| dīpyakādīnāṃ samānāṃ cūrṇaṃ snehena ghṛtādyanyatamena yathāyogyaṃ pāyayet| teṣāmeva kalkaṃ va| kalko jalapiṣṭadravyam| dīpyakādivat kaṭukādīni| evamevauṣadhena trirātramāsīta doṣasrāvāya vedanopaśamāya ca| doṣo na vātādiḥ| apitu raktapicchādiḥ| tryahādūrdhvaṃ snehameva saptarātraṃ pibet| auṣadhapratiṣedhārthamevakāraḥ| evaṃ sāyamariṣṭaṃ prātaḥ snehe pīte| upadravā jvarādayo vyādhayaḥ| evaṃ tryahamauṣadham| snehaḥ saptarātram| daśāhaṃ payaḥ| daśāhaṃ māṃsarasa iti kramaḥ| tato'nantaraṃ snehābhyaṅgaparā satī vātavyādhinirdiṣṭān balātailādikān bhajet| ādiśabdena tatsvarūpāṇāmanyeṣāṃ grahaṇam| tataścaturthamāsāntaṃ yāvallaghubhojanatvādiyuktā, pañcamānmāsādārabhya krameṇa na sahasa yatheṣṭāni sukhāni bhajet|| 41||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha balātailamupadekṣyāmaḥ| balāmūlākaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ| tāvanta eva payaso yavakolakulatthadaśamūlaka- ṣāyasya bhāgo bhāgaścaturdaśastailasya| tatsarvamaikadhyaṃ kṛtva ślakṣṇapiṣṭāni cāvāpya kākolīkṣīrakākolī- jīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedākṣīraśuklāmadhu- kadevadārumañjiṣṭhācandanaśārivātagarakuṣṭhaśatāvaryyaśva- gandhāpunarnavāśatapuṣpāvarāpatrarasasaralaśaileyailāvacā- 'garukālānusārisaindhavāni śanairmṛdvagninā sādhayitvā subhājane'nuguptaṃ nidadhyāt| eṣa bhagavato dhanvantare- rabhimatastailarājo rājñāṃ rājamātrāṇāṃ sūtikānāṃ kṛśānāṃ śiśūnāmatītavayasāṃ sukumārāṇāṃ śūlināṃ mahāgraha- gṛhītānāṃ dīrgharogakṣapitavapuṣāṃ marmaviddhapatitābhihata- bhagnaviśliṣṭadehānāṃ daivopaghātātabhiśaptamanojvaraparī- tānāṃ pānanāvanābhyaṅgabastiṣu prayojyaḥ| tena bala- pauruṣasmṛtimatimedhāgnivīryyaujāṃsi vivardhante| pakṣā- ghātākṣepakārdditādivividhavātavikāragulmahikkāśvāsa- kāsā nivartante| aharahaścopayujyamāne ṣaṇmāsādantra- vṛddhiḥ praśāmyati ca| vandhyā ca putraṃ guṇavantamicchayā labhata iti||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehān bhajedityuktiprasaṅgena balātailamekamucyate| dvitīyaṃ tu balāśataṃ chinnaruhāpādamityādiśabdayuktaṃ vakṣyate| atheti maṅgalārthaḥ| balāmūlakvāthasya ṣaḍ bhāgāḥ| kṣīrasya ṣaḍevaṃ dvādaśa| yavādīnāṃ trayāṇāṃ caturthasya daśamūlasya caikīkṛtya kvāthasyaiko bhāgaḥ| evaṃ trayodaśa bhāgāḥ kvāthasya| caturdaśo bhāgastailasya| tailāccaturthabhāgenāvāpanam| kvāthyadravyāṇāṃ jalāt ṣoḍaśāṃśaṃ mānam| kvāthadravyāccaturguṇaḥ kvāthaśeṣaḥ| daśamūlasamudāyasya yavādyanyatamasamatvam| kākolyādīnāṃ parasparasamatvam| kṣīraśuklā kṣīrakākolī| patraṃ gandhapatram| raso bolaḥ| kālānusāryyamuśīram| evaṃ dvātriṃśadāvāpanadravyāṇi|| subodham|| 42||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavanti cātra- bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhavanti cātreti tantrarītiḥ| garbhasya janmakāle jīvato yadi mātā vipannā syāttataḥ kukṣipraspandanena jīvantaṃ garbhaṃ viditvā tato bastidvāre vipāṭya tamuddharet|| 43||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī| vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalaśārivā| anantā śārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā| bṛhatīdvayakāśmaryyakṣīriśṛṅgatvaco ghṛtam| pṛśniparṇībalāśigruḥ śvadaṃṣṭrāmadhuparṇikā| śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśerumadhukaṃ balā| saptaitān payasa yogānardhaślokasamāpanān| kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhukādīni catvāri prathame māse garbhaṃ sravati yojayedyathāyogyakalpanayā aśmantakādīni dvitīye| aśmantako bhālukaparṇaḥ| tāmravallī rāmataruṇī mañjiṣṭhā vā| vṛkṣādanyādīni pañca tṛtīye| vṛkṣādanī drumavyādhiḥ| saiva vandākaḥ| latā priyaṅguḥ| anantādīni pañca caturthe māsi yojayet| anantā dūrvā| padmā padmacāriṇī| ghṛtaṃ yathopayogam| kṣīrivṛkṣāṇāṃ śṛṅgatvaco yathālābhaṃ pañcame| śṛṅgamaṅkuram| pṛśniparṇyādīni ṣaḍ ṣaṣṭhe| śvadaṃṣṭrā gokṣurakaḥ| madhuparṇikā jīvantī| śṛṅgāṭakādīni saptame|| 44||</ab>
          <ab type="mula">kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhakāt| mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ| yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti vaidyapatisiṃhaguptasya sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgrahasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbha- vyāpannāma caturtho'dhyāyaḥ kapitthādīnāṃ ṣaṇṇāṃ mūlaiḥ śṛtaṃ kṣīramaṣṭame| śārivādicatuṣṭayena navame| payasyayā daśame| athavā yaṣṭimadhukāditrayeṇa daśame| sarvaṃ bṛṃhaṇamāmānvayaṃ vinā jñeyam|| 45|| iti śrīmanmahāmahopādhyāyenduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṃgrahavyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ śarīrasthāne caturtho'dhyāyaḥ</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.2.5">
          <head>vikṛtivijñānīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> marmavibhāgādanantaraṃ vikṛtivijñānīyaṃ śārīramārabhyate| yato marmavibhāge marmaśabda upāttaḥ, maraṇakāritvānmarmetyucyate, vikṛteranantaraṃ ca maraṇaṃ dṛśyate, ityayamucyate-</ab>
          <ab type="mula">athāto vikṛtivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prakṛtiḥ-svabhāvaḥ, prakṛteḥ-svabhāvāt, pracyutiḥ-vikṛtiḥ, tasyā vijñānaṃ-avabodhaḥ, sa vidyate yasminniti "matou chaḥ sūktasāmnoḥ" iti chaḥ, "adhyāyānuvākayorluk" iti tasya pākṣikatvānna luk, vikṛtivijñānīyaḥ, taṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| vikṛtiḥ punaratra riṣṭameva vijñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ata evāha---- puṣpaṃ phalasya dhūmo'gnervarṣasya jaladodayaḥ| yathā bhaviṣyato liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyostathā dhruvam||1||</seg> <seg type="unit" n="1">(āyuṣmati kriyāḥ sarvāḥ saphalāḥ samprayojitāḥ| bhavanti bhiṣajāṃ bhūtyai kṛtajña iva bhūbhuji||1||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣīṇāyuṣi kṛtaṃ karma vyarthaṃ kṛtamivādhame| ayaśo dehasandehaṃ svārthahāniṃ ca yacchati|2| tarhīdānīṃ gatāsūnāṃ lakṣaṇaṃ sampracakṣate| vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭasaṃjñayā)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā phalasya bhāvino-bhaviṣyataḥ puṣpam, agnerbhāvino dhūmaḥ, varṣasya bhāvino jaladodayaḥ, tathā-tenaiva dṛṣṭāntena, mṛtyorbhaviṣyato riṣṭaṃ liṅgaṃ-gamakaṃ, dhruvaṃ-niścitam| druvaśabdanirdeśādidaṃ dyotayati,-riṣṭacchāyānukāri tadābhāsarūpaṃ mṛtyorna liṅgamiti|</ab>
          <ab type="mula">ata evāha---- ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam| ------------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na vidyate pūrvaṃ riṣṭaṃ yasya maraṇasya tadariṣṭaṃ tathāvidhaṃ maraṇaṃ nāsti| tathā, dṛṣṭaṃ riṣṭaṃ yasya jīvitasya tadevaṃbhūtaṃ jīvitamapi nāsti| yattu puṣpādarśane'pi vaṭavṛkṣādau phalasadbhāvo dṛśyate, tattu kvachideva na sarvatra, iti nāyaṃ doṣo'tra cintyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, "dṛṣṭariṣṭaṃ jīvitaṃ nāsti" ityayuktametat, vyabhicārāt| tathā ca vakṣyati (ślo. 128)- "yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate| " ityāha---- ------------------------------------------------------| ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paramārthena yadriṣṭatvena na ca niścayīkṛtaṃ, tasminnariṣṭe riṣṭavijñānaṃ-riṣṭatvāvagamaḥ| na ca riṣṭe'pi riṣṭavijñānaṃ keṣāñcidbhavati| kuto hetoḥ ? ityāha-anaipuṇāt| nipuṇasya bhāvo naipuṇam| "hāyanāntayuvādibhyo'ṇ" ityaṇ| na naipuṇamanaipuṇaṃ tasmāt-mithyājñānādityarthaḥ| tadevaṃ yadabhrāntariṣṭaṃ tadavyabhicāritvānmaraṇaṃ niścitaṃ sūcayati| yadanyadriṣṭacchāyānukāri "yaṃ naraṃ sahasā rogo" ityādilakṣaṇaṃ tadbhrāntameva| yathā-adhūme bāṣpādau dhūma iti jñānam| na ca tasmānmithyājñānādagnyupalabdhirniścitā bhavati| tasmādyuktamuktaṃ "ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ" ityādi| munirapyāha (?) (saṅgrahe'pyuktam, śā. a.10)_"ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam| ariṣṭeriṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt|| iti| suśrutastu paṭhati (sū. a. 28/5)-"dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistatkilāmalaiḥ| rasāyanatapodānatatparairvā nivāryate|| iti|</ab>
          <ab type="mula">kṛṣṇātreyastu dvidhā riṣṭamicchatīti tanmatamāviṣkurvannāha---- kecittu taddvidhetyāhuḥ sthāyyasthāyivibhedataḥ| ------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kecidācāryāstat-riṣṭaṃ, dvidhā vadanti| katham ? ityāha-sthāyītyādi| tṛtīyārthe tasiḥ| sthāyyasthāyibhedena dviprakāram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatrāsthāyiriṣṭabhedaṃ darśayannāha---- -------------------------------------------| doṣāṇāmapi bāhulyādgiṣṭābhāsaḥ samudbhavet||3||</seg> sa doṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave| ------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apiśabdaḥ samuccaye bhinnakramaḥ| riṣṭābhāsaśca doṣāṇāṃ bāhulyātsamudbhavet| doṣāṇāṃ śame-doṣāṇāṃ śāntau satyāṃ, saḥ-riṣṭābhāsaḥ, śāmyet-na tu maraṇāya sampadyate| sthāyi tu riṣṭamavaśyaṃ mṛtyave-maraṇāya, jāyate| nanu, "ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ' ityayuktamivābhāti| riṣṭamantareṇāpyakālamṛtyo rājacaurāgnyudakādibhirdarśanāt| atra sañcakṣmahe| kālamṛtyoreva riṣṭapūrvakatvāt| tathā cha vakṣyati (ślo.14)-sarve te kālachoditāḥ|" tathā ca (ślo.61)-vaśagāḥ samavartinaḥ|" iti| samavartī hi kālamṛtyureva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kiṃ tadriṣṭam ? ityāha---- ---------------------------------------------| rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu||4||</seg> <seg type="unit" n="5">anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ| vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūpaṃ-gaurādivarṇaviśeṣaḥ, gauraḥ śyāmaḥ kṛṣṇo gauraśyāmaḥ kṛṣṇaśyāma iti dehaprakṛtivarṇāḥ| tadbhedāstu padmagaurādayaḥ| "nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikṛtayaḥ" (saṃ.śā. a.9)- tathā, cakṣuṣā yadgrāhyaṃ vastujātaṃ saṃsthānādi tadapi rūpam| indriyāṇi-cakṣurādīni| svaraḥ-śabdaḥ, pratipuruṣaṃ viśiṣṭo ravaḥ| chāyā-varṇaprabhāśrayā vakṣyamāṇalakṣaṇā| praticchāyā pratibimbam| kriyā-dehavāṅmānovyāpāraḥ| tatra dhāvanaplavanādyanekarūpo vyāyāmo nṛtyasthānakādiḥ-kāyiko vyāpāraḥ| gītādhyayanādiḥ-vāciko vyāpāraḥ| rāgadveṣabhayerṣyādiḥ-mānasaḥ| ādiśabdo'nyeṣāmapi śarīragatānāṃ bhāvānāṃ grahaṇārtham| rūpaṃ cendriyāṇi ca svaraśca cchāyā ca praticchāyā ca kriyādayaśca, teṣu rupādiṣu bhāveṣu, tathā'nyeṣvapi prākṛteṣu bhāveṣu, animittataḥ-akasmānnimittamantareṇaiva, yā vikṛtiḥ sā (tat) samāsena riṣṭamiti lakṣyet-jānīyāt| prakṛtau bhavāḥ_-prākṛtāḥ| yathā vātaprakṛtau caladhṛtismṛtyādayaḥ| tadevaṃ rūpādiṣu bhāveṣu kriyādiparyanteṣvanyeṣu ca prākṛteṣu bhāveṣu yā vikṛtiḥ-svabhāvapracyutiḥ, sā (tat) saṅkṣepeṇa riṣṭam| vistaratastvanekadhā vakṣyamāṇam|</ab>
          <ab type="mula">keśaroma nirabhyaṅgaṃ yasyābhyaktamivekṣyate| ------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśāśca romāṇi ca tat keśaroma, yasya nirabhyaṅgaṃ-abhyaṅgarahitaṃ, abhyaktamivekṣyate-dṛśyate, sa kālacodita iti vachanavipariṇāmena sambandhaḥ| evamuttaratrāpi| etadrūpavikṛterudāharaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">indriyāṇāmadhiṣṭhānasya vikṛtiḥ-indriyavikṛtiḥ, ityāha---- ------------------------------------------------------| yasyātyarthaṃ cale netre stabdhāntargatanirgate||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jihme vistṛtasaṅkṣipte saṅkṣiptavinatabhruṇī| udbhrāntadarśane hīnadarśane nakulopame||7||</seg> kapotābhe alātābhe srute lulitapakṣmaṇī| ------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> netraśabdena netrādhiṣṭhānamiṣṭam, nendriyam| yasya cale locane'tyarthaṃ-atiśayenetaścetaśca paribhramataḥ| tathā, yasya netre stabdhe-niścle| tathā, yasyāntargate-antaḥpraviṣṭe| tathā, yasya nirgate-bahiryāte| tathā, yasya jihme-kuṭile| tathā, yasya vistṛte-vistāraṃ gate| tathā, yasya netre saṅkṣipte-saṅkucite| tathā, saṅkṣipte viśeṣeṇa nate bhruvau yayoste saṅkṣiptavinatabhruṇī| tathā, udbhrāntadarśane-vibhrāntadṛṣṭinī| tathā, hīnadarśane-alpadarśane naṣṭadṛṣṭinī vā| tathā, nakulopame-nakulalocanābhe| samudāyeṣu hi pravṛttāḥ śabdā avayaveṣvapi vartanta iti nakulaśabdo'tra nakulalocanaviṣayo vedyaḥ| yathā ca nāgānandanāṭake (aṃ.1/17)-"cakṣustāmarasānukāri hariṇā vakṣaḥsthalaṃ spardhate" iti| atra hi harivakṣasā vakṣaḥ spardhate ityayamartho vedyaḥ| athavā nakulalocane upamā yayoste nakulopame, ityatra uttarapadalopī samāsaḥ| evaṃ kapotābhe| tathā, alātābhe-ulmukasadṛśe| tathā,srute-nirnimittamaśru parisravataḥ| tathā, lulite-vātoddhata iva pakṣmaṇī yayoste lulitapakṣmaṇī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">------------------------------------------------------| nāsikā'tyarthavivṛtā saṃvṛtā piṭikācitā||8||</seg> ucchūnā sphuṭitā mlānā---------------------------------| ------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yasya nāsikā nirnimittamatyarthaṃ-atiśayena, vivṛtā| athavā, saṃvṛtā-saṅkucitā| tathā, piṭikācitā-piṭikābhirvyāptā| tathā, ucchūnā-ūrdhvaṃ śvayathunā''krāntā| tathā, sphuṭitā mlānā ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------------yasyauṣṭho yātyadho'dharaḥ| ūrdhvaṃ dvitīyaḥ syātāṃ vā pakvajambūnibhāvubhau||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyauṣṭho-dantacchadaḥ, adharaḥ-anuttaraḥ, adho yāti| dvitīyaḥ-upariṣṭādbhavo yo dantacchadaḥ, sa ūrdhvaṃ yāti| tathā, yasya ca pakvajambūphalanīlau dvāvoṣṭhau bhavataḥ|</ab>
          <ab type="mula">dantāḥ saśarkarāḥ śyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ| sahasaiva pateyurvā--------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yasya dantāḥ saśarkarāḥ-śarkarābhirācitāḥ, tathā śyāvāstathā tāmrāśca varṇataḥ, tathā puṣpitāḥ-sañjātapuṣpāḥ, tathā paṅkitāḥ-sañjātapaṅkāḥ kardamopaliptā iva, tathā sahasaivajhagityeva, yasya vā dvijāḥ pateyuḥ-bhraṃśeyuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------------| ----------------------------------jihvā jihyā visarpiṇī||10||</seg> śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sakaṇṭakā| ------------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yasya jihvā-jihvendriyādhiṣṭhānaṃ, jihmā-kuṭilā, tathā visarpiṇī-kāraṇaṃ vinā viśeṣeṇa sarpati tacchilā, tathā śūnā-nimittaṃ vinā'pi [śvayathuyuktā], tathā śuṣkā guruśca, tathā śyāvā, tathāliptā, tathā suptā-suptavatsuptā rasājñānādvicetanetyarthaḥ, tathā sakaṇṭakā-kaṇṭakāciteva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------------| śiraḥ śirodharā voḍhuṃ pṛṣṭhaṃ vā bhāramātmanaḥ||11||</seg> hanū vā piṇḍāmāsyasthaṃ śaknuvanti na yasya ca| ------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya puṃsaḥ śirodharā-grīvā, śiro voḍhuṃ na śaknoti| tathā, yasya pṛṣṭhaṃ vā ātmano bhāraṃ-pṛṣṭhasya voḍhṛtvenoparyārūḍhaṃ grīvādikaṃ dhārayituṃ, na śaknoti| yasya vā puṃso hanū bhaktapiṇḍaṃ-kavalaṃ, āsyasthaṃ voḍhuṃ na śaknutaḥ| evaṃ śirodharādīni trīṇyaṅgāni svamātmīyaṃ kāyaṃ yasya voḍuṃ na śaknuvanti, sa kālacodita iti yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------------| yasyānimittamaṅgāni gurūṇyati laghūni vā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyānimittaṃ-kāraṇaṃ vinā, aṅgānyatigurūṇi kadācidatilaghūni vā bhavanti|</ab>
          <ab type="mula">viṣadoṣādvinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate| ------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yasya viṣadoṣamantareṇa khebhyaḥ-chidrebhyo, raktaṃ pravartate-āyāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------------------------------| utsiktaṃ mehanaṃ yasya vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau||13||</seg> ato'nyathā vā yasya syāt sarve te kālacoditāḥ| ------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya mehanaṃ-liṅgaṃ, utsiktaṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā, vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau-pralambau| ato'nyathā vā-uktaprakārādviparītaḥ prakāro yaḥ so'nyathā, yathā-vṛṣaṇāvutsiktāvatiniḥsṛtaṃ mehanamiti| "keśaroma nirabhyaṅgaṃ" (ślo.6) ityārabhya yāvat "ato'nyathā vā" ityetatparyantagranthoktaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ jātaṃ te puruṣāḥ sarve kālena-mṛtyunā, coditāḥ-antakenātmasākṛtā ityarthaḥ| nanu, atra kālaniyamo na kṛtaḥ kiyatā kālena mṛtyurbhavati māsenārdhamāsena vā ? iti sandehānna yuktametat| atra brūmaḥ| anirdiṣṭakālānāṃ saṃvatsaro'vadhiriti vyavasthā vedyā| tathā cāha (ślo.24)-"varṣāntaṃ tasya jīvitam" tathā (ślo.25)-"so'pi varṣaṃ na jīvati" ityādivacanānnāsti varṣādūrdhvaṃ jātariṣṭasya jīvitamiti niścayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------------| yasyāpūrvāḥ sirālekhā bālendvākṛtayo'pi vā||14||</seg> lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati| ------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya-puṃsaḥ svasthasya nirnimittameva, lalāṭe bastervā śirasi, apūrvāḥ-abhinavā na tu prāgavasthitāḥ, sirālekhāḥ-sirārājayo, dṛśyante| athavā bālendvākṛtayo-vakrāḥ, sa pumān ṣaṇmāsānna jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">------------------------------------------------------| padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ||15||</seg> plavate plavamānasya ṣaṇmāsāstasya jīvitam| ------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yasya puṃsaḥ plavamānasya-jale snānaṃ kurvataḥ, śarīre padminīpatravat-padminīpatrasthitatoyavat, toyaṃ plavate-anavasthitasthiti bhavati, tasyāpi ṣaṇmāsā na jīvitam| padminīpatravaditi saptamyarthe vatirna ṣaṣṭhyarthe, śarīra iti saptamyā nirdiṣṭatvāt| tathā coktaṃ bhāṣyakṛtā-"upamāne yaḥ saṃśayaḥ sa upameyādvyāvartate|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------------| haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ||16||</seg> so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute| ------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya sirā haritābhā romakūpāśca saṃvṛtāḥ syuḥ, sa naro'mlābhilāṣī san pittena mṛtyuṃ prāpnoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">------------------------------------------------------| yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe'pi vā||17||</seg> sasnehaṃ, mūrdhni dhūmo vā, māsāntaṃ tasya jīvitam| ------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya puruṣasya gomayacūrṇasadṛśaṃ cūrṇaṃ sasnehaṃ mūrdhni mukhe vā bhavet, tathā mūrdhni dhūmo yasya vā bhavati, tasya māsāntaṃ jīvitaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">------------------------------------------------------| mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ||18||</seg> mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrāttrirātrādāturasya tu| ------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sīmantānāmāvartakāḥ-maṇḍalāni,-sīmantāvartakāḥ, śirasi bhruvorvā navāḥ-apūrvāḥ, svasthasya ṣaḍrātrānmṛtyuṃ kurvanti| āturasya punastrirātrāt kurvanti| anekārthatvāddhātūnāṃ sūcayantītyarthaḥ, na tu viṣavanmāraṇe teṣāṃ kartṛtvam| tarhi sūcayantītyetadeva kasmānna kṛtam ? brūmaḥ| yadotpadyante sīmantāvartakāstadā niścitaṃ sthāyi riṣṭaṃ samutpannamityavagantavyamiti pratipādanārthaṃ kurvantītyuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------------| jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati||19||</seg> khagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet| ------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yasya jihvā śyāvā bhavati, tathā mukhaṃ pūti-durgandhi, tathā savyaṃ-vāmamakṣi, nimajjati-antaḥpraviśati, tathā yasya khagāḥ-pakṣiṇaśca, mūrdhni līyante-śliṣyanti, taṃ parivarjayet| vaidya iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------------| yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam||20||</seg> ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati| ------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya snātānuliptasya-pūrvaṃ snātaḥ paścādanuliptastasya, ārdreṣu sarvagātreṣu pūrvaṃ-ādau, bhṛśamuraḥ śuṣyati-atiśayena vakṣaḥśoṣamāyāti, so'rdhamāsaṃ-pakṣaṃ, na jīvati| nanu,, "ārdreṣu sarvagātreṣu" iti na vaktavyam, punaruktatvāt| tathā hi-"pūrvaṃśuṣyatyuro bhṛśam" ityukte "ārdreṣu sarvagātreṣu" ityarthādgamyata eva| anyathā pūrvagrahaṇamanarthakaṃ syāt| maivam| atra hi bhṛśagrahaṇāt pūrvamuro bhṛśaṃ śuṣyati, na punaranyānyapi gātrāṇi na śuṣyantītyāyāti| na caitadiṣṭaṃ śāstrakṛtaḥ| ata eva "ārdreṣu" ityāha| tadayamartho'trābhipretaḥ-yathaivoraso bhṛśaṃśoṣaḥ, tathaiva śeṣāṇāmaṅgānāṃ bhṛśārdratā syāditi, etacca pratipādayituṃ "ārdreṣu" ityuktam| sarvagātreṣvādreṣu satsu pūrvamuro bhṛśaṃ śuṣyatītyaitadāścaryam| āścaryatvādriṣṭam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------------| akasmādyugapadgātre varṇau prākṛtavaikṛtau||21||</seg> tathaivopacayaglāniraukṣyasnehādi mṛtyave| ------------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra prākṛto varṇo-gaurādiḥ, prāguktaḥ, vaikutastu varṇo-nīlādiḥ, tau prākṛtavaikṛtau varṇau yasya nimittamantareṇāpi tulyakālaṃ dehe bhavataḥ, tau mṛtyave| tathaivopacayaglānyādayaḥ parasparaṃ pratipakṣabhūtā yugapadyasyotpadyante tasya mṛtyave| ādiśabdena śaityauṣṇyādīni gṛhyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">------------------------------------------------------| yasya sphuṭeyuraṅgulyo nākṛṣṭā na sa jīvati||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṣavakāsādiṣu tathā yasyāpūrvo dhvanirbhavet| hrasvo dīrgho'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhireva vā||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya ākṛṣṭā aṅgulyo na sphuṭeyuḥ-na truṭeyuḥ, sa na jīvati| yasya kṣavādiṣvapūrvo dhvaniḥ-alaukikaḥ śabdaḥ, syāt sa na jīvati| yasyocchvāso'tihrasvo'tidīrgho vā bhavet, athavocchvāsaḥ pūtigandhiḥ surabhirvā yasya, sa na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">āplutānāplute kāye yasya gandho'timānuṣaḥ| malavastravraṇādau vā varṣāntaṃ tasya jīvitam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, āplutānāplate-snātāsnāte, kāye yasya mānuṣamatikrāntaḥ-atimānuṣaḥ, gandhaḥ-surabhirasurabhirvā, bhavati| yasya malavastravraṇādau vā'timānuṣo gandhaḥ syāt, varṣāntaṃ tasya jīvitaṃ-tatkṣaṇādārabhya tāvadasāvavasthitajīvito yāvadvarṣam| tadante-vatsarānte, mṛtyubhāk jāyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bhajante'yaṅgasaurasyādyaṃ yūkāmakṣikādayaḥ| tyajanti vā'tivairasyātso'pi varṣaṃ na jīvati||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śobhanasya rasasya bhāvaḥ saurasyam, aṅgasya saurasyamaṅgasaurasyam, atiśayenāṅgasaurasyāddhetoryūkāmakṣikādayo yaṃ bhajante, athavā yamatirairasyattyajanti, so'pi varṣaṃ na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate| śīteṣu bhṛśamauṣṇyaṃ vā svedaḥ stambho'pyahetukaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yasya satatoṣmasu-sadoṣṇeṣu, gātreṣu-avayaveṣu, bhṛśaṃ śaityamupalakṣayate-upalabhyate, śīteṣu vā gātreṣu bhṛśamauṣṇyaṃ yasyopalabhyate, bhṛśaśabdasyātra hi viṣayadvaye'pi sambandhaḥ| yasyāhetukaḥ-nirnimittaḥ, aṅgeṣvatisvedaḥ, tathā svedaviṣayo yaḥ stambhaḥ, so'pi yasya syāt, so'pi varṣaṃ na jīvatīti yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yo jātaśītapiṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate| uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātāḥ śītāḥ piṭikā yasya sa jātaśītapiṭikaḥ,-kaphodbhūtapiṭikākrāntadeho, yo vidahyate-vidāhamanubhavati, śītāṅgaḥ san yo vā vidahyate, tathoṣṇaṃ dveṣṭi yaḥ puruṣaḥ śītārtaḥ san, sa pretādhipagocaraḥ-sa mṛtyunā''tmasātkriyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> urasi-yasyoṣmā-auṣṇyaṃ, bhavet, jaṭhare--udare cātiśaityam, purīṣaṃ bhinnaṃ tṛṣṇā ca bhavati, sa pretatulyaḥ, prāptamaraṇatvāditi bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vā'psu nimajjati| niṣṭhyūtaṃ bahuvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vā apsu nimajjati-bruḍati, yasya vā niṣṭhyūtaṃ-niṣṭhīvanaṃ, anekavarṇaṃ bhavati, asau māsena naśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam| amūrtamiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ cāmūrtavatsthitam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat| anetrarogaścandraṃ ca bahurūpamalāñchanam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">jāgradrakṣāṃsi gandharvān pretananyāṃśca tadvidhān| rūpaṃ vyākṛti tattacca yaḥ paśyati sa naśyati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarūndhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṃ vā sa na paśyati tāṃ samām||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maraṇābhimukhaḥ puruṣo viparyāsakāribhirdoṣairaghanādi ghanādirūpaṃ manyate, ghanādi vā'ghanādi manyate, tadviparyayeṇa| ata evopamārthamivaśabdaṃ prāyuṅkta| aghano ghanaḥ sampanno ghanībhūtaḥ| cvipratyayāntasyāsya "cvau" itītvam| ghanībhūtamivāntarikṣamantarikṣamiva ghanaṃ medinīdharmamantarikṣamūrdhvasthaṃ yattadadhaḥsthaṃ pātālasthamiva paśyati, sa naśyatīti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| caśabdo bhinnakrama ivaśabdaśca| amūrtaṃ ca vātādikaṃ mūrtamiva-rūpavantamiva, paśyati| mūrtaṃ ca vahnyādikamamūrtamiva sthitaṃ yaḥ paśyati sa naśyati| bheḍo'pyadhīte (iṃ.a.7)- "yasya darśanamāyāti vāyurambaragocaraḥ| vahnirnāyāti dīpto'pi tasyā yuḥkṣayamādiśet||" iti| tathā, tejasvi-yadvastvagnyādikaṃ bhāsvaraṃ, tadatejo-nistejo, yaḥ paśyati| tejasvīti "asmāyāmedhā" ityādināviniḥ| tadvacceti tejasvyatejodarśanena tulyaṃ-tadvat, śuklaṃ kṛṣṇaṃ yaḥ paśyati, asacca yadvastu tatsat yaḥ paśyati sa naśyati| netreṣu rogo netrarogaḥ sa vidyate yasya naiva so'netrarogī, timirādikamantareṇa bahurūpaṃ candraṃ paśyati-bahūn śaśāṅkānā- lokayata ityarthaḥ| yo vā alāñchanaṃ-akalaṅkaṃ, candraṃ paśyati sa naśyati| eṣu ca ghanībhūtamityādiṣu viśiṣṭeṣu vastuviparyāsadarśanamātralakṣaṇasyaikasminnevodāharaṇatvena riṣṭe darśayituṃ yukte yadanekariṣṭapradarśanaṃ tatprapañcārthaṃ vedyam| āsannamaraṇo naro jāgradeva yathāsvarūpāṇi rakṣaḥpiśācādīni yaḥ paśyati, na viparyayavasturūpāṇi| yatastadānīṃ taireva sa upāsyate| tathā ca vakṣyati (ślo.130)-"yamadūtapiśācādyairyatparāsurupāsyate|" iti| rakṣāṃsīti bahuvacananirdeśo bahurākṣasadarśane sutarāmasya riṣṭasya paripūrṇatvamiti dyotayitum| ekasminnapi hi rākṣase dṛṣṭe riṣṭaṃ bhavatyeva| jātau vā bahuvacanam| anyāṃśca tadvidhān-rākṣasādiprakārān, yaḥ paśyati| tathā, vikṛtā-draṣṭuṃ duḥśakyā, ākṛtiryasya-rūpasya, tadrūpaṃ vyākṛti, rakṣaḥpiśācādivyatiriktaṃ tattat-anekaṃ, yaḥ paśyati sa naśyati| yo naro'rundhatīṃ saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ na paśyati, sa tāṃ samāṃ na paśyati-sa tasya saṃvatsarasyāntare mriyata ityarthaḥ| saptarṣīṇāṃ samīpasthāmityarundhatyā viśeṣaṇaṃ saptarṣisamīpe'rundhatyāḥ sthitirbhavatīti vedayati| tathā cānyaiḥ sāmānyenaivoktam| yathā "arundhatīṃ dhruvaṃ caiva somacchāyāṃ mahāpatham| yo na paśyenna paśyetsa naraḥ saṃvatsarātparam||" iti| tathā, yo dhruvaṃ na paśyati, tathā ākāśagaṅgāṃ yo na paśyati, sa tāṃ samāṃ na paśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">idaniim śrotrendriyasya vikrutimaacikhyaasuraaha ---- meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān| śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na sato'pi vā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna yo dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśān manyate yo viparyayāt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sarvaśo vā na yo, yaśca dīpagandhaṃ na jighrati| vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo'ṅge ghātaṃ na vetti vā| antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam||37||</seg> jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāṃ maraṇamādiśet| ------------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> meghādijān veṇuparyantān śabdāṃstathā'nyāṃśca śabdāṃstathā rūpānmahato yaḥ puruṣo'sataḥ-parairanupalabhyamānān, śṛṇoti, tathā meghādijāṃstathā'nyāṃśca yaḥ śabdān sato-vidyamānān, na śṛṇoti, teṣāṃ maraṇamādiśediti vakṣyamāṇasya vacanavipariṇāmenātra sambandhaḥ kāryaḥ| yo dhukadhukāśabdaṃ karṇāvaṅgulībhirniṣpīḍya na śṛṇuyāt| tairmeghādijaiḥ śabdaistulyaṃ-tadvat| yathā-meghādijān śabdānyo'sataḥ śṛṇoti sataśca na śṛṇoti, tadvadyo gandharasasparśān viparyayāt-vaiparītyena manyate, na yathāvastu- bali| tatra gandhaviparyayo yathā-sugandhi durgandhaṃ manyate| rasaviparyayo yathā-madhuramamlamamlaṃ madhuramityādi| sparśaviparyayo yathā mṛdusparśaṃ kharasparśaṃ manyate| sarvasarvikayā gandhādīn vā yo'pi na manyate, so'pi naśyati| tatkālanirvāṇasya dīpasya yo gandhaṃ na jighrati-ghrāṇendriyeṇa nānubhavati| vidhinā-śāstraprayuktena, prayuktā rasā yasya doṣāya-rogāya, avidhinā-śāstraviśivyatikrameṇa, prayuktāḥ svāsthyāya syuḥ| tathā, yaḥ pāṃsunā-rajaseva, kīrṇāṅgo-dhūlidhūsaritaśarīraḥ| yaścāṅge ghātaṃ-hatiṃ, na vetti| tapastīvramantareṇa-ugraṃ tapo vinā, yaḥ puruṣo'tīndriyaṃ-indriyebhyo'tikrāntaṃ vetti, indriyāṇāmagocaraṃ svargādi vetti, tathā yogaṃ vā vidhipūrvakamantareṇa yo'tīndriyaṃ jānāti| teṣāṃ-pūrvoktānāṃ sarveṣāṃ, maraṇamādiśet| yogaḥ-cittavṛttinirodhaḥ, vidhipūrvako yathāśāstraṃ samyagupadeśaḥ| tathā, anyo'pi yogo-rasāyanādiḥ| yujyata iti yogo-vidhiviśeṣaḥ| śāstroddiṣṭarasāyanāñjanādinā'pi hyatīndriyaṃ dṛṣyate dūravyavahitādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunaa kharavikṛtimaaha ---- ------------------------------------------------------| hīno dīnaḥ svaro'vyakto yasya syādgadgado'pi vā||38||</seg> sahasā yo vimuhyodvā vivakṣurna sa jīvati| ------------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya puruṣasya svaraḥ-śabdo, nimittamantareṇa hino'thavā dīno-dainyayukto, bhavati| avyaktaḥ-asphuṭo, yasya syāt| gadgado-ghargharo, vā yasya bhavati| yo vā vivakṣuḥ-vaktumicchan, kāraṇamantareṇa vimuhyet-vaktuṃ na śaknoti, sa na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------------| svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ||39||</seg> rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet| ------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svarasya-śabdasya, daurbalyaṃ dṛṣṭvā balavarṇayośca hānimayuktyā dṛṣṭvā maraṇamādiśet| caśabdaḥ samuccaye| rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā narasya maraṇamādiśet| ayuktyā-nirnimittamevetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">------------------------------------------------------| apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ||40||</seg> śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet| ------------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svabhāvasvarādapagataṃ bhraṣṭaṃ-apasvaraṃ,-hīnasvaraṃ kṛtvā, yo naro'haṃ mariṣyāmi mariṣyāmītyevamātmano maraṇaṃ bhāṣate parasya, taṃ tathābhūtaṃ dūrādeva varjayet-vaidyo na cikitset| tathā, asya śabdasya-ahaṃ mariṣyāmītyevaṃbhūtasya yonaraḥ śrotā, tamapi vaidyo dūrato varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">svarāśraya riṣṭamuktvā chāyāśrayaṃ riṣṭamabhīdhitsurāha ---- ---------------------------------------------| saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā'pi vā||41||</seg> chāyā vivartate yasya svapne'pi preta eva saḥ| --------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsthānaṃ-pratipuruṣaṃ vilakṣaṇaṃ samaviṣamaṃ rūpam, ākṛtirityarthaḥ| tatra yadi śarīrasya samaṃ saṃsthānaṃ bhavati, chāyā tvasya viṣamā dṛśyate, tadā riṣṭam| tathā, yadi śarīrasya viṣamaṃ saṃsthānaṃ chāyā tu samā bhavati, tadā riṣṭam| tathā, yadi dīrghapramāṇasya sato hrasvā chāyā bhavati hrasvapramāṇasya vā dīrghā bhavati, tadapi riṣṭam| evaṃ saṃsthānena pramāṇena ca chāyāvivṛttirvedyā| tathā, yasya nābhasī chāyā āgneyyā chāyā yā varṇato dṛśyate sā varṇavivṛttiḥ| evaṃ pṛthivyādimayīṣu chāyāsu varṇavivṛttiryojyā| tathā, yasya yathābhūtā prabhā sā'nyathābhūtā bhavati sā prabhāvivṛttiḥ| evaṃ saṃsthānādyanyatamena yasya chāyā vivartate-anyathābhūtā'nyathā| sampadyate, svapne'pi sa pumān preta eva, kiṃ punarjāgradavasthāyāṃ na pretaḥ ? iti evakāreṇa riṣṭasyāsyāvyabhicāritvaṃ sūcayati| utpannaścennarasya chāyāyā anyathābhāvaḥ, tadānīṃ puruṣo yamasātsampanno mantavya ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">asyāśca chāyāyā dvairūpyaṃ darśayitumāha ---- ------------------------------------------| ātapādarśatoyādau yā saṃsthānapramāṇataḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">chāyā'ṅgātsambhavatyuktā praticchāyeti sā punaḥ| varṇaprabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīragā||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yā śarīrādātapādarśatoyaghṛtādau śarīrasaṃsthānapramāṇānurūpā sambhavati pratibimbakarūpā, sā praticchāyetyucyate| tasyā hi na varṇaprabhe āśrayaḥ| yasyāḥ punarvarṇaprabhe āśrayaścchāyāyāḥ, sā śarīragaiva-śarīrasthaiva, chāyā| na praticchāyāvaccharīrādanyatrātapādarśatoyādau kutracidapayāti pratibimbakarūpatayā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">bhavedyasya praticchāyā chinnā bhinnā'dhikā''kulā| viśirā dviśirā jihmā vikṛtā yadi vā'nyathā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">taṃ samāptāyuṣaṃ vidyānna cellakṣyanimittajā| praticchāyāmayī yasya na cākṣṇīkṣyeta kanyakā||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya puṃsaḥ praticchāyā chinnā-dvidhā, dṛśyate| athavā bhinnākiñcitsaccidreva yasya dṛśyate| tathā, yasyādhikā dṛśyate-na yathā pramāṇā| yasya vā ākulā-calasvarūpā aniścitapratibimbā, bhavati| tathā, yasya viśirā-śirorahitā| tathā, yasya dviśirā| tathā, yasya jihmā-kuṭilā| vikṛteti uktaprakārādanyathā anyena prakāreṇa, yasya vikṛtā dṛśyate ātāpādarśatoyādau, taṃ pūrvoktaṃ ca sarvameva, samāptāyuṣaṃ-kṣīṇajīvitaṃ, vidyāt| na cedityādi| lakṣayituṃ pratyakṣādibhiḥ pramāṇaiḥ śakyaṃ-lakṣyam| śakyārthe kṛtyaḥ| lakṣyaṃ ca tannimittaṃ ca, tasmāttathāvidhānnimittādvikṛtājjātā [prati] cchāyā yadi na bhavati tadā riṣṭam, nānyathā| praticchāyāmayī kanyakā-pratibimbakumāriketi yā loke prasiddhā, sā'kṣṇi-netre, yasya nekṣyeta-nopalabhyeta, taṃ samāptāyuṣaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">idānīṃ yasya mahābhūtasya yādṛśī chāyā syāt, tāṃ kathayitumāha ---- khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā''nīlā sasnehā saprabheva ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātādrajo'ruṇā śyāvā bhasmarūkṣā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śuddhavaidūryavimalā susnigdhā toyajā sukhā| sthirāsnigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvetā ca pārthivī||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khādīnāṃ mahābhūtānāṃ pañcānāṃ pañca chāyā bhavanti| nanu, khādīnāṃ pañcatvācchāyānāṃ pañcatvamarthāllabdhameva| tatkiṃ pañcagrahaṇena ? astvevaitat| kintu yathā khādibhyaḥ pañcabhyo dravyamekaṃ bhūtotkarṣāpakarṣabhedāccāsaṅkhyeyaṃ dravyam, tathā chāyānāmapyekatvaṃ bhūtotkarṣāpakarṣabhedāccāsaṅkhyeyatvamāśaṅkyeta, tadāśaṅkānivṛttyarthaṃ pañcagrahaṇam| pañcaiva chāyā bhavanti, nonādhikā iti| kimbhūtāścchāyāḥ ? vividhalakṣaṇāḥ,-vividhaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyamāṇaṃ yāsāṃ tā evam| ākāśajā chāyā nirmalā-śuddhā| tathā, ānīlā-īṣannīlā, ityākārapraśleṣo'tra vedyaḥ| "śuddhavaidūryavimalā" hi "toyajā" (ślo.48) iti vakṣyati| tathā, kiñcitsnigdhā| saprabhetyanena śobhanatvamuktam| etadeva sphuṭayitumivaśabdaṃ tantrakṛtprāyuṅkta| anyathā chāyāprabhayorbhinnaviṣayatvādanupapannametadvākyaṃ syāt| bhedaścānayoradhunaiva vakṣyati (ślo.51)|vātādrajoruṇādiyuktā chāyā bhavati| āgneyī viśuddharaktavarṇā, dīptābhā, tathā darśanaṃ priyaṃ yasyāḥ saivaṃvidhā, bhavati| toyajā chāyā nirmalavaidūryavimalā, suṣṭhu snigdhā, sukhā-sukhāvahā| pārthivī chāyā sthirādiguṇayuktā| nanu, ca, agnijalabhuvāṃ svayaṃ varṇādiyogādāgneyyādikānāṃ tadvarṇakatvamupapannam| nabhomārutayostu svayaṃ varṇādyayogātkathaṃ tacchāyānāṃ varṇādiyogo yujyeta ? iti kecit| tān brūmahe| acintyatvāddhetuphalasyādoṣaḥ| tathā hi,-madhurādayo rasāḥ kālādamūrtādbhavanto dṛśyante yathā, tathā tacchāye apyete bhaviṣyataḥ| tatra yasya narasya karmādisahāyaṃ nabhaścchāyāmutpādayati tasya nābhasīti yujyata eva| evaṃ vāyavyāmapi vācyam|</ab>
          <ab type="mula">idānīmāsāṃ chāyānāṃ guṇanirdeśamāha---- vāyavī rogamaraṇakleśāyānyāḥ sukhodayāḥ| ---------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyavī chāyā rogādyarthaṃ jāyate| anyāḥ-śeṣāścatasraḥ, chāyāḥ sukhodayāḥ-sukhāvahāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------------| prabhoktā taijasī sarvā, sā tu saptavidhā smṛtā||49||</seg> raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā| ------------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prabhā sarvā-saptaprakārā'pi, taijasī-āgneyī, uktā-tantrakṛdbhiḥ smṛtā| tadeva saptavidhatvamāha-raktetyādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">------------------------------------------------------| tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vimalāśca yāḥ||50||</seg> tāḥ śubhā, malinā rūkṣāḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ| ------------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ-pūrvoktānāṃ prabhāṇāṃ madhyāt, yāḥ prabhā vikāsinyaḥ-prasṛtā iva, tathā snigdhā vimalāśca syuḥ, tāḥ śubhāḥ-kalyāṇakāriṇyaḥ| yāśca malinādiguṇayuktāstā aśubhodayāḥ-amāṅgalyakāriṇyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">chāyāprabhayoranyatvaṃ pradarśayituṃ lakṣaṇamāha----- --------------------------------------------------| varṇamākrāmati chāyā prabhā varṇaprakāśinī||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chāyā raktādivarṇamākrāmati-paribhūyāvatiṣṭhate| prabhā tu varṇaprakāśinī-varṇaṃ prakāśayituṃ śīlamasyāḥ sā varṇaprakāśinī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tathedamapi chāyāprabhayoranyatve lakṣaṇamāha---- āsanne lakṣyate chāyā vikṛṣṭe bhā prakāśate| nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu||52||</seg> nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāsamāśrayāḥ| ------------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nikaṭe chāyā lakṣyate| prabhā punarvikṛṣṭe-dūrapradeśe, prakāśate-dūrādavabhāsata ityarthaḥ| yathā-pāṣāṇādiparipūrṇānāmapi parvatādipradeśānāṃ dūrādvilakṣaṇaiva kāntiḥ prakāśate| evaṃ chāyāprabhayoranyatvaṃ pradarśya tayoreva vyāpti pradarśayati- kaścidapi puruṣaścchāyārahitaḥ prabhāhīnaśca nāsti| viśeṣāstu nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle viśiṣṭe cihnayanti-vyañjayantītyarthaḥ| kimbhūtā viśeṣāḥ ? chāyāsamāśrayāḥ-chāyāśritāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------------| nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ parisarpati||53||</seg> <seg type="unit" n="54">hīyate balataḥ śaśvadyo'nnamaśnan hitaṃ bahu| yo'lpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī cālpamūtraviṭ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yo vā'lpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate| dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niḥśvasya paritāmyati||55||</seg> <seg type="unit" n="56">hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam| śiro vikṣipate kṛcchrādyo'ñcayitvā prapāṇikau||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yo lalāṭātsrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī durbalo'pi vā||57||</seg> <seg type="unit" n="58">uttāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca| śayanāsanakuḍyāderyo'sadeva jighṛkṣati||58||</seg> <seg type="unit" n="59">āhāsyahāsī sammuhyan yo leḍhi daśanacchadau| uttarauṣṭhaṃ parilihan phūtkārāṃśca karoti yaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">yamabhidravati cchāyā kṛṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye||60||</seg> vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ| ------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nikaṣan-gharṣayanniva, yaḥ pādau cyutāṃsaḥ-srastāṃsaḥ san, bhūmau parisarpati| tathā, ye vakṣyamāṇāśca te sarve samavartino vaśagā iti yojyam; antadīpakālaṅkāratvādasya| tathā, yo'nnamaśnan-bhaktaṃ bhakṣayan, balānnityaṃ hīyate| kimbhūtamannam ? hitaṃ-pathyam| bahu-bhūri| yo'lpāśī bahuviṇmūtro yaśca bahvāśī-bahvaśnāti, nityamalpaviṇmūtraśca| yaścā(yo vā')lpāśī kaphenārtaḥ-pīḍito, dīrghaṃ śvasiti-bahuśvāsaṃ muñcati| tathā, ceṣṭate-pariluṭhati| tathā, yo dīrghamucchvasya-bahūrdhvaṃ śvāsaṃ muktvā, anantaraṃ hrasvaṃ niḥśvasya-alpaṃ śvāsaṃ pratyāvṛtyāntaḥkṛtvā, paritāmyati-duḥkhāyate| yaśca hrasvaṃ praśvasiti| vyāviddhaṃ-viṣamaṃ kṛtvā, nāḍībhiḥ spandate bhṛśaṃ-atiśayena sphurati| yaḥ prapāṇikau-pāṇyoḥ paścādbhāgasthitāvava yavaviśeṣau, añcayitvā-saṅkocya, kṛcchreṇa śiro-mūrdhānaṃ vikṣipate| yo lalāṭāt-alikāt, srutasvedaḥ san śithilasandhibandho bhavati| ya utthāpyamāno balī durbalo vā sammuhyet-mohamupaiti| ya uttāna eva-jātucitpārśve na, svapiti| yaśca pādau vikaroti-vikṛti nayati| yaḥ śayanāderasat-avidyamānameva vastu, grahītumicchati| yaḥ ahāsye-hāsyaviṣayābhāve'pi, abhīkṣṇaṃ hasan sammuhyan daśanacchadau leḍhijihvayā parimṛśati| yaścottarauṣṭhaṃ parilihan phūtkārān-nānāvidhān śabdān, karoti| yaṃ-naraṃ, chāyā'bhidravati-abhibhavati| kīdṛśī ? kṛṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| ye ca bhiṣagādidviṣaḥ| ete sarve samavartino vaśagā vijñeyāḥ| samaṃvartate rāgadveṣau hitvā samavartī,-yamaḥ| sarva evetyetat "nikaṣanniva yaḥ pādau" ityata ārabhya yāvat "bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye|" ityetatparyantasya granthasya sambandhārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">(grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam||61||</seg> <seg type="unit" n="1">uṣṇo'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ| ) |pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣvatimātrayā| yaṃ viśaṃti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ]||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> (yasya grīvādikaṃ śītalaṃ sat svidyati-svedayuktaṃ bhavati, aparaḥ pradeśaścoṣṇaḥ, tasya śaraṇaṃ-rakṣaṇaṃ, devatā nānyat|)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-------------------------------------------| yo'ṇujyotiranekāgro duḥcchāyo durmanāḥsadā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">bali balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate| nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam||63||</seg> prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam| -------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ pumānaṇujyotiḥ-stokadṛk, kecittvalpatejā ityāhuḥ| tathā, anekāgro-vyākulacetāḥ| duḥcchāyo-vivarṇacchāyo ninditakāntirvā| durmanāḥ sadā-satatameva śokākrāntamānasaḥ| tathā, yasya puṃso baliṃ praṇītaṃ-tannāmoddiśya pradattaṃ, balibhṛto-balibhujo vāyasādayo, nopabhuñjate-na khādanti, sa yamakṣayaṃ prāpnotīti sambandhaḥ| balibhṛta ityatiśayārtham| kilakākā api nādanti kiṃ punaranye ? ityarthaḥ| tathā, yo naro nirnimittaṃ medhādijananarasāyanādikāraṇamantareṇa medhādīn prāpnoti| ato vā-medhādibhyo, bhraśaṃ prāpnoti| so'ntakagṛhaṃ prāpnoti| śrīratra ghanaṃ rājyaṃ vā| upacayaḥ-śarīrapuṣṭiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">------------------------------------------------------| guṇadoṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā||64||</seg> yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ paṇmāsānna sa jīvati| ------------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya narasya guṇamayī-satvādimayī, prakṛtirdoṣamayī-vātādimayī, svasthasyāturasya vā'nyathātvaṃ yāti-svabhāvaṃ hitvā, saṣaṇmāsānna jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">------------------------------------------------------| bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam||65||</seg> ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ| ------------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaḍbhirmāsairmariṣyato narasya bhaktyādīni ṣaṭ ahetukaṃ-kāraṇamantareṇa, nirvartante| ahetukamiti nivartanakriyāviśeṣaṇam| ṣaḍiti niyamārtham| yadā ṣaḍapi nivartante naikaikaṃ, tadā riṣṭamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">------------------------------------------------------| mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māsena mariṣyato mattavat-mattasyeva, gativākkampamohā bhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">naśyatyajānan ṣaḍahātkeśaluñcanavedanām| na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayādṛte||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kacotpāṭanapīḍāmavindan ṣaḍahānnaśyati| yasyāhāraḥ kaṇṭhāmayaṃ vinā kaṇṭhaṃ na yāti, sa ca ṣaḍahāntare mriyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate| yasya nidrā bhavennityā naiva vā na sa jīvati||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> preṣyāḥ-bhṛtyāḥ, yasya pratīpatāṃ-vaiparītyaṃ, yānti, sa naśyati| yaśca pretākāra upalakṣyate so'pi na jīvati| yasya narasya nityaṃ-satataṃ, nidrā bhavati, yasya naiva vā-na kadācinnidrā bhavati, so'pi na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">vaktramāpūryate'śrūṇāṃ svidyataśvaraṇau bhṛśam| cakṣuścākulatāṃ yāti yamarājyaṃ gamiṣyataḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya narasyāśrūṇāṃ-aśrusrotasāṃ, mukhaṃ (vakraṃ)- dvāraṃ, āpūryate sa na jīvati| yasya caraṇau-bhṛśaṃ-atyarthaṃ, nirnnimittaṃ svidyataḥ sa na jīvati| cakṣurityādi| yamarājyaṃ yāsyato nayanamākulatvaṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula">yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati| ------------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yairbhāvaiḥ-padārthaiḥ, purā-pūrvaṃ, ramate-sukhāyate, taiḥ padārthairna ratirbhavati yasya, sa na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">------------------------------------------------------| sahasā jāyati yasya vikāraḥ sarvalakṣaṇaḥ||70||</seg> nivartate vā sahasā, sahasā sa vinaśyati| ------------------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya puṃso vikāro-jvarādiḥ, sahasā-kāraṇaṃ vinā, sarvalakṣaṇaḥ-sakalaliṅgopeto, jāyate| athavā tādṛśo vikāraḥ sahasā-śīghrameva, nivartate-naśyati| saḥ-puruṣaḥ, sahasā acirādeva, vinaśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">adhunā pratirogaṃ riṣṭaṃ vaktuṃ sarvavyādhipradhānasya jvarasyaiva tāvadvikṛtiṃ lilakṣayiṣurāha---- ---------------------------------------------| jvaro nihanti balavān gambhīro dairgharātrikaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam| akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">saśuṣkakāsaḥ pūrvāhṇe yo'parāhṇe'pi vā bhavet| balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvaro balavānityādilakṣaṇaḥ kṣīṇādilakṣaṇaṃ puruṣaṃ hanti| balavān-hetvādibhirbalavadbhiryutaḥ| gambhīraḥ-aśeṣadhātvantargataḥ| dairgharātriko-dīrghakālānubandhī, anye tu rātrijāgarakārītyāhuḥ| dīrghā hi jāgrato rātriḥ| tathā coktam-"dīrghaśrāntasya yojanam|" iti| tathā, pralāpādiyuktaḥ| kīdṛśamāturam ? kṣīṇaṃ-dhātukṣayayuktam| tathā, akṣāmaṃ-sabalam, glāno na bhavatyatha ca saktavacanaḥ, tamakṣāmaṃ saktavacanam| tathā, raktanetraṃ hṛdayaśūlānvitam hantīti yojyam| yaśca jvaraḥ saśūṣkakāsaḥ pūrvāhṇe'thavā'parāhṇe bhavetsa dvividho'pi hanti| tathā yaḥ śleṣmakāsasamanvito jvaro balamāṃsavihīnasya puṃsaḥ syāt, sa taṃ nihanti| iti riṣṭatrayametat| nanu ca, "hetubhirbalibhiryukto bahubhirbahulakṣaṇaḥ| jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ||" (ca. ci. a. 3/49) ityeṣa jvarasya riṣṭaprakāraḥ kasmānnoktaḥ ? ucyate| uktaprāya evāyaṃ balavāniti vacanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">raktapittavikṛtilakṣaṇaṃ riṣṭamadhikṛtyāha ---- raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat| vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccāti bhūri ca||75||</seg> vṛddhaṃ pāṇḍujvaraccardikāsaśophātisāriṇam| -------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktapittamīdṛgrūpaṃ kartṛbhūtaṃ naraṃ hanti| kīdṛk ? bhṛśaṃ-atyarthaṃ, raktaṃ-lohitam| tathā, atikṛṣṇam| bhṛśaśabdo hi dvayorapi yujyate| tathā, indradhanuṣaprabhaṃ-nānāvarṇamityarthaḥ| kiledṛśe raktapitte rasamedomajjādimiśrasya raktasya sravaṇānnānāvarṇatvaṃ sampadyate| yacca raktapittaṃ kartṛbhūtaṃ tāmrahāridraharitaṃ raktaṃ ca rūpaṃ dṛśyamākāśaṃ vā pradarśayet, tannihanti| yacca raktapittaṃ vinā'pi varṇai romakūpebhyaḥ samastebhyaḥ prakarṣeṇa visṛtaṃ-yātaṃ pravṛttam, tacca nihanti| tathā, kaṇṭhe mukhe hṛdaye ca tulyakālaṃ sajat-saṃśliṣyat sānuṣaṅgam, tacca hanti| vāsaso'rañjanamiti vāsasaḥ arañjanamityakārapraśleṣo'tra bodhyaḥ| vastrasya hi jīvaśoṇitaṃ śuddhaśoṇitarūpatvānna rañjakam| atastena raktaṃ vastraṃ samanantaraṃ prakṣālitaṃ śuddhaṃ sampadyate, na rāgayuktam| tathā hyasmin vyādhau raktapitābhyāṃ parasparamavibhāgāpannatvādvastrasya rañjanaṃ prāptam| raktena hi pittasahitena vastraṃ rajyate, na ca taddhautaṃ śuddhaṃ sampadyate| tathā coktam (hṛ. ka. a. 3/34)- "śuklaṃvā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇa syātpitte, śuddhaṃ tu śoṇite||" iti| tathā, pūti-durgandhi, taddhi dhātūnupakledayati, upaklinnānāṃ dhātūnāmatyarthaṃ duṣṭatā, iti nihantyeva| tathā, [ati] vegavat-vegena nirgatya ruddhaṃ punarvegena pravartata iti| tathā, bhūri-prabhūtam| evaṃvidhaṃ ca raktapittaṃ nihanti| vṛddhaṃ-udriktaṃ raktapittaṃ sat, pāṇḍvādiyutaṃ naraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">------------------------------------------------------| kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsaśvāsau jvarādipañcavidhopadravopetaṃ nihata iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ|</ab>
          <ab type="mula">yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃsatāpinam| ------------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yakṣmā-rājayakṣmā, pārśvarujādiyutaṃ naraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">------------------------------------------------------| chardirvegavatī mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā||77||</seg> sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī| ------------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chardirhanti,| kīdṛk ? vegavatī,-mahatā vegena pravartamānā| tathā, mūtraśakṛtoriva gandho yasyāḥ sā, "upamānācca" iti gandhasyedādeśaḥ| tathā, sacandrikā-jalatailabindusaṃsthānā candrikocyate| tathā, sahāsreṇa vartate viṭ sāsraviṭ| sāsraviṭ ca pūyaśca ruk ca kāsaśca śvāsaśca, te vidyante yasyāṃ saivam| tathā, ānuṣaṅgiṇī-dīrghakālānuvartinī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">------------------------------------------------------| tṛṣṇā'nyārogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṣṇedṛśaṃ naraṃ hanti| kīdṛśam ? apararogeṇa kṣapitaṃ-karṣitam| bahirjihvaṃ-bāhyato jihvāṃ niḥsārayantam| tathā, vicetanam| etatsamuditaṃ riṣṭalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula">madātyayo'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam| ------------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madātyayo'tiśayena śītapīḍitaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhamukhaṃ ca naraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">------------------------------------------------------| arśāṃsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam||79||</seg> hṛtpārśvāṅgarujāchardipāyupākajvarāturam| ------------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśāṃsi pāṇyādiśophayutaṃ hṛdrujādyāturaṃ naraṃ ghnanti, iti vacanavipiriṇāmeva sambandhaḥ| hṛdādīnāṃ rujā sambandhaḥ| hṛtpārśvāṅgarujā ca chardiśca pāyupākaśca jvaraśca tairāturaṃ-pīḍitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">atīsāravikṛtimāha ----- -------------------------------------------------| atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ| mastuluṅgamaṣīpūyavesavārāmbumākṣikaiḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ| karburaḥ prasravan dhātūn niṣpurīṣo'thavā'tiviṭ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ| śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ parvāsthiśūlinam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">srastapāyuṃ balakṣīṇamannamevopaveśayan| satṛṭśvāsajvaraccardidāhānāhapravāhikaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atīsāro yakṛtpiṇḍādibhirmākṣikāntaistulyo hanti| mecako-nīlavarṇaḥ| atiraktāsitasnigdhapūtyacchaścāsau ghanavedanaśca, iti karmadhārayaḥ| karburo-nānāvarṇaḥ| kasmātpunaranekavarṇaḥ ? yasmāddhātūn-raktamāṃsādīn sravati, ata evāha-dhātun prasravan| lakṣaṇe'tra śatṛpratyayaḥ, dhātuprasravaṇena hi hetunā nānāvarṇatvaṃ lakṣyate| tathā, niṣpurīṣaḥ-purīṣarahitaḥ| athavā, ativiṭ-bahupurīṣaḥ| tathā, tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaśca| īdṛśo'tīsāro vakṣyamāṇaṃ naraṃ hanti| śīrṇā gudavalayo yasya tam| [tathā,] mukto nālo-nālaka iva, yasya taṃ muktanālaṃ,-muktabandhanamityarthaḥ| tathā, parvāsthiśūlo vidyate yasya tam| tathā, srastapāyuṃ-sthānāccyutagudam| tathā, balena kṣīṇam| punaḥ prakṛtatvādatīsāro viśiṣyate| annamevāpakvamupaveśyan saha tṛḍādibhiḥ saptabhirupadravairyuktaḥ pūrvoktaviśeṣaṇamāturaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula">aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rūjārditam| ------------------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmarī śūnavṛṣaṇādiyuktaṃ naraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">------------------------------------------------------| mehastṛḍdāhapiṭikāmāṃsakothātisāriṇam||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mehaḥ-pramehaḥ, tṛḍādyupadravayuktaṃ naraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">piṭikā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagāḥ| parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sarvaṃ ca māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ| visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṭikā marmādigā athavā parvādisthā mandotsāhaṃ pramehāturaṃ ghnanti| sarvaṃ ca naraṃ māṃsasaṅkothādibhiḥ klamāntairyuktaṃ piṭikā ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ| sirānaddho jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ||88||</seg> kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān| ------------------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gulmaḥ pṛthuparīṇāho yāvacchophavān hanti naram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">idānīmudaravyādhinimittaṃ riṣṭamāha---- ---------------------------------------------------| viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">mūrccāccardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam| śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam||90||</seg> virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥ punaḥ| ------------------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṇmūtrādibhiratīsārāntairupadravairhetubhūtairjaṭharaṃ ca kartṛbhūtamāturaṃ hanti| kīdṛśam ? durbalaṃ-hīnabalam| tathā, śūne akṣiṇī yasya tam| "bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ" iti ṣac| [ tathā ] kuṭila upastho-bastimeḍhravṛṣaṇādirūpo, yasya tam| tathā, upaklinne dehatvacau yasya tam| [ tathā, ] virecanena hṛta ānāho yasya tamapi muhurmuhurānahyantam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">pāṇḍurogariṣṭamāha ----- --------------------------------------------------| pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṇḍurogaḥ śvayathuyutaḥ pītākṣinakhadarśanamāturaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">śophariṣṭaṃ brūte---- tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānāti sāravān| anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram||92||</seg> <seg type="unit" n="93">nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi| rājīcitaḥ sravaṃśchardi jvaraśvāsāti sāriṇam||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tandrādiyuktaḥ śopho'nekairupadravaiḥ- jvaraśvāsādibhiḥ yutaḥ pādataḥ prasṛto naraṃ hanti| mukhātpasṛtaḥ śophaḥ pūrvoktaviśeṣaṇayukto nārīṃ hanti| kukṣiguhyātprasṛta ubhavapi strīpuṃsau, hanti| tathā rājīcito-yathāsvaṃ doṣavarṇābhī rekhābhirvyāptaḥ, tathā sravan- yathādoṣaṃ srutiṃ kurvan , chardyādiyutaṃ puruṣaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa jāyante'ntāya dehinaḥ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike| sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet||95||</seg> <seg type="unit" n="96">ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvarātisārau svatantrasya śophasyānte- avasāne, jāyete| athavā śvayathustayoḥ- jvarātisārayoḥ , kṣaye jāyate| evaṃ jvarātisāraśophā yasya śarīriṇo jāyante tasya te'ntāya- mṛtyave, jāyante| durbalasya viśeṣeṇantāya, śīghrakāritvāt| śvayathuḥ pādastho yasya piṇḍike ca parisraste- sthānāccyute ,sakthinī ca sīdataḥ- sādaṃ gacchataḥ , taṃ- tādṛśaṃ naraṃ , vaidyo varjayet| mukhaṃ hastacaraṇaṃ ca yasyaite viśeṣeṇa śuṣyataḥ , dehaṃ vinā vā yasya śūyete, sa āturo māsena pañcatāṃ- pañcamahābhūtasamatvaṃ , yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān| bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visarpaḥ kāsādimān hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">kuṣṭaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram| mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭaṃ ca kartṛ viśīryamāṇāṅgādiyuktaṃ naraṃ hanti| viśīryamāṇāṅgaṃ- kothavaccharīram|</ab>
          <ab type="mula">vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam| ------------------------------------------------------|99|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuḥ suptatvagādiyuktaṃ naraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">------------------------------------------------------| vātāsraṃ mohamūrcchāyamadāsvapnajvarānvitam||99||</seg> śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat| ------------------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātāsraṃ- vātaraktaṃ mohādiyutaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">------------------------------------------------------| śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ||100||</seg> ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam| ------------------------------------------------------|101|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirorogeti| sarve ca te āmayāśca te (śīrorogadibhiḥ) kṣīṇasvarādikaṃ naraṃ ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">------------------------------------------------------| vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī||101||</seg> gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre'lpe'pi varjayet| ------------------------------------------------------|102|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātākhyo vyādiryasya sa naraḥ tathā'pasmāravān kuṣṭhavān raktapittī jaṭharī kṣayavān gulmavān pramehī ca, tān- etān puruṣān , kṣīṇān sato'lpe'pi vikāre sati varjayet||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">------------------------------------------------------| balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ||102||</seg> yasyaturasya lakṣyante trīn pakṣanna sa jīvati| ------------------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balamāṃsayoratyantaṃ kṣayaḥ rogasya vṛddhiḥ tathā'rocakaḥ ete yasyāturasya lakṣyante- upalabhyante, sa trīn pakṣān- sārdhaṃ māsaṃ , na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">------------------------------------------------------| vātāṣṭhīlā'tisaṃvṛddhā tiṣṭantī dāruṇā hṛdi||103||</seg> tṝṣṇayā nu parītasya sadyo muṣṇāti jīvitam| ------------------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātāṣṭhīlā'tyantaṃ pravṛddhā hṛdi tiṣṭhantī dāruṇā- atirukvarī , tṛṣāyuktasya puṃsaḥ śīghrameva jīvitahāriṇī bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">------------------------------------------------------| śaithilyaṃ piṇḍike vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām||104||</seg> <seg type="unit" n="105">kṣīṇātyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam| nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan||105||</seg> <seg type="unit" n="106">gṛhītvā pāyuhṛdaye kṣīṇadehasya vā balī| malān bastiśiro nābhiṃ vibaddhya janayan rujam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">kurvan vaṅkṣṇayoḥ śūlaṃ tṛṇāṃ bhinnapurīṣatām| śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā gudavaṅkṣṇam||107||</seg> <seg type="unit" n="108">vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||108||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuh piṇḍike śaithilyaṃ nītvā tathā nāsāṃ jihmatāṃ- kuṭilatāṃ nītvā tathā kṣīṇasya narasya manye vā āyamya āyāmayitvā drāg jīvitaṃ muṣṇāti||vāyurnābhīgudayoranantaraṃ- madhyaṃ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan jīvitaṃ muṣṇāti| balī vā pavanaḥ pāyuṃ hṛdayaṃ ca gṛhītvā avaṣṭabhyaḥ , kṣīṇadehasya puṃsaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam| vāyurmalān vibadhdya- sannirudhdya , bastiśironābhiṃ ca vibadhdya rujaṃ janayan sadyo muṣṇāti jīvitam| vāyurvaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tathā tṛṣṇāṃ kurvan bhinnapuRrīṣatāṃ ca vidadhathavā śvāsaṃ janayan gudaṃ vaṅkṣaṇau ca gṛhītvā sadyo muṣṇāti jīvitam| mārutaḥ parśukānāṃ- pārśvasthnāṃ , agrāṇi- prāntāni , vitatyaprastārya , tathoraḥ- vakṣo , gṛhītvā stimitasya- ārdratāṃ gatasya sakhedasya niścalasya vā , tathā ātatākṣasya- prasāritanetrasya , sadyo muṣṇāti jīvitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ casandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate||109||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahasā- jhaṭityeva , jvarasantāpaḥ , tathā tṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ sandhiviśleṣaśca , ityetanmumūrṣoḥ- sadyo mariṣyato jāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam||110||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gosarge- gavāṃ mokṣakāle pratyūṣasi , lepajvareṇa- śleṣmajvareṇopataptasya yasyavadanāt svedaḥ pracyavate , tasya durlabhaṃ jīvitam| durlabhamiti '' īṣadduḥsuṣu" ityādinā khal| " na sundurbhyāṃ '' iti numniṣedhaḥ| nanu ,riṣṭānāṃ niścitānāmihābhidhānaprastāvāt kimidamaniścitamuktaṃ durlabhamiti? maivam| ekāntika evārtho'yaṃ hi durlabhaśabdaḥ| tathā ca vālmīkinā jagade- " putra vīkṣasva pitaraṃ suhṛṣṭaṃ ca kuru priyaṃ| dirlabhaṃ jīvitaṃ hyasya punaḥ putro bhaviṣyati||" iti| tasmāddurlabhaśabdasya nāsti jīvitamityeṣa niścita evārthaḥ prasidhdaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> masūrikāḥ- masūrasaṃsthānāḥ piṭikāḥ pravālaguṭikāsadṛśā yasya śarīra utpadya śīghraṃ vinaśyanti , sa naro drāgeva vinaśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">masūravidalaprakhyāstathā vidṛmasannibhāḥ| antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā dehanāśanāḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> masūravidalākārāḥ , tathā pravālasadRṛśāḥ , tathā'ntaḥ- madhye , vakraṃ- mukhaṃ , yeṣāṃ te , tathā kiṇābhāḥ , ete catuṣprakārā api visphoṭā dehasya nāśanāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇatā'ṅge ca yasya taṃ parivarjayet||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyākṣṇoḥ kāmalā- pītābhāsatvaṃ bhavati , mukhaṃ pūrṇaṃ- svābhāvikam, śaṅkhayormuktamāṃsatvam , santrāsaḥ , uṣṇatā cāṅge bhavati , tamāturaṃ varjayet- ayaśaḥ parihṛtaye na cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam| ------------------------------------------------------||114||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akasmāt- kāraṇaṃ vinā , tvaksamāśrayaṃ vighṛṣṭaṃ yasyānudhāvacca lakṣyaten tamapi vaidyo varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">(candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ| śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="115">antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ| ) yo vātajo na śūlāya marmajaśca ruje na yaḥ| acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate||115||</seg> rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstānvarjayedvraṇān| ---------------------------------------------------|116|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo vraṇo vātajo liṅgānumitaḥ śūlāya na bhavati , pittajo na dāhāya , kaphajaśca na pūyāya , marmajaśca na pīḍāyai| tathā , yasmin vraṇe'cūrṇaścūrṇenākīrṇābhaḥ- cūrṇavyāpta iva dṛśyate| tathā yasmin vraṇe kāraṇaṃ vinā- akasmāt , rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ dṛśyate| ādiśabdena śalyatomarādiparigraḥ| tān sarvān vraṇān varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">---------------------------------------------------| viṇmūtramārutavahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṇmūtramārutā yena niḥsaranti kṛmijuṣṭaśca yaḥ taṃ ca bhagandaraṃ varjayet| kṛmiṇamiti "pamaditvāt"(`lomādipāmādipicchādibhyaḥ śanelacaḥ|') napratyayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa jīvati||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaścāturo jānunā jānu ghaṭṭayan tathā pādāvudyamya-utkṣipya, pātayan- saṅkṣipan , muhurmuhurātmīyaṃ vakraṃ- mukhaṃ, apāsyati-kāraṇaṃ vinā'nyatra nayati, sa na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">dantaiśchindannakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni ca| bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan||118||</seg> <seg type="unit" n="119">hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ| muhurhasan muhuḥkṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ||119||</seg> muhuśchidrāṇi visṛśannāturo na sa jīvati| ---------------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaścāturo hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ tathā śuṣkakāsī tathā jvarī , sa idamidaṃ kurvanna jīvati| kiṃ tat ? ityāha- dantaiśchindanakhāgrāṇi, tathā taireva- dantaiḥ , keśāṃśchindan, tathā- tṛṇāni chindan , tathā bhuvaṃ kāṣṭhena vilikhan , loṣṭamaparaloṣṭena taḍayan, muhuḥ punaḥpunarhasan ,tathā muhuḥ kṣveḍan- śabdaṃ kurvan , muhuḥ śayyāṃ pādena yo hanti , tathā chidrāṇi- aparādhān vimṛśan- ghoṣayan| kecidvyācakṣate,- chidrāṇi-nāsikādīni, vimṛśan- saṃspṛśan, iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------------| mṛtyave sahasā''rtasya tilakavyaṅgaviplavaḥ||120||</seg> mukhe, dantanakhe puṣpaṃ, jaṭhare vividhāḥ sirāḥ| ---------------------------------------------------|121|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> artasya-āturasya, sahasā jāto mukhe-vadane, tilakavyaṅgaviplavo mṛtyave-maraṇāya| tathā, dantāśca nakhāśca dantanakhaṃ, tasmin dantanakhe, sahasā puṣpaṃ jātamāturasya mṛtyave| tathā, jaṭhare sahasā vividhāḥ-nānāvidhā varṇena saṃsthānena ca, sirā jātā ārtasya mṛtyave-maraṇaṃ sūcayantītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">---------------------------------------------------| ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam||121||</seg> śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet| ---------------------------------------------------|122|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvaśvāsādimantamāturaṃ sumativarjayet-na cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">---------------------------------------------------| vikārā yasya vardhante prakṛtiḥ parihīyate||122||</seg> sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam| ---------------------------------------------------|123|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikārāḥ-jvarādayaḥ, yasyāturasyākasmādvardhante| prakṛtiḥ-svabhāvaḥ, parihīyate| yathā, śūraḥ kātaraḥ syāt, dātā vā tṛṣṇāvān, ityādi| athavā, prakṛtiḥ-vātādiḥ, tena vātaprakṛtiḥ pittaprakṛtirbhavet, ityādi| tasya sahasā-śīghrameva, jīvitaṃ mṛtyurharati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">---------------------------------------------------| yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham||123||</seg> yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam| ---------------------------------------------------|124|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yamāturamuddiśya bhiṣagyatamāna auṣadhaṃ sampādayituṃ na śaknoti, tasya durlabhaṃ jīvitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">---------------------------------------------------| vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam||124||</seg> na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam| ---------------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyāturasyauṣadhaṃ vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhānena copayuktaṃ na sidhyati, tasya cikitsitaṃ nāsti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">---------------------------------------------------| bhavedyasyauṣadhe'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ||125||</seg> akasmādvarṇagandhādeḥ svastho'pi na sa jīvati| ---------------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyauṣadhe-kaṣāyaghṛtalehādau, tathā'nne-bhaktasūpādike, vā kalpyamāne viparyayaḥ-anyathāsampattirvarṇagandharūpādeḥ, akasmāt-nimittaṃ vinā'pi bhavet, sa svastho'pi na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">---------------------------------------------------| nivāte sendhanaṃ yasya jyotiścāpyupaśāmyati||126||</seg> <seg type="unit" n="127">āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||127||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya cāturasya gṛhe nivāta indhanasahitaṃ jyotiḥ-agnyādirūpaṃ śāmyati, tasya durlabhaṃ jīvitam| yasya cāturasya gṛhe'matrāṇi-bhājanāni, atimātraṃ-atyantaṃ bhidyante, athavā patanti, tasya durlabhaṃ jīvitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate||128||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṃ naraṃ durbalaṃ saṃśayaprāptaṃ santaṃ sahasā-jhaṭityeva, rogo muñcati tasya narasyātreyo jīvitaṃ saṃśayaprāptaṃ manyate-pratipadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">kathayenna ca pṛṣṭo'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak| gatāsorbandhumitrāṇāṃ na ceccettaṃ cikitsitum||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gatāsorbandhumitrāṇi teṣām, prakṛtatvādgatāsusambandhi maraṇaṃ duḥśravaṃ pṛṣṭo'pi vaidyo na kathayet, kimutāpṛṣṭaḥ ? tathā hi vaidyoktādduḥśravamaraṇaśabdaśravaṇāt santāpa utpadyate tatsuhṛdām| evaṃ ca bhiṣajaḥ paropatāpakaraṇāt pāpena yogaḥ syāt| na ca taṃ-gatāsuṃ, cikitsituṃ vaidya iccet| tathāvidhāturacikitsanāddhi vaidyasyāyaśaḥsaṃyogaḥ syāt| gatāsoriti bhāvinibhūtavadupacārādbhaviṣyati kto vaidyaḥ| yathā-"vṛṣṭo devaḥ sampannāḥ śālayaḥ" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">cikitsānaiṣphalyācca taṃ nopakramediti pratipādayannāha ---- yamadūtapiśācādyaiyatparāsurupāsyate| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ parivarjayet||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yamadūtapiśācarakṣaḥprabhṛtibhiḥ, yat-yasmāt, parāsuḥ gatāsuḥ, upāsyate-sevyate| kimbhūtaiḥ ? auṣadhānāṃ-rasāyanādīnāṃ, vīryāṇi-śaktiḥ, ghnadbhiḥ-yathāyathaṃ vyādhipraśamanasāmarthyamanyathā kurvadbhiḥ| tasmāttaṃ parivarjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">āyurvedaphalaṃ kṛtsnaṃ yadāyurjñe pratiṣṭhitam| riṣṭajñānādṛtastasmātsarvadaiva bhavedbhiṣak||131||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat-yasmāt, āyurjñe-āyurvedavidi vaidye, āyurvedaphalaṃ sakalaṃ pratiṣṭhitam| tasmādriṣṭājñānādṛto bhiṣagbhavet| āyurvedasya hyetatphalam,-yadāyuṣaḥ parijñānaṃ paripālanaṃ ca| taccobhayaṃ riṣṭajñānājjāyate, tasmādatrādaraḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhakṣayāt| tayorapyakṣayāddṛṣṭaṃ viṣamāparihāriṇām||132||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadbāgbhāṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne vikṛtivijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āyuśca puṇyaṃ cobhayaṃ ca, prakṛtatvādāyuḥpuṇyayorubhayosteṣāmāyuḥpuṇyobhayānāṃ kṣaya āyuḥpuṇyobhayakṣayaḥ, tasmādāyuḥpuṇyobhakṣayāt maraṇaṃ prāṇināṃ-śarīriṇāṃ, dṛṣṭaṃ-upalabdhaṃ, munīndraiḥ| tatra sarvopakaraṇasampannāmapi samyagvāhyamānarathavadupabhogavaśena yathocitapramāṇāyuḥkṣayādyanmaraṇaṃ jāyate, tadāyuḥkakṣayāditi bodhyam| jyotiḥśāstravidbhirjātakaparikalpitaniyatāyuṣāmanyeṣāṃ ca yadāhārādyabhāvena maraṇaṃ, tatpuṇyakṣayādbodhyam| yatrāyuḥkṣayo yathāvallakṣito dṛśyate, tathaiva ca puṇyakṣayaḥ, tadubhayakṣayānmaraṇaṃ bodhyam| na caitadeva hetutrayamāyuḥpuṇyobhayakṣayalakṣaṇaṃ śarīriṇāṃ maraṇe kāraṇam| kintarhi ? anyadapi vidyata ityāha-tayorityādi| nanu, āyuḥpuṇyobhayakṣayātmakaṃ lakṣaṇatritayaṃ prakṛtam| tataśca teṣāmiti nirdeśaḥ prāptaḥ| naitadevam| iha hyāyuḥpuṇyayoreva parāmarśaḥ sarvanāmnāyukto na tu tṛtīyasya hetoḥ, tadātmakatvādubhayasya| ataḥ 'tayorapyakṣayāt' iti yukto dvayornideśaḥ| tayoḥ-āyuḥpuṇyayoḥ, ahānito'pi maraṇaṃ dṛṣṭam| yasmāddīrghāyuṣopetānāṃ tathā puṇyavattvalakṣaṇaṃ yatsarvopakaraṇatvaṃ tatsampannānāmasevyodbhūtam| viṣamaṃcaṇḍamātaṅguturaṅgagomahiṣadurgandhavegaśvabhraprapātakesarīsarīsṛpādisevanaṃ, na tatpariharantyevaṃ śīlaṃ yeṣāṃ te viṣamāparihāriṇaḥ, teṣāṃ yanmaraṇaṃ tadviṣamāpariharaṇādbhavati| yadyapyāyuḥkṣayādeva sarvaṃ maraṇam, tathā'pi puṇyakṣayaviṣamāpariharaṇābhyāmāyuḥkṣayasyaiva kāraṇabhūtatvādevamuktam| tadevaṃ vidyamānāyuṣṭve tathā sarvopakaraṇasampannatve viṣamamapariharatāṃ yanmaraṇaṃ tadviṣamāparihāriṇāṃ bodhyam| bāhyavāhakadoṣādikāraṇarathavināśasadṛśamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne vikṛtivijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samprasūte garbhe'ṅgāsthisirāmarmaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ| tatrāśrayatvādaṅgavibhāgaḥ prathamamucyate kāraṇopacārādadhyāyasya nāma|| 1||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sakalamapi śarīramaṅgamityucyate| tatra punaḥ ṣaḍaṅgam| śire'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca| netranābhipāṇipādā- dīni tvasya pratyaṅgāni||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgaṃ śarīram| tasya ṣaṭ śiraḥprabhṛtīnyaṅgānyavayavāḥ| antarādhiḥ ājatrorākaṭeḥ| pratyaṅgamavayavasyāpyavayavaḥ| netrakarṇādīni śirasaḥ| nābhihṛdayādīnyantarādheḥ| prāṇiskandhādīni bāhvoḥ| pādajaṅghādīni sakthnoḥ|| 2||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo'bhinirvṛttiraṅgasya||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya cāṅgasya khādibhyo mahābhūtebhyo'bhinirvṛttiḥ| kimbhūtebhyaścetanenātmanā'dhiṣṭhitebhyaḥ| tāni ca kimbhūtāni? mahāguṇamayāni| sattvādaya eva bhūtabhāvena pariṇatā ātmādhiṣṭhitāśca|| 3|| tasya cāṅgasya khādibhyo mahābhūtebhyo'bhinirvṛttiḥ| kimbhūtebhyaścetanenātmanā'dhiṣṭhitebhyaḥ| tāni ca kimbhūtāni? mahāguṇamayāni| sattvādaya eva bhūtabhāvena pariṇatā ātmādhiṣṭhitāśca|| 3||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bhūtānāmeva ca dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpāt sanniveśaṣadākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ sārupyamasārūpyaṃ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ niṣpadyate||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra śarīre tathā teṣāmeva mahābhūtānāṃ sanniveśaviśeṣāt prakṛtipramāṇādīnāṃ sādruśyamasādṛśyaṃ ca bahuprakāraṃ niṣpadyate| kimbhūtāt sanniveśaviśeṣāt ? dṛṣṭādṛṣṭanānāvidhakarmavaśenānekarūpāt| dṛṣṭaṃ karma mātṛpitṛbhyāṃ snehakṛtamāhārādi| adṛṣṭamanyajanmakṛtam| śarīrāṇāṃ kimbhūtaṃ sārūpyamasārūpyañcāha-sūkṣmāditāratamyabhedabhinnamata eva ca bahuprakāram|| 4||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra sattbahulamākaśam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatretyādinā pratyekamapi mahābhūtasya triguṇatve viśeṣakathanam|</ab>
          <ab type="mula">rajobahulo vāyuḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agnilakṣaṇam</ab>
          <ab type="mula">sattvatamobahulamambu|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthivyā lakṣaṇam</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tamobahulā bhūḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="6">teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramā- lliṅgāni||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ mahābhūtānāṃ pañcānāṃ sadbhāve apratighātādikrameṇa liṅgam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ ca mahābhūtānāṃ śabdādibhirguṇaiḥ krameṇaiva ekaikapravṛddhairanvayaḥ| tena śabdaguṇamākāśam| śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarupaguṇaṃ tejaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṃ jalam| śabdādipañcaguṇā pṛthivī|| 7||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ ca mahābhūtānāṃ śabdādibhirguṇaiḥ krameṇaiva ekaikapravṛddhairanvayaḥ| tena śabdaguṇamākāśam| śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarūpaguṇaṃ tejaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṃ jalam| śabdādipañcaguṇā pṛthivī|| 8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatrā''kāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvastrotāṃsi viviktatā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra śarīra ākāśajāni śrotrādīni| śrotramindriyam| tathā śabdaḥ| ākāśabhāvācchabdabhāvaḥ| viviktatā śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ vibhāgaḥ|| 9||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyavīyāni sparśanādīni| sparśanamindriyam| sparśo'nyasparśanaviṣayaḥ| evaṃ rūpādīnāmapi vācyam|| 10||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ śauryyañca||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āgneyāni darśanādīni| darśanaṃ cakṣurindriyam| pittaṃ doṣaḥ| uṣmā agniḥ| paktistatkriyā| bhā kāntiḥ| tejaḥ prasiddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasā'sṛkaśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ snehaśca||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmbhasāni dehe rasanādayaḥ| eko rasaśabdo rasaviṣayatvajñāpanārthaḥ| dvitīyo dhātuviśeṣagrahaṇārthaḥ|| 12||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pārthīvāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho dhairyyasthairyyañca||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārthivāni ghrāṇādīni| iti dehe pañcamahābhūtakārye cetanaścāpyāyātyavahitamanasāpi parīkṣyamāṇo na kiñcillabhyate|| 13||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">teśu mātṛjāni mṛdūni tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhāśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mātṛjānīti teṣu ca mahābhūtakāryeṣu madhye kiñcidgarbhasya mātṛjam| kiñcit pitṛjam| kiñciccetanajam| cetana ātmā| tataḥ saṃkrāntamityarthaḥ| tvagādīnyanyāni mṛdūni garbhasya mātṛjāni vidyāt| garbhāśayaḥ strīgarbhasyaiva|| 14||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśādīnyanyāni ca sthirāṇi pitṛjāni|| 15||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ātmajāni nānāyoniṣūtpittirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ātmajāni punarnānāvidhayonyutpatyādīni| ātmanā hyavadātānavadātakarmakāraṇabhūtena yoniṣu mṛgasarīsṛpādiṣūtpadyate; ataḥ saṃskāreṇa niḥśreyasāya| tathā manaḥ ātmajam| taddhi na kutaścidāgacchatyātmanā nityasambandhitvāt| indriyāṇi tvātmakṛtānyeva| cetanendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi śrotrādīni| prāṇāpānau cātmajau| tābhyāmeva hyātmakāraṇābhyāṃ jīvyate| sādhāraṇamavayavānāṃ dhāraṇamutsāhena dehāvaṣṭambhaḥ| ākṛtyādīnāṃ nānāvidhā viśeṣāḥ ākṛtiḥ saṃsthānam| tasyāṃ hi bhūtāni samavāyikāraṇam| ātmā tvasamavāyikāraṇam| kāmādayaḥ sarva eva vijñānadharmā ātmabhavāḥ| tathā sukhādayo'pyātmanaḥ karmaphalatvāt|| 16||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sātmyajānyāyurārogyamanālāsyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥ sampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sātmyajāni yāni dehino garbhāt prabhṛti sātmyasevina eva bhavanti| svarādīnāṃ sampatparipūrṇatvam| praśastatā praśasyatvam|| 17||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ puṣṭirutsāhaśca||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasajāni yāni rasebhyaḥ pariṇatebhyaḥ sampadyante| dehasya sambhavo mātṛjaṭhare| vṛttirvṛddhistatraiva| jātasya ca|| 18||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ, kṛtajñatā, dākṣiṇyaṃ, vyavasāyaḥ, śauryyaṃ, gāmbhiryaṃ buddhirmedhā, smṛtiḥ śuklavartmarucirbhaktirabhiṣaṅgābhāvastamoguṇo viparyayaśca||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhasattvajāni yāni ca vastūni rajastamobhyāmanapahatena śuddhena sattvena bhavanti| asti paraloka iti vijñānaṃ yasyā'sāvāstikastasya bhāvaḥ āstikatvam| buddhirgrahaṇaśaktiḥ| medhā prajñā| bhaktirdevatādi viṣaye| abhiṣaṅgaḥ samparityāgāśaktatā tasyā'bhāvaḥ krodhādyanabhibhava iti yāvat| tamoguṇānāṃ vakṣyamāṇānāmajñānaviṣādādīnāṃ vaiparītyamiti sattvajāni|| 19||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">rājasāni durupacāratā'nāryaṃ śauryyaṃ mātsaryamamita- bhāṣitvamahaṅkāro lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ kāmaśca||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājasāni tāmasāni ca rajastamobhyāmupahatena sattvenaiva bhavanti| durupacāraḥ yasya paricārakādibhirduḥkhena cittaṃ grahītuṃ pāryyate tasya bhāvaḥ| anāryaṃ śauryaṃ viṣayakālādinā anucitam| ucitaṃ śauryyaṃ sāttvikatvameva| lolupo viṣayakautukī tasya bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrā''lasyaṃ kṣuttṛṣṇā śoko mātsaryaṃ vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇa vaiparītyaṃ ca||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajñānādīni tāmasāni| ajñānaṃ mithyājñānam| vipratipattirvirodho'nyena| parātisandhānaṃ parapakṣapratibandhaḥ| sattvajānāṃ śaucāstikatvādīnāṃ vaiparītyam|| 21||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatra sattvaṃ manastasyopaplavo rajastamaśca ityevambhūtātmakaṃ dehamāhuḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sattvaṃ kimucyata ityāha-tatretyādi| sattvaṃ manaḥ iti paryyāyau| tasya sattvasya rajastamaścopaplavau| ityanena prakāreṇa pṛthivyādivikārasamudāyātmakaṃ dehamāhurācāryyāḥ| tenaitat sthitamasmin darśane-ātmā nityaḥ avikāraḥ na jāyate na ca vinaśyati| sattvādisaṃyogāttu jātādivyapadeśaṃ labhate| saṃyogaśca tasyāvidyāsvabhāvakṛtaḥ| avidyākṣayādhyavalīne saṃyoge śuddhaḥ san mukta ityucyate| ekena hyanvayinā kartrā vinā bālatvādīnāṃ smṛtyādinā phalābhisandhānena kāryyā'pravṛtterdehādikāryyasya ca sambhavaḥ| sa ca svatantro'pyātmanaiva tatkarma karoti| yasya bandho vā mokṣo vā phalamaśnute, tasya ca svakarmaṇa eva karaṇāt kāraṇāt saṃyogastadvināśau bandhamokṣau| na hyātmanā kartrā vinā śarīrasya sambhavaḥ| tathā ca bhagavān carakaḥ:- mṛddaṇḍacakraiśca kṛtaṃ kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham| yo vadetsa vadeddehaṃ sambhūyakaraṇaiḥ kṛtam| iti| tasmādātmā cetanaḥ kāraṇaṃ nityaḥ| acetanāni tu mahābhūtāni anityāni pratikṣaṇapradhvaṃsīni| teṣāṃ hi nityatve bhāvānāṃ vṛddhyādyasambhavaḥ| na hi tadekaṃ vastu tathā cānyathā ca bhavitumarhati| dṛśyate ca| tasmādanityāni bhūtāni| tadadhiṣṭhitāni puruṣākhyāṃ labhante| evamātmano'nādiḥ saṃyogaḥ puruṣasaṃyogibhiranyonyasāpekṣairbhavati| tasmāt sthitamevambhūtātmakaṃ dehamāhuriti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tasya punaḥ pravibhāgaḥ-tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjvassīvanyo'sthisaṅghātāḥ sīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni peśyaḥ sirā dhamanyaḥ srotāṃsyūṣmāṇo marmaṇi keśaśmaśrulomāni prakṛtivikṛtibhedāśca||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca dehastvagādibhirapoddhāreṇa pravibhajyate| subodham|| 23||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatrā'sṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra dehe ṣaṭ tvaco raktāt svoṣmaṇā pacyamānātkṣīrajālikāvat bhavanti| tāstu kadalīdalavadantare krameṇa vartante| tāsāṃ tvacāṃ prasādādraktasya prasādaḥ| tvaco hi raktasya prasannatāṃ janayanti| ghanībhāvasyālpībhāvāpādanācca|| 24||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tvakprasādādraktasya prasādaḥ| udakadharā tvak tāsāmudakadharā cādyā||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ prathamā deha udakaṃ vibharti yena bahirārdratvābhāvaḥ|| 25||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">dvitīyā'sṛgdharā||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīyayā ruddhantvasram| tena raktaṃ na bahiḥ syandate| sā'sṛgdharā nāma ityādi subodham|| 26||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadāśritya yasya bhāvastasya tadadhiṣṭhānam| sidhma kuṣṭhaviśeṣaḥ| kilāsaṃ śvitram|| 27||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā| prāṇadharā tvak ṣaṣṭhī tu prāṇadhara| yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante| parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhī sarvasāmantarmāṃsalagnā| sā prāṇānantaravaruddhyā'vatatyāvatiṣṭhati| tadadhiṣṭhānāni hi viśeṣeṇa kṛṣṇaraktānyarūṃṣi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">anye sapta tvaco vadanti| bhāsinī tvak tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāṃ ca pañcānāṃ chāyānāṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anye tvācāryyā bhāsinyādibhedena saptasaṃjñāstvaco vadanti| subodham| pañca chāyā vakṣyamāṇāḥ|| 29||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā|1| tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā|1| caturthī tāmrā nāmā'ṣṭabhāgapramāṇā|1| pañcamī vedinī nāma pāñcabhāgapramāṇā|1| ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā|1| saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā||1||</seg> <seg type="unit" n="30">yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ|30| yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uktāstvacaḥ kalā ucyante-yastvityādi| dhātūnāṃ raktādīnāmāśayā yāni srotāṃsi teśāṃ dvayordhātvāśayayormadhye yaḥ kledaḥ sa svena-svena dhātūṣmaṇā pakvaḥ śleṣmādichannaḥ san kalākhyā labhate| kāṣṭhasāravat yathā kāṣṭhe'ntaḥsāro vibhajyate, tathā śarīre kalāḥ| tāśca svasthānamajahatyaḥ śarīraṃ vyāpnuvanti| sa tu kledo dhātusāraśeṣo na pūrvadhātutāṃ nāpyuttaradhātutāṃ prāpnotyataḥ svalpatvāt kalāsaṃjñaḥ, āsāṃ tu kramo dhātukramasambhavaviśeṣāt| viśiṣṭakāryatā tu svabhāvāt|| 30||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tā dhātvāśayantaramaryādāḥ sapta kalāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="31">tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma| yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni bhavanti||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathāhi-prathamā rasaviśeṣajā'pi māṃsadhara| yasyāṃ bhūmyāmivādhiṣṭhāya māṃse kardamasadṛśe sirādīnāṃ pratānāni mṛṇālaprakhyāni bhavanti|| 31||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dvitīyā raktadhara nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāplīhayakṛtsu bhavati| māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ pravarttate||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīyāyāṃ śoṇitaṃ bhavati| viśeṣato yakṛdādiṣveva tasyāṃ kalāyāṃ śoṇitaṃ bhavati prabhāvācca māṃsāt kṣatāt bahiḥ śoṇitaṃ pravarttate| na hi tayā vinā māṃse raktaṃ bhavati| dṛṣṭāntaḥ sphuṭapratipattyarthaḥ|| 32||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tṛtīyā medodharā nāma| medo hi tasyāmudare'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati| tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca sthūlāsthiṣu ca majjā||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīyāyāṃ medaḥkartṛ saraktaṃ bhavatyudare'ṇvasthiṣu| tāmevā ''śritya medo mastuluṅgatvaṃ yāti majjatvaṃ ca yāti|| 33||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">caturthī śleṣmadharā nāma| tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā bhavanti sopāṅgā sābhyaṅgā||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> subodham| akṣāścakranābhayaḥ| sopāṅgaḥ sābhyaṅgāḥ|| 34||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pañcamī purīṣadharā nāma| sā hyantrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uṇḍukaṃ purīṣādhāraḥ|| 35||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ṣaṣṭhī pittadhara nāma pakvāmāśamadhyasthā| sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasa śoṣayati pacati pakvañca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmamevātato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā| balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā'gnistabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhī pakvāmāśayayormadhye sthitā āmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhāryya pacati| pittatejasā karaṇabhūtena| saiva vātādidoṣādhiṣṭhānena daurbalyādāmameva vimuñcati yadevāgnerdhāraṇaṃ tadeva tasyā upastambhanam| yadevāgnerupabṛṃhaṇaṃ tadevāsyā upabṛḥhaṇamityekayogakṣemā|| 36||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasyādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptamī bastidvārasya dvyaṅgulamatikramya dakṣiṇe pārśve mūtramārgamāśritya varttate|| 37||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣādayaḥ prāk sūtrasthāna uktāḥ|| 38||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pañca buddhīndriyāṇi-śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇañca| śrotrādīni pañca buddhīndriyāṇi||39||</seg> <seg type="unit" n="1">teṣāṃ sabhāgatayā kramādviṣayaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāmindriyāṇāṃ sabhāgatayā indriyasya viśeṣeṇaikabhūtādhikyakāraṇatvena sādṛśyāt| yathā cakṣustaijasaṃ taijasameva rūpaṃ gṛhṇāti| śrotraṃ nābhasaṃ śabdo'pi nābhasaḥ|| 40||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pañca buddhīndriyādhiṣṭhānāni-karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> indriyādhiṣṭhānāni śarīrāvayavāḥ|| 41||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pañca karmendriyāṇi-vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karmendriyāṇi pañca-vāgekaṃ, dvitīyaṃ gudaṃ, tṛtīyaṃ meḍhram, caturthaṃ pāṇī, pañcamaṃ pādau|| 42||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāgādīnāṃ krameṇa vacanādi karma| harṣagrahaṇamupalakṣaṇam| tathā copasthaṃ yathā harṣārthaṃ tathā mūtrotsargārthamapi| harṣaśabdena śukraṃ lakṣyate|| 43||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atīndriyantu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena pañcendriyā- ṇāmarthapravṛtteḥ| buddhikarmendriyobhayātmakatvācca||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atīndriyatvamatikrāntendriyasvarūpatvam| hetutrayeṇātīndriyatve upapattiḥ| sarvārthaiḥ sarvairviṣayairanugataṃ manaḥ na tathendriyam| indriyāṇi viśeṣagrahaṇārthamiti tadapekṣante, na tvindriyāntaram| tathā tadubhayātmakaṃ tacchaktyanvayāt| tathā ca yathā manaḥ paśyati tathā kriyāḥ pravarttante|| 44||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">saptāśayāḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ| strīṇāṃ pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo'ṣṭamaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asṛgādyāśayāḥ kaṇṭhādayaḥ krameṇa mahāsrotasi varttante sapta| aṣṭamaḥ strīṇāmeva| sa ca pittāśayapakvāśayayormadhye bhavati|| 45||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni hṛdayakṛtplīhaphupphusoṇḍukavṛkkāntrādīni||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu cāśayeṣu pratibaddhāni hṛdayādīni koṣṭhāṅgāni| ādigrahaṇādanyāni nābhyādīni sūkṣmāṇi gṛhyante| tāni mṛtaśarīre dṛṣṭvā kāryyakāraṇabhāvādvikalpanīyāni| subodhamanyat|| 46||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamāmānasya śoṇitasyācchato jāyate yakṛt plīhā ca|1| raktaphenāt phupphusam|1| raktakiṭṭāduṇḍukaḥ|1| raktamedaḥ prasādād vṛkkau|1| raktamāṃsaprasādādāpramāṇaṃ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">sārdhatrivyāmāni puṃsām| trivyāmāni strīṇām||2||</seg> <seg type="unit" n="1">raktasyānilayogāt kālīyam||1||</seg> <seg type="unit" n="47">hṛdayaṃ punaḥ śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ suṣiramadhomukham| tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām| tasya vāmapārśve plīhā phupphusaśc| dakṣiṇato yakṛt kloma ca||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cetanānugatā bhāvāḥ smṛtyādayaḥ| yatra cetano'nvayī saktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avayavaviśeṣa indriyam| kaphādivahāni yāni srotāṃsi teṣāṃ mahābhūtānāṃ cātmīyāgninā pākapariṇāmātprasādāccakṣurādīndriyāṇi bhavanti| indriyādhiṣṭhānānīndriyāṇītyucyante|| 48||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam| asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam| madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣvapīndriyeṣu madhye netre yacchuklamaṇḍalaṃ tacchleṣmaṇaḥ prasādādbhavati| tacca paitṛkaṃ bhavati| subodham|| 49||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pakṣmavartmaśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāraḥ| dvau cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ| ṣaṭ ca paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī| dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi| teśāṃ bahalata dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañca netre cakravadāntarataḥ maṇḍalāni| teṣāṃ sandhayaḥ ṣaṭ| ekaḥ pakṣmavartmanoḥ| dvitīyo vartmaśuklayoḥ| tṛtīyaḥ śuklakṛṣṇayoḥ| caturthaḥ kṛṣṇadṛṣṭyākhyayoḥ| pañcamo netrāpāṅgayoḥ| ṣaṣṭho netrakanīnikayoḥ| apāṅgaḥ karṇadiśi| kanīnikaṃ nāsādiśi| ṣaṭ ca netrapaṭalāni bhavanti| bāhyamityādinā paṭalānāṃ kramaḥ| tatra ca yadbāhyaṃ paṭalaṃ tadūrdhvādhobhedena dve vartmanī agnyambhasī cāśritam| tābhyāṃ tadāpyāyitam| evaṃ sarvatra vācyam| dṛṣṭimaṇḍalasya yāvatī vistīrṇatā tasyāḥ pañcamena bhāgena paṭalānāṃ ghanatvam|</ab>
          <ab type="mula">bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirādimayāścatvāro dehabandhanarajjavaḥ| yābhirmahāsandhayo badhyante| teṣāṃ sirādyananyatamatvānnādhikanirdeśaḥ subodham|| 51||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk||1||</seg> <seg type="unit" n="2">netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchasramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati| atiyogādupahanyate||2||</seg> <seg type="unit" n="1">tacca vaidyutavadbaḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryyotkarṣāttejastvaṃ na jahāti|1| māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate||1||</seg> <seg type="unit" n="52">māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvāvṛṣaṇayorindriyādhāreṣvanupadeśaḥ|| 52||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ nābhirbastirgudaḥ śukramojo raktañca| teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇānāmāyatanāni sthānāni mūrdhādīni ādyāni sapta gudāntāni mahāmarmākhyāni| kaṇṭho jihvābandhanasyādhaḥ| subodham|| 53||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ| tāsāṃ dve dve karacaraṇeṣucatasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣoḍaśetyādi dve-dve iti caturṣu karacaraṇeṣvaṣṭau| pṛthagiti grīvāyāṃ catasraḥ| pṛṣṭhavaṃśe catasra iti pūrvābhiḥ ṣoḍaśa kaṇḍara māṃsarajjuprāyāḥ|| 54||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ṣoḍaśa jālāni, teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni catvāryyaikaikatra gulphe maṇibandhe ca parasparagavākṣitāni tāni sthitāni||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekaikatreti pratyekaṃ caturṣu gulphamaṇibandhaneṣu catvāri māṃsādikāni jālakādīni ṣoḍaśa|| 55||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">ṣaṭ kūrcāḥ hastapādagrīvāmeḍhreṣu||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> catvāro hastapāde pratyekameko grīvāyāmeko meḍhre ceti ṣaṭ kūrcāḥ| kūrcākṛtayaḥ snāyvādiviśeṣāḥ|| 56||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ tāsāṃ dve bāhye| dve cābhyantarasthite||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛṣṭhavaṃśasyaikasmin pārśve tvagbhāga ekā, tadvad dvitīye pārśve, dve cābhyantara iti catasro māṃsarajjavaḥ|| 57||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">sapta sīvanyaḥ| tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā| parihāryāśca śastreṇa||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirasi dve śaṅkhāvaśritya pravṛtte dve kṛkāṭike ekā upariṛjvī iti pañca| dve jihvāmeḍhrayoriti sapta sīvanyaḥ śastreṇa parihāryāḥ|| 58||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">caturdaśāsthisaṅghātāḥ| teṣāmekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakarpūrakakṣyāsu trikaśirasośca||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gulphādimaṇibandhāditrayabhedena pratyekaṃ śākhāyāṃ traya iti dvādaśa| trike śirasi caikaika ityasthisaṅghātāścaturdaśa|| 59||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadvatsīmantāḥ, te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvadasthisaṅghātavat gulphādiṣu trike caikaikaḥ| pañca śirasītyaṣṭādaśa sīmantāḥ| sīmantāḥ sīvanyaśca bahistvacaḥ śirasi na dṛśyante|| 60||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">trīṇi ṣaṣṭya'dhikānyasthiśatāni| teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu| saviṃśaṃ śatamantarādhau| śatamurdhvamiti||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthnāṃ śatani trīṇi ṣaṣṭyā'dhikāni|| 61||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅgulyāṃ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa| pañca pādaśalākāḥ| tatpratibandhakamekam| dve dve kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇajānruṣu| sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvośca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ pratyekaṃ śākhānāṃ pañca nakhāḥ| pañcadaśāṅgulyasthīni| pañcāṅgulilagnaśalākāḥ| ekaṃ śalākāpratibandhanam| kūrce dve| gulphe dve| jaṅghāyāṃ dve| ekaṃ pārṣṇau| ekaṃ jānuni| ekamūrāviti pañcatriṃśat| śākhānāṃ catuṣṭvāccaturguṇāni catvāriṃśacchatamasthnāṃ śākhāsu|| 62||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">caturviṃśatiḥ paraśukāḥ| tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca| triṃśat pṛṣṭhe| aṣṭāvurasi ekaikaṃ bhāge trike| nitambayośca dve| tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārśvakāsthālakārbudāni dvisaptatirasthīni| triṃśadaṣṭāvekamekaṃ nitambayordvitvād dve| akṣakādīnāmapi trayāṇāṃ dvitvād dve dve| ityantarādhau viṃśakaṃ śatamasthnām| pārśvakā dīrghāvakrāntā yatra pṛṣṭhato badhyante| yāni sthālakāni tānyapi| eṣu yāni pṛṣṭhavaṃśārambha-kāsthiṣu sambadhyante tānyaburdāni|| 63||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">tathā gaṇḍakarṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca| trayodaśa grīvāyām| catvāri kaṇṭhanāḍyām| dve hanubandhane| dvātriṃśaddantāḥ| tadvadulūkhalāni ca| trīṇi nāsāyām| ṣaṭ śirasi||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathetyekaikam| tatra gaṇḍādīnāṃ trayāṇāṃ dvitvād dve dve dve| ekamekam| trayodaśa| catvāri| dve dvayoḥ| dvātriṃśat dvātriṃśat| trīṇi| ṣaḍiti śataṃ śirasi| nāsāgre pārśvayordvayormadhya ekam| śirasyagre kapālamekam| pṛṣṭhat ekam| pārśvayordvayordvāviti ṣaṭ kapālāni śirasi|| 64||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṃjñāni| daśanāstu rucakāḥ| ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni| pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu balayāni| śeṣāṇi nalakānīti| nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni| teṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapālādināmāni pañcānvarthākṛtīni| taruṇāni mṛdūni| teṣu pañcavidheṣvasthiṣu sirāsnāyvabhirmāṃsāni nibaddhāni māṃsāni|| 65||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām| teśāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu| ekonaṣaṣṭirantarādhau| tryaśītirurdhvam||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthisandhīnyāha|| 66||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ| dvāvaṅguṣṭhe| te caturdaśa| ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="67"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ pratyekaṃ traya aṅgulīṣu| dvādaśa| triṣvasthiṣu aṅgulyāḥ dve| śalākāyāḥ tṛtīyaḥ| aṅguṣṭhamadhya ekaḥ| śalākāyāṃ dvitīya iti caturdaśa kare| gulphādiṣvekaikaḥ| evaṃ śākhāṣvaṣṭaṣaṣṭiḥ sandhayaḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">trayaḥ kaṭikapāleṣu| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe| tadvat pārśvayoḥ| aṣṭāvurasi||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trayaścaturviṃśatidvayaṃ aṣṭāvityekonaṣaṣṭirantarādhau| tadvaditi pṛṣṭhavaṃśavat| pārśva ekasmin dvādaśānyasmin dvādaśaparaśukāśrayatvāt sandhīnām|| 68||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">aṣṭau grīvāyām| trayaḥ kaṇṭhanāḍyām| aṣṭādaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu| dvātriṃśaddantamūleṣu| ekaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu| dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu| dvāvupariṣṭāt bhruvoḥ| pañca śiraḥkapāleṣu||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṣṭau trayaḥ aṣṭādaśadvātriṃśadekaḥ ekaḥ ekaḥ gaṇḍādiṣu dvau dvau ṣaṭsvevaṃ dvādaśa dvau pañca iti tryaśītirurdhvam| tisṛṣu hṛdayādināḍīṣvaṣṭādaśasandhayaḥ| te ca kaṇṭhanāḍyāṃ nibaddhāḥ ataeva śirasi gaṇitāḥ| hanvoḥ sandhirhanusandhiḥ| dvau dvau gaṇḍādīnāmityekaikasmin gaṇḍādāvekaikaḥ sandhirjñeyaḥ| upariṣṭāddvāviti bhruvorurdhve| śirovartulatayā śiraḥkapāleṣu pañca| dvau lalāṭapārśvayoḥ| dvau kṛkāṭikāpārśvayoḥ| eka ṛjuḥ|| 69||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">te'ṅguligulphalajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ| kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhasaṃjñāḥ| aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ| gīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ| śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ| hanūbhayato vāyasatuṇḍāḥ| kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ| śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ| ityasthisandhayo'ṣṭavidhāḥ||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ sandhīnāṃ sthānaviśeṣeṇa saṃjñāṣṭakamanugatārtham| śrotraśṛṅgāṭakaṃ bhruva upari karṇanikaṭe| ityasthyāśritānāṃ sandhīnāṃ daśottaraṃ śatadvayamuktam|| 70||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ śastrapraṇidhāne teṣu vācyamastīti pṛthaṅnocyate||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāyvādyaiḥ sandhibhiḥ sahasradvayaṃ bhavati tacchasrakarmānupayogānnoktam| sūkṣmāḥ sirāḥ snāyavaḥ| peśyaḥ punaḥ snāyvākṛtayo māṃsamayyaḥ|| 71||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">nava snāyuśatāni| teṣāṃ ṣaṭ śatāni śākhāsu| triṃśacchatadvayamantarādhau| ūrdhvaṃ saptatiḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha snāyvānāṃ vibhāga ucyate| pratyekaṃ śākhāyāṃ sārddhaśataṃ snāyvānāmevaṃ śākhāsu ṣaṭśatāni|| 72||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭṣaṭ| tāni triṃśat| daśa daśa pādatalakūrcagulpheṣu triṃśajjaṅghāyām| daśa jānuni| catvāriṃdūrau| daśa vaṅkṣaṇe||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā caikasmin sakthni pañca pādāṅgulīṣu pratyekaṃ ṣaṭ| evamaṅgulīṣu triṃśat| pādatalādiṣu triṣu daśa-daśa| evaṃ triṃśadekīkṛtya ṣaṣṭiḥ| triṃśaddaśa catvāriṃśaddaśa iti sārdhaśatam| bāhāvaṅgulīkaratalakūrcamaṇibandhanaprakoṣṭhakūrparaprakāṇḍakakṣyāsu krameṇoktāvayavādvijñeyam|| 73||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">catvāriṃśat kaṭyām| viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu| aśītiḥ pṛṣṭhe| ṣaṣṭiḥ pārśvayoḥ| aṣṭādaśorasi| catvāryakṣakayoḥ| aṣṭāvaṃsayoḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarādhau catvāriṃśadviṃśatiraśītiḥ ṣaṣṭyāṣṭādaśa catvāryyaṣṭāviti triṃśadadhikānyaṣṭau śatāni bhavanti| muṣkādiṣu caturṣu ca viṃśatiḥ sādhāraṇāni| akṣakayordve dve| asaṃyoścatvāricatvāri|| 74||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu| triṃśad grīvāyām| trīṇi jatruṇi| catvāri hanvoḥ| pañca jihvāyām| dvādaśottarādhareśu dantamāṃseṣu| ṣaṇmūrdhani||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirasyucyate-dve manyayoḥ| avaṭau dve| netrayordve| tāluni dve-iti daśa| triṃśattrīṇi catvāri pañca dvādaśa ṣaḍiti mūrdhani| akṣakasandhirjatruḥ hanvordve dve| uttarādhareṣu dantamāṃseṣu ṣaṭṣaḍiti snāyvānāṃ navaśatāni| avaṭuḥ kṛkāṭikā|| 75||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti| mahāsnāyvāni tu vṛttāni tāni kaṇḍarāsaṃjñāni| bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi| pārśvapṛṣṭhoraśiśarastu pṛthūni||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatretyādinā teṣāṃ deśaviśeṣeṇākāraviśeṣā ucyante| pratānavantyanekaprakārāṇi| teṣāmeva snāyvānāṃ vṛttānāṃ mahatāṃ ca kaṇḍarāsaṃjñā| subodham|| 76||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">snāyubandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhate| tasmādasthisirādibhyo'pi tāni yatnato rakṣet||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etairhi snāyunibandhanaistanuḥ sandhipradeśeṣvavabaddhā satī samyagīhate sādhu kṛtvā ceṣṭate| yathā nauḥ sandhiṣu pratibaddhā satī samyagīhate| tato hetostāni snāyvāni yatnato rakṣedasthyādibhyo'pi|| 77||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">yaśca snāyvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ samartho bhavati||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> subodham| snāyvajñāne cātraivopayogo vakṣyate|| 78||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">pañca peśīśatāni| tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu ṣaṣṭirantarādhau| catvāriṃśadūrdhvam||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha peśyaḥ|| 79||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ| tāḥ pañcadaśa| daśa daśa prapade pādatale gulphe ca, tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ| viṃśatirjaṅghāyām| pañca jānuni viṃśatirūrau||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgulīṣu pañcadaśa| prapade pādatalasyāgrabhāge daśa| tathā pādatale daśa| gulphe daśa| pādasyopari daśa| tāśca kūrcanāmni marmaṇi sanniviṣṭāḥ| viṃśatirjaṅghāyām| jānuni pañca| ūrau viṃśatiriti śataṃ sakthni| tadvattisṛṣu śeṣāsu śākhāsu|| 80||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">ekaikā meḍhrasevanyoḥ| dve vṛṣaṇayoḥ| daśa sphijoḥ| tisro gude, tāstu valīsaṃjñāḥ| dve bastiśirasi| catasra udare| nābhyāmekā| hṛdyāmāśaye ca| ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu| pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ| daśa dīrghāḥ pāRśvayoḥ| daśa vakṣasi| tisroṃ'sākṣakoparitaḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarādhau tu ekā meḍhre| ekā sevanyām| dve| daśa| gude tisro valīsaṃjñāḥ| dve| catasraḥ| ekā| dve hṛdyāmāśaye ca sādhāraṇam| yakṛdādiṣu triṣu ṣaṭ| pṛṣṭhe pañca| tāstu ūrdhvaṃ śirasaḥ sanniviṣṭāḥ| daśa| daśa| aṃsākṣakoparitastisra ityantarādhau ṣaṣṭiḥ| pūrvaiḥ saha ṣaṣṭyadhikāni catvāri śatāni bhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">daśa grīvāyām| aṣṭau gaṇḍayoḥ| aṣṭau hanvoḥ| ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu| dve dve tālulalāṭayoḥ| nāsauṣṭhakarṇeṣu ca||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="82"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvāṅga ucyate-daśāṣṭavaṣṭāvekaikaikaikā dve-dve-dve-dve-dve iti catvāriṃśat| kākalaṃ kaṇṭhamadhyam| kākalasyādho nālam| mūrdhā śiraḥ| nāsāyāṃ dve| oṣṭhayoḥ karṇayośca pratyekamekā| iti puṃpuṃpuṃpuṃpuṃ pañcapeśīśatāni||pañcapeśīśatāni|| 82||82||</seg> <seg type="unit" n="82">pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni|| 82|| pañcapeśīśatāni||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">strīṇāṃ tu viṃśatiradhika| tatra daśa stanayoḥ| tāsāṃ yauvane parivṛddhirbhavati| daśa yonau||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> strīṇāṃ viṃśatiḥ peśyo'dhikāḥ| tāsāṃ madhyāddaśa stanayoḥ| tāsāṃ bālabhāve sadbhāvamātram| yauvane vṛddhiḥ| yonau daśa|| 83||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">tāsāmabhyantarāśrite dve| mukhāśrite vṛtte dve| tisro garbhamārgāśrayāḥ| yasyāṃ garbhastiṣṭhati| yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā| tasyāstṛtīya āvarte pittapakvāśayāntare rohitamatsyamukhākārā garbhaśayyā| tasyāṃ śukrārttavapradeśinyastisraḥ peśyaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ vibhāgaḥ| dve abhyantare mahāsrotasi pravṛtte| dve yonimukhāśraye vṛttākāre| tisro garbhamārgamāśritāḥ| tisraśca garbhāśayeśukrārttavapraveśinyo garbhaśayyāyāṃ pratibaddhāḥ| sā ca yonau śaṅkhanābhyākṛtyā tṛtīya āvarte nibaddhā| rohitamatsyamukhākārā garbhaśayyā|| 84||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">tābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāyvani pracchaditāni||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ityanantaroktābhiḥ peśībhistanutvādiguṇayuktābhiḥ śarīre sandhyasthisirāsnāyvani pracchāditāni|| 85||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśe vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatāni bhavanti| tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātatañca| tāvanti ca keśaśmaśrulomāni||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāḥ nātisthūlā rajjvākāra antassuṣirā vātādivahāḥ| dhamanyastadviśeṣā eva vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| tābhiḥ śarīraṃ gavākṣitaṃ jālavat pinaddhaṃ baddhaṃ yantrarajjuvadātataṃ vistāritaṃ paṭatantuvat| keśādīni ca tāvantyeva|| 86||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ svademabhivahanti| tathā'bhyaṅgalepādivīryyaṃ tvaci vipakvamantarnayanti sparśañca gṛhṇanti||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="87"><label type="siglum">Sa.</label> aṇuśo vibhajyamānānāṃ sūkṣmairbhāgaiḥ krameṇa vibhāgaṃ gacchantīnāṃ tāsāṃ sirādhamanīnāṃ mukhāni sarvatra prasṛtāni tatpratibaddhāni keśādyanubaddhādi| ato hetostāni keśādīni tābhiḥ sirādhamanībhirāpyāyyante| taiśca keśādyanubaddhairmukhairetāḥ svedamabhivahantyabhyaṅgādi vīryaṃ tvaci vipakvaṃ sadantarnayanti| sparśaṃ gṛhṇanti||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva| tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ cānyatropadekṣyante||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotāṃsi mārgāḥ yairannasāro dhātutāṃ yāti| saukṣmyāt pratānavattvāccāparisaṅkhyeyāni sirādīni| sirādhamanīsrotāṃsyasaṅkhyānyapi yathāpradhānaṃ yathopayogaṃ ca yāni pradhānāni, yāni cikitsārthamupayujyante tānyanyatra sirāvibhāgādāvupadekṣyante|| 88||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti śarīre mūrttāḥ kaṭhināḥ sparśanendriyādhigamyā bhāvāstvagādayaḥ parisaṅkhyātā yathoktena bhedena|| 89||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti| tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīre dhātūn| yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagvibharti| yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam| yaccoṣmānubaddhaṃ romakūpebhyo'bhiniṣpatatsvedavācyam| tadudakam||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dravāstu bhavantīti śeṣaḥ| te codakamūtrādayaḥ| tatrodakaṃ dehe yat karttṛkarmabhūtamatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti| tatprasādāddhyatīsāre vegānāṃ gatasaṅkhyatvam| tathātiyogena cyavamānaṃ mūtrapramehe| raktapitte ca rudhiramiti| anyāṃśca śarīre dhātūn pittaśleṣmādīnatiyogena pravartamānānanubadhnāti| tadudakamiti sambandhaḥ| subodham|| 90||</ab>
          <ab type="mula">tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ śleṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ medaso majjñaśca svena svenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyetyudakasya rasākhyasyādyāhārasārasya ca raktādīnāṃ ca majjāntānāmaṣṭānāṃ svenasvenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhirvijñeyā| svenasvenetyañjalipramāṇekāntyasyaināñjalitvam| tatpūrvāṇāṃ krameṇaikaikāñjalivṛddhiḥ| majjā eko'ñjaliḥ dvyañjalirmedaḥ| vasā tryañjali| yāvadudakasya daśāñjalayo dehe|| 91||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">arddhāñjaliḥ śukrasya||1||</seg> <seg type="unit" n="92">tāvadeva mastiṣkamojaśca||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ojaśśukramastiṣkāṇi pratyekaṃ svenāñjalipramāṇenārdhāñjalāni| subodham|| 92||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">strīṇāṃ rajaso'ñjalayaścatvāraḥ| stanyasya dvau| ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti| samadhātoḥ parimāṇamidam| ato vṛddhikṣayau yathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayedaparāṃścāparisaṅkhyātānmūrtomūrtān bhāvān| tadyathā-māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīṃśca||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ubhayaṃ rajaḥ stanyalakṣaṇaṃ rasasya dhātoḥ prasādāt sambhavati| idaṃ yathoktaṃ parimāṇaṃ samadhātornīrujo vijñeyam| anyasya tveteṣāṃ vṛddhikṣayau doṣabhedīyapradarśitairyathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayet| aparāṃśca mūrttān māṃsakarṇamalādīn amūrttāṃśca vāyubuddhismṛtyādīn bhāvānyathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayediti sambandhaḥ|| 93||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">dhānvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti| vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā doṣadhātumalāḥ| tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato nirdeṣṭumaśakyam| kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayet iti||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhānvantarīyāḥ sauśrutāḥ| subodham| doṣādīnāmavyavasthitarūpatvād durjñānaṃ pramāṇam| kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānāt lakṣayediti|| 94||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenātisaukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> idaṃ ca vijñeyam| sthūlayā dṛṣṭyā aṅgapratyaṅgānāṃ saṅkhyādikamuktam| sarva evāvayavāḥ paramāṇubhedena tvatisaukṣmyāddhetorasaṅkhyeyatāṃ yānti| te ca paramāṇavaḥ pratikṣaṇaṃ sajātīyavijātīyasaṃyogavibhāgābhyāṃ śarīrabhāvena varttate| anyathā yo va bāla āsīt sa eva yuktvaṃ pratipanna ityekasyāpi nānātvāyogāt|| 95||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ paramāṇūnāṃ saṃyogavibhāge daivapauruṣakarmaprerito vāyuḥ tatkriyatvāt kāraṇam| granthavistarabhayādvātasyotpattirna darśyate| kevalametāvadvijñeyam| karmacoditavāyuvaśāt saṃyuktāḥ paramāṇavaḥ kāryyadravyamārabhante dvyaṇukādikrameṇa| vāyukāraṇādeva ca paramāṇūnāṃ vibhāgāt saṃyogavināśena kāryadravyaviśeṣaḥ|| 96||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya mokṣāya ca bhavatīti||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ata upasaṃharati-tadetadanukrāntarūpamaṅgaṃ śarīramabhedenaikatvena grāhyamāṇaṃ rāmaṇīyakādupādeyatvena bandhāya janmamaraṇapravṛttiparamparāpravṛttaye bhavati| tadevānantaroktena prakāreṇa bhedena grāhyāmāṇaṃ nissāraṃ jugupsitavāstusamārabdhatvena hetunā mokṣāya rāgādinimittakriyākalāpaparihārādbhavati|| 97||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">bhavati cātra- iti sarvāvayaśo yo jānāti kalevaram| ahiteṣu sa mohena na kadācit pravartate||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti vaidyapatisiṃhaguptasya sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgrahasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne'ṅga- vibhāgo nāma pañcamo'dhyāyaḥ bhavati cātreti ślokenopasaṃhāre tantrarītiḥ| ityanena prakāreṇa sarvāvayavaśaḥ sarvamavayavaṃ yaḥ puruṣaḥ kalevaraṃ śarīre jānāti so'hiteṣu ubhayalokaviruddheṣu mohānna pravarttate| gṛhītavastutattvaḥ- sannihitāni parityajya hiteṣveva pravarttate ityarthaḥ|| 98|| iti śrīmanmahāmahopādhyāyenduviracitāyām aṣṭāṅgasaṃgrahavyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ śārīrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvādhyāye śarīrāvayavabhede svalpavyaktatvāt sirādirnirṇītaśeṣastatrāpi sirāṇāṃ prādhānyānnirṇayārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">daśamūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo nayanti| tatpratibaddhā hi śarīraceṣṭā||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlasirā ityādi| mūlasirāḥ pradhānasirāḥ| tato hi sarvāḥ sirāḥ bhavanti| tā aṅgeṣu pratyaṅgeṣu caujo nayanti|| 2||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tāstu dvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhañca gatvā drumapatrasevanīpratāvanadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāḥ prabhidyamānāḥ drumapatrarekhāpratānavat saptaśatāni sirāṇāṃ bhavanti| tenaitaduktaṃ bhavati-tā hṛdayapratibaddhā daśa sirā hṛdayādvyaṅgulaṃ gatvā prathamaṃ pratānaṃ muñcanti| tata aṅgulaṃ gatvā dvitīyam| tata ardhamaṅgulaṃ gatvā tṛtīyam| tato yavaṃ gatvā caturtham| tato'pi yavārdhaṃ gatvā pañcamamiti| tato na bhidyante| sarveṣu caivaṃ bhidyamānā iti yojyaṃ yāvadbhedo'sti| saptaśatāni pratānānāṃ dīrghāṇāṃ bhavanti|| 3||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tāsāṃ catuḥśatī śākāsu| tatra ṣoḍaśābyadhanīyāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tābhyaścatvāri śatāni catasṛṣu śākāsu| tatreti catuśśatyāṃ ṣoḍaśā vyadhanīyāḥ|| 4||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ṣaṭtriṃśaṃ śatamantarādhau| tatra dvātriṃśat||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarādhau tu ṣaṭtriṃśat śatam| tatra dvātriṃśadavyadhanīyā iti sambandhaḥ|| 5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamurdhvam| tatrāpi pañcāśat||2||</seg> <seg type="unit" n="6">tāsāmekaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyejjālandharām| tisraścābhyantaragatāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra ṣoḍaśa śākhāsu catasṛṣvavadhanīyā uktāstatraikā pūrvoktajālandharā tisraścābhyantarasamāśrayā avedhyāḥ|| 6||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ| tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet|2| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhe| tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhva- gāminyau tāścatasraḥ|2| caturviṃśatirudare| tāṃsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api catasraḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="7">catvāriṃśadvakṣasi| tāsāṃ dve hṛdaye| dve ca stanamūlastanarohiteṣu| ekaikāpastambhāpāleṣviti| tāścaturdaśa||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āgrīvāmulādā''corusandherantarādhiḥ| tatra ṣaṭtriṃśacchataṃ sirāṇām| tadyathā-dvātriṃśat śroṇyām| pārśvayordvayoḥ ṣoḍaśa| pṛṣṭhe caturviṃśatiḥ| urasi catvāriṃśat| iti ṣaṭtriṃśacchatamantarādhau sirāṇām| 'tatra dvātriṃśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṃ tatpradarśyate-aṣṭau śroṇyām| vaṅkṣaṇa ubhayatra catasraḥ| kaṭīkataruṇākhyayormarmaṇoścatasra ityaṣṭau| pārśvayordvau| dvayoḥ pārśvayorekaikāmūrdhvagām| pṛṣṭhe catasraḥ| pṛṣṭhavaṃśasyaikasmin pārśve ūrdhvagāminyau dve| aparasmiṃśca dve iti| jaṭhare catasraḥ romarājyāḥ pārśvayordvayordve-dve iti| urasi caturdaśa| tatra dve hṛdaye| dve-dve dvayoḥ stanamūlayoḥ| iti catasraḥ| stanarohitayoścatasraḥ| apastambhayorekaikā| tathā''pālāpayorapi| evaṃ dvātriṃśadantarādhāvavyadhanīyāḥ|| 7||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">caturviṃśatirgrīvāyām| tāsāṃ catasro'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ| dve kṛkāṭikayoḥ| dve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet||4||</seg> <seg type="unit" n="1">hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve||1||</seg> <seg type="unit" n="4">ṣoḍaśa jihvāyām| tāsāmadho dve rasavedinyau| dve vāvākpravarttinyau| tāścatasraḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="7">ṣaṭpañcāśannetrayoḥ| tayorunmeṣanimeṣakriye dve-dve| dve cāpāṅgayoriti ṣaṭ| nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ| tāsāṃ keśāntānugatāścatasraḥ| dve cā''vartayoḥ| ekā ca sthapanyāmiti sapta||7||</seg> <seg type="unit" n="3">karṇayoḥ ṣoḍaśa| tāsāṃ śabdavāhinyau dve| ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣepayordve| sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau śastreṇa pariharet| tathākṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇāḥ granthitāḥ sandhiṣu cāśastrakṛtyāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> catuṣṣaṭyadhikaṃ śatamurdhvaṃ śirasi sirāṇāmiti yaduktaṃ tadvibhajate-grīvāyāṃ caturviṃśatiḥ hanvordvayoḥ ṣoḍaśa| ṣoḍaśa jihvāyām| nāsāyāṃ caturviṃśatiḥ netrayoḥ ṣaṭpañcāśat| lalāṭe ṣaṣṭirnāsānetrāśritāstābhyo'nanyā ato na gaṇyante| karṇayordvayoḥ ṣoḍaśa sirāstā eva śaṅkhāśritā atastatrasthā na gaṇyante| mūrdhni dvādaśeti catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatam| atra 'pañcāśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṃ taducyate-grīvāyāṃ ṣoḍaśa| catasro marmasaṃjñāḥ| dve nīle dve manye iti catasraḥ| aṣṭau marmasaṃjñāḥ mātṛkā iti vakṣyamāṇāḥ| dve dvayoḥ kṛkāṭikayoḥ| dve ca vidhurayoriti ṣoḍaśa| hanvordvayoḥ| dve hanusandhibandhanakarmaṇī| jihvāyāṃ catasraḥ| dve rasabodhane jihvāyā adhastayā dve vākpravarttinyau iti catasraḥ nāsāyāṃ tisro yatra dve gandhavedinyāvekā ca tālunīti tisraḥ| netrayoḥ ṣaṭ| nimeṣe dve| unmeṣe dve| apāṅgayordve iti ṣaṭ| lalāṭe sapta| keśāntagāścatasraḥ| āvarttakākhyayormarmaṇordve| ekā ca bhrūmadhyabhave sthapanyākhyamarmaṇi iti sapta| karṇayoścatasraḥ| dve śabdavāhinyau| śaṅkhayostatsandhigate dve iti catasraḥ| keśānte'ṣṭau | dvayo rutkṣepayordve| sīmanteṣu pañca| adhipatau romāvarttamarmaṇyekā ityaṣṭau| evaṃ śirasi pañcāśadavedhyāḥ| kevalametā evāvedhyāḥ| yāvat kṣudrikāḥ atisūkṣmāḥ| kuṭilā anṛjugāminyaḥ| saṅkīrṇāḥ bahubhiranabhivyaktāḥ grathitāḥ saṅkocena granthirūpāḥ| tathā sandhiṣu kūrparādiṣvāśritāḥ|| 8||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ śatamanilaraktaṃ vahati| eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi| sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti doṣāḥ| vyatyayena tu pīḍayanti||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ ca saptānāṃ śatānāṃ yathāsvaṃ śaṅkhādigatasirāṇāṃ caturthena vibhāgena pratyekaṃ pañcasaptatyadhikaṃ vātādimiśraṃ raktaṃ śuddhaṃ ca vahati| tena pañcasaptatyadhikaṃ śataṃ sirāṇāṃ vātaraktaṃ vahati| tadvat pittaraktam, śleṣmaraktam, śuddharaktañca| evamanena sirāvahananiyamena vyavasthitā doṣāḥ śarīramanugṛhṇanti| etadviparyyaye pīḍayanti|| 9||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṃ vahanti|1| nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam|1| gauryyaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītaḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam|1| lakṣaṇasaṅkare saṃsargasannipātaraktam||1||</seg> <seg type="unit" n="10">samāgūḍhāḥ snigdhāḥ rohiṇyaḥ śuddharaktamiti||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nanu kathametad jñāyata imāḥ sirā idaṃ vahantītyāha-tatretyādi| subodham| kṣaṇena pūrṇāḥ ādhmātāḥ kṣaṇena ca riktāḥ kṣipraṃ śīghrameva vahanti sravanti| saṃsarge kiṃ lakṣaṇamityāha-atra tu yadi doṣāntareṇa saṃsṛṣṭo bhavati tadā yathāsvaṃ lakṣaṇānāṃ saṅkaro vijñeyaḥ| rohiṇyo lohitāḥ| iti sirā uktāḥ|| 10||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dhamanyastu caturviṃśatiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kramaprāptā dhamanyaḥ ucyante-dhamanyo viśiṣṭāḥ sirā eva| tāśca saṅkhyayā caturviṃśatiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tābhiḥ kāyo'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati||1||</seg> <seg type="unit" n="12">tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā ārāmo jalahāriṇībhiḥ kedāraḥ kulyābhirāpyāyyate tadvattābhirnābhipratibaddhābhiḥ kāya āpyāyyate| cakrasya nābhirakṣaḥ| ārāstannibaddhāni kāṣṭhāni subodham|| 12||</ab>
          <ab type="mula">tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yataśca sā nābhirantaragneradhiṣṭhānamato'pi tasyā viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yataśca sā nābhirantaragneradhiṣṭhānamato'pi tasyā viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā daśādhaścatasrastiryyak| tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryyante āpayāyyante ca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ ca nābhipratibaddhānāṃ madhyāddaśa dhamanyaḥ ūrdhvamupari kāyaṃ gatāḥ| daśādhaḥ prasūtāḥ| tiryyak catasraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante| tatastriṃśato madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca| dve cāśru vahataḥ| dve ca stanāśrite| nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāśca daśa hṛdayaṃ prāpya pratyekaṃ tridhā bhinnāḥ triṃśat sampannāḥ| tasyāśca triṃśato dve-dve vātādīn pañca vahataḥ| evaṃ tā daśa| śabdādīṃścaturaḥ| aṣṭābhiḥ puruṣo gṛhṇīte| tābhirhi cittasthānaṃ śabdādīni yānti| bhāṣaṇādikriyācatuṣṭayaṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ karoti| evaṃ tā aṣṭau| ghoṣaḥ śabdo vyaktaḥ| dve aśruvahataḥ| dve ca stanāśrite nāryyāḥ stanyaṃ vahataḥ| narasya tu ta eva śukram| evaṃ triṃśat|| 15||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dve vahato'nnaṃ mātrāśrayeṇa| dve toyam| dve mūtram| dve śukram vahato dve ca muñcataḥ| ta eva nārīṇāmārttavam| dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe| evaṃ dvādaśa| śeṣā- stvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāstu nābheradhogamā daśa dhamanyastāḥ pakvāśaya evaṃ triṃśadbhavanti| tasyāśca triṃśato daśa purvavat| dve-dve pañca vātādīn vahata ityarthaḥ| dve mātrāśrayeṇānnaṃ vahataḥ| mātrāgrahaṇamādhikyapratiṣedhapradarśanārtham| dve toyaṃ dve mūtraṃ vahataḥ| dve puruṣasya śukraṃ dehe vahataḥ| dve ca śukraṃ bahirmuñcataḥ| ya eva puruṣasya śukraṃ ta eva striyā raktam| iti catasraḥ| dve ca sthūlāntrapratibaddhe varconirasanakarmaṇī| aṣṭau śeṣā yā adhogamā api manāk tiryyaggatāstāḥ svedamabhitarpayanti| evaṃ nābheradhastriṃśat|| 16||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṃ prāk||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tiryyaggāminyaścatasro yā nābheḥ pārśvābhyāṃ dve-dve varttante| tā bhidyamānāḥ satyo bahudhā bhavanti| etaccoktaṃ prāgaṅgavibhāge| tābhiridaṃ prakaraṇam| iti dhamanya uktāḥ|| 17||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">srotāṃsi puṃsāṃ nava karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapathaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kramaprāptāni srotāṃsyucyante| srotāṃsi chidrāṇi puṃsāṃ nava-dve dve dve, ekamekamekamiti ca| iti strī-puṃsayoḥ sādhāraṇāni|| 18||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">anyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau raktapathaśca||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> strīṇāṃ tu trīṇyadhikāni dve stanasrotasī ekaṃ ca rajaḥpatha iti bāhyāni srotāṃsi|| 19||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tathā'parāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āntarāṇi trayodaśa jīvigasyāyatanāni sthānāni| prāṇādīnāṃ pañcānāmāyatanāni mārgāḥ|| 20||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatreti nirdhāraṇe| prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca|| 21||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāni ca dhātukṣayādibhirduṣyanti|| 22||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tato'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam| tatra śvāsavatsādhanam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ kāraṇādatisṛṣṭaṃ vāti baddhaṃ vocchvasanaṃ bhavati| śvāsasyaikatvādvisarge dīrghaśca bhavati| alpālpaṃ stokamucchvasanam| abhīkṣṇaṃ vā'tyartham| tatra duṣṭeṣu prāṇavāhiṣu srotassu śvāsoktaṃ cikitsitam|| 23||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">udakavāhināṃ tālu mūlaṃ kloma ca|1| tānyāmabhayātipānoṣṇaśuṣkānnakaṣāyatṛṇanigrahādibhirduṣyanti||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanañca| duṣṭodakavahasrotassu cikitsā||2||</seg> <seg type="unit" n="24">tatra tṛṣṇoktamauṣadham||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udakavāhināṃ srotasāṃ tāluklomanī mūlam| teṣāmāmena bhayādibhirdūṣaṇam| duṣsṭatvāccātitṛṣṇādi utpattiḥ| tatra tṛṣṇoktā cikitsā| atipānaṃ madyasya| uṣṇaśuṣkābhyāmannasya sambandhaḥ| tṛṇnigrahastṛṣṇāveganirodhaḥ| ādigrahaṇenaivaṃ prakāraṇāmanyeṣāmapyācārakopaśoṣakarāṇāmāhāravihārādīnāṃ grahaṇam| kṣvelanaṃ nādaḥ| tamasa iva darśanaṃ tamodarśanamapratipattiḥ|| 24||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvañca||1||</seg> <seg type="unit" n="25">teṣāṃ duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annavāhināṃ srotasāṃ duṣṭatve hetuṃ kāryyaṃ pratīkāraṃ ca sarvaṃ jñātuṃ mātrāśitīyamadhyāyamavagacchet| tenaitaduktaṃ bhavati-annavāhināmatimātrasamaśanādīni dūṣaṇāni| duṣṭatve viṣūcikādyutpatti| vamanādikā cikitsā| śeṣaṃ subodham| mūlamāśrayaḥ| upakārāpakāradvāramityarthaḥ| evaṃ prāṇodakānnasaptadhātumūtraśakṛt svedabhedena trayodaśavidhāni srotāṃsi| tatra prāṇodakānnavāhināṃ duṣṭau hetulakṣaṇauṣadhānyuktāni|| 25||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca|1| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca|1| māṃsavāhināṃ snāyūni tvak ca|1| medovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca|1| asthivāhināṃ jaghanaṃ medaśca|1| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca|1| śukravāhināṃ stanau muṣkau majjā ca|1| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca|1| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca|1| svedavāhināṃ medo romakūpāśca||1||</seg> <seg type="unit" n="26">teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthakpṛthak sādhanaṃ doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ rasavāhyādīnāṃ srotasāṃ nānāprakāramahitāhāravihāraṃ dūṣaṇam| tacca tīkṣṇamatinā parikalpanīyam| duṣṭānāmupadravā vyādhayaḥ taccikitsā ca doṣādivijñānīyoktena 'raso'pi śleṣmavat' ityādinā vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet| tenaitaduktaṃ bhavati-āhārādi viśeṣavaśādrasavāhiṣu duṣṭeṣu kadācidrasavṛddhijā rogāstatra yathāsvaṃ cikitseti| evaṃ sarvatrāpi vācyam|| 26||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vyadhe tu srotasāṃ bhramamohakampapralāpādhmānaśūlā'rucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā maraṇañca||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaroktānāṃ ca srotasāṃ vyadhe śastrāditāḍane jantorbhramādyudbhavaḥ|| 27||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopacaret||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmādvaidyaḥ srotoviddhaṃ cikitsāyāṃ pratyākhyānaṃ kṛtvā asādhyatāmuktvā daivātkiñcidbhavediti śāstrānugamanenopācaret|| 28||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antaḥśalyaṃ ca srotoviddhaṃ śalyamuddhṛtyopācarediti sambandhaḥ| kenetyāha-vakṣyamāṇena sadyovraṇavidhānena|| 29||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| kevalaṃ parasparasannikarṣāt sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anye tvācāryyāḥ sirādīnāṃ pṛthaktvamicchantyevaṃ ca bruvate yat sirādīnāṃ parasparavilakṣaṇānāmavibhāga iva lakṣyate| tat kevalaṃ parasparasannikarṣādinā hetutritayena| sadṛśaṃ karma vāhakatvaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ| saukṣmyaṃ sūkṣmatā|| 31||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">apare punarāhuḥ-srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛ tāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayā niketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti||32||</seg> <seg type="unit" n="3">te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthān mārgasthāṃśca dhātūn prakopayanti| te'pi kupitāstāni srotāṃsi srotāṃsi ca srotāṃsi| dhātavaśca dhātūn||3||</seg> <seg type="unit" n="1">teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ|1| te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt|1| tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi|1| tatpratibaddhānyeva ca rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca||1||</seg> <seg type="unit" n="33">tathā'nnamapi pittenaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotoduṣṭyā dhātudūṣaṇaṃ dhātuduṣṭyā srotodūṣaṇaṃ cāha-ta ityādinā| prakupitā duṣṭāḥ sthānamāśayastatra tiṣṭhantīti sthānasthāḥ| srotāṃsi ca srotāṃsīti yāni srotāṃsi duṣṭāni bhavanti tānyanyānyapi dūṣayanti| evaṃ dhātūnāmapi vācyam| teṣāṃ sarveṣāṃ dhātūnāṃ dhātvāśayānāṃ ca duṣṭān vātādīnantareṇa nānyad duṣṭau kāraṇam | doṣāṇāṃ duṣṭirapi prāyo'gnidoṣāt| anyat subodham|| 33||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño'gniriti prāgabhihitaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatretyādinā pācakasaṃjñamagniṃ prastauti| prāgdoṣabhedīye pācakasaṃjñaḥ pittabhedo'nnasya paktāgnirityuktavānasāvācāryyaḥ|| 34||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">anye punarācakṣate-doṣadhātumalasannipātajanito'ntaruṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anye punarācāryyāḥ pittamagniriti necchanti| doṣādisaṃyogaviśeṣajanito'ntaśśarīra uṣmāgrahāṇyadhiṣṭhānaḥ pākarāgādikarmāgnirityāhuḥ| athānantaramasya granthasya tātparyyārtha ucyate- ihāyurvede ubhayeṣāmācāryyāṇāṃ bhinnadarśanam| ekeṣāmantarāgni pakvānnasārāt krameṇa dhātuparipoṣo'nyeṣāṃ yaugapadyeneti|| 35||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā koṣṭhamākṛṣṭaṃ dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthaṃ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra kramavādinaḥ āhuḥ-puruṣeṇa bhujyamānamannaṃ kaṭhinataradaśanābhighātajarjaritaṃ prayatnenodīritena prāṇākhyenānilena kaṇṭhanāḍyā mahāsrotasi nikṣiptaṃ nābhideśacāriṇā samānena nābhipārśvagrahetyākhyapittadharākalāmaryyāde āmāśaye vidhṛtaṃ draveṇa jalādinā vibhinnasaṅghātaṃ snehena ca mārdavamāpāditaṃ pācakeneva samānena sandhukṣitaḥ pradīpitaḥ sannantaragniḥ pacati| yathā'gniḥ bāhyastoyataṇḍulaṃ sthālīsthaṃ pacati|| 36||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ phenībhūtamudīrayati| tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam| prāpya ca pakvāśayaṃ kaṭukībhūtamanilam||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra cāmāśaye tadannaṃ sarvarasamapi pacyamānaṃ sat prathama vikledamātrāvasthāyāṃ mādhuryamiva prāptaṃ sat kaphamudīrayet| tacca phenabhūtaṃ yathā dadhyāditaḥ kṣubhitāt prathamaṃ phenasambhavaḥ| tataścāmāśayāt pākena cyavamānamamlībhūtaṃ satsvacchaṃ pittamudīrayet| tato'pyāmāśayāt cyutaṃ pakvāśaye'gninā śoṣitakaṭukībhūtaṃ sattadannaṃ mārutamudīrayet|| 37||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tataścaivaṃ viklinnaṃ āhāre pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti| te pakvāḥ punaryathāsvameva dehāśritāṃśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṭharāgninā kiñcitpakvaviklinnāhāre pañca mahābhūtāgnayaḥ pārthivādayaḥ pañcāhārasthān yathāsvaṃ mahābhūtaguṇān pārthivādīna āhārabhāgān pacanti| pārthivo'gnisādṛśyāt pārthivamevāhārabhāgaṃ pacati| āpya āpyameva| sarvatra guṇaśabdo'vayavavācī| te ca pārthivādayaḥ pañca guṇā pārthivādibhiḥ pañcabhiragnibhiḥ pakvāḥ pārthivādīnekadehasthān bhūtaguṇānāpyāyayanti| yathāsvamātmīyajātyanatikrameṇa svavikārabhūtānityannavikārā evadehe mahābhūtaguṇāḥ|| 38||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">evañca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ sārabhūto rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malo'bhinirvartate||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamanantaroktena prakāreṇa pakvādannāt dvau rāśī bhavataḥ- kiṭṭaṃ sāraśca| yathā nānāprakārauṣadhagarbhād ghṛtāt snehaḥ kalkaśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tābhyāñca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ yathāsvaṃ srotāṃsi pāramparyyeṇāvicchinnasantānamāpūryyante||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tābhyāṃ sāramalābhyāṃ tadātmakānāṃ sāramalasvabhāvānāṃ dhātvākhyānāṃ śarīraguṇānāṃ raktādīnāṃ mūtradīnāṃ ca pāramparyyeṇa kramaprāptyāvicchinnapravāhaṃ kṛtvā srotāṃsyā''pūryyante|| 40||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tebhyo yathāsvaṃ dhātavaḥ puṣyanti|| 41||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">uttarottarānupraveśe'pi ca purveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṃ svameva mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvasya raktāderdhātoruttarānupraveśe'pi māṃsādibhāvagamane'pi na pūrveṣāṃ raktādisrotasāmapacayo bhavati| kimbhūtānāṃ pūrvadhātusrotasām ? yathākālaṃ kālavicchedena samyagāhāropayogenāpyāyyamānānām| kimbhūtenāhāropayogenāha-pariṇāmavatā| tenaitaduktaṃ bhavati-sadaivāvicchedena srotāṃsi pariṇato'nnasāro yāti| pūrvebhyaśca pūrvāṇyāpūryyante| atasteṣāmanapacayaḥ| tathā pariṇāmena ca dhātvākhyā dehadhāraṇāḥ prasādāśca malāśca vayaśśarīrānatikrameṇa svaṃ-svaṃ pramāṇamañjalyādiviśeṣeṇoktaṃ nātivarttante| prasādāḥ sārā raktamāṃsakaṇḍarādīni| malāḥ kiṭṭaṃ kaphalasīkāpittādi| vayo'natikrameṇeti bālasya pravṛddhasya coktāt parimāṇāddhīnatvaṃ neti jñāpanārtham| yathāśarīramiti mahāśarīreṣu prasādamalāḥ prabhūtā bhavanti| laghudeheṣvalpatā iti jñāpayati||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tatrā''hāraraso vyānavikṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṃśca puṣṇāti||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatretyādinā'smin kramadhātupākavāde kramaṃ darśayati| āhārasya pradhānāgninā pakvasya sataḥ yo raso bhavati sa vyānena hṛdayamūlabhavena vāyunā vikṣiptaḥ preritaḥ srotassu viniyuktāḥ san dhātvagniṣu pacyamānaḥ viśiṣṭatatkālavyapadeśayogyasvarūpapracyutyekakālaṃ prāptaraktādidhātusaṃjñaḥ kālavadavicchinnavāhī dhātūn raktādīn dhātumalāṃśca kaphādīn puṣṇāti| raktaṃ raktāgnereva pākena bhavati| māṃsaṃ māṃsāgnirevetyevamādi yathāsvaśabdarthaḥ dehamūrjayan śarīraṃ prāṇayan|| 43||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athetyādinā prasādamalayorvibhāgaṃ darśayati| yo yasya pākāt prasādaḥ sa tasya sāro, yo malaḥ sa kiṭṭaḥ| subodham|| 44||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca||1||</seg> <seg type="unit" n="2">raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāḥ sirāśca| malaḥ pittam|2| māṃsasya sāro medastvaco vasā ca| kiṭṭaṃ karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ|2| medasaḥ sāro'sthisnāyusandhayaḥ| kiṭṭaṃ svedaḥ|2| asthnaḥ sāro majjā| kiṭṭaṃ keśaromanakhāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="45">majjñastu sāraḥ śukraṃ malo'kṣiviṭtvacāṃ snehaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annamalasya ghanācchabhedena dvaividhyam| lasīkā jalasadṛśī| vasā svacchasnehaḥ| karṇādiṣaṭkasya malaśabdena sambandhaḥ| karṇādiṣu malo dṛśyata eva| prajananaṃ mehanam| sandhayo'sthibhāgāḥ pūrvamuktāḥ| akṣyādeḥ sneho malaḥ|| 45||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śukrasya sāramojaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anye punarata eva tasya necchanti pākam| apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukrasya tu krameṇa sārasāratvācchuddhatayā malābhāvaḥ| apare ācāryyāḥ| ataḥ sārādapi sārataratvāddhetoḥ śukrasya pākaṃ necchanti| anye tvācāryyāḥ śukrasya sāro garbha ityāmanantīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrttaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro'lpo vā pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādhyātmikānāṃ bhāvānāṃ sambhavoktiprasaṅge vāyordvitayena prakāreṇa sambhava ucyate| vāyuḥ koṣṭhe prāṇādibhedena pañcātmā prādurbhavati| kuto hetoḥ ? ābhyāṃ mūrcchanāviśeṣāt| kathamāha-agnerbahutayā kadācidagneḥ samatve'pyāhārasyālpatayā ca| vāyuḥ kutaścinmūrcchanāviśeṣādamūrtto'pi sañchabdavān bhavati| kuto'pīṣacchabdaḥ kuto'pi pracuraḥ| kuto'pyalpa iti| amūrtto'kaṭhinaḥ|| 47||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">evaṃ ca kṛtvā'nnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ| tenaiva cedamevaṃ cireṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa svāsthyabalopacayayuktaṃ yāvat karmopādānaṃ yāpyate| anyathā tvannarasokṣepaṇādvibaddhasrotasā vā yathāvadana- bhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate| vyādhi bhājanaṃ vā bhavati||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmāt sarve śārīrā bhāvā annamayāḥ| tenaiva cānnenāvicchinnapravāheṇa idamanantaroktena krameṇa śarīraṃ vipariṇamati| adhyātmetyātmani bahirvahirbhāge| śarīrayantrakaṃ yāpyata iti sambandhaḥ| kimbhūtamityāha-svāsthyena balopacayena ca yuktam| etacca yāvatkarmopādānamāha| taddhetukakarmaparikṣayāt| anyathetyādi subodham| iti kramadhātuvādaḥ|| 48||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">anye tu varṇayanti-abhyavahṛtamātrasyāhā''rasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimnamavatīrṇasya yo ya evāṃśaḥ kāyāgninā'valīḍhaḥ pākamupanīyate tasya tasyaiva prasādākhyo rasaleśo'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ cānveti| paryyāyeṇetareṣvapi| evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva kālabhedena puṣṇāti na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena pratipadyanta iti||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anye punarācāryyāḥ annarasādeva sakaladhātusambhavaṃ varṇayanti| na ca dhātordhātvantarādutpattimicchanti| kathamityāha-abhyavahṛtamātrasyetyādi| ya evāhārabhāgaḥ koṣṭhaprāptisamanantaramagninā sambadhyate tasyaiva tena pakvasyayo'nnasāraḥ sa tadaiva sarvadhātusrotassvanugacchati| kevalaṃ tvayaṃ viśeṣaḥ| vivṛtamukheṣu asaṃvṛteṣu srotassu sārasambhavadeśāsanneṣu ca prathamamanveti bhūyāṃścānveti| itareṣu saṃvṛttamukheṣu dūreṣu ca viparyyayeṇa| svalpaścireṇa cetyarthaḥ| evamasmin pakṣe kevala- madhikṛtasyānnasārasya sakaladhātuparipākatvamuktam| yathottaraṃ tu dhātusrotasāṃ saṃvṛtamukhatvād dūradūrataratvācca kālabheda aṅgīkṛta eva| tena dvayorapi pakṣayoranyatayā na yugapaddhātusambhavaḥ| ekatra dhātordhātvantarotpādādanyatra saṃvṛtatvadūratvābhyāmiti| subodham|| 49||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">agnistu balabhedena caturvidho bhavati| samo viṣamastīkṣṇo mandaśca||2||</seg> <seg type="unit" n="1">tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati|1| viṣamo'samyagapyapayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tīkṣṇo'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa eva vardhamāno 'tyagnirbhavati||2||</seg> <seg type="unit" n="1">mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati||1||</seg> <seg type="unit" n="50">bāhyenāpi ca jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati| kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi| tasmāt taṃ prayatnato rakṣet||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agnistviti| balabhedeneti agnicātruvidhyakāraṇam| tatretyādinā'syāgnicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyate| samo nityadharmā iti ca sarvatrānnarakṣāmātrāśītyādyuktaprakāreṇa| udaragauravādīnyāmaliṅgānyādigrahaṇenānyāni ca| bāhyonāpītyādinā jāṭharasyāgneḥ prayatnaparirakṣaṇīyatvaṃ darśayati|| 50||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇiyoktena ca vātādisādhanena grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmamayogairiti||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatreti nirdhāraṇe| samamutkṛṣṭamagnimutkṛṣṭena sātmyena sarvarasākhyena rakṣeditarān viṣamādīnagnīnitareṇa pravareṇa sātmyenāsarvarasākhyena| yathādoṣaṃ sātmyamāpādya pravareṇaiva paripālayet| doṣopakramaṇīyoktayā vātacikitsayā viṣamam| pittacikitsayā tīkṣṇam| kaphacikitsayā ca mandaṃ cikitset| vātādigrahaṇīdoṣoktena vidhānena krameṇa viṣamādīnauṣadhayogairvyāyāmayogaiśca|| 51||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">bhavati cātra- svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca| srotodūṣakaḥ āhāraḥ vihāraśca āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ| srotoduṣṭilakṣaṇam atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhavati cātreti padyārambhe rītiḥ| srotāṃsi svasya dhātorvarṇena samāni| raktasrotāṃsi raktavarṇāni| māṃsasrotāṃsi māṃsavarṇānyevaṃ sarvatra vācyam| kānicit sthūlāni| kānicidaṇūni sūkṣmāṇi| pratānasadṛśāni vallīvadanekabhaṅgīpravāhayuktāni| teṣāñca srautasāmāhāro vihāraśca pradūṣakaḥ| kimbhūta āha-doṣasya vātādīnāmanyatamasya guṇaiḥ samaḥ tathāpi yo vātādīnāmanyatamasya samaguṇo'pi dhāturbhirviguṇaḥ| yasya dhātorya evāhāro vihāraśca guṇairviparītaḥ sa eva tasya srotasāṃ dūṣakaḥ|| 52||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> subodham|| 53||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ| vṛvyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athānnasya sāraḥ kiyatā kālena saptadhātūn abhivyāpnotītyā''ha-kicidityādinā| matatrayametat| pākakramādibhirdhātupariṇateḥ| svalpairdinairasambhavaṃ pradarśayati| nanu caikasmannevāhni vṛṣyādīnāṃ śukrādikarttṛtvaṃ dṛṣṭaṃ tat kathamityāha-vṛṣyādīnītyādi| prabhāvaḥ sarvātiśāyinī śaktiḥ| ekenādiśabdena grahaṇam| ekāhaḥ ṣaḍrātramāsabhedena matatraye sthite prabhāvādeva vāgbhaṭaḥ sarvaśāstrasiddhāntaṃ darśayati-prāya ityādinā| na kevalaṃ vṛṣyādi, yāvadanyadapi bheṣajaṃ prāyaḥ ahorātrādeva karma karoti| ahorātramatikramya ghṛtalehādīnāṃ yadyapi mātrābhyāsena rogopaśamākhyakāryyanirvṛttistathāpi teṣāṃ dinānudinaṃ kāryyakarttṛtvaṃ vidyata eveti pradarśanārthaṃ prāyograhaṇam|| 54||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purvoktameva saṃgrahaślokenāha-kapha ityādi| kaphādīni rasādīnāṃ krameṇa malāḥ| rasasya kaphoraktasya pittam| māṃsasya karṇanāsikādisrotomalāḥ| medasaḥ prasvedaḥ asthno nakharoma| majjo netrādisnehaḥ| pūrvasyaiva saṃgrahādapunaruktam|| 55||</ab>
          <ab type="mula">śānte'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte tasmāttaṃ prayatnena pālayet|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti vaidyapatisiṃhaguptasya sūnorvāgbhaṭasya kṛtau aṣṭāṅgasaṃgraha- saṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvibhāgonāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ subodhamanyat|| 57|| iti śrīmanmahāmahopādhyāyendurviracitāyām aṣṭāṅgasaṃgraha- vyākhyāyāṃ śaśilekhāyāṃ śārīrasthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.2.6">
          <head>dūtādivijñānīyodhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikṛtivijñānīyādhyāyādanantaraṃ dūtādivijñānīyādhyāyārambhe'yaṃ sambandhaḥ| uktamāyuḥpramāṇaṃ svasthāturāṇāṃ rūpendriyasvaracchāyādivikṛtilakṣaṇaiḥ pratiniyataviśiṣṭavyādhilakṣaṇairapi| ayaṃ punaradhyāyo dūtādyāśrayaiḥ śubhāśubhanimittaiḥ śubhāśubhaṃ sūcayitumārabhyate _</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto dūtādivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dūtaḥ-strīpuruṣādirya ātureṇa preṣyate sa kathyate| dūta ādiryeṣāṃ te dūtādayaḥ| ādigrahaṇādvaidyasya gṛhānnirgaccataḥ pathi gaccato yāvadāturagṛhe praveśaḥ, praviṣṭasyāpi yāni śubhā śubhasūcakāni nimittāni dṛśyante śrūyante ca, teṣāṃ parigrahaḥ| dūtādīnāṃ vijñānaṃ dūtādivijñānam| yathaite dūtādayaḥ śubhā ete'śubhā iti viśiṣṭaṃ-niścitaṃ, jñānaṃ-avabodhaḥ, paricceda ityarthaḥ| tasmai hito dūtādivijñānīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇāḥ karmasiddhaye| ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pākhaṇḍaḥ-ṣaṇṇavatibhedabhinno vrātyaviśeṣaḥ| āśramāḥ-brahmacārigṛhasthabhikṣuvaikhānasabhedena catvāraḥ| varṇāḥ-brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāścatvāraḥ| te ca pratilomānulomato bahavaḥ| teṣāṃ pākhaṇḍādīnāṃ ye savarṇāḥ-samānavarṇāstulyajātayo, dūtāste ca karmasiddhaye-karmasidhdyarthaṃ bhavanti, karmasiddhiṃ sūcayantītyarthaḥ yathā-pākhaṇḍasya pākhāṇḍo dūtaḥ, brahmacāriṇo brahmacārī, gṛhasthasya gṛhastho, vānaprasthasya vānaprastho, bhikṣorbhikṣuḥ yāvaccūdrasya śūdraḥ śubha iti| ta eva-pākhaṇḍādayo, viparītāḥ-vijātīyāḥ savarṇā ye na bhavanti te, karmavipattaye-cikitsānaiṣphalyāyabhavanti, cikitsānaiṣphalyaṃ sūcayantītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dīnaṃ bhītaṃ drutaṃ trastaṃ rūkṣāmaṅgalavādinam| śastriṇaṃ daṇḍinaṃ ṣaṇḍhaṃ muṇḍaśmaśrujaṭādharam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">amaṅgalāhvayaṃ krūrakarmāṇaṃ malinaṃ striyam| anekaṃ vyādhitaṃ vyaṅgaṃ raktamālyānulepanam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tailapaṅkāṅkitaṃ jīrṇavivarṇārdraikavāsasam| kharoṣṭramahiṣārūḍhaṃ kāṣṭhaloṣṭādimardinam||4||</seg> nānugaccedbhiṣagdūtamāhvayantaṃ ca dūrataḥ| ---------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> savarṇamapi dūtaṃ dīnabhītādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ yāvatkāṣṭhaloṣṭādimardinaṃ bhiṣag dṛṣṭvā nānugacceccikitsānaiṣphalyāditi| rūkṣavādinaṃ-paruṣabhāṣiṇam| amaṅgalavādinaṃ-mariṣyatyasau patiṣyati na jīvatītyādyabhaṅgalavādī, tam| tathā, ṣaṇḍhaṃ-napuṃsakam| tathā, muṇḍaṃ-kṛtavapanaṃ, śmaśru-mukhavyañjanaṃ, yasya sa evam| muṇḍaśmaśruścāsau jaṭādharaśca tam| tathā, amaṅgalaḥ-akalyāṇaḥ, āhvayo-nāma, yasya tam| vyaṅgaṃ-hīnāṅgam| tailapaṅkābhyāmaṅkitaṃ-digdham| tathā, jīrṇādikaṃ vāso yasya tam| tathā, dūrādāhvayantaṃ-ākārayantaṃ, nānuyāyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------| aśastacintāvacane nagne cindati bhindati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">juhvāne pāvakaṃ piṇḍān pittṛbhyo nirvapatyapi| supte muktakace'bhyakte rudatyaprayate tathā||6||</seg> vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgaccanti mumūrṣatām| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cintā ca vacanaṃ ca cintāvacane, aśaste cintāvacane yasyeti matvarthe bahuvrīhiḥ| vaidye'śastacintāṃ kurvati, aśasta vacanaṃ coccārayati| manuṣyāṇāṃ mumūrṣatāṃ-āsannamṛtyūnāṃ, sambandhino dūtā āyānti| mumūrṣatāmiti "āśaṅkāyāmupasaṅkhyānam (yāṃ san vaktavyaḥ) " iti san| "mriyaterluṅhliṅośca" iti niyamādātmanepadābhāvaḥ| tathā ca kimbhūte ? nagne-vivastre, cindati bhindati kiñcit| tathā, pāvakaṃ-agniṃ juhvāne, pitṛbhyaśca piṇḍān nirvapati-anuprayaccati, yāvadaprayateaśucau| manuṣyāṇāmityupalakṣaṇam, stryādayo'pīha gṛhyanta eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak||7||</seg> dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikāreṇa-jvarādinā, sāmānyaḥ-tulyo, guṇo yasyāsau vikārasāmānyaguṇaḥ, tasmiṃstathāvidhe, deśe kāle vā dūtamabhyāgataṃ-sammukhamāgaccantaṃ, dṛṣṭvā bhiṣaktamāturaṃ-dūtasya preṣakaṃ, nopacaret| yathā,-kaphaje jvarādāvāmaye ghṛtodakādidravasamīpe deśe'nūpe vā kāle vā pratyuṣasyāgato dūto'śubhaḥ| pittāmaye vahnyādinā santapte deśe kāle madhyāhne dūto'śubhaḥ| vāraroge paruṣarūkṣasikatāpāṣāṇaśarkarādiviśiṣṭe deśe kāle sāyāhne dūto'śubhaḥ| viparītastu śubhaḥ| cardimehātīsārādiṣu setubhaṅgo'śubhaḥ| eṣveva setuvandhaḥ śubhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------------| spṛśanto nābhināsāsyakeśaromanakhadvijān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">guhyapṛṣṭhastanagrīvājaṭharānāmikāṅgulīḥ| kārpāsabusasīsāsthikapālamuśalopalam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mārjanīśūrpacailāntabhasmāṅgāradaśātuṣān| rajjūpānattulāpāśamanyadvā bhagnavicyutam||10||</seg> tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mariṣyatām| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadityanena vaidyaḥ parāmṛśyate| tasya pūrvadarśanaṃ-prathamadarśanaṃ, tasmin sati tatkāla eva, mariṣyatāṃ-āsannamaraṇānāṃ, sambandhino dūtā nābhyāti spṛśanto vyāharanti| "lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ" iti hetāvatra śatṛpratyayaḥ| nābhyādisparśanaṃ hi mumūrṣudūtavyāharaṇasya hetuḥ| mumūrṣorvayaṃ dūtā iti pratipādayantītyarthaḥ| anāmikāṅguliḥ-kanīyasīnikaṭasthitā| daśā-vastravartiḥ| upānat-carmapādukā| tulā-mānaviśeṣaḥ| na kevalaṃ nābhyādi spṛśanto'paramapi ca bhagnavicyutaṃ ca spṛśanta iti yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------------| tathā'rdharātre madhyāhne sandhyayoḥ parvavāsare||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ṣaṣṭhīcaturthīnavamīrāhuketūdayādiṣu| bharaṇīkṛttikā''śleṣāpūrvā''rdrāpaitryanaiṝte||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābhyādikamaspṛśanto'pyardharātrādiṣvāgaccanto mariṣyatāṃ dūtā vyāharanti| ardharātra iti "ahaḥsarvaikadeśa" ityatra cakārādac samāsāntaḥ| āgaccanta ityatrāpi yojyam| paitryanaiṝta iti maghāmūlākhye nakṣatre| ādiśabdenotpātadarśanakṛṣṇacaturdaśyādayo gṛhyante| saṅgrahe'pyuktam (śa. a.12)- "madhyāhnobhayasandhyārdharātracaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadineṣu grahoparāgotpātadarśanabharaṇīkṛttikārdrā''śleṣāmaghāmūlapūrvāsu cāśubhaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmin dūte āturasaṃśrayaṃ-āturapratibaddhaṃ, vākyaṃ bruvati satyaśubhaṃ nimittaṃ bhiṣak paśyet| taṃ-dūtamāturacikitsārthamāgataṃ, nānuvrajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kim tadaśubhaṃ nimittam ? ityāha ---- tadyathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva vā| cinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadapi tādṛśam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tatsarvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadyathāśabdo'śubhanimittasaṃdarśanasambandhārthaḥ| vikalaḥ-aṅgahīnaḥ kāṇakuṇṭhādikaḥ| preto-mṛta eva| pretālaṅkāro yo mṛtasyānulepanavastrādinā'laṅkāro vidhīyate| cinnaṃ-rajjvādikam| dagdhaṃ-vastrādikam| vinaṣṭaṃ vā-ghaṭabhājanādikam| tadvādīni-cinnadagdhavinaṣṭavācakāni, vacāṃsi-vacanāni, śrotreṇa śrūyante| raso vā kaṭukastīvra ityanena rasādhāraṃ dravyamanāhārapratibaddhamupalakṣayate| raso hi rasanendriyagrahya eva| tasmāt kaṭukarasādhiṣṭhitaṃ dravyaṃ maricādi kaṭukarasaśabdeneha gṛhyate| loke'pi rasena dravyaṃ vyapadiśyata eva| yathā-idaṃ madhuraṃ dravyamidamamlamiti| tadevamutkaṭakaṭukarasādhiṣṭhitaṃ dravyaṃ yadā cakṣuṣā gṛhyate vaidyena, tadā na śubham| tīvragrahaṇādatīvrasya kuṭherakādernirāsaḥ| gandhaśca kauṇapo-mahān durgandho'tiśayena, tatkāla eva ghrāṇendriyeṇa gṛhyate, sparśo vā vistīrṇaḥ krūraḥ-atiduḥsahaḥ, tatkāla evāgnyādisambandhī sparśanendriyeṇa gṛhyate, so'śubhaḥ| yadveti| athavā'paramapi yattādṛśaṃvikalādyaśubhanimittasadṛśamanirdiṣṭamapi raktakaravīrakusumādikaṃ, tatsarvaṃ vākyamabhitaḥ-āturāśrayādvākyādagre, athavā vākyakāle-āturāśrayāvākyamadhye vikalādyaśubhanimittaṃ tadānīmapyaśubhasūcakatvāt tasmin kāle, dūtamabhyāgataṃ-ābhimukhyena tatkālamevāgataṃ, dṛṣṭvā yenāsau preṣito dūtastamāturaṃ nopācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athānyadapyaśubhaṃ nimittamāha---- hāhākranditamutkruṣṭamākruṣṭaṃ skhalanaṃ kṣutam| vastrātapatrapādatravyasanaṃ vyasanīkṣaṇam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">caityadhvajānāṃ pātrāṇāṃ pūrṇānāṃ ca nimajjanam| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃsubhiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pathaḥccedo'himārjāragodhāsaraṭhavānaraiḥ| dīptāṃ prati diśaṃ vācaḥ krūrāṇāṃ mṛgapakṣiṇām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṛṣṇadhānyaguḍodaśvillavaṇāsavacarmaṇām| sarṣapāṇāṃ vasātailatṛṇapaṅkendhanasya ca||20||</seg> <seg type="unit" n="21">klībakrūraśvapākānāṃ jālavāgurayorapi| carditasya purīṣasya pūtidurdarśanasya ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">niḥsārasya vyavāyasya kārpāsāderarerapi| śayanāsanayānānāmuttānānāṃ tu darśanam||22||</seg> nyubjānāmitareṣāṃ ca pātrādīnāmaśobhanam| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hāhākranditamityādikamaśobhanamiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| hāheti kranditaṃ-ruditaṃ kvaṇanaṃ hāhākranditam| tathā, utkruṣṭaṃ uccaiḥ kṛtvā kruṣṭaṃ, ākruṣṭaṃ-ākrośaḥ| skhalanaṃ-patanaṃ, vaidyasyā'nyasya vā| kṣutaṃ-cikkā| vastrādīnāṃ-vaidyasya sambandhināṃ, vyasanaṃ-vināśaḥ| vyasanināṃ-āpadgatānāṃ, īkṣṇaṃ-ālokanaṃ, na śobhanamiti sarvatra yojyam| caityādīnāṃ nimajjanaṃ-patanaṃ bruḍanaṃ ca| tathā, hata ityevaṃrupāṇāmaniṣṭānāṃ-amaṅgalānāṃ, pravādāḥ-uccairuccaritāni vākyāni| dūṣaṇaṃ bhasmapāṃsubhiḥ-vaidyasyaiva pathi gaccato bhasmanā pāṃsunā va vikiraṇamaśobhanam, karmasiddhyabhāvādāturasyāpi maraṇasūcakatvāt| evamanyatrāpyubhayoraśobhanatvaṃ yojyam| pathaḥcceda iti mārgasya cedaḥ| kaiḥ ? sarpamārjārādibhiḥ| saraṭhaḥ-sarpasadṛśī raktavarṇādimukhī prāṇijātiścakralaṇḍa ityaparaparYāyaḥ| yasyāṃ diśi sūryaḥ sthitaḥ sā dīptā bhaṇyate| tathā coktam "aṅgāriṇyarkanirmuktā, dīptā tasyāṃ divākaraḥ| pradhūmitaiṣyarsūryā vai, śāntāḥ pañcetarā diśaḥ||" iti| dīptāṃ diśaṃ prati yā vāco-vāṇyaḥ, krūrāṇāṃ-kravyabhujāṃ, mṛgāṇāṃ-dvīpiśṛgālādīnāṃ, pakṣiṇāṃ-gṛdhraśyenādīnāṃ, tā aśobhanā iti liṅgavipariṇāmena sambandhaḥ| kṛṣṇadhānyādīnāṃ yaddarśanaṃ vaidyasya pathi gacchata āturagṛhe praviśato vā tadaśobhanam, aśubhasūcakatvāt| udaśvit-takram| sarṣapo-raktābhāsaḥ| krūro-niṣṭhruravādī| śvapākaḥ-cāṇdālaḥ| jālaṃ-ānāyaḥ| vāgurā-mṛgabandhanī| pūtiḥ-durgandhiḥ| durdarśanaḥ-karālākṛtiḥ| niḥsārasya-vyapetasārasya vastunaḥ| vyavāyasya-maithunasya| kārpāsāderityādiśabdena kārpāsabusasīsāderdūtacintānirdiṣṭasya (ślo. 9) grahaṇam| kārpāsādeḥ padārthasya darśanaṃ pathi gaccata āturagṛhaṃ praviśato vā'śobhanam| arerdarśanamaśobhanam| prakṛtatvādvaisdyasyātmaśatrudarśanam| tathā, śayanādīnāmuttānānāṃ-ūrdhvamukhasthitapādānāṃ darśanam, tathetareṣāṃ-pātrādīnāṃ ghaṭaśarāvodañcanādīnāmadhomukhānāṃ, darśanamaśobhanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------------------| puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ||23||</seg> pradakṣiṇaṃ khagamṛgā yanto, naivaṃ śvajambukāḥ| ---------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṃsaṃjñāḥ-puṃnāmānaḥ, pakṣiṇo-vartakādayo, vāmasthitāḥ praśastāḥ| strīnāmāno-balākāsārikādayo, dakṣiṇasthitāḥ śubhāḥ| pradakṣiṇamiti vāmāddakṣiṇaṃ gacchantaḥ khagamṛgāḥ śubhāḥ| khagāḥ-kākāpārāvatādayaḥ| mṛgāḥ-hariṇaiṇādayaḥ| yānto naivaṃ śvajambukāḥ,-kintarhi ? dakṣiṇādvāmaṃ gaccantaḥ śubhā ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------------| ayugmāśca mṛgāḥ śastāḥ śastā nityaṃ ca darśane||24||</seg> cāṣabhāsabharadvājanakulaccāgabarhiṇaḥ| ---------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayugmāḥ-pañcasaptā pi(dayo), mṛgāḥ śubhāḥ| cāṣādayo mayūrāntā nityaṃ darśane-vāmato dakṣiṇato vā, śastāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------------| aśubhaṃ sarvatholūkabiḍālasaraṭhekṣaṇam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvathā-sarveṇa prakāreṇa vāmato dakṣiṇato vā yugmānāma yugmānāṃ vā, ulūkādīnāṃ darśanamaśubham| kīrtane tu praśastā ityeke|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">praśastāḥ kīrtane kolagodhāhiśaśajāhakāḥ| na darśane na virute, vānararkṣāvato'nyathā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dhanuraindraṃ ca lālāṭamaśubhaṃ, śubhamanyataḥ| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> endraṃ dhanurlālāṭaṃ-abhimukhaṃ, aśubham| anyataḥ-puraḥsthitaṃ sammukhaṃ varjayitvā tiryak pṛṣṭhato vā sthitaṃ, śubham| lālāṭamiti bhavārthe aṇ| lālāṭaśabdeneha lalāṭasamīpo deśo lakṣyate, sammukhamityarthaḥ| pātrāṇyagnipūrṇānyaśobhanāni| tathā binnāni-bhagnāni| tathā, viśikhāni-antaḥśūnyāni| na śubhānīti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vaidyasyāturagṛhapraveśe śubhāśubhasūcakāni nimittānyāha---- dadhyakṣatādi nirgacchadvakṣyamāṇaṃ ca maṅgalam| vaidyo mariṣyatāṃ veśma praviśanneva paśyati||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādiśabdenekṣuniṣpāvādiparigrahaḥ| dadhyakṣatāvādī (tā ādayo) yasya maṅgalasya tadevam| vaidyaḥ praviśanneva-tatkāla eva, āturagṛhāddadhyakṣatādi-yadvakṣyamāṇaṃ, tannirgaccat-niḥsarat, mariṣyatāṃ-āsannamaraṇānāṃ, paśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dūtādyasādhu dṛṣṭvaivaṃ tyajedārtamato'nyathā| karuṇāśuddhasantāno yatnatastamupācaret||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, dūtādyasādhu-aśubhaṃ pūrvanirdiṣṭaṃ, dṛṣṭvā ārtaṃ-āturaṃ, tyajet-na cikitset| ādiśabdena śakunādergrahaṇam| ato'nyatheti dūtādi śubhaṃ dṛṣṭvā, taṃ āturaṃ, vaidyo yatnena samupācaret| kimbhūtaḥ ? karuṇāyā śuddhaṃ nirmalaṃ, santānaṃ-ceto, yasya sa evaṃbhūtaḥ san|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha tadeva dadhyakṣatādyāha---- dadhyakṣatekṣuniṣpāvapriyaṅgumadhusarpiṣām| yāvakāñjanabhṛṅgāraghaṇṭādīpasaroruhām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dūrvārdramatsyamāṃsānāṃ lājānāṃ phalabhakṣayoḥ| ratnebhapūrṇakumbhānāṃ kanyāyāḥ syandanasya ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">narasya vardhamānasya devatānāṃ nṛpasya ca| śuklānāṃ sumanovālacāmarāmbaravājinām||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śaṅkhasādhudvijoṣṇīṣatoraṇasvastikasya ca| bhūmeḥ samuddhatāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca| nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍāvāYāḥ striyā api||34||</seg> <seg type="unit" n="35">jīvañjīvakasāraṅgasārasapriyavādinām| haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ baddhasyaikapaśostathā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ susurabhirvarṇaḥ suśuklo madhuro rasaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">gopateranukūlasya svanastadvadgavāmapi| mṛgapakṣinarāṇāṃ ca śobhināṃ śobhanā giraḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ| bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇYāhaniḥsvanāḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ| pathi veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dadhyakṣatādīnāṃ darśanaṃ 'pathi veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam|' iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| akṣatāḥ-yavāḥ, akhaṇḍitāstaṇḍulā ityanye, dhānyamevākhaṇḍitamakṣataśabdavācyamityapare| yāvakaṃ-alaktakaḥ| bhṛṅgāraḥ-kanakālukā| ardramatsyāḥ, ārdramāṃsam| ārdragrahaṇamatra śuṣkaparihārārtham| bhakṣaṃmodakādi| padmarāgādikaṃ-ratnam| ibho-hastī| narasyeti śauryatyāgaprajñārājasatkārādibhirvadhamānaḥ-pratidinamupacayaṃ gataḥ, tathāvidhasya puruṣasya darśanaṃ śubham| śuklānāṃ sumanaḥprabhṛtīnāṃ darśanaṃ śubham| bālacāmaraṃ-keśaprakīrṇakam| vājī-turaṅgaḥ| uṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanam| manojñasya-hṛdayahāriṇo'nnapānasya| śakaṭasya-rathasya, nṛbhiḥ-naraiḥ, pūrṇasya-sambhṛtasya| dhenvā ityādi| striyā apītyapiśabdaḥ samuccaye| yathā dhenvāḥ savatsāyā darśanamevaṃ vaḍavāyāḥ striyāśca savatsāyāḥ-sāpatyāyā iti| ruciko-valayaḥ, ābharaṇaviśeṣaḥ| siddhārtho-gaurasarṣapaḥ| gandhaḥ-suṣṭhu surabhiḥ| varṇaḥ suṣṭhu śuklaḥ-sitaḥ| raso madhuraḥ| gopateḥ-vṛṣabhasya, anukūlasya-akupitasya, svanaḥśabdaḥ| tadvat-gopatinā tulyo, gavāmapyanukūlānāṃ śabda ityarthaḥ| tathā, śobhināṃ-praśastānāṃ mṛgādīnāṃ, praśastā giraḥ| vidyādārogyalakṣaṇamiti yojyam| mṛgapakṣinarā hyaśobhino'pi śṛgālolūkapulkasacāṇḍālādayaḥ santi, taḍyavaccedanārthaṃ śobhināmiti viśeṣaṇam| śobhināmapi mṛgādīnāṃ kṣāmarogārtāmihatānāmaśobhanā vācaḥ syuḥ tattyāgārthaṃ śobhanā iti viśeṣaṇam| catrādīnāmutkṣepaṇaṃ-utthāpanam| patākā-vaijayantī| abhiṣṭutiḥ-prayāṇakāle janena stutirjayajayetyādiśabdapūrvā'bhimukhamuccāritā| tathā, bheryādīnāṃ śabdāḥ, puṇyāhaniḥsvanāḥ-praśastaśabdā| arogyāya, na tvapraśastaniḥsvanāḥ pretapaṭahādijāḥ| vedādhyayanasya-vedapāṭhasya, ye śabdāste ca śubhāḥ| pradakṣiṇaḥ-anukūlo, vāyuḥ sukhaḥ-sukhāvahaḥ| pathi veśmapraveśe caitadārogyalakṣaṇaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula">ityuktaṃ dūtaśakunaṃ svapnānūrdhvaṃ pracakṣate| ---------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ityevamarthe parisamāptau vā| dūtaḥ-strīpuruṣādiḥ, ityādi prāguktam| tathā, cetanācetanarūpaḥ śubhāśubhasūcako dūtavarjito lokaprasiddhaḥ-śakuna uktaḥ| yathā (ślo. 17)-"hāhākranditaṃ" ityādi| iti-evaṃ, uktaṃ-abhihitam| ato dūtaśakunādūrdhvaṃ-anantaraṃ, svapnān pracakṣate-samyag bhaṇiṣyati, tantrakāra iti śeṣaḥ| svapnalakṣaṇamaṣṭaṅgasaṅgrahe kathitam| yathā (sū. a. 9)- "sarvendriyavyuparatau mano'nuparataṃ yadā| viṣayebhyastadā svapnaṃ nānārūpaṃ prapaśyati||" iti| tathā (saṃ. sū. a. 9)- "śleṣmāvṛteṣu srotaḥsu śramāduparateṣu ca| indriyeṣu svakarmabhyo nidrā''viśati dehinam||" iti nidrālakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------------------| svapne madyaṃ saha pretairyaḥ vipan kṛṣyate śunā||40||</seg> sa martyau mṛtyunā śīghraṃ jvararūpeṇa nīyate| ---------------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo martyaḥ-puruṣaḥ, svapne-svapnāvasthāyāṃ, pretaiḥ saha madyaṃ piban śunā kṛṣyate-ākramyate, sa mṛtyunā jvararūpeṇa śīghraṃ ahirāt katipayaireva divasaiḥ, nīyate, likāntaramiti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------------| raktamālyavapurvastro yo hasan hriyate striyā||41||</seg> so'srapittena--------------------------------------| ---------------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktamālyo raktavapū raktavastraśca yo martyo hasan striyā svapne hriyate-ākṛṣyata ākramyate, so'srapittena mṛtyunā śīghraṃ nīyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------mahiṣaśvarāhoṣṭragardabhaiḥ| yaḥ prayāti diśaṃ yāmyāṃ maraṇaṃ tasya yakṣmaṇā||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo mahiṣādibhiḥ karaṇabhūtairyāmyāṃ dakṣiṇāṃ diśaṃ, svapne prayāti, tasya yakṣmaṇā maraṇaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="mula">latā kaṇṭakinī vaṃśastālo vā hṛdi jāyate| yasya tasyāśu gulmena-----------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> martya iti prathamānto'pīhārthavaśāt ṣaṣṭhyantaḥ sambadhyate| yasya martyasya svapne kaṇṭakayuktā latā hṛdaye jāyate, vaṃśo vā-athavā tālaḥ, tasya śīghraṃ gulmena maraṇaṃ bhavet| saṅgrahetvevamuktam (śā. a. 12)- "yasya kaṇṭakinī latā vaṃśa stālo vā hṛdi jāyate sa gulmena| yasya tu śirasi sa śirorogeṇa śastreṇa vā śiraḥccedanena|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------------------| ------------------------------------yasya vahnimanarciṣam||43||</seg> juhnato ghṛtasiktasya nagnasyorasi jāyate| padmaṃ sa naśyetkuṣṭhena-------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya martyasya nagnasyājyābhyaktasya vahnimanarciṣaṃ-jvālārahitaṃ, juhnata urasi padmaṃ svapne jāyate, sa naraḥ kuṣṭhena naśyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------------------| ---------------------------------caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet||44||</seg> snehaṃ bahuvidhaṃ svapne sa prameheṇa naśyati| ---------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caṇḍālaiḥ saha bahuvidhaṃ-anekaprakāraṃ, snehaṃ-ghṛtatailādikaṃ, yo martyaḥ svapne pibet, sa prameheṇa naśyati| svapne prakṛte'pi punaḥ svapnagrahaṇaṃ kṛtaṃ spaṣṭārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------------------| unmādena jale majjedyo nṛtyan rākṣasaiḥ saha||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> unmādena sa naśyati, yo rākṣasaiḥ saha nṛtyan jale majjet|</ab>
          <ab type="mula">apasmāreṇa yo martyo nṛtyan pretena nīyate| ---------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa marthyo'pasmāreṇa naśyati, yo nṛtyan pretena svapne nīyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------------------| yānaṃ kharoṣṭramārjārakapiśārdūlasūkaraiḥ||46||</seg> yasya pretaiḥ śṛgālairvā sa mṛtyorvartate mukhe| ---------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya narasya svapne kharādibhiryānaṃ bhavati, sa mṛtyormukhābhyantare vartate, atyāsannavināśatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------------| apūpaśaṣkulīrjagdhvā vibuddhastadvidhaṃ vaman||47||</seg> na jīvati---------------------------------------------| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apūpān śaṣkulīrvā jagdhvā-bhakṣayitvaivaṃ svapne dṛṣṭvā, vibuddhaḥ san tadvidhaṃ-apūpaśaṣkuliprāyameva, vamet-udgiret, sa na jīvati|</ab>
          <ab type="mula">----------akṣirogāya sūryandugrahaṇekṣaṇam| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sūryacandrayorgrahaṇadarśanamakṣirogāya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| sūryācandramasoḥ pātadarśanaṃ dṛgvināśanam||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svapne sūryācandramasoḥ patanadarśanaṃ martyasya dṛṣṭivināśanam| sūryācandramasoriti "devatādvandve ca" ityānaṅādeśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ sambhavo vayasāṃ tathā| nilayo muṇḍatā kākagṛdhrādyaiḥ parivāraṇam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tathā pretapiśācastrīdraviḍāndhragavāśanaiḥ| saṅgo vetralatāvaṃśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe||50||</seg> <seg type="unit" n="51">śvabhraśmaśānaśayanaṃ patanaṃ pāṃsubhasmanoḥ| majjanaṃ jalapaṅkādau śīghreṇa srotasā hṛtiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">nṛtvavāditragītāni raktasragvastradhāraṇam| vayoṅgavṛddhirabhyaṅgo vivāhaḥ śmaśrukarma ca||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pakvānnasnehamadyāśaḥ praccardanavirecane| hiraṇyalohayorlābhaḥ kalirbandhaparājayau||53||</seg> <seg type="unit" n="54">upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣo bhṛśaṃ prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pradīpagrahanakṣatradantadaivatacakṣuṣām| patanaṃ vā vināśo vā, bhedanaṃ parvatasya ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kānane raktakusume pāpakarmaniveśane| citāndhakārasambādhe jananyāṃ ca praveśanam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pātaḥ prāsādaśailādermatsyena grasanaṃ tathā| kāṣāyiṇāmasomyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇāṃ||57||</seg> raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate| -----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātu neṣyata iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| vaṃśalatādīnāṃ mūrdhni-śirasi, sambhavo-janma, jātu neṣyate| evamagre'pi yojyam| tathā, vayasāṃ-pakṣiṇāṃ, mūrdhni nilayo-nilayanam| tathā, muṇḍatā-kṛtamuṇḍanatvam| kākādyaiḥ parivāraṇaṃ-parivṛtatvam| na kevalaṃ kākādyaiḥ, pretādyaiśceti tathāśabdasyārthaḥ| gavāśanāḥ gomāṃsabhakṣāḥ, taiḥ| vetrādisaṅkaṭe-saṃvṛte, saṅgaḥ-dvārālābhaḥ, tatraiva niḥsāramapaśyataḥ| śvabhre śmaśāne ca śayanaṃ-svapanam| pāṃsau bhasmani ca patanam| jalapaṅkādike majjanaṃ-bṛḍanam| ādiśabdena kūpakaluṣodakādi gṛhyate| srotasā śīghreṇa hṛtiḥ-haraṇam| nṛtyaṃ ca vāditraṃ ca gītaṃ ca tāni| tathā, srak ca vastraṃ ca sragvastre, rakte ca te sragvastre ca, tayordhāraṇam| vayaścāṅgaṃ ca, tayorvṛddhiḥ| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| vivāhaḥ-pariṇayaḥ| śmaśrukarma-mukhavyañjanamuṇḍanam| pakvānnaṃ-maṇḍakādiḥ, snehaḥ-tailādiḥ, madyaṃ-sīdhvādi, teṣāmāśo-bhakṣaṇam| praccardanaṃ-vamiḥ| virecanaṃ-virekaḥ| hiraṇyasya-rukmādeḥ, lohasya ca lābhaḥ| saṅgrahe tūktam (śā. a. 12)- "labhate vā hiraṇyalohalavaṇa" iti| kaliḥ-anarthaḥ| bandho-bandhanam| parājayaḥ-paribhavaḥ| upānadyugasya nāśaḥ| pādasya carmaṇaśca prakarṣeṇa patanam| bhṛśaṃ-atiśayena, harṣaḥ| pitṛbhiḥ prakupitairavabhartsana-santarjanam| pradīpādīnāṃ patanamathavā vināśaḥ| parvatasya ca bhedanam| kānane-vane, raktapuṣpe praveśanamiti sambandhaḥ| pāpakarmāṇāṃ-pāpināṃ, niveśane-gṛhe, praveśanam| cintāyāmandhakārasambādhe-tamaḥsaṅkaṭe, jananyāṃmātari, ca praveśanam| prāsādāt parvatādvā pātaḥ-patanam, ādiśabdena vṛkṣagṛhādergrahaṇam| matsyena grasanaṃ-nigaraṇam| kaṣāyeṇa raktaṃ vastraṃ-kāṣāyam, tadvidyate yeṣāmitīniḥ| teṣāṃ kāṣāyiṇāṃ-kāśāyavastrāvṛtānāṃ, tathā asaumyānāṃ-durdarśānāṃ, tathā nagnānāṃ-vivastrāṇāṃ, tathā daṇḍadhāriṇāṃ-daṇḍināṃ, tathā raktayanānāṃ kṛṣṇavarṇānāṃ ca nṛṇāṃ jātu-kadācit, na darśanamiṣyate, svapne'śubhahetutvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-----------------------------------------------| kṛṣṇā pāpānanācārā dīrghakeśanakhastanī||58||</seg> virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā| -----------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃvidhā strī svapne kālaniśā-tadvidhā, matā| kṛṣṇākṛṣṇavarṇā| tathā, pāpamānanamācāraśca yasyāḥ sā| tathā, dīrghāḥ keśā nakhāḥ stanau ca yasyāḥ saivam| "svāṅgāccopasarjanāt" iti ṅīp| mālyaṃ ca vasanaṃ ca mālyavasanam| vigato rāgo yasya mālyavasanasya tadevaṃbhūtaṃ mālyavasanaṃ yasyāḥ saivam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-----------------------------------------------| manovahānāṃ pūrṇatvātsrotasāṃ prabalairmalaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">dṛśyante dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ prāpya kaścideva vimucyate||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manaḥ-ceto, vahanti yāni viśeṣeṇa hṛdāśritāni srotāṃsi tāni manovahāni, teṣāṃ manovahānāṃ prabalaiḥ-atibalavadbhiḥ, malaiḥ-malinīkaraṇasvabhavairvātapittaśleṣmabhiḥ, purṇatvāt dāruṇāḥ-ghorā apraśastāḥ, spapnā dṛśyante-anubhūyante| yaiḥsvapnairdṛṣṭaiḥ, rogī-āturaḥ, pañcatāṃ yāti-maraṇaṃ prāpnoti, tathā svabhāvatvādaiṣāṃ svapnānām| aroga ityādi| svastho naraḥ saṃśayaṃ-jīvitasaṃdehaṃ, prāpya kaścideva-bahūnāṃ madhyātpuṇyavānniyatāyureva, vimucyate, maraṇāditi, śeṣaḥ| svapnabhedānidānīmāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dṛṣṭaḥ śruto'nubhūtaśca prārthitaḥ kalpitastathā| bhāviko doṣajaśceti svapnaḥ saptavidho mataḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caḥ samuccaye| itiḥ prakāre| dṛṣṭādinā prakāreṇa svapnaḥ saptavidho mataḥ,-sapta svapnā ityarthaḥ| dṛṣṭaḥ sa ucyate,-yaścakṣuṣā jāgradavasthāyāṃ kiñcidvastujātaṃ dṛṣṭvā tadānīṃ suptāvasthāyāṃ tādṛśaṃ vastujātaṃ saṃvittirūpatayā'nubhuyate| 1| yaśca śabdamātreṇa bastujātaṃ śrotrendriyeṇa gṛhyate tadānīṃ suptāvasthāyaṃ tādruksaṃvittirūpatayā'nubhūyate, sa śruta ucyate| 2| yastu jāgradavasthāyāṃ yathāyathamindriyairanubhūyate suptāvasthāyāṃ tādṛgantaḥsaṃvittirūpatayā'nubhūyate, so'nubhūta ucyate| 3| yasmin dṛṣṭe śrute'nubhūte vā yatpūrvaṃ jāgradavasthāyāṃ vastujātaṃ manasā'bhyarthyate tathaiva ca suptāvasthāyāmantaḥsaṃvittirūpatayā'nubhūyate, sa prārthita ucyate| 4| yastu ṣaḍbhiḥ pratyakṣānumānādibhirna dṛṣṭo nāpi śruto nāpyanubhūto dṛṣṭaśrutānubhūtatvābhāvādata eva na prārthitaḥ, api tu kevalaṃ manasā yatheccamutprekṣya yatkiñcanarūpābhiḥ kalpanābhistābhistābhiḥ kalpito jāgradavasthāyāṃ vastujāto'ntaḥsaṃvittāvupāruḍhaḥ, tadānīṃ suptāvasthāyāṃ tādṛganubhūyate, sa kalpita ucyate| 5| yaśca dṛṣṭaśrutādibhyaḥ svapnebhyo'nyo vilakṣaṇasvapno yathā dṛśyate suptāvasthāyāmuttarakālaṃ tathaiva tatsvapnadarśinā nareṇa tanmukhāvagatatadarthairanyairapi pratyakṣato dṛśyate, sa bhāvikaḥ| 6| doṣajaḥ sa svapnaḥ-yo vātajaḥ pittajaḥ kaphajo vā yathāyathaṃ doṣaguṇānurūpo'ntaḥsaṃvittāvanubhūyata iti| 7|</ab>
          <ab type="mula">teṣvādyā niṣphalāḥ pañhca yathāsvaprakṛtirdivā| vismṛto dīrghahrasvo'ti---------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu svapneṣumadhyādye pañcādyāḥ-ādau paṭhitā dṛṣṭādayaḥ te niṣphalāḥ-na te yathānurūpaṃ phalaṃ śubhamaśubhaṃ vā dadati| yathāsvaprakṛtiḥ-yathādoṣajo, yaḥ svapnaḥ so'pi niṣphalaḥ-nāsau yathānurūpaṃ śubhāśubhalakṣaṇaṃ phalaṃ dadāti| vātaprakṛtervātaprakṛtyanurūpataḥ svapno yāvaddvandvaprakṛterdvendvaprakṛtyanarūpataḥ sannipātarūpato vā'phalaḥ| tathā divā dṛṣṭo yaḥ svapnaḥ, tathā vismṛtaḥ, tathā'tidīrgho'tihrasvo vā yaḥ svapnaḥ, sa pañcavidhavyatirikto'pyaphalaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-----------------------------------------------| -------------------------pūrvarātre cirātphalam||62||</seg> dṛṣṭaḥ karoti tuccaṃ ca----------------------| -----------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvarātre dṛṣṭaḥ svapnaścirāt-cireṇa kālena, phalaṃ tuccaṃ-alpaṃ, na yathāparibhāṣitaṃ, vidadhāti| kecittvāhuḥ,-ceti vikalpārthe, cireṇa kālena tuccaṃ vetyarthaḥ| pūrvarātra iti "ahaḥ sarvaikadeśa" iti samāsāntaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-------------------------gosarge tadaharmahat| nidrayā vā'nupahataḥ pratīpairvacanaistathā||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gosarge-gavāṃ mokṣakāle, yo dṛṣṭaḥ svapnaḥ sa tadahaḥ-tasminnevāhani, phalaṃ mahatkarotīti yojyam| tadaharityahaḥśabdaḥ saptamyarthavṛttiravyayaḥ| śubhaḥ svapno dṛṣṭo rātriśeṣe nidrayā vā yadyanupahato-yasminsvapne dṛṣṭe'nantaraṃ na supyate, sa svapno mahat phalaṃ karoti| anyathā svalpam| pratīpaiḥ-ananukūlairvacanaiśca, anupahataḥ-anabhyāhataḥ, śubhaḥ svapno dṛṣṭo mahat phalaṃ karoti|</ab>
          <ab type="mula">evaṃ śubhaṃ svapnaṃ pratyuktvā'śubhaṃ svapnaṃ pratyāha---- yāti pāpo'lpaphalatāṃ dānahomajapādibhiḥ| -----------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāpaḥ-aśubhaḥ svapnaḥ, alpaphalatāṃ yāti| kaiḥ ? dānādibhiḥ| ādigrahaṇāt dhyānaniyamādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-----------------------------------------------| akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ||64||</seg> paśyetsaumyaṃ śubhaṃ tasya śubhameva phalaṃ bhavet| -----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akalyāṇamapi-aśubhasūcakatvādaśubhaṃ [api], svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva-tasminnevāvasare'śubhasvapnadarśanasamanantare kāle, saumyakaraṃśubhasūcakatvāccubhaṃ svapnaṃ yaḥ paśyettasya jantostasya vā svapnasya śubhameva-kalyāṇarūpameva, phalaṃ bhavet, na pūrvadṛṣṭamaśubhamityevaśabdārthaḥ| apiśabdāt kalyāṇaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā yastatraiva vā svapnamadhye supto'śubhaṃ ca svapnaṃ paśyet, tasyāśubhameva phalaṃ bhavet, na pūrvadṛṣṭaṃ śubhamiti bodhyam| nanu, evaṃ sati svapnānāmaniścataphalatvaṃ prāpnoti| tataśca "svapne madyaṃ saha pretaiḥ" (ślo.40) ityādinā yaduktaṃ tadanyathā'pi syāt| yato'śubhalakṣaṇo'pyevaṃ dānādibhiścānyathā sampadyate| tataścāniścitaphalatvānmaraṇaṃ prati nāsau niścito hetuḥ| evamanye'pi ye svapnāḥ pratiniyatā raktapittādīnāṃ vyādhīnāṃ hetavo nirdiṣṭāḥ, te'pi tathaiva boddhavyāḥ| atrācakṣmahe| niścitāniścitaphalasvabhāvatvāt svapnānāmadoṣaḥ| tathā hi-kecitsvapnā niścitaphalasvabhāvā nirdiṣṭāḥ| yathā-"svapne madyaṃ saha pretaiḥ" ityādayaḥ| kecidaniścitaphalasvabhāvāḥ| yathā-"mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ" (ślo-49) ityārabhya yāvat "raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate" ityevamantena granthena ye nirdiṣṭāḥ| tatra ye niścitaphalasvabhāvāsteṣāṃ na kathañcidapyanyathā kartuṃ pāryate| prāktanasya karmaṇastathārūpasya balabattvāt| ye tvaniścitaphalasvabhāvāḥ "mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ" ityādayaḥ| teṣāṃ spapnāntaradarśanādibhiranyathā sadbhāvaḥ sambhāvyata iti| "paśyetsaumyaṃ" ityuktam| atstāneva saumyān svapnān darśayitumāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">-----------------------------------------------| devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sādhūn yaśasvino vahnimiddhaṃ svaccān jalāśayān| kanyāḥ kumārakān gaurān śuklavastrānsutejasaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">narāśanaṃ dīptatanuṃ samantādrudhirokṣitam| yaḥ paśyellabhate yo vā catrādarśaviṣāmiṣam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śuklāḥ sumanaso vastramamedhyālepanaṃ phalam| śailaprāsādasaphalavṛkṣasiṃhanaradvipān||68||</seg> <seg type="unit" n="69">ārohedgośvayānaṃ ca, tarennadahadodadhīn| pūrvottareṇa gamanamagamyāgamanaṃ mṛtam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">sambādhānniḥsṛtirdevaiḥ pitṛbhiścābhinandanam| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||70||</seg> yasya syādāyurārogyaṃ vittaṃ bahu ca so'śnute| -----------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kumārakā-bālakāḥ| viṣaṃ-vatsanābhādi| āmiṣaṃ-māṃsam| sumanasaḥ-puṣpāṇi| śuklaśabdo vastramityatrāpi sambadhyate, arthavaśāccāsya napuṃsakatvamekatvaṃ ca bodhyam| devādīn yaḥ paśyet, yo vā catrādīn labhate, yaśca śailādīn samārohet, yaśca nadādīṃstaret, yasya vā pūrvottaragamanādikaṃ syāt, sa puruṣa āyurādīnaśnute-prāpnoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">"ārogyamaśnute" ityuktam| atastadevārogyaṃ lakṣayitumāha---- --------------------------------------------| maṅgalācārasampannaḥ parivārastathā''turaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">śraddhadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu||72||</seg> cikitsāyāmanirvedastadārogyasya lakṣaṇam| -----------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "praśastācaraṇaṃ nityamapraśastavisarjanam| etaddhi maṅgalaṃ proktamṛṣibhistattvadarśibhiḥ||". ācaraṇaṃ-ācāraḥ saddṛttānuṣṭhānam| maṅgalācārābhyāṃ sampanno-yuktaḥ| kaḥ ? parivāraḥ| tathā, āturaḥ| śraddhadhānaḥ-avaśyaṃ me vyādhirayamanena bheṣajena naśyatītyevaṃ manyamānaḥ| tathā ca, parivāro'nukūlaḥ-dakṣiṇaḥ| tathā, prabhūtasya dravyasya saṅgrahaḥ-saṅgrahaṇam| tathā, sattvalakṣaṇayoḥ saṃyogo, vaidyādiṣu bhaktiḥ, cikitsāyāṃ-upakrame, anirvedaḥ-sotsāhatā, tat-etat, ārogyalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula">kasmādidaṃ sthānaṃ śārīramucyate ? ityasya niruktimāha---- --------------------------------------------| ityatra janmamaraṇaṃ yataḥ samyagudāhṛtam|73| śarīrasya tataḥ sthānaṃ śārīramidamucyate| 73 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne dūtādivijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-parisamāptau| atra-asminsthāne, yato-yasmāt, śarīrasya janma samyak-aviparītaṃ garbhāvakrāntyādibhiścaturbhiradhyāyaiḥ prasaktānuprasaktikayā, udahṛtam| maraṇaṃ-vikṛtivijñānīyākhyena tathā dūtādivijñānīyākhyena ca| tataḥ-śarīrasya janmamaraṇodāharaṇāt kāraṇāt, idaṃ sthānaṃ śārīramucyate| yadyapi sarva āyurvedākhyo granthaḥ śarīramadhikṛtya pravṛttaḥ, tathā'pīdaṃ sthānaṃ sākṣājjanmamaraṇacintanāccarīrasya prādhānyena śārīraṃ sthānamucyata iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracittāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyaṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ dvitīye śārīrasthāne dūtā- divijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="3" xml:id="ah.3">
        <head>Nidānasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.3.1">
          <head>sarvaroganidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrīgaṇeśāya namaḥ| atha śarīrasthānādanantaraṃ nidānasthānārambhaḥ| asya cāyaṃ sambandhaḥ| hetuliṅgauṣadhaskandhalakṣaṇo'yamāyurvedaḥ praṇītaḥ| tāni ca hetuliṅgauṣadhāni sūtrasthāne sūcitāni| śarīralakṣaṇaṃ cādhāraṃ samutpādya tāni vistāreṇopadeṣṭuṃ śakyante| tasmācchārīrasthānaṃ pūrvamārabdhavān| nanu, evaṃ satyauṣadhaskandha eva prāk prādhānyādupadeṣṭuṃ nyāyyaḥ| naivam| hetuliṅgābhyāṃ hyāmayaṃ parīkṣyānantaraṃ yathāyogamāmayapraśamanārthamauṣadhaṃ dātumucitam| tasmāddhetuliṅgayorevopādānaṃ prāgyuktam, na tvauṣadhasya, iti cikitsitasthānāt prāgidameva sthānamupadeṣṭuṃ yuktam| tathā coktaṃ muninā (ca. sū. a. 20|24)- "rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham|" iti| tasmādauṣadhāddhetuliṅgayorevāmayaṃ prati prādhānyam| ato nidānasthānārambhaḥ| tatra ca pūrvaṃ sarvaroganidānamevārabdhuṃ yuktam, prādhānyāt| prādhānyaṃ ca sarvarogakāraṇanirdeśāt| tathā hi vātādaya eva prakupitāḥ sarvarogakāraṇam| vakṣyati hi (ślo. 12)- "sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">teṣāṃ ca prakopakāraṇamasminnirdiśyata ityāha - athātaḥ sarvaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athāta ityādi| sarve ca te rogāśca sarvarogāḥ, teṣāṃ nidānaṃ sarvaroganidānam| śeṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyeyam| itītyādiśabdānāmapi pūrvavadvyākhyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śrīḥ| śubhamastu| oṃ namo gaṇeśāya| śrīvaidyanāthāya namaḥ|| atha hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| aṅgaṃ kāyaci[kitsā]khyaṃ sāmastyena nirūpyate|| 1|| tatrādau jvaraprakaraṇam| tatra jvarotpattiḥ| sā cetihāsarūpeṇa nirūpitā saṅgrahe (ni. a. 1) - "[purā] kṛtayuge vigatarāgadveṣādidvandvā jitalobhaśramaklamālasyabhayā niṣparigrahāḥ puruṣā babhūvuḥ| teṣāṃ puṇyabalena pṛthivyādīnāṃ sarvaguṇasamudāyādacintyarasavīryādisamuditāni sasyānyauṣadhayaścāsan| te tāni jitendriyatvāt kāle mātrayā copayuñjānā satyārjavānṛśaṃsyādiguṇayogācca surasadṛśatejorūpākṛtipramāṇaprasādopacayasaṃhananāḥ sattvasārasampannā dīrghāyuṣo nīrujaśca babhūvuḥ| bhraśyati tu kṛtayuge yugasvabhāvakrameṇa parihīyamānasarvaguṇeṣu pṛthivyādiṣu śarīreṣu ca dharmātikramāt puruṣeśvavaśyaṃbhāvino nirapekṣarūkṣābhirupekṣitā devatābhirjvarādayaḥ prādurabhūvannitisarvarogāṇāṃ sāmānyataḥ sambhavaḥ| nirapekṣāḥ-nirāśāḥ, rūkṣāḥ-niḥsnehāḥ| jvarastu sthāṇuśāpāt prācetasatāmupagatasya prajāpateḥ kratau bhāgamaparikalpayatastadvināśārthaṃ pūrvajanmāvamānitayā rudrāṇyā preritasya paśupaterdivyamabdasahasraṃ parirakṣitavataḥ kopamaticirakālasambhṛto vratānte roṣāgniḥ kiṅkararūpeṇa kila piṇḍitamurtirvīrabhadranāmā bhasmapraharaṇastriśirokṣibāhupādaḥ piṅgalalocano daṃṣṭrī śaṅkukarṇo kṛṣṇatanuruttamāṅganniścacāra| sa devīvinirmitayā saha bhadrakālyā pratiromakūpamabhiniḥsṛtairvividhavikṛtākṛtibhirantairbhayānakavākyakriyāvapurbhiranucaraiḥ parivṛtaścaturyugāntakarāmbhodasahasraninado'nunādayan rodasī jvālāgarbheṇa parivṛtaḥ kala kalāraveṇa mahābhūtasamplavakāriṇā vidhāya dānavavadhamaśvamedhādhvaravidhvaṃsaṃ ca prāñjalirvijñāpayāmāsa śivam| śivī bhūto'si devadeva devaiḥ pitāmahaprabhṛtibhiḥ jagataḥ pitrā ca dhātrā'bhiṣṭūyamānaḥ sampratyahaṃ kiṃ karavāṇīti| taṃ śūlī sakrodhamādideśa| yasmāttridaśairapyajayya matkrodha vratavighnaṃ cikīrṣu daityasainyaṃ dakṣo dakṣahavyaṃ ca tvayā jīrṇamato jagato'sya sasthāvarasya jvarayitā jvaro bhavān bhavatu| tvaṃ hi sarvarogāṇāṃ prathamaḥ pravaro janmamaraṇeṣu tamomayatayā mahāmohaḥ prāgjanmamaraṇamato vismārayitā'pacārāntateṣu coṣmāyamāṇatvāt santāpātmā dvayeṣvapi dhruvo jvaro bhaveti| so'yamevamumāpatinā'nugṛhīto nānānāmabhiḥ sarvato'nubhuvi vicarati| tadyathā,- pākalo gajeṣu, abhitāpo vājiṣu, alarkaḥ kukkureṣu, indramado jalajeṣu, jyotiroṣadhīṣu, cūrṇako dhānyeśu, apsu nīlikā, bhūmāvūṣaraḥ, mānuṣeṣu jvaraḥ iti| tatsahajāścārocakāṅgamardaśirovyathābhramaklamaglānitṛṣṇāsantāpādayaḥ| tatsantāpācca raktapittam| tatraiva ca yajñe krodhabhayābhibhūtānāṃ parito vidravatāṃ laṅghanaplavanādyairdehavikṣobhaṇairgulmavidradhivṛddhijaṭharādayo haviḥprāśānmehakuṣṭhārśaḥśophātisārādayo bhayatrāsaśokāśucisaṃsparśairunmādāpasmāragrahādayo rohiṇyatisaṅgāccheṣaduhitrasambhogakṛtācca prajāpatikrodhāt nakṣatrarājasya rājayakṣmā tatsahodbhavāśca kāsaśvāsādayaḥ| so'pi hi na vinā jvareṇānubadhnātīti sakalo'pi rogagrāmo jvarapūrvako jvaraśabdavācyaśca|" iti| rogalakṣaṇaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-athāta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra rogāṇāṃ sāmānyaṃ nidānaṃ bibhaṇiṣustāvadrogāṇāmeva paryāyān vadati| rogaparyāyaśravaṇena hi śiṣyāṇāṃ tatra tatra śāstrapradeśeṣu sammoho na bhavati---- rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rogādayaḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ-ekārthā ityarthaḥ| nanu ca, eṣāṃ rogādiśabdānāṃ pravṛttinimittaṃ pratyarthabhedo'pi dṛśyate| yathā,-rujatīti rogaḥ, duḥkhasya kartṛtvādduḥkhasyābhidhāyakaḥ| pāpmeti kila sarve rogāḥ pāpasya karmaṇaḥ phalamiti kṛtvā pāpmetyucyate| "jvaraḥ pradhāno rogāṇāmuktaḥ" (ca. ci. a. 3|4)| prādhānyaṃ cāsya durupakramatvādatiduḥsahatvācca| ata eva sarvakāyamanaḥsantāpakatvaṃ jvarasyāhuḥ| tathā, "jyāvayohānau" ityasya dhātorauṇādike varapratyaye sati jvaraśabdasyārthāntaratvamapyāpatati| vividhamādhiṃ-duḥkhaṃ, ādadhāti śarīre manasi ceti-vyādhiḥ| vikāro buddhīndriyamanaḥśarīrāṇāṃ vikṛtiṃ-anyathātvaṃ, janayatītyarthaḥ| duḥkhamityanenopatāpakatvamanubhavaṃ gamayati| āmaya ityasyārthaḥ-kilā''masamutthāḥ sarve vyādhayaḥ| prāyeṇa hi loko'khila eva laulyādadeśakālāpathyātimātrāśī bhavati| tasya cāvaśyamāmasambhavādbāhulyenāmasamutthā vyādhayaḥ| bāhulyaṃ cāṅgīkṛtya śabdapravṛttiḥ| yakṣmeva yakṣmā, yathā-"yakṣmā rogasamūhānām" (ca. sū. a. 25|39, saṃ. sū. a. 13) ityuktaḥ| evaṃ sarvo'pi rogo rogasamūha ityanena dyotayati| tathā ca, sarvo vikāra utpadyamāno'nekairvyādhilakṣaṇabhūtaiśca yukta utpadyate| yathā,-jvarasyālasyārocakādayaḥ| ātaṅka iti "taki kṛcchrajīvane" ityasya dhātorāṅpūrvasya rūpam| rogopataptatvāddhi strīpānabhojanādibhyo nivṛttāḥ kṛcchreṇa jīvanti| gada iva gado'nekakāraṇajanyatvāt| yathā hi gado'nekakāraṇajastathā gado'pīti gadaśabdasyārthaḥ| ābādha iti āsamantāt kāyamanasorbādhanaṃ-pīḍetyarthaḥ| evaṃ pravṛttinimittaṃ pratyarthabhedadarśanāt kathamuktaṃ paryāyavācinaḥ iti| atrācakṣmahe| evamevaitat| kintu pīḍākāritvasāmānyaṃ pravṛttinimittamurarīkṛtya paryāyavācinaḥ ityuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paryāyakathanadvāreṇa rogalakṣaṇamāha-roga iti| rujatīti roga ityādivyutpattyā rogādiśabdairyo'rtho'bhidhīyate sa rogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nidānādayaḥ samprāptyantā rogāṇāṃ vijñānaṃ pañcadhā smṛtam, munīndrairiti śeṣaḥ| nidānādivijñānena sarve rogā viśeṣeṇa budhyanta ityarthaḥ| upaśayastatheti yathā nidānādayo rogāṇāṃ vijñānaṃ tathopaśayo'pīti tattulyakakṣatāṃ dyotayituṃ tathāśabdaṃ tantrakṛt pratyuktavān| evaṃ samprāptiścetyatra cakāramapi| iti-parisamāptau, etāvadeva rogāṇāṃ vijñānam| nidānaṃ dvidhā,-rogāṇāmāsannaṃ viprakṛṣṭaṃ ca| tatrāsannaṃ yathā-vātādayaḥ prakupitāḥ| viprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ yathā-vātādicayaprakopakaramāhāravihārādi| tatra nidānaṃ-kaṭukāmladadhyādikaṃ jvarasya| pūrvarūpaṃ yathā-jvarasyaivālasyādayaḥ| rūpaṃ yathā-"āgamāpagamakṣobhamṛdutāvedanoṣmaṇām| vaiṣamyaṃ tatratatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ||" (hṛ. ni. a. 2|10) ityādi| upaśayo yathā jvaraṃ snehamardanādinopaśāmyantamupalabhya sa tasyopaśaya ityucyate| samprāptistu-"yathāduṣṭena" (ślo. 8) ityādilakṣaṇā| viniścitajñānakāraṇatvādvijñānam, kāraṇe kāryopacārāt| nidānādīnāmasamāsanirdeśa ekaikasyāpi prādhānyamiti dyotanāya| evamekaikasyopalabdhikāraṇatvaṃ bhavati| upacārādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ pañcadhetyuktaṃ niyamārtham| pañcadhaivaitāni tattvato nānye rogāvabodhahetavaḥ santītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogalakṣaṇasya bhedānāha-nidānamiti| vijñānaṃ-lakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula">nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ| nidānamāhuḥ paryāyaiḥ--------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nimittādibhiḥ ṣaḍbhiḥ paryāyairnidānamāhuḥ-vadanti, munaya iti śeṣaḥ| tatra tatra śāstrapradeśe nidānametaiḥ paryāyairvedyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> paryāyakathanadvāreṇa nidānalakṣaṇamāha-nimitteti| saṅgrahe tu (ni. a.1)-"tatra nidānaṃ vāyvādiprakopaḥ| tasya punarahitāhāravihārasevā||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| -----------------------prāgrūpaṃ yena lakṣyate||3||</seg> utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yena-ālasyārucyādinā, utpitsuḥ-udbubhūṣuḥ, āmayo-jvarādiḥ, lakṣyate-jñāyate, tatprāgrūpam| doṣaviśeṣeṇa-vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ-anāsādito, 'vyaktarūpeṇa' ityatrānuktamapi gamyamānatvāduktaṃ bodhyam| tathā hi-vātādidoṣeṇānadhiṣṭhitatvādvyādherutpitsutaiva na ghaṭate, vyādhikāraṇābhāvāt| na hi vātādīn vimucya vyādheḥ prāyeṇānyataḥ sambhavaḥ sambhāvyate| vakṣyati hi (ślo. 12)- "sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|" iti| tasmāddoṣaviśeṣānadhiṣṭhitatvamutpitsorāmayasya yaducyate, tadvyaktarūpadoṣāpekṣamavagantavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha pūrva [rūpa]lakṣaṇamāha-prāgrūpamityādi| utpitsurāmayo yena lakṣyate tatprāgrūpam| utpitsuḥ-utpatitukāmaḥ| rogo hi rājeva bahuparivāraḥ| tasya kecidagre kecitsaha kecitpaścādvrajanti| te ca purvarūparūpopadravasaṃjñāḥ| tatra pūrvarūpeṇa jvarādyanyatama utpatsyata iti jñāyate, na tu vātajvarādyanyatama iti, ata āha-doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhita iti| yattūktaṃ rugviniścaye (jva. ni. ślo. 6)-"sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhā'tyaryaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam||' iti| tatsambhāvanājñānaṃ na pramājñānamityupekṣitaṃ pūrvaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ata evāha---- --------------------------------------------------| liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadityanena prāgrūpaṃ parāmṛśyate| tat-prāgrūpaṃ, utpitsūnāṃ jvarādīnāmalpatvāt-anāsāditabalatvāt, avyaktaṃ liṅgaṃ-aspaṣṭaṃ lakṣaṇam| yathāyathaṃ-yadyasya vyādherjvarādyanyatamasyātmīyamātmīyam| tacca prāgrūpaṃ tridhā dṛṣyate,- kiñcicchārīraṃ kiñcinmānasaṃ kiñcicchārīramānasaṃ ca| tatra śārīraṃ yathā-jvarasyālasyāsyavairasyagātragauravajṛmbhāsāsrākulākṣitetyevaṃprāyam| mānasaṃ ca-aratirhitopadeśeṣvakṣāntirityevaṃprāyam| kiñcicchārīramānasaṃ yathā-"prītiramlapaṭūṣaṇe| dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu" (hṛ. ni. a. 2|8) ityevaṃprāyam, śārīramānasadoṣajanitatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prāgrūpasya sāmānyarūpatvamāha-liṅgamavyaktamiti| avyaktaṃ-viśeṣajñānahīnam| alpatvāt-viśeṣalakṣaṇasādhanāparipūrṇatvāt| kiṃ vyādhimātrasya ? na| yathāyathaṃ vyādhiviśeṣasya jvarādeḥ| yattu kvacitpūrvarūpamuktvā sāmānyarūpamucyate tadviśeṣarūpameva| prativiśeṣaṃ vaktavyam| ekatrocyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">idānīṃ rūpaṃ lakṣayitumāha---- tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate| saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadeva-prāgrūpaṃ, vyaktatāṃ yātaṃ-vyaktadoṣādhiṣṭhitaṃ sat, rūpamityabhidhīyate| tadevetyevaśabdenaitat dyotayati,-yadeva śārīraṃ prāgrūpaṃ pūrvopavarṇitaṃ tadeveha gṛhītavyam, sthāyitvāt| tadhdyāmayānubandhi| mānasaṃ śārīramānasaṃ cāsthāyitvānna gṛhītavyam| taddhi dvayamapyutpannavyādhisamanantaraṃ prāyeṇa naśyatīti tadvyaktatāṃ na yāti| ataḥ śārīramevotpitsuvyādhiprāgrūpamiha parāmraṣṭuṃ yuktam| saṃsthānādayaḥ ṣaṭ rūpasya paryāyā ityarthaḥ| ime ca paryāyāḥ prāgrūpasyāpi yojyāḥ| yathā-pūrvasaṃsthānaṃ pūrvavyañjanaṃ pūrvaliṅgamityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rūpalakṣaṇamāha-tadeva vyaktatāmiti| tatra purvarūpavyaktatādoṣaviśeṣeṇa nirdhārakatvam| rūpādayaḥ sapta paryāyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām| auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham||6||</seg> vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upayujyata ityupayogaḥ-sevanam| sukhamāvahati-utpādayatīti sukhāvahaḥ,-dehasya sukhaṃ karotītyarthaḥ| ya upayogaḥ sukhāvahastamupaśayaṃ vidyāt-jānīyāt, munīndra iti śeṣaḥ| keṣāmupayogaḥ ? auṣadhānnavihārāṇām| auṣadhaṃ-harītakyādi| annaṃ-raktaśālyādi| vihāro-vāgdehamanonirvartitaśceṣṭāviśeṣo vyāyāmavyavāyajāgaraṇādhyayanagītabhāṣaṇadhyānadhāraṇādirūpaḥ| auṣadhaṃ cānnaṃ ca vihāraścauṣadhānnavihārāḥ, teṣāmauṣadhānnavihārāṇām| teṣāṃ kimbhūtānām ? hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām| hetuvyādhiviparyastānāṃ viparyastārthakāriṇāṃ ca| viparyastāḥ-viparītāḥ, hetuvyādhyorviparyastāḥ| hetuśca vyādhiśca hetuvyādhī, tayorviparyastā hetuvyādhiviparyastāḥ,-nidānarogayorviparītāḥ| tathā viparyastānāmartho viparyastārthaḥ, taṃ kurvantīti viparyastārthakāriṇaḥ| hetuvyādhiviparyastāśca viparyastārthakāriṇaśca hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇaḥ, teṣām| keṣāṃ viparyastānāmarthaṃ kurvanti ? atra prakṛtatvāddhetuvyādhiviparyastānām| tadayamarthaḥ-hetuvyādhyoraviparītā api heturūpā iva bhāsamānā vyārdhirūpā iva bhāsamānā hetuvyādhiviparyastānāmarthaṃ vyādhyupaśamalakṣaṇaṃ kurvanti| yathā hetuviparītairvyādhiviparītaiścauṣadhānnavihārairvyādhyupaśamaḥ kriyate pratipakṣatvāt, tathā viparyastārthakāribhirapītyarthaḥ| saṅgrahe tu jagāda (sū. a. 12)- "ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayam| tathā chardyāṃ chardanamityādi| evaṃvidhaṃ hyaviparītameva sat bheṣajaṃ viparītamarthaṃ karoti|" iti| tatra hetuviparītā auṣadhānnavihārā yathā-gurusnigdhaśītaje vyādhau laghurūkṣoṣṇamauṣadhamannaṃ vā| tathā, santarpaṇotthe'patarpaṇam, apatarpaṇotthe santarpaṇam, jāgaraṇotthe vyādhau svāpaḥ, svāpotthe jāgaraṇam, vyāyāmotthe āsanā, ityādi| tathā, vyādhiviparyastā auṣadhānnavihārā yathā-vātaje jvare sarpiḥpānamauṣadham| tasminneva jvare'nnaṃ peyā| vihāraśca tasminneva jvare dehamanovyāpāroparamaḥ| tathā, pācanasādhye jvare doṣānapekṣamauṣadhaṃ mustāparpaṭakam| annaṃ raktaśālyādi| pramehe rajanī yavānnaṃ ca| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 1|72)- "raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ|" ityādi| vihāraśca yathā (hṛ. ci. a. 1|171)- "jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet|" iti| tathā munirapyavocat (ca. ci. a. 3|319)- "jvarakālaṃ ca vegaṃ ca cintayan jvaryate tu yaḥ| tasyeṣṭaiśca vicitraiśca viṣayairnāśayetsmṛtim||" iti| viparyastārthakāriṇaśca dvedhā bhavanti,-vyādhiviparyastārthakāriṇo hetuviparyastārthakāriṇaśca| tatra vyādhiviparyastārthakāruṇo yathā-chardivyādhau tadarthakāryauṣadhaṃ madanādi| annaṃ ca tadupasṛṣṭaṃ śālyādi| athavā yadahṛdyamasātmyamapariśuṣkaṃ guru ca| vihāro'ṅgulyutpalanālādinā tadudvamanam| yathā cātisāre virecanam| vamanena virecanena ca chardyatīsārayorvṛddhireva kartuṃ yuktā, taddhetukatvāttasya| iha ca śamanakaraṇādviparyastārthakāritvam| hetuviparyastārthakāriṇaśca yathā-madyotthe vyādhau madyamevoyuktaṃ vyādhiṃ śamayatyauṣadhatvena| evamannavihārāvapyūhyau| madyena madātyayasya vṛddhireva kartuṃ yuktā, taddhetukatvāttasya| iha tu śamanakaraṇādviparyastārthakāritvam| etadeva ca tadarthakārīti vadanti| tacca mātrāśitīye (hṛ. sū. a. 8|24) vyākhyātameva| hi-yasmāt, saḥ-upaśayo, vyādheḥ-āmayasya, sātmyamiti smṛtaḥ| munīndrairiti vākyaśeṣaḥ| evaṃ vyādhiguṇaviparīto ya āhāro vihāraśca prāyeṇa nidānaviparītaḥ sa vyādhisātmyam| munistvavocat (ca. sū. a. 6|50)- "deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upaśayalakṣaṇamāha-hetuvyādhīti| hetuviparyastāḥ-śītādeje vyādhāvuṣṇādayaḥ| vyādhiviparyastāḥ-stambhādirūpe vyādhau svedādayaḥ| viparyastārthakāriṇaḥ-pitte'ntarnigūḍhe vimārgage vā sveda ityādayaḥ| svedo hi pittasya na viparyastaḥ, arthaṃ tu viparyastasya karoti pittaśamanākhyam| evaṃ trividhasyauṣadhasya annasya vihārasya copayogo yaḥ sukhāvahaḥ, tamupaśayaṃ vidyāt| tasya paryāyo vyādhisātmyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">upaśayalakṣaṇakathanaprastāvādanupaśayo'pi lakṣya ityāha ---- ------------------------------------------------------| viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyābhisaṃjñitaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ato yathānirdiṣṭalakṣaṇādupaśayākhyāt yo viparītalakṣaṇa auṣadhānnavihārāṇāmupayogaḥ-sevanamasukhāvahaḥ, so'nupaśaya ucyate| sa eva vyādherasātmyamityabhisaṃjñitaḥ-ābhimukhyena saṅketitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anupaśayalakṣaṇamāha-viparīto'nupaśaya iti| upaśayalakṣaṇa[t]viparīto-duḥkhāvahaḥ| tasya paryāyo vyādhyasātmyam| anupaśayasya pṛthaguddeśo na kṛtaḥ, upaśayāntarbhāvāt| itthaṃ sukhamanyathā duḥkhamityanvayavyatirekābhyāṃ hyupaśaya eva nirghāryate| saṅgrahe tu deśakālopayogo hyu('pyu) ktaḥ (ni.a.1)-"etena deśakālau vyākhyātau|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nidānaprāgrūparūpopaśayānuktvā, samprati samprāptiṃ lakṣayitumāha---- yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yena prakāreṇa duṣṭaḥ-kupito, vātādyanyatamo doṣo-yathāduṣṭaḥ, tena yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā-dehamanudhāvatā sanniveśaviśeṣeṇa gacchatā, pratyāmayaṃ vā nirvṛttiḥ-niṣpattirudbhava iti yāvat, nirdiṣṭā sā samprāptiḥ| sā ca jātirāgatiśca kathyate| yathā jvarasya-"malāstatra (hṛ. ni. a. 2|3) ityādilakṣaṇalakṣitā| tatra malānāmāmāśayapraveśanena, tathā''mānugamanena, tathā srotorodhena, tathā paktisthānājjvalananirasanena, tathā tenaiva jāṭhareṇa vahninā teṣāmabhisarpaṇena, tathā sakaladehatāpena, gātraṃ cātyuṣṇaṃ kurvatā, evaṃvidhayā samprāptyā jvaro'yamiti niścīyate| evaṃ raktapittādiṣvapi cintyā samprāptiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samprāptilakṣaṇamāha-yathā duṣṭeneti| yathāyena prakāreṇa nirvṛttiḥ, asau prakāraḥ samprāptiḥ| sa ca prakāro duṣṭatvena [saṃ]calitatvena ca| rūpahānirvā rūpavṛddhirvā rūpāntaraṃ vetyādi duṣṭatvaprakāraḥ| sañcalitatvena vā vegena vā mārgāntareṇa vā gatirityādi sañcalitatvaprakāraḥ| samprāpteḥ paryāyau jātirāgatiśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ| sā bhidyate, yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpoṃ'śāṃśakalpanā| svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam| naktaṃdinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sā ca-samprāptiḥ, saṅkhyādiviśeṣeṇa bhidyate,- saṅkhyā ca vikalpaśca prādhānyaṃ ca balaṃ ca kālaśca ta evam, teṣāṃ viśeṣaḥ saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣaḥ, tasmātsā samprāptirbahudhā sampadyate| tatra saṅkhyāviśeṣo yathā-[atraiva-]ihaiva, vakṣyante'ṣṭau jvarāḥ, iti| evamanyatra pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, aṣṭau gulmāḥ, ityevamādayaḥ saṅkhyāviśeṣāḥ samprāptibhedāḥ| doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, samavetānāṃ-ekasmin vyādhau saṅghaṭṭitānāṃ, yā aṃśāṃśakalpanā-bhāgena bhāgena kāryānumeyena nirūpaṇā, sa vikalpaḥ| aṃśaścāṃśaścāṃśāṃśau, tābhyāṃ kalpanā-anekavidho viśeṣaḥ| yathā-asmin vyādhau vātaḥ kupitaḥ kadācidekena guṇenādhikena rūkṣeṇa kadācillaghunā kadācicchītena kadāciddvābhyāṃ tribhirvā'dhikairduṣyati| evaṃ pittaṃ kaṭvamlādinā kupitaṃ kadācidekena guṇena tīkṣṇena kadāciduṣṇena kadāciddvābhyāṃ bahubhirvā'dhikairduṣyati| evaṃ kaphe'pi nirūpyam| tadevaṃrūpo yo niścayaḥ sa vikalpa iti| yataścaivaṃ tataḥ sarveṣu rogeṣu tulyāḥ kopanaprakārā na bhavanti| tathā hi-rūkṣādayo guṇā vātasya sadā kopakāḥ, kintu kadācit kasyacidguṇasya prakṛṣṭatvaṃ kopane kasyacinnyūnatvamiti| ata eva hetorgadānantyaṃ cikitsānantyaṃ ca| doṣāṇāmiti bahuvacanopādānādeva samavetānāmityarthe labdhe samavetagrahaṇaṃ pṛthagdvandvasamastānāmapi cāṃśāṃśakalpanā vikalpa ucyata iti pratipādanārtham| svātantryaṃ ca pāratantryaṃ ca, tābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet-jānīyāt| tatra svatantrasya vyādheḥ prādhānyam, yathā svanirdiṣṭopakramasādhyatvāt| asvatantrasya vyādheraprādhānyam, pradhānavyādhyupakrameṇa prāyastasyāpyupakramyatvāt| yadyapi prādhānyaviśeṣādasau samprāptirbhidyata ityuktam, tathā'pyaprādhānyaviśeṣādapyasau samprāptirbhidyata ityarthāduktaṃ bhavatyeva| prādhānyāprādhānyayoḥ parasparaṃ sāpekṣatvāt| tathā hi-aprādhānyaṃ prādhānyamapekṣya vaktuṃ yujyate, apradhānyaṃ cāpekṣya prādhānyamiti| kṛtsnasya bhāvaḥ kārtsnyam| kārtsnya cāvayavāśca kārtsnyāvayavāḥ| hetvādinā kārtsnyāvayavāḥ| ādiśabdena prāgrūpādayo gṛhyante| balaṃ cābalaṃ ca balābale vyādheḥ sambandhinī, tayorviśeṣeṇaṃ-viśiṣṭatā, balābalaviśeṣaṇam| tadyathāsaṅkhyena hetvādikārtsnyāvayavairādiśet| tatra pratirogaṃ yannidānatvenopadiṣṭaṃ, tatkiṃ kārtsnyenāsya vyādherutpādakamutāvayavena ? evaṃ prāgrūpamapi| tathā lakṣaṇamapi kiṃ samastamasya vyādherlakṣyata utāvayavena ? upaśayo'pyasya vyādheḥ santarpaṇāpatarpaṇarūpaḥ, sa kiṃ kārtsnyena sukhānubandhaṃ karotyutāvayavena ? tatra kārtsnyena yathā-raktaśālyādimāṃsaghṛtakṣīradadhivasāmajjatailādinā| avayavena tu-raktaśālyādimāṃsādyanyatamena caikaikena| tathā'patarpaṇarūpo'pi yavaśyāmākagavedhukakoradūṣanīvāratakrāranālādiḥ, sa kiṃ kārtsnyena sukhānubandhaṃ karotyutāvayavena yavādinaikaikena ? evamanyadapi cintyam| yathā ca jvarasya-āmāśayaṃ praviśya kiṃ kārtsnyenāthāṃśena ? tathā''mamanugamya kiṃ kārtsnyenāthāṃśena ? ityādi| tadevaṃbhūtairmalairayaṃ jvaro nirvartita ityevaṃ balābalaviśeṣaṇamādiśediti| naktaṃ ca dinaṃ ca ṛtuśca bhuktaṃ ca, tāni naktaṃdinartubhuktāni| teṣāmaṃśāḥ-avayavāḥ, naktaṃdinartubhuktāṃśāḥ| vyādheḥ kālo vyādhikālaḥ| yathāmalaṃ-yathādoṣam| yo yasya doṣasyātmīyaḥ kālastaṃ naktaṃdinartubhuktāṃśairvyādhikālamādiśet| yathā-śleṣmajvarasya rātrimukhe pūrvāhṇe vā vasante ṛtāvāhāre ca bhuktamātre balalābho bhavati| evaṃ mārutapittayorapi balalābho nirūpyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samprāptibhedānāha-saṅkhyāvikalpeti| aṣṭau jvarā ityukterjā(rjñā)yate jvarasyāyamasādhāraṇa utpattiprakāraḥ, yenāṣṭadhaivotpadyata iti| tasya prakārasya śabdāntarāpratipādyatvāt saṅkhyāśabdenoktiḥ| dvandvaje sannipātaje vā vyādhau vyādhitāratamyavikalpaḥ| yatraikaḥ prakāraḥ svatantraṃ vyādhimutpādayaṃstatparatantramapyutpādayati tatprādhānyam| atrotpattiprakāre hetvādisāmagnyanurūpaṃ vyādherduḥsahatvaṃ tadbalam| abalagrahaṇamanupaśayavat| yatrotpattiprakāre svadoṣakāle vyādhivṛddhiḥ sa kālaḥ|</ab>
          <ab type="mula">iti prokto nidānārthaḥ------------------------| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> itiśabdaḥ prakāre, anena saṅkṣepākhyena prakāreṇa yathānirdiṣṭena, nidānārtho-nidānābhidheyaḥ, samāsataḥ [ proktaḥ- ] prakarṣeṇokto, na tu vyāsataḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nidānārthamupasaṃharati-iti prokta iti|</ab>
          <ab type="mula">ata evāha - ------------------------------ taṃ vyāsenopadekṣyati| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ya eva nidānārthaḥ samāsena proktaḥ, tameva vyāsenopadekṣyati-tantrakṛdabhidhāsyati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niyamārthaṃ vistaraṃ vaktuṃ pratijānīte-sa vyāsenopadekṣyata iti| vyāsena-vistareṇa, upadekṣyate-vakṣyati(te), granthakāraḥ(reṇa)| pratirogamiti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------------| sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ||12||</seg> tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam| ---------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣāmapi rogāṇāṃ kupitā malāḥ-kruddhā vātapittakaphāḥ, nidānaṃ-hetuḥ| tadityanena vātādayaḥ parāmṛśyante| tasya-vātādiprakopasya, nidānaṃ vividhaṃ-nānāprakāraṃ, ahitasevanaṃ-ahitānuṣṭhānaṃ, proktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kañcidaṃśamihaiva vakti-sarveṣāmeveti| malāḥ-doṣāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kiṃ tat ? ityāha- -------------------------------------------| ahitaṃ trividho yogastrayāṇāṃ prāgudāhṛtaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trayāṇāṃ-kālārthakarmaṇāṃ, trividho-hīnamithyātimātralakṣaṇo, yogo'hitamiti prāk-sūtrasthāne, udāhṛtaḥ-uktaḥ| yathā (hṛ.sū.a.12|35)- "arthairasātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣkṛtam|" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [trividhaḥ-]hīnamithyātimātrabhedena| trayāṇāṃ-kālārthakarmaṇām| prāk-doṣabhedīyādhyāye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">idānīṃ vātādīnāmannapānavihārasahitaṃ kopakāraṇamāha---- tiktoṣaṇakaṣāyālparūkṣapramitabhojanaiḥ| dhāraṇodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kriyātiyogabhīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ| grīṣmāhorātribhuktānte prakupyati samīraṇaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tiktādibhiḥ samīraṇaḥ kupyati| nanu, alpapramitabhojanaśabdayoḥ paryāyaśabdatvāddvayorupādānamayuktam| naitadasti| bhinnārthatvādanayoḥ| tathā hi-alpabhojanaṃ hīnabhojanamucyate| pramitabhojanaṃ tu taducyate yadatikrāntavelaṃ bhuktam| tathā cāgamaḥ-"dhānyaṃ pulākaniṣpannaṃ jñeyaṃ tatpramitāśanam| atītakālaṃ yadbhuktaṃ" ityādi| dhāraṇodīraṇe-vātavegādīnām| kriyātiyoge-vamanavirecanāsthāpanādikriyāṇāmatisevanam| nanu, āsthāpanena ca vāyoḥ kopo'nupapannaḥ| tathā hi-"vāte bastiriṣyate " (hṛ. sū. a. 19|1) ityuktam| naivam| āsthāpanātiyogo hi pittaśleṣmādīnāṃ dhātūnāmapacayakṛt| tadapacayācca vāyoḥ kopaḥ| tathā coktam-"vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca|" iti| tasmādyukto vāyorāsthāpanātiyogena kopaḥ| tantrakṛtā'pyuktam (hṛ. sū. a. 19|65)- "snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet| utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmaruto bhayam||" iti| grīṣmānta ityantaśabdaḥ samīpavacano vedyaḥ| tena grīṣmasamīpe varṣākhye kāle prakopa iti yujyate| anyathā "cayaprakopapraśamā vāyorgīṣmādiṣu triṣu|" (hṛ. sū. a. 12|24) ityetadvyāhanyeta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tiktādibhiḥ samīraṇaḥ kupyati| pramitaṃ-cirakālanihitaṃ, ajīrṇamityarthaḥ| grīṣmādīnāmante-varṣāparāhṇāpararātraparakālavidāhasañcitam| saṅgrahe tu (ni.a.1)-"viṣṭambhivirūḍhakattṛṇadhānyakalāyacaṇakakarīratumbakāliṅga- cirbhiṭabisaśālūkajāmbavatindukaśuṣkatṛṣitāśanakṣudhitāmbupānāsṛkkṣaya- pravātabalavadyuddhanigrahātikharacāpakarṣaṇātyuccaviṣamalaṅghanadhāvana- saritprataraṇābhighātadamyagovājigajanigrahāśmaśilālohakāṣṭhotkṣepavikṣepa- bhramaṇacālanagāḍhocchādanaparāghātanādisāhasotkaṇṭhādibhiratisevitaiḥ|" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pittaṃ kaṭvamlatīkṣṇoṣṇapaṭukrodhavidāhibhiḥ| śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ kaṭvādibhiḥ kupyati| ardharātre pittasya kālasvabhāvātkopaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṭvādibhiḥ pittaṃ prakupyati| vidāhasamayaḥ-āhārasya vidagdhāvasthā| saṅgrahe tu (ni.a.1)-"kṣāraśuktaśāṇḍākīmadyamūtramastudadhidhānyāmlatailakulatthamāṣa niṣpāvatilānnalaṭvākuṭherakādivargāmāmrātakāmlīkāpīlubhallātakāsthilāṅgalikā- maricātapāgnirajodhūmakrodherṣyājīrṇamaithunopagamādibhiḥ|" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ| āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnātibṛṃhaṇaiḥ||17||</seg> pracchardanādyayogena bhuktamātravasantayoḥ| pūrvāhṇe pūrvarātre ca śleṣmā---------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svādvādibhiḥ kaphaḥ kupyati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svādvādibhiḥ śleṣmā prakupyati| āsyā-āsanā| svapnasukhaṃ-śayyāsukham| saṅgrahe tu (ni. a. 1) - "mocakharjūrabhavyanālikeraniśāmbupānātyambupānabhuktamātrakālātisvapna kāyavāṅmanovyāpārānārambhānupadhānaśayanāvaśyāyaharṣacchardivighātādibhiḥ|" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------------------| -------------------------------------dvandvaṃ tu saṅkarāt||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvandvaṃ-dvayaṃ, vātapitte vātakaphau pittakaphāviti| saṅkarāt-miśrībhāvāttiktādīnāṃ, kupyati| etaduktaṃ bhavati,-yena tiktādirvātahetuḥ sevitaḥ kaṭvamlādiśca pittahetuḥ, tasya vātapitte prakupyataḥ| evaṃ śeṣayoryojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātādikopanasaṅkarāt-dvayordvayoryogāt, dvandvaṃ prakupyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ| saṅkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādhyaśanādibhiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ| piṇyākamṛdyavasurāpūtiśuṣkakṛśāmiṣaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">doṣatrayakaraistaistaistathā'nnaparivartanāt| ṛtorduṣṭātpurovātādgrahāveśādviṣādgarāt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">duṣṭānnāt parvatāśleṣādgrahairjanmarkṣapīḍanāt| mithyāyogācca vividhātpāpānāṃ ca niṣevaṇāt||22||</seg> strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samastānāṃ-tiktādīnāṃ, miśrībhāvāt sannipātaḥ kupyati| tatheti samuccaye| saṅkīrṇāśanādibhiśca sannipātaḥ kupyati| ādiśabdena paryuṣitaklinnādibhojanādayo gṛhyante| saṅkīrṇāśanādīnāṃ lakṣaṇaṃ prāguktam| doṣatrayakaraistaistairiti pūrvoktairmandakadadhiphāṇitayavakapāṭalavrīhisarṣapaśākādibhiḥ| tatheti na kevalamaiteḥ, annaparivartanādibhiśceti tathāśabdasyārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarveṣāṃ miśrībhāvāt saṅkīrṇāśanādibhiśca sannipātaḥ prakupyati| saṅkīrṇāśanaṃ-apāṅkteyaiḥ saha bhojanam, samaśanaṃ ca| ajīrṇabhojanaṃ-ajīrṇahetudviṣṭaviṣṭabhyādi bhojanam| annaparivartanāt-krītānnabhojanādasātmyabhojanāñca| duṣṭāmāt-doṣaduṣṭāpakvānnarasāt| parvatāśleṣāt-parvatāsannavananivāsāt| mithyopacārataḥ-prasūtānām| saṅgrahe tu (ni.a.1)-"mandakadadhiyāvakasarśapalakucāmaphalāsātmyauṣadhigandhāghrāṇānārtava- durdinarasāyanasnehasvedavirecanādimityāyogebhyaḥ pūrvakṛtānāṃ pāpānāṃ ca karmaṇāṃ pariṇāmāt|" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula">pratirogamiti kruddhā rogādhiṣṭhānagāminīḥ|23| rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate| 23 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne sarvaroganidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratyāmayamiti-anena prakāreṇa, kruddhāḥ-kupitāḥ, doṣā āśu-drāgeva, dehe vikurvate-śarīre vikāraṃ janayanti| kiṃ kṛtvā ? rasāyanīḥ-nāḍīḥ, prapadya-prāpya| kimbhūtāḥ ? rogasyādhiṣṭhānāni-sthānāni rasarudhirādīni, tāni gantuṃ śīlaṃ yāsāṃ tā rogādhiṣṭhānagāminyaḥ, tāstathāvidhā nāḍīḥ prāpya vikṛtibhājo doṣāḥ sampadyanta ityarthaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne sarvaroganidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samprāptimāha-pratirogamiti| rogādhiṣṭhānagāminīḥ-rogotpattisthānāni gatāḥ| rasāyanīḥ-nāḍīḥ| saṅgrahe tu (ni. a.1) - "ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā|| janmanakṣatrādgaṇyamāneśu navakeṣu prathamatṛtīyapañcamasaptamāni-janmavipatkarapratyaranidhanasaṃjñāni| janmai(nmanai)va dvitīyatṛtīyamānavakasthaṃ-ādhānam| jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādiśvinīṣu nivartate| bharaṇīṣu tu pañcāhāt, saptāhāt kṛttikāsu ca|| trisaptarātrādathavā, rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ| ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayoḥ|| pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo'thavā| punarvasau pravṛttastu jvaro'paiti trayodaśāt|| divasātsaptaviṃśadvā vdyahātsaptāhato'thavā| puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇāpi, maghāsu tu|| avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet| phalgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyayostu dine'ṣṭame|| navame'hnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati| hastena, saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame'thavā|| punaścitrāgame svātau daśāhādathavā tribhiḥ| pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe'hani nirdiśet| navame'hni ha cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param| jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśāt sukham|| syāsthyaṃ daśāhānmūlena trisaptāhe'thavā gate| pūrvāṣāḍhāsu navame tato'nyāsu tu māsataḥ|| aṣṭābhirathavā māsairnavabhirvā bhavecchivam| [jvarasu śravaṇe yāti śāntimekādaśāhataḥ||] endre'ṣṭāhāddhaniṣṭhāsu daśāhādvāruṇeṣu tu| ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapdāsu tu|| uttarāsu dvisaptāhātpraśamo, revatīṣu tu| catūrātre'ṣṭarāṭre vā kṣemamityāha śaunakaḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| sarvaroganidānaṃ ca kathitaṃ ca samāsataḥ|| 1||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.3.2">
          <head>jvaranidanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaroganidānādanantaraṃ jvaranidānārambhe'yaṃ sambandhaḥ| uktaṃ sarvaroganidānam| ato'nantaramavaśyaṃ kasyacidviśiṣṭasya rogasya nidānaṃ vaktumucitam| rogeṣu ca jvaraḥ pradhānaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.25|40) - "jvaro rogāṇām|" iti| svayameva cāsya prādhānyaṃ tantrakṛt pratipādayiṣyatīti jvaranidānamevārabdhuṃ yuktam|</ab>
          <ab type="mula">athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athādiśabdānāṃ pūrvavadvyākhyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jvaranidānaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurojośano'ntakaḥ| krodho dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhavaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">janmāntayormohamayaḥ santāpātmā'pacārajaḥ| vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rogāṇāṃ patī rogapatiḥ-sarvarogapradhānaḥ| pāpmā-pāpasvabhāvaḥ| tathā, mṛtyuḥ-sarvaprāṇināṃ hi maraṇenāsāveva yojayati yathā, na tathā'nye rogāḥ| sarvadhātvāpyāyakaṃ yadojastadaśanaṃ bhojanaṃ yasyetyojośanaḥ| antakomāraṇahetusāmānyāt| krodho-bhagavato maheśvarasya dakṣāpamānitasya lokānnididhakṣorlalāṭānnirgataḥ| ata evāha-dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhava iti| janmāntayormohamaya iti jvarasya santāpātmakatvaṃ liṅgam, janmāntayośca kvacitsantāpānupalabdhermohamaya ityuktam, mohasvabhāvādevānyajanmajaṃ karma prāṇī na smarati| yaścāpacārajaḥ-tathāvidhādāhāravihārādudbhūtaḥ, sa santāpasvabhāvaḥ, sa ca krūro-duścikitsyaḥ| nānāyoniṣu-hastyaśvagopakṣyādiṣu ca, vividhairnāmabhirvartate| [yathā-"-pākalastadyathebhānāmabhitāpo hayeṣu ca| gavāṃ gokarṇakaścaiva pakṣiṇāṃ makarastathā|| vāntādānāmalarkaḥ syādabjeṣvindramadaḥ smṛtaḥ| oṣadhīṣu tathā jyotiścūrṇako dhānyajātiṣu|| jaleṣu nīlikā bhūmā vūṣo nṝṇāṃ jvaro mataḥ| 'ṝte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam|| śeṣāḥ sarve vipadyante tiryagyonyo jvarārditāḥ| karmaṇā labhate janturdevatvaṃ mānuṣādapi|| punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamabhipadyate| tasmātsa devabhāvācca sahate mānavo jvaram' (su. u. a. 39|11)||" iti| ] yathā-dantiśarīre pākalo nāma jvaraḥ, aśvaśarīre'bhitāpakaḥ, gośarīre gokarṇakaḥ, pakṣiśarīre makaraḥ, śvaśarīre'larkaḥ, [ matsyeṣvindramadaḥ, oṣadhīṣu jyotiḥ, dhānyeṣu cūrṇakaḥ, ] apsu nīlikā, [ bhūmāvūṣaḥ, ] mānuṣeṣu jvaraḥ, iti| nanu, yadi rodrordhvanayanodbhavaḥ, tarhyapacāraja iti kathamuktam ? brūmaḥ| pūrvaṃ kṛtayuge lalāṭajalocanādutpanno jvaraḥ| tretāyuge tu samprāpte parigrahadoṣāddharmasya pādo'ntarhita ityapacāreṇāsau prathamaṃ prāṇiṣūdbhūto'pacāraja ityucyate| kaliyuge'pyannapānauṣadhādyapacāreṇa jāta ityapacāraja ucyate, iti na kiñcidatrāyuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaraprabhāvamāha-jvaro rogapatirityādi| ojo'śanaṃ-āhāro, yasya [iti] ojośanaḥ| duṣkṛtasyāntaṃ karoti bhogenetyantakaḥ| janmakāle antakāle[cā]'yaṃ mohamayo-mūrcchātmakaḥ|</ab>
          <ab type="mula">sa cāpacārajo jvaraḥ kimeko vā'nekavidhaḥ ? ityāha---- sa jāyate'ṣṭadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ| āgantuśca--------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-santāpalakṣaṇo jvaraḥ, aṣṭadhā-aṣṭaprakāraḥ, sampadyate| katham ? pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, tathā miśraiḥ-dvābhyāṃ dvābhyām, tathā samāgataiḥ-sannipatitaistribhiḥ, tathā''gantukāraṇajanito jvaraḥ, evaṃ pṛthagdoṣaistrayo miśraistrayaḥ sannipatitaireka āgantuścaika ityaṣṭau|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvarabhedānāha-sa jāyata iti| pṛthagdoṣaistrayaḥ, dviśo miśraistrayaḥ, samāgatairekaḥ, āganturekaḥ, ityaṣṭadhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">samprāptimasyādhunā vakti---- -------------------------------------------------------| ----------------malāstatra svaiḥ svairduṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">āmāśayaṃ praviśyāmamanugamya pidhāya ca| srotāṃsi paktisthānācca nirasya jvalanaṃ bahiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">saha tenābhisarpantastapantaḥ sakalaṃ vapuḥ| kurvanto gātramatyuṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te||5||</seg> srotovibandhātprāyeṇa tataḥ svedo na jāyate| ---------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatreti nirdhāraṇe, teṣvaṣṭasu jvareṣu madhye nijānāṃ jvarāṇāmutpattirnirdhāryate| malāḥ-vātādayaḥ, svaiḥ svaiḥ pradūṣaṇaiḥ-kopanaiḥ, duṣṭāḥ-kupitāḥ, jvaraṃ nirvartayanti-utpādayanti| tatra yathā-vātastiktādibhiḥ, pittaṃ kaṭukādibhiḥ, kaphaḥ svādvādibhiḥ, evaṃ saṃsarge sannipāte ca cintyam| āgantunā ca kenacit prakupitā doṣā jvaraṃ nirvartayanti| yadyapi cāgantujvarastaddhetukaḥ, tathā'pi tatrāpi vātādaya eva hetavaḥ| na hi vātādīn vimucya vyādheḥ samudbhavaḥ kathamapi sambhāvyate| etāvāṃstu viśeṣaḥ,-doṣaje vyādhau pūrvaṃ vātādayaḥ kupyanti paścātkāyasya pīḍā bhavati| āgantuke tu vyādhau pūrvaṃ śarīrasya vyathā bhavati paścādvātādikopa iti| kayā''nupūrvyā jvaraṃ nirvartayanti ? ityāha-āmāśayamityādi| āmāśayaṃ praviśya-nābhistanāntare sthitvā, tathā''maṃ-pūrvoktalakṣaṇalakṣitaṃ, anugamya tena cāmenānugatāḥ srotāṃsi-rasādivāhīni, pidhāyachādayitvā, tathā jvalanaṃ paktisthānādbahirnirasya-niṣkāsya| paktigrahaṇamatra jāṭharāgnerniḥsandehena grahaṇārtham, anyathā trayodaśānāmagnīnāṃ madhyāt katamaṃ jvalanaṃ sthānādbahirnirasyeti sandihyeta| tena ca-nirastavahninā, saha-ekalolībhūtāḥ, sakalaṃ vapurabhisarpantastapanto gātramatyuṣṇaṃ kurvanto jvaraṃ nirvartayanti| atyuṣṇagrahaṇenaivaṃ pratipādayati,-atyuṣṇagātratvenaiva jvarasambhavaḥ, noṣṇagātramātreṇa| tathā ca nirāmayasyāpi hi prāṇino jīvato gātramuṣṇaṃ bhavatyeva| nanu, vāyukṛte jvare vāyoryogavāhitvāt pittakṛte'pi jvare pittasya vahninā samānaguṇatvāt santāpopalabdhiryuktā| śleṣmajvare tu śleṣmaṇo vahnipratipakṣatvāt kathamiva santāpakatvaṃ yuktam ? iti kecit| atrocyate| svabhāvādupapannametat| jvarasya hyayamacintyaḥ svabhāvaḥ, yenāvaśyaṃ santāpamutpādayati| evaṃ vātasyāmūrtittve'pi gulmādiṣu śyāvāruṇatvopalabdhiḥ| tasmādvyādhīnāmevaṃ svabhāvaviśeṣānnyāyyamevedam| yata eva srotaḥpidhānaṃ tata eva hetoḥ svedo na jāyate| prāyograhaṇāt kvacitpittajvarādau svedo jāyata evetyarthaḥ| tathā cānantarameva tantrakṛdadhīte (ślo. 20)- "svedo niḥśvāsavaigandhyaṃ" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvarasamprātpimāha-malastatreti| āmamanugamya-āmena rasenaikībhūya, paktisthānāt-grahaṇyāḥ, saha tena jvalanena, tapantaḥ-santāpayantaḥ, te-malā eva, prārambhakāḥ| svedābhāve yuktimāha-strotovibandhātprāyeṇeti| prāyeṇeti pittajvarādau svedadarśanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pūrvarūpaṃ lakṣayitumāha---- -----------------------------------------| tasya prāgrūpamālasyamaratirgātragauravam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">āsyavairasyamarucijṛmbhā sāsrākulākṣitā| aṅgamardo'vipāko'lpaprāṇatā bahunidratā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">romaharṣo vinamanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ| hitopadeśeṣvakṣāntiḥ prītiramlapaṭūṣaṇe||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu tathā bāleṣu tṛḍ bhṛśam| śabdāgniśītavātāmbucchāyoṣṇeṣvanimittataḥ||9||</seg> icchā dveṣaśca----------------------------------| ---------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-jvarasya, prāgrūpam| ālasyaṃ-vāṅmanaḥkāyakarmasvanudyamaḥ| suśrute coktam| yathā (śā. a. 4|52)- "sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā| śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate||" iti| aratiḥ-ekatrānavasthitiścetasaḥ| tathā, aṅgagurutvam| āsyavairasyaṃ-vaktravirasatā| aruciḥ-annābhilāṣābhāvaḥ| jṛmbhā-jṛmbhaṇam| sahāsreṇa varteta iti sāsre, ākule akṣiṇī yasya sa evam, tasya bhāvaḥ sāsrakulākṣitā| aṅgamardaḥ-aṅgabhaṅgaḥ| avipākaḥ-annasyāvipaktiḥ| alpaprāṇatā-stokabalatvam| tathā, bahunidratā| "tvatalorguṇavacanasya puṃvadbhāvo vaktavyaḥ" ityatra puṃvadbhāvaḥ| romaharṣo-romāñcaḥ| vinamanaṃ-aṅgānāṃ vināmaḥ| piṇḍikayorudveṣṭanaṃ-udveṣṭaḥ| klamo-glāniḥ| hitasya-gurupitrādeḥ, upadeśāsteṣu, akṣāntiḥ-asahanatvam, tadupadiṣṭaṃ na kṣamate| prītirityādi| amlādiṣu dravyeṣu prītiḥ-bhaktiḥ| svāduṣu bhakṣyeṣu-madhureṣu dravyeṣu, dveṣo bhavati| tathā, bāleṣu-śiśuṣu sakalalokavallabheṣvapi, jvarasvabhāvāddveṣo bhavati| tathā, tṛḍ bhruśaṃ-tṛṣṇā'tyartham| śabdādiṣvanimittataḥ-kāraṇaṃ vinā, sajvarasya prītyaprītī jāyete| kadācidapriyamapi śabdaṃ na dveṣṭi, kadācit priyamapi veṇuvīṇādijanitaṃ dveṣṭi| evaṃ śītārto'pi kadācidagniṃ dveṣṭi, kadācidaśītārto'pyagnimabhilaṣati| evaṃ śītādiṣvapi yojyam| evaṃ prāgrūpaṃ-avyaktaliṅgam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaraprāgrūpamāha-tasya prāgrūpamiti| ākulaṃsvavyāpāreṣvasthiram| avipākaḥ-āhārasya| prāṇo-balam| vinamanaṃ-gātraśaithilyam| śabdadiṣvākasmikāvicchādveṣau||</ab>
          <ab type="mula">--------------------tadanu jvarasya vyaktatā bhavet| ---------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etasya cānu (tadanu)- prāgrūpāṇāṃ paścāt jvarasya vyaktatā-sphuṭatā bhavet, spaṣṭaliṅgotpattiḥ| vātajvaro'yaṃ pittajvaro'yaṃ śleṣmajvaro'yaṃ saṃsargajo'yaṃ sannipātajo'yamiti vyaktībhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvarūpānantaraṃ rūpotpattirityāha-tadanu jvarasyeti| purvarūpoktapratīkāre kṛte na bhavatītyevamarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| āgamāpagamakṣobhamṛdutāvedanoṣmaṇām||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vaiṣamyaṃ tatratatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ| pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ śramaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">viśleṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ| pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram||12||</seg> <seg type="unit" n="13">chidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ| hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ| aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nistodaḥ śaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā| kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā| prasekarocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭ śuṣkau chardikāsau viṣāditā| harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare| ---------------------------------------||18||</seg> <seg type="unit" n="18">atha pittajvaralakṣaṇārthamāha---- yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrcchā mado'ratiḥ| viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu| svedo niḥśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āgamādīnāṃ vaiṣamyamanilajvare liṅgamiti yojyam| jvarasyāgamaḥ-santāpārambhaḥ-tasya vaiṣamyaṃ śiraḥprabhṛtīnāmaṅgānāṃ na yugapatsantāpaḥ, api tu kadācidasya śirasi pūrvamāgacchati kadācidaṃsayoḥ pādayorveti| apagamo-jvarasya mokṣaḥ, tasya vaiṣamyaṃ-kadācidasya pūrvaṃ pādayoḥ santāpamokṣaḥ kadācittrike kadācicchirasi santāpasya muktiriti| tathā, kṣobhamṛdutayorvaiṣamyaṃ-kadācittīvraḥ santāpaḥ kadācinmṛduriti| vedanā jvarasya tāstāḥ, tāsāṃ vaiṣamyaṃ-na yugapatsarvāṅgīṇo vedanopalambhaḥ, api tu kvacit kadācit kasmiṃścidaṅga iti| tathā, jvarasya ya ūṣmā-santāpaḥ, tasyāpi vaiṣamyāt kadācicchirasyasya santāpa upalabhyate kadācit pādādyanyatame'ṅge| tatratatrāṅge-bāhuśiraḥprabhṛtau, tāstā vedanāḥ-pādayoḥ suptatādyā vakṣyamāṇāḥ, calāḥ-anavasthitāḥ syuḥ, vāyoścalarūpatvāt| tā evāha-pādayorityādi| pādayoḥ suptiḥ-niścetanatvam, nakhakṣatādikamapi na cetayetāṃ tāvityarthaḥ| stambhaḥ-stabdhatā, tayoreva| piṇḍikayorudveṣṭanaṃ-udveṣṭaḥ| śramaḥ-khedaḥ| sandhīnāṃ vicchedanamiva| ūrvoḥ sādaḥ-svakriyāyāmasamarthatvam| kaṭyā grahaḥ-stambha iva| pṛṣṭhaṃ kṣodamiva-saṃkṣuṇṇatāmiva, āpnoti, saṃkṣuṇṇasasyādivat| niṣpīḍyata ivodaraṃ-piṇyākādivat| chidyanta ivāsthīni-karapatrādinā kāṣṭhādivat| atiśayena pārśvagānyasthīni chidyanta iva| tathā, hṛdayasya grahaṇam| vakṣasaḥ-urasaḥ, prājaneneva-pratodeneva, todo-vyathanam| skandhayormanthanaṃ-araṇeriva| bāhvorbhedo-vidāraṇamiva| aṃsayoḥ pīḍanaṃ-tailādipīḍanakāṣṭhairiva| hanvorbhakṣaṇe'sāmarthyam| tathā, jṛmbhaṇādīni syuḥ| virasāsyatā-avyaktarasatvaṃ, mukhasya bhavati, yena madhurādyanyatamaṃ rasaṃ na niścinoti| athavā kaṣāyarasatvaṃ vaktrasya| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, apravartanaṃ-avisargaḥ| rūkṣatvamaruṇatvaṃ ca tvagādīnāṃ bhavati, rogasvabhāvāt| tathā, prasekādayaḥ syuḥ| atha, arocakāśraddhayoḥ ko viśeṣaḥ| brūmaḥ| arocakena vaktrasthamapi na bhuṅkte| aśraddhayā tu kevalaṃ nābhilaṣati mukhasthaṃ tu bhakṣayatyeveti viśeṣaḥ| viṣāditā-viṣaṇṇatvaṃ duḥkhitatvam| romādīnāṃ harṣo, vepathvādayaśca vātajvare syuḥ| pittajvare yugapat-tulyakālaṃ, aṅgānāṃ vyāptiḥ-śiraḥ-prabhṛtīnyaṅgāni santāpenaikakālaṃ vyāpyante| na tu vātajvara ivāgamādīnāṃ vaiṣamyamiti vyāptigrahaṇena dyotayati| pralāpaḥ-asambaddhavacanasyoktiḥ| kaṭuvaktratā-kaṭukarasatvamāsye| tathā, nāsāyāmāsye ca pākaḥ| tathā, śītecchādayo'tra bhavanti| maṇḍalākārā nirmukhāḥ piṭikāḥ koṭhā ityucyante| nanu, doṣāstrayo'pi jvaraṃ nivartayantītyuktam| pittajvare ca pittena yuktasya kāyāgnerbhūyo vṛddhyā bhāvyam, nāgnimāndyena, "vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ" (hṛ. sū. a. 1|14) iti vacanāt| evaṃ cāgnimāndyābhāvāt jvarasya sambhave'pyupapattirayuktā| naivam| svasthānāccālanenāgnermāndyāpatteḥ| sthānavaśādvā'nyathātvasyāpi kriyāsāmarthyaṃ dṛṣṭam| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (?) (carake) śoṣanidāne vakṣyati (ca. ni. a. 6|5)- "yoṃ'śaḥ [ tasya ] śarīrasandhīnāviśati tena [ asya ] jṛmbhā jvaraścopajāyate|" ityādi| tasmātsa evāgniḥ kvacideva deśe puktaṃ śakto bhavati, na sarvatra| uṣṇaguṇena tu pittena yuktaḥ paktā bhavatyevoṣṇataraḥ| ata eva santāpādīnadhikatarān karotīti na kiñcidatrānupapannam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātajvaralakṣaṇamāha-āgamāpagameti| āgamaḥ-utpattiḥ, apagamo-vināśaḥ, kṣobhaḥ-ādhikyam, mṛdutā-nyanatvam, vedanā-buddhiḥ, ūṣmā-vahniḥ, eṣāṃ vaiṣamyam| tatrāgamādicatuṣṭayasya deśakālayoraniyamaḥ| buddherbhāntyā| ūṣmaṇo bubhukṣā (kṣayā)| vedanāḥ- vyathāḥ| calāḥ-bhūtvā bhūtvā vinasyanti| yatra yatra yāsāṃ yāsāṃ sambhāvanāḥ, tatra tatra tāstāḥ| tadeva prapañcayatyuttaragranthena| sutpatā-sparśājñānam| stambhaḥ-sarvāṅgeṣu| sādaḥ-svakāryākṣamatvam| kṣodo-viśīrṇāvayavatvam| grahaḥ-avarodhaḥ| todo-nikhananavyathā| prājanena-totreṇa| aṃsayoḥ-skandhabāhusandhyoḥ| arocako-jihvendriyāpravṛttiḥ| śraddhā-manaḥpravṛttiḥ| śuṣkau-śleṣmarahitau| viṣāditāglāniḥ| romaharṣaḥ-ūrdhvaromatā| aṅgaharṣaḥ- tvacaḥ kaṇṭakitatvam| dantaharṣo-dantarogeṣūktaḥ| bhramo-bhramaṇamivāṅgasya| pittajvaralakṣaṇamāha-yugapadvyāptiriti| nāsāpāko-nāsārogeṣu| āsyapāko-mukharogeṣu| mūrcchāmadaumadātyānidānoktau| raktakoṭho-raktavarṇāni maṇḍalāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaphajvaralakṣaṇamāha---- viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho'lpavegatā| praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu| aṅgeṣu śītapiṭikāstandrodardaḥ kaphodbhave||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvajvare'rucirbhavatyeva, atiśayena tu kaphaje| tathā, jāḍyādayaḥ syuḥ| tvagādiṣvityādiśabda āsyākṣinakhādīnāṃ grahaṇāya| [ tvagādiṣu śvaityaṃ-śvetatā| aṅgeṣu-śiraḥpāṇyādiṣu, śītapiṭikāḥ-śleṣmapiṭikāḥ| nidrārtasyeva viṣayāgrahaṇaṃ-tandrā| ] udardasya lakṣaṇaṃ tantrāntaraṃ uktam-"śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ| śvayathuḥ śiśirārtānāmudardaḥ kaphasambhavaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajvaralakṣaṇamāha-viśeṣādaruciriti| viśeṣādaruciḥ-atyaruciḥ| jāḍyaṃ-ālasyam| alpavegatāsaumyatvaṃ jvarasya| hṛllepaḥ-śleṣmalitpahṛdayatvam| hṛllāsohṛdayātsalavaṇaśleṣmanirgamaḥ| śītapiṭikāḥ-śītasahitāḥ piṭikāḥ| udardaḥ-urobhispandanam|</ab>
          <ab type="mula">evaṃ trayāṇāṃ doṣāṇāṃ pṛthak liṅgānyabhidhāya sāmānyaliṅgānyadhunā kathayati---- kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālaḥ-pūrvāhṇādiko varṣādiko vā yo vātādeḥ, tasmin kāle, yathāsvaṃ-yathāyathaṃ vātādijvarāṇāmapravṛttānāṃ, pravṛttiḥ-utpattiḥ, utpannānāmādhikyaṃ vā syāt, tadā vātādijvaro'yamityavabudhyeta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ jvarāṇāṃ kālasamprātpimāha-kāle yathāsvamiti| pravṛtiḥ-utpattiḥ|</ab>
          <ab type="mula">idānīṃ sāmānyenānyadapi liṅgadvayamāha---- -----------------------------------------------| nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā---------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nidānāni ca tānyuktāni ca,- tiktoṣaṇādīni vātādijvarakāraṇāni, tairanupaśayo yasmin jvare sa evam| rogavṛddhyā hi rogiṇo duḥkhāvahatvam| nanu, nidānānupaśaya ityetāvadastu| kimuktagrahaṇena ? ucyate| uktagrahaṇaṃ svanidānagrahaṇārtham| uktagrahaṇamantareṇa yānikānicinnidānāni raktapittaśvāsādīnāṃ, teṣāmanupaśaya ityevaṃ prāpnuyāt| uktaśabdoccāraṇasāmarthyāttu yānyeva vātajvara uktāni tānyeva tatra jvare gṛhyante, netarāṇi| evaṃ pittakaphādijvarādiṣu| tasmāduktagrahaṇaṃ kartavyam| viparītopaśāyiteti| upaśete'vaśyamityupaśāyi, viparītairupaśāyi-viparītopaśāyi, tasya bhāvo viparītopaśāyitā,-sukhānubandhi ārogyalakṣaṇā| kasmādviparītaiḥ ? prakṛtatvānnidānasyaiva| evaṃ jvaranidānapratipakṣabhūtaiḥ sarveṣāṃ jvarāṇāmupaśayaḥ sukhānubandho viparītopaśāyiteti bodhyam| nanu, "nidānoktānupaśayaḥ" itīdamevāstu, kiṃ "viparītopaśāyitā" ityanena ? yasya hi nidānoktānupaśayaḥ, tasyāvaśyaṃ viparītopaśāyitayā bhāvyam| naivam| anaikāntikatvāt| tathā hi,- atīsārādiṣu nidānoktānupaśaya upalabhyate| na ca sāmāvasthāyāṃ viparītaṃ saṅgrāhyupaśete| api ca madyotthānāṃ vikārāṇāṃ madyameva prasādhakamityuktam| na caivaṃ "viparītopaśāyitā" iti ghaṭate| tasmānnyāyyamubhayorupādānam| evaṃ hi lakṣaṇaṃ samyaguktaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ jvarāṇāṃ upaśamamāha-nidānoktānupaśaya iti| nidānoktani-doṣakopanāni| viparītāni doṣaśamanāni| upaśāyitā-upaśayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------------| yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajaḥ-----------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadyatsvaṃ yathāsvaṃ, yāni yasya jvarasya svāni liṅgāni vātajvarasya pittajvarasya śleṣmajvarasya vā, teṣāṃ saṃsargo liṅgasaṃsargaḥ,-saṃsṛṣṭaliṅgatvaṃ, tasminsati saṃsargajo jvaro vedyaḥ| atrāpi "kāle yathāsvaṃ" ityādi sarvaṃ lakṣaṇaṃ bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃsargajānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇamāha-yathāsvamiti| api ceti vakṣyamāṇaviśeṣaṇenā (ṣaira) pi lakṣaṇaiḥ saṃsargajāḥ jñeyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">na caitāvadeva saṃsargalakṣaṇamityāha---- -----------------------------------------------| ---------------------------------------api ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śirortimūrcchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ| unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calātsapittāt||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> calātsapittāt-vātapittasaṃsargaje, śirortyādayaḥ syuḥ| kaṇṭhāsyayoḥ śoṣeṇa sambandhaḥ| vātajvare śirortyādīni prāyo dṛṣṭāni, kānicittu pittajvare dṛṣṭāni, tāni ca vātapittajvare dṛśyante| tathā, anyānyapyadhikānyatra vātapittajvare dṛśyante, yāni na kevale vātajvare nāpi pittajvare dṛṣṭāni| evamanyayoḥ saṃsargajvarayoryojyam| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātapittajvaralakṣaṇamāha-śirortīti| parvāṇi-sandhayaḥ| ativāktvaṃ-pralāpaḥ| yadyāpi mūrcchayā mohasya gatārthatvam, tathā'pi kadācinmūrcchā kadācinmoha ityapaunarūktyam| moho hi vaicityamātram| vikṛtiviṣamasamavetavātapittajvarajñānārtham| talliṅgasaṃsargaviśeṣasyāpi śirortidharmasya pṛthaguktiḥ| prakṛtisamasamavetavātapittajvarajñāne talliṅgasaṃsargasyopayogaḥ| vakṣyamāṇeṣvapyevam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīṃ kaphānilasaṃsargalakṣaṇamāha---- tāpahānyaruciparvaśiroruk pīnasaśvasanakāsavibandhāḥ| śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāpahānyādi śleṣmavātakṛtasya jvarasya liṅgam| tāpahāniḥ-tāpabhāvaḥ| vibandho-mūtrapurīṣādīnāmapravṛttiḥ| svāgatāvṛttam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha-tāpahānyarucīti| hāniḥ-alpatvaṃ jvarasya| vibandho-malarodhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">adhunā kaphapittasaṃsargajvaraṃ lakṣayati---- śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇākāsaśleṣmapittapravṛttiḥ| mohastandrāliptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītādīnāmavyavasthā-aniyamaḥ| tathā, tṛṣṇāpravṛttyādikaṃ ca śleṣmapittajvarasya rūpaṃ jñeyaṃ-vedyam| śālinīvṛttam| atha, dvidoṣajānāṃ jvarāṇāṃ kimāgamāpagamavaiṣamyādīnāṃ krameṇotpattiḥ ? yugapatsarvaśarīraprāptyā vā ? ityatra saṃśayaḥ| tatra saṃsargajatvādekakālaṃ dvayorapi pakṣayoḥ sambhavo yuktaḥ| kintvetayoḥ pakṣayorvirodhādyugapadasambhava iti| atrocyate| yadi saṃsargaje jvare balavān vāyuḥ syāt tadā āgamāpagamavaiṣamyādinā krameṇa, atha pittasya balīyastvaṃ tadā yugapatsarvaśarīravyāptikrameṇa jvaro bhavati| samau yadā dvāvapi bhavataḥ, tadā'pi yasya deśakālādinā balalābhastadā tasyaivotpattikrameṇa jvaro bhavati| sannipāte tu yugapadeva śarīravyāptiq 2ḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittaśleṣmajvaralakṣaṇamāha-śītastambheti| śītadāhayoḥ stambhasvedayoścāpyavyavasyā, śītena dāho'panīyate dāhena śītamityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">atha sannipātajvarasya lakṣaṇamāha---- sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho'tra ca muhurmuhuḥ| tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo'ti naiva vā| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī| akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrddhaparvāsthirugbhramaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivācitaḥ| paridagdhā kharā jihvā guruḥ srastāṅgasandhitā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">raktapittakaphaṣṭhīvo lolanaṃ śiraso'tiruk| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">hṛdvyathā malasaṃsaṅgaḥ pravṛttirvā'lpaśo'ti vā| snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitā||32||</seg> doṣapākaścirāttandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvebhyo jāto vātapittakaphasamutthaḥ-sarvajaḥ, sarvairlakṣaṇairyuto bhavati| yathā,-atra ca-sannipātajvare, dāho muhurmuhuḥ, tadvat-dāhavat punaḥ punaḥ, śītaṃ bhavati| ahani mahatī nidrā| rātrau tu jāgaraṇam| sadā vā-divase niśi ca, naiva veti dvayorapi naktaṃdivasayornidrā na bhavati| tathā, bahusvedo'tiśayena naiva vā svedaḥ| tathā,gītādikāyā vikṛtāyā īhāyāḥ- ceṣṭāyāḥ, pravartanam| tathā, nayane sāsre bhavataḥ| tathā, kaluṣe rakte tathā kuṭile| tathā, lulite pakṣmaṇī yayosta evam| tathā, piṇḍikādiruk| bhramo-mohaḥ| karṇau saśabdau sarujau-sapīḍau, ca| kaṇṭhaḥ śūkaiḥ-kiṃśārubhiriva, vyāptaḥ| jihvā paridagdhā, tathā kharā-amṛduḥ, tathā guruḥ| tathā, srastāṅgasandhitvam| raktādiṣṭhīvanam| mūrdhno lolanaṃ-calanam| tathā, atiruk| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam| naiva vetyatrāpi yojyam| tathā, hṛdi pīḍā| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, [ saṃsaṅgaḥ- ] apravṛttiḥ| alpaśo vā pravṛttiratiśayenāthavā| tathā, snigdhāsyatādi bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannipātajvaralakṣaṇamāha-sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairiti| sarvaiḥ-vātapittakafajvaroktaiḥ| talliṅgasaṃsargaviśeṣaṇaṃ pṛtagāha-dāho'tra ceti| atimahān svedaḥ, naiva vā svedaḥ| bhugne-kuṭile| piṇḍikādipañcakeruk| sandhīnāmaṅgatve'pi pṛthaggrahaṇamatiśayārtham| śiraso lolanaṃ-savyāpasavyagamanam| maṇḍalānāṃ-kaphakuṣṭhānāṃ darśanam| hṛdaye vyathā| malānāmalpapravṛttiḥ, atipravṛttirvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">athāsya sannipātasya nāmadvayamāha---- ----------------------------------------------| sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ sannipātamabhinyāsaṃ hṛtaujasaṃ ca brūyāt| tatra "ojastu tejo dhātūnāṃ" (hṛ. sū. a. 11|37) ityādyojolakṣaṇam| hṛtamojo yena sa hṛtaujāḥ, taṃ hṛtaujasam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannipātajvarasya nāmānyāha-sannipātambhinyāsamiti| tāni ca trīṇi| vātādhikaḥ sannipātaḥ, kaphādhiko'bhinyāsaḥ, pittādhiko hataujāḥ, iti kecit| tavdyudāsārthamidamuktam| vaṅgasene (jvarādhikāre ślo 484-504)- " nidropetamabhinyāsaṃ kṣipraṃ vidyāddhataujasam| ācitāmāśayakaphe sannipātajvare ddaḍhe|| śānte'pyavaśyaṃ tasyāśu tandrā samupajāyate| atidravarasakṣīradivāsvapnanpaniṣevaṇāt|| durbalasyālpavātasya jantoḥ śleṣmā prakupyati| vāyumārgaṃ samāvṛtya dhamanīranusṛtya saḥ|| tandrāṃ sughorāṃ janayettasyā vakṣyāmi lakṣaṇam| unmīlitavinirbhugne parivartitatārake|| bhavatastasya nayane lulite calapakṣmaṇī| vivṛttānanadantaauṣṭhaṃ muhuruttānaśāyinaḥ|| picchilocchinnatantuśca kaṇṭhācchleṣmā'sya gacchati| kaṇṭhamārgoparodhaśca vaikṛtaṃ copajāyate|| so'rvāk trirātrātsādhyaḥsyādasādhyastu tataḥ param| trayaḥ prakupitā doṣā uraḥstrotonugā bhṛśam|| āmā vibaddhā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ| janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ mahāddaḍham|| pradhvastagātraḥ śvasiti na ceṣṭāṃ kāñcidīhate| na ca ddaṣṭirbhavetasya samarthā rūpadarśane|| na ca gandharasasparśaśabdāṃścāpyavabudhyate| śiro lolayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati|| kūjate tudyate caiva pratipatiśca hīyate| kalaṃ prabhāṣate'trāpi kiñcitsandigdhavāk cirāt|| na vā prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate| pratyākhyeyaḥ sa bhūyiṣṭhaṃ kaścidevātra sidhyati||" iti| prajñā-buddhiḥ|</ab>
          <ab type="mula">doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyaḥ------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ nanu, ] doṣe vibaddha ityekavacanamayuktam| doṣāṇāṃ hyatra ca bahutvādbahuvacanaṃ nyāyyaṃ syāt| atrocyate| jātyabhiprāyādadoṣaḥ| jātyākhyāyāmekasya bahutvasiddherdoṣa ityukte bahutvaṃ gamyate| yathā-niṣpanno yava iti| tasmāddoṣe vibaddha iti yuktam| naṣṭe'gnāvityasat| sarvajvareṣveva hyagnināśasya prāgabhidhānāt| tasmādayuktametaducyate| na| viśeṣābhiprāyāt| kāmaṃ sarvajvareṣvagnināśa uktaḥ| asmiṃstu sānnipātike viśeṣeṇāgnināśa ityabhiprāyaḥ| doṣe-vātapittakaphamūtrapurīṣādike, vibaddhe-apravṛttiśīle, agnau naṣṭe sati, sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipāto'sādhyaḥ-sādhayitumaśakyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asādhyasannipātajvaralakṣaṇamāha-doṣe vibaddhe iti| vibaddhe-pacyāmānādyavasthāmagacchati| naṣṭe-uṣṇodakamapyapacati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------| -------------so'nyathā kṛcchro bhavedvaikalyado'pi vā||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyathā-asampūrṇalakṣaṇatvena, saḥ-jvaraḥ, kṛcchro bhavet vaikalyado vā bhavet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛcchrasādhyasannipātajvaralakṣaṇamaha-anyathā kṛcchra iti| anyathā-sādhyalakṣaṇaviparyaye| vāśabdāt kaścidvaikalyamadatvā'pi nivartate| ata eva yasya rogasya yāvanti lakṣaṇānyucyante tāvadbhiḥ samuditairniścīyata iti na jñātavyam| kintu yāvadbhirasādhāraṇyaṃ tāvadbhireveti| lakṣaṇāntaroktistu sukhāsādhyādibhedajñānārtham |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kimeṣa eva sannipātajvaraprakāraḥ sambhavati ? utānyo'pi sambhavati ? ityāha---- anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthak sthitam| tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ vidadhāti puro'nu vā||35||</seg> tadvadvātakaphau śītaṃ, dāhādirdustarastayoḥ| ------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyaśabdārtho'nyadityayaṃ nipātaḥ| aparo'yaṃ sannipātottho jvaraḥ| yatra sannipāte pittaṃ vātakaphābhyāṃ pṛthak-bhinnaṃ, sthitaṃ sat tvacyathavā kadācit koṣṭhe dāhaṃ karoti| katham ? puro'nu vā,-pūrvaṃ paścādvā| athaveti sthānaviśeṣābhidhāyipadasamīpe śrūyamāṇaṃ sthānaviśeṣe vikalpaṃ karoti| puro'nuvetyatra kālaviśeṣābhidhāyipadasamīpe śrūyamāṇaṃ kālaṃ vikalpayati| tatra cāyaṃ viśeṣaḥ-tvaci sthitaṃ bahiradhikaṃ dāhaṃ karoti, antaralpam| koṣṭhe tu sthitamantaradhikam, bahiḥ svalpamiti| tadityanena pittaṃ parāmṛśyate| [tadvat- ] pittena tulyam| yathā,-pittaṃ pṛthak sthitaṃ tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ karoti puro'nu vā, tathaiva vātakaphau tvaci koṣṭhe'thavā puro'nu vā śītaṃ vidadhataḥ, iti dvividho'yaṃ sannipātaḥ| tayoḥ-śītādidāhādyoḥ sannipātayormadhye, yo dāhādiḥ sannipātaḥ sa dustaraḥ-kṛcchrasādhya ityarthaḥ| kecittu śītādiḥ śītārto dāhādirdāhārta iti dvidhā (caturdhā) sannipātaṃ samagiran|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amiśrībhūtadoṣajasannipātajvaramāha-anyacceti| sa caturdhā,-tvaggatapittakoṣṭhagatavātakaphajaḥ, tvaggatavātakaphakoṣṭhagatapittajaśceti dvau, pittakāryapūrvako vātakaphakāryapūrvakaśceti| tau pṛthakdvidheti| tayormadhye dāhādiḥ pittākāryapūrvakodustaraḥ| tatrāpi koṣṭhagatapittakāryapūrvaka iti jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">nanu, asmin śītādau dāhādau ca jvare ko viśeṣaḥ ? ityāha---- -------------------------------------------| śītādau tatra pittena kaphe syanditaśoṣite||36||</seg> śīte śānte'mlako mūrcchā madastṛṣṇā ca jāyate| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītādau tatra-tasmin sannipāte, pittena kartrā kaphe syandite-srāvite, śoṣite ca grīṣma iva kharadinakarakaratāpena hima iva, tathā śīte śānte cārthāddāha upajāyate| amlakādayaśca catvāraḥ syuḥ| pitteneti kartari tṛtīyā| ata eva ca balavattvena prādhānyāt kaphaṃ srāvayati śoṣayati ceti| amlodgiraṇaṃ-amlakaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śītādisannipātajvaralakṣaṇamāha-śītādau tatre ti| syandito-ghanībhāvaṃ tyājitaḥ| paścācchoṣitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| dāhādau punarante syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāha ādiryasmin sa dāhādiḥ| śītāvasāna ityarthādgamyate| dāhādau ca sannipāte'sya dāhasyānte-avasāne, tandrādayo bhavanti| dāhakāripittasyanditenaiva kaphena śamite pitte kaphodrekādeva kaphajāstandrādayo bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dāhādisannipātajvaralakṣaṇamāha-dāhādau punariti| atra kaphena pitte praśamite iti jñeyam|</ab>
          <ab type="mula">āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ| caturdhā-------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āgantujvaraścaturdhā bhavati, abhighātajo'bhiṣaṅgajo'bhiśāpajo'bhicārajaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āgantujvarabhedānāha-āganturiti| te ca catvāraḥ, abhighātādihetubhedāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------------| -----------atra kṣatacchedadāhādyairabhighātajaḥ||38||</seg> śramācca---------------------------------------| ---------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-asminnāgantau jvare, abhighātajo yo jvaraḥ sa kṣatacchedādyaiḥ-śastraprahārādyaiḥ, jāyate| tathā, śramācca-adhvādikṛtādāyāsācca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhighātajāgantujvarabhedānā(vā)ha-atreti| tatra kṣatādijo'nantabhedatvādeko gaṇyate, śramajaścaika iti dvau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">----------tasminpavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśophavaivarṇyaṃ, sarujaṃ kurute jvaram||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmin-abhighātaje jvare, prāyo-bāhulyena, pavano-vāyuḥ, jvaraṃ kurute| kiṃ kurvan ? raktaṃ pradūṣayan| kīdṛśaṃ jvaram ? savyathetyādi| vyathādiyuktaṃ tathā sarujam| prāyograhaṇaṃ kvacidabhighātaje'nyo'pi doṣaḥ kupyati, bāhulyena tu vāyuriti dyotayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tasya dvividhasya lakṣaṇamāha-tasmin pavana iti| tatra savyathāśophavaivarṇyamiti kṣatādijasya lakṣaṇam| sarujamiti śramajasya| ekalakṣaṇatve vyathārujayoḥ paunaruktyāt|</ab>
          <ab type="mula">grahāveśauṣadhiviṣakrodhābhiśokakāmajaḥ| abhiṣaṅgāt-----------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grahādijo jvaro'bhiṣaṅgādbhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhiṣaṅgajāgantujvarabhedānāha grahāveśeti| te ca sapta, grahāveśādihetutvāt| abhiṣaṅgo-manobhighātaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ grahotpannasya liṅgamāha---- -------------------------------------------------| --------------------graheṇāsminnakasmāddhāsarodane||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> graheṇa-devadānavādinā'ṣṭādaśabhedabhinnena, yo jvaro bhavati, asmin-jvare, akasmāt-nirnimittameva, hāsarodane bhavataḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grahāveśajalakṣaṇamāha-graheṇeti| asmin-abhiṣaṅgajajvare|</ab>
          <ab type="mula">oṣadhīgandhaje mūrcchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣauṣadhīpuṣpagandhena vāyunopanītena yo jvarastasmin mūrcchādayo jāyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> oṣadhi[ja] lakṣaṇamāha-oṣadhīgandhaja iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">--------------------------------------------------| viṣānmūrcchātisārāsyaśyāvatādāhahṛdgadāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣājjāte tasmin jvare mūrcchādayo jāyante| āsyaśyāvatā-kṛṣṇamukhatvam| hṛdgado-hṛdaye pīḍā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣajalakṣaṇamāha-viṣāditi| āsyaṃ-mukham|</ab>
          <ab type="mula">krodhātkampaḥ śiroruk ca-------------------------| --------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> krodhāt-kopāt, sañjāte jvare kampo-vepathurjāyate| tathā, śiroruk-śirortiśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> krodhajalakṣaṇamāha-krodhāditi|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------pralāpo bhayaśokaje| ------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhayaśokaje jvare pralāpaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhayaśokajayorlakṣaṇamāha-pralāpa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-------------------------------------------------------| kāmādbhramo'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāmādudbhūte jvare bhramādayo bhavanti| hrīḥ-lajjā, nidrā-svapnaḥ, dhīḥ-buddhiḥ, dhṛtiḥ-dhairyam, teṣāṃ [ kṣayo ]-vighātaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāmajalakṣaṇamāha-kāmāditi| bhīprabhṛtīnāṃ kṣayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">grahādau sannipātasya bhayādau marutastraye| kopaḥ kope'pi pittasya-------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grahādau traye-jvare grahāveśauṣadhiviṣaje, sannipātasya kopaḥ| bhayādau traye-bhīśokakāmaje jvare, mārutasya kopaḥ| kope pittasya [ kopaḥ ]| apiśabdādvātasyāpi kopa iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhiṣaṅgajānāṃ doṣānubandhamāha-grahādāviti| tatra prathame traye trayāṇāṃ doṣāṇāṃ kopaḥ| carame traye marutaḥ| kopaḥ pittasyeti vacanātpittasya ca| kopaje tu pittasyaiva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-------------------------------------------------| ----------------------------yau tu śāpābhicārajau||43||</seg> sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau| -------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tamaśabdenaitaddarśayati,-anye'pi ye sannipātajvarāste'pyasahyāḥ-soḍhumaśakyāḥ, etau punaḥ śāpābhicārajāvatiśayena soḍhumaśakyāviti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śāpajābhicārajayorāgantujvarayorlakṣaṇamāha - yau tviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------------| tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ| sadāhamūrcchairgrastasya pratyahaṃ varddhate jvaraḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhicārikairmantraiḥ-atharvavedādyupadiṣṭaiḥ, hūyamānasya puṃsaḥ, yannāmoddeśena haviḥprakṣepaḥ sa hūyamāna ucyate, abhicāramadhikṛtya praṇīta iti "prāgvahateṣṭhak" iti ṭhak| hūyamānasya puṃsaḥ prathamaṃ cetastapyate-saduḥkhaṃ jāyate| tataḥ-anantaraṃ, dehaḥ-śarīram, tapyate-sajvaraṃ sampadyate| tataḥ-anantaraṃ, visphoṭatṛḍbhramairdāhamūrcchāyutairgrastasya-ākrāntasya, pratyahaṃ jvaro varddhate-jvarasyādhikyaṃ bhavati| tanavaḥ sphoṭā eva visphoṭā bhaṇyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhicārajasya viśeṣamāha-tatrābhicārikairiti|</ab>
          <ab type="mula">iti jvaro'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ------------------------------| -----------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-pūrvoktena prakāreṇa nijaḥ saptaprakāra āgantuśceti, aṣṭaprakāro jvaro dṛṣṭaḥ, munīndrairiti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aṣṭavidhajvaralakṣaṇamupasaṃharati-iti jvara iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------samāsāddvividhastu saḥ| śārīro mānasaḥ saumyastīkṣṇo'ntarbahirāśrayaḥ||46||</seg> prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo'sādhyaḥ sāmo nirāmakaḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turviśeṣe| samāsāt-saṅkṣepāt, tu-punaḥ, saḥ-jvaro, dvividhaḥ| tadeva dvaividhyamāha-śārīro mānasa ityekaṃ dvikam| saumyastīkṣṇa iti dvitīyam| antarāśrayo bahirāśraya iti tṛtīyam| prākṛto vaikṛta iti caturtham| sādhyo'sādhya iti pañcamam| sāmo nirāma iti ṣaṣṭham| iti dvaividhyameṣāṃ dvikānām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aṣṭānāṃ jvarāṇāṃ pratyekaṃ dvaividhyaṣaṭkamāha-samāsāditi| samāsāt-saṅkṣepāt| vistarādanantabhedatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">sampratyetāneva jvarān vyācaṣṭe---- -----------------------------------------| pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo, manasi mānase||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śārīre jvare prathamaṃ śarīre tāpo bhavati, paścānmanasīti pūrvaśabdasya sambandhiśabdatvādgamyate| evaṃ mānase jvare pūrvaṃ manasi tāpo-duḥkham, paścāddehe tāpaḥ-pīḍāviśeṣo jāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śārīrasya lakṣaṇamāha-pūrvaṃ śarīre iti| pūrvagrahaṇāt paścānmanasi tāpaḥ| mānasalakṣaṇamāha-manasi mānasa iti| pūrvaṃ manasi paścāccharīre tāpaḥ|</ab>
          <ab type="mula">idānīṃ saumyatīkṣṇau vyācaṣṭe- pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavane śleṣmayute yogavāhitvāddhetoḥ śītaṃ bhavet| tasmādvāta śleṣmajvaraḥ saumya iti bodhyam| śleṣmā hi "somaḥ" iti prāguktam (hṛ. śā. a. 3|96)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saumyasya lakṣaṇamāha-pavane yogavāhitvāditi| yogavāhī-sambandhanirvāhakaḥ, yena yujyate tadguṇameva puṣṇāti|</ab>
          <ab type="mula">tīkṣṇamidānīṃ vakti---- -------------------------------------------------| dāhaḥ pittayute, miśraṃ miśre---------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāhaḥ pittasambandhe pavane yogavāhitvādbhavet| ityevaṃ miśre-pittaśleṣmayute pavane, yogavāhitvācca pavanasya miśraṃ-dāhaśītaṃ bhavet, muhurdāho muhuḥ śītamiti| tadayaṃ saumyatīkṣṇavyāmiśrastṛtīyo jvara iti vedyam| saumyastīkṣṇa iti dvaividhyakathanaṃ tu samāsāditi mantavyam| yogaṃ vahati tacchīlo yogavāhi, yena yena yukto bhavati tasya tasya svabhāvaṃ bhajata ityarthaḥ| evaṃ ca sati svayaṃ noṣṇo na ca śīto vāyurityabhyupagatam| tadevamiha yogavāhitvāt kaphena yukte vāyau śītaṃ bhavedityuktam, asau vāyuḥ śītaṃ karotītyarthaḥ| pittayukte'smin dāho bhavet, asau dāhaṃ karotīti| evaṃ svayaṃ noṣṇo na śīta ityavatiṣṭhate| "tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ " ityatra ca śīta ityucyate| tadime vacasī parasparaṃ vyājaghnāte| naivam| "tatra rūkṣo laghu śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ|" (hṛ. sū. a. 1|11) ityatraivāyamarthastathā vyākhyāto yathā na pūrvāparavyāhatatvaṃ bhavet| teneha punarna pratanyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇalakṣaṇamāha-dāhaḥ pittayuta iti| pavane yogavāhitvādityanuvartate| miśre-śleṣmayute pitayute ca| miśraṃ-śītaṃ dāhaśca| tīkṣṇasyaivāyaṃ bhedaḥ, pṛthaktve dvitvahāneḥ| dāhasya duḥsahatvāt na saumyabhedaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------------| -------------------------------antaḥsaṃśraye punaḥ||48||</seg> jvare'dhikaṃ vikārāḥ syurantaḥ kṣobho malagrahaḥ| ----------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarāśraye tu jvare'dhikaṃ kṛtvā'ntarvikārāḥ syuḥ, na bahireva| tathā, kṣobhaḥ-tīvradāhatvam| malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, graho-vibandhaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> antarāśrayalakṣaṇamāha-antaḥsaṃśraya iti| vikārāḥ-yathāsvamuktāni lakṣaṇāni| kṣobhaḥ-tīvratvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------| bahireva bahirvarge tāpo'pi ca susādhyatā||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahirvarge tu bahireva tāpaḥ, na tvantare| apicetyantaḥ-kṣobhamalagrahāvapyatra na sta iti samuccinoti| tatra ca bahirvege'ta eva susādhyatā-sukhasādhyatvaṃ, bhavati| antarāśraye tu duḥsādhyatetyarthāduktaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bahirāśrayalakṣaṇamāha-bahireveti| bahireva tāpo-nāntaḥ| susādhyatā-sukhasādhyatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">samprati prākṛtavaikṛtau lakṣayati - - - - varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt| vaikṛto'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prāyaśca prākṛto'nilāt||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varṣādiṣu triṣu ṛtuṣu yathākramaṃ vātādyaistribhirdoṣairyo jvaro jāyate sa prākṛtaḥ| varṣāsu vātajvaraḥ prākṛtaḥ, śaradi pittajvaro, vasante kaphajvaraḥ, iti paribhāṣyate| ata eva vātaprakṛtena yo jvaraḥ, pittaprakṛteḥ pittena, śleṣmaprakṛteḥ śleṣmaṇeti, sa prakṛtibhavatvena prākṛta ityucyate| vaikṛto'nya iti| yo jvaro varṣādibhya ṛtubhyo'nyatra kāle jāto varṣādiṣvapi vā na yathākramaṃ vātādyairjanitaḥ, sa yathoktaprākṛtalakṣaṇādanyaḥ, sa vaikṛta ucyate| sa ca duḥsādhyaḥ-kṛcchrasādhyaḥ| prākṛtastu susādhya ityarthādgamyate| prāya ityādi| prāyo-bāhulyena, prākṛto'pi yo jvaro'nilājjāyate so'pi duḥsādhyaḥ| prāyograhaṇenaitad dyotayati| kadāciddaivānukūlatvātsusādhya eva bhavati| nanu, varṣāsva(śaradya)pi prākṛto'pi jvaro yathā vikṛtivijñānīye kathitastathā'sādhya eva| "jvaro nihanti balavān" (hṛ. śā. a. 5|71) ityādi| tadetatpūrvāparavyāhatamiva dṛśyate| naivam| anayorvacasoḥ sāmānyaviśeṣarūpatvāt| tathā ceha sāmānyenoktam, vikṛtivijñānīye tu viśeṣeṇeti| etadeva ca sphuṭīkartuṃ vakṣyati (ślo. 53)- "vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prākṛtalakṣaṇamāha-varṣāśaradvasanteṣviti| varṣāsu vātajaḥ, śaradi pittajaḥ, vasante kaphajaḥ, prākṛto jñeyaḥ| vaikṛtalakṣaṇamāha-vaikṛto'nya iti| atha kratunā doṣeṇa vā śaradi vātajaḥ, varṣāsu kaphajaḥ, ityādi vaikṛto duḥsādhyo jñeyaḥ| prākṛtaścānilājjātaḥ| prāyograhaṇāt kvacit susādhyo'pi| " ekamārgakriyārambhavyativṛttermahātyayāt|" ityadhikaṃ saṅgrahe (ni. a. 2)| ekamārga ekakriyākārambhaśca rogaḥ sukhasādhyaḥ| vātaje tveṣāṃ vyativṛttiḥ-viparyayaḥ| bahirmārgo'yaṃ laṅghanasādhyoyaṃ saumyo'yamityupacaryamāṇo'pi vātajo'ntarmārgatvaṃ bṛṃhaṇasādhyatvaṃ tīkṣṇatvaṃ copaiti| vātasyānavasthitatvāt| mahāṃścātyayaḥ-atikramaḥ, yadauṣadhakālamapi na pratīkṣate| vātasyāśukāritvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">samprati varṣāsu prākṛtasya jvarasya svarūpaṃ nirūpayati - - - - - varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram| kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaṃ kaphaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam| kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāvṛṣi pavanaḥ [ duṣṭaḥ- ] kupitaḥ, pittaśleṣmayuto jvaraṃ kuryāt| prāvṛṣi prākṛto jvaro vātapradhānaḥ pittaśleṣmāṇau tvanubalatvena vātasya sthitau, na tu sannipāta iva svayaṃ jvarakārakāvityarthaḥ| sāmprataṃ śaradi prākṛtasya jvarasya doṣabalābalaṃ lakṣayati-pittaṃ cetyādi| pittaṃ śaradi [ duṣṭaṃ ] prākṛtaṃ jvaraṃ kuryādityanuvartate| prāvṛṭsañcitasya pittasya tadā kopasadbhāvāt| tasya ca pittasyānubalaṃ-anubandhi balaṃ, kaphaḥ| anubalamivānubalam| yathā,-kasyacit svatantrasya rājño gajaturagarathapuruṣādibalavato vairibhiḥ saha yudhyamānasya paścādanyadbalaṃ tacchakteranubṛṃhaṇārthamāgacchati, evaṃ svatantrasya pittasya jvaraṃ kurvato balopabṛṃhaṇaṃ śaradi kaphaḥ karoti| tatprakṛtyeti tacchabdena varṣāśaradudbhūtau mārutajvarapittajvarau parāmṛśyete| tayoḥ prakṛtistatprakṛtiḥ, tayā tatprakṛtyā,- tatsvabhāvena, tatra-prākṛte jvare, anaśanāt-laṅghanāt, bhayaṃ na 'bhavati' iti śeṣaḥ| visargācca varṣāśaradupalakṣito hi kālo visargaḥ saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkāle jvara utpanne laṅghanāt pratyavāyaśaṅkā tathā na bhavati, yathā'nyasmin kāle jvara ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṃ bhavatītyarthaḥ| vasantakāle kapho duṣṭo jvaraṃ kuryāditi vartate| taṃ ca kaphamanu vātapittaṃ bhavet, vātapitte tasyānubale bhavata ityarthaḥ| nanu, atra sākṣātkaphasya kartṛtvamucyate| kaphaśca saumyasvabhāvaḥ| tasmādatra nānaśanādbhayamiti| taccāyuktam| tathāhi-varṣāśaradoḥ śleṣmānubalatvaṃ kālaśca visargākhya iti kāraṇadvayasadbhāvāddhātvapacayo na sambhāvyata eva| vasante tu kālasyāgneyatvādvātapittānubalatvāccāvaśyaṃbhāvī dhātvapacaya eva| tasmādvasante'naśanādbhayaṃ śaṅkyate| kecittu jvarasyāmāśayasamutthatvāt kaphotthatvāccātrāpi kiñcinmātramanaśanādbhayaṃ nāśaṅkyata evetyāhuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viruddhāviruddhopakramajñānārthaṃ prākṛtānāṃ samprātpirucyate| tatra vātajasya-varṣāsu māruta iti| pittajasyapitaṃ ca śaradīti| kaphajasya-kapho vasanta iti| "tatprakṛtyāvisargācca tatra nānaśanādbhayam|" iti pittājasyāviruddhopakramatvamuktam| tayoḥ-pittakaphayoḥ, prakṛtiḥ-laṅghanasādhyatvam| visargaḥ-kālabalavardhanatvam| varṣāsu tvalpaṃ balaṃ doṣaśca bṛṃhaṇasādhyaḥ| jvaraḥ pittaśleṣmāṇau ca laṅghanasādhyāviti viruddhopakramatvam| vasante'nukṣīyamāṇe'pi madhyamaṃ balaṃ, vātasya cāprādhānyaṃ, pradhānayoḥ kaphajvarayoḥ pittasya ca laṅghanasādhyatvamityaviruddhopkramatvameva|</ab>
          <ab type="mula">atha sādhyāsādhyajvaralakṣaṇārthamāha - - - - balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ| ------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balavastu nareṣu yauvanādisampattyā tathā'lpadoṣeṣu yo jvaro jāyate, upadraveṇa-kāsādinā rahitaḥ, sa sādhyaḥ-sādhayituṃ śakyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sādhyalakṣaṇamāha-balavatsvalpadoṣeṣviti| doṣoduṣṭanāma (?)| upadravā rugviniścaye darśitāḥ (mā. ni. jva. ślo. 66, ṭī.) - "śvāso mūrcchā'ruciścchardistṛṣṇātīsāraviṅgrahāḥ| hikkā kāso'ṅgabhedaśca javarasyopadravā daśa||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvatheti yādṛśasyāturasya yādṛśo jvaro'sādhyo bhavati tādṛśo, vikṛtivijñānīye śārīre (a. 5|71)- "jvaro nihanti balavān" ityādinā granthena prāk-pūrvamuktaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asādhyalakṣaṇamāha-sarvatheti| vikṛtijñāne'dhyāye| prāk-śārīre sthāne| sarvathetyasādhyaviśeṣaṇam, anupakrama ityarthaḥ| yāpyuduḥsādhyayostu lakṣaṇaṃ svayamapyūhyam| udāhṛto yathā (hṛ. śā. a. 5171) - " jvaro nihanti balavān gambhīro dairdharātrikaḥ|| sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam| akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam|| suśuṣkakāsaḥ pūrvahṇe yo'parāhṇe'pi vā bhavet| balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ||" iti| vṛnde tu (jvarādhikāre ślo. 187) - " svedo lalāṭe himavānnarasya śītārditasyaiti supicchilaśca| kaṇṭhasthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ|| mṛtyuśca tasminbahupicchalatvācchītasya jantoḥ paritaḥ saratvāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">adhunā sāmanirāmau jvaro lakṣayati - - - - jvaropadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā| na pravṛttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvarasyopadravāḥ-pralāpabhramādayaḥ, teṣāṃ tīkṣṇatvaṃ-tīvratā| tathā, bahumūtratvam| tathā, na pravṛttiḥ-na purīṣasya pravartanam| viṭpravṛttāvapi hi pravṛttiśabdaḥ prasiddhaḥ| yathā'nantaramadhunaivādhītam (ślo. 32)- "pravṛttirvā'lpaśo'ti vā|" iti| atha cedviṭ pravartate sā na jīrṇā-pakvā na bhavati| tathā, na kṣut-na bubhukṣā| iyamaśeṣā liṅgasaṃhatiḥ sāmajvarākṛtiḥ-sāmajvarasya lakṣaṇam| sahāmena vartate yo jvaraḥ sa sāmajvaraḥ, tasyākṛtiḥ| "ūṣmaṇo'lpabalatvena" (hṛ. sū. a. 13|25) ityādyāmalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmajvaralakṣaṇamāha-jvaropadravatīkṣṇatvamiti| na pravṛttirviśaḥ| pravartamānā'pi viṭ na jīrṇā-na pakvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">jvaravego'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ| malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiśayena jvaravegastṛṣṇādayaśceti pacyamānajvarasya lakṣaṇam| pacyamānajvarasya ca dvikeṣvanirdiṣṭasyāpīha kathanamatā(māmā)ntarīyakatvāt| tathā hi-yāvatpacyamānāvasthā na bhavati tāvatkathaṃ nirāmāvasthā syāt ? tasmādyuktaḥ pacyamānajvarasya nirdeśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha pacyamānajvaralakṣaṇamāha-jvaravego'dhika iti| pacyamānasya pakvāntarbhāvānna dvaividhyahāniḥ|</ab>
          <ab type="mula">jīrṇatā''maviparyāsātsaptarātraṃ ca laṅghanāt| ------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmaśabdenātra sāmajvaralakṣaṇamupalakṣyate| tena sāmajvaroktalakṣaṇaviparyāsāt jvarasya jīrṇatā vedyeti bodhyam| yathā-jvaropadravamṛdutvaṃ glāniralpamūtratā pakvaviṭpravṛttiḥ kṣudupagamanamiti, evaṃrūpo viparyāsaḥ| tathā, "jvaravego'dhikaṃ" ityādipacyamānajvarākṛteśca viparyāsāt jīrṇatā-pakvatā, lakṣayitavyā| tathā hi-pacyamānatāyāmapi sāmatā sambhāvyata eva| tathā, saptarātraṃ ca laṅghanāt| saptarātramiti saptānāṃ rātrīṇāṃ samāhāra ityac samāsāntaḥ, atyantasaṃyoge dvitīyā| tenāyamarthaḥ,-saptarātrīrlaṅghayitvā-ativāhya, tato'nantaraṃ yaḥ kālo'ṣṭamadinādistadā jvarasya jīrṇatā-nirāmateti| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3|272)- "saptāhena tu pacyante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani||" iti| nanu, evaṃsati saptarātrātipravṛttireva nirāmajvaraliṅgamastu, "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityanena nārthaḥ| astyevaitat| kintu sannipātajvare bahunā kālena malapāko bhavati| tasmāttallakṣaṇārthaṃ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityapyuktam| yadyevaṃ "jīrṇatā''maviparyāsāt" ityastu, kiṃ "saptarātraṃ ca laṅghanāt" ityanena ? api ca tridoṣaje jvare saptarātrātikramalakṣaṇaṃ liṅgaṃ nopayujyate| tatra hyevaṃ paṭhyate (ślo. 61)- "vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa" ityārabhya yāvat "śudhdyaśudhdyau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||" iti| tasmāt "saptarātraṃ ca laṅghanāt" ityavācyam| atrocyate| alpadoṣo yo jvarastasyāmaviparyāsāt saptāhādarvāgapi jīrṇatocyate| yastu bahudoṣo jvarastasya tu kṛtasaptalaṅghanasya jīrṇatocyate| iti lakṣaṇadvayena pratyapādi| ata eva ca tatra pathyamanujajñe| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 1|38)- "ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā| tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate|| kaṣāyo doṣaśeṣasya" ityādi| tasmādetayorlakṣaṇayordvayorapyupādānaṃ nyāyyamiti sthitam| kharanādenāpyevamavādi-"na ca niḥsaptataiveha nirāmajvarakāraṇam| cirādapi hi pacyante sannipātajvare malāḥ|| saptarātrātivṛttiśca kṣāmatādi ca lakṣaṇam| tasmāttadubhayaṃ dṛṣṭvā nirāmaṃ jvaramādiśet||" iti| jīrṇaḥ pakvaḥ purāṇa iti paryāyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirāmajvaralakṣaṇamāha-jīrṇateti| āmaviparyāsāt-jvaropadravamṛdutvādeḥ| saptarātraṃ laṅghanāditi madhyadośaviṣayam| bahudoṣālpadoṣayistataḥ paraṃ ca darśanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">-----------------------------------------------| jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prāyaśaḥ sannipātena bhūyasā tūpadiśyate| santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcaprakāro jvaro vakṣyamāṇaḥ santatādibhirbhedaiḥ prokto, 'munīndraiḥ' iti śeṣaḥ| kutaḥ ? maletyādi| malo-vātādiḥ| kālaḥ-pūrvāhṇādiḥ| balaṃ ca balaṃ ca balamityekaśeṣaḥ, balaṃ cābalaṃ ca balābalam, kāle balābalaṃ kālabalābalam, saptamīti yogavibhāgāt samāsaḥ, malānāṃ kālabalābalaṃ malakālabalābalam, tasmāt| dvibalaśabdo'tra nirdiṣṭo dvividhasambandhārthaḥ| ko'sau dvividhaḥ sambandhaḥ ? iti cet brūmaḥ| jvaraḥ pañcavidhaḥ kathito malakālabalāt tathā malakālabalābalāt| tadayamatrārthaḥ,-santato jvaro malakālabalāduktaḥ| tathā cānantarameva santatalakṣaṇaṃ vakṣyati (ślo. 58-59)- "malābalino guravaḥ stabdhāḥ santataṃ niṣpratidvandvā jvaraṃ kuryuḥ|" iti| tasmādbalavanta eva doṣāḥ santataṃ jvaraṃ kurvanti| viṣamajvarāścatvāro malakālabalābalādbhavanti| tathā ca viṣamajvaralakṣaṇe'dhunaivādhyeṣyate (ślo. 64)- "alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvā'nyatamato balam| savipakṣo jvaraṃ kuryādviṣamaṃ kṣayavṛddhibhāk||" iti| tasmāccatuṣprakāro'pi viṣamajvaro malakālabalābalādbhavati| kharanādenāpyuktam-"balibhiḥ sarvagaiḥ sāmai rasasrotovisāribhiḥ| niṣpratyanīkairdoṣairyaḥ santato jāyate jvaraḥ||" ityādi| tathā tatraiva viṣamajvare gaditam-"vyādhikliṣṭasya' ityārabhya yāvat "balābalaviśeṣastu doṣāṇāṃ sampravartate|" iti| tathā tatraiva coktam-"bhuvyutkramya yathākālaṃ bījaṃ kāle prasūyate| tathā kālakramāddoṣaḥ kāle jvarakāro bhavet||" iti| prāyaśa ityādi| bāhulyenāyaṃ santatādijvaraḥ sannipātādbhavati| [ nanu, ] atra sannipātenetyasādhu| na hyanyaḥ kaścitsantatādivyatirikto jvaro'sti yamekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ vā parikalpayediti, tasmādasadetat| ucyate| samaryādayā doṣagatyā ye santatādayo jvarā utpadyante, ta ekadoṣajādaya upapadyante| ye punarviṣamasamprāptisamutpannāḥ santatādayaste sannipātena| iti prāyaśaḥ sannipāteneti nyāyyametat| nanu, evaṃ sati vātiko'yaṃ paittiko'yaṃ ślaiṣmiko'yamayaṃ dvāndvika iti kathaṃ vyapadeśaḥ ? ityāha-bhuyaseti| sannipātodbhave'pyasmin santatādau bhūyān-adhiko doṣaḥ, taddoṣopalakṣitāṃ saṃjñāmāsādayatītyarthaḥ, vātajvaro'yaṃ pittajvaro'yamityādi| turavadhāraṇe, bhūyasaiva doṣeṇa vyapadeśo nānyenāpi| tataścaivaṃ sannipātotthaḥ santatādijvara iti sthitam| ata eva tantrāntara evaṃ jagāda-"santato mārutātprāyaḥ pittāt prāyastṛtīyakaḥ| anyedyuśca kaphātprāyaḥ sannipātāccaturthakaḥ|| sannipātakṛtatvāttu duścikitsyaścaturthakaḥ|" iti| tathā ca-"pṛṣṭhe'nilakaphodbhūtaḥ śleṣmapittodbhavastrike| śirasyanilasambhūto gṛhṇātīha tṛtīyakaḥ|| caturthakastu śleṣmotthaḥ pratigṛhṇāti jaṅghayoḥ| vātikaḥ śiraso'bhyeti dvidhaivāyaṃ svabhāvataḥ|| praskandhatastu vijñeyo viparītaścaturthakaḥ|" iti| atha tadeva pañcavidhatvamāha-santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakāviti| nanu, pañcavidho jvara ityanupapannam, ṣaṣṭhasya caturthakaviparyayasya ca vakṣyamāṇatvāt| atra brūmaḥ| caturthakāntargatatvādadoṣaḥ| plīhodare yakṛdudaravat| tathā hi-aṣṭāvudarāṇīti, plīhodare ca yathā yakṛdudarasyāntarbhāvādaṣṭadhātvam, evaṃ jvare caturthaka eva caturthakaviparyayasyāntarbhāvāt pañcadhātvameva jvarasya sādhu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ jvarāṇāṃ pṛthak pañcavidhatvamāha-jvaraḥ pañcavidha iti| malakālabalāt santataḥ, satatādayastvabalāt| abalaṃ-hīnabalam| tatra yathottaraṃ jñeyam| prāyaśo grahaṇādaniyamo'pi tena ca sannipātena| vātajvarādivyapadeśastu vātādibhūyastvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha mahārambhatvena prādhānyāt santatasamprāptimeva lakṣayati - - - - - - dhātumūtraśakṛdvāhisrotasāṃ vyāpino malāḥ| tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadūṣyādivarddhitāḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ| santataṃ niṣpratidvandvā jvaraṃ kuryuḥ suduḥsaham||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> malā jvaraṃ kuryuḥ-utpādayeyuḥ| kīdṛśāḥ ? dhātvādisrotasāṃ vyāpinaḥ| dhātavaśca mūtraṃ ca śakṛcca tāni vahanti nityaṃ yāni srotāṃsi teṣāṃ| malā ityanenaitaddyotayati| yadaiva vātādayo malinīkaraṇasvabhāvāḥ syustadā santataṃ jvaraṃ kuryuḥ, na tu doṣarūpā dhāturūpā vā| tathā, sarvāṃ-aśeṣāṃ, tanuṃ tāpayantaḥ-santāpādinā pīḍayantaḥ, na punaḥ santāpamātramutpādayantaḥ| tathā, tulyaiḥ-samānaiḥ, dūṣyādibhirvarddhitāḥ-vṛddhiṃ nītāḥ| ādiśabdena deśartuprakṛtayo gṛhyante| dūṣyāḥ-rasādidhātavaḥ| te ca trayāṇāmapi doṣāṇāṃ yathāyathaṃ tulyatvādvarddhanahetavaḥ| deśartuprakṛtayastu tulyakālaṃ malaiḥ sarvairatulyā api bhavanti| prāyeṇaikaikasya malasya caikaiko deśo vā ṛturvā prakṛtirvā tulyā bhavati| ataḥ "tulyadūṣyādivarddhitāḥ" ityuktam| tathā ca, dhanvadeśo vātasyaiva vṛddhihetuḥ, tulyatvāt; kaphasya tvatulyatvātkṣapaṇahetuḥ| ānupastulyatvāt kaphasya vṛddhihetuḥ, vātasya tvasamānatvātkṣapaṇahetuḥ| ṛtāvapyevaṃ cintyam| prakṛtistrayāṇāṃ doṣāṇāṃ tulyakālaṃ vṛddhiheturna sambhavati, viṣamadoṣajanitatvāt| ye tvevamavocan,-samākhyā prakṛtistulyatvādeṣāṃ malānāmatra jvare varddhanaheturiti| te'pi maivaṃ vocante(vacantvi)ti vacanīyāḥ| yato rogajananonmukhānāṃ doṣāṇāṃ nāsau vṛddhihetuḥ, ārogyalakṣaṇatvāt| kimbhūtā doṣāḥ ? balinaḥ, pratipakṣairakhaṇḍitaśaktitvāt| tathā guravaḥ, sāmatvāt| stabdhāḥ-niścalāḥ, ūrdhvamadhaścāniḥsaraṇāt| viśeṣeṇa rasāśritāḥ| viśeṣagrahaṇaṃ malānāṃ sarvadhātvāśritatvaṃ dyotayati| sakaladhātusamāśritā api bhavanti| atiśayena rasākhyaṃ dhātumāśrityaite santataṃ kuryuḥ| tathā, niṣpratidvandvāḥ-pratyanīkarahitāḥ| kīdṛśaṃ jvaram ? suṣṭhu duḥkhena-kṛcchreṇa, soḍhuṃ śakyata iti suduḥsaham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> santatajvaralakṣaṇamāha-dhātumūtraśakṛdvāhistrotasāmiti| dūṣyādayo-dūṣyadeśakālaprakṛtyādayaḥ| " jvare tulyartudośatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyatvahetavaḥ||" (saṃ. sū. a.7) iti tat ṛtuviṣayam, na pūrvāhṇādiviṣayam| guravo-nibiḍāvayavāḥ| stabdhāḥ- sthirāḥ| rasāśritāḥ- rasastrotaso vyāpinaḥ| santataṃ nāma jvaram| santataṃ-avicchedena, kuryārityāvṛtyā vyākhyeyam| niṣpratidvandvāḥ-pratipakṣairdeśakālādibhiranabhibhūtāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">malaṃ jvaroṣmā dhātūnvā sa śīghraṃ kṣapayettataḥ| sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa vāsarān| prāyo'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca||61||</seg> <seg type="unit" n="62">ityagniveśasya mataṃ, hārītasya punaḥ smṛtiḥ| dviguṇā saptamī yāvannavamyekādaśī tathā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca| śuddhyaśuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvarasyoṣmā-analadharmaḥ sakalavastukṣapaṇasvabhāvaḥ, sa kadācittathābhūtādadṛṣṭavaśādasmin jvare dhātumalayorekalolībhūtayormalaṃ-vātaviḍādikaṃ, kṣapayet| tathābhūtādadṛṣṭasāmarthyāddhātūnvā-rasādīn, kṣapayet| śīghraṃ-āśveva, na tu cireṇa kālena atra ca malakṣapaṇodyato'yaṃ jvaroṣmā na dhātukṣapaṇodyata iti nirāmalakṣaṇena vijñāyate| tatra caitannirāmalakṣaṇam-'asaṃrodhasnotastvaṃ saprāṇatvamaṅgalāghavaṃ vātānulomanatvaṃ vāgdehamanaśceṣṭāsvanālasyamagnidīptatvaṃ viśadāsyatvaṃ mūtrapurīṣādimalapravartanatvaṃ kṣudupagamo nirglānitā' ityevaṃ kiñcidutpadyamānamupalabhya niścīyate jvaroṣmaṇo malakṣapaṇodyatatvam| etallakṣaṇaviparyayeṇa doṣopakramaṇīyoktena (hṛ. sū. a. 13|23) - "srotorodha" ityādinā sāmalakṣaṇamavagamya niścīyate, yathā'yaṃ jvaroṣmā dhātukṣapaṇodyata iti| sa ityanuvartate| tataḥ-tasmānmaladhātukṣapaṇāt kāraṇāt, rasādīnāṃ-dhātumūtraśakṛddoṣāṇāṃ dvādaśānāmpyekalolībhūtānāṃ, sarvākāraṃ-niḥśeṣaṃ kṛtvā, śuddhyā-jvaroṣmaṇā niṣpāditayā nirmalatayā, vātapittakaphairbhūyiṣṭhairekaikaśa utpannaḥ sa santato jvaraḥ prāyo mokṣāya-jvaramuktaye, maryādāṃ-avadhiṃ, sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti-anuvartate| vāsarāniti "atyantasaṃyoge" dvitīyā| sarva ākāro yasmin śodhane tatsarvākāraṃ-niḥśeṣarūpam| "kriyāviśeṣaṇānāṃ napuṃsakatvaṃ dvitīyā ca" iti dvitīyā| kramāt-yathākramam, tena vātabhūyiṣṭhaḥ santato jvaraḥ sapta vāsarān, pittabhūyiṣṭho daśavāsarān , kaphabhūyiṣṭho dvādaśavāsarān, ityavatiṣṭhate| tathā, rasādīnāṃ-ekalolībhūtānāṃ kevalaṃ jvaroṣmakṣapaṇamātramanubhavatāṃ, aśudhdyā-samalatayā, eṣāmeṣa jvaroṣmā vātapittakaphairekaikaśa utpannaḥ prāyo vadhāya maryādāṃ sapta daśa dvādaśa vāsarānanuyāti| prāyo-bāhulyena, eṣā maryādā| kadācicca vātajvarādiruktebhyaḥ saptādi vāsarebhyo'dhikāni dinānyanuvṛttya mokṣāya vadhāya vā bhavati, kadācit nyūnānyapīti| tantrāntare coktam-"pittakaphānilavṛdhdyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu jvaroṣmaṇā dhātumalapākāt||" iti| ityagniveśasya mataṃ-jñānam| hārītasya punarevaṃ smṛtiḥ-smaraṇam, nityatvādāyurvedasya| dviguṇā saptamī-caturdaśadināni yāvadvātajvaraḥ santataḥ, pittajvaro dviguṇā navamī-aṣṭādaśadināni, kaphajvaro dviguṇaikādaśī-dvāviṃśatirdivasāḥ| "eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca|" iti "sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt|" ityatrāpyanuvartanīyam| trayaśca te doṣāśca tridoṣāḥ, teṣāṃ maryādā-avadhiḥ, tridoṣamaryādā| dvayamapi caitat tantrakṛdvacaḥ pramāṇam, tathādṛṣṭatvāt| idānīṃ yathāparibhāṣitāt dvividhādapi maryādāprakārādadhikataraṃ kālaṃ yathā'sya jvarasyānuvṛttirbhavati tathā darśayitumāha-śudhdyaśuddhāviti| śuddhisahitā aśuddhiḥ śuddhyaśuddhiḥ| śākapārthivāditvātsamāsaḥ| tasyāṃ satyāṃ jvaraḥ santatākhyo dīrghamapi kālamanuvartate-anubadhnāti| kadācidrasākhyo dhāturmalarahito jvaroṣmaṇā kṣapitamalo bhavati, kadācidraktādyanyatamaḥ, kadācidraktādayaḥ sarve na rasaḥ, kadācidraktādayaḥ sarve kiñcinmalarahitā na rasastathābhūtaḥ, kadācitkiñcinmalarahito raktādyanyatamḥ, evaṃprakārā śuddhisahitā aśuddhirucyate| tasyāṃ satyāṃ santatākhyo jvaro dīrghakālamanuvartate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> santatasyāvadhimāha-malaṃ jvaroṣmeti| sa ca dvividhaḥ,-mokṣāvadhirvadhāvadhiśceti| tatra yadā jvaroṣmā rasādīnāṃ-dūṣyāṇāṃ, sarvākāraṃ-sarvathā, śudhyā-hetubhūtayā, malaṃ kṣapayet, tadā mokṣaḥ|yadā tu rasādīnāṃ sarvākāramaśuddhyā dhātūn kṣapayet, tadā vadhaḥ| yadā tu na sarvākāraṃ śuddhiraśuddhirvā tadā śudhyaśudhyorjvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartata iti| tato-jvarotpatteranantaram| saptamyādidaiguṇyaṃ pūrvatithidvaiguṇyamākṣipati, caturdaśāṣṭādaśadvāviṃśativāsarānityarthaḥ| kṣapaṇīyālpatvabahutvakṛto'yamavadhibhedaḥ rogasvabhāvakṛto vā, agniveśahārītayormatabhedasthityā kṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">evaṃ santatasya lakṣaṇamākhyāya satatakādīnāṃ viṣamajvarasaṃjñānimittaṃ sāmānyena lakṣaṇamāha - - - - kṛśānāṃ vyādhimuktānāṃ mithyāhārādisevinām| alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvā'nyatamato balam||64||</seg> savipakṣo jvaraṃ kuryādviṣamaṃ kṣayavṛddhibhāk| -------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> īdṛśānāṃ puṃsāmalpo'pi-hīnabalo'pi, apiśabdānmahābalo'pi, doṣo-vātādyanyatamo, jvaraṃ viṣamasaṃjñaṃ kuryāt| kiṃ kṛtvā ? dūṣyāderanyatamato balaṃ labdhā| ādiśabdo deśartvorgrahaṇāya| anyatamagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham| tena kadāciddūṣyāderekasmādrasādeḥ kadāciddvābhyāṃ rasaraktādyanyatamābhyāṃ kadāciddūṣyadeśābhyāṃ kadāciddūṣyadeśartubhyo balaṃ labdhveti yojyam| kimbhūto doṣaḥ ? savipakṣaḥ,-saha vipakṣeṇa-pratyanīkena dūṣyādyanyatamena, vartate savipakṣaḥ| tathā ca kimbhūtaḥ ? kṣayaśca vṛddhiśca, te bhajate-sevate, kṣayavṛddhibhāk| santato hi jvaro niṣpratyanīka iti santatādasya bhedaḥ| mithyāhārādisevināmityatrādiśabdena vihārauṣadhādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣamākhyasya santatādicatuṣṭayasya sāmānyalaksaṇamāha-kṛśānāmiti| kṛśatvāditrayasyāṣṭadhā'pi hetutvam| anyatamataḥ-na tu santatavatsavaibhyo dūṣyādibhyaḥ| doṣa iti kṣayavṛddhibhāk|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">----------------------------------------------------| doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī||65||</seg> nivartate punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ| --------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-kṛśādīnāṃ, doṣo-vātādyanyatamaḥ, sve kāle-yo yasyātmīyaḥ kālo vṛddhiheturvayohorātribhuktalakṣaṇastasmin sve kāle, doṣaḥ pravartate,- svīyaṃ karma darśayatītyarthaḥ| kiṃ kurvan ? jvarayan-santāpamutpādayan| kīdṛśo doṣaḥ ? balī-balavān san pravartate| punaścaiṣaḥ-viṣamajvarārambhī doṣaḥ satatakāderutpādako, nivartate-svavyāpārādviramati| kimbhūtaḥ ? pratyanīkasya balaṃ pratyanīkabalaṃ, tenābalaḥ| etaduktaṃ bhavati,-yadyasau doṣo dūṣyādīnāṃ sapakṣāṇāmanyatamasmādbalaṃ labhate tadā'sau svavyāpāre pravartate| yadā tu tasya vipakṣā bhavanti tadāteṣāṃ vipakṣāṇāmanyatamasya balenāsya doṣasya balaṃ hīyate| tadānīṃ ca pratyanīkabalābalatvādasau doṣo nivartate, vaṭādibījavat| yathā,-vaṭādibījaṃ jalādisāmagrīto balamāsādya viśiṣṭe kāle rohati-aṅkurādikamudbhāvayati tato jalādivirahādbhūmāvevāvatiṣṭhate, na tu svakāryamudbhāvayati, tathaivaiṣo'pi viṣamajvarasya kartā doṣaḥ svapakṣato dūṣyāderbalaṃ labdhvā svavyāpāraṃ kurute| yadā tu vipakṣabalenāsau pratihataśaktistadā svavyāpāraṃ na kurute, deha eva nilīya tiṣṭhati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yathoktamarthaṃ vivṛṇoti-doṣa iti| teṣāṃ-viṣamāṇāṃ, pratyanīkasya-pratipakṣasya, balena abalaḥ-apagatabalaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">---------------------------------------------------| kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate||66||</seg> līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ| ---------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣe-viṣamajvarakāriṇi, kṣīṇe sati, satatakādijvaraḥ sūkṣmo bhūtvā rasādiṣveva dhātuṣu līyate-layaṃ yāti| kathaṃ punaretadavagamyate ? yadasau līno na punarvinaṣṭa eva, ityatra hetumāha-līnatvādityādi| sa tu līno jvaro līnatvāt kārśyādīn karoti| ata evāsau na vinaṣṭa evetyucyate| yataḥ kārśyādyudgama upalabhyate| niranvayavinaṣṭāddhi taddhetukārśyādyanupalabdhireva| tasmāllīno doṣo viṣamajvareṣu bhavatīti sthitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣamajvarasya santatanivṛttirnāstītyāha-kṣīṇe doṣa iti| rasagrahaṇaṃ santatasyāpi madhyame līnatvamastīti jñāpanārtham| anenaivābhiprāyeṇa rugviniścaye (mā. ni. jva. ślo. 32) - " dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram|" ityupakramya "santataṃ rasaraktasthaḥ" ityuktam| ādadhāti-karoti| caturthakātparaṃ viṣamasambhave saṅgrahe yuktiruktā (ni. a. 2) - "atilīno'timandatvādbhavatyahni na pañcame|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">nanu, tulye'pi vātādidoṣaprakope santatajvara evāśusakalakāyavyāptiḥ, satatakādiṣu tu cireṇa vicchidya bhavatītyatra yuktiḥ kā ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| āsannavivṛtāsyatvātsrotasāṃ rasavāhinām||67||</seg> <seg type="unit" n="68">āśu sarvasya vapuṣo vyāptirdoṣeṇa jāyate| santataḥ satatastena, viparīto viparyayāt||68||</seg> viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān| -------------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āsannaṃ vivṛtaṃ cāsyaṃ-mukhaṃ, yeṣāṃ rasavāhināṃ srotasāṃ tānyevam| teṣāṃ bhāva āsannavivṛtāsyatvam| tasmāddhetostatra praviṣṭena doṣeṇa śīghraṃ sarvasya vapuṣaḥ-śarīrasya, vyāptirjāyate| tena-kāraṇena doṣeṇāśu sarvaśarīravyāptilakṣaṇena, santatākhyo jvaraḥ satato-nirantaro, bhavati| viparītaḥ prakṛtatvātsantatena viṣamo-viṣamasaṃjñaḥ, satatādijvaro viparīto bhavati-na nirantaraṃ jvarayati| kasmādviparītaḥ ? viparyayāt| etaduktaṃ bhavati,-sthūlānyāsannāni vivṛtāsyāni ca rasavāhīni srotāṃsi| dūratarāṇi saṃvṛtāsyāni sūkṣmatarāṇi ca raktavāhīni| tairdoṣaścireṇa tathā asākalyena kāyaṃ vyāpnuvan vicchinnakālaṃ jvaraṃ karoti| ata evāha (ślo. 70)- "ahorātrasya sa dviḥ syāt" ityādi| tato dūratarāṇi saṃvṛtatarāsyāni ca māṃsavāhīni srotāṃsi| tāni ciratareṇa prāpnoti doṣaḥ| na caitaiḥ srotobhiḥ sākalyena yugapaddehamanuvyāpnoti| ato'nena kāraṇenāsāvanyasmin dine jvaraṃ nirvartayatyanyedyuḥsaṃjñam| tenāsau satatādapi viprakṛṣṭo bhavati| tato'pi sūkṣmatarāṇi saṃvṛtataramukhāni ca medovahāni| tāni ciratareṇa doṣaḥ prāpnoti| na ca tairaśeṣadehaṃ vyāpnoti| ato'sāvanena kāraṇena yathākramamanyadinamekaṃ hitvā tṛtīye'hni tṛtīyako bhavati| tato'pyanenaiva viprakṛṣṭatamena krameṇa dinadvayaṃ hitvā caturthako bhavati| evaṃ caturthakaviparyayaśca| saṅgrahe'pyākhyat (ni. a. 2)- "sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat|| yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje'pi ca| kramo'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ||" iti| adhunā viṣamajvarasya svarūpaṃ pratipādayannāha-viṣama iti| viṣamo-viṣamasaṃjño jvaro, viṣamārambhakriyākālo bhavati| ārambhaśca kriyā ca kālaśca ārambhakriyākālāḥ| viṣamā ārambhakriyākālā yasya sa evam| tatra viṣama ārambho yathā,-kaścitpūrvaṃ mūrdhānamārabhyāgacchati, kaścitpṛṣṭham, kaścijjaṅghābhyāmiti| viṣamakriyo yathā,-kaścicchītakṛt, kaściddāhakṛditi| viṣamakālaśca yathā,- kaścitpūrvāhṇe samāgacchati, kaścinmadhyāhne, kaścidaparāhṇe, kaścinniśīthe, iti| tathā, anuṣaṅgavān-dīrghakālānubandhī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> santatādīnāṃ santatatvādau yuktimāha-āsannavivṛtāsyatvāditi| āsannamāmāśayam| āmāśayastho hi doṣo jvaraṃ karoti| āsannatvādāśuprātpiḥ| vivṛtāsyatvādasaṃvalitapraveśaḥ| ā...............srotasyādāmāśayaṃ yātītyakhaṇḍitatvaṃ santatasya| satate tvāmāśayaraktasrotaso yātāyāte rasastrotasā khaṇḍitatvam| evamuttareṣūttarottaraṃ khaṇditatvam| viparītaḥ-khaṇḍitaḥ| viparyayāt-dūrasaṃvṛtāsyatvāt| viṣamārambhaḥ-kadācicchītapūrvaḥ kadāciddāhapūrvaḥ, kadācicchirasaḥ kadācitpādataḥ| viṣamakriyaḥ-kadācillaṅghanasādhyaḥ kadācidbṛṃhaṇasādhyaḥ| viṣamakālaḥ-kadācitpūrvāhṇe kadācidaparāhṇe| anuṣaṅgavān-upacaryamāṇo'pi bahūni dinānyavatiṣṭhate| saṅgrahe tu vistareṇa yuktiruktā (ni. a. 2) - " sūkṣmasūkṣmatarāsyeṣu dūradūratareṣu ca| doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat|| yāti dehaṃ ca nāśeṣaṃ bhūyiṣṭhaṃ bheṣaje'pi ca| kramo'yaṃ tena vicchinnasantāpo lakṣyate jvaraḥ|| viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān| yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathāyathā|| kālenāpnoti saddaśān sa rasārdīstathā tathā| doṣo jvarayati kuddhaścirācciratareṇa ca|| bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālameva pratīkṣate| aṅkurāy yathā bījadoṣabījaṃ ruje tathā|| vegaṃ kṛtvā viṣaṃ yadvadāśaye līyate'balam| kupyatyātpabalaṃ bhūyaḥ kāle doṣaviṣaṃ tathā|| evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ santatādayaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">---------------------------------------------------| doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram||69||</seg> ahorātrasya sa dviḥ syāt---------------------------| ----------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyo-bāhulyena, raktāśrayo doṣaḥ satataṃ jvaraṃ vidadhāti| prāyograhaṇāt rasādyāśrayatvamasya sūcayati| tasmātsarvo jvaraḥ sarvadhātuvyāpī| bhūyāṃstu dhāturvyapadiśyate| ata eva santate papāṭha (ślo. 59) - "viśeṣeṇa rasāśritāḥ|" iti| tasmādviśeṣeṇa raktāśrayaḥ satata ityavehi| saḥ-satataḥ, ahorātrasya madhye dviḥ syāt-dvau kālāvanuvartate| aharyuktā rātrirahorātraḥ| "ahaḥsarvaikadeśa" ityādinā ac samāsāntaḥ| "rātrāhnāhāḥ puṃsi" iti puṃstvam| dvau vārau dviḥ| "dvitricaturbhyaḥ suc" iti suc| atra ca nāyaṃ niyamaḥ, yadahnyekavāraṃ rātrāvekavāramiti, kiṃ tarhi ? kadācidahnyeva vāradvayaṃ, kadācidrātrāveva vāradvayaṃ, kadāciddvayorapi vāradvayamiti pratīhi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> satatalakṣaṇamāha-doṣo raktāśraya iti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------sakṛdanyedyurāśritaḥ| tasminmāṃsavahā nāḍīḥ------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sakṛdanyedyuḥ 'ahorātrasya ityanuvartate| ahorātrasya madhye'yamanyedyurnāma viṣamajvaraḥ sakṛt-ekavāraṃ bhavet| kadācidahnyekavāramutpadyate, kadācidrātrāviti| tasmin-anyedyurjvare, sarvadhātvāśrayo'pi doṣo viśeṣeṇa māṃsavahā nāḍīrāśritaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyedyurlakṣaṇamāha-sakṛditi| sakṛt-ekavāram| āśrito doṣaḥ| asmin-anyedyau||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">-------------------------------------------------| -----------------------------medonāḍīstṛtīyake||70||</seg> <seg type="unit" n="71">grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ| sapṛṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīyake medovahā nāḍīrviśeṣeṇa doṣa āśrita iti yojyam| medovahā nāḍīrāśritya doṣastṛtīyakaṃ kuruta ityarthaḥ| sa ca trividhaḥ,-pittavātādadhikāt kaphapittāt vātakaphācca| tatra grāhī mūrdhnaḥ-śirasaḥ, pittānilāttṛtīyako bhavati, mūrdhni vedanāstāstā janayatītyarthaḥ| yaśca kaphapittādutpadyate sa trikasya grāhī-trike pīḍāmutpādayati| yaścānilakaphājjāyate sa pṛṣṭhasahitasya trikasya grāhī-pṛṣṭhe trike ca pīḍāṃ janayati| evamayaṃ triprakārasvabhāvaḥ| sa ca tṛtīyaka ekāhāntara iti smṛto, 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ| ekenāhnā'ntaraṃ-vyavadhānaṃ, yasya sa evam| ekasminnahani tirobhūya punarudetītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛtīyakalakṣaṇamāha-medonāḍīriti| sa catrividhaḥ,-pittānilajo mūrnghaḥ pravartate, kaphapittajasnikāt, vātakaphajaḥ pṛṣṭhāt| trividho'pyekāhāntaraḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite| majjastha evetyapare prabhāvaṃ sa tu darśayet||72||</seg> dvidhā kaphena jaṃghābhyāṃ sa pūrvaṃ śiraso'nilāt| -----------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medaśca majjā cāsthi ca medomajjāsthīni, teṣāmanyatamasmin sthite doṣe kadācinmedasi sthite doṣe kadācinmajjani kadācidasthani sthite doṣe caturthako jvaro jāyate| ekaṃ dinaṃ jvarayitvā hyahaṃ vimucya punarjvarayati sa caturthako vedyaḥ| majjastha evetyapare-anye punarācāryā evaṃ smaranti, caturthako jvaro majjastha eva doṣe jāyate| sa punaścaturthakaḥ prabhāvaṃ dvidhā-dviprakāraṃ, darśayet| kaphenādhikena yo jāyate sa pūrvaṃ-prathamaṃ, jaṅghābhyaṃ tato'nyebhyo'ṅgebhyaḥ| anilādyo bhavati sa pūrvaṃ śiraso jāyate'nantaramaṅgāntarebhyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> caturthakalakṣaṇamāha-caturthaka iti| sa ca dvividhaḥ,-kaphajo jaṅghābhyāṃ pūrvaṃ prabhāvaṃ darśayet, vātajaḥ śirasaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">------------------------------------------------| asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ||73||</seg> tridhā, hyahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati| --------------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthi ca majjā cāsthimajjānau, asthimajjorubhayaṃ-dvayaṃ, tatra gato yo malo vātādyanyatamastasmin, caturthakaviparyayaḥ-tadviparītalakṣaṇo viṣamajvaro, bhavati| sa ca tridhā-triprakāraḥ, sannipātodbhavatve'pi kadācidvātenādhikenā'thavā pittena śleṣmaṇā vā| tameva ca lakṣayitumāha-hyahamiti| dvidhātusthitadoṣotpannatvāt dve dine jvarayitvā dinamekaṃ vimucya punarhyahaṃ jvarayati sa caturthakaviparyayaḥ| anenaiva lakṣaṇena caturthakasyāpi lakṣaṇamuktaṃ bhavati| sa ekamaho jvarayitvā hyahaṃ vimucya punarjvarayati| dve ahnī samāhṛte dvyahaḥ| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "ahnaṣṭakhoreva" iti ṭilopaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> caturthakaviparyayalakṣaṇamāha-asthimajjobhayagate iti| ubhayagrahaṇamanyataravyāvṛtyārtham| viparyayalakṣaṇena caturthakalakṣaṇamapyuktam,-ekaṃ dinaṃ jvarayati vdyahaṃ muñcatīti| tryahāditi caturthakatvanirvāhārtham| caturthe'hni bhavaścaturthakaḥ| ayaṃ ca tryaheṇa svarūpaṃ niṣpādya punarārabhate| evaṃ janmadināccaturthe'hni punarjanma bhavati| asya caurthake'ntarbhāvāt na pañcatvahāniḥ| viparyaye medaso'kathanāt caturthake kathanaṃ pūrvapakṣamātram| tṛtīyakena hi tadavaruddham| caturthakaśca tṛtīyakādgambhīradhātucārī| uktaṃ ca saṅgrahe (ni.a.2)- "gambhīradhātucāritvātsannipātena sambhāvāt| tulyocchrāyācca doṣāṇāṃduścikitsyaścaturthakaḥ||" iti| tulyocchrāyatve'pi kaphānilābhyāṃ dvaividhyaṃ kāryakramābhiprayam| ata eva tatrapūrvamityuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">idānīmeṣāṃ viṣamajvarāṇāmimaṃ śeṣabhūtaṃ granthamāha - - - - -------------------------------------------------| balābalena doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā| doṣadūṣyartvahorātraprabhṛtīnāṃ balājjvaraḥ||75||</seg> manaso viṣayāṇāṃ ca kālaṃ taṃ taṃ prapadyate| ------------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balaṃ cābalaṃ ca balābalaṃ,-sāmarthyāsāmarthyam, āsannavyādhikāraṇānāṃ doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, tadā tadā balābalena jvaraḥ syāt| kimbhūtena ? annaceṣṭādijanmanā| adyata ityannaṃ,-raktaśālyādi| annagrahaṇamupalakṣaṇārtham, māṃsarasādyapi hi pānaṃ gṛhyate| ceṣṭyata iti ceṣṭā,-kāyavāṅmanovyāpāro, vihāra ityarthaḥ| annaṃ ca ceṣṭā cānnaceṣṭe, te ādi yeṣāṃ kāladūṣyādīnāṃ ta evam, tebhyo janma yasya balābalasya, tenānnaceṣṭādyutpannena satatakādirjvaro bhavet| manasastadvat| tadvadityanena doṣāṇāṃ balābalamatidiśyate| yathā doṣāṇāṃ śārīrāṇāṃ balābalena satatakādijvaraḥ syāt, tathā manaso'pi doṣāṇāṃ balābalena jvaraḥ syāt| caśabdāt karmaṇo'pi pūrvoktasya balābalena satatakādijvaraḥ syāditi| kasya sambandhinaḥ karmaṇaḥ ? prakṛtatvānmanasa eva| tadevaṃ karmaṇo vyāpārasya cittasyārthasya balābalena tadvaśājjvaro'sau bhavet| anye tvācakṣate,-karmaṇaḥ-purākṛtasya balābalena, purākṛtakarmavaśāditi| yattadonityābhisambandhādyadatrānuktamapi labhyate| tenāyaṃ sambandhaḥ,-yadā yadā'nnaceṣṭādijanma doṣāṇāṃ balābalaṃ syāt, tathā manaso doṣāṇāṃ balābalaṃ syāt, tathā karmaṇaḥ pūrvakṛtasya balābalaṃ syāt, tadā tadā satatakādirjvaraḥ syāditi| apica doṣāṇāṃ vātādīnāṃ balena, tathā dūṣyāṇāṃ rasādīnāṃ tathā ṛtūnāṃ śiśirādīnāṃ tathā'horātrasya tathā prakṛtīnāṃ balena, manaso balena, tathā viṣayāṇāṃ śabdasparśarūparasagandhānāṃ balena, jvarastaṃ taṃ-viśiṣṭaṃ, kālaṃ prapadyate| tena kadācit satatako'nyedyustṛtīyakaścaturthako vā bhavati| tathā kadācit caturthako bhūtvā tṛtīyako'nyedyuḥ satatako vā bhavet| saṅgrahe ca rasādidhātusthajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 2)- "utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam| arocako vamiḥ sādaḥ sarvasmin rasage jvare|| 1|| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭikodgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃsthite|| 2|| tṛḍ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ| daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe, medasi sthite|| 3|| svedo'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam|| 4|| doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāsāṅgākṣepakūjanam| antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage|| 5|| tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā| śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye|| 6|| uttarottaraduḥsādhyāḥ pañcātrāntyau tu varjayet| pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca|| 7|| mandajvarapralepastu saśītaḥ syātpralepakaḥ| nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati|| 8|| stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedvātabalāsakaḥ| haridrābhekavarṇābhastadvarṇaṃ yaḥ pramehati|| 9|| sa vai hāridrako nāma jvarabhedo'ntakaḥ smṛtaḥ| kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ|| 10|| tīkṣṇo vā yadi vā mando jāyate rātriko jvaraḥ| divākarāpītabale vyāyāmācca viśoṣite|| 11|| śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syātpūrvarātrikaḥ| āmāśaye yadā duṣṭe śleṣmapitte vyavasthite|| 12|| tadā'rddhaṃ śītalaṃ dehe tvarddhaṃ coṣṇaṃ prajāyate| kāye pittaṃ yadā duṣṭaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ|| 13|| uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ|" iti| khāraṇādinā tu śukrastha eva doṣe varjyatā pratyapādi| tathā ca tadgranthaḥ-"śukrasthe śukraviṇmokṣaḥ śvasan prāṇān vimokṣyati|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuktajvarabhedasaṅgahamāha-balābaleneti| ādiśabdāddeśakālau| karmaṇaḥ-pāpasya| tadā tadā-tadvat| yadā yadā-yadvaddoṣavat, manaḥ karmaṇāṃ balamabalaṃ vā| kāraṇavyau (?) ca ānantyāt kāryavaicitryānantyamityarthaḥ| tacca darśitayā diśā buddhimadbhirgamyam| saṅgrhe tu (ni. a. 2) - "utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam| arocako vamiḥsādaḥ sarvasmin rasage jvare|| raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā raktoṣṇapiṭikodgamaḥ| dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṃśrite|| tṛṭ glāniḥ sṛṣṭavarcastvamantardāho bhramastamaḥ| daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe, medasi sthite|| svedo'titṛṣṇā vamanaṃ svagandhasyāsahiṣṇutā| pralāpo glānirarucirasthisthe tvasthibhedanam|| doṣapravṛttirūrdhvādhaḥ śvāso vikṣepakūjanam| antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hidhmā ca majjage|| tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā| śukrapravṛttirmṛtyuśca jāyate śukrasaṃśraye|| uttarottaraduḥsādhyāḥ pañcānyau tu vivarjayet||" iti| ete rasagādibhedāḥ sarveṣāṃ jvarāṇām, sarvasminniti vacanāt| santatādīnāṃ rasagādiniyamastvārambhābhiprāyaḥ| rugviniścaye tu (mā.ni.jva. ślo. 40)- " nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnaḥkaṣṭena sidhyati| stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭo bhavedvātabalāsakaḥ|| pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca| mandajvaravilepī ca saśītaḥ syātpralepakaḥ|| vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite| tenārdhaṃ śītalaṃ dehamardhamuṣṇaṃ ca jāyate|| kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ| tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hastapādayoḥ|| kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ pittaṃ cānte vyavasthitam| śītatvaṃ tena gātrasya uṣṇatvaṃ hastapādayoḥ|| āmāśayasthaṃ pittaṃ ca madhyaṃ vā'tha pravartate| tvaksthau pittasamīrau dvau bāhyasaṃsthānamāśritau|| tenāntardāhasamprātpirbāhye bhavati śītatā| tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare|| tayoḥ prasantayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca| karotyādau tathā pittaṃ tvajsyaṃ dāhamatīva ca|| tasmin praśāntetvitarau kurutaḥ śītamantataḥ|" iti| (madhukoṣe jva. ślo. 47)- kaphavātau samau yasya hīnapittasya dehinaḥ| prāyo rātrau jvarastasya divā hīnakaphasya ca||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">------------------------------------------------------| dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle vilīyate||76||</seg> <seg type="unit" n="77">tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate| vepate pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate| sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sṛjati vegavat||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣo-vātādyanyatamo, dhātūn-rasādīn, prakṣobhayan-caṇḍapavanoddhūtamahājalāśayāniva kurvan, jvaramokṣakāle vilīyate| vilīyamānadoṣavaśāt naraḥ śvasan, tathā svidyan-romakūpebhyo jalaṃ sravan, tathā kūjan-avyaktaṃ śabdaṃ kurvan, vamati-chardayati, tathā ceṣṭate-bhūmiśayyādau pariluṇṭhati, vepate-kampate lateva calati, pralapati-asambaddhaṃ brūte, tathā hataprabho-naṣṭakāntiḥ, uṣṇaiḥ śītaiścāṅgaistulyakālamupalakṣito bhavati| caśabdo'tra tulyakālārthaḥ| tulyakālaṃ tasya kāniciduṣṇānyaṅgāni kānicicchītāni| vigatā saṃjñā yasyāsau visaṃjñaḥ, tathā jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate-saroṣa ivālokanaṃ karoti, tathā śakṛt-purīṣaṃ, vimuñcati| kimbhūtaṃ śakṛt ? doṣaśca śabdaśca doṣaśabdau, saha tābhyāṃ vartate sadoṣaśabdam| doṣaśabdenehāmo vivakṣitaḥ, sāmaṃ sasvanaṃ cetyarthaḥ| tathā, dravaṃ-akaṭhinam| tathā vego'syāstīti vegavat, iti savegaṃ kṛtvā śakṛtsṛjati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaramokṣalakṣaṇamāha-dhātūniti| prakṣobhayancālayan| ceṣṭate-savyāpasavyena| uṣṇaiḥ śītaiśca-kāniciduṣṇāni kānicicchītāni| sadoṣaṃ saśabdaṃ ca| doṣaḥ-āmaḥ pittaṃ śleṣmā vā vegavat-vegairyuktaṃ, punarityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">iti jvaramokṣakālalakṣaṇamuktvā vigatajvaralakṣaṇamabhidhitsurāha - - deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogi mano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni|79| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya vigatajvarasya narasyaitāni lakṣaṇāni| yathā-deho laghurbhavati-na tu gātre gauravam| tathā, vyapagatāḥ-naṣṭāḥ, klamamohatāpā yasyāsau vyapagataklamamohatāpastadā sa sampadyate| tathā, asya mukhe-vadane, pākaḥ| karaṇānāṃ-cakṣurādīnāṃ, sauṣṭhavaṃ-pāṭavaṃ, jāyate| tathā, avyathatvādayo'sya bhavanti| prakṛtyā yogaḥ prakṛtiyogaḥ,-svabhāvena sambandhaḥ| prakṛtiyogo yasyāsti manasastat prakṛtiyogi| yādṛgyasya cittaṃ pūrvaṃ rajobahulaṃ tamobahulaṃ vā āsīt tādṛk tasya sampadyata ityarthaḥ| tathā, annalipsā-annābhilāṣaḥ| saṅgrahe ca nakṣatrasamāśrayaṇena ca sādhyāsādhyajvaralakṣaṇamuktam| yathā (ni. a. 1)- "ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā|| jvarāstu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate| bharaṇīṣu tu pañcāhātsaptāhātkṛttikāsu ca|| trisaptarātrādathavā rohiṇyāmaṣṭarātrataḥ| ekādaśādvā divasānmṛge ṣaṇṇavarātrayaḥ|| pañcāhānmṛtyurārdrāyāṃ tripakṣe saṃśayo'thavā| punarvasau pravṛttastu jvaro'paiti trayodaśāt|| divasātsaptaviṃśādvā hyahātsaptāhato'thavā|| puṣye śleṣāsu maraṇaṃ cireṇā'pi maghāsu ca|| avaśyaṃ svāsthyamāpnoti dvādaśāhānmṛto na cet| phalgunyoḥ pūrvayormṛtyuranyayostu dine'ṣṭame|| navame'hnyekaviṃśe vā jvaraḥ saumyatvamṛcchati| hastena saptame śāntiścitrāyāmaṣṭame'thavā|| punaścitrāgame svātau daśāhādathavā tribhiḥ| pakṣairmṛtyuṃ viśākhāsu dvāviṃśe'hani nirdiśet|| navame'hni na cecchāntirmaitre mṛtyustataḥ param| jyeṣṭhāyāṃ pañcame mṛtyurūrdhvaṃ vā dvādaśātsukham|| svāsthyaṃ daśāhānmūlena trisaptāhe'thavā gate| pūrvāṣāḍhāsu navame tato'nyāsu tu māsataḥ|| aṣṭābhirathavā māsairnavabhirvā bhavecchivam| [jvarastu śraveṇe yāti śāntimekādaśāhataḥ|| ] ājyeṣṭhāhāddhaniṣṭhāsu daśāhādvāruṇeṣu tu| ṣaḍahe dvādaśāhe vā mṛtyurbhādrapadāsu ca|| uttarāsu dvisaptāhāt praśamo, revatīṣu ca| catūrātre'ṣṭarātre vā kṣemamityāha hāritaḥ||" iti| jvara ityupalakṣaṇam| prāyaḥ sarvo vyādhiranayā diśā'nusṛto bodhyaḥ kṣipraciramokṣāya jīvitāntāya vā| ādhānaṃ-janmarkṣāddaśamaṃ nakṣatram| vipatkaraṃ-tṛtīyā tārā| pratyaraṃ-pañcamī| nidhānasaṃjñā-saptamī tārā smṛteti| atha, kiṃ nakṣatrasamāśrayeṇena jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo'ṅgīkriyatāmuta yathānidānaṃ kupitadoṣalakṣaṇena ? brūmaḥ| ubhayathā'pi| yato nakṣatraṃ trividhamapi prāktanasya karmaṇo daivākhyasya śubharūpasyāśubharūpasya śubhāśubharūpasya ca saumyakrūramadhyasvabhāvasūcakam| tatra saumyena nakṣatreṇa śubhaṃ, krūreṇāśubhaṃ, madhyasvabhāvena ca śubhāśubham| etaduktaṃ bhavati,-purātanakarmavaśānnakṣatreṇa jvara utpadyate, aihikakarmavaśānmithyāhārasevanākhyādyathānidānaṃ vātādikupitalakṣaṇena ca| tadanayorbalābalena jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo vyavasthāpyaḥ| pratyapādi ca munibhiḥ| yathā (ca.vi.a.3)- "kadācitkarmaṇo balavattvaṃ kadācitpuruṣakārasya" ityubhayathā jvarasya sādhyāsādhyavibhāgo nyāyyaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaramuktalakṣaṇamāha-deha iti| karaṇāni-indriyāṇi| manaḥ prakṛtiyogi-prakṛtistham| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| jvaranidānaṃ dvitīyaṃ samāse(sāmastye) na nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.3.3">
          <head>raktapittakāsanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvaranidānādanantaraṃ raktapittanidānamārabhyate| yato jvara ūṣmaṇā vinā na sambhavati, pittaṃ ca vinā na kadācidūṣmā| tasmājjvaranidānādūrdhvaṃ raktapittanidānamidānīmārabdhuṃ yuktamityāha-</ab>
          <ab type="mula">athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyākhyā'sya pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ| kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrcchite| te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhṛśaśabdasyoṣṇādibhirvidāhyantaiḥ sambandhaḥ| ādiśabdenātra kṣārādayo gṛhyante| bhṛśoṣṇādibhirannaiḥ pittalairatisevitairdravaṃ-dravasvabhāvaṃ, yat pittaṃ tat kupitaṃ-duṣṭaṃ, tathā raktaṃ kupitaṃ, tairevātisevitaiḥ| atisevanaṃ cobhayatā bhavati,-cirakālamabhyavahṛtaistathā'timātrābhyavahṛtaiḥ| na kevalametairyāvat kodravoddālakaiścānnaiḥ| tadityanena bhṛśoṣṇādīni parāmṛśyante| tairyuktaiḥ-miśritaiḥ kodravoddālakaiścānnairatisevitaiḥ kupitaṃ pittaṃ tathā raktaṃ ca bhavati| te-dve api raktapitte, mūrcchite-miśratāṃ gate, mithaḥ-parasparaṃ, tulyarūpatvaṃ-samavarṇatvaṃ, āgamya-prāpya, sarvāṃ tanuṃ-dehaṃ, vyāpnuto-vyaśrnuvāte| nanu, bhṛśoṣṇādīnāṃ pittalatvāvyabhicārāt kimarthaṃ pittalairityuktam ? brūmaḥ| dāḍimāmalakasaindhaveṣvamlalavaṇādiṣu vyabhicārāt| tathāhi-dāḍimāmalakasaindhavānyamlalavaṇānyapi pittaṃ na kurute| api ca na kevalaṃ bhṛśoṣṇādiyuktaiḥ kupitaṃ pittaṃ raktaṃ ca| yāvadanyairapi pittalairabhṛśoṣṇādisvabhāvairvrīhiprabhṛtibhiratisevitaiḥ kupitaṃ pittaṃ ceti pratipādanārthaṃ pittalairityuktam| nanu, evaṃ sati pittalairityeva nirdeśaḥ kartuṃ yukta ubhayānugrahārthaḥ| tathā ca bhṛśoṣṇādīni tathā'nyānyapyabhṛśoṣṇādīni vrīhiprabhṛtīnyevaṃ gṛhītāni bhavanti| astyevaitat| kintu pittalatvasāmānyādgṛhītānāmapi bhṛśoṣṇādīnāmupādānaṃ kṛtamatiśayadyotanārtham| yathā bhṛśoṣṇādīnyatiśayena pittaṃ raktaṃ ca kopayanti, na tathā'nyāni vrīhiprabhṛtīni| ata eva kodravoddālakau śītavīryāvapi bhṛśoṣṇādidravyayutau pittasya kartārau bhavataḥ| bhṛśoṣṇādīnāmatipittalatvāt| nanu, pittasya dravamiti viśeṣaṇamayuktam, vyabhicārābhāvāt| tathā ca tantrakṛjjagau (hṛ. sū. a. 1|11)- "pittaṃ sasnehastīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam|" iti| atrocyate| pittamadravamapyasti| kathaṃ jñāyate ? granthakāravacanāt| tathā covāca tantrakṛt (hṛ. sū. a. 12|90)- "pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatve'pi yattaijasaguṇodayāt|| tyaktadravatvaṃ" ityādi| tasmāt yaddravarūpaṃ pittaṃ tadbhṛśoṣṇādibhiḥ kupitaṃ raktapitte kāraṇam, na punaryat tyaktadravatvaṃ-kaṭhinatāṃ prāptaṃ, iti pratipādayituṃ dravagrahaṇam| nanu, yadi tulyarūpatvaṃ pittarakte prāpte, tatkathamīdṛśo nirdeśa upapadyate ? " adhogaṃ yāpayedraktaṃ" (hṛ. ci. a. 2|2) iti| evamādau hi raktasya pittasahitasyaiva nirdeśo yukto "raktapittamadhogaṃ yāpayet" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha raktapittaprakaraṇam| tatra nidānamāha-bhṛśoṣṇetyādi| bhṛśoṣṇāda(dya)nyavidāhitvaṃ ca militaṃ kāraṇam| kodravāḥ-koradūṣāḥ, uddālakāḥ-vanyāḥ, teṣāṃ tadyuktānāmvidāhiyuktānāṃ, kāraṇatvam| "kodravaṃ hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ|" iti vacanāt| annairityadanena hetutvam, na bahirlepādinā| pūrvaṃ pittalaiḥ kupitaṃ paścādbhṛśoṣṇābhirveditam| dravagrahaṇaṃ pācakapittanivṛttyartham| samprāptimāha-te mitha iti| te-pittarakte| tulyarūpatvaṃ-raktavarṇatvaṃ tulyaguṇāt kadāciddharitādivarṇatvamapi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">evamāśaṅkyāha - - - - pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargāddūṣaṇādapi| gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ raktena vyapadiśyate| yasmāt pittaṃ raktasya vikṛtiḥ-vikāro, raktādutpannamityarthaḥ| tathā coktam (hṛ. śā. a. 3|63) - "kaphaḥ pittaṃ malāḥ sveṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti| tathā, saṃsargāt-anyonyamiśrībhāvāt| tathā, dūṣaṇādapi-yasmādraktaṃ pittenāśvecha dūṣyate, tathā raktadūṣaṇaiḥ pittamapi dūṣyate, tātsthyāt| tathā ca granthaḥ (hṛ. sū. a. 11|27) - "yadekasya tadanyasya varddhanakṣapaṇauṣadham|" iti| anye tu dhātavo na tathā dūṣyante yathā pittam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 11|26)- "tatrāsthini sthito vāyuḥ pittaṃ tu svedaraktayoḥ|" iti| tathā, gandhavarṇānuvṛtteśca| gandhaśca varṇaśca gandhavarṇau, tayoranuvṛttiḥ-anukaraṇaṃ gandhavarṇānuvṛttiḥ| kasya gandhavarṇo ? prakṛtatvādraktasya yādṛśau gandhavarṇau tādṛśāvapi pittasya| evaṃ ca raktena tat vyapadiśyate| tasmāt " adhogaṃ yāpayedraktaṃ" ityādinirdeśo yukta eva| nanu, raktasya śarīre svābhāvikaṃ pramāṇamuktamaṣṭāvevāñjalayaḥ| prakopamāpannaṃ tvāḍhakādisaṅkhyātamapi dṛśyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktapittasya raktatve vācye hetumāha-pittaṃ raktasyeti| raktasya kāryaṃ dūṣaṇaṃ ca raktena saṃspṛṣṭaṃ sadṛśaṃ ceti catuṣṭayaṃ hetuḥ| "kaphaḥ pittaṃ *malāḥ kheśu" (hṛ.śā.a. 3163) iti raktamalatvātkāryatvam| yogarūḍhiriyam| yogasya pitte'pi tulyatvāt|</ab>
          <ab type="mula">tatkathametat ? ityāha - - - - prabhavatyasṛjaḥ sthānātplīhato yakṛtaśca tat| -------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asṛjaḥ sthānāt tat-pittamūrcchitaṃ raktaṃ, prabhavati-prakarṣeṇa bhavati vardhate| tasmādbahutvamasya yuktameva| kiṃ tadasṛjaḥ sthānam ? yatastatprabhavatītyāha-plīhato yakṛtaśceti |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktodgamasthānamāha-prabhavatīti| raktasthāne plīhayakṛtī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athāsya pūrvarūpāṇyāha - -------------------------------------------------------| śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako'mlakaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ| lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu| nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam||6||</seg> svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati| -------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirogurutvādikamasmin-raktapitte, bhaviṣyati sati bhavati| chardite-vamite, baibhatsyaṃ-jugupsā| svapne-svapnāvasthāyāṃ, tadvarṇadarśitvaṃ-raktavarṇākāraṃ paśyati| tacca raktapittaṃ trividhamūrdhvagamadhogamubhayamārgagaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prāgrūpamāha-śirogurutvamiti| charditabaibhārtsyaṃ-jugupsā| āsye lohādīnāṃ gandhaḥ| tadvarṇo-raktahāridrādiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatrordhvagamāha - -------------------------------------------------------| ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ||7||</seg> kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate| -------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvagaṃ raktapittaṃ kupitaṃ nāsādibhiḥ saptabhirdvāraiḥ pravartate| adhogaṃ raktapittaṃ kupitaṃ meḍhrayonigudaistribhirdvāraiḥ pravartate| prāṇyaṅgānāṃ dvandva ekavadityasya prāyikatvādbahuvacanamatra na duṣṭam| tathā romakūpaiḥ samastaiḥ| caśabdānnāsākṣikarṇāsyameḍhrayonigudairubhayamārgamubhayamārgābhyāṃ tat-raktapittaṃ, pravartate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rūpamāha-ūrdhvamiti| kasyacidūrdhvaṃ, kasyacidadhaḥ, kasyacidromakūpaiḥ, kasyacitsamastairmārgaiḥ, pravartate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------------------| ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bahvauṣadhaṃ ca, pittasya vireko hi varauṣadham| anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaṣāyāḥ svādavo'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ| kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargātkaphāpahāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvaṃ-ūrdhvagaṃ raktapittaṃ, sādhyam| yasmātkāraṇāt kaphādadhikājjāyate| tacca virecanasādhanam| sādhyate'neneti sādhanaṃ,-cikitsitam| tacca-ūrdhvagaṃ raktapittaṃ, bahvauṣadham| bahu auṣadhaṃ yasya tadbahvauṣadhaṃ,-anekasādhanam, madhurakaṣāyatiktadravyasādhyatvāt| apica, yasmādvirekaḥ pittasya varauṣadham| tathā coktam (ca. sū. a. 25|40) - "virecanaṃ pittaharāṇām|" iti| yaśca [ tatra- ] tasminnūrdhvage raktapittākhye vyādhau, kapho'nubandhī| tasya-anubandhinaḥ kaphasya, virecanaṃ śuddhikṛt-śodhanaṃ karoti| ato hetorūrdhvagaṃ raktapittaṃ sādhyam| kaṣāyāḥ-svarasakalkaśṛutaśītaphāṇṭākhyāḥ, te svādavo'pi hitāḥ, vyādhipratipakṣatvāt| na tu doṣapratipakṣatādvāreṇa, doṣasamānatvātteṣām| athavā kecana makuṣṭhataṇḍulīyādisambandhino vyādhipratipakṣāstathā rūkṣatvāddoṣapratipakṣā iti śleṣmaṇo'pi hitāḥ| apiśabdāttiktādayo'pi| viśuddho-vātādyadūṣitaḥ, śleṣmā yasya sa tasya| kimu-kiṃpunaḥ, tiktāḥ kaṣāyāśca ye svarasādayaste'pyasya-ūrdhvagasya raktapittākhyasya vyādherathavā tadvato narasya viśuddhaśleṣmaṇo, hitāḥ| vyādhipratipakṣatvāddoṣapratipakṣatvācca ye nisargāt-svabhāvāt, kaphaghnāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvagasya sādhyatvamāha-urdhvaṃ sādhyamiti| kaphajatvaṃ virecyatvaṃ śamanabāhulyaṃ ca sādhyatve hetuḥ| virecyatvasya hetutve yuktimāha-pittasyeti| pittamutpādakaṃ, kaphonubandhī-nirvāhakaḥ| hahvauṣadhatvaṃ darśayati-kaṣāyā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">adho yāpyaṃ calādyasmāttatpracchardanasādhanam| alpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham||11||</seg> <seg type="unit" n="12">anubandhī calo yaśca śāntaye'pi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adho yāpyaṃ-adhogaṃ raktapittaṃ yāpyam| kasmāt ? yasmāccalāt-vātādadhikāt, 'utpadyate' ityadhyāhāryam| tacca-adhogaṃ raktapittaṃ, pracchardanasādhanam| pracchardanaṃ-vamanaṃ, sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yasya tadevam| tathā, alpamauṣadhaṃ-cikitsitaṃ, yasya tadalpauṣadham, nordhvagaraktapittavadbahvauṣadham| katham ? ityāha-yasmādayaṃ rogaḥ pittapradhānaḥ| pitte ca vamanaṃ na varauṣadhaṃ-śreṣṭhamauṣadhaṃ na bhavati| kaphe hi vamanaṃ pradhānamuktam| alpauṣadhatve dvitīyaṃ hetumāha-kaṣāyāścetyādi| tasya-adhogasya raktapittasya, madhurā eva kevalaṃ kaṣāyā hitāḥ-pathyāḥ, na tiktāḥ kaṣāyāśca, teṣāṃ vātakopakāraṇatvāt| tathā, asya calo-vāyuḥ, yo'nubandhī-anubalatvena sthitaḥ, tasyāpi vāyorna tat-vamanaṃ, śāntaye-śāntyartham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adhogasya yāpyatvamāha-adho yāpyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam| aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomagam| śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣgjitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">evamevopaśamanaṃ sarvaśo vidyate| saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ubhayāyanaṃ-mārgadvayaprapannaṃ, kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyaṃ-sādhayitumaśakyam| asādhyatve hetudvayamāha-aśakyaprātilomyatvādityādi| anulomaviparītaḥ-pratilomaḥ, tasya bhāvaḥ prātilomyam| aśakyaṃ-kartumaśakyaṃ prātilomyaṃ yasya raktasya tadaśakyaprātilomyam| tasya bhāvo'śakyaprātilomyatvam| tasmādubhayāyanaṃ raktapittamasādhyam| abhāvādauṣadhasya ca,-etadyogyauṣadhāsampatteścaitadasādhyam| nanu, kathamevamucyate ? ityāha-na hītyādi| hi-yasmāt, tadasya saṃśodhanaṃ pratilomagaṃ na kiñcidasti| yacca pratilomagaṃ saṃśodhanaṃ tadraktapitte bhiṣagjitaṃ-auṣadham| tacca tathābhūtamauśadhaṃ na sambhavati yattatra saṃśamanārthaṃ dīyate| yadyadhomārgāpekṣayā dīyate tadānīmūrdhvabhāgapravṛttaṃ raktaṃ pravṛddhaṃ sampadyate| athordhvamārgāpekṣayā virecanamupayujyate tadā'dhogaṃ raktapittaṃ varddhate| evamasya pratilomagamauṣadhaṃ śodhanaṃ na sambhavati| tasmādauṣadhasyābhāvaḥ| bhiṣagjitamiti bhiṣak''śabdāt kaṇḍvādiyagantānniṣṭhā iṭca| svabhāvāccāyaṃ bheṣajavācī| nanu, ubhayāyanasya raktapittasya saṃśodhanarūpamauṣadhaṃ mā bhavatu| śamanarūpaṃ tvauṣadhamasya śamāya bhaviṣyatīti "abhāvādauṣadhasya ca" ityayuktamuditam, ityāśaṅkyāha-evamevetyādi| yathā śodhanamasya-ubhayāyanasya, śamanāya na sambhavati tathā śamanamapi yadauṣadhaṃ tadapyetasya śamanaṃ na sambhavati| kuto hetoḥ ? ityāha-saṃsṛṣṭeṣvityādi| hi-yasmāt, saṃsṛṣṭeṣu triṣu doṣeṣu yatsarvajicchamanaṃ taddhitam| tacca santarpaṇāpatarpaṇarūpatvāddvividham| tatra yadi santarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanamadhomārgapravṛttaraktapittadoṣāpekṣayā mārutaśāntyarthamupayujyate tadā tacchāntiṃ kurvato raktapittavikārakaraṇasya śleṣmaṇo vṛddhaye sampadyate| athāpatarpaṇamūrdhvabhāgapravṛttadoṣāpekṣayā kaphaśāntyarthamupayujyate tadānīṃ tasya śāntiṃ kurvato'dhogaraktapittasya kāraṇaṃ vāyuṃ prakopayet| na cobhayātmakamekaṃ nṛsiṃharūpavat śamanamasti yatprayojitamubhayāyanasya śamanāya syāt| tasmādubhayāyanamasādhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvādhogasya asādhyatvamāha-kaphamārutasaṃsṛṣṭamiti|</ab>
          <ab type="mula">tatra doṣānugamanaṃ sirāsra iva lakṣayet| --------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tasmin raktapitte, doṣānugamanaṃ-vātapittaśleṣmaṇāmanubandhaṃ, sirāsra iva-sirāvyadhavidhyuktam (hṛ. sū. a. 27|40) - "vātācchyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ" ityādigranthanirdiṣṭena lakṣaṇena lakṣitaṃ, lakṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anubodhidoṣajñānopāyamāha-tatreti| sirāsra iva-sirāvyadhadarśitena lakṣaṇena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------| upadravāścaṃ vikṛtijñānatasteṣu cādhikam||16||</seg> āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyati| --------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upadravāṃśca vikṛtijñānato lakṣayediti yojyam| vikṛtijñānaśabdena vikṛtivijñānīyaḥ (hṛ. śā. a. 5) upalakṣyate| teṣu ca-upadraveṣu madhye, yaḥ kāsākhya upadravaḥ sa āśukārī-kṣipraṃ mārayati, yato'tastameva raktapittanidānānantaraṃ prakarṣeṇa nidānaprāgrūpādibhirvakṣyati-bhaṇiṣyati, tantrakṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vikṛtivijñānīyoktamasādhyalakṣaṇaṃ smārayati-upadravāṃśceti| (hṛ. śā. a. 5174) -"raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet|| romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat| vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccāti bhūri ca|| vṛddhaṃ pāṇḍujvaracachardikāsaśophātisāriṇam|" iti| rugviniścaye tu (mā. ni. rakta. ślo. 11) -"daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā| tṛṣṇā kaṇṭhaprabhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi bhavedraktapittosargāt|| māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā medaḥpūyāstrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham| yatkṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārāstadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti||' iti| kūṇapaṃ-śavagandhi yat| iti raktapittanidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------| pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthagdoṣaistrayaḥ kṣayeṇaika iti kāsāḥ pañcaiva smṛtāḥ| nanu, yadi pañcaiva kāsāstatkathaṃ bhaṇiṣyati ? (hṛ. ci. a. 3|1) - "kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret|" iti| na hyanyadoṣayukto vātikaḥ kāso'bhihitaḥ| api tu tribhirapi doṣaiḥ pṛthagevoktāḥ kāsāḥ| tathā, (hṛ. ci. a. 3|25) - "pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam|" tathā, (hṛ. ci. a. 3|27) - "pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ||" ityādi| tathā, asminnevādhyāye'dhyeṣyate (ślo. 37) - "sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayāt" iti| tadetatpūrvāparavyāhatamiva| atrocyate| kāsāḥ pañcaiva vakṣyamāṇayā samprāptyā jāyante, vastusvābhāvyāt| anantaraṃ vātikakāse kadācidāhāravihāravaśāt pittenānubandhaḥ kadācit śleṣmaṇā jāyate| pittakāse tathaivāhāravihāravaśāt kadācidvātenānubandhaḥ kadācicchleṣmaṇeti| kaphakāse'pi tadvadāhāravihāravaśāt vātenānubandhaḥ kadācitpittena| iti kiñcidatra pūrvāparavyāhatatvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kāsaprakaraṇam| tatra kāsabhedānāha-pañca kāsā iti|</ab>
          <ab type="mula">kṣayāyopekṣitāḥ sarve-----------------------| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarva eva kāsā upekṣitāḥ-cikitsāṃ vinā, kṣayāya sampadyante, uttarottarakriyāvasthākarṣaṇāt| kṣayajo'pyupekṣitaḥ kṣayāyaiveti bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pañcānāṃ kṣayahetutvamāha-kṣayāyeti|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------balinaścottarottaram| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttarottaraṃ caite kāsā balinaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pañcānāmuttarottaraṃ duḥsādhyatvamāha-balinaśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">teṣāṃ kāsānāṃ pūrvarūpamāha - ---------------------------------------------------| teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ||18||</seg> śūkapūrṇābhakaṇṭhatvam--------------------------| ---------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-kāsānāṃ, bhaviṣyatāṃ utpitsūnāṃ, gale kaṇḍūḥ-kharjūḥ, tathā'rocakaḥ, tathā śūkapūrṇasadṛśakaṇṭhatvaṃ ca bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvarūpamāha-teṣāmiti| saṅgrahe tu (ni. a. 3) -"asvāsthyaṃ hṛdayasya ca|" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">adhunā sarvakāsānāṃ samprāptiṃ darśayati - ---------------------------------tatrādho vihato'nilaḥ| ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyorastasmin kaṇṭhe ca saṃsajan||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śiraḥsrotāṃsi sampūrya tato'ṅgānyutkṣipanniva| kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥ pārśve ca pīḍayan||20||</seg> pravartate sa vaktreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ| ---------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu kāseṣu, anilo'dhaḥ-adhastāt, vihato-viśeṣeṇātyarthaṃ hataḥ, ūrdhvaṃ pravṛtto'nantaraṃ krameṇoro-hṛdayaṃ, prāpya tasmin-urasi, saṃsajan-abhiṣvajamānaḥ, tathā kaṇṭhe'pi saṃsajan, anantaraṃ śirasrotāṃsi sampūrya-mastakaśirā ādmāpya, tataḥ-anantaram, aṅgāni-sarvānavayavān, utkṣipanniva-ūrdhvaṃ prerayanniva, tathā'kṣiṇī kṣipanniva-bahiriva śarīrātprerayan, tathā pṛṣṭhamuraśca pārśve ca pīḍayan, saḥ-vāyuḥ, vakkreṇa pravartate| kimbhūtaḥ ? bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ, bhinnaṃ-bhagnaṃ, yat kāsyaṃ tattulyaśabdaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samprāptimāha-tatrādha iti| saṅgrahe tu (ni. a. 3) - "kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlamadhuroṣaṇaiḥ| rūkṣaśītagurusnigdhakledapiryuṣitāśanaiḥ|| dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ| anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ|| kruddhaḥ pratihato'pāne yadā'pānaḥ pravartate| ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate|| udānena sajaṃstatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca| vāhinīrgalarmūrdhasthāstatoṅgānyutkṣipanniva|| kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭamuraḥ pārśve ca pīḍayan| vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ|| yasmāttasmātsa varṇaujobalamāṃsakṣayāvahaḥ|' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nanu, kathamekarūpāyāṃ kāsasamprāptau satyāmanekarūpatā kāsarugdhvanīnāṃ jāyate ? ityāha - ---------------------------------------------------| hetubhedātpratīghātabhedo vāyoḥ saraṃhasaḥ||21||</seg> yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hetubhedāt-nidānaviśeṣāt, kāsasamprāptau vartamānasya vāyoḥ pratīghātabhedaḥ-pratyāhāraviśeṣaḥ| kimbhūtasya vāyoḥ ? saraṃhaso-vegavataḥ| yat-yasmāt, tataḥ-tasmāt, rujāśabdayoḥ-śūladhvanyoḥ, vaiṣamyaṃ-na samatā, kāsānāṃ jāyate| anyādṛśau ruk''śabdau vātakāse, anyādṛśāvanyeṣu kāseṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samprāptyaikye'pi kāsabhede yuktimāha-hetubhedāditi| yadyapi pañcānāṃ kāsānāṃ vāyureva samavāyikāraṇam, tathā'pi nimittakāraṇānāṃ pittādīnāṃ bhedādvāyoḥ pratīyate bhedaḥ| pittena kaphena uraḥkṣatena dhātujakṣayasaṅkucitaiḥ srotobhiryo'nyathā pratihanyate pratighātabhedāt| śūlabhedaḥ śabdabhedaśca kāsānāṃ bhedakaḥ| yat-yasmāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">adhunā vātakāsasya nidānādinirdeśārthamāha - ----------------------------------------------------| kupito vātalairvātaḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavakkratām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān| karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam||23||</seg> so'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātalairvātaḥ kupitaḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavakkratāṃ hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān karoti| tathā, ativegapīḍāśabdayutaṃ śuṣkaṃ ca kāsaṃ karoti| vātalairiti nirdeśe'tyarthavātalaiḥ kupito vāyuriti bodhyam| vātike kāse'nyeṣvapi hi kāseṣvīṣadvātalaiḥ kupitasya vātasyānujñā'styeva| kupitaṃ vātamantareṇa hi kāsānāṃ janmāsambhavaḥ| kopastu kopakāraṇairvinā yathāyathaṃ doṣāṇāṃ na jāyate| tasmādatrātivātalaiḥ kupita iti bodhyam| tathā, saḥ-vāyuḥ, aṅgaṃ harṣayati| tathā, kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātakāsalakṣaṇamāha-kupita iti| kaṣāyavijjalādiṣu yāni vātalāni, taiḥ kupitaiḥ| anayeva pittakāse pittalaiḥ, śleṣmakāse śleṣmalairiti jñeyam| kṣobhaḥ-śarīrasañcalanam| saḥ-śuṣkakāsaḥ| aṅgaharṣau-aṅgāni kaṇṭakitāni kurvan|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------| pittātpītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako'mlakaḥ| pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāt-pittakāsāt, pītākṣikaphatādikaṃ jāyate| jyotīṃṣi-tārakāḥ, teṣāṃ darśanamiva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittakāsalakṣaṇamāha-pittāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kaphāduro'lparuḍmūrddhahṛdayaṃ stimitaṃ guru| kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ||26||</seg> romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam| ---------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt-kaphakāsāt, uro'lparugityādi jāyate| pittalaiḥ kupitāt pittāt, tathā śleṣmalaiḥ kupitāt kaphāt, ityanirdiṣṭamapi pittakaphakāsayornidiṣṭaṃ bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphakāsalakṣaṇamāha-kaphāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">idānīṃ kṣatakāsasya nidānādi nirūpayati - - - - ----------------------------------------------------| yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī| kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu| ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato'sya ca| kramādvīryaṃ ruciḥ paktā balaṃ varṇaśca hīyate||31||</seg> kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ| ---------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yuddhaṃ-bāhuyuddhaṃ, ādyaṃ yeṣāṃ-sāhasānāṃ kaṭhinadhanurākarṣaṇādīnāṃ, taiḥ sāhasairayathābalaṃ-śaktyatikrameṇa, sevitaiḥ-ācaritaiḥ, urasyantaḥ-madhye, kṣate sati vāyuḥ pittenānugataḥ kāsaṃ karoti| taistairiti sarvanāmnā duḥśakaṃ hastyaśvādisādhanaṃ tathoccabhāṣaṇaṃ gurubhārodyamanaṃ vegavannadīṣu pratisrotastaraṇādikamuraḥkṣatotpādanaṃ gṛhyate| pittānugatamātreṇa ca vāyoratikopaṃ pratipādayati| ata evāha-balīti| pittānugatatvenaiva sa raktadūṣaṇaṃ kāsaṃ kurvan vāyuḥ, tena-kāsena, kaphaṃ saśoṇitaṃ-raktayutaṃ, tathā pītaṃ kuthitaṃ-pūtigandhiṃ, bahu ca ṣṭhīvet| tathā, kupitavāyuvaśāt kaphaṃ bahu śyāvaṃ śuṣkaṃ grathitaṃ-piṇḍitaṃ, caṣṭhīvet| tathā, kaṇṭhena rujatā-śūlavatā, tathorasā vibhinneneva-dvidheva vidīrṇena, tathā sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā-rujāyuktena, ca vakṣasopalakṣitaḥ parvabhedādimān puruṣaḥ, tathā pārāvata ivākūjan-avyaktaṃ śabdaṃ kurvan| tathā'sya-kāsinaḥ, krameṇa vīryādi hīyate| kṣīṇasya cāsya sāsṛṅmūtratā syāt pṛṣṭhakaṭīgrahaśceti| idānīṃ kṣayakāsalakṣaṇaṃ nirūpayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣatakāsalakṣaṇamāha-yuddhādyairiti| tena-kāsena, hetau tṛtīyā, kaṇṭhenoraseti karaṇe| bhedatodaśūlānyurasaḥ| tataḥ-sopadravātkāsāt| kṣīṇasya-vīryādihīnasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">idānīṃ kṣayakāsalakṣaṇaṃ nirūpayati - - - - ------------------------------------------------------| vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kurvantiḥ yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvetkaphaṃ tataḥ| pūtipūyopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">lucyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca| akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">snigdhaprasannavakkratvaṃ śrīmaddaśananetratā| tato'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājāyakṣmiṇo-rājayakṣmavato narasya, vāyuḥ pradhāno-balī, yeṣāṃ te vāyupradhānāḥ| tathā, kupitāḥ-kruddhāḥ| ke te ? dhātavo-vātādayaḥ, kāsaṃ kurvanti| kaiḥ kupitāḥ ? yakṣmāyanaiḥ-yakṣmanidānoktaiḥ sāhasādibhiḥ| tataḥ-anantaraṃ, pūtipūyopamaṃ pītaṃ visraṃ tathā haritalohitaṃ ṣṭhīvet| tathā, pārśvelucyete iva-sthānātpracyāvyete iva| hṛdayaṃ ca patatīva-bhraśyatīva| tathā, asya-kṣayajakāsinaḥ, akasmāt-nimittamantareṇāpi, uṣṇaśītecchā bhavati| kadācicchītārto'pi noṣṇamabhilaṣati, kadācidatyuṣṇaklānto'pi na śītamabhilaṣati| tathā, bahvāśitvādayaḥ syuḥ| tataḥ-anantaraṃ, sarvāṇi kṣayarūpāṇi-pīnasaśvāsādīni, asyāvirbhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣayakāsalakṣaṇamāha-vāyupradhānā iti| yakṣmāyatanaiḥ-rājayakṣmanidānaiḥ kupitāḥ| luñcyete-niṣpīḍyāpanīyete|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| yāpyo vā balināṃ, tadvat kṣatajo'bhinavau tu tau||36||</seg> sidhyetāmapi sānāthyāt---------------------------| ------------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ityeṣaḥ-evamādirūpaḥ, kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| balināṃ-akṣīṇānāṃ, yāpyo vā dehanāśano veti vāśabdasyārthaḥ| tadvat-kṣayajakāsavat| kṣatajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśano balavatāṃ yāpyo vā dehanāśano vā bhavati| abhinavau tu tau-navotthitau punaḥ kṣayakṣatajakāsau, balināṃ sidhyetāmapi; na kevalamasādhyayāpyāvityapiśabdena dyotyate| kutaḥ sidhyetām ? sānāthyāt-catuṣpātsampatterityarthaḥ| idānīṃ śeṣāṇāmapi kāsānāṃ sādhyayāpyavibhāgaṃ nirūpayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kāsānāṃ sādhyādibhedāḥ| tatra kṣayakāsasya-kṣīṇānāmiti| kṣīṇānāmasādhyaḥ| balināṃ yāpyo'sādhyo va| kṣayakṣatakāsayoḥ-abhinavāviti| sānāthyāt-bhiṣagādiguṇasampatteḥ| apiśabdāt kadācit na sidhyetām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">idānīṃ śeṣāṇāmapi kāsānāṃ sādhyayāpyavibhāgaṃ nirūpayati - - - - ------------------------------sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthagdoṣaiḥ-vātapittaśleṣmabhiḥ, ye jātāstrayaḥ kāsāste sādhyāḥ| ye punaruttarakālamāhāravihārādinā miśrāḥ-miśralakṣaṇāḥ sampannāḥ, te yāpyāḥ| kiṃ sarva eva miśradoṣotpannā yāpyāḥ ? netyāha-dvayāt,- doṣadvayāt, ye miśrāḥ sampannāste yāpyāḥ| na punardoṣatrayādye miśralakṣaṇāste'pi yāpyā iti dvayagrahaṇāt pratipādayati| sarve-kāsā ye sādhyā uktāḥ pṛthagdoṣajāste'pi, jarasā-jarayā hetubhūtayā, sthavirasyotpannā yāpyāḥ| vṛddho hi niṣkāsa eva yāpyānām| tathā covāca saṅgrahe (sū. a. 13) - "vṛddho yāpyānām|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātakāsāditrayasya sādhyatāmāha-sādhyā iti| dvidoṣāṇām-miśrā yāpyā dvayāditi| dvidoṣatvaṃ ca paścādanubandhinā doṣeṇa, dvidoṣajakāsānukteḥ| sarveṣāṃ kāsānām-sarve iti| yāpyatvaṃ sthavirasya puruṣasya, jarasā janitā ye kāsāste yāpyāḥ| āhāravihārajanitāstu sādhyāḥ| "kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam|" iti vikṛtau (hṛ. śā. a. 5/76)|</ab>
          <ab type="mula">kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ| bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttaṃ tvarayā jayet|38| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne raktapittakāsanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ yasmāt- ] yataḥ kāraṇāt, kāsādupekṣayā sahakārikāraṇabhūtayā śvāsādayo rogā bhavanti, tasmāt taṃ-kāsaṃ, tvarayā-śīghrameva, jayet| ādiśabdenātra pīnasādayo yakṣmanidānoktā gṛhyanta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne raktapittakāsanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāsasyānupekṣaṇīyatvamāha-kāsāditi| iti kāsanidānam| [iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nidānaṃ raktapittādi sāmastyena nirūpitam|| 3||]</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.3.4">
          <head>śvāsahidhmānidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsanidānādanantaraṃ śvāsanidānārambho'yaṃ sambandhaḥ| kāsādupekṣayā śvāso bhavati| tathā'nantaramuktam (hṛ. ni. a. 3|38) - "kāsācchvāsakṣayacchardi" ityādi| tasmācchvāsanidānārambho yuktaḥ| śvāsena tu sahaikīkṛtya hidhmāyāḥ kathane yuktyā tantrakṛt kāraṇaṃ vakṣyati (ślo. 18) - "śvāsaikahetuprāgrūpa" ityādinā|</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvavadetadvyākhyeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śvāsasya nidānāni lakṣayati - - - - kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi||1||</seg> rajodhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā| ------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsādhikyena śvāso jāyate, ityetadasya pradhānaṃ nidānam| tathā, pūrvairvā-sarvaroganidānoktaiḥ, vātādidoṣakopanaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ| na kevalametairyāvadāmātisārādibhiḥ| āmātisāreṇa vamathunā viṣeṇa pāṇḍurogeṇa jvareṇa ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha śvāsaprakaraṇam| tatra hetūnāha-kāsavṛddhyeti| pūrvaiḥ-sarvaroganidānoktaiḥ| rajo-dhūliḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">------------------------------------------------| kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāsaḥ kṣudrakāditvena pañcavidho bhavet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śvāsabhedānāha-kṣudraka iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhunā śvāsasya pañcavidhasyāpi samprāptimāha - - - - kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ| prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan||3||</seg> uraḥsthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphenoparuddhaṃ-sthagitaṃ, gamanaṃ-mārgo, yasya sa evam| tathā, viṣvagāsthitaḥ-samantāddehaṃ vyāpya sthitaḥ, śvāsaṃ kurute| kiṃ kurvan ? prāṇāścodakaṃ cānnaṃ ca, tāni voḍhuṃ śīlaṃ yeṣāṃ tāni srotāṃsi dūṣayan-duṣṭāni vidadhat| yato duṣṭaḥ-kupitaḥ| tathā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ| kimbhūtaṃ śvāsam ? āmāśayasamudbhavam| āmāśayāt samudbhavo-janma, yasya tamāśayasamudbhavam| śāstrakāraścaivaṃvidhāṃ samprāptiṃ darśayan yadauṣadhaṃ vātajit pācanadīpanaṃ tadatra śastamiti dyotayati| evaṃ sarvarogāṇāmapi samprāptyanurūpamauṣadhaṃ rogopaśāntyai iti vedyam| pavano viṣvagāsthita ityanenaivoraḥsthatve labdhe uraḥsthagrahaṇaṃ prakarṣārtham; atiśayenoraḥsthitaḥ śvāsaṃ karotītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śvāsasamprāptimāha-kaphoparuddhagamana iti| viṣvak-sarvataḥ, svamārgaṃ hitvā'pi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā||4||</seg> ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca--------------------------| --------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya pañcavidhasyāpi śvāsasya pūrvarūpaṃ hṛcchūlādikaṃ śaṅkhabhedāvasānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śvāsapūrvarūpamāha-prāgūpamiti| vilomatā-viparītatā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------tatrāyāsātibhojanaiḥ| preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-pañcasu śvāseṣu madhye, marut-pavanaḥ, āyāsātibhojanaiḥ kṣudrākhyaṃ śvāsaṃ karoti| āyāso-vyāyāmādirūpaḥ, tena tathā'tibhojanena preritaḥ-prakarṣeṇerita unmārgagāmīkṛtaḥ, kopita ityarthaḥ| kimbhūtaṃ śvāsam ? svayaṃ saṃśamanaṃ,-cikitsāṃ vinā kiñcitkālātivāhanena śāmyatītyarthaḥ, acirakālāvasthāyitvāt| svayaṃ saṃśamanādalpabalatvācca kṣudrasaṃjño'yam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣudrakalakṣaṇamāha-tatreti| kṣudraṃ-kṣudrakaśvāsam| svayaṃ-auṣadhaṃ vinaiva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha tamakaṃ lakṣayati - - - - pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham| parigṛhya śirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamaruciṃ pīnasaṃ tṛṣam| karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī| kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamṛcchati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">meghāmbuśītaprāgvātaiḥ, śleṣmalaiśca vivarddhate| sa yāpyastamakaḥ, sādhyo navo vā balino bhavet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavanaḥ pratilomaṃ-viparyayaṃ kṛtvā, śirāḥ-srotāṃsi, gacchan śvāsaṃ karoti| tathā kaphamudīrya-ūrdhvaṃ prerya, tathā śiro grīvāṃ ca parigṛhya-samantādgṛhītvā, tathoraḥ pārśve ca pīḍayan-nirmanthayan, kāsādīn śvāsaṃ ca tīvravegaṃ tathā prāṇopatāpinaṃ karoti| prāṇākhyo vāyurupatapyate yena tacchīlatvādasau prāṇopatāpī śvāsaḥ| tasya-tamakasya, vegena-balena, puruṣaḥ pratāmyet-duḥkhī sampadyate, śleṣmaṇā ruddhamārgatvāt| ata evāha-niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhīti| sa ca tamakaśvāsī śayānaḥ-śayyāmāsīnaḥ, kṛcchrāt-duḥkhena, śvāsiti-śvāsaṃ muñcati| niṣaṇṇaḥ-upaviṣṭaḥ san, svāsthyamṛcchati-nīruk''tvaṃ prāpnoti| ucchrite'kṣiṇī yasya sa ucchritākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣaṇoḥ" iti ṣac| ucchritākṣaḥ-ūrdhvadṛk| lalāṭena svidyatā-svedayuktenopalakṣitaḥ bhṛśaṃ-atiśayena, artimān-pīḍāvān| tathā viśuṣkamāsyaṃ yasya sa evam| muhuḥ-punaḥpunaḥ, śvāso yasya sa muhuḥśvāsī| uṣṇaṃ kāṅkṣati-abhilaṣati| tathā, savepathuḥ-kampavān| sa ca tamako meghādibhiḥ pṛthak tathā śleṣmalaiḥ-guḍādibhiḥ, varddhate-vṛddhiṃ yāti| meghaśabdenātrobhayaṃ gṛhyate, meghonnamanaṃ varṣaṇaṃ ca| tena meghonnamanena varddhate tadupalakṣitena kālena varṣākhyena ca varddhate| evaṃ śītaśabdenāpi dvayaṃ gṛhyate,-śītalakṣaṇaḥ kālo hemantaśiśirākhyaḥ, śītaguṇayukta auṣadhāhāravihārādiḥ, tenobhayenāpi vivarddhate| sa tamakaḥ śvāso yāpyo-nāsau sukhasādhyaḥ, kṛcchrasādhyo vā durbalasya puṃsaḥ| sa evābhinavotpanno balavataḥ puṃsaḥ sādhyo vā bhavet| sambhāvanāyāṃ liṅ, sādhyatvena sambhāvyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tamakalakṣaṇamāha-pratilomamiti| śirogrīvaṃ parigṛhya-stambhayitvā| prāṇāḥ-indriyāṇi śvāsasya| ucchritākṣaḥ-ūrdhvanetraḥ| lalāṭenārtimān, akṣṇā kāṇavattṛtīyā| meghādibhiścaturbhiḥ, śleṣmalatve'pi pṛthak grahaṇamatiśayārtham| navatve balitve'pi sādhyaḥ| vāśabdātso'pi kadācidyāpyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyetpratamakastu saḥ| --------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa eva-tamakākhyo jvaramūrcchāyuto yadā bhavati, śītaiścoṣadhāhāravihāraiḥ śāmyet-śamaṃ yāti na tamakavat varddhate, tadā sa ca pratamaka ucyate| ayaṃ ca tamakasyaiva bheda iti ṣaṭtvaṃ śvāsānāṃ nāśaṅkyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tamakaviśeṣapratamakalakṣaṇamāha-jvaramūrcchayuta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha chinnaṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------------| chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmacchedarujārditaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sasvedamūrcchaḥ sānāho bastidāhanirodhavān| adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ||12||</seg> śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ| --------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chinnākhyācchvāsāt vicchinnaṃ kṛtvā naraḥ śvasiti-na nirantaram| marmacchedatulyayā rujayā'rditaḥ| tathā, saha svedamūrcchābhyāṃ vartate sasvedamūrcchaḥ| tathā, ādhmānvān| dāhaśca nirodhaśca dāhanirodhau, bastau dāhaniradhau bastidāhanirodhau, tau vidyete yasya sa evam| adhaḥ-adhastāt, dṛk-dṛṣṭiḥ, yasya sa evam| tathā, viplute-ekatrānavasthite, akṣiṇī yasya sa evam| tathā, muhyan-mohaṃ gacchan| tathā, raktamekaṃ locanaṃ yasya sa evam| tathā, śuṣkāsyaḥ san dīnaṃ pralapan| tathā, naṣṭakāntirvicetāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> chinnaśvāsalakṣanamāha-chinācchvasitīti| marmacchedatulyā rujā| nirodho-mūtrāpravṛttiḥ| viplutākṣaḥ-sāśrunetraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">adhunā mahadākhyaṃ śvāsaṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------------| mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan||13||</seg> <seg type="unit" n="14">uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam| praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk| śuṣkakaṇṭho muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśirotiruk||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahatā śvāsenārtaḥ puruṣo mahatā nādena-śabdena, śvasiti yāvatkarṇaśaṅkhaśirotirugiti| krathan-kvaṇan| uddhūyamānaḥ-utkampyamānaḥ| saṃrabdhaḥ-saṅkṣubhitaḥ| jñānaṃ-tattvāvabodhaḥ| vijñānaṃ-karmasu kauśalam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahāśvāsalakṣaṇamāha-mahato mahateti| mahataḥ-śvāsāt| mahatā-nādena| krathan-kūjan| uddūyamānaḥ-āndolyamānaḥ| saṃrabdhaḥ-kṛtvai(kṣubdhvai)va| vibhrāntaṃ-asthiram| viśīrṇā-viśakalitā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athordhvalakṣaṇārthamāha - - - - dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ūrdhvadṛgvīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan| marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddhavāk||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvākhyācchvāsāt dīrghamūrdhvaṃ śvasiti| ūrdhvaṃ śvāsaṃ muktvā punaradho niśvāsavanna taṃ śvāsaṃ pratyāharati| yathā,-anyeṣu śvāseṣu nara ūrdhvaṃ dīrghaṃ śvāsaṃ muktvā punaradhaḥ pratyāharati-punarantaḥ praveśayituṃ śaknoti, naivamasminnūrdhvaśvāsa ityarthaḥ| kimbhūto naro'tra syāt ? ityāha-śleṣmetyādi| śleṣmaṇā''vṛtāni mukhāni yeṣāṃ tānyevam, śleṣmāvṛtamukhāni srotāṃsi yasya sa evam| tathā, kruddhagandhavahena-kupitamarutā, arditaḥ-pīḍitaḥ| tathā, ūrdhva dṛg-dṛṣṭiḥ, yasya sa ūrdhvadṛk| tathā, akṣiṇī paritaḥ-samantāt, kṣipan bhrāntaṃ kṛtvā vīkṣate| tathā, marmasu chidyamāneṣviva paridevī-duḥkhārtaḥ, sampadyate| tathā, niruddhavāk-antaḥpraviṣṭavāgityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvaśvāsalakṣaṇamāha-dīrghamūrdhvamiti| ūrdhvāt-ūrdhvaśvāsāt| gandhavaho-vāyuḥ| paridevī-rodanavān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ete siddhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam| -------------------------------------------------|18| iti śvāsanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ete-tamakādayaḥ śvāsāḥ, avyaktāḥ-asphuṭarūpāḥ, sidhdyeyuścikitsyamānāḥ| vyaktāḥ-sphuṭalakṣaṇāḥ, punardhruvaṃ-niścitaṃ, prāṇaharāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> chinnādīnāṃ śvāsānāṃ sādhyatvamasādhyatvaṃ cāha-ete sidhdyeyuriti| avyaktāḥ-tamakādbhinnatvena anirdhāritāḥ| "kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam|" iti vikṛtau (hṛ. śā. a. 5/76)| iti śvāsanidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha hidhmāsvarūpaṃ lakṣayati - - - - atha hidhmānidānam| -------------------------------------------------| śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ||18||</seg> hidhmāḥ--------------------------------------| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekaśabdastulyārthaḥ| śvāsānāṃ tulyā hetvādayo yāsāṃ-hidhmānāṃ, tāḥ śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ| śvāsānāṃ hetuḥ-"kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ" (ślo. 1) ityādigranthena pratipāditaḥ, sa eva hidhmānāṃ hetuḥ| śvāsānāṃ prāgrūpaṃ-"hṛtpārśvaśūlaṃ" (ślo. 4) ityādi, tadeva hidhmānām| tathā, śvāsāḥ pañca, hidhmā api pañca| śvāsānāṃ prakṛtiḥ-āsannaṃ kāraṇam,-"kaphoparuddhagamanaḥ" (ślo. 3) ityādiviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ pavanaḥ, tādṛśa eva vāto hidhmānāṃ prakṛtiḥ| śvāsānāṃ saṃśrayaḥ-āśrayaḥ, yamadhiṣṭhāya sambhavanti śvāsāḥ| yathā,-"āmāśayasamudbhavam" (ślo. 4) iti, sa eva hidhmānām| prāyikatvaṃ vā'sya bodhyam| jatrumūlādapyutpateḥ kṣudrāyāḥ| tadevaṃ śvāsānāṃ tulyā hetvādayo hidhmānām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha hidhmāprakaraṇam| tatra hidhmāyāḥ śvāsatulyatvamāha-śvāsaikahetviti| ekā-tulyā| prakṛtiḥ-samprāptiḥ| saṃśrayaḥ-sthānam|</ab>
          <ab type="mula">--------bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca| gambhīrā ca------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhaktodbhavādyāḥ pañca hidhmāḥ| itiśabdo vyavacchede, caḥ samuccaye| evaṃ gambhīrā cetyatrāpi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pañcānāṃ hidhmānāṃ nāmānyāha-bhaktodbhaveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhaktodbhavāṃ lakṣayitumāha - - - - --------------------------------------------------| ----------------maruttatra tvarayā'yuktisevitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ| karoti hidhmāmarujāṃ mandaśabdāṃ kṣavānugāṃ||20||</seg> śamaṃ sātmyānnapānena yā prayāti ca sā'nnajā| --------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tāsu hidhmāsu madhye, annajāṃ hidhmāmevaṃprakārāṃ marut karoti| kimbhūto marut ? annapānaiḥ prapīḍito-bādhitaḥ| kimbhūtaiḥ ? rūkṣatīkṣṇakharāsātmyaiḥ, sāmarthyādabhyavahṛtaiḥ| tathā, tvarayā-kramamanapekṣya, ayuktyā-yathecchayā, vā sevitaiḥ| kimbhūtāṃ hidhmām ? arujāṃ-pīḍayā rahitāṃ| tathā, mandaśabdāṃ-mandavegāṃ| tathā, kṣavena-kṣutyā, anugatāṃ-anubaddhām| na kevalamevaṃlakṣaṇopetā yā sā'nnajā, yā ca sātmyenānnapānena śamaṃ yāti sā'pyannajaiva| atra cānnapānairiti hetunirdeśaḥ| arujaṃ mandaśabdāṃ kṣavānugāmiti lakṣaṇanirdeśaḥ| śamaṃ sātmyānnapānenetyupaśayanirdeśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhaktodbhavālakṣaṇamāha-maruttatreti| tvarayā-vegena sevitaiḥ| [ayuktisevitaiḥ-] ayuktiryathā bhavatyevaṃ sevitaiḥ, anena sahedaṃ sevyamasmādanantaramidaṃ sevyamityādikā yuktiḥ| rūkṣādibhiśca sevitaiḥ-yuktyā'pi tvarāṃ vinā'pi| kṣavānugāṃ-kṣutayuktām |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha kṣudrākhyāṃ lakṣayitumāha - - - - ----------------------------------------------------| āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">jatrumūlapravisṛtāmalpavegāṃ mṛduṃ ca sā| vṛddhimāyāsyato yāti bhuktamātre ca mārdavam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āyāsāt-vyāyāmāt, pavanaḥ svalpāt prakopāt kṣudraḥ-alpaḥ, kṣudraṃ hidhmāṃ pravartayet-vidadhyāt| kimbhūtām ? jatrumūlāt prakarṣeṇa visṛtāṃ-jātām| ata eva kṣudratvādalpavegām, tathā mṛduṃ-nātirujākarīm| sā cāyāsyataḥ-āyāsaṃ kurvato, vṛddhiṃ yāti| bhuktamātre ca-sadyo bhukte, mārdavaṃ-mṛdutvaṃ, yāti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣudrālakṣanamāha-āyāsāditi| jatrumūlaṃ-kaṇṭhorasoḥ sandhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adhunā yamalāṃ vyācaṣṭe - - - - cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate| pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kampayantī śirogrīvamādhmātasyātitṛṣyataḥ| pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ||24||</seg> yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā| --------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cireṇa kālena, āhāre pariṇāmonmukhe-pratyāsannapariṇāme, tathā pariṇāme cāhārasya, yā vṛddhiṃ gacchati, yamalaiśca vegaiḥ-na kevalaiḥ, yā pravartate sā yamalavegapravartanāt-yamalākhyā hidhmā| kiṃ kurvatī sā pravartate ? śiraśca grīvāṃ ca kampayantī| kimbhūtasya narasya ? ādhmātasya tathā'titṛṣyataḥ-tṛḍārtasya, tathā pralāpādimataḥ| saiva ca yamalā veginī, saiva pariṇāmavatī, ityevaṃ saṃjñātrayamasyā bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yamalālakṣaṇamāha-cireṇeti| yamalairvegaiḥ-dvau vegau nirantarau kṛtva punaścireṇa dvau punaścireṇa dvāviti, pravartate| pacyamāne āhāre varddhate| yamalādīni trīṇi nāmāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">mahāhidhmāṃ vyācikhyāsurāha - - - - --------------------------------------------| stabdhabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī| rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahāhidhmā pravartate| mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stabdhaṃ bhrūyugmaṃ śaṅkhayugmaṃ ca yasya tasya tathāvidhasya puruṣasya mahāhidhmā pravartate| tathā, sāsre viplute-cale, cakṣuṣī yasya tasya, tathedamidaṃ kurvāṇā pravartate| tanuṃ-dehaṃ, stambhayantī-niścalaṃ kurvatī, tathā vācaṃ stambhayantī-mūkatvaṃ ca kurvāṇā, smṛtiṃ saṃjñā ca muṣṇatī-smṛtisaṃjñayorapaharaṇaṃ vidadhatī, tathā'nnasya-caturvidhasyāpi, mārgaṃ rundhatī, tathā marmaṇāṃ-hṛdayādīnāṃ, ghaṭṭanaṃ-cālanaṃ, kurvatī, tathā pṛṣṭhato namanaṃ tathā śoṣaṃ śarīrasya kurvatī, mahāhidhmā pravartata iti yojyam| tathā, mahat mūlaṃ-utpattau kāraṇaṃ, yasyāḥ sā mahāmūlā| tathā, mahāśabdā mahāvegā mahābalā ceyaṃ bhavati| etaiśca viśeṣaṇairasyāḥ śighraprāṇahāritvaṃ dyotyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahatīlakṣaṇamāha-dhvastabhrūśaṅkhayugmasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atha gambhīrāṃ lakṣayati - - - - pakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate| tadrūpā sā muhuḥ kuryājjṛmbhāmaṅgaprasāraṇam||28||</seg> gambhīreṇānunādena gambhīrā-------------------| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakvāśayāt-nābheradhastāt, athavā nābheḥ-nābhideśāt, yā pravartate, sā pūrvavaditi mahāhidhmāvat| yathā,-mahāhidhmā "stabdhabhrūśaṅkhayugmasya" (ślo. 25) ityādiviśeṣaṇavisiṣṭā pravartate tathaiveyaṃ tathābhūtasya puruṣasyetyarthaḥ| tathā, tadrūpā-tasyā mahāhidhmāyāḥ sadṛśaṃ rūpaṃ-lakṣaṇaṃ, yasyāḥ sā tadrūpā| mahāhidhmāto'syā idamadhikaṃ lakṣaṇam,-muhurmuhurjṛmbhāṃ tathā muhurmuhuraṅgaprasāraṇaṃ kuryāt| gambhīreṇānunādeneti| anunādaḥ-anuraṇanam, ghaṇṭādīnāmiva| gambhīreṇānunādena hetunā gambhīrākhyeyam| 00000000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-------------------------------------tāsu sādhayet| ādye dve, varjayedantye sarvaliṅgāṃ ca veginīm||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṣatasya vā||30||</seg> <seg type="unit" n="2">iti hidhmānidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsu-pañcasu hidhmāsu madhye, ādye dve ye hidhme-bhaktodbhavākṣudrākhye, te sādhayet-cikitset, sādhyatvāt| antye ye dve-mahāhidhmāgambhīrākhye, te varjayet-nopakramet, asādhyatvāt| ādau bhave ādye, evamantye, "digāditvāt (dibhyo yat" iti) yat| tathā veginīṃ ca-yamalākhyāṃ, sarvaliṅgāṃ yathoktalakṣaṇāṃ varjayet| na kevalametā eva varjayet, yāvatsarvā api hidhmā evaṃbhūtasya puruṣasya jātā varjayet| kimbhūtasya ? [sañcitāmasya-] cirakālasambhṛtāmasya, tathā sthavirasya-vṛddhasya, tathā vyavāyinaḥ-strīgamanaśīlasya. [tathā vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya,] tathā bhaktasya chedo bhaktacchedo,-bhojananivṛttiḥ, tena kṣataḥ-kṣīṇo durbalo, bhaktacchedakṣataḥ, tasya ca varjayet| 00000000</ab>
          <ab type="mula">adhunā hidhmāśvāsayoḥ śīghrakāritvamāha - - - sarve'pi rogā nāśāya na tvevaṃ śīghrakāriṇaḥ| hidhmāśvāsau yathā tau hi mṛtyukāle kṛtālayau|31| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne śvāsahidhmānidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarve rogā nāśāya-abhāvāya, syuḥ| na kevalaṃ hidhmāśvāsāvityupadarśanārtho'piśabdaḥ| na punarevaṃ śīghravināśakāriṇaḥ sarve, yathā hidhmāśvāsau śīghravināśakāriṇau| yasmāttau mṛtyukāle-maraṇāvasare, kṛtālayau-vihitavasatī, tasmin kāle tayoravaśyaṃbhāvitvāt| śīghramāraṇasvabhāvatvādanayostu cikitsāyāṃ satvaraṃ yatitavyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne śvāsahidhmānidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śvāsahidhmānidānaṃ ca sāmastyena nirūpitam|| 4||]</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.3.5">
          <head>rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāsahidhmanidānādanantaraṃ rājayakṣmādinidānārambhe'yaṃ sambandhaḥ| kāsādupekṣayā "śvāsakṣayacchardi" (hṛ. ni. a. 3|38) ityuktam| hidhmāśvāsayoścaikayogakṣematvāt śvāsahidhmānidānānantaraṃ rājayakṣmanidānamārabhyate -</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvavadatra vyākhyā| ādiśabdena svarabhedādīnāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rājayakṣmā ka ucyate ? yasyedaṃ nidānam, ityāha - - - - atha rājayakṣmanidānam| anekarogānugato bahurogapurogamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anekaiḥjvarātīsārādibhiḥ, parivṛtaḥ| tathā, bahūnāṃ rogāṇāṃ-gulmātīsārādīnāṃ, purogamaḥ-pradhānaśca| yathā hi rājā prāk paścāt rathebhāśvajanairanugamyate, tathā'yaṃ rogo rogaiḥ| rājayakṣmetyādayaścatasraḥ saṃjñāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha rājayakṣmaprakaraṇam| tasya nāmacatuṣṭayamāha-anekarogānugata iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatrādyāṃ saṃjñāṃ vyutpādayannāha - - - - nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ| rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nakṣatrāṇāṃ-aścinyādīnāṃ, tathā dvijānāṃ-brāhmaṇānāṃ ca, yo rājā-candraḥ, tasya purā-pūrvaṃ, abhavat| pūrvakalpe hi rohiṇyāmatisaktasya candrasya śvaśuraṃ dakṣamanṛtavādena vañcayato'pamānitaduhitṛsnehavaśādudbhūtakrodhāt prajāpaterdakṣataḥ rājayakṣmā'bhavaditi śrūyate| tasmādrājño yakṣmā rājayakṣmetyucyate ṣaṣṭhīsamāsavyutpattyā| yacca-yasmācca, rājā ca yakṣmā ca-rājāca rogāṇāṃ madhye anekarogānīkaparivṛtatvena yakṣmā ca, tato rājā cāsau yakṣmā ca rājayakṣmā'bhimato munīnāmiti śeṣaḥ| tathā dehaścauṣadhaṃ ca, tayoḥ kṣayaḥ, tasya kṛtiḥ-kāraṇaṃ, tato dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣaya ityucyate| anena cāsya vyādherbahukālasthāyitvaṃ dyotayati| kilāyaṃ vyādhirbahutaraṃ kālamavatiṣṭhate na ca śāntiṃ gacchati| yāvaddehaḥ kṣīyate, auṣadhānyapi kṣīyante, na punarayaṃ vyādhiḥ, iti dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣaya ityucyate| tatsambhāvācca saḥ| tadityanena dehauṣadhakṣayaḥ pratyavamṛśyate| sa sambhavo-janma, yasyāsau tatsambhavaḥ, tasmādapi kṣaya ityucyate| evamanyo'pi yo vyādhirdehauṣadhakṣayakārī, so'pi kṣayākhyasya vyādheḥ sambhavaḥ-kāraṇam, tasmājjāyata ityarthaḥ| rasādīnāṃ śoṣaṇāt śoṣa iti bhaṇyate| rogetyādi| bahuṣu rogeṣu madhye rogatvenaiṣa eva bhrājate, tasmādrogarāḍityucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāmanirvacanamāha-nakṣatrāṇāmiti| rājñaḥ-candrasya, yakṣmā-rogo, rājayakṣmā| athavā, rogāṇāṃ rājā yakṣmā ceti rājayakṣmā| dehamauṣadhaṃ ca kṣiṇotīti kṣayaḥ| athavā, śukrādikṣayāt sambhavatīti kṣayaḥ, kāryakāraṇayorabhedopacārāt| rasādayo dhātavaḥ śuṣyantyaneneti śoṣaḥ| [rāja]vadrogeṣu rājata iti rogarāṭ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ| annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāhasaṃ-kāyena vācā vā'yathābalamārambhaḥ| vegasaṃrodho-vātaviṇmūtrādīnāmunmukhībhūtānāṃ dhāraṇam| śukraṃ ca ojaśca snehaśca teṣāṃ saṅkṣayo-vināśaḥ| atra snehaśabdena dehasneho grāhyaḥ, dehaśabdalopaṃ kṛtvā'yaṃ nirdiṣṭaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 8|2)- "dehasnehaparikṣayāt" iti| tathā, annapānayoryathāśāstraṃ yo vidhistasya tyāgo-anyathāsevanamanyathā'bhyavahāraḥ| tasya-rājayakṣmaṇaḥ, catvāraḥ sāhasādayo hetavaḥ| pāṭhādeva catuḥsaṅkhyātve labdhe caturgrahaṇaṃ niyamārtham| yadyapi sāhasādaya ete pratyekamanekaprakāratayā bhinnāḥ, tathā'pi sāhasādicatuṣṭayaṃ nātikrāmantītyarthaḥ| tathā'smin rājayakṣmākhye sāhasaje vegasaṃrodhaje śukraujaḥsnehasaṅkṣayaje'nnapānavidhityāgaje vā caturvidhe viśeṣeṇa pavano hetuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hetucatuṣṭayamāha-sāhasamiti| ojaḥ-śukramalaḥ| sneho-majjamalaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ata evāha - - - - tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā| sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayedgadān||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taiḥ-sāhasādibhiḥ, udīrṇo'nila idamidaṃ kurvan yathāsvaṃ gadān janayet| udīrṇaḥ-ulbaṇaḥ pittaśleṣmabhyāmadhikaḥ| ata eva pittamudīrya-svasthānāccyāvayitvā, tathā kaphaṃ sarvataḥ-sarvasmāt udīrya, tathā śarīrasandhīn-daśādhikaśatadvayasaṅkhyātān ātreyamatena tu dvisahasrasaṅkhyātān, āviśya-teṣāmantaḥ-praveśaṃ kṛtvā, tāścaṃ-sandhīn, prapīḍayan-prakarṣeṇa mardayanniva, tathā sirā api sakalaśarīragāḥ prapīḍayan, tathā'nyeṣāṃ srotasāṃ mukhāni-dvārāṇi ruddhvā, tathaiva tāni vā ativivṛtya-prasārya srotomukhāni| sarpannityādi| ūrdhvaṃ sarpan vāyuḥ pīnasādīn vyādhīn janayet, adhaḥ sarpan viḍbhraṃśaṃ viṭśoṣaṃ vā kuryāt, tiryak sarpan pārśvarujaṃ vā kuryāt, iti yathāsvaṃśabdasyārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samprāptimāha-tairiti| taiḥ-hetubhiḥ| sarvata āviśya-sūkṣmeṣvavayaveṣu praviśya| tān-sandhīn| prapīḍayan-saṅkocayan| srotasāṃ-prāṇādivāhināṃ trayodaśānāṃ, mukhāni-dvārāṇi, rudhvā'tivivṛtya vā| tathaiva-yenaiva prakāreṇātisaṃvṛtatvaṃ tenaivātivivṛtatvam| prakāraścha-kaphapittābhyāṃ saha sañcāraḥ| tou hi kadācidvātaṃ rundhāte, kadācittena niḥsāryete| yathāsvaṃ-ūrdhvaṃ sapta pīnasādīn, adho dvou viḍrodhātisārou, tiryak trīn chardipārśvaśūlajvarān| yadyapi chardiḥ koṣṭhage, sandhige jvaraḥ, tathā'pi tiryaggativiśeṣatvādavirodhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ| praseko mukhamādhuryaṃ sadanaṃ vahnidehayoḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo'nnapānayoḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">hṛllāsaśchardiraruciraśnato'pi balakṣayaḥ| pāṇyoravekṣā pādāsyaśopho'kṣṇoratiśuklatā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrddhaguṇṭhanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nakhakeśātivṛddhiśca, svapne cābhibhavo bhavet| pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">keśasthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam| śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato'mbhasaḥ||12||</seg> jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-rājayakṣmaṇaḥ, bhaviṣyataḥ utpitsoḥ, rūpaṃ-agrarūpaṃ, pratiśyāyādi| vahneḥ sadanaṃ-pākāsāmarthyam| dehasya sādo-nirbalatā| sthālyamatrānnapānādīnāṃ śuddhānāmapyaśucidarśanamiti tadānīṃ puruṣasya mithyājñānaṃ jāyata ityarthaḥ| pāṇyoravekṣā-bhūyasā svapāṇī paśyati| bāhvoḥ pramāṇajijñāsā-kiyatpramāṇau me bāhū iti jñātumicchati| kāye-śarīre śobhane'pi, baibhatsyadarśanamiti mithyājñānaṃ tadānīṃ rogasvabhāvādasyotpadyate| mūrdhraḥ-mastakasya, guṇṭhanaṃ-vastrādinā sañchādanam| svapne ca tasya yakṣmiṇaḥ pataṅgādibhirabhibhavo bhavet-pataṅgādyaiḥ parābhūyate| pataṅgaḥ-kīṭabhedaḥ| tathā, keśādirāśiṣvadhirohaṇaṃ tathā śūnyagrāmadeśādīnāṃ darśanaṃ svapne bhavet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvarūpamāha-rūpaṃ bhaviṣyata iti| bhṛśaṃ kṣavaḥ-nāsārogeṣu| sadanaṃ-svakāryākṣamatvam| sthālī-yatrānnaṃ pacyate| amatraṃ-yatrānnaṃ bhujyate| pāṇyoravekṣā-kīdṛśou me pāṇī iti jijñāsā| baibhatsyadarśanaṃ-sundareṣvasundaratvabuddhiḥ| ghṛṇitvaṃ-sakṛpatvam| pataṅgābhibhavādayo jvaraddṛkṣadarśanāntāḥ [ svapne bhavanti ]|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">prāgrūpamuktvā sampratyekādaśarūpamadhikṛtyāha - - - - -------------------------------------------------------| pīnasaśvāsakāsāṃ samūrddhasvararujo'ruciḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ūrdhvaṃ, viḍbhraṃśasaṃśoṣāvadhaḥ, cchardiśca koṣṭhage| tiryaksthe pārśvarudgoṣe, sandhige bhavati jvaraḥ||14||</seg> rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṃsau ca mūrddhā ca svaraśca teṣāṃ rujoṃ'samūrddhasvararujaḥ| pīnasaśca śvāsaścāṃsamūrddhasvararujaśca tāḥ, tathā aruciḥ, ityūrdhvaṃ-ūrdhvasthite doṣe, bhavati| arucereṣaḥ pṛthagupanyāsaḥ prādhānyakhyāpanārthaḥ| yathā,-asmin vyādhāvatibhayāvaho'rucyākhya upadravo na tathā pīnasādaya iti| adhaḥsthite doṣe viśaḥ-purīṣasya, bhraṃśasaṃśoṣau viḍbhraṃśasaṃśoṣau bhavataḥ| "viḍbhraṃśo-bhinnavarcastvaṃ, viṭśoṣo-baddhaviṭkatā|" etayośca parasparaṃ viruddhatvānna tulyakālaṃ sambhavaḥ| tasmātkadācidviḍbhraṃśaḥ kadācidviṭśoṣo bhavati| chardistu koṣṭhasthite doṣe syāt| tiryaksthe doṣe pārśvaruk bhavati| sandhige jvaro bhavati| etāni pīnasādīnyekādaśa rūpāṇi śoṣiṇa utpadyante| munistvevamavocat (ca. ci. a. 8|23)- "pratiśyāyaṃ jvaraṃ kāsamaṅgamardaṃ śirorujam| śvāsaṃ viḍbhedamaruciṃ pārśvaśūlaṃ svarakṣayam|| kurute cāṃsasantāpamekādaśaṃ" ityādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rūpamāha-pīnaseti| skandharūk mūrddharuk svararuk ceti trīṇi| viḍbhraṃśasaṃśoṣayorvaikalpikatvādekādaśatvam| vaṅgasene tu (rājayakṣmādhikāre ślo.9) "bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam| svarabhedaścha jāyante ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi||' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| teṣāmupadravān vidyātkaṇṭhoddhvaṃsamurorujam||15||</seg> jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-ekādaśasaṅkhyānāṃ pīnasādīnāṃ pūrvotpannānāṃ, kaṇṭhoddhvaṃsādīn paścādutthitān saptopadravān jānīyāt| "vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramavighātī ca sa hyupadrava ucyate||" ityupadravalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upadravānāha-teṣāmiti| uddvaṃso-vaikalyam| teṣāmiti rūpaprādhānyārtham, na svatantre pīnasādāvamī upadravāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam||16||</seg> kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ--------------------| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tasmin rājayakṣmākhye vyādhau, vātādadhikāt śiraḥśūlādayaḥ syuḥ| ā raṃ-vātajasya rūpamāha-tatra vātāditi| aṃsasya pṛthagvacanamatiśayārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------pittātpādāṃsapāṇiṣu| dāho'tisārosṛk''chardirmukhagandho jvaro madaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādadhikāt pādādiṣu dāhaḥ syāt| tathā, atīsārādayaśca syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajasya rūpamāha-pittāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrddhāṅgagauravam| prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo'lpavahnitā||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādadhikādarocakādayo daśa syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajasya rūpamāha-kaphāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yakṣmiṇo māṃsā(annā)dyabhyavahārato'pi dhātukṣayo jāyate, na dhātupuṣṭiḥ, ityatra yuktimāha - - - - doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ| srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchanmāṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat| prāyo'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye||21||</seg> <seg type="unit" n="22">raso'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu| upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, kapholbaṇatvāt srotodvāreṣu ruddheṣu-pihiteṣu satsu, rasaḥ svasthāna eva vidahyamāno-na samyagraktatāṃ prāpnuvan, tāṃstān-anekān kaṇṭhoddhvaṃsādīn, upadravān kuryāt| kimbhūtairdoṣaiḥ ? kapholbaṇaiḥ-śleṣmādhikaiḥ| ata eva kaphādhikatvāt sahopalepena śleṣmalepena saha vartante sopalepāḥ, taistathāvidhairdoṣaistadānīṃ mandānalatvaṃ kriyate| tenaiva ca mandānalatvena hetunā dhātūṣmasu-rasādyagniṣu, alpakeṣu-atiśayenālpeṣu| evamanekakāraṇasadbhāvādrasaḥ svasthāna eva vidahyamānaḥ-pittakāriṇīṃ madhyamāṃ pākāvasthāmanubhavan samyak pākamagacchan, yathocitān vikārāṃstāṃstān kurvan, māṃsādīn-māṃsaprabhṛtikān dhātūn, agacchan-aprāpnuvan, vidahyamānatayā raktatāmāpannaḥ, tadasṛk cordhvaṃ pradhāvati-ūrdhvaṃ prasarpati, kevalaṃ niṣṭhīvanasahitaṃ vā| tasmāt kṣayiṇo na tanmāṃsādidhātupuṣṭaye| kiñcāsmādapi hetoḥ sa raso na dhātupuṣṭaye| [yat-] yasmāt, [annaṃ] pacyate-annaṃ sārakiṭṭatvaṃ nīyate, annapaktraiva-jāṭharāgninā, koṣṭha eva-āmapakvāśayākhye| ubhayatrevakāro'vadhāraṇe| koṣṭha eva-na dhātuṣu, jāṭharāgninaiva-na dhātvagnibhiḥ, iti| yata evaṃ tato'smāt-prāṅnirūpitāddhetukadambakāt, prāyo malatāṃ-ādhikyena mūtrapurīṣatāṃ, prāptamannaṃ naiva dhātupuṣṭaye'laṃ-samartham| dhātupuṣṭigrahaṇenaitatsūcayati,-abhinavamṛtkumbhajalalavasyandananyāyena sūkṣmasrotonupraveśitayā so'nnaraso dhātvāpyāyanamātraṃ karotyeva, anyathā varṣagaṇānubandhi jīvitaṃ kṣayiṇo na sambhāvyeta| tasmāddhātusthitimātraṃ bhavati na tu dhātupoṣaṇamiti sthitam| rasaḥ-ubhayarūpo'nnaraso dhāturaso vā, asya-kṣayiṇaḥ, nikaṭasya raktadhātorna puṣṭaye, māṃsadhātorviprakṛṣṭasya tu kuta eva syāt ? evaṃ na sambhāvyata ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadyevaṃ tatkathamanyebhyo dhātubhyo viśeṣeṇa dhāraṇasvabhāvebhyo vinā kṣayī jīvet? ityāśaṅkyāha-upastabdha iti| saḥ-kṣayī, śakṛtā-purīṣeṇa, kevalamupastabdhaḥ-kṛtāvaṣṭambho, vartate-prāṇiti, pūrvoktanyāyena kiñcidāhārarasāpyāyitairdhātubhirdhāraṇasvabhāvairdhṛtamātraḥ| nanu, "vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchanmāṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati||" ityanena raktasya sattā pradipāditā| "raso'pyasya na raktāya" ityanena kṣayiṇo raktasYābhāvaḥ pratyapādi| tadime vākye parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| nānayorvākyayoḥ parasparaṃ virodhaḥ| yataḥ " asṛk cordhvaṃ pradhāvati" ityanena na taddhāturūpatāṃ prāptamuktam| kintarhi ? rasasya vidahyamānatayā svasthānasthitasya raktadhātvāśayamagacchato raktodbhūtiruktā| anenaivābhiprāyeṇottaratra vākye "raso'pyasya na raktāya" ityuvāca| anena hi raso dhāturūpāya raktāya śoṣiṇo na sampadyate iti pratyapādi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trayāṇāṃ sāmānyaṃ rūpamāha-doṣairiti| upalepo-malāvaguṇṭhanam| vidahyamānaḥ-pavanapakvaḥ, dhātūṣmaṇāmalpatvāt| svasthāna eva-na raktādisthāneṣu, srotomukharodhāt| tāṃstān-rasavṛddhyuktān sāmadoṣoktaṃścha| koṣṭha eva-nasrotontareṣu| annapaktraiva-na bhūtadhāttvagnibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula">athāsya kṣayiṇaḥ sādhyāsādhyatām nirūpayati - - - - liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam| varjayet---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣayiṇaṃ balamāṃsābhyāṃ kṣīṇaṃ liṅgeṣu-pīnasādiṣu, alpeṣvapi satsu-na sarveṣūtpanneṣu, varjayet-nopakramet| ki tam ? vyādhyauṣadhabalākṣamam| vyādhyauṣadhayorbalaṃ vyādhyauṣadhabalam, tasyākṣamam| kṣayākhyasya vyādheryadbalaṃ tathā'sya śamanopāyasyauṣadhasya yadbalaṃ tatrākṣamaṃ-asahaṃ, yatastato varjayedityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asādhyalakṣaṇamāha-liṅgeṣviti| kṣīṇaṃ-kṣayarogiṇam| vyādhibalaṃ-dāhādivegam| auṣadhabalaṃ-vamanādivegam| na kṣamate-na sahate| "yakṣmā pārśvarujānāharaktachardyaṃ satāpinam|" iti vikṛtau (hṛ. śā. a. 5/77)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| ---------sādhayedeva liṅgeṣu sarveṣvapi tato'nyathā||23||</seg> <seg type="unit" n="1">iti rājayakṣmanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> a(ta)to'nyathā-viparītalakṣaṇaṃ rājayakṣmiṇaṃ balamāṃsābhyāmakṣīṇamata eva vyādhyauṣadhabalakṣamaṃ, sarveṣvapi-pīnasādiṣu liṅgeṣvapi satsu, sādhayedeva| kiṃpunardvitrādiṣveṣu sādhayedityapiśabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sādhyalakṣaṇamāha-sādhayedeveti| tato'nyathāvyādhyauṣadhabalaṃ kṣamate cet| iti rājayakṣmanidānam|</ab>
          <ab type="mula">athāsya vyādherupadravabhūtānāmādiśabdagṛhītānāṃ pañcānāṃ svarabhedādīnāṃ rogāṇāṃ nidānānyāha - - - - atha svarabhedanidānam| doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā| svarabhedo bhavet-------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣaiḥ-pṛthagvātapittakaphaiḥ, samastaiḥ-sannipatitaiḥ, tathā kṣayāt, tathā ṣaṣṭhaḥ svarabhedo medasā, syāt| 0000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| ---------------tatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ||24||</seg> śūkaparṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu ṣaṭsu svarabhedeṣu madhye, vātātsvarabhede sati kṣāmādimān svaraḥ syāt| tathā, śūkapūrṇasadṛśagalatvaṃ snigdhoṣṇopaśayaśca bhavati| 00000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāt svarabhede sati tāluni gale ca dāhaḥ, tathā śoṣaḥ, prakṛtatvāttālugalayoreva| tathā, uktāvasūyanaṃ-vākyaviṣaye'sahanam, pittasvarabhedī vākyaṃ vaktumasamartha ityarthaḥ| 0000000000</ab>
          <ab type="mula">limpanniva kaphātkaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate| svaro vibaddhaḥ------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphātsvarabhede kaṇṭhaṃ limpanniva-upalepamiva galasya kurvan, khurakhurāyate-prakṛtatvāt kaṇṭhasyaiva khurakhuramityavyaktaṃ śabdaṃ karoti| tathā, sarvebhyaḥ svarabhedebhyo'yaṃ mandaḥ svaro-noccaiḥ śrūyate| tathā, vibaddho-vadato madhye skhalanarūpaḥ| 000000000</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| ----------sarvaistu sarvaliṅgaḥ-------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaiḥ-tribhirdoṣaiḥ samuditaiḥ, sarvaliṅgaḥ-tridoṣalakṣaṇaḥ, sarvabhedo bhavati| 00000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| -----------------------------------kṣayātkaṣet||26||</seg> dhūmāyatīva cātyartham------------------------| -------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣayāt svarabhedaḥ kaṣet-hiṃsyāt, kaṇṭhamarmaghaṭanādityarthaḥ| anuktamapi prakṛtatvāt kaṇṭhamiti labhyate| tathā, kṣayasvarabhedī dhūmāyatīvātiśayena| atyarthaśabdena pittasvarabhede'pi dhūmāyanaṃ bhavatīti gamayati| dhūmāyatīti dhūmaniḥsaraṇamiva nāsikādideśeṣvanubhavati| 0000000</ab>
          <ab type="mula">---------------------------medasā śleṣmalakṣaṇaḥ| kṛcchralakṣyākṣaraśca---------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medasā svarabhedaḥ śleṣmasvarabhedalakṣaṇaḥ| tathā, kṛcchreṇa-kathañcit, lakṣyāṇi-jñeyāni, akṣarāṇi yatra sa evam| etadeva kṛcchralakṣyākṣaratvaṃ kaphasvarabhedādadhikam| 00000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-------------------------------------------------| -----------------------atra sarvairantyaṃ ca varjayet||27||</seg> <seg type="unit" n="2">iti svarabhedanidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvairdoṣairyaḥ svarabhedaḥ, tathā'nte paṭhitatvānmedaḥsvarabhedaḥ-antyaḥ, taṃ ca varjayet| caturastvanyān sādhayedityarthādavagamyate| 000000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">athārocakanidānam| arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvā ca hṛdayaṃ ca jihvāhṛdayam, tatsaṃśrayaḥ-āśrayo, yeṣāṃ taistatrasthaiḥ pṛthagvātapittakaphairarocakaḥ syāt| tathā, sannipātenārthājjihvāhṛdayasaṃśritenārocakaḥ syāditi yojyam| tathā, manasaḥ santāpena-anekavidhena krodhaśokādinopataptena, pañcamo'rocaka āganturbhavet| atrāpi yathāsvaṃ doṣāṇāṃ jihvāhṛdayasaṃśritatvamavaśyamāśrayaṇīyam| upādānādeva pañcatve labdhe manaḥsantāpajaḥ pañcama eveti niyamārthaṃ pañcamagrahaṇam| manyuśokādyanekaprakāramanaḥsantāpatve'pyeka eva manaḥsantāpajo'rocaka ityarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt| sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam||29||</seg> <seg type="unit" n="3">ityarocakanidānam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādyudbhaveṣvarocakeṣu mukhaṃ-āsyaṃ, krameṇa kaṣāyatiktamadhuraṃ bhavati| vyādhisvabhāvāt pittārocake'pi tiktavaktratā bhavati, na kaṭukāsyatvam| sarvotthe-sannipātaje'rocake, virasamāsyaṃ bhavati-niścitarasājñānam| śokakrodhādisamuttheṣvarocakeṣu yathāmalaṃ-yathādoṣaṃ, mukhaṃ bhavet| tatra śokabhayakāmalobherṣyādisantaptamanaḥsamutthe vātaprakopāt kaṣāyam, krodhasantaptamanaḥsamutthe vātaprakopāt tiktam, grahopataptamanaḥsamutthe sannipātaprakopāt virasāsyatvam, iti yathāmalaśabdasyārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pañcānāmarocakānāṃ lakṣaṇānyāha-kaṣāyatiktamadhuramiti| "grahādā sannipātasya bhayādou marutastraye| kopaḥ kope'pi pittasya" (hṛ. ni. a. 2|43) iti śokādau doṣaviśeṣo jñeyaḥ| ityarocakanidānam|</ab>
          <ab type="mula">atha chardinidānam| chardirdoṣaiḥ pṛthaksarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī| --------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthak-pratyekaṃ, doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, chardirbhavet| sannipatitaistribhirapi chardiḥ syāt| tathā, dviṣṭaiḥ-anabhipretaiḥ śabdādibhiśca, pañcamī chardirbhavet| pūrvavat pañcamītyetanniyamārtham| dviṣṭānāṃ hyarthānāṃ bahutvāt bahvyaśchardayo bhavantītyāśaṅkyate tathā śaṅkānivṛttaye dviṣṭārthayogajā ekaiva chardirityuktam| 000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------------| udāno vikṛto doṣān sarvāsvapyūrdhvamasyati||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udānākhyo vāyurvikṛtaḥ sarvānapi doṣān-vātapittakaphān, ūrdhvamasyati-kṣipati| apiśabda evārthe, sarvāsveva chardiṣvityarthaḥ| 00000000</ab>
          <ab type="mula">tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo'gragāḥ| -----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsu-chardiṣu, utkleśādayo'gragāḥ-agre gacchanti prāgrūpatayodbhavanti| utkleśaḥ-svasthāna eva mūrtasya doṣasyodayo budbudavadutthānam| 00000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------------| nābhipṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśve cāhāramutkṣipet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet| śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat||32||</seg> kāsasyāśoṣahṛnmūrddhasvarapīḍāklamānvitaḥ| -----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuḥ kāsādimān idamidaṃ kurvan vamet-chardiṃ karoti| nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca rujan-pīḍayan, pārśve ca rujan, āhāramutkṣipet-ūrdhvaṃ prerayet| tataḥ-tasmādāhārasyordhvagamanādanantaraṃ, vicchinnaṃ kṛtvā-na nirantaraṃ, alpālpaṃ-alpaṃ kṛtvā, kaṣāyaṃ vamet-na madhurādyanyatamam| tathā, phenilaṃ-phenayuktam| phenilamiti "phenādilacca" itīlac| tathā, śabdayutamudgārayutam| tathā, kṛṣṇaṃ-kṛṣṇavarṇam| tathā, acchaṃ-tanu| tathā, kṛcchreṇa-kathaṃkathañcit na yathāsukham| tathā, vegavat-vegayutam| 0000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------------| pittātkṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam||33||</seg> sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrcchātāpadāhavat| -----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāt kṣārodakasadṛśādikaṃ vamet| tathā, tṛṇmūrchātāpadāhā vidyante yasmiṃstadevaṃ tṛṣṇādiyuktaṃ yathā bhavati tathā vamet| 00000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------------| kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śītaṃ śleṣmatantugavākṣitam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">madhuraṃ lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ lomaharṣaṇam| mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphātsnigdhādikaṃ vamet| tathā, śleṣmaṇaḥ sambandhinā tantujālena gavākṣitam| tathā, mukhaśvayathvādimān| tathā, madhurādikaṃ vamet| 00000000</ab>
          <ab type="mula">sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yā ca tāṃ tyajet| -----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaliṅgā chardiḥ sarvairmalaiḥ-vātapittakaphaiḥ sannipatitaiḥ, bhavet| na kevalaṃ tribhirdoṣaiḥ sarvaliṅgā, yā ca riṣṭoktā-vikṛtivijñānīyādhyāye (hṛ. śā. a. 5|77) - "chardirvegavatī" ityādinā granthenoktā, sā'pi sarvaliṅgā-doṣatrayalakṣaṇopetā, tāṃ tyajet-na cikitset| na tu riṣṭoktā yā chardistāṃ tyajediti vyākhyeyam, tasyā riṣṭatvenaivāsādhyatvasya pratipāditatvāt| 00000000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------------| pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ||36||</seg> tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā| -----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtyādibhistapte citte-upatapte manasi, tathā taireva pūtyādibhiḥ kliṣṭe-pīḍite, hṛdi yā jāyate chardiḥ sā dviṣṭārthayogajā chardirucyate| ādiḥ-prakāre, yathā-ākṛtigaṇeṣu| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">nanu, kṛmyādijānyanyāni chardīṃṣi sambhavantyeva| teṣāṃ lakṣaṇaṃ kasmānnoktam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------------| vātādīneva vimṛśetkṛmitṛṣṇāmadauhṛde||37||</seg> <seg type="unit" n="4">śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet| kṛmihṛdrogaliṅgaiśca-----------------------|38| iti chardinidānam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāraṇe kāryopacārāt kṛmyādiśabdaireva chardaya ucyante| kṛmitṛṣṇāmagarbhiṇīdauhṛdaje chardiṣi vātādīneva yathā yathaṃ svalakṣaṇairvimṛśet-vicārayellakṣayet| na hi vātādīnantareṇaitāḥ chardayaḥ kathañcidapi sambhavanti| ata evaivakāro'vadhāraṇārtho'tra vyadhāyi| evaṃ kṛmijāṃ kadācidvāyucchardilakṣaṇopetāmathavā pittacchardilakṣaṇopetāṃ kaphacchardilakṣaṇopetāṃ vā yathāyathaṃ lakṣayet| evaṃ tṛṣṇāmadauhṛdacchardiṣi vātādīn vimṛśet| viśeṣeṇa śūlavepathuhṛllāsaiḥ kṛmijāṃ vadet| kṛmihṛdrogalakṣaṇaiśca-anantarameva vakṣyamāṇaiḥ, kṛmijāṃ vadet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunā hṛdrogaṃ lilakṣayiṣurāha - - - - atha hṛdroganidānam| -----------------------------------------------------| ---------------------smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ||38||</seg> teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ| -----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛdgadāḥ pañca smṛtāḥ, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| [teṣāṃ-hṛdrogāṇāṃ, gulmanidānoktaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, samutthānaiḥ-kāraṇaiḥ, sambhavaḥ-utpattiḥ| ]</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha hṛdrogaprakaraṇam| tatra hṛdrogabhedānāha-smṛtā iti| vātapittakaphasannipātakrimibhiḥ| saṅgrahe tu (ni. a. 5) -"teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiścha sambhavaḥ|" iti| samutthānaiḥ-hetubhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------| vātena śūlyate'tyarthaṃ yudyate sphuṭatīva ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ| akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā||40||</seg> vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā| ------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena hṛdroge'tyarthaṃ hṛdayaṃ śūlyate| atyarthaśabdenedaṃ gamayati,-anyeṣvapi hṛdrogeṣu hṛdayaṃ śūlyate'tiśayena tu vātaje hṛdroge iti| tathā, tudyate-prājaneneva| śūlaṃ-santatā pīḍā| todo-vicchinno'tiśayena rugudbhavaḥ| tathā, hṛdayaṃ sphuṭatītyādikriyādiyutaṃ bhavati| tathā, śūnyatā dravatvaṃ ca, prakṛtatvāddhṛdayasyaiva syāditi bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātajalakṣaṇamāha-vāteneti| śūlyate-pīḍaneneva| tudyate-nisvanenava| sphuṭati-viśīryateti| bhidyatevidāraṇeneva| śūnyatā dravaḥ, akasmāddīnatāśokādīni [ca] nava hṛdayasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------------------------------------| pittā ttṛṣṇā bhramo mūrcchā dāhaḥ svedo'mlakaḥ klamaḥ||41||</seg> chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ| ------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāt-pittena, tṛṣṇādaya syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajalakṣaṇamāha-pittāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">----------------------------------------------------| śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat||42||</seg> kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ| ----------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā hṛdroge hṛdayaṃ stabdhaṃ, tathā bhārikaṃ-guru, bhavati| katham ? sāśmagarbhavat-vidyamānāśmagarbhasadṛśam| tathā, kāsādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajalakṣaṇamāha-śleṣmaṇeti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ-----------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaliṅgo hṛdrogastribhirdoṣaiḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tridoṣajalakṣaṇamāha-sarvaliṅgamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-----------------------------------------------| --------------------------kṛmibhiḥ śyāvanetratā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ| hṛdayaṃ pratataṃ cātra krakaceneva dāryate||44||</seg> <seg type="unit" n="5">cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam| -----------------------------------------------|45| iti hṛdroganidānam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmibhiśca hṛdroge śyāvākṣitādyāḥ syuḥ| atra-kṛmihṛdroge, hṛdayaṃ krakaceneva-karapatreṇeva, [ pratataṃ- ] santataṃ, dāryate| taṃ-kṛmihṛdrogākhyamāmayaṃ, ghoraṃ-atiduḥsahaṃ, śīghrakāriṇaṃ-āśuvighātakāriṇaṃ, śīghraṃ-āśveva, cikitset| mahāmarmaṇo hṛdayasya kṛmibhirbhakṣaṇāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛmijalakṣaṇamāha-kṛmibhiriti| vaṅgasene (hṛdayarogādhikāre ślo. 1-4) -"atyuṣṇagurvamlakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ| sañcintanairvegavidhāraṇaiścha hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ|| dūṣiyitva rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ| hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate||' iti hṛdroganidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">uktā hṛdrogāḥ| śīghrakāritvasāmānyāt tṛṣṇā'ntaraṃ vyākhyāyate - - - - atha tṛṣṇānidānam| -----------------------------------------------| vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt||45||</seg> <seg type="unit" n="46">ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam| sarvāsu te eva vātapitte hetuḥ| kuta evam ? ityāha - - - - tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sarvadehabhramotkampatāpatṛḍdāhamohakṛt| saumyadhātupraśoṣaṇapūrvakaṃ tṛṣṇānāṃ yato janma, tasmādidamāha - - - - jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ||47||</seg> saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante-------------------| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādibhiḥ pañca tṛṣṇāḥ syuḥ| ṣaṣṭhī syādupasargācca| upādānādeva ṣaṭsaṅkhyāyā labdhatvāt ṣaṣṭhītyetadvacanaṃ niyamārtham| āmodbhavādyā yā vakṣyamāṇāstṛṣṇāstāḥ sarvāstṛṣṇānāṃ ṣaṭtvaṃ nātikrāmanti, vātapittajatvāt| prāyeṇa tāsāmāsvevāntarbhāvaḥ| sarvāsu-pūrvoktāsu vakṣyamāṇāsu ca tṛṣṇāsu, vātapitte kāraṇam| hi-yasmāt, saumyasya śarīragatasya dhātoḥ-śleṣmaṇo rasāderdhātoḥ, āhāravihārādinā yatpraśoṣaṇaṃ tasmāt, tayoḥ-vātapittayoḥ, prakopo 'jāyate' ityadhyāhāryam| kimbhūtaḥ prakopaḥ ? sarvadehabhramotkampatāpatṛḍdāhamohakṛt| jihvādisirāḥ saṃśoṣya tṛṣṇāḥ samutpadyante|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha tṛṣṇānidānam| tatra tṛṣṇābedānāhavātāditi| vātapittahetukatvamāha-vātapitte tviti| ukte yuktimāha-tatprakopo hīti| hi-yasmāt, tayoḥ-vātapittayoḥ prakopaḥ, sarvasmin dehe bhramādīn karoti| saumyān dhātūn praśoṣya tasmāt | tābhyāṃ vinā na tṛṣṇotpattiḥ| bhramādīnāṃ grahaṇaṃ tṛṣṇopadravatvajñāpanārtham| tṛṣṇāsamprāptimāha-jihvāmūlagaleti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam| mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ| pralāpaścittavibhraṃśastṛṅgrahoktāstathā''mayāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhaśoṣādikaṃ tṛṅgrahoktāmayaparyantaṃ nirdiṣṭaṃ tāsāṃ-tṛṣṇānāṃ, sāmānyalakṣaṇam| tṛṅgrahoktāḥ-rogānutpādanīyoktāḥ (hṛ. sū. a. 4|10) śoṣāṅgasādabādhiryādayaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmānyarūpamāha-tāsāmiti| tṛṭgrahoktāḥ-"śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ| tṛṣṇāyā nigrahāt" (hṛ.sū.a. 4/10) ityuktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ| gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ||50||</seg> śītāmbupānāddṛddhiśca------------------------| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātāttṛṣṇāyāṃ kṣāmatādyāḥ syuḥ| ā raṃ-vātajālakṣaṇamāha-mārutāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-------------------------pittānmūrcchāsyatiktatā| raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho'tidhūmakaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāttṛṣṇāyāṃ mūrcchādayo bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajālakṣaṇamāha-pittāditi| pratataṃ śoṣaḥ mukhe, pittaryaṃ(?)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">kaphatṛṣṇāmāha - - - - kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam| srotaḥsu sa kaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śukairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravakkratā| ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ||53||</seg> ālasyamavipākaśca-----------------------------| -----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaḥ kupito jalavāhiṣu srotaḥsu yadā mārutaṃ ruṇaddhi tadā sa ca kaphastena-marutā, paṅka iva śoṣyate| tataḥ-tasminkaphe śuṣke sati, kaṇṭhaḥ śūkairivācito-vyāptaḥ, syāt| tathā, nidrādayaśca syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajālakṣaṇamāha-kapho ruṇaddhīti| kaphasya sākṣāddhetutvābhāvāt tadavarodhakaḥpitena vātena śuṣkatvamuktam| tataḥ-śuṣkakaphāt|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇā| ---------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaiḥ-sannipatitaiḥ, sarvaliṅgā tṛṣṇā syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannipātajālakṣaṇamāha-sarvaiḥ syāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------| āmodbhavā ca, bhaktasya saṃrodhādvātapittajā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam| ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryātpittajaiva sā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yā ca pānātipānotthā, tīkṣṇāgneḥ snehajā ca yā| snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmodbhavā ca tṛṣṇā bhaktasyāhārasya saṃrodhāt syāt| sā ca vātapittajā| uṣṇena mlānasya narasya sahasā-jhaṭityeva, śītaṃ jalaṃ sevamānasyoṣmā ruddhaḥ koṣṭhaṃ gato yāṃ tṛṣaṃ-tṛṣṇāṃ, kuryāt sā pittajaiva tṛṣṇā, na tvanyā bodhyā| yā ca tṛṭ pānasya-madyapānasya, atipānodbhavā sā'pi pittajaiva| yā ca tīkṣṇāgneḥ puruṣasya snehajā tṛṭ sā'pi pittajaiva| snigdhādiguṇayuktena bhojanena yā tṛṭ syāt sā kaphasambhavā vedyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛṣṇāntarāṇāmantarbhāvamāha-āmodbhavā ceti, āmajāyāḥ sannipātajāyāmantarbhāvaḥ| bhaktasya saṃrodhādvātapittajeti, upavāsajāyāḥ vātapittajāyām| uṣṇakRlāntasyasahasā śītāmbho bhajatastṛṣam| ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryātpittajaiva seti, uṣṇapīḍitasya sahasā bahiḥ śītāmbusecanājjātāyāḥ pittajāyāḥ pittajāyām| yā ca pānātipānottheti, madyātipānajāyāścha| tīkṣṇā gnisnehajā ca yeti, tīkṣṇāgnipītasnehajāyāścha| snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhaveti, snigdhādibhojhanajāyāḥ kaphajāyām|</ab>
          <ab type="mula">tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā| -----------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasakṣayoktena lakṣaṇena-"rase raukṣyaṃ śramaḥ" (hṛ. sū. a. 11|17) ityādigranthanirdiṣṭena lakṣaṇena, kṣayātmikā tṛṣṇā bodhyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasakṣayajālakṣaṇamāha-tṛṣṇeti| rasakṣayoktena-"raseroukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā (hṛ. sū.a. 11)|" "vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā|" (?) ityuktena|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ|57| yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā| 57 1/2| iti tṛṣṇānidānam| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye śarīrasthāne rājayakṣmādinidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śoṣamehajvarādyanyatamadīrgharogopasargāt-dīrghakālānubandhāt, yā tṛṣṇā syāt sopasargātmikā smṛtā, munīndrairiti śeṣaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne rājayakṣmādinidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upasargajālakṣaṇamāha-śoṣameheti| śoṣo-rājayakṣmā| mehaḥ-pramehaḥ| ādiśabdāt kāsaśvāsoraḥkṣatodarādayaḥ| anyaḥ-eṣāmanyatamo yo dīrgho rogaḥ, tenopasargaḥ-abhibhūtatvaṃ, tasmāt| asādhyalakṣaṇaṃ vikṛtivijñāne (hṛ. śā. a. 5178) -"tṛṣṇā'nyarogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam|" iti| vaṅgasene (tṛṣādhikāre ślo. 1) -"bhayaśramābhyāṃ balasaṅkṣayādvā ūrdhvaṃ citaṃ pittavivarddhanaiśca| pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayetpipāsām| bāṣpāvarodhātkaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā tu| sarvāsvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprasaktānām| ghoropadravyuktā tṛṣṇāmaraṇāya vijñeyā||" iti| iti tṛṣṇānidānam| [iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| nidānaṃ rājayakṣmādi sāmastyena nirūpitam|| 5||]</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.3.6">
          <head>madātyayādinidanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājayakṣmanidānādanantaraṃ madātyayanidānārambhaḥ| yato yathā rājayakṣmā doṣatrayajastathā madātyayo'pi| vakṣyati hi tatra (ślo. 14) - "sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmānmadātyayanidānamucyata ityāha - - - - athāto madātyayādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvavadvyākhyā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu| vikāṣi viśadaṃ madyamojaso'smādviparyayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇoṣṇādiguṇaṃ madyam| asmāt-madyāt, ojaso viparyayo-vaiparītyam, yathā-mandaśītasnigdhasāndramadhurasthiracirakṛdguruślakṣṇapicchilatvam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tīkṣṇādayo viṣe'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ| jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eta eva tīkṣṇādayo daśa guṇā viṣe'pyuktāḥ| cittamupaplāvituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te cittopaplāvinaḥ,-cittavibhramakāriṇaḥ| na kevalaṃ madya ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadi ta eva tīkṣṇādayo guṇā viṣe, ta eva madye, tatkathaṃ viṣasthā eva tīkṣṇādayo mārayanti na madyasthāḥ ? ityatra yuktimāha-jīvitāntāyetyādi| viṣasthāstīkṣṇādayo ye guṇāste māraṇāya sampadyate, utkarṣavṛttitaḥ-utkarṣavartanāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kathaṃ kṛtvā madyaṃ ceto vikāraṃ nayati ? ityāha - - - - tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām||3||</seg> ādye made-----------------------------------| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairmandādīnojasaḥ sambandhino guṇān saṅkṣobhya-samantādduṣṭatāmāpādya, ceto vikriyāṃ-vikāraṃ nayati, ādye made| nanu, tīkṣṇādibhirmandādīnityetāvadevāstu, kiṃ daśabhirdaśetyanena? pāṭhādeva hi daśasaṅkhyā'vagamiṣyate| astyetat| kintu sarvaireva tīkṣṇādibhiḥ sarvānapi mandādīn saṅkṣobhya ceto vikriyāṃ madyaṃ nayati, na tu kiyadbhirapi tīkṣṇādibhiḥ kiyata eva mandādīn, iti pratipādanāya saṅkhyāgrahaṇam| utkarṣatāratamyatastvastyeva viśeṣaḥ, tena sarvatra madenaiva tulyaḥ kṣobha iti vedyam| ādye ca made yathāsvaṃ prabodhajanake pumān sthito madyapānāttādātvikaṃ sukhaṃ samadhigacchatītyanuktamapi sambhāvyate| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|64)- "pañcasvartheṣu kānteṣu yā ratiḥ prathame made| yūnāṃ vā sthavirāṇāṃ vā tasyā nāstyupamā bhuvi||" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ| durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityadhimucyate||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ dvitīye tu made sthitaḥ-prāptaḥ, svārthairduṣṭaistaistairvikalpairhataḥ-puruṣārthādvinaṣṭaḥ, ata eva mūḍhaḥ-kāryākāryānabhijñaḥ, sukhamityadhimucyate-sukhamiti jñānena prathamamadotpannena tadānīmadhimucyate-adhikaṃ kṛtvā tena sukhena parityajyate| tādātvikamādyaṃ sukhaṃ nānubhavati, ojaso vihatatvāt| anye tvāhuḥ,-avamucyate-niścinoti sukhametadityabhiniviśate| kimbhūte made sthitaḥ ? pramādāyatane, pramādānāṃ-sāhasānāmihāmutra cāśubhahetūnāṃ, [ āyatane- ] sthāne| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhyamottamayoḥ-dvitīyatṛtīyayoḥ, sandhiṃ prāpya-antaraṃ labdhvā, puruṣo rājasatāmaso na kiñcidaśubhaṃ nācaret-api tu sarvamaśubhamācaret| rājasasahitastāmaso rājasatāmasaḥ| śākapārthivāditvāt madhyama (uttara) padalopī samāsaḥ, rājaso vā tāmaso vetyarthaḥ| rājasatāmasagrahaṇāt sātvikaḥ puruṣo nedṛśīmavasthāṃ prāpnotīti gamayati| niraṅkuśa iva vyālaḥ| yathā,-vyālo-duṣṭahastī, jaḍo-badhiraḥ, tathā niraṅkuśo, na kiñcidaśubhaṃ nācaret, unmārgapravṛttatvāt| tantrāntare caivamuktam-"sātvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ| gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ|| rājase duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṃ sasāhasam| kalahaṃ sānubandhaṃ ca karoti puruṣe madaḥ|| aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ| asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryādvai tāmase madaḥ||" iti| vyālagrahaṇādyaḥ śuddhasvabhāvo hastī sa sṛṇirahito'pi kadāciddhastyārohaśabdaśravaṇāt kālocitaṃ saṅketamupalabhya yuktamācaratyeveti, ato vyālo niraṅkuśa iti dvitayamupanyastam| tejasaḥ kiñciccheṣatvāt nindyāmimāmavasthāṃ prāptaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ata evāha - - - - iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauḥśīlyasyedamāspadam| eko'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param||6||</seg> <seg type="unit" n="7">niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avadyānāṃ-nindyānāṃ, iyaṃ-madāvasthā, bhūmiḥ-ākaraḥ| tathā, dauḥśīlyasya-asamāhitatvasya, idaṃ-madāvasthāntaraṃ, āspadaṃ-āvasathaḥ| eko'yaṃ-madaviśeṣo, bahumārgāyāḥ-anekamukhāyā durgateḥ, paraṃ kṛtvā deśikaḥ-ācāryaḥ| tṛtīye-uttame made, sthito narastejaso vihatatvāt niśceṣṭaḥ-ceṣṭayā kāyavāṅmanolakṣaṇayā rahitaḥ, ata eva śavavacchete-mṛtānukalpaḥ svapiti| evaṃ ca satyasau pāpātmā maraṇādapi pāpatarāmavasthāṃ prāptaḥ| yato mṛto maraṇātsamanantarameva śarīrāntaraṃ prāpya sukhādīn vindate| tṛtīyāṃ madāvasthāṃ prāptastu puruṣo'paraśarīrāprāpterna kathāñcit sukhādyanubhavatīti maraṇādapyasya nikṛṣṭatvam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānarthaṃ hitāhitam| yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasminnāsakto-yadāsakto, dharmādīn na jānāti| tat-tathāvidhaṃ madyaṃ, budho-matimān, kathaṃ śīlayet-abhyaset| tatra dharmo-dānādhyayanadevagurupūjādikaḥ| adharmo-hiṃsādiḥ| sukhaṃ-āhlādako'nubhavaḥ| duḥkhaṃ-upatāpaḥ| arthaḥ-ubhayalokahitam| anarthaḥ-ahitam| śīlayedityanena tatrāsaktiṃ niṣedhati, na tu madyapānamapi| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||9||</seg> yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madye'tipīte mohādayaḥ saṃśritāḥ-āśritāḥ, madyātipānādanantaraṃ mohādīnāṃ sadbhāvāt| athavā kimatra bahunā'bhihitena| yatra-yasmin madye, smṛtervibhraṃśo-lopaḥ, tatra yatkiñcidvidyate tatsarvamasādhu-aśobhanam| yatraujasau na vihatirhṛtprabodhaśca sa prathamo madaḥ| yatrālpā vihatirojasaḥ sa madhyamaḥ| yatra sarvasyaujasau vihatiḥ sa uttamaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|35) - "ojasyavihate pūrvo hṛdi ca pratibodhite| madhyamo vihate'lpe tu vihate tūttamo madaḥ||" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā||10||</seg> madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādayuktyā yojitamannamapi-yatprāṇakaraṃ tadapi, karmavaśādvyādhaye maraṇāya vā sampadyate| madyaṃ tvayuktiyojitaṃ trivargāderapi nāśanam| yuktipītaṃ punastadeva trivargādīnāṃ sādhanamityapiśabdena dyotayati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tāmeva yuktiṃ vakṣyamāṇena granthena pratipādayannāha - - - - ---------------------------------------------------| nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">snigdhāḥ sattvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ| medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yata evaṃvidhā narā nātimādyanti, tato balavadbhiḥ puruṣaiḥ kṛtāhārairmahāśanaiḥ snigdhaiḥ satvayuktairvayoyuktarmadyocitaistadanvayaiḥ-madyapakulaprasūtaiḥ, medodhikaiḥ kaphādhikaiḥ svalpavātapittairdṛḍhāgnibhiḥ-apakārasahiṣṇvagnibhiḥ, madyaṃ peyam, nāto viparyastaiḥ, ityanyatantrakārakathitāyā yukteratraivāntarbhāvo'nena tantrakṛtā kṛtaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">viparyaye'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāśca ye| madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunā'ti ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā| viḍbhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro'ruciḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ| urovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">svedo'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaścardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathānirdiṣṭādvaiparityena, yathā-abalino yāvadadṛḍhāgnaya iti| tathā, viśrabdhāḥ-amṛtamivedaṃ spṛhaṇīyaṃ surebhyaḥ pepīyate'smābhiriti tadgatamanaso viśvastāḥ, tathā kupitāḥ-kruddhāḥ, ye te'timādyanti| madyenetyādi| amlarūkṣeṇa ca madyena pītena sarva evātimādyanti| atra cātyamleneti vedyam, madyasya sarvasyaivāmlaprāyatvāt| rūkṣeṇa-na tvīṣatsnigdhena| tathā, sājīrṇe-saśabda īṣadarthe īṣadajīrṇe, tasminneva madye pīte'timādyanti| tathā, atibahunā pītena madyenātimādyanti| vātādibhiḥ pṛthak''sthitairdoṣaiḥ sannipātena ceti catvāro madātyayā vastusvabhāvājjāyante, nonādhikāḥ| sarve'pi madātyayāḥ sarvairapi doṣairjāyante| bhūyasā-bāhulyena tu, vyapadeśaḥ-saṃjñā bhavati, ayaṃ vātamadātyayo yāvat sannipātamadātyayo'yamiti| teṣāṃ-madātyayānāṃ, sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ-avibhāgena [cihnam], pramohādiduḥsvapnadarśanaparyantam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo'nilāt| svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena madātyaye jāgarādikaṃ pretaiḥ saha bhāṣata iti paryantaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ| deho haritahāridro raktanetrakapolatā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena madātyaye dāhādikaṃ raktanetrakapolatāparyantaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam| ---------------------------------------------------||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā madātyaye chardyādikamaṅgagauravaparyantaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------------------------| sarvaje sarvaliṅgatvam-----------------------------||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaje madātyaye sarvaliṅgatvaṃ bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">samprati dhvaṃsakavikṣayau lakṣayati - - - - ---------------------------------------------------| -------------------------muktvā madyaṃ pibettu yaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sahasā'nucitaṃ vā'nyattasya dhvaṃsakavikṣayau| bhavetāṃ mārutātkaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ucitaṃ madyaṃ muktvā-ciraṃ kālaṃ parityajya, yaḥ puruṣastadeva sahasā-atimātrayā pibet, athavā'nyadyanmadyaṃ yadanucitaṃ-asātmyaṃ madyaṃ, tatsahasā-atimātraṃ pibet, tasya-puruṣasya, dhvaṃsakavikṣayau vyādhī mārutādbhavetāṃ-jāyeyātām| kimbhūtau ? kaṣṭau,-kṛcchrasādhyau| durbalasya punaḥ puṃsastau viśeṣeṇa bhavetām| 00000</ab>
          <ab type="mula">dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo'tinidratā| śabdāsahatvaṃ tandrā ca---------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvādayaḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| ----------------------------vikṣaye'ṅgaśirotiruk||22||</seg> hṛtkaṇṭharogaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ| ---------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikṣaye aṅgaśirotirugādyāḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt||23||</seg> <seg type="unit" n="1">vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ| ---------------------------------------------------|24| iti madātyayanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śārīramānasānāṃ rogāṇāṃ madyaṃ kāraṇamiti kṛtvā yaḥ pumān jitātmā madyebhyo nivṛtto buddhipūrvakṛt-vimṛśyakārī, sa kadācicchārīrairmānasairvā vikārairna spṛśyate-nākramyate| iti madātyayaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha madyavaccetovihatikāraṇasāmānyānmadādīn lakṣayati - - - - ---------------------------------------------------| rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rasāsṛk''cetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā yathottarabalottarāḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rajaḥpradhānasya mohapradhānasya tathā'pathyāhāraparasya trayo gadāḥ syuḥ-jāyeran| kimbhūtāḥ ? rasaścāsṛk ca cetanā ca, tā vahanti yāni srotāṃsi, teṣāṃ rodhaḥ samudbhavo-hetuḥ, yeṣāṃ te rasāsṛk''cetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrchāyasannyāsāḥ-etatsaṃjñāḥ| te ca yathottarabalottarāḥ| yo ya uttaro yathottaram, balasyottaraṃ-utkarṣaḥ, yathottaraṃ balottaraṃ yeṣāṃ ta evam| madānmūrchāyo balavān tasmādapi sannyāsa ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rajaḥparaḥ-durlabhaṃ lipsuḥ| mohaparodurbodhabubhutsu| rasaraktaprāṇavāhināṃ trayāṇāmantaḥstrotasāṃ rodhaḥ-asamyagvahanam| hetutraye'dhiṣṭhānatraye'pi yathottarādhikyaṃ jñeyam, balādjikyānyathā'nupapatteḥ|</ab>
          <ab type="mula">atha madaṃ lakṣayati - - - - atha madanidānam| mado'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu madādiṣu madhye, madaḥ saptadhā,-pṛthagdoṣaiḥ sannipātena raktena madyena viṣeṇa ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madasya bhedānāha-mado'treti| doṣaistrayo bhedāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| saktānalpadrutābhāṣaścalaḥ skhalitaceṣṭitaḥ||26||</seg> rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātodbhave made sati pumān saktānalpadrutābhāṣaṇādilakṣaṇo bhavet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātajalakṣaṇamāha-saktānalpeti| calaṃ-sakampam|skhalitaṃ-sapratibandham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena krodhanādilakṣaṇaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittena krodhanādilakṣaṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">svalpasambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhyānaparo'lasaḥ| -----------------------------------------------||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt svalpasambaddhavāgādilakṣaṇaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajalakṣaṇamāha-svalpasambaddhavāgiti|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| sarvātmā sannipātena----------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvātmā-sarvadoṣalakṣaṇaḥ, sannipātena|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarvajalakṣaṇamāha-sarvātmeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| -----------------raktātstabdhāṅgadṛṣṭitā||28||</seg> pittaliṅgaṃ ca----------------------------| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktāt-raktamadāt, stabdhadṛṣṭitā tathā pittamadaliṅgaṃ ca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktajalakṣaṇamāha-raktāditi|</ab>
          <ab type="mula">------------------madyena vikṛtehāsvarāṅgatā| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyena made vikṛtā ceṣṭā tathā svarasya vikṛtatvamaṅgasya ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyajalakṣaṇamāha-madyeneti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| viṣe kampo'tinidrā ca sarvebhyo'bhyadhikastu saḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣe-viṣotthe made, kampo'tinidrā ca syāt| sa ca-viṣamadaḥ, sarvebhyo'dhikaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣajalakṣaṇamāha-viṣe kampa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu| -------------------------------------------------|30| iti madanidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śoṇitādyuttheṣu madeṣu vātādīn lakṣayet-jānīyāt| kutaḥ ? lakṣaṇotkarṣāt-svasvalakṣaṇotkarṣeṇa|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> adośajeṣvapi doṣānubandhamāha-lakśayediti| nātra yathāsaṅkhyam| kintu yathāsambhavam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha mūrcchāyaṃ lakṣayati - - - - atha mūrcchāyanidānam| ------------------------------------------------| aruṇaṃ kṛṣṇanīlaṃ vā khaṃ paśyanpraviśettamaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ| kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārutodbhave mūrchāye aruṇādyanyatamavarṇamākāśaṃ paśyan pumāṃstamaḥ praviśet-mūḍhāvasthāṃ prāpnoti| śīghraṃ ca pratibudhyeta-saṃjñāṃ labhet| hṛtpīḍāvepathubhramayutastathā kārśyādi ca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūrcchāyasya tu doṣajā eva catvāro bhedāḥ tatra vātajalakṣaṇamāha-aruṇamiti| tamaḥ praviṣet-ajñānavyātpo bhavet| pratibudhyeta-tamaso nirgacchet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ| vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ||32||</seg> bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ| ------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena mūrchāye raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyaṃstamaḥ pumān viśet-mūḍhāvasthāṃ prāpnuyāt| saha svadena vibudhyeta-saṃjñāṃ labhate| tathā dāhādipīḍitastathā bhinnaviḍādikaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajalakṣaṇamāha-pitteneti| dāhaḥ-agnineva duḥkham| tāpaḥ-suryeṇeva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------| kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyannākāśamāviśet||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaḥ prasekavān| gurubhiḥ stimitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena mūrcchāye meghābhamākāśaṃ paśyaṃstama āviśet, cireṇa ca budhyeta-saṃjñā labhate| hṛllāsādimān, tathā''dreṇa carmaṇā'vanaddho-veṣṭita iva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajalakṣaṇamāha-kapheneti| stimitaiḥ-ārdraiḥ| ārdracarmāvanaddhavat-[a]yathābuddhiṃ janayadbhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ| pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||35||</seg> iti mūrcchāyanidānam|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tribhirdoṣairyo mūrcchāyaḥ sarvākāraḥ so'paro'pasmāra ivāśu-śīghrameva, puruṣaṃ niśceṣṭaṃ pātayati| vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ-apasmārotthāni nindyāni ceṣṭitāni varjayitvā, anyatsarvaṃ samānam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarvajalakṣaṇamāha-sarvākṛtiriti| rugviniścaye (mā. ni. mūrcchā. ślo. 1) - " kṣīṇasya bahudoṣasa viruddhāhārasevinaḥ| vegāghātādabhighātāddhīnasatvasya vā punaḥ|| karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyāntareṣu ca| niviṣante yadā doṣāstadā mūrcchāntu mānavāḥ|| dravasvabhāva ityeke ddaṣṭā yadābhimuhyati| guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ|| ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau syātāṃ yathoritou| stabdhāṅgaddaṣṭistvasṛjā gūḍhośvāsaśca mūrcchitaḥ|| madyena vilapaṃcchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ| gātrāṇi vikṣipanbhūmau jarāṃ yāvanna tat|| vepathusvanpatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchite| veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ|| mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥ pittānilādbhramaḥ| tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā|| yo'nāyāsaḥ śramo dehe prabhūtaśvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ|| hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādourbalyameva ca| mūrcchānāṃ purvarūpāṇi yathāsvaṃ ca vibhāvayet|| pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ| tasmādraktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">idānīṃ sannyāsaṃ lakṣayitumāha - - - - atha sannyāsanidānam| doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām| svayamevopaśāmyanti, sannyāso nauṣadhairvinā||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madāśca mūrcchāyāśca madamūrcchāyāḥ, kṛtavegeṣu doṣeṣu satsu svayameva-auṣadhaṃ vinā'pi, śāmyanti| sannyāsaḥ punarauṣadhairvinā na śāntimeti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madamūrcchayoraouṣadhābhedānmadabhedā api mūrcchābhedatvenoktāḥ| madādīnāmouṣadhaṃ vinā nivṛttimāha-doṣoṣviti| sannyāsasyauṣadhaikanivartyatvamāha-sanyāsa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kurvanti, tena puruṣaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāk ca dehaśca manaśca, teṣāṃ ceṣṭāṃ-yathāsvalakṣaṇāṃ, ākṣipya malāḥ-vātapittakaphāḥ, sannipatitāḥ santaḥ-traya ekakāryodyatāḥ, sannyāsaṃ kurvanti| kimbhūtāḥ ? atibalāstathā prāṇāyatanasaṃśrayāḥ,-viśeṣeṇa hṛdayāśrayāḥ| tena-sannyāsena, puruṣaḥ kāṣṭhībhūtaḥ-sthāṇukuḍyakalpaḥ, tathā mṛtopamaḥ-tatsadṛśo bhūtvā, anantaraṃ śīghraṃ mriyeta| yadi śīghraṃ cikitsā na prayujyate| mriyeta iti sambhāvanāyāṃ liṅ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannyāsasya samprātpimāha-vāgdehamanasāmiti| sannyāsalakṣaṇamāha-teneti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śīghraṃ cikitsanājjīvet, ityatraivodāharaṇārthamāha - - - - agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe| sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet||39||</seg> <seg type="unit" n="3">iti sannyāsanidānam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agādhe-atalasparśe, salilaughe, tathā grāhabahule-makarādiprāṇaharaprāṇibhūyasi, tathā'taṭe-arodhasi| tathā tasminnimajjantaṃ naramāśu-śīghraṃ, nivartayet-tasmāduddharet, evaṃ sannyāse'pi nimajjantaṃ naramāśu nivartayet| anenodāharaṇena madā(hā)tyayatvamasya vyādheḥ pradarśayan svalpakālahāpanamapyatra vyādhau na kāryamiti dyotayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannyāsastvarayā cikitsya ityāha-agādha iti| iti madādinidānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ madātyayanidānatvānmadyasya madyenaivopasaṃhāraṃ kurvannāha - - - - madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yuktiviyuktena madyena madādibhirnijaiḥ-sahajātaiḥ, [aribhiḥ-] śatrubhirdṛṣṭādṛṣṭavināśakāribhiḥ, pariṣvaṅgaḥ-atisaṃśleṣo, bhavati| na kevalaṃ madyena madādyatisaṅgaḥ, yāvadyuktāyuktaṃ samaṃ-tulyaṃ, sampadyate| yuktamanuṣṭheyam, ayuktamananuṣṭheyam, tadubhayaṃ samaṃ jāyate, kāryākāryaṃ na jānātītyarthaḥ| yataścaivaṃ tato madyapāne yuktergarīyastvam| yuktiśca prāgeva darśitā| "āryādvitīyadalabhavalakṣma pratiniyatamavagamya| ubhayatrāpyupagītiṃ vadanti yatyaṃśakairgaditaiḥ||" 00000</ab>
          <ab type="mula">punarapi yuktiṃ pradarśayannāha - - - - balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne madātyayādinidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balakālādīn pravibhajya-buddhyā vimṛśya, tadanurūpaṃ-tadyogyaṃ, yadi pibati tato'mṛtaṃ pibati| madyavyājenāmṛtamāsvādayatītyarthaḥ| āryā| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne madātyayādinidānaṃ nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| madātyayanidānaṃ ca samastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.3.7">
          <head>arśonidanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madātyayanidānādanantaramarśonidānārambho yuktaḥ| yataḥ "aribhirnijaiḥ pariṣvaṅga" (hṛ. ni. a. 6|40) ityuktam, arśāṃsi ca ripusadṛśānīti vakṣyati, tasmādarśonidānaṃ prakramyate| 00</ab>
          <ab type="mula">athāto'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyākhyā pūrvavat| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">arivatprāṇino māṃsakīlakā viśasanti yat| arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn| māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anena sarveṣāmapyarśasāṃ gudameḍhrādijānāṃ sāmānyena samprāptyākṛtī nirūpayati| doṣāḥ-vātādayaḥ, tvaṅmāṃsamedāṃsi dūṣayitvā'pānādau yanmāṃsāṅkurān kurvanti tānarśāṃsi jaguḥ, tantrakṛta iti śeṣaḥ| ādiśabdena karṇanāsādīnāṃ grahaṇam| kimbhūtān māṃsāṅkurān ? vividhākṛtīn-nānāsaṃsthānān| 00000</ab>
          <ab type="mula">sahajanmottarotthānabhedāddvedhā samāsataḥ| śuṣkasrāvivibhedācca----------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāni ca samāsataḥ-saṅkṣepato, dvedhā-dviprakārāṇi| katham ? ityāha-sahetyādi| saha janmanā, sahajanma cottaraṃ ca sahajanmottare, tayorutthānaṃ sahajanmottarotthānaṃ, tena bhedo-viśeṣaḥ, tasmāt| kāniciccharīreṇa saha jātāni kānicijjanmottarabhāvīni| tathā, śuṣkasrāvivibhedācca dvedhā,-kānicicchuṣkāṇi kānicitsrāvīṇi| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">"apānādau" ityuktam| atha tadeva gudāparaparyāyaṃ lakṣayati - - - - -------------------------------------------------| ----------------------gudaḥ sthūlāntrasaṃśrayaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ardhapañcāṅgulastasmiṃstisro'dhyardhāṅgulāḥ sthitāḥ| valyaḥ, pravāhiṇī tāsāmantarmadhye visarjanī||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bāhyā saṃvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahiraṅgule| yavādhyardhaḥ pramāṇena romāṇyatra tataḥ param||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthūlāntraṃ saṃśrayaḥ-āśrayo, yasya sa evaṃvidho gudaḥ| sthūlaṃ yadantraṃ tatra pratibaddha ityarthaḥ| kiṃpramāṇo'sau ? ardhapañcāṅgulaḥ| ardhenonāni pañca-ardhapañca| śākapārthivāditvātsamāsaḥ| ardhapañca aṅgulāni yasya so'rdhapañcāṅgulaḥ,-sārdhacaturaṅgulaparimāṇaḥ| tasmin-gude, tisro valyaḥ-trisaṅkhyāḥ sthitāḥ| kiṃparimāṇāḥ ? adhyardhāṅgulāḥ, adhikamardhamaṅgulaṃ pratyekaṃ parimāṇaṃ yāsāṃ tā evam| atha tāṃsāṃ-tisṛṇām, arthānugatāni nāmānyāha-tatra-malapravāhaṇādantaḥ-antare sthitā valī, pravāhiṇīti kathyate| madhye-madhyasthitā valī, malasya pravahato bahirvisarjanāt visarjanīti bhaṇyate| gudasya bāhye sthitā malasya saṃvaraṇāt saṃvaraṇītyucyate| tasyāḥ-saṃvaraṇīsaṃjñāyā valeḥ, aṅgule-tatparimāṇe, bahiḥ-bāhye, gudauṣṭhaḥ sthitaḥ| pramāṇena-parimāṇato, gudauṣṭhau yavādhyardhaḥ-sārdhayavapramāṇaḥ| tato-gudauṣṭhāt, paraṃ-parato bahiḥ, romāṇyatra gude, jāyante| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra hetuḥ sahotthānāṃ valībījopataptatā| arśasāṃ, bījataptistu mātāpitrapacārataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">daivācca, tābhyāṃ kopo hi sannipātasya tānyataḥ| asādhyānvevamākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatreti nirdhāraṇe, sahajottarakālabhāviṣvarśaḥsu madhye, sahotthānāmarśasāṃ hetuḥ valībījopataptatā| valyāḥ-sambandhi bījaṃ-śukrārtavāṃśo, yasmātsā valī utpadyate| upataptasya bhāva upataptatā,-arśovikārakaraṇasamarthairvātapittakaphaiḥ pīḍanaṃ, balībījasyopataptatocyate| sā ca bījopataptiḥ-bījopatāpo, mātāpitrapacārataḥ| mātā ca pitā ca mātāpitarau, tayorapacāraḥ-aparādha āhāravihārādikṛtaḥ, tasmāt| tathā daivāt-tathāvidhāt prākkṛtādaśubhakarmaṇo, bījopataptiḥ| tābhyāṃ-mātāpitrapacāradaivābhyāṃ, yasmātsannipātasya kopaḥ, tasmāttāni-arśāṃsi, asādhyāni| evaṃ-anena prakāreṇa, prāṇināṃ sarve rogāḥ kulodbhavā ākhyātāḥ| bījopataptatvādasādhyā ityarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni ca| antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahajānyarśāṃsi viśeṣeṇa rūkṣādiguṇayutāni bhavanti| viśeṣeṇetyanenaitad dyotayati,-uttarajātānyapyevaṃbhūtāni bhavantīti| 00000</ab>
          <ab type="mula">ṣoḍhā'nyāni pṛthagdoṣasaṃsarganicayāsrataḥ| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyāni-uttarajātānyarśāṃsi, ṣaṭprakārāṇi| pṛthagdoṣairvātapittakaphaistrīṇi, tathā saṃsargeṇaikaṃ, tathā nicayena [ ekaṃ ] tathā raktena [ekaṃ], iti ṣaṭtvam| ṣoḍhāśabdaḥ pṛṣodarādiḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasrapittataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "śuṣkasrāvivibhedācca dvidhā" (ślo. 3) ityuktam| tatra śuṣkāṇi prāyeṇa vātakaphābhyāṃ vyastasamastābhyām| yāni tvārdrāṇi tānyasrapittataḥ, tathaiva vyastasamastābhyāṃ bhavanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">doṣaprakopahetustu prāguktastena sādite| agnau, male'tinicite, punaścātivyavāyataḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yānasaṅkṣobhaviṣamakaṭhinotkaṭakāsanāt| bastinetrāśmaloṣṭhorvītalacailādighaṭṭanāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhṛśaṃ śītāmbusaṃsparśātpratatātipravāhaṇāt| vātamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">jvaragulmātisārāmagrahaṇīśophapāṇḍubhiḥ| karśanādviṣamābhyaśca ceṣṭābhyo, yoṣitāṃ punaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt| īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito malam||14||</seg> pāyorvalīṣu taṃ dhatte tāsvabhiṣyaṇṇamūrtiṣu| jāyante'rśāṃsi-------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāk-pūrvaṃ sarvarogavidāne, doṣaprakopahetuḥ [ ukto-] darśitaḥ| tena-doṣaprakopakāraṇena, vahnau sādite-mandatvaṃ gamite| agnimāndyādāhāraḥ samyakpākamagacchan bhūyasā malatvenaiva sampadyate| tata idamāha-male'tinicite| male-purīṣākhye, atinicite-pravṛddhe māṃsāṅkurajananayogye, vāyurapānākhyaḥ pāyoḥ sambandhinīṣu valīṣu, taṃ malaṃ nicitaṃ dhatte| taddeśamalavyatisamparkāttā valayo'bhiṣyaṇṇamūrtayaḥ praklinnadehāḥ sampadyante| tāsu cābhiṣyaṇṇamūrtiśvarśāṃsi jāyante| ityuttarakālajānāmarśasāṃ samprāptiḥ| tathā ca kena vāyuḥ kupito malaṃ dhatte ? ityāha-punaścātivyavāyata ityādi| punariti nirdeśāt pūrvoktena hetunā vāyuḥ kupitaḥ, tathā'tivyavāyādibhiḥ kupita iti gamayati| bastyādīnāṃ ghaṭṭanena sambandhaḥ| pratatātipravāhaṇena doṣādivegānāṃ pravartanam| vātamūtraśakṛdvegānāṃ tūdīraṇamihoktamiti pravāhaṇodīraṇayordvayorupādānam| jvarādibhiḥ karṣaṇāditi yojyam| viṣamābhyaśca ceṣṭābhya iti sāhasādiviṣamācaraṇādikābhyaḥ| yoṣitāṃ punarīti punaḥśabdena pūrvoktebhyaḥ prakārebhyaḥ prakārāntaramāmagarbhaprapatanādikaṃ gṛhyate| īdṛśairaparairapyanirdiṣṭairiha tatprakopahetubhirvāyuḥ kupita iti yojyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| -----------------tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viṣṭambhaḥ sakthisadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ| sādo'ṅge netrayoḥ śophaḥ śakṛdbhedo'thavā grahaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">mārutaḥ pracuro mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran| saruk saparikartaśca kṛcchrānnirgacchati svanan||17||</seg> <seg type="unit" n="18">antrakūjanamāṭopaḥ kṣāmatodgārabhūritā| prabhūtaṃ mūtramalpā viḍaśraddhā dhūmako'mlakaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śiraḥpṛṣṭhorasāṃ śūlamālasyaṃ bhinnavarṇatā| tandrendriyāṇāṃ daurbalyaṃ krodho duḥkhopacāratā||19||</seg> āśaṅkā grahaṇīdoṣapāṇḍugulmodareṣu ca| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāmarśasāṃ pūrvalakṣaṇaṃ tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitetyādikaṃ śakṛdgrahaparyantam| atra ca pūrvalakṣaṇamadhye "śakṛdbhedo'thavā grahaḥ" iti nirdiṣṭam, kasyacitpuruṣasyotpitsuṣvarśaḥsu bhinnavarcastvaṃ kasyacidbaddhavarcastvamityathavāśabdasyārthaḥ| māruta iti sāmarthyādapānākhyaḥ, prāyo-bhūyiṣṭhaṃ kṛtvā, nābheradhaścaran-gacchan, pracuro bhavati| tathā, mūḍho-mūḍha iva mūḍhaḥ| kriyāmātmīyāṃ hitveva vartamānaḥ| tathā, saruk-saśūlaḥ| tathā, saha pārikartena vartate saparikartaḥ| chindanniva kṛcchrānnirgacchati, svanan-śabdāyamānaḥ| tathā, antrakūjanādikaṃ bhavati| tathā ca grahaṇīdoṣādiṣvāśaṅkā bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------------------| etānyeva vivarddhante jāteṣu hatanāmasu||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nivartamāno'pāno hi tairadhomārgarodhataḥ| kṣobhayannanilānanyān sarvendriyaśarīragān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tathā mūtraśakṛtpittakaphān dhātūṃśca sāśayān| mṛdgātyagniṃ tataḥ sarvo bhavati prāyaśo'rśasaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo'tiniṣprabhaḥ| asāro vigatacchāyo jantujuṣṭa iva drumaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṛtsnairupadravairgasto yathoktairmarmapīḍanaiḥ| tathā kāsapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ| klaibyabādhiryataimiryaśarkarāśmaripīḍitaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kṣāmabhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī| sarvaparvāsthihṛnnābhipāyuvaṅkṣaṇaśūlavān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">gudena sravatā picchāṃ pulākodakasannibhām| vibaddhamuktaṃ śuṣkārdraṃ pakkāmaṃ cāntarā'ntarā||27||</seg> pāṇḍu pītaṃ haridraktaṃ picchilaṃ copaveśyate| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etānyeva-grahaṇīdoṣādīni, hatanāmasu-arśaḥsu, jāteṣu vivarddhante-vṛddhimāpnuvanti| taiḥ-arśobhiḥ, adhomārgarodhādapāno nivartamāna ūrdhvaṃ pravṛttaḥ sarvā(anyā)nanilān-samānodānavyānaprāṇān, sarvendriyaśarīragān pratyāharaṇarūpatayā kṣobhayan-saṃrambhān kurvan, tathā mūtrādīn, tathā dhātūn-rasādīṃśca, sāśayān-sahādhāreṇa vartamānān, kṣobhayannagniṃ mṛdgāti-mandīkaroti| tataḥ-agnimārdavādikāt kāraṇāt, prāyeṇārśaso-durnāmavān, kṛśādikaḥ syāt| arśasa ityatra "arśāditvāt" ac| vigatacchāyo drumo jantujuṣṭaḥ patraughavirahādyathā chāyārahitaḥ, tathaivārśasaḥ śobhārahita iti śleṣopamālaṅkāraḥ| tatheti na kevalaṃ pūrvoktairupadravairgrastaḥ, api tu kāsādibhirapītyarthaḥ| kleṣyetyādi| aśmaripīḍita ityatra "ṅyāpoḥ" ityādinā bahulavacanāddhrasvaḥ| athavā, 'aśmani pīḍitaḥ' iti pāṭhaḥ| kṣāmo bhinnaśca svaro yasya sa evam| tathā, dhyāyan-cintāvyāptaḥ| tathā, niṣṭhīvanādibhiryutaḥ| tathā, gudena picchāṃ pulākodakasannibhāṃ sravatā vibaddhādikamupaveśyate| aprāptapākaṃ dhānyaṃ pulākaśabdavācyam| āgamaḥ-"dhānyaṃ pulāko'niṣpannam" iti| athavā, pulākaḥ-kutsitaṃ dhānyam, tasyodakena tulyām| anye tu yavagodhūmādisvedaḥ pulākodakamityāhuḥ, tena tulyām| vibaddhamuktamiti kadācidudāvṛttaṃ kadācidanudvṛttaṃ bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vātārśasāṃ lakṣaṇamāha - - - - gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ| mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā viśphuṭitānanāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bimbīkarkandhukharjūrakārpāsīphalasannibhāḥ| kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇābhyadhikavyathāḥ| kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ| tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate| kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravakkraśca jāyate||33||</seg> gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādhikā gudajāḥ śuṣkādiguṇayuktāḥ| viṣamāḥ-viṣamasaṃsthānā ūrdhvādhastiryagādiduḥsaṃsthitāḥ| paruṣāḥ-śākapatrāditulyasparśāḥ| mitho visadṛśāḥ-parasparamatulyasanniveśāḥ| vakrāḥ-dhanuṣkoṭyādivat| tathā, tīkṣṇāḥ-darbhāṅkuravat| visphuṭitaṃ-kesarādivat, ānanaṃ yeṣāṃ ta evam| bimbyādyanekopamānopādānaṃ teṣāṃ vicitrarūpadarśanārtham| śira ādiṣvadhikavyathāḥ| tathā, kṣavathvādipradāḥ| tathā, kāsādikṛtaḥ| tairārtaḥ-pīḍito, grathitādikamupaveśyate| kṛṣṇatvagādiśca syāt| tata eva ca gudāṅkurebhyo gulmādisambhavaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| pittottarā nīlamukhā raktaptāsitaprabhāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāh| śukajihvāyakṛt''khaṇḍajalaukovakkrasannibhāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchārucitamohadāḥ| soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ||36||</seg> yavamadhyā harītpītahāridratvaṅūnakhādayaḥ| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittārśasāṃ nīlamukhā ityādi lakṣaṇaṃ hāridratvaṅnakhādaya itiparyantam| tanu-acchaṃ, asraṃ-raktaṃ, nityaṃ sravanti, iti "ābhīkṣṇye" ṇiniḥ| tathā, tanavo-na ghanāḥ, śleṣma-gudāṅkuravat| mṛdavaḥ-śirīṣapuṣpādivat| ślathāḥ-svinnamāṃsādivat| śukajihvetyādi bahūpamātvaṃ pūrvavat saṃsthānavarṇavaicitryārtham| dravādīnāṃ varcasā sambandhaḥ| yavamadhyāḥ-yavamadhyasaṃsthānāḥ| harito-dūrvāvarṇāḥ, pītā hāridrāśca tvagādayo yeṣāṃ ta evam| ādiśabdena nayanaviṇmūtrādayo gṛhyante| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ucchūnopacitāḥ snigdhāḥ stabdhavṛttagurusthirāḥ| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ| vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikartinaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sakāsaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ| mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ| vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ||41||</seg> na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ| -----------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmārśasāṃ mahāmūlādikaṃ lakṣaṇaṃ pāṇḍusnigdhatvagādyantam| bahvanilā ityanena pitto[ttarā ityanena śleṣmo]lbaṇā ityanena ca nirdeśena sarveṣāmevārśasāṃ tridoṣajatvaṃ dyotayati| tena sarvāṇyarśāṃsi tridoṣajāni, bhūyasā tu vyapadeśa iti vedyam| 00000</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgāḥ saṃsargāt---------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsargādgudāṅkurāḥ saṃsṛṣṭaliṅgāḥ-saṃsṛṣṭarūpāḥ, syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------------------------------| --------------------------nicayātsarvalakṣaṇāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nicayāt-sannipātāt, sarvalakṣaṇāḥ-doṣatrayalakṣaṇayutāḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ| vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ| sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ| hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktolbaṇāḥ-raktādhikāḥ, gudekīlāḥ pittasyākṛtyā-lakṣaṇena, samanvitā ityādikaṃ kaluṣendriya iti yāvadeṣāṃ lakṣaṇaṃ bodhyam| gudāṅkurā iti prakṛte'pi gudekilā ityuktaṃ vaicitryārtham| te ca gudekīlā atiduṣṭamuṣṇaṃ ca sahasā-acintitameva śūlādiliṅgaiḥ, raktaṃ sravanti, gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ santaḥ| tasya-raktasya, atipravṛttito bhekābho bhavati| co'vadhāraṇe, tasyaiva raktasyātipravartanānmaṇḍūkābhaḥ syāt, na kāraṇāntareṇetyarthaḥ| śoṇitakṣayasambhavairduḥkhaiḥ-rogaiḥ, pīḍyate| "rakte'mlaśiśiraprītisirāśaithilyarūkṣatāḥ|" (hṛ. sū. a. 11|17) iti raktakṣayajāḥ uktāḥ| tathā, hīnavarṇabalotsāhādiḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ| rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne kupito balī||46||</seg> <seg type="unit" n="47">adhovahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan| purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet| ādhmānamudarāveṣṭho hṛllāsaḥ parikartanam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">bastau ca sutarāṃ śūlaṃ gaṇḍaśvayathusambhavaḥ| pavanasyordhvagāmitvaṃ tataścchardyarucijvarāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ| bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ| te te ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">durnāmnāmityudāvartaḥ paramo'yamupadravaḥ| vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvinā'pi sa jāyate||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādiśabdena masūrādīnāṃ grahaṇam| mudgādibhī rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ-apānākhyaḥ, sve sthāne-bastyādilakṣaṇe, kupito'ta eva balavān, svasthāne kupito balī syāt| balī pavano vātādisaṅgaṃ [dāruṇaṃ] kurvīta| kiṃ kṛtvā ? adhovahāni srotāṃsi saṃrudhya| kiṃ kurvan ? adhaḥ purīṣaṃ praśoṣayan| tena-vātaviṇmūtrasaṅgena hetunā, tena vā-tathāvidhena vāyukopena, tīvrā-dāruṇā, pīḍā koṣṭhādigā bhavet| tathā, ādhmānādayaḥ syuḥ parikartanaṃ ca| bastau ceti caśabdo bhinnakramaḥ, śūlaṃ cetyarthaḥ| gaṇḍayoḥ śvayathurgaṇḍaśvayathuḥ, tasya sambhavaḥ| pavanasya-prakṛtatvādapānākhyasya, ūrdhvagāmitvaṃ syāt| tataḥ-ūrdhvagamanāt, chardyādayaḥ syuḥ| te te ca vātajā rogāḥ-aneke nakhabhedādayo, bhṛśadāruṇāḥ-atiśayena duḥkhāvahāḥ, jāyante| durnāmnāmiti-evaṃ pūrvoktena prakāreṇa, ayaṃ udāvartaḥ paramo-mahān, upasravaḥ smṛto munīndrairiti śeṣaḥ| vātetyādi| vātenābhūbhito-vyāptaḥ, koṣṭho yeṣāṃ ta evaṃ teṣāṃ [taiḥ-] durnāmabhirvinā'pi, saḥ-udāvarto jāyate, na kevalaṃ taiḥ, ityapiśabdārthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">adhunā sādhyāsādhyavibhāgameṣāmāha - - - - sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare valau| sthitāni tānyasādhyāni, yāpyante'gnibalādibhiḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahajānyarśāṃsi, tathā tridoṣajāni yathottarakālajānyapi, ābhyantare valau yāni sthitānyekadoṣajāni tānyapyasādhyāni| baliśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ| arśasāmasādhyānāṃ kiṃ kāryam ? ityāha-yāpyanta ityādi| agnibalamādi yeṣāṃ ta evam, tairyāpyante| agnibale'kṣīṇa āyuṣi ca pādasampadi cetyarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvandvajāni-saṅkarotpannāni, yāni ca dvitīyāyāṃ valau saṃśritāni, tāni kṛcchrasādhyānyāhuḥ, munaya iti śeṣaḥ| tathā parisaṃvatsarāṇi ca kṛcchrasādhyāni| parigatāni saṃvatsaraṃ parisaṃvatsarāṇi, prādisamāsaḥ, varṣātikrāntānītyarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhyāyāṃ valau jātāni yāni tathaikadoṣolbaṇāni ca tathā na cirotpatitāni-saṃvatsarādarvāgjātāni, tāni ca sukhasādhyāni| 00000</ab>
          <ab type="mula">meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvam--------------| ---------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> meḍhrabhayanāsākarṇādiṣu cārśāṃsi vakṣyante| yathāsvaṃ-svīye svīye'dhyāye guhyarogavijñāne nāsārogavijñāne karṇarogavijñānādau ceti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">-------------------------------nābhijāni tu| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābhijāni tu-nābhau jātāni punargaṇḍūpadāsyarūpāṇi, gaṇḍūpadānāṃ-kiñculukānāmāsyaṃ tadiva rūpaṃ yeṣāṃ tānyevam| tathā picchilāni-picchāvanti, tathā mṛdūni ca bhavanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">carmakīlānyāha - - - - vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ| kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyānākhyo vāyuḥ śleṣmāṇaṃ gṛhītvā'rśaḥ karoti| kka ? tvaco bahiḥ-bāhyapradeśe| kimbhūtam ? kīlopamaṃ tathā sthiraṃ kharaṃ ca| taṃ ca-gudāṅkuraṃ, carmakīlaṃ viduḥ, munaya iti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">vātena todaḥ pāruṣyaṃ, pittādasitaraktatā| śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇtā||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra vātenādhikena todapāruṣye bhavataḥ| pittādasitaraktatā bhavati| śleṣmaṇā tasya-carmakīlasya, snigdhatādikaṃ syāt| grathitatvaṃ-granthisadṛśatvam| savarṇatā-prākṛtaśarīratulyavarṇatā| 00000</ab>
          <ab type="mula">arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān| tānyāśu hi gudaṃ baddhā kuryurbaddhagudodaram|59| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'rśasāṃ nidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśasāṃ praśame-śāntau, matimān śīghraṃ yatnaṃ kurvīta| kimiti cet ? tadāha-tānītyādi| yasmāttāni-arśāṃsi, gudaṃ baddhā-nirūddhya, baddhagudodaraṃ śīghraṃ kuryuriti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'rśasāṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.3.8">
          <head>atīsāragrahaṇiroganidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśonidānādanantaramatisāragrahaṇīroganidānārambhaḥ| yato vakṣyati (hṛ. ci. a. 8|164) - "arśotisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ|" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmādatīsāragrahaṇīroganidānaṃ prakramyata ityāha - - - - athāto'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvavadvyākhyā| 00000</ab>
          <ab type="mula">doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ| atīsāraḥ--------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣairvyastaiḥ-pṛthagvātapittakaphaiḥ, samastaiḥ-sannipātena, tathā bhayāt śokācceti ṣaḍvidho'tīsāraḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| ----------------sa sutarāṃ jāyate'tyambupānataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ| madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ snehavibhramāt||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito'nilaḥ| visraṃsayatyadho'bdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam||3||</seg> vyāpadyānuśakṛtkoṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan| prakalpate'tisārāya-----------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca sutarāmatyambupānāt jāyate| kṛśaśuṣkāmiṣādibhistathā tadvidhaiḥ-vātaprakopahetubhirihānuktairapi, anilaḥ kupito'bdhātuṃ śarīragatamadho visraṃsayati-adhastānnayati| snehavibhramaḥ-snehavyāpattiḥ| tenaiva-abdhātunā, analaṃ-jaṭharāgniṃ, hatvā-mandatvaṃ nītvā, tathā koṣṭhaṃ vyāpadya-śūnyatāṃ koṣṭhasya kārayitvā, anuśakṛt-śakṛtaḥ samīpe, na tu sarvaṃ koṣṭham| purīṣaṃ ca tenaiva dhātunā dravatāṃ nayan-prāpayan| atīsārāya kalpate-sampadyate| anila iti yojyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| -------------------------lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ||4||</seg> todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ| ādhmānamavipākaśca------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-atīsārasya, bhāvino-bhaviṣyato lakṣaṇaṃ, todo hṛdādiṣu gātrasādādi ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| --------------------------tatra vātena viḍjalam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddhamupaveśyate| rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca grathitaṃ vā muhurmuhuḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tathā dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam| śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniṣṭanan||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tatra-] teṣu ṣaḍatīsāreṣu, vātenātīsāre viḍjalādikaṃ śuṣkamukhādiko nara upaveśyate| kiṃ kurvan ? viniṣṭanan| ko'rthaḥ ? niḥkuthan| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pittena pītamasitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrcchāsvedadāhavān||8||</seg> saśūlaṃ pāyusantāpapākavān------------------| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena tṛḍādimānnaraḥ pītādikamupaveśyate| 0000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------śleṣmaṇā ghanam| picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdhamāmaṃ kaphānvitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">abhīkṣṇaṃ guru durgandhaṃ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralaso'nnadviḍalpālpaṃ sapravāhikam||10||</seg> saromaharṣaḥ sotkleśo gurubastigudodaraḥ| kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā ghanādiguṇaṃ nara upaveśyate| nidrālustathā'laso'nnadveṣī ca stokaṃ stokaṃ saha pravāhikayā vartate sapravāhikaṃ copaveśyate| tathā, saromaharṣādikaḥ syāt| kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca-tathā kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca purīṣotsarge'kṛtasaṃjñaḥ kṛtapurīṣotsarga iti saṃvedanā na bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-----------------------------------------------| -------------------------sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvātmā-sannipātena, sarvadoṣaliṅgaḥ| 0000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt| vāyustato'tisāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam||12||</seg> vātapittasamaṃ liṅgairāhuḥ----------------------| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhayena citte kṣobhite sati pittasahito vāyuḥ śakṛddrāvayet| tato'nantaramatisāryeta, kṣiprādiguṇayuktaṃ liṅgairvātapittatulyam| 00000</ab>
          <ab type="mula">------------------------------tadvacca śokataḥ| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvacca-bhayena tulyaliṅgaṃ, śokādatisāryate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| atīsāraḥ samāsena dvidhā sāmo nirāmakaḥ||13||</seg> sāsṛṅnirasraḥ---------------------------| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atīsāraḥ ṣoḍhā bhavan dviprakāraḥ saṅkṣepeṇa| ekaḥ sāmo dvitīyo nirāmakaḥ| tathā, ekaḥ sarakto dvitīyo nirasraḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------tatrādye gauravādapsu majjati| śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tasmin, ādye-sāme'tīsāre, gauravādapsu patitaṃ purīṣaṃ majjati-bruḍati, durgandhaṃ ca syāt| āṭopādiyutasya puṃsaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">viparīto nirāmastu kaphātpakvo'pi majjati| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirāmastvatīsāro'to viparītaḥ-apsu plavati, āṭopādirahitasya puṃsaḥ| kaphātpunaḥ svabhāvagurutvāt pakvo'pi majjati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha grahaṇīrogaṃ lakṣayati - - - - -----------------------------------------------| atīsāreṣu yo nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ||15||</seg> tasya syādagnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atīsāreṣu yo'tiyatnavānna bhavati tasya grahaṇīgado bhavediti grahaṇyā nidānam| anyasya-anatisāriṇaḥ, agnividhvaṃsakaraiḥ-vahnimāndyahetubhirannapānaiḥ, śīlitairgrahaṇīrogaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atīsāragrahaṇīrogayoḥ samānābhāsatvāt ko viśeṣaḥ ? ityāha - - - - --------------------------------------------------| sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate||16||</seg> so'tisāro'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāmaṃ purīṣamathavā nirāmaṃ jīrṇa āhāre sati yena-vyādhinā, atisāryate-atyarthaṃ bahirniḥsāryate, sa vyādhiratīsāraḥ| atisaraṇāddhetoḥ| atisaraṇaśabdanirdeśena cāsyānvarthatvaṃ dyotitam| tadevamatisaraṇādatīsāra ityucyate| nanu, evaṃ sati yadā grahaṇīdoṣe'pyatisaraṇaṃ kathañcitsyāttadā tasyāpyatīsāratvaṃ syādityāśaṅkyāha-āśukārītyādi| prabhāvapradhāno'yaṃ nirdeśaḥ| hetau prathamā| svabhāvenāśukāritvādatīsāro grahaṇīdoṣādanya ityarthaḥ| grahaṇīdoṣo hi nāśukārī, kintarhi ? cirakṛt| tathā cāha (ślo. 18)- "cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha grahaṇīdoṣasya svarūpaṃ varṇayannatīsārādbhūyo medamāha - - - - -----------------------------------------------| sāmaṃ sānnamajīrṇe'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ| cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāccopaveśayet||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grahaṇīdoṣo'jīrṇe'nne sāmaṃ kadācitsānnaṃ, kadācijjīrṇe'nne pakvaṃ tathā naiva vā| akasmāt-kadācinnimittamantareṇāpi, muhurmuhuḥ-punaḥpunarbaddhaṃ, kadācinnimittaṃ vinā muhuḥ śithilaṃ, sañcayādupaveśayediti yojyam| ayaṃ tu grahaṇīdoṣaścirakṛt| 00000</ab>
          <ab type="mula">sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-grahaṇīdoṣaḥ, pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, sannipātena ceti catuṣprakāro jāyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirātpacanamamlakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">praseko vakkravairasyamarucistṛṭ klamo bhramaḥ| ānaddhodaratā chardiḥ karṇakṣveḍo'ntrakūjanam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-grahaṇīdoṣasya, prāgrūpaṃ sadanaṃ cirātpacanādi ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ| mūrcchā śirorugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturvidhasyāsya grahaṇīgadasya sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyādikam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā'bhīkṣṇaṃ viṣūcikā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇā parikartikā| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vātahṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍutvaśaṅkitaḥ| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat||24||</seg> punaḥpunaḥ sṛjedvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu caturṣu gadeṣu madhye, vātāttāluśoṣādi syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| pittena nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam||25||</seg> pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena pītābhaḥ san tathā pūtyamlodgārādyardito nīlavarṇādikaṃ varcaḥ sṛjati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| śleṣmaṇā pacyate duḥkhamannaṃ chardirarocakaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">āsyopadeheniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru||27||</seg> <seg type="unit" n="28">udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam||28||</seg> akṛśasyāpi daurbalyam------------------------| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā duḥkhaṃ-kṛcchreṇa, annaṃ pacyate| chardyādi ca syāt| tathā, hṛdayaṃ styānaṃ-piṇḍitamiva, manyate| jaṭharaṃ niścalaṃ guru ca| udgāraśca duṣṭamadhuraḥ syāt| sadanaṃ śarīrasya| strīṣvaharṣaṇādi ca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">-----------------------sarvaje sarvasaṅkaraḥ| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaje-sannipātaje, sarveṣāṃ lakṣaṇānāṃ saṅkaro-miśratvaṃ, bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------| vibhāge'ṅgasya ye coktā viṣamādyāstrayo'gnayaḥ||29||</seg> te'pi syurgrahaṇīdoṣāḥ------------------------| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgasya vibhāge ca ye viṣamādyāḥ-viṣamatīkṣṇamandāḥ, trayo'gnaya uktāste'pi grahaṇīdoṣāḥ syuḥ| nanu, evaṃ sati sapta grahaṇīdoṣā iti prāpnoti| maivam| mukhyāḥ saprāptipūrvarūparūpanirdeśādiyuktāścatvāra eva grahaṇīgadāḥ| ye tu viṣamādyāstrayaste grahaṇīrogābhāsā iti bodhyam| 00000</ab>
          <ab type="mula">--------------------samastu svāsthyakāraṇam| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samaḥ punaragniḥ svāsthyasya-ārogyasya, kāraṇam| 00000</ab>
          <ab type="mula">vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ| arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ|30| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātavyādhyādayo'ṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ-viṣamāḥ| tasmātteṣu yatnaḥ kārya iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'tisāragrahaṇīdoṣanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.3.9">
          <head>mūtrāghātanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atīsāragrahaṇīroganidānādanantaraṃ mūtrāghātanidānamekasambandhanatvāducyata ityāha - - - - 0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atīsāragrahaṇīroganidanānantaraṃ mūtrāghātanidānamekasambandhanatvāducyata ityāha - - - - athāto mūtrāghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyavaḥ| ekasambandhanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastyādīnāṃ dvandvaḥ| bastyādaya ekasambandhanāḥ proktāḥ| ekaṃ sambandhanaṃ-granthanaṃ, yeṣāṃ ta evam| tadevaikasambandhanatvameṣāṃ prakaṭayati-gudetyādi| gudāsthivivaramāśrayo yeṣāṃ ta evam, tatrāśritā ityarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, atra mūtrāśritā doṣā avaśyaṃ bastiṃ prāpya vikurvate| basteścādhomukhatvānmūtrāntaḥpraveśo bastimukhena na sambhāvyate, tasmānmūtrāghātānutpattireva, ityāśaṅkyāha - - - - adhomukho'pi bastirhi mūtravāhisirāmukhaiḥ| pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānairanāratam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">yaistaireva praviśyainaṃ doṣāḥ kurvanti viṃśatim| mūtrāghātān pramehāṃśca kṛcchrānmarmasamāśrayān||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiryasmādarthe| apiśca hetvabhyupagame| yadyapyadhomukho bastistathā'pi jalamadhyasthitādhomukhanavamṛtkumbhavat| hi-yasmāt, pārśvebhyo mūtravāhisirāmukhaiḥ-srotodgāraiḥ, sūkṣmaiḥ prakṛtatvānmūtraṃ syandamānaiḥ-sravadbhiḥ, anārataṃ-anavarataṃ, yaireva mūtrasrotodvārairbastiḥ pūryate taireva mūtrasrotodvārairdoṣā enaṃ-bastiṃ, praviśya viṃśatiṃ mūtrāghātān kurvanti tāvataśca pramehān| kimbhūtān ? bastyākhyamarmasamāśrayān| hetau dvitīyā| marmasamāśritatvāt kṛcchrān-kṛcchrasādhyān| 00000</ab>
          <ab type="mula">bastivaṅkṣaṇameḍrārtiyukto'lpālpaṃ muhurmuhuḥ| mūtrayedvātaje kṛcchre-------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra catvāro mūtrāghātā vātapittakaphasannipātātmakāḥ| tatra vātaje kṛcchre-mūtrāghāte, bastyādyartiyuktaḥ pumānalpālpaṃ kṛtvā muhurmuhurmūtrayet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| ----------------------paitte pītaṃ sadāharuk||4||</seg> raktaṃ vā------------------------------------| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paitte kṛcchre pumān mūtraṃ pītaṃ sadāharuṅmūtrayet, athavā raktam| 00000</ab>
          <ab type="mula">----------------kaphaje bastimeḍragauravaśophavān| sapicchaṃ savibandhaṃ ca------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaje kṛcchre bastimeḍragauravaśophayuktaḥ san sapicchaṃ savibandhaḥ ca-ruddhvā ruddhvā, mūtraṃ mūtrayet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| ---------------------sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaiḥ-tribhirdoṣaiḥ sannipatitairjāte kṛcchre, sarvātmakaṃ-doṣatrayalakṣaṇaliṅgitaṃ, mūtraṃ mūtrayet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīmaśmarīṃ lakṣayati - - - - yadā vāyurmukhaṃ basterāvṛtya pariśoṣayet| mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt||6||</seg> sañjāyate'śmarī ghorā pittādgoriva rocanā| śleṣmāśrayā ca sarvā syāt---------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadā-yasmin kāle, vāyuḥ kupito bastermukhamāvṛtya-ruddhvā, pariśoṣayenmūtraṃ kevalaṃ kadācitsapittaṃ kadācitsakaphamathavā saśukraṃ mūtraṃ tadā sañjāyate'śmarī| kramāt-yathottaram, ghorā mūtrāśmarī, ghoratarā pittāśmarī, ghoratamā śleṣmāśmarī, tato'pi ghorā śukrāśmarī, iti kramaśabdasyārthaḥ| vāyunā pittaṃ saṃśoṣya goryathā rocanā sañjāyate tathā'śmarīti| sarvā cāśmarī śleṣmāśrayā| śleṣmā āśrayaḥ-ādhāro, yasyāḥ saivam| kaphamāśritya sarvā'śmarī syādityarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------| -----------------------athāsyāḥ pūrvalakṣaṇam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">bastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk| mūtre ca bastagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-anantaraṃ, asyāḥ pūrvalakṣaṇaṃ-prāgrūpaṃ, bastyādhmānādi| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sāmānyaliṅgaṃ ruḍnābhisevanībastimūrdhasu| viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārganirodhane||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tahyapāyātsukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam| tatsaṅkṣobhātkṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ nābhyādiṣu rugbhavati| tayā-aśmaryā, mārganirodhe sati mūtraṃ viśīrṇadhāraṃ-vicchinnadhāraṃ, bhavet| tahyapāyāt-aśmaryapagamāt, naraḥ sukhaṃ-akṛcchreṇa, mehet-mūtraṃ muñcet| kīdṛśam ? acchaṃ-akaluṣam, gomedakopamam, gomedako-ratnaviśeṣaḥ, upamā yasya tadevam| tasyāḥ saṅkṣobhastatsaṅkṣobhādyatkṣataṃ bhavati tasminkṣate sati sāsraṃ-salohitaṃ, mehet| āyāsāt-adhvādikṛtāt śramāt, atirugbhavet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra vātādbhṛśārtyārto dantān khādati vepate| mṛdgāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ| śyāvā rūkṣā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tāsvaśmarīṣu madhye, vātādyā'śmaro tasyāmutpannāyāṃ satyāṃ pumān bhṛśārtyārtaḥ-atyantaṃ pīḍayā pīḍito, dantān khādati| tathā, vepate-kampate| mehanaṃ-meḍhraṃ, mṛdgāti-malayati| nābhiṃ ca hastābhyāṃ pīḍayati| kiṃ kurvan ? aniśaṃ-anavarataṃ, kvaṇan-nānāvidhaduḥkhodbhāvakaṃ śabdaṃ vidadhat| tathā, sahānilena-vātasahitaṃ, śakṛnmuñcati| tathā, muhurmehati-mūtraṃ punaḥpunaḥ sṛjati| binduśo-binduṃ binduṃ kṛtvā| asya ca-narasya, aśmarī śyāvā varṇataḥ, tathā rūkṣā kaṇṭakaiściteva-vyāptā, bhavet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣmavān| bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā'sitā'śmarī||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena yā'śmarī tayā bastirdahyate| pacyamāna iva ūṣmavān-santāpayukto bhavati| sā cāśmarī bhallātakāsthisaṃsthānā-tadākārā syāt| tathā, varṇato raktā pītā tathā'sitā-kṛṣṇacchāyā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ| aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā jātāyāmaśmaryāṃ bastirnistudyata iva śītalo guruśca syāt| aśmarī ca mahatī-sthūlā vātapittotthābhyāṃ sakāśāt| tathā, ślakṣṇā-komalā| madhuvarṇā-mākṣikābhā| athavā, sitā-śuklā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasā| āśrayopacayālpatvādgrahaṇāharaṇe sukhāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etāḥ-tisro'śmaryo, bālānāmeva bhavanti| tathā ca tantrāntare (suśrute ni. a. 3|11)- "tisro'śmaryo divāsvapnaśīlanādhyaśanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvādbālānāmeva bhavanti|" iti| teṣāṃ ca bālānāṃ jātāstā bhūyasā grahaṇāharaṇe sukhāḥ| grahaṇaṃ-baḍiśādinā, āharaṇaṃ-śastrādinā, tasmin sukhāḥ-sukhopāyāḥ| atraiva hetumāha-āśrayetyādi| āśrayaḥ-ādhāraḥ, upacayo-vṛddhiḥ, tayoralpatvaṃ, tasmāddhetorbalānāmaśmaryā āśrayo'lpo bhavati, yatrāsāvaśmarī jāyate| ata eva cāśrayānusāreṇopacayo'pyaśmaryā bālānāmalpo bhavati| atastā grahaṇāharaṇe sukhāḥ| mahatāṃ tu yathoktahetvabhāvādgrahaṇāharaṇe tā duḥkhāvahāḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt| sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śoṣayatyupasaṅgṛhya śukraṃ tacchuṣkamaśmarī| bastirukkṛcchramūtratvamuṣkaśvayathukāriṇī||17||</seg> tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate| pīḍite tvavakāśe'smin----------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turavadhāraṇe| mahatāmeva śukrāśmarī jāyate, na bālānām, tathāvidhasya teṣāṃ śukrasyābhāvāt| kuto jāyate ? śukradhāraṇāt-harṣādyudīraṇātsthānacyutasya śukrasya dhāraṇāt| ata evāha-sthānādityādi| yasmātsthānāccyutaṃ-paribhraṣṭaṃ, bahiramuktaṃ-atyaktaṃ, tadānīṃ vāyurmuṣkayoḥ-vṛṣaṇayoḥ, antare-madhye, śoṣayati| kiṃ kṛtvā ? upasaṅgṛhya,-śukraṃ sarvato gṛhītvā| tacca śuṣkaṃ sadaśmarīti bhaṇyate| sā ca bastirugādikāriṇī| tasyāmutpannamātrāyāṃ-na cirakālotpannāyāṃ, pīḍite-hastādinā'bhibhūte, asminnavakāśe-śukrāśmarīsthāne, śukrameti-āgacchati, tathā vilīyate ca, iti caśabdo luptanirdiṣṭo bodhyaḥ| viśeṣeṇa līyate-tatraiva suṣṭhu śliṣyate, kaṭhinatvāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| --------------------------aśmaryeva ca śarkarā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">aṇuśo vāyunā bhinnā sā tvasminnanulomage| nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmaryeva ca pavanenāṇuśo bhinnā satī śarkarā syāt, na tu tasyā anyadupādānakāraṇamityarthaḥ| sā-śarkarā, asmin-pavane, anulomage-anulomaṃ kṛtvā sthite sati, mūtreṇa saha nireti-bahirniṣkrāmati| pratilome vāyau sā sarkarā vibadhyate- na tu bahirniṣkrāmati| aśmarī tvanulomage'pi maruti na nireti-mūtreṇa saha na niṣkrāmati, ityanayorbhedaḥ| aśmarīṇāṃ bhallātakādisaṃsthānanirdeśastadanusāreṇāharaṇārthaṃ bastyavayavavipāṭanamupayujyate| śyāvādivarṇanirdeśaśca bahirniṣkrāntānāṃ śyāvādivarṇanidarśanena vātādīnanumāya tatkṛtānāṃ vraṇānāṃ cikitsārthamupayujyate| nanu ca, saṃsthānenaiva vātādyanumānamaśmarīvraṇasya bhaviṣyatīti varṇanirdeśo'narthakaḥ| maivam| saṃsthānaṃ prāyikamiti kecinmanyante, tasmādvarṇanirdeśo'pi vācyaḥ| prāyikatve ca taddvayorupādānaṃ liṅgam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atha vātabastyādīnāha - - - - mūtrasandhāriṇaḥ kuryādbuddhvā bastermukhaṃ marut| mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca svadhāmataḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pracyāvya bastimudvṛttaṃ garbhābhaṃ sthūlaviplutam| karoti tatra rugdāhaspandanodveṣṭanāni ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">binduśaśca pravarteta mūtraṃ bastau tu pīḍate| dhārayā dvividho'pyeṣa vātabastiriti smṛtaḥ||22||</seg> dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalānilaḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrasandhāriṇaḥ puruṣasya basteḥ-mūtradhārasya, mukhaṃ-dvāraṃ, ruddhvā māruto mūtrasaṅgaṃ kuryādrujaṃ kaṇḍūṃ ca| sa vātabastirmūtrāghātaviśeṣaḥ| kadācit-adṛṣṭavaśāt, vāyustaṃ bastiṃ svadhāmataḥ-svasthānāt, pracyāvya-cyāvayitvā, udvṛttaṃ-ūrdhvamukhaṃ, garbhābhaṃ-garbhasadṛśaṃ, sthūlaṃ-svapramāṇāt pravṛddhaṃ, tathā viplutaṃ-cañcalaṃ, karoti| caśabdānna kevalaṃ bastibhraṃśamevaṃvidhaṃ karoti, yāvattatra rugādīnapi| mūtraṃ ca binduśaḥ-bindubinduḥ pravartate| bastau ca pīḍite-hastādinā, mūtraṃ dhārayā-avicchinnaṃ, pravartate| eṣa dvividho vātabastiriti nāmnā smṛtaḥ| sa ca prathamo dustaro-duḥkhena kṛcchreṇa tarituṃ śakyate| dvitīyo vātabastirdustarataro yataḥ prabalānilaḥ| ata eva cātra prabalānilatvānmūtrasya binduśaḥ pravartanam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| śakṛnmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam| vātāṣṭhīleti sā''dhmānaviṇmūtrānilasaṅgakṛt||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śakṛnmārgasya-gudasya, basteścāntaraṃ-madhyaṃ, vāyurāśritaḥ san granthimaṣṭhīlābhaṃ ghanamacalamunnataṃ karoti| sā vātāṣṭhīletyucyate| sā cādhmānādikṛt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viguṇaḥ kaṇḍalībhūto bastau tīvravyatho'nilaḥ| āvidhya mūtraṃ bhramati sastambhodveṣṭagauravaḥ||25||</seg> mūtramalpālpamathavā vimuñcati śakṛtsṛjan| vātakuṇḍaliketyeṣā--------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viguṇaḥ-kupito na tvanulomagaḥ, tathā doṣadeśādisahakārikāraṇavaśāt kuṇḍalākāragatiḥ, tathā tīvravyathaḥ, kārye kāraṇopacārādevamuktaḥ, tathā saha stambhena-stabdhatayā, tathodveṣṭena gauraveṇa ca vartate| sa evaṃbhūto vāyurmūtramāvidhya-kṣobhayitvā bastau bhramati| athavā na mūtramāvidhya bhramati| kimbhūtastarhi ? śakṛt-purīṣaṃ, sṛjan-visargaṃ kurvan, mūtramalpālpaṃ-stokaṃ stokaṃ kṛtvā, vimuñcati| evaṃrūpā vātakuṇḍalikocyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| ----------------------mūtraṃ tu vidhṛtaṃ ciram||26||</seg> na nireti vibaddhaṃ vā mūtrātītaṃ tadalparuk| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtraṃ tu ciraṃ vidhṛtaṃ na nireti-na pravartate| athavā pavanavaśādvibaddhaṃ nirgacchatyalparuk tanmūtrātītaṃ kathyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------| vidhāraṇātpratihitaṃ vātodāvartitaṃ yadā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nābheradhastādudaraṃ mūtramāpūrayettadā| kuryāttīvrarugādhmānamapaktiṃ malasaṅgraham||28||</seg> tanmūtrajaṭharam-----------------------------| ----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidhāraṇāt-mūtravegasya rodhāt, pratihitaṃ mūtraṃ kartṛbhūtaṃ vātenodāvartitaṃ yadā nābheradhastādudaraṃ karmabhūtamāpūrayet tadā tīvrarujādikaṃ kuryāt, tanmūtrajaṭharamityucyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------chidravaiguṇyenānilena vā| ākṣiptamalpaṃ mūtraṃ tadbastau nāle'thavā maṇau||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sthitvā sravecchanaiḥ paścātsarujaṃ vā'tha nīrujam| mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chidravaiguṇyena-mūtradvāradoṣeṇa, anilena vā tathābhūtena, yadākṣiptaṃ mūtramalpaṃ-kiñciccheṣaṃ mūtraṃ, tadbastau sthitamathavā nāle maṇikande vā sthitam| tatra sthitvā paścāt-anantaraṃ, śanaiḥ-mandaṃ mandaṃ kṛtvā, sarujamathavā nīrujaṃ sravet| puṃsaḥ kimbhūtasya ? vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ| tadati prakṛtaṃ mūtraṃ parāmṛśyate, tasya-muktamūtrasya, śeṣastaccheṣaḥ, vicchinnaścāsau taccheṣaśca vicchinnataccheṣaḥ, tena guruśepho-guru meḍhraṃ, yasya sa vicchinnataccheṣaguruśephāḥ, tasya vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ| sa evaṃvidhaḥ san mūtrotsaṅga ucyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">antarbastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpaḥ sahasā bhavet| aśmarītulyaruk granthirmūtragranthiḥ sa ucyate||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastermukhasya madhye granthirvṛtto-vartulaḥ, tathā sthiro'lpaśca sahasā-jhaṭityeva, bhavet| aśmarītulyarug granthiḥ sa mūtragranthirucyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhatam| sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate||32||</seg> bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate| --------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sañjātamūtrasya puṃsaḥ striyaṃ gacchato mūtrayato-mūtraṃ kurvataḥ, sthānāccyutaṃ śukraṃ vāyunoddhataṃ-dhmātaṃ, bhasmodakena pratīkāśaṃ-tulyaṃ, prāk mūtritāt paścādvā yat pravartate śukraṃ tanmūtraśukramucyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------| rūkṣadurbalayorvātādudāvartaṃ śakṛdyadā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">mūtrasroto'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā| mūtraṃ viṭtulyagandhaṃ syādviḍvighātaṃ tamādiśet||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣadurbalayoḥ puṃsorvātādudāvartaṃ-pīḍitaṃ, śakṛdyadā mūtrasroto'nuparyeti-mūtrasroto'bhita āgacchati, tadā śakṛtā saṃsṛṣṭaṃ mūtraṃ purīṣasadṛśagandhaṃ syāt, taṃ viḍvighātamityādiśet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pittaṃ vyāyāmatīkṣṇoṣṇabhojanādhvātapādibhiḥ| pravṛddhaṃ vāyunā kṣiptaṃ bastyupasthārtidāhavat||35||</seg> <seg type="unit" n="36">mūtraṃ pravartayetpītaṃ saraktaṃ raktameva vā| uṣṇaṃ punaḥpunaḥ kṛcchrāduṣṇavātaṃ vadanti tam||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ kartṛ vyāyāmādibhiḥ pravṛddhaṃ tathā vātena kṣiptaṃ bastyupasthārtidāhayuktaṃ mūtraṃ karmabhūtaṃ pravartayet| kimbhūtam ? pītaṃ tathā saha raktena saraktaṃ raktameva vā kevalaṃ tathoṣṇaṃ muhurmuhuḥ kṛcchreṇa mūtrayet, taṃ uṣṇavātaṃ vadanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau| mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣasya puṃsastathā klāntadehasya-glānaśarīrasya, bastisthau pittamārutai sarugdāhaṃ mūtrasya kṣayaṃ janayetāṃ-utpādayetām| tadāhvayaṃ-mūtrakṣayasaṃjñam, mūtrakṣayamityarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyete'nilena cet| kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat| śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittamathavā kapho vyasto'nilena saṃhanyate-samantātpīḍyata ākramyate| athavā dvāvapi-saṃsargarūpau, tena hanyete yadi, tadā kṛcchreṇa mūtraṃ pītādinaikaikena varṇena śvetāntena yuktaṃ ghanaṃ sadāhaṃ sṛjet-muñcet| tacca śuṣkaṃ kālāntareṇa rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavet, kadācidrocanācūrṇavarṇaṃ kadācicchaṅkhacūrṇavarṇaṃ kadācitpītādisamastavarṇaṃ vā syāt, taṃ mūtrasādaṃ vadanti| 00000</ab>
          <ab type="mula">iti vistarataḥ proktā rogā mūtrāpravṛttijāḥ| nidānalakṣaṇairūrdhvaṃ vakṣyante'tipravṛttijāḥ|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne mūtrāghātanidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ, vistareṇa mūtrāpravṛttiḥ-apravartanaṃ, tato jātā rogāḥ, nidānāni ca lakṣaṇāni ca, taiḥ prakarṣeṇoktāḥ| ūrdhvamityato'dhyāyādanantaraṃ tulyasthānasaṅkhyāditvāt mūtrātipravṛttijāḥ-pramehākhyāḥ, rogā vakṣyante-vadiṣyante| anenāsya granthakṛtā yuktyā sambandho'bhihita iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne mūtrāghātanidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.3.10">
          <head>pramehanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmarīnidānādanantaraṃ pramehanidānamārabhyate - 00000</ab>
          <ab type="mula">aśmarīnidānādanantaraṃ pramehanidānamārabhyate - - - - athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| pramehā viṃśatistatra śleṣmato daśa, pittataḥ| ṣaṭ, catvāro'nilāt-----------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pramehā viṃśatirbhavanti| tatra-viṃśatiprameheṣu, daśa śleṣmataḥ pramehāḥ, ṣaṭ pittataḥ, catvāro vātāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">----------------------------------------------| --------------------teṣāṃ medomūtrakaphāvaham||1||</seg> <seg type="unit" n="2">annapānakriyājātaṃ yatprāyastatpravartakam| svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītalam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">navadhānyasurānūpamāṃsekṣuguḍagorasam| ekasthānāsanaratiḥ śayanaṃ vidhivarjitam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-pramehāṇāṃ, medomūtrakaphakaraṃ yadannapānakriyājātaṃ prāyo-bāhulyena, tatpravartakaṃ-utpādakam| jātaśabdaḥ prakāre| kriyā-ceṣṭā śayyāsananidrālasyādikā kaphakārī| tadevānnādi darśayitumāha-svādvamletyādi| ekasthānāsane ratiḥ-prītiḥ| śayanaṃ-svapno, vidhivarjitaṃ-ayathoktam (hṛ. sū. a. 7|54) - "akāle'tiprasaṅgāñca na ca nidrā niṣevitā| sukhāyuṣī parākuryātkālarātririvāparā||" ityādi| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bastimāśritya kurute pramehān dūṣitaḥ kaphaḥ| dūṣayitvā vapuḥkledasvedamedorasāmiṣam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaḥ pramehakāraṇairdūṣito bastimāśritya pramehān kurute| kiṃ kṛtvā ? vapurādīn dūṣayitvā|kaphajapramehāṇāṃ samprāptimuktvā pittapramehasamprāptimāha| 00000</ab>
          <ab type="mula">pittaṃ raktamapi kṣīṇe kaphādau mūtrasaṃśrayam| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ kartṛ raktaṃ mūtrasaṃśrayaṃ dūṣayitvā pramehān kurute| apiśabdādvapurādīṃśca| kadā ? kaphādau,-saumye dhātau, kṣīṇe sati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| dhātūn bastimupānīya tatkṣaye'pi ca mārutaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārutaśca dūṣito dhātūn-vātapramehasampādanayogyān, bastimupānīya-samantānmūtrādhārasamīpaṃ nītvā, tatkṣaye'pi ca pramehān kurute| teṣāṃ-dhātūnāṃ, kṣayastasmiṃśca sati| na kevalaṃ dhātūn bastimupānīya yāvadadhaḥkṣaraṇatvādinā teṣāmapi svayaṃ kṛtvetyapi cetyasyārthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha sādhyāsādhyavibhāgamāha - - - - sādhyayāpyaparityājyā mehāstenaiva tadbhavāḥ| samāsamakriyatayā mahātyayatayā'pi ca||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-śleṣmādiḥ, bhavo-janma, yeṣāṃ te tadbhavāḥ kaphādisamutthāḥ, tenaiva-viśiṣṭena samprāptiviśeṣeṇa, sādhyayāpyaparityājyāḥ syuḥ| tathā ca,-kaphapramehā vapurādidūṣaṇamātrotthitatvāt sādhyāḥ, pittapramehāṇāṃ saumyadhātukṣaye vapurāde raktasya ca dūṣaṇena samutthānādyāpyatvam, vātapramehāstu sarvadhātukṣayodbhūtatvādasādhyāḥ| anyadapi hetvantaraṃ sādhyayāpyāsādhyatve vakti-sametyādi| samaṃ cāsamaṃ ca samāsame,-samānāsamāne, samāsame kriye yayostāvevam, tayorbhāvaḥ samāsamakriyatā, tayā| tathā, mahātyayatayā| mahāṃścāsāvatyayo-vināśaḥ śarīravighaṭanarūpo mahātyayaḥ, tasya bhāvo mahātyayatā, tayā| tatra kaphasya tathā śarīrakledādeḥ pramehadūṣyasyāpyatarpaṇarūpayaikayaiva kriyayā sādhyatvāt kaphapramehāḥ sādhyāḥ| pittasya śītamadhurādirūpā kriyā pramehāṇāṃ rūkṣatīkṣṇādikā dūṣyapratipakṣatvādaupayikīti tasmātte pittapramehā yāpyāḥ| vātapramehāṇāṃ rūkṣatīkṣṇādi tu pathyam| vātasya snigdhamadhurādikaṃ santarpaṇarūpaṃ pathyam| tadevaṃ viruddhakriyatvādvātapramehā asādhyāḥ| apiceti samuñcaye| 00000</ab>
          <ab type="mula">sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-pramehāṇāṃ, sāmānyalakṣaṇaṃ prabhūtamūtratā''vilamūtratā ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nanu, doṣasya-kaphādeḥ, dūṣyasya ca-vapuḥkledādeḥ, tulyatvāt kathaṃ pratidoṣaṃ pramehānekatvaṃ syāt ? ityāha - - - - ----------------------------------------------| doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ||7||</seg> mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣadūṣyāviśeṣe'pi-samānatve'pi sati, tatsaṃyogaviśeṣato meheṣu bhedaḥ-anekatvaṃ kalpyate| tayoḥ-doṣadūṣyayoḥ, saṃyogaḥ-saṃśleṣaḥ, tatsaṃyogaḥ, tasya viśeṣaḥ-prākkṛtakarmavaśādbhedo, doṣadūṣyayoḥ saṃyogānekatvamityarthaḥ| tasmānmūtrasya yo varṇādibhedo-varṇagandharasasparśādiviśeṣaḥ, tena bhedena bhedo meheṣu kalpyate-nirūpyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">athodakamehādīn lakṣayati - - - - -----------------------------------------------| acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam||8||</seg> mehatyudakamehena kiñciccāvilapicchilam| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udakamehenācchādiguṇayuktaṃ mehati| kiñciccāvilapicchilamiti īṣatsvacchamūtrādāvilaṃ picchalaṃ ca bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣormehādikṣurasasadṛśaṃ mehati| atyarthaṃ madhuraṃ cetīkṣurasādviśeṣamāha| 00000</ab>
          <ab type="mula">sāndrībhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāndramehena yanmehati tatparyuṣitaṃ-rātristhitaṃ, ghanībhavet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| surāmehī surātulyamuparyacchamadho ghanam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> surāmehī surātulyaṃ mehati| tacca mūtraṃ paryuṣitamevoparibhāge'cchamadhaḥ-adhastāt, ghanaṃ bhavet| 00000</ab>
          <ab type="mula">saṃhṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavadbahalaṃ sitam| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṣṭena-piṣṭamehena, saṃhṛṣṭaromā san piṣṭavat-piṣṭasadṛśaṃ, bahalaṃ śuklaṃ ca mehati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------| śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehi pramehati||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukramehī śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā pramehati| 00000</ab>
          <ab type="mula">mūrtāṇūn sikatāmehī sikatārūpiṇo malān| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sikatāmehi mūrtāṇūn-saṃhatān- sūkṣmāṃśca, malān sikatāsadṛśān mehati| malāniti bahuvacanaṃ jātau, kaphākhyo hyeka eva malo'tra gṛhyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītamehī suṣṭhu bahuśo madhuramatiśītalaṃ ca mehati| 00000</ab>
          <ab type="mula">śanaiḥśanaiḥśanairmehī mandaṃmandaṃ pramehati| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śanairmehī śanaiḥśanairmehatītyuddeśe mandaṃmandamiti nirdeśa ityapi paunaruktyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------------------------| lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lālāmehena lālātantuyutaṃ vicchilaṃ ca mūtraṃ pramehati| iti kaphapramehā daśa| 00000</ab>
          <ab type="mula">pittajānāha - - - - gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣāratoyamiva gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāramehena mehati| 00000</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| nīlamehena nīlābhaṃ-------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlamehena nīlābhaṃ gandhādibhirmehati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| -----------------------------kālamehī maṣīnibham||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālamehī maṣīsadṛśaṃ mūtraṃ mehati| 00000</ab>
          <ab type="mula">hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahat| ------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hāridramehi haridrāsadṛśaṃ kaṭukaṃ dahat-dahadiva, mūtraṃ mehati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">------------------------------------------------| visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māñjiṣṭhamehī mañjiṣṭhājalasadṛśaṃ visraṃ ca mehati| 00000</ab>
          <ab type="mula">visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktamehena visrādikaṃ mehati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhunā vātajān vakti - - - - ------------------------------------------------| vasāmehī vasāmiśraṃ vasāṃ vā mūtrayenmuhuḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vasāmehī vasāmiśraṃ vasāṃ vā punaḥpunarmūtrayet| 00000</ab>
          <ab type="mula">majjānaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> majjamehī majjānaṃ majjamiśraṃ vā punaḥ punarmehati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">------------------------------------------------| hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam||17||</seg> salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastimehī mattagaja ivānavarataṃ vegarahitaṃ lasīkayā saha vibaddhaṃ ca mūtraṃ pramehati| 00000</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| madhumehī madhusamam-----------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhumehī madhusamaṃ pramehati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">------------------------------------------------| ---------------------------jāyate sa kila dvidhā||18||</seg> kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe'thavā| ------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa tu-madhumeho, vāyau dhātukṣayātkupite sati, athavā doṣāvṛtapathe maruti, kila dvidhā jāyate| atra ca kecidevācāryā dvidhā āhuḥ| bahavastvekameva dhātukṣayavātakopajamāhuḥ, na tu mārgāvṛtavātakopajamiti sūcanārthaḥ kilaśabdaḥ| vāyostu dvidhā kopaḥ| tathā coktam-"vāyordhātukṣayātkopo mārgasyāvaraṇena ca|" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------| āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayet||19||</seg> kṣīṇaḥ kṣaṇātkṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-vāyuḥ, āvṛtamārgo liṅgāni-vātāvarakadoṣalakṣaṇāni vātaśoṇitanidānoktāni, animittaṃ-akasmāt, pradarśayet calasvabhāvatvādvāyoḥ| ata eva ca kṣaṇātkṣīṇo-basterapūraṇādriktaḥ| kṣaṇācca pūrṇo-mūtrāśayapūraṇātpūrṇo, na tu riktaḥ| ata eva doṣāvṛtamārgavātakopajatvādasau kṛcchrasādhyatāṃ bhajate, na tu dhātukṣayavātakopajavadatyantāsādhyatām| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| kālenopekṣitāḥ sarve yadyānti madhumehatām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">madhuraṃ yacca sarveṣu prāyo madhviva mehati| sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat-yasmāt, sarve mehāḥ kālenopekṣitāḥ santo madhumehatāṃ yānti| yacca-yasmācca, sarveṣu meheṣu madhuraṃ madhviva-madhusadṛśaṃ, mehati| tanoḥ-śarīrasya, ca svabhāvādeva mādhuryam (ryāt)| ataḥ-asmātkāraṇasandohāt, sarve'pi madhumehasaṃjñāḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">avipāko'ruciśrchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ| upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphajānāṃ mehānāmavipākādaya upadravāḥ prajāyante| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ| dāhastṛṣṇā'mlako mūrcchā viḍbhedaḥ pittajanmanām||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittajanmanāṃ bastyāditodādayo jāyante| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vātikānāmudāvartakampahṛdgrahalolatāḥ| śūlamunnidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātikānāmudāvartādayaḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pramehiṇāṃ ca piṭikāḥ śarāvikādyāḥ prāyeṇa bhavanti, iti tā evāha - - - - śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī| masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vidradhiśceti piṭikāḥ pramehopekṣayā daśa| sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarāvikādayo daśa piṭikāḥ pramehāṇāmupekṣayā jāyante| sandhimarmasu māṃsaleṣu ca-bahumāṃseṣu sthāneṣu| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">antonnatā madhyanimnā śyāvā kledarujānvitā| śarāvamānasaṃsthānā piṭikā syāccharāvikā||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarāvikāsaṃjñā piṭikā'ntonnatatvādiguṇayuktā bhavati| tathā śarāvasyeva mānaṃ-pramāṇaṃ, saṃsthānaṃ-ākāraśca, yasyāḥ saivam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">avagāḍhārtinistodā mahāvastuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> artiḥ-pīḍā| nistedo-vicchinnaṃ vyathanam| avagāḍhāvartinistodau yasyāḥ saivam| tathā, mahān vastuparigrahaḥ-śarīrāvayavaviśeṣa āśrayo, yasyāḥ saivam| tathā, ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhatulyā ca kacchapīsaṃjñā piṭikā matā| tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">stabdhā sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stabdhādiguṇayuktā jālinīsaṃjñā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā jaṭhare'pi vā| mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smṛtā||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avagāḍharujādiyuktā piṭikā mahati tathā nīlā-nīlavarṇā, vinatā ca| sā ca vinatāsaṃjñā pṛṣṭhe jaṭhare vā syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">dahati tvacamutthāne bhṛśaṃ kaṣṭā visarpiṇī| raktakṛṣṇā'titṛṭsphoṭadāhamohajvarā'lajī||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alajīsaṃjñā utthāne sati tvacaṃ dahati| atiduḥsahā visarpaṇaśīlā tathā raktakṛṣṇā'titṛḍādiyuktā ca| 00000</ab>
          <ab type="mula">mānasaṃsthānayostulyā masūreṇa masūrikā| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> masūrikāsaṃjñā masūreṇa pramāṇākṛtibhyāṃ tulyā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| sarṣapāmānasaṃsthānā kṣiprapākā mahārujā||32||</seg> sarṣapī sarṣapātulyapiṭikāparivāritā| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapīsaṃjñā sarṣapatulyapramāṇākārā tathā śīghrapākā mahārujā ca| tathā sarṣapasadṛśībhiḥ piṭikābhiḥ parivāritā ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------| putriṇī mahatī bhūrisusūkṣmapiṭikācitā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> putriṇīsaṃjñā pramāṇenāparapiṭikāpekṣayā mahatī| tathā bhūribhiḥ susūkṣmābhiḥ piṭikābhirācitā ca| 00000</ab>
          <ab type="mula">vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā| ------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidārikāsaṃjñā śṛugālikākanda iva vartulā kaṭhinā ca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| vidradhirvakṣyate'nyatra------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidradhiranyatretyato'dhyāyādanyasminnanantarādhyāye vakṣyate-bhaṇiṣyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">------------------------------------------------| ---------------------------tatrādyaṃ piṭikātrayam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">putriṇī ca vidārī ca duḥsahā bahumedasaḥ| sahyāḥ pittolbaṇāstvanyāḥ sambhavantyalpamedasaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tāsu piṭikāsu madhye, ādyaṃ-śarāvikākacchapikājālinītyetata, piṭikātrayaṃ tathā putriṇī vidārikā ceti pañca duḥsahāḥ, kṛcchrasādhyatvāt| yato bahumedasa etāḥ sambhavanti|anyāḥ-etābhyo'parāstu, pittolbaṇāścatasraḥ (śca tāḥ) sahyāḥ-soḍhuṃ śakyāḥ, sukhasādhyatvāt| tāścālpamedasaḥ sambhavanti| 00000</ab>
          <ab type="mula">tāsu mehavaśācca syāddoṣodreko yathāyatham| ------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsu-piṭikāsu, mehānurodhāddoṣodreko yathāyathaṃ-yathāsvaṃ syāt| vātamehajāsu vātādhikyaṃ pittamehajāsu pittādhikyaṃ kaphamehajāsu kaphādhikyam| udrekaśabdenaitad''dyotayati,-tridoṣajāḥ sarvā evaitā iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">prameheṇa vinā'pyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvacca nopalakṣyante yāvadvastuparigrahaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etāḥ-pūrvoktāḥ piṭikāḥ, prameheṇa vinā'pi-apramehiṇo'pi puṃso, duṣṭamedaso jāyante| jātā api tāstathāvidhasya narasya tāvanna lakṣyante-yathāyathaṃ lakṣaṇaṃ notpadyate, yāvat-yathāsvaṃ, pṛṣṭhodarādi vastvāsāmādhāratvena tantrakṛtā yatparibhāṣitaṃ tanna parigṛhītam| evaṃ cireṇa kālenotpannā api jñāyanta ityarthaḥ | 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam| yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu tadviduḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">svedo'ṅgagandhaḥ śithilatvamaṅge śayyāsanasvapnasukhābhiṣaṅgaḥ| hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| bhaviṣyato mehagaṇasya rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mehasya yat prāgrūpaṃ tena varjitaṃ hāridravarṇaṃ raktaṃ vā yo mūtrayet taṃ mehaṃ na viduḥ, kintarhi ? tat raktapittamityāhuḥ| etadbhaviṣyato-bhāvino, mehagaṇasya-viṃśatisaṅkhyasya, sveda ityādi rūpam| na kevalametat prāgrūpaṃ yāvatpipīlikā mūtre'bhidhāvanti| madhurarasapriyatvātteṣāṃ| munistvatra nakhavṛddhiṃ na jagāda (?)| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ| sampūraṇādvā kaphasambhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmako vā||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhūpamaṃ-mākṣikatulyaṃ, madhuraṃ tathā saha picchayā-śālmalīniryāsatulyayā, vartata iti sapiccham| evaṃvidhaṃ pramehaṃ dṛṣṭvā tadānīṃ dvividho vicāraḥ syāt| sampūraṇātkāraṇāt kimayaṃ kaphasambhavo meho'patarpaṇasādhyaḥ ? uta kṣīṇeṣu doṣeṣu-kaphādidoṣakṣayāt, santarpaṇasādhyo'nilātmakaḥ syāt ? iti sandeho mandabuddheḥ| tīkṣṇamatistu kaphamehān vātamehāṃśca liṅgāntaraiḥ samyagvettyeva| 00000</ab>
          <ab type="mula">adhunā yaduktaṃ sādhyayāpyaparityājyāḥ kaphādisambhavā ityasyāpavādamāha - - - - sapūrvarūpāḥ kaphapittemehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyāstu medo yadi nātiduṣṭam|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saha pūrvarūpaiḥ-"svedo'ṅgagandhaḥ" (ślo. 38) ityādibhirvartante'navarataṃ kṛtvā'nubadhyante ye te sapūrvarūpā asādhyāḥ| sarveṣāṃ pūrvarūpāvyabhicāre'pi viśeṣaṇaṃ sākalyaprāpaṇārtham| sarvaiḥ pūrvarūpaiḥ saha ye vartante te kaphamehāḥ pittamehāścāsādhyāḥ, sādhayitumaśakyatvāt| upalakṣaṇaṃ cedam,-apare'pi hi rogāḥ sapūrvarūpāḥ prāyeṇāsādhyā eva| tathā krameṇa kaphānupūrvyā ye vātakṛtā mehāste'sādhyāḥ| nanu, vātakṛtā mehā asādhyā iti prāguktameva, tatkimanena granthena ? iti| brūmaḥ| akrameṇa prathamameva ye vātotpannāste tyājyā iti pūrvamuktam| iha tu krameṇa prathamaṃ kaphapramehāstataḥ pittapramehāstataḥ kālena ta eva ye vātapramehāḥ sampannāste pūrvaṃ kaphapramehatvātsādhayitumapi śakyanta ityāśaṅkāyāṃ krameṇa ye vātakṛtāste'sādhyā ityuktam| pittakṛtāstvasapūrvarūpā api yāpyā asamakriyatvāditi prāṅnirdiṣṭam| teṣāṃ yadi medo nātiduṣṭaṃ bhavettadā te'pi yāpyāḥ santaḥ sādhyā bhavanti| medo nātiduṣṭamityanenaitajjñāpayati,-sarvameheṣu medoduṣṭiravaśyaṃbhāvinīti| mehino rājayakṣmiṇaśca keśanakhātivṛddhiḥ kiṭṭabāhulyādbhavati, rogasvabhāvādityanye| vṛttānyupajātisaṃjñāni| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.3.11">
          <head>vidradhivṛddhigulmanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pramehanidānādanantaraṃ vidradhinidānārambhaḥ, yato'nantare'dhyāye piṭikālakṣaṇāvasare "vidradhirvakṣyate" (ślo. 34) ityuktam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atastameva vidradhiṃ lakṣayitumasyādhyāyasya prasaṅga ityāha - - - - athāto vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ| jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ| yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">ṣoḍhetyuktam| atha tadeva ṣoḍhatvaṃ pratipādayitumāha - - - - vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ| doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paryuṣitādibhirbhuktaiḥ, tathā jihmaśayyāviceṣṭābhiḥ, vividhāśceṣṭā viceṣṭāḥ, śayyā ca viceṣṭāśca śayyāviceṣṭāḥ, jihmāśca tāḥ śayyāviceṣṭāśca, tābhiḥ| jihmāḥ kuṭilā vakrā iti paryāyāḥ| tathā taistaiḥ-tatratatrāsṛkpradūṣaṇaiśca nirdiṣṭaiḥ, yaḥ śopho jāyate duṣṭatvagādyāśrayo bahiḥ-bahirbhāge, antaḥ-antarbhāge vā, sa śīghravidāhitvācchophaḥ ṣoḍhā-ṣaṭprakāro, vidradhiḥ smṛtaḥ-abhihitaḥ| śophaśabdaḥ pṛṣodarāditvātsādhuḥ| tvak ca māṃsaṃ ca medaśca asthi ca snāyuścāsṛk ca kaṇḍarā ca, tā evam| "sumahān snāyusaṅghātaḥ kaṇḍaretyabhidhīyate|" duṣṭāḥ-doṣairdūṣitāḥ, tvaṅmāṃsādaya ādhāro yasya sa duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ| tathā, mahamūlastathā mahārujaḥ, anenāsya durupakramatvamuktam| tathā, vṛttaḥ syāt, athavā āyato-na vartulaḥ, ityanenāsya saṃsthānamuktam| pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ, samuditaiḥ-sannipātena caikaḥ, tathā śoṇitena-doṣādhiṣṭhitena, kṣatena-śastrādighātādinā, ceti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ṣaḍvidhasyāpi śophasya vidradhyākhyasyāntarbahīrūpatayā dvidhātvamityāha - - - - bāhyo'tra tatratatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ| āntaro dāruṇataro gambhīro gulmavaddhanaḥ||4||</seg> valmīkavatsamucchrāyī śīghraghātyagniśastravat| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-anayorbāhyābhyantarabhedabhinnayorvidradhyormadhyāt, bāhyo vidradhistatratatra-nābhyādāvaṅge, jāyate| tathā, dāruṇo grathitonnataḥ| grathita iva grathitaḥ| unnataḥ-uttuṇḍitaḥ| śophasya svabhāvonnatatvādunnatagrahaṇamatiśayārtham| āntaro dāruṇataraḥ tathā, gambhīraḥ-antarnigūḍhaḥ| tathā, gulmavaddhano-gulmena tulyaḥ| tathā, samucchrāyī-unnato valmīkaśikharavat| tathā, śīghraghātī-bāhyavidradhitaḥ śīghravyāpādakaḥ| agniśastravat-agniśastrābhyāṃ tulyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------| nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe||5||</seg> syādvṛkkayorapāne ca-------------------------| --------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābhyādyanyatame deśe cāyaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">--------------------------vātāttatrātitīvraruk| śyāvāruṇaścirotthānapāko viṣamasaṃsthitaḥ||6||</seg> vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān| --------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu vidradhiṣu madhye, vātāttīvrarugādiḥ śabdavānityetadantalakṣaṇaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">--------------------------------------------------| raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān||7||</seg> kṣiprotthānaprapākaśca--------------------| --------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādraktatāmrāsitādikaḥ kṣiprotthānaprapākaścetyantalakṣaṇaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt| sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ||8||</seg> cirotthānavipākaśca-----------------------| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt pāṇḍuḥ-varṇena| tathā, kaṇḍūyuta ityādicirotthānavipākaścetyantalakṣaṇaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">-----------------------saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātajo vidradhiḥ saṅkīrṇo-vātādidoṣavyāmiśralakṣaṇaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------------------------------------------| sāmarthyāccātra vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ| pittaliṅgo'sṛjā bāhyaḥ strīṇāmeva tathā''ntaraḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-vidradhau, pūrvoktāddāruṇāddā(ṇadā)ruṇataratvādilakṣaṇāt-sāmarthyāt, bāhyābhyantaralakṣaṇaṃ vibhajet-bāhyasya vidradhestathā''bhyantarasya ca lakṣaṇaṃ vadet| raktena vidradhiḥ kṛṣṇasphoṭairāvṛtaḥ-cito, yāvattīvradāharujājvaraḥ| tathā pittaliṅgo-"raktatāmrāsitaḥ" (ślo. 7) ityādilakṣaṇaḥ sa ca bāhyo-bāhya eva nāntaro narāṇām, vastusvābhāvyāt| āntaro yo vidradhirasṛjā jāyate, sa strīṇāmeva-na narāṇām, vastusvābhāvyāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha kṣatavidradhiṃ lakṣayati - - - - śastrādyairabhighātena kṣate vā'pathyakāriṇaḥ| kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittamīrayan||11||</seg> pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam| --------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śastraloṣṭādyairyo'bhighātastena hetunā yaḥ kṣatoṣmā, athavā'bhighātamantareṇāpi vraṇādyudbhavāt kṣate jāte satyapathyakāriṇaḥ puṃso yaḥ kṣatoṣmā-agniḥ, sa vāyunā vikṣiptaḥ pittamīrayan-kopayan| kimbhūtaṃ pittam ? saraktam| tathā, pittāsṛgbhyāmutpannayorvidradhyoryallakṣaṇaṃ tatsamānalakṣaṇaṃ vidradhiṃ kuryāt| tathā, bhūryupadravam| iyāneva cāsya viśeṣaḥ, pittāsṛgvidradhyoḥ sakāśāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">--------------------------------------------------| teṣūpadravabhedaśca smṛto'dhiṣṭhānabhedataḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tamevopadravabhedaṃ darśayati - - - - nābhyāṃ hidhmā, bhavedbastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca| śvāso yakṛti, rodhastu plīhnyucchvāsasya, tṛṭ punaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">galagrahaśca klomni, syātsarvāṅgapragraho hṛdi| pramohastamakaḥ kāso hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca| sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ kaṭipṛṣṭhayoḥ||15||</seg> pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam| --------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu-vidradhiṣu, upadravaviśeṣo'dhiṣṭhānaviśeṣādbhavati| nābhyāṃ jāte vidradhau hidhmā viśeṣeṇa bhavet| bastau jāte mūtraṃ pūti kṛcchreṇa ca bhavet| yakṛti jāte śvāsaḥ syāt| plīhni jāta ucchvāsasya rodhaḥ| klomni jāte galagraha iva galagraho vyādhiviśeṣaḥ syāttṛṣṇā ca| hṛdi jāte sarvasyāṅgasya prakarṣeṇa grahaḥ syāt| tathā, pramohādayaḥ syuḥ| tamakaḥ-śvāsaviśeṣaḥ| hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā ca| kukṣau jāte sati kukṣipārśvayorantareṃ'sayośca pīḍā bhavati, tathā kukṣāvāṭopasambhavaḥ| vaṅkṣaṇayorjāte sakthnorgraho niścala iva sakthinī jāyete| vṛkkayorjāte kaṭyāḥ pṛṣṭhasya ca grahaḥ, pīḍā ca pārśvayoḥ syāt| pāyau-gude jāte, pavanasya-apānākhyasya vāyoḥ, nirodhaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------| āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śophavadādiśet||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-vidradhīnāṃ, āmatvaṃ pakvatvaṃ vidagdhatvaṃ-pākātikrāntatvaṃ, śophavadādiśet| śophānāmiva śophavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra śophasya śastrakarmavidhau (hṛ. sū. a. 29|2) - "śopho'lpo'lpoṣmaruk" ityādinā granthenāmādilakṣaṇamuktam, tathaiva vidradhiṣu bodhyam| 00000</ab>
          <ab type="mula">nābherūrdhvaṃ mukhātpakvāḥ prasravantyadhare gudāt| gudāsyānnābhijo----------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābherūrdhvaṃ-ūrdhvapradeśeṣūtpannāḥ, pakvāḥ santo mukhāt-āsyāt, srāvaṃ sravanti| nābheradhare-adhastāt, pakvāḥ santo gudāt srāvaṃ sravanti| nābhijaḥ punarvidradhirutpanno gudāsyāt-ubhayataḥ, srāvaṃ sravati| gudaṃ cāsyaṃ ca gudāsyam, tasmāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------------| ------------------vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau||17||</seg> yathāsvaṃ vraṇavat--------------------------------| --------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidradhau vraṇa iva yathāsvaṃ vātādidoṣaṃ kledādvidyāt| vraṇapratiṣedhoktayā rītyā (hṛ. u. a. 25|6) mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpasaṃsratyādikayā vātikaṃ vidradhiṃ vidyāt| mūtrakiṃśukabhasmāmbutailāmbhoṣṇabahusrutetyādikayā ca paittikaṃ vidradhiṃ vidyāt| bahuśvetaghanasrutyādikayā ca kaphajaṃ vidradhiṃ vidyāt| caśabdānna kevalaṃ pūrvoktāt "vātāttatrātitīvraruk" (ślo. 6) ityādervātādilakṣaṇādvātādidoṣavidradhiṃ jānīyat, kledāccetyarthaḥ| vraṇavaditi saptamyantādvatiḥ, vidradhāviti saptamyantanirdeśāt| tathā coktaṃ bhāṣye-"upamāne yaḥ saṃśayaḥ sa upameyādbyāvartate|" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athaiṣāṃ sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - --------------------tatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ| pakvo hṛnnābhibastistho bhinno'ntarbahireva vā||18||</seg> pakvaścāntaḥ sravan vakkrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ| --------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātajo yo vidradhiḥ sa vivarjyo'sādhyatvāt| tathā, pakvo'ntarbahireva vā bhinno'ntaḥ-antarbhinno, bāhyo-bahirbhinno, hṛnnābhibastistho varjya eva| pakvaścāntaro hṛdādibhyo'nyatrāpi jāto vaktreṇa sravan kṣīṇasyopadravaiḥ-hidhmādibhiḥ, yukto varjya eva| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">idānīṃ stanavidradhiryoṣitāṃ yathā syāt tathā vakti - - - - ---------------------------------------------------------------| evameva stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchvayathurghanaḥ| stane sadugdhe'dugdhe vā bāhyavidradhilakṣaṇaḥ||20||</seg> nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvātkanyānāṃ na sa jāyate| ------------------------------------------|21| iti vidradhinidānam|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ evameva- ] yathaiva vidradhyākhyaḥ śvayathuviśeṣo bhuktaiḥ paryuṣitādibhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇairduṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ, tathaiva sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā strīṇāṃ stane sadugdhe'thavā'dugdhe stanasirā vivṛtāḥ prāpya-ākramya, bāhyavidradhilakṣaṇaḥ-"bāhyo'tra tatratatrāṅge" (ślo. 4) ityādilakṣaṇo ghano-nibiḍo, yaḥ śvayathuḥ sambhavet sa stanavidradhisaṃjñaḥ| nāḍīnāṃ-stanasirāṇāṃ, sūkṣmavaktratvāt sa kanyānāṃ na jāyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha śvayathusāmānyādidānīṃ vṛddhiṃ-vardhmāparanāmānaṃ vyādhiṃ, vaktumupakramate - - - - atha vṛddhinidānam| ------------------------------------------------| kṛddho ruddhagatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran||21||</seg> <seg type="unit" n="22">muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ| prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuḥ prakupito vṛddhiṃ karoti| kiṃ dhātukṣayāt kupitaḥ ? netyāha-ruddhagatiḥ| ruddhā gatiryasyeti ruddhagatiḥ, āvṛtamārga ityarthaḥ| kimbhūtaḥ ? śophaśūlakaraḥ| tathā, caran-deśāddeśāntaraṃ gacchan| vaṅkṣaṇataḥ-tato deśāt, muṣkau-vṛṣaṇau, yathā prāpya tathā phalakośābhivāhinīḥ sirāḥ prakarṣeṇa pīḍayitvā| kasya vṛddhiṃ karoti ? ityāha-phalakośayoḥ,-vṛṣaṇayoḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adhunā'sya vyādheḥ saṅkhyāṃ kurvannāha - - - - doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ| mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthagvātapittakaphairdoṣaistathā'sreṇa medasā mūtreṇa ca tathā''ntreṇa ca, evaṃ doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhyākhyo gadaḥ saptadhā-saptaprakāro, mataḥ| na kevalaṃ [ vāta ] vṛddhākhyo yo gadaḥ sa evānilajo yāvanmūtrāntrajāvapi yau vṛddhyākhyau gadau tāvapyanilajau| nanu, evaṃ pṛthaṅnirdeśo mūtrāntrajayoḥ kartuṃ na yukto'nilajatvāt, ityāha-hetubhedastu kevalam| satyam| mūtrāntrajāvapyanilājjāyete| kintu kāraṇabhedānmūtrāntrajāviti nirdiṣṭau| yato mūtrāntre'dhiṣṭhāya vāyurmūtrāntrajau gadau vṛddhyākhyau karoti| evaṃ tau paramārthato vātajāvapi mūtrāntrajāvucyate, tathārūpāddhetubhūtādutpannatvāt| etaccopalakṣaṇamātram| medoraktajāvapi vṛddhigadau doṣajāveva, kaphapittābhyāṃ dūṣyasaṃjñake medorakte'dhiṣṭhāya kṛtatvāt| tasmānmedoraktahetuvaśānmedoraktajāviti saṃjñayā tāvuktau| evamanye'pyevaṃrūpā vyādhayo bodhyāḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk| ------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra vātādvṛddhirvātena pūritā yā dṛtiḥ-bhasrā, tasyā iva sparśo yasya sa evaṃbhūto bhavati| tathā, rūkṣaḥ| tathā, ahetuḥ-nimittaṃ vinā, ruk-pīḍā, yasmin sa evam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">------------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādvṛddhiḥ pakvodumbaraphalatulyo dāhādimāṃśca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">kaphācchito guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādvṛddhiḥ śītādiyuktaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktādvṛddhiḥ kṛṣṇasphoṭaiścitaḥ pittavṛddhiliṅgaśca| pittavṛddhiliṅgānīva liṅgāni yasya sa evam| saptamyupamānapūrvasyetyādinottarapadalopī samāsaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medasā vṛddhiḥ kaphavaditi kārye kāraṇopacārātkaphakāryo rogaḥ kapha uktaḥ| viśeṣamatrāha-mṛdustālaphalopama iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">------------------------------------------------| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ| mūtrakṛcchramadhastācca valayaṃ phalakośayoḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrajo vṛddhirmūtradhāraṇaśīlasya jalapūrṇabhastreva syāt| sa tu-mūtrajo vṛddhiḥ, gacchato-vrajataḥ, kṣobhaṃ yāti saruk mṛduśca syāt| tathā, mūtrakṛcchraṃ syāt| phalakośayoradhastācca valayaṃ-kaṭakaṃ, syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ| dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā| pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā| upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhi- mādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ| prapīḍito'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">antravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="2">iti vṛddhinidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakopyāhārādibhiranyaiśca pūrvoktaiḥ kṣobhaṇaiḥ-kopanaiḥ, kṣubhitaḥ-kupito, yadā'lpasyāntrasyāvayavaḥ-ekadeśaḥ, taṃ svaniveśāt-svasthānāt, viguṇīkṛtyādho nayet tadā pavano vaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ kuryāt| upekṣyamāṇasyetyādi| upekṣyamāṇasya-acikitsyamānasya vṛddhyākhyagadasya, sa pūrvanirdiṣṭo vāyurmuṣkayorvṛddhiṃ-varddhanaṃ, kuryāt| kimbhūtām ? ādhmānaruk''stambhavatīm| tathā, prapīḍito bāhyādantaḥ svanavān-saśabdaḥ, prayāti| muktaḥ-aprapīḍitaḥ, pradhmāpayan punareti-āgacchati| upajātivṛttam| ayaṃ-evaṃlakṣaṇaḥ, antravṛddhirasādhyo na punaḥ sarva evetyayaṃśabdena dyotayati| kimasya lakṣaṇam ? ityāha-vātavṛddhisamākṛtiḥ,-"vātapūrṇadṛtisparśa" (ślo. 24) ityādilakṣaṇalakṣitaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vṛdhyākhyasya vyādheranantaraṃ śophasāmānyāt gulmasyāvasaraḥ, iti taṃ lakṣayitumāha - - - - atha gulmanidānam| rūkṣakṛṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ| gulmo'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ||32||</seg> ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate'ṣṭamaḥ| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvagulmānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ rūkṣakṛṣṇetyādigranthanirdiṣṭam| gavākṣito-nirantaramākrāntaḥ| gulmo'ṣṭadheti saṅkhyārūpā samprāptiḥ| tadevāṣṭadhātvaṃ pratipādayitumāha-pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, trayaḥ| tathā, saṃsṛṣṭaiḥ-saṃsargeṇa, trayaḥ| nicayaṃ gataiḥ-sannipātena, ekaḥ| tathā, aṣṭamo nārīṇāṃ cārtavasya doṣeṇa-duṣṭatayā, syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------| jvaracchardyatisārādyairvamanādyaiśca karmabhiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">karśito vātalānyatti śītaṃ vā'mbu bubhukṣitaḥ| yaḥ pibatyanu cānnāni laṅghanaplavanādikam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sevate dehasaṅkṣobhi chardiṃ vā samudīrayet| anudīrṇāmudīrṇānvā vātādīnna vimuñcati||35||</seg> <seg type="unit" n="36">snehasvedāvanabhyasya śodhanaṃ vā niṣevate| śuddho vā''śuvidāhīni bhajate syandanāni vā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vātolbaṇāstasya malāḥ pṛthak kruddhā dviśo'thavā| sarve vā raktayuktā vā mahāsrotonuśāyinaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ūrdhvādhomārgamāvṛtya kurvate śūlapūrvakam| sparśopalabhyaṃ gulmākhyamutplutaṃ granthirūpiṇam||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "jvaracchardi" ityādi yāvat "bhajate syandanāni vā" iti nidānam| atisārādyairityādiśabdena grahaṇyādayo gṛhyante, vamanādyairityatra ca virecanāsthāpanādayaḥ| jvarādibhirvyādhibhirvamanādibhiśca karśito yo vātalānyannāni bhuṅkte| athavā, bubhukṣito-bhojanaṃ vinaiva, śītaṃ-apakvamambu, yaḥ pibati| tathā coktam (saṅgrahe sū. a. 6)- "anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt||" iti| anu cānnāni-bhojanādanantaraṃ, laṅghanādikaṃ yatkarma dehasaṅkṣobhi-śarīrasaṃrambhotpādakaṃ, tatsevate| chardiṃ vā yo'nudīrṇāṃ-anutkliṣṭāṃ, samudīrayet-samantādūrdhvaṃ nayet| udīrṇān vātādīn-vātamūtrapurīṣādīnāgatān, na vimuñcati| tathā yaḥ kaścana snehasvedāvanabhyasya-punaḥpunarakṛtvā, śodhanaṃ-vamanavirecanādi, niṣevate| athavā, śuddhaḥ-kṛtavamanavirecanaḥ, āśu-samanantarameva, vidāhīnyannapānāni bhajate-santāpanānyannapānāni bhuṅkte| pacyamānānyannapānāni yāni vidāhāvasthāṃ prāptānyāmāśaya eva ciramavatiṣṭhante tāni vidāhīnyucyante| athavā, kṛtavamanavirecano'nantarameva syandanāni-srutirūpaśleṣmakārīṇyannapānāni, bhajate| tasya malāḥ-vātādayo, gulmasaṃjñaṃ vyādhiṃ kurvate| kīdṛśāḥ ? vātolbaṇāḥ-vātakāraṇāḥ| na hi pavanakāraṇamantareṇa śleṣmapittaraktānāṃ saṃghaṭṭanā ghaṭate| tasmāt pittādīnāmutpattikāraṇānāṃ vātasya ca pittādigulmeṣu gulmaniṣpādanaṃ prati tulyakakṣatāmanena viśeṣaṇena pratipādayatyācāryaḥ| yadi punarulbaṇaḥ-adhikaḥ, iti vyākhyāyate| tadānīṃ pittagulme'pyadhikatvaṃ vātasyeti vātagulmapittagulmādīnāṃ viṣayavibhāgo na syāt| tasmādvātakāraṇatvaṃ vātolbaṇā ityanena vivakṣitamiti vedyam| kimbhūtā doṣāḥ ? kruddhāḥ-kupitāḥ| katham ? pṛthak-pratyekaṃ kṛtvā| athavā, dviśo-dvau dvau kṛtvā, saṃsargasthā ityarthaḥ| sarve vā-samastā raktayuktā veti| vāśabdaḥ samuccaye, raktayuktāścetyarthaḥ| tathā ca kharanāde'bhihitam-"vāyuḥ, kruddhaḥ kaphaṃ raktaṃ pittaṃ cādāya piṇḍitam| gulmaṃ kuryāt" ityādi yāvat "raktapittakaphā vātapiṇḍitā gulma ucyate|" iti| tathā mahāsrotonuśāyinaḥ| mahāsrotaḥ-āmapakvāśayasthānaṃ, tadanuśerate ye te mahāsrotonuśāyinaḥ| kiṃ kṛtvā gulmaṃ niṣpādayanti ? ityāha-ūrdhvādha ityādi| ūrdhvādhomārgamāvṛtya-āpūrya, anenāsya samprāptiruktā| śūlaṃ pūrvaṃ yasmin sa evaṃ taṃ śūlapūrvakam,-pūrvaṃ śūlaṃ kṛtvā paścāddoṣā gulmaṃ kurvanti, anenāsya prāgrūpamuktam| tathā sparśopalabhyaṃ-aśmādisadṛśam, tathā utplutaṃ-ūrdhvaṃ gatam| tathā granthirūpiṇaṃ-granthyākāram, ityanenāsya saṃsthānamuktam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">adhunā vātagulmaṃ lakṣayati - - - - karśanātkaphaviṭpittairmārgasyāvaraṇena vā| vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">svatantraḥ svāśraye duṣṭaḥ paratantraḥ parāśraye| piṇḍitatvādamūrto'pi mūrtatvamiva saṃśritaḥ||40||</seg> gulma ityucyate bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ| ------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karśanāt-dhātukṣayāt, vāyurduṣṭaḥ kadācit kaphaviṭpittaiḥ kṛtena mārgasyāvaraṇena-rodhena, koṣṭhe-āmapakvāśayākhye, kṛtāśrayo-gṛhītāspadaḥ, tathā raukṣyātkāraṇāt kāṭhinyamāgataḥ-piṇḍitatvaṃ prāptaḥ, svāśraye-pakvāśayasthāne, duṣṭaḥ svatantraḥ, parāśraye-āmāśayasthāne, duṣṭaḥ paratantraḥ pittakaphayorāyattaḥ, piṇḍitatvātkāraṇāt sparśopalabhyaḥ san, amūrto'pi-akaṭhino'pi, mūrtatvamiva-kāṭhinyamiva, saṃśritaḥ-sampanno, gulma ityabhidhīyate, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ| bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ, bastyādiḥ saṃśrayaḥ-ādhāro, yasya sa evam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------------------------------------| vātānmanyāśiraḥśūlaṃ jvaraplīhāntrakūjanam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vyadhaḥ sūcyeva viṭsaṅgaḥ kṛcchrāducchvasanaṃ muhuḥ| stambho gātre mukhe śoṣaḥ kārśyaṃ viṣamavahnitā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rūkṣakṛṣṇatvagāditvaṃ calatvādanilasya ca| anirūpitasaṃsthānasthānavṛddhikṣayavyathaḥ||43||</seg> pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyate| ------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādgulme sati manyāśūlādayo bhavanti| tathā, calatvācca vāyorgulmo'nirūpitasaṃsthānasthānavṛddhikṣayavyathaḥ syāt| anirūpitāḥ saṃsthānādayo yasya sa evam| saṃsthānaṃ-ākāraḥ| sthānaṃ-āśrayaḥ| tathā, pipīlikābhirvyāptaḥ-cita iva, gulmaḥ sphurati tudyate ca| tudyata iti karmakartari| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">------------------------------------------------| pittāddāho'mlako mūrcchāviḍbhedasvedatṛḍūjvarāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">hāridratvaṃ tvagādyeṣu gulmaśca sparśanāsahaḥ| dūyate dīpyate soṣmā svasthānaṃ dahatīva ca||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādgulme dāhādayaḥ syuḥ| tathā tvaṅnakhādiṣu hāridro varṇaḥ syāt| gulmaśca sparśanaṃ na sahate-sparśanāsahaḥ, syāt| tathā, dūyate-upatapyate, dīpyate-jvalatīva| soṣmā ca syāt| sa ca svasthānaṃ-gulmāśritamāspadaṃ, dahatīva-taptāyaḥpiṇḍa iva| dūyata iti "dūḍ paritāpe" divādiḥ| 0000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṃ śiśirajvaraḥ| pīnasālasyahṛllāsakāsaśuklatvagāditāḥ||46||</seg> gulmo'vagāḍhaḥ kaṭhino guruḥ suptaḥ sthiro'lparuk| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādgulme sati staimityādayaḥ syuḥ| gulmo'vagāḍhādiyuktaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------| svadoṣasthānadhāmānaḥ sve sve kāle ca rukkarāḥ||47||</seg> prāyaḥ-------------------------------------------| ------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te ca gulmāḥ svadoṣasthānadhāmāno doṣasya-vātādeḥ, sthānaṃ-pakvāśayādi svamātmīyamātmīyaṃ, doṣasthānaṃ taddhāma-sthānaṃ, yeṣāṃ-vātapittakaphagulmānāṃ, te prāyo-bāhulyena, svadoṣasthānadhāmānaḥ| tathā sve sve kāle-ātmīye vayohorātribhuktānāmantamadhyādilakṣaṇe, yathāsaṅkhyaṃ vātapittakaphagulmākkarāḥ-śūlakarāḥ, bhavanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------trayastu dvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ| sarvajastīvrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanonnataḥ||48||</seg> so'sādhyo------------------------------------------| ------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvandvotthāḥ-saṃsargajā gulmāstrayaḥ,saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ syuḥ| sarvajastridoṣajo gulmastīvrarugādiyuktaḥ| sa cāsādhyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------raktagulmastu striyā eva prajāyate| atraivopapattimāha - - - - ṛtau vā navasūtā vā yadi vā yonirogiṇī||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sevate vātalāni strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ| niruṇaddhyārtavaṃ yonyāṃ pratimāsamavasthitam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kukṣiṃ karoti tadgarbhaliṅgamāviṣkaroti ca| hṛllāsadauhṛdastanyadarśanakṣāmatādikam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">krameṇa vāyusaṃsargātpittayonitayā ca tat| śoṇitaṃ kurute tasyā vātapittotthugulmajān||52||</seg> <seg type="unit" n="53">rukstambhadāhātīsāratṛḍjvarādīnupadravān| garbhāśaye ca sutarāṃ śūlaṃ duṣṭāsṛgāśraye||53||</seg> yonyāśca srāvadaurgandhyatodaspandanavedanāḥ| ------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktagulmaḥ punaḥ striyā eva prajāyate| ṛtau-ārtavakāle, navaprasūtā vā yonirogiṇī vā strī vātalānyannapānāni yadi sevate tasyāḥ-striyāḥ samīraṇaḥ-pavanaḥ, kupito yonyāṃ pratimāsaṃ yadavasthitamārtavaṃ taduparuṇaddhi| tat-ārtavaṃ, kukṣiṃ karoti, garbhaliṅgaṃ cāviṣkaroti-prakaṭayati| garbhaliṅgamiva liṅgaṃ yasyeti "saptamyupamānapūrvasya" iti bahubrīhiruttarapadalopaśca| atha tadeva garbhaliṅgamāha-hṛllāsetyādi| munistu raktagulme (ca. ni. a. 3|14)- "pādayoḥ śvayathurbhavati|" ityūce| ādiśabdena mūrcchādīnāṃ grahaṇam| krameṇa-anantaraṃ, vāyusaṃsargāt-marutsaṃśleṣāt, tathā pittayonitayā ca-pittasya kāraṇatvena, tacchoṇitaṃ vātapittotthagulmajānupadravān kurute rukstambhadāhātīsāratṛḍjvarādīn| anayā ca bhaṅgyā vātapittagulmayorupadravā apyuktā bhavanti| garbhāśaya ityādi| gulmaśca garbhāśaye sutarāṃ śūlaṃ karoti| kimbhūte ? duṣṭasyāsṛja āśraye-ādhārabhūte| yonyāśca srāvādīn kurute| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">garbhalakṣaṇādraktagulmasya vilakṣaṇaṃ lakṣaṇamāha - - - - ------------------------------------------------| na cāṅgairgarbhavadgulmaḥ sphuratyapi tu śūlavān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">piṇḍībhūtaḥ sa evāsyāḥ kadācitspandate cirāt| na cāsyā varddhate kukṣigulma eva tu varddhate||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na ca garbha ivāṅgaiḥ-pāṇyādibhiravayavaiḥ, sphurati-niḥspandate gulmo'ṅgābhāvāt, api tu śūlavān| sa eva-gulmaḥ, piṇḍībhūtaḥ kadāciccireṇāsyāḥ spandate-na garbhavacchīghram| tathā, garbhe'ntaḥsthite kukṣirasyā vardhate| gulme tvantaḥsthite sa eva vardhate gulmo, na kukṣiḥ| iti garbharaktagulmayorlakṣaṇabhedaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atha gulmavidradhyorlakṣaṇabhedaṃ kathayati - - - - svadoṣasaṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati tena saḥ| pākaṃ cireṇa bhajate naiva vā, vidradhiḥ punaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pacyate śīghramatyarthaṃ duṣṭaraktāśrayatvataḥ| ataḥ śīghravidāhitvādvidradhiḥ so'bhidhīyate||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvo gulmaḥ svadoṣaḥ saṃśrayo yasya sa evam| yena yena doṣeṇa vātādyanyatamenāthavā dvandvasvarūpeṇa sannipātenānyena vā gulmo jāyate sa doṣastasya gulmasyāśrayaḥ| tadevaṃ vātagulmasya vāta evāśrayo, na tasya pittādayaḥ| pittādikṛtānāṃ ta evāśrayāḥ, na pavana āśrayaḥ| evaṃ svadoṣasaṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati| tena-svadoṣasaṃśrayākhyena kāraṇena, gulmaścireṇa kālena pākaṃ bhajate| etacca pittagulmaṃ prati prāyeṇa tathaikīyamatenoktam| ata evāha-naiva veti| athavā gulmaḥ pākaṃ na bhajata eva| vidradhistu śīghraṃ-acireṇaiva kālena, pākaṃ bhajate, atyarthaṃ duṣṭaraktāśrayatvāt| ataḥ śīghravidāhitvāt kāraṇādasau vidradhirabhidhīyate| tathā cāgamaḥ (suśrute ni. a. 9|32)- "māṃsaśoṇibhūyastvāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ| māṃsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṃ na gacchati||" iti| tathā prāyeṇa vātātmakaḥ sarvo gulmo jāyate| vāta evāmūrto'pi mūrtatvamiva saṃśrito gulma ityucyate| ata eva vātasyaiva sarvagulmekāraṇaṃ prati prādhānyam| tasmādgulmasya pākānupapattiḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha gulmasya bāhyābhyantaralakṣaṇamāha - - - - gulme'ntarāśraye bastikukṣihṛtplīhavedanāḥ| agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nātiruk| vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatā'dhikam||59||</seg> <seg type="unit" n="3">iti gulmanidānam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gulme'ntarāśraye-ābhyantare, bastyādivedanādayaḥ syuḥ| tathā, agnyādibhraṃśo-vināśo, vegānāṃ ca pravartanaṃ na bhavati| ataḥ-asmādbāhye, viparyayo-vaiparītyam| yathā,-agnyādibhraṃśābhāvo vegānāṃ ca pravartanaṃ bhavati| tathā, bastihṛdayādiṣu koṣṭhāṅgeṣvatiruṅna bhavati| yathā'ntare tathā'vakāśasya gulmapradeśasya vaivarṇyaṃ-śarīrādanyavarṇatvam| bahiḥ-bāhyabhāge, unnatatvamadhikaṃ bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">gulmānāmānāhabhūyiṣṭhatvādānāhalakṣaṇamāha - - - - sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam| ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvādhovātarodhena kāraṇabhūtenodare bhṛśamādhmānaṃ yat tamānāhaṃ pracakṣate, munayaḥ iti śeṣaḥ| kimbhūtam ? sāṭopaṃ-saśabdam, tathā'tyugrā ruk-pīḍā, yatra tadevam| suśrutena pratyādhmānasyāpi lakṣaṇamabhyadhāyi (ni. a. 1|89) - "vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam| pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam||" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ| ānāhaliṅgastiryaktu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ ghano- ]nibiḍo, yo granthiraṣṭhīlayopamīyate tathordhvaṃ samunnataḥ-nādhastāt, sa granthirānāhaliṅgo'ṣṭhīlā bhaṇyate| tiryak ca (punaḥ) yo granthiḥ-nordhvaṃ samunnataḥ, tadākṛtiḥ-aṣṭhīlāsadṛśaḥ, sa granthiḥ pratyaṣṭhīlocyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tūnīpratūnyau lakṣayati - - - - pakvāśayādgudopasthaṃ vāyustīvrarujaḥ prayān| tūnī, pratūnī tu bhavetsa evāto viparyaye||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudaṃ copasthaṃ ca gudopastham| pakvāśayāt-tato deśāt, vāyustīvrarujaḥ san gudopasthaṃ prayān-gacchan, tūnītyucyate| sa eva-vāyuḥ, ato viparyaye-gudopasthātpakvāśayaṃ gacchan, tīvrarujaḥ san pratūnīti gadyate| 00000</ab>
          <ab type="mula">udgārabāhulyapurīṣabandha- tṛptyakṣamatvāntravikūjanāni| āṭopamādhmānamapaktiśakti- māsannagulmasya vadanti cihnam|63| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vidradhivṛddhigulmanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udgārabāhulyādīnyāsannagulmasya cihnaṃ-prāgrūpaṃ, vadanti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vidradhivṛddhigulmanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.3.12">
          <head>udaranidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athodaranidānamārabhyate| yato'nantare'dhyāya ānāhalakṣaṇamuktam| udaraṃ ca kukṣimānahya doṣāḥ kurvate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tasmādato'nantaramudaranidānamucyate ityāha - - - - athāta udaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi tu| ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarve'pi-jvarātīsārādayo, rogā mande'gnau sati jāyante, atiśayena punarudarāṇi| anyebhyaścodarahetubhyo mandāgnitvaṃ pradhānamudarāṇāṃ kāraṇamiti mandegnāvityanena prāguddiṣṭena dyotayati| ajīrṇādityādi| caturvidhādajīrṇāt-āmaviṣṭabdhavidagdharasaśeṣākhyāt, tathā malinaiścānnaiḥ-pūtiparyuṣitasaṅkīrṇādilakṣaṇaiḥ, tathā malasañcayāt-cirakālasambhṛtāddoṣāṇāṃ pracayāt, udarāṇi jāyante| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā samprāptiviśeṣamāha - - - - ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīrambuvāhinīḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryastvaṅmāṃsasandhigāḥ||2||</seg> ādhmāpya kukṣimudaram------------------------------| --------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ambuvāhinīrvāhinīḥ-jalavāhinī srotāṃsi, ūrdhvādho ruddhvā dhātavo-vātādayaḥ, udaraṃ kuryuḥ| kīdṛśāḥ ? tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃse, tayoḥ sandhiḥ-antaraṃ, tatra gacchantīti tvaṅmāṃsasandhigāḥ, tatrasthā ityarthaḥ| kiṃ kṛtvā ? kukṣimādhmāpya-ānahya| tathā, prāṇaścāgniścāpānaśca tān prāṇāgnyapānān sandūṣyadūṣayitvā| prakṛtyā mando'gniḥ punarvātādibhiḥ sandūṣito jaṭharaṃ karotītyarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------aṣṭadhā tacca bhidyate| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca-udaraṃ, aṣṭadhā syāt| pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ, samastaiḥ-sannipātena caikaḥ, plīhodaraṃ baddhodaraṃ kṣatodaraṃ jalodaramiti [ ca catvāraḥ, evamaṣṭau ]| vātādikṛtānyapi plīhādyudarāṇi plīhādinimittasaṃjñayoktāni| yathā, vṛddhyākhyo rogaḥ| saṃjñāviśeṣaśca cikitsāviśeṣapratipattyarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ| naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ||4||</seg> syuḥ pretarūpāḥ puruṣāḥ------------------------| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tena-udareṇa, ārtāḥ-pīḍitāḥ puruṣāḥ, śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādādayo naṣṭaceṣṭādikāḥ kṛśādayaśca syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------bhāvinastasya lakṣaṇam| kṣunnāśo'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate||5||</seg> <seg type="unit" n="6">jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca| kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe'pi ceṣṭite||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vṛddhirviśo'pravṛttiśca kiñcicchophaśca pādayoḥ| rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi||7||</seg> rājījanma valīnāśo jaṭhare-----------------| ------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya bhāvino-bhaviṣyato, lakṣaṇaṃ kṣunnāśādikaṃ syāt| tathā, bastisandhau ruk-śūlam| tathā, lagubhojanairalpabhojanairabhojanairapi ca bastisandhau tatatā-vistīrṇatā, ādhmātatetyarthaḥ| tathā, rājīnāṃ janma-sambhavo, valīnāṃ ca nāśo jaṭhare syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------jaṭhareṣu tu| sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo'lpavahnitā||8||</seg> dāhaḥ śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṭhareṣu-jaṭharākhyeṣu, sarveṣu tu rogeṣu tandrā-ālasyaṃ, tathā sadanaṃ dehasya bhavati| tathā, malasya saṅgaḥ-purīṣasyāpravṛttiḥ| tathā, alpāgnitvam| tathā, dāhaḥ śvayathurādhmānaṃ ca| ante-avasāne, salilasambhavaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atoyamaduraṃ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| sarvaṃ tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">gavākṣitaṃ sirājālaiḥ sadā guḍaguḍāyate| nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ| saśabdo niścaredvāyurviḍbaddhā mūtramalpakam||11||</seg> nātimando'nalo laulpaṃ na ca syādvirasaṃ mukham| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvamudaramatoyaṃ-jalodaratāmaprāptaṃ, varṇato'ruṇaṃ, tathā'śophaṃ-śophenānākrāntaṃ, tathā nātibhārikaṃ-nātiśayena guru, tathā sirājālaiḥ-sirāsamūhairjālākṛtibhiḥ, gavākṣitaṃ-nirantaramākrāntaṃ, sadā-sarvakālaṃ, guḍaguḍāyate-guḍaguḍa īdṛśamavyaktaṃ śabdamācarati| tathā, māruto nābhiṃ viṣṭabhya-stabdhatāṃ nītvā, tathā'ntraṃ ca viṣṭabhya, vegaṃ kṛtvā-hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanā ityevaṃrūpamātmīyaṃ saṃrambhaṃ pradarśyānantaraṃ, praṇaśyati| tathā, saśabdo vāyurantarniścaret-niryāti| tathā viḍbaddhā, tathā mūtramatiśayenālpaṃ syāt| tathā kiñcinmando'gniḥ, tathā laulyaṃ-gṛddhiḥ, na ca virasaṃ mukhaṃ syāt| yatra tadatoyasambhavaṃ vedyam| asmācca viparītalakṣaṇaṃ sāmarthyāt satoyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkakukṣiṣu||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam| śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihlāsavat| satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca| vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣūdareṣu madhye, vātodare śophaḥ pāṇyādiṣu, tathā kukṣyādiṣu ruk parvabhedanaṃ tathā śuṣkakāsādayaḥ syuḥ| akasmāt-nimittaṃ vinā, udaraṃ vṛddhihrāsayutaṃ syāt, tathā satodabhedaṃ, tathā tanukṛṣṇasirābhistataṃ-vyāptam, āhataṃ ca tadudaramādhmātabhastreva śabdaṃ karoti| atra ca-vātodare, vāyuḥ sarukśabdaḥ sarvatogatiśca san vicaret-bhramati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā| bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ sośma dahyate| dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittodare jvarādayaḥ syuḥ| tathā, tvagādau pītatvaṃ bhavati| jaṭharaṃ haritavarṇaṃ tathā pītatāmrābhiḥ sirābhirnaddhaṃ-yuktaṃ, sasvedaṃ śoṣma ca syāt, dahyate-tapyate ca| tathā, dhūmāyati| tathā, mṛduḥ-akaṭhinaḥ, sparśo yasya tadevam| tathā, kṣiprapākaṃ syāt| pradūyate-upatapyate ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam| nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śuklarājītataṃ mahat| cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmodare'ṅgasādādayaḥ syuḥ| tathodaraṃ stimitaṃ-niścalam, tathā ślakṣṇaṃ-komalasparśam, tathā śuklarājībhistataṃ-vyāptam, tathā bṛhat, tathā cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ ca tathā śītasparśam, tathā guru, tathā sthiraṃ-na tu calam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">adhunā sannipātodaraṃ lakṣayitumāha - - - - tridoṣakopanaistaistaiḥ strīdattaiśca rajomalaiḥ| garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrcchābhramānvitam| kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam||21||</seg> bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane| ------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> malāḥ-vātādayaḥ, saraktāḥ sañcitāstriliṅgaṃ-tridoṣalakṣaṇaṃ, tathā śoṣādiyutaṃ, tathā śīghrapākaṃ, tathā sudāruṇamudaraṃ kuryuḥ| kimbhūtaiḥ sañcitāḥ ? tridoṣakopanaiḥ-saṅkīrṇādibhojanaiḥ, taistaiḥ-sarvaroganidānoktaiḥ, tathā striyā dattai rajomalaiḥ-kārmaṇāparaparyāyairvaśīkaraṇaiḥ, tathā gareṇa dūṣīviṣādyaiśca| ādiśabdena viruddhābhyavahārādergrahaṇam| anenāsya hetuviśeṣakathanam| kīdṛśā doṣāḥ ? koṣṭhaṃ prāpya-āśritya, vikurvāṇāḥ-vikriyāṃ yātāḥ| tacca-jaṭharaṃ, sutarāṃ śītavātābhradarśane bādhate| ityanenāsya viśeṣalakṣaṇaṃ kathitam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">plīhodarādīnyadhunā lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| atyāśitasya saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ativyavāyakarmādhvavamanavyādhikarśanaiḥ| vāmapārśvāśritaḥ plīhācyutaḥ sthānādvivarddhate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet| so'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrmapṛṣṭhavat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">krameṇa varddhamānaśca kukṣāvudaramāvahet| śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pāṇḍutvamūrcchāchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam| aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atitṛptasya narasya yānagamanādiceṣṭitairyaḥ saṅkṣobhastasmāt, tathā'tivyavāyādibhiḥ karśanaiḥ plīhā sthānāt-svāśayāt, cyuto vivardhate-viśeṣeṇa vṛddhiṃ gacchati| kimbhūtaḥ plīhā ? vāmapārśvāśritaḥ| athavā rasādibhyo dhātubhyaḥ śoṇitaṃ vivṛddhaṃ-vṛddhihetubhiradhikaṃ kṛtvā vṛddhiṃ prāptaṃ, anantaraṃ taṃ-plīhānaṃ svasthānāccyutamacyutaṃ vā, viśeṣeṇa vardhayet-svapramāṇādādhikyaṃ janayet| saḥ-plīhā, aṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāgbhūtvā, tataḥ-anantaraṃ, kacchapapṛṣṭhākṛtiḥ krameṇa-na sahasaiva, vardhamānaḥ-ādhikyaṃ gacchan, kukṣau-svīye sthāne, udaraṃ vidadhyāt| kīdṛśam ? śvāsādibhirdāhamohaparyantaiḥ saṃyutam| tathā, aruṇābhaṃ-aruṇavarṇam, athavā vivarṇaṃ-aniścitavarṇam, tathā nīlahāridrarājimat evaṃvidhā rājayo vidyante yasmiṃstadevam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-plīhodare, pṛthaglakṣaṇalakṣitānmalān-vātādīn, krameṇodāvartādinā vidyāt| tatrodāvartarujānāhairvātaṃ vidyāt| mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ vidyāt| gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ vidyāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">atha yakṛllakṣayati - - - - plīhavaddakṣiṇātpārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam| ------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā pūrvoktairhetubhiḥ plīhā vāmapārśvāccyuto vivardhate-vivṛddho bhūtvā'nantaramudaramāvahet, tadvadyakṛdapi dakṣiṇāt pārśvāccyutaṃ sadvardhate-vṛddhaṃ sadudaraṃ kurute| athavā śoṇitaṃ svahetuto vivṛddhaṃ yakṛdvivardhayet, tacca vivṛddhamudaramāvahet| iti plīhodarayakṛdudarayoḥ sādṛśyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atha baddhodaraṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude||28||</seg> <seg type="unit" n="29">durnāmabhirudāvatairanyairvā'ntropalopibhiḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā karoti kupito'nilaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ| kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk||30||</seg> <seg type="unit" n="31">malasaṅgo'ruciścchardirudaraṃ mūḍhamārutam| sthiraṃ nīlāruṇasirārājinaddhamarāji vā||31||</seg> nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakṣmāṇi ca vālāśca pakṣmavālāḥ, tairannena saha bhuktairbaddhāyane gude satyapāno vāyurviguṇaḥ-kupito, jaṭharaṃ karoti| baddhamayanaṃ-dvāraṃ purīṣānilavāhi, yasya tadevaṃvidhe gude| tathā durnāmabhirgude baddhāyane, tathodāvartairbaddhāyane, tathā'nyairvā'ntropalepibhiḥ-upadehibhirdadhyodanamāśomādibhiḥ, gude baddhāyane, apāno jaṭharaṃ karoti| kiṃ kṛtvā ? varcaḥpittakaphān ruddhvā-āvṛtya, tadbaddhodaramucyate| tena-baddhodareṇa, dāhajvaratṛṭkṣavāḥ syuḥ| tathā, kāsaśvāsāvūrusadanaṃ śirohunnābhipāyuruk syāt| tathā, malānāṃ-mūtrapurīṣādīnāṃ, saṅgaḥ-apravartanam| arucistathā chardiḥ syāt| tathodaraṃ mūḍhamārutaṃ bhavet| mūḍho-bahiraniḥsaraṇarūpo, māruto yasmiṃstadevam| mūḍhamārutatvasya sāmānyalakṣaṇenaiva gṛhītatvātpunargrahaṇamatiśayārtham| tathā, sthiraṃ-acalam| tathā, nīlāruṇasirārājibhirnaddhaṃ-vyāptam, athavā'rāji syāt| taccodaraṃ prāyo nābherupariṣṭādgopucchākṛti jāyate| yathāyathordhvaṃ tathātathā sūkṣmamityarthaḥ| anenāsya saṃsthānamuktam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">adhunā chidrodaraṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| asthyādiśalyaiḥ sānnaiścadbhuktairatyaśanena vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhidyate pacyate vā'ntraṃ tacchidraiśca sravanbahiḥ| āma eva gudādeti tato'lpālpaṃ saviḍrasaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tulyaḥ kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ| śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoramāvahet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">varddhayettadadho nābherāśu caiti jalātmatām| udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsatṛḍbhramaiḥ||35||</seg> chidrodaramidaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare| ------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthitṛṇakaṇṭakapāṣāṇadhātuśṛṅgadārvādiśalyaiḥ sānnaiḥ-sahabhojanena bhuktaiḥ| athavā, atyaśanena-atimātrabhojanena, yadā'ntraṃ bhidyate-sacchidraṃ sampadyate, athavā pacyate-pākaṃ yāti| tacchidraiśca-antracchidrairbhedotpannaiḥ, pākato vā, bahirāma eva-aparipakva eva, saviḍrasaḥ sravannalpālpameva gudādeti-āyāti| tulyaḥ-sadṛśaḥ, kuṇapagandhena-śavagandhena| tathā picchilaḥ, pītalohitaśca varṇena| śeṣaśca raso-yo gudānnāgacchati, sa jaṭharamāpūrya-pūrayitvā, ghoraṃ-kaṣṭataraṃ, jaṭharākhyaṃ vyādhiṃ kuryāt| tat-udaraṃ, adho nābhervardhayet-vṛddhiṃ gacchet| vardhiścurādiḥ| tathā, āśu-śīghrameva, jalātmatāṃ-jalodaratvameti, udriktadoṣarūpaṃ ca| udriktaṃ-adhikaṃ, doṣāṇāṃ-vātapittakaphānāṃ, rūpaṃ-ākṛtiḥ, yasya tadevam| tathā, śvāsatṛḍbhramairvyāptamidamudaraṃ chidrodaraṃ prāhurācāryāḥ| apare tvācāryāḥ parisrāvītyāhuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">athodakodaradarśanārthamāha - - - - ------------------------------------------------| pravṛttasnehapānādeḥ sahasā''māmbupāyinaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">atyambupānānmandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| ruddhvā'mbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrchitaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vardhayetāṃ tadevāmbu tatsthānādudarāśritau| tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kāsaśvāsāruciyutaṃ nānāvarṇasirātatam| toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu||39||</seg> dakodaraṃ mahatsnigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat| ------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pravṛttaṃ-ārabdhaṃ, snehapānādi yena sa pravṛttasnehapānādiḥ| ādigrahaṇādvamanādikaṃ karma pañcavidhaṃ gṛhyate| tasya tathābhūtasya sahasā''māmbupāyinaḥ-sahasaivāpakvapānīyapasya, tathā mandāgneḥ-naṣṭavahneḥ, tathā kṣīṇasya-viśiṣṭavyādhyākrāntatayā dhātvapacayavataḥ, tathā'tikṛśasya-anaśanādinā kṣīṇamedomāṃsasya, evaṃvidhasya puruṣasyātyambupānādambumārgān-toyavāhini srotāṃsi, ruddhvā'nilaḥ kaphaśca| kimbhūtaḥ ? jalamūrchitaḥ-toyamiśritaḥ| tāvubhau vātakaphau jalamūrchitāvudarāśritau tadevāmbu tatsthānāt-udakasthānāt klemato, varddhayetām| tataḥ-anantaraṃ, udaraṃ syāt| tṛṣṇādiyutaṃ, tathā kāsādiyutaṃ, tathā nānāvarṇābhiḥ-anekavarṇābhiḥ sirābhiḥ, tataṃ-vyāptam| toyetyādi| śabdasya prakṣobhaḥ-saṃrambhaḥ śabdaprakṣobhaḥ, vepathuḥ-kampaḥ, sparśaśca śabdaprakṣobhaśca vepathuśca ta evam, toyena pūrṇā toyapūrṇā, sā cāsau dṛtiśca toyapūrṇadṛtiḥ, toyapūrṇadṛtivat sparśaśabdaprakṣobhavepathavo yasminnudare tattoyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu, dakodaraṃ-jalodaraṃ, syāt| tacca mahat-anyebhya udarebhyo vistīrṇam, tathā snigdhaṃ, tathā sthiraṃ-acalam, āvṛttanābhi tat, āsamantādvṛttā-vartulā, nābhiryasya tadevam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">adhunā jaṭhare'pyavasāne yathā jalasambhavaḥ syāttathā''ha - - - - ------------------------------------------------| upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ svasthānataścyutāḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi| svadeśca bāhyasrotaḥsu vihatastiryagāsthitaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet| gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ ca na śabdavat||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mṛdu vyapetarājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati| tadanūdakajanmāsminkukṣivṛddhistato'dhikam||43||</seg> sirāntardhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam| ------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upekṣayā-acikitsanāt, sarveṣūdareṣu, doṣāḥ-vātapittakaphāḥ, svasthānataḥ-ātmīyāt sthānāt, cyutāḥ-sthānāntaraṃ gatāḥ, tathā pākāddhetoste doṣā dravā adhikaṃ dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi| andhayaśca srotomukhāni ca sandhisrotomukhāni-dvārāṇi| na kevalaṃ svayaṃ doṣā dravatvaṃ gatāḥ, yāvatsandhisrotomukhānyapi dravīkuryuḥ, ityapiśabdārthaḥ| svedaśca bāhyasrotaḥsu saṃvṛteṣu vihato-niruddhaḥ, tiryagāsthitaḥ-tiryak pravṛttaśca, tadevodakaṃ prāk kukṣau vṛddhiṃ gatamāpyāyya-vṛddhiṃ gamayitvā, picchāṃ kuryāt| tadā bhavedgurūdaraṃ sthiraṃ-acalaṃ, vṛttaṃ-vartulaṃ, ca| tathā''hataṃ ca pāṇyādinā na śabdavat-naśabdayuktam, tathā mṛdu-akaṭhinam, tathā vyapetā rājyo yasmāt tadvyapetarājīkaṃ syāt| nābhyāṃ ca spṛṣṭaṃ sat sarpati-prasāri sampadyate| tadanu-tato'nantaram, asmin-udarākhye vyādhau, udakajanma-jalasambhavaḥ| tataḥ-anantaraṃ, adhikaṃ kṛtvā kukṣivṛddhirbhavet| tathā, sirāntardhānaṃ-sirāṇāmadarśanam| kimetadeva lakṣaṇam? netyāha-udakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam| na kevalaṃ yadadhunaivoktaṃ lakṣaṇam, yāvajjalodaroktaṃ ceti caśabdasyārthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">idānīmudarāṇāṃ sukhasādhyatvābhāvāt kṛcchrasādhyāsādhyatve vedayati - - - - ------------------------------------------------| vātapittakaphaplīhasannipātodakodaram||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kṛcchraṃ yathottaram pakṣātparaṃ prāyo'pare hataḥ| sarvaṃ ca jātasalilaṃ riṣṭoktopadravānvitam||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādyudbhavamudaraṃ yathottaraṃ kṛcchram| tena vātodarāt pittodarāt pittodaraṃ yāvadudakodaramatyarthaṃ kṛcchram, kṛcchrasādhyatvāt| pāṭhāpekṣayā ye dve apare-baddhakṣatodare, te prāyaḥ pakṣātparaṃ-anantaraṃ, hato-mārayataḥ| prāyograhaṇāt-kadācinniyatāyuṣyutpanne naiva mārayataḥ| kilopekṣayā sarveṣūdareṣvante salilasambhava ityuktam| sarvaṃ ca jaṭharaṃ jātodakaṃ yadvātādisamutthaṃ kṛcchramuktaṃ tadapi hantyeva| atrāpi prāyograhaṇamanuvartanīyam| kadācijjātodakamapi na mārayati, api tu yāpayatyeva| tathā, riṣṭoktopadravānvitaṃ-riṣṭādhyāyoktairupadravairyuktaṃ "jaṭharaṃ hanti durbalam| śūnākṣaṃ kuṭilopasthaṃ" (hṛ. śā. a. 5|90) ityādibhiśca, tadapi hanti| 00000</ab>
          <ab type="mula">janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam|46| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne udaranidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> janmanaiva-jātyaiva svabhāvenaiva, udaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam, vyādhisvabhāvāt| prāyograhaṇātkiñcidudaraṃ kṛcchrameva bhavati, na kṛcchratamam| ata evāha-balina ityādi| balino-balavataḥ, tadudaramutthitaṃ navaṃ sat ajātodakaṃ sat, yatnasādhyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne udaranidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.3.13">
          <head>pāṇḍurogaśophavisarpanidānadhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udaranidānādanantaraṃ pāṇḍuśophavisarpanidānamārabhyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yato yathaivodaraṃ doṣasaṅghātajaṃ tathaite'pi, ityāha - - - - athātaḥ pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ| tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">dhamanīrdaśa samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum| śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tvaṅmāṃsayostatkurute tvaci varṇān pṛthagvidhān| pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam||3||</seg> yato'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogaḥ-------------| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatra malāḥ-vātādayaḥ, pittapradhānā yathoktaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, kopanaiḥ kupitāḥ-kruddhāḥ, pāṇḍurogahetavaḥ| katham ? ityāha-tatretyādi| [ tatra- ] teṣu tathābhūteṣu satsu, vātena balinā-balavatā, kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitamanantaraṃ tatpittaṃ dhamanīrdaśa-hṛdi sthitāḥ, samprāpya-āśritya, sakalāṃ tanuṃ vyāpnuvat-aśnuvānam| sakalaśabdopādānaṃ mūtrapurīṣādīnāmapi grahaṇārtham| ata evākhyāsyati (ślo. 9) - "kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā|" iti| tathā śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣya| kimbhūtaṃ pittam ? tvaṅmāsayorantaraṃ-madhyamāśritam| tat-pittaṃ, tvaci varṇān pṛthagvidhān-nānāprakārān, pāṇḍuhāridraharitān kurute| teṣu-varṇeṣu madhye, yato-yasmāt, atiśayena pāṇḍutvamadhikamataḥ-asmāt, sa rogaḥ pāṇḍurityuktaḥ-saṃjñitaḥ| nanu, 'pittapradhānāḥ' iti kathamuktam ? yāvatā (yato) vāyorbalīyastvāt 'vātapradhānāḥ' iti vaktuṃ yuktaṃ syāt| balīyastvaṃ cānantarameva pratipāditaṃ 'tatrānilena balinā kṣiptaṃ' iti| asadetat| yato nātra balīyastvābalīyastvakṛte prādhānyāprādhānye vivakṣite| kintarhi ? pāṇḍurogakaraṇaṃ prati kartṛtvākartṛtve| pittasya ca pāṇḍurogakaraṇaṃ prati mukhyaṃ kartṛtvam, ataḥ 'pittapradhānāḥ' iti yuktamuktam| nanu, yadi trayo doṣāḥ pāṇḍurogahetavaḥ, kathaṃ tarhi vakṣyati ? (ślo. 7) - "sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt|" iti| ucyate| sarvaḥ pāṇḍurogastridoṣaja eva| kintu hetuviśeṣairyo rūpabhedastena pañcātmakaḥ śophavat, iti na kiñcidatrāyuktam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------tena gauravam| dhātūnāṃ syācca śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tato'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ| mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śūnākṣikūṭaḥ sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano'lpavāk| annadviṭ śiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ||6||</seg> sannasaktho jvarī śvāsī karṇakṣveḍī bhramī śramī| ------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tena-pāṇḍurogeṇa, dhātūnāṃ-rasarudhirādīnāṃ, gauravaṃ śaithilyaṃ ca syāt| tathā, ojaso guṇakṣayo-mādhurya(manda)śaityādīnāmojoguṇānāṃ (hṛ. ni. a. 6|1) vināśaḥ| tata eva-ojoguṇakṣayāt, pāṇḍvāmayī naro'lparaktamedaskaḥ| alpe raktamedasī yasya sa evam| tathā, niḥsāro-durbalaḥ syāt|tathā ślathendriyaḥ| [ ślathāni- ] śithilāni, indriyāṇi-vākpāṇipādapāyūpastharūpāṇi, yasya sa ślathendriyaḥ| tathā, indriyaśabdena buddhīndriyāṇāṃ cakṣurādīnāmadhiṣṭhānānyupalakṣyante| nanu, pittapradhānāḥ kupitā iti pittavṛddhiruktā| pittavṛddhyā ca raktavṛddhyā bhavitavyam| tatkathamuktamalparaktateti ? atrocyate| doṣāṇāmanyonyadūṣaṇāt dūṣasya ca doṣairdūṣitatvāt prasādaparamparayā'puṣṭau satyāṃ kiṭṭabāhulyāt pitta[sya]adhikyam, na raktasya prasādātmakasya, iti pittādhikyamalparaktatā cetyupapannam| tathā, aṅgaiḥ-avayavaiḥ, mṛdyamānairivāsau nara upalakṣitaḥ, tathā hṛdayena dravatā ca| tathā, śūnāvakṣikūṭau yasya sa evam| tathā, sadanaḥ-aṅgasādavān| tathā, kopanādikaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">------------------------------------------------| sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saḥ-pāṇḍurogaḥ, pañcadhā syāt| katham ? ityāha-pṛthagdoṣaiḥ sannipātena mṛdbhakṣaṇācca| nanu, mṛttikādanāt pṛthagpāṇḍurogo na vācyaḥ, pṛthagvātādidoṣaje pāṇḍuroge'ntarbhūtatvāt| mṛdā hi vātādiprakopo vidhīyate tiktoṣaṇādibhiriva| vātādiprakopaśca pāṇḍurogakṛt| tasmātpṛthaṅmṛdo na yukto nirdeśaḥ| atra brūmaḥ| mṛdo'nye ye vātādiprakopahetavaḥ pāṇḍurogasampādane sambhāvanāyogyāḥ, te pāṇḍurogaṃ sampādya hetusvarūpasattayā vinivartante| mṛttikā tu tīkṣṇaiḥ saṃśodhanairvinā pāṇḍurogaṃ yāvatkāye'vatiṣṭhate| ityayaṃ vātādikopahetubhyo'nyebhyo mṛdaḥ pāṇḍurogaṃ prati viśeṣaḥ| tasmānmṛdā pṛthak pāṇḍurogo vaktuṃ nyāyyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci| aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo'lpavahnitā||8||</seg> sādaḥ śramo-------------------------------| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asya pāṇḍurogasya hṛdayaspandanādi prāgrūpam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------anilāttatra gātraruktodakampanam| kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā||9||</seg> śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu pāṇḍurogeṣu madhye, vātātpāṇḍuroge gātrarugādayaḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ||10||</seg> tṛṭsvedamūrcchāśītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvakkratā| varcobhedo'mlako dāhaḥ------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāddharitapītābhasirāditvaṃ(tvādi) syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------| ------------------------------kaphācchuklasirāditā||11||</seg> tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ kāsaścachardiśca-----------------------------------| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphācchuklasirāditā[di] syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| -------------------nicayānmiśraliṅgo'tiduḥsahaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nicayāt-sannipātāt, miśraliṅgaḥ pāṇḍurogaḥ so'tiduḥsaho-ghoratamaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛtkaṣāyā'nilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādruddhvā ca pūrvavat| pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ||14||</seg> purīṣaṃ kṛmimanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ| ------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛdbhakṣitā kaṣāyarasā vātaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| ūṣarā-sakṣāramṛttikā, pittaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| madhurā mṛttikā kaphaṃ dūṣayitvā pāṇḍurogaṃ kuryāt| tathā, rasādīṃśca dhātūn dūṣayitvā raukṣyācca hetorbhuktaṃ virūkṣya ceti| yataḥ svabhāvata eva mṛttikā rūkṣā| tasmādbhuktaṃ virūkṣayati| srotāṃsi cāpūrya ruddhvā'pakvaiva satī pāṇḍurogaṃ pūrvavat pittapradhānāḥ kupitā ityādinā nyāyena kuryāt| mṛttikāyā gurutvāt pākābhāvaḥ| athavā aśabdo'treṣadarthe| alomikā eḍaketi yathā| tena kiñcitpakveti gamyate| tataḥ-tena pāṇḍurogeṇa, śūnanābhyādikaḥ san kṛmyādiyutaṃ purīṣaṃ muñcet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha pratijñāvākye'nuktāmapi kāmalāṃ tulyahetvādikatvāt pradarśayannāha - - - - ------------------------------------------------------| yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">koṣṭhaśākhāśrayāṃ pittaṃ dagdhvā'sṛṅmāṃsamāvahet| hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="17">---------------------------------------------------------------------------------- kiṃ pāṇḍurogiṇa eva pittalānyāsevamānasya kāmalā bhavet, utāpāṇḍurogiṇo'pi ? ityāha - - - - bhavetpittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo naraḥ pāṇḍurogī san pittalaṃ-maricakāñcikādidravyamatyarthaṃ, seveta-upayuṅkte, tasya-pāṇḍurogiṇaḥ, pittaṃ kartṛ kāmalāmāvahet| kīdṛśīm| koṣṭhaśākhāśrayām| koṣṭho-mahāsrotaḥ, śākhā-raktādayastvak ca, iti tadubhayamāśrayo yasyāstām, kiṃ kṛtvā ? raktaṃ māṃsaṃ ca dagdhvā| katham ? hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā| tadā ca puruṣo dāhādimān maṇḍūkacchāyo durbalendriyaśca syāt| durbalāni-svaviṣaye'pyaśaktāni, indriyāṇi yasya sa evam| pāṇḍurogamantareṇāpi pittādhikasya narasya pittalānyāsevamānasyāsau koṣṭhaśākhāśrayā kāmalā syāt, na kevalaṃ pāṇḍurogiṇaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbhakāmalā| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upekṣayā-cikitsāṃ vinā, saiva-kāmalā, yadā śophāḍhyā-śvayathubahulā, syāttadā kumbhakāmaletyucyate| kṛcchrā-kṛcchrasādhyā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">halīmakaṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdurjvaraḥ| tandrābalānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam||19||</seg> alasaṃ ceti śaṃsanti----------------------| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṇḍuroge sati yadā haritaśyāvapītatā bhramādayaśca vātapittātsyuḥ, ataśca taṃ halīmakaṃ śaṃsanti, munaya iti śeṣaḥ| taṃ ca halīmakaṃ, loḍharaṃ tathā'lasaṃ cācakṣate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------teṣāṃ pūrvamupadravāḥ| śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">iti pāṇḍuroganidānam| ------------------------------ ------------------------------------------------------------ atha śophanidānam| pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ| nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam||21||</seg> utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ| sarvaṃ---------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-pāṇḍurogaprakārāṇāṃ, pūrvamupadravā yataḥ śophapradhānāḥ kathitāḥ| ataḥ-asmāddhetoḥ, pāṇḍuroganidānādanantaraṃ śopha eva bhaṇyate, na visarpaḥ| śophaḥ pradhānaḥ-prathamo, yeṣāṃ ta evaṃ kathitāḥ| kvaḥ ? ihaiva| yathoktam (ślo. 6)- "śūnākṣikūṭaḥ" ityādi| tathā (ślo. 14)- "śūnanābhipādāsyamehanaḥ" iti| bahirbhūtāḥ sirā bahiḥsirāḥ,-bāhyāḥ sirāḥ| vāyuḥ pittaraktakaphān karmabhūtān bahiḥ sirāḥ karmabhūtā nītvotsedhaṃ kuryāt| nayaterdvikarmakatvāt pittādayo bahiḥsirāśca karma| yathā,-ajāṃ nayati grāmamiti| tenāyamartho'vatiṣṭhate-bahiḥsirāsu pittādīnnītveti| kimbhūto vāyuḥ ? duṣṭaḥ san,-kopanaiḥ kupitaḥ| kimbhūtamutsedham ? tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃse, te saṃśrayaḥ-āśrayo, yasya tam| tairhīti hiśabdo'vadhāraṇe| taireva-bahiḥsirāḥ prāptaiḥ pittaraktakaphaiḥ, ruddhagatiḥ| ata eva saṃhataṃ-samantāddhataṃ niścalamiva sampannaṃ, utsedham| yataścaivaṃ vātapittakaphaiḥ śophaḥ sañjāyate, tasmātsarvaṃ śophaṃ nicayāt-doṣatrayāt, āhuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nanu, evaṃ satīdaṃ virudhyate "doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvai" iti| ata āha - - - - -----------------------------------------| ------------hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam||22||</seg> doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tuśabdo viśeṣārthaḥ| yadyapi sarvastridoṣajaḥ śophastathā'pi hetuviśeṣairyo rūpabhedastasmānnavātmakaṃ śophamāhuḥ| tathā hi-yo'yaṃ sannipātaḥ śophahetureṣa kadācitsamaṃ kṛtvā kupyati kadācidviṣamaṃ kṛtvaikadoṣavṛddhisvarūpatayā| evaṃ ca hetuviśeṣairyo lakṣaṇabhedastasmānnavaprakāratvaṃ śophasya nyāyyameva| lakṣaṇabhedaścaiṣāṃ spaṣṭa eva| tathā cābhighātāddhetośca yathāvadanyallakṣaṇaṃ viṣāddhetoranyallakṣaṇaṃ tadvat pṛthagvātādeśca yathāvadanyat dvandvaje cānyat sannipātaje cānyaditi| evaṃ lakṣaṇaviśeṣānnavātmakamāhuḥ| upalakṣaṇaṃ cedam, cikitsāviśeṣādapi hi navātmaka eva śophaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------| dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam||23||</seg> pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ| ------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā nijāgantubhedena dvidhā śvayathumāhuḥ| tathā, taṃ-śophaṃ, sarvāṅgajaṃ-sarvaśarīrajaṃ, ekāṅgajaṃ-ekāvayavajaṃ ca, iti punardviprakāramāhuḥ| pṛthuśconnataśca grathitaśca teṣāṃ bhāvaḥ pṛthūnnatagrathitatā, tayā viśeṣāstaistridhā-triprakāraṃ, śophaṃ viduḥ| viduriti "vida jñāne" ityasmādusādeśaḥ| pṛthutvena-vistīrṇakṛtatvena viśeṣeṇa, tathonnatatvena viśeṣeṇa, tathā grathitasvarūpatvena viśeṣeṇeti yojyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">------------------------------------------------| sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam| atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbu svapnajāgaram| mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇā'pi vā| śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ| anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ūrdhvaṃ śophamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ| sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vakṣyamāṇo gurvamlasnigdhādiko vargaḥ [ śophānāṃ- ] śvayathūnāṃ nijānāmāgantūnāṃ ca, sāmānyahetuḥ-utpattau kāraṇam| doṣajānāṃ śvayathūnāṃ punaratiśayena hetuḥ, na tathā''gantūnāṃ, iti viśeṣaśabdena dyotayati| vyādhikarmopavāsādibhiḥ kṣīṇasya, vyādhinā-jvarādinā kṣīṇasya, tathā karmaṇā-pañcavidhena vamanavirecananirūhānuvāsananasyākhyena, tathopavāsena, ādigrahaṇādanyena ca mārgādinā kṣīṇasya, drutaṃ kṛtvā-sahasaiva, gurvādikaṃ bhajataḥ| atheti samuccaye| vyādhyādikṣīṇalakṣaṇebhyaḥ sakāśādanyasya svasthāderapyatimātraṃ-mātrāmatikramya, bhajato doṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṃ śophaṃ kurvanti, prakṛtatvādvakṣasa ūrdhvam| bastau sthitā adhaḥ śophaṃ kurvanti| madhye sthitā doṣā madhye śophaṃ kurvanti| grāmyāṇāṃ-caṭakakukkuṭādīnāṃ, māṃsaṃ grāmyamāṃsam| vallūraṃ-śuṣkamāṃsam| svapno'trāhaḥsvapno jāgaraśca rātrijāgaro bodhyaḥ| yānena-turagādinā, kṣobhiṇā-śarīrasaṃrambhajanakena| tathā, śvāsādayaḥ pāṇḍuparyantā rogāḥ prādhānyena| tathā, anye'pi-śvāsakāsādivyatiriktā rogāḥ, mithyopakrāntāḥ-mithyopacaritā ayathāśāstramupakrāntāḥ, śophahetavaḥ| tairapi doṣā vakṣasi sthitā ūrdhvaṃ śophaṃ kurvanti| bastau sthitā adho, madhyagā madhye, sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ, pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ, doṣāḥ śophaṃ kurvanti| 00000</ab>
          <ab type="mula">tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-śvayathoḥ, pūrvarūpaṃ tatpūrvarūpam| davathuḥ-cakṣurādiṣu yastīvra ūṣmā sa bhaṇyate| yaduktam-"davathuścakṣurādibhyastīvramūṣmapravartanam|" iti| tathā, sirāyāmo-yatra pradeśe śvayathurudbubhūṣustatra sirāṇāṃ dairghyamiva| tathā, aṅgagauravaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomā'ruṇāsitaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān| kṣiprotthānaśamaḥ śīghramunnametpīḍitastanuḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān| tvak ca sarṣapalipteva tasmiṃścimicimāyate||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātācchophaścalādilakṣaṇaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt| śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate tanuḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ| śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī sparśāsaho mṛduḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittācchophaḥ pītaraktāsitābhāsādilakṣaṇaḥ| sa ca madhye-madhyapradeśe, prāk-pūrvaṃ, jāyate| prāggrahaṇaṃ paścātsakale'pi dehadeśe syāditi dyotayati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ| snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styāno nidrācchardyagnisādakṛt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ākrānto nonnametkṛcchraśamajanmā niśābalaḥ| sravennāsṛk cirātpicchāṃ kuśaśastrādivikṣataḥ||36||</seg> sparśoṣṇakāṅkṣī ca kaphāt------------------------| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphācchophaḥ kaṇḍūyutādilakṣaṇaḥ syāt| tathā, ākrāntaḥ-pīḍitaḥ san, vātika iva nonnamet| tathā, kṛcchre śamajanmanī yasya sa evam| tathā, niśābalo-rātrāvadhika ityarthaḥ| tathā, kuśaśastrādibhirvikṣataḥ sa śopho na raktaṃ sravet| kintarhi ? cireṇa picchāṃ-lasīkāparaparyāyāṃ, sravet| tathā, sparśābhilāṣī uṣṇābhilāṣī ca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">-----------------------yathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ| saṅkarāddhetuliṅgānām---------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hetavaśca liṅgāni ca, teṣāṃ saṅkarāt-saṅkīrṇatvena, yathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ śophāḥ, syuriti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">------------------------------------------------| ----------------------------nicayānnicayātmakaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nicayātmako-doṣatrayajaḥ śopho, nicayāt-hetuliṅganicayāt, syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ| himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān| bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, śastrādicchedabhedakṣatādibhiryaḥ śophaḥ so'bhighātena, vedya iti śeṣaḥ| tathā, himenānilena tathodadhyanilena-sāgarajena vāyunā, tathā rasaiḥ śūkaiśca bhallātakapikacchujaiḥ saṃsparśācchvayathurvisarpavān bhavet| sa ca bhṛśoṣmā lohitābhāsaśca bāhulyena ca pittalakṣaṇaḥ syāt| pittaśophasya lakṣaṇaṃ pittaśophalakṣaṇam, pittaśophalakṣaṇamiva lakṣaṇaṃ yasya sa pittalakṣaṇaḥ| saptamyupamānapūrvasyeti bahuvrīhiruttarapadalopaśca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt| daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi||40||</seg> <seg type="unit" n="41">viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt| viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt||41||</seg> mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ| ------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣajaḥ śophaḥ saviṣāṇāṃ prāṇināmaṅge parisarpaṇāt-gamanāt, tathā teṣāmeva mūtraṇāt| tathā, daṃṣṭrādantanakhānāmāpātāt aviṣaprāṇināmapi śophaḥ syāt| apiśabdānna kevalaṃ saviṣaprāṇinām| tathā, viṇmūtraśukrairupahataṃ-tatsparśāddūṣitamapraśastam| viṇmūtraśukropahataṃ ca tanmalavacca viṇmūtraśukropahatamalavat, tathāvidhaṃ ca tadvastraṃ ca, tasya saṅkaraḥ-saṃsparśaḥ, tasmādapi śophaḥ syāt| tathā viṣavṛkṣāṇāmanilastasya saṃsparśāt, garayogasyāvacūrṇanaṃ-avadhvaṃsanaṃ, tasmācca mṛdvādiguṇayuktaḥ śvayathuḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">------------------------------------------------| navo'nupadravaḥ śophaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="4">iti śophanidānam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navaḥ-acirotpannaḥ, tathā'nupadravaḥ-upadravarahitaḥ, śophaḥ sādhyaḥ| asādhyaḥ purā-vikṛtivijñānīye, īritaḥ-abhihitaḥ| yathoktam (hṛ. śā. a. 5|92) - "anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram| nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi||" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula">śvayathuvaddoṣairdūṣyaiśca yato visarpo bhavati,atastannidānaṃ prakamyate - - - - ------------------------------------- atha visarpanidānam| syādvisarpo'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visarpaḥ sarva eva śophavat| doṣaiḥ-pṛthagvātapittakaphairdvayaiḥ samastaistathā'bhighātāt, evamabhighātāntairdoṣaiḥ śophavadvisarpasambhavaḥ| dūṣyairapi śophavat| evaṃ "pittaraktakaphān vāyuḥ" (ślo. 21) ityādirapi grantho'tra yojyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt||43||</seg> yathottaraṃ ca duḥsādhyāḥ--------------------------| ------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ ca-visarpaṃ, tryadhiṣṭhānaṃ prāhuḥ, ātreyādaya iti śeṣaḥ| [ kasmāt ? ] bāhyāntarubhayāśrayāt-pūrvārjitakarmavaśāt kadācidbāhyāśrayo visarpo jāyate, bāhya āśrayo yasya sa tathā, evaṃ kadācidantarāśrayaḥ, kadācidubhayāśrayaḥ, [ tasmāt ]| te ca bāhyāntarubhayāśrayā visarpā yathottaraṃ duḥsādhyāḥ| duḥkhena sādhyanta iti duḥsādhyāḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------tatra doṣā yathāyatham| prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ||44||</seg> dehe śīghraṃ visarpanti te'ntarantaḥsthitā bahiḥ| bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ---------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmin visarpe yathāyathaṃ prakopaṇaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ, prakupitā viśeṣeṇa punarvidāhibhiratyarthaṃ kṛtvā prakupitā dehe śīghraṃ-āśveva, visarpanti| te'ntaḥsthitā antarvisarpanti| bahiḥsthā doṣā bahirvisarpanti| dvitaye'ntarbahīrūpe, dvisthāḥ-ubhayasthāḥ santo, visarpanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------| ------------------------vidyāttatrāntarāśrayam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt||46||</seg> āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu triṣu visarpeṣu madhye, antarāśrayaṃ visarpaṃ marmopatāpādibhirvidyāt| marmaṇāṃ-hṛdayādīnāṃ, upatāpo-duḥkhaṃ, tasmāt| tathā, sammohāt-mūrcchodbhavāt| ayanānāṃ-karṇanāsādīnāṃ, vighaṭṭanāt-viśeṣeṇa calanādatiśayena parisphuraṇādityarthaḥ| tathā, tṛṣṇāyā atiyogāt| tathā vegānāṃ-nānārūpāṇāṃ vedanānāṃ, viṣamaṃ kṛtvā-vicchidya vicchidya kṛtvā, pravartanāt| āśuca-śīghrameva, agnibalayorbhraṃśāt-vināśāt| ato [ viparyayāt-pūrvoktāntarvisarpa ] lakṣaṇaviparyayāt, bāhyaṃ-bāhyāśrayaṃ, visarpaṃ vidyāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------| tatra vātātparīsarpo vātajvarasamavyathaḥ||47||</seg> śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān| ------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tatra-] teṣu visarpeṣu madhye, vātādyo visarpaḥ sa vātajvaratulyavyathaḥ syāt śophādiyutaśca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------------| pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādvisarpo drutagatiḥ-śīghravyāpī, tathā pittajvaraliṅgo'tilohitaśca syāt| pittajvaraliṅgānīva liṅgāni yasya, iti saptamyupamānapūrvasyetyādinā bahuvrīhiruttarapadalopaśca| 00000</ab>
          <ab type="mula">kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk| ------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādvisarpaḥ kaṇḍūmān snigdhaḥ kaphajvaratulyaruk ca| vātādijvaralakṣaṇaṃ yathoktam (hṛ. ni. a. 2|11) - "vaiṣamyaṃ tatratatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ|" ityādi| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------| svadoṣaliṅgaiścīyante sarve sphoṭairupekṣitāḥ||49||</seg> te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam| ------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarve ca visarpā upekṣitāḥ-upakramarahitāḥ, sphoṭaiścīyante-vyāpyante| kimbhūtaiḥ ? svadoṣaliṅgaiḥ-yathāyathaṃ svadoṣalakṣaṇaiḥ| te ca pakvabhinnāḥ svaṃsvaṃ-ātmīyamātmīyaṃ doṣaṃ(ṣajaṃ), vraṇalakṣaṇaṃ bibhrati-dhārayanti| pūrvaṃ pakvāḥ paścādbhinnāḥ pakvabhinnāḥ, "pūrvakāla" ityādinā samāsaḥ| "tatra mārutāt| śyāvaḥ kṛṣṇo'ruṇaḥ" (hṛ. u. a. 25|5) ityādigranthanirdiṣṭaṃ vraṇalakṣaṇam| "pittena kṣiprajaḥ" ityādigranthanirdiṣṭam| evaṃ kaphādilakṣaṇamapi bodhyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">adhunā dvandvajaṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| vātapittājjvaracchardimūrcchātīsāratṛḍbhramaiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">asthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ| karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat||51||</seg> <seg type="unit" n="52">yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ| śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā''śu ca cīyate||52||</seg> <seg type="unit" n="53">agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvād drutaṃ ca saḥ| marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet| hidhmāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu| ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehaśramodbhavām||55||</seg> duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate| ------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittādvisarpo jvarādibhiryutaḥ sakalamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat-jvalitāṅgāravyāptasadṛśaṃ karoti| yaṃ yaṃ ca śarīradeśaṃ visarpo visarpati-prasarati, sa sa pradeśaḥ śāntāgāravadasito nīlo rakto vā bhavet| tathā, saḥ-visarpo, drāgevāgnidagdha iva sphoṭaiścīyate-vyāpyate| sa ca visarpaḥ śīghragatvāt-tatsvabhāvavaśāt, marmānusārī drutaṃ-tvaritaṃ kṛtvā, syāt| tata eva ca vāto'tibalo-balīyān, aṅgaṃ-śarīraṃ, vyatheta-pīḍayet| saṃjñāṃ-saṃvidaṃ, haret-nāśayet, nidrāṃ ca haret| śvāsamīrayet-kuryāt, tathā hidhmāṃ ca| saḥ-visarpī, nā-puruṣaḥ, īdṛśīmavasthāṃ gataḥ-prāptaḥ, cetonavasthālakṣaṇayā-aratyā, grastaḥ-abhibhūto, na kvacidbhūmiśayyāsanādiṣu śarma-sukhaṃ, labhate| aratigrasta iti hetau prathamā, aratigrastatvādityarthaḥ| evaṃ kvacidapi sukhālābhādbhūmyādiṣu ceṣṭamānaḥ-pariluṭhan, tataḥ kliṣṭo-manasā kāyena ca, manodehaśramodbhavāṃ-tadutthāṃ, nidrāmaśnute| kimbhūtaḥ ? duṣprabodhaḥ,-duḥkhena prabodho-nidrāpagamo, yasya sa evam| eṣa cāgnyākhyo visarpa ucyate| 0000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">------------------------------------------------| kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham||56||</seg> <seg type="unit" n="57">raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam| dūṣayitvā ca dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām||57||</seg> <seg type="unit" n="58">granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām| śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām| ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena pavano ruddhastameva-kaphaṃ, bahudhā bhitvā granthīnāṃ mālāṃ kurute| raktaṃ ca vṛddharaktasya narasya dūṣayitvā granthīnāṃ mālāṃ kurute| kimbhūtaṃ raktam ? tvaksirāsnāvamāṃsagam| kimbhūtānāṃ granthīnām ? dīrghāṇuvṛttasthūlakharasvabhāvānāṃ tathā raktavarṇānām| kimbhūtām, mālām ? tīvrarugjvarām| tīvrau rugjvarau yasyāstām tathā śvāsādibhiryutām| ityayaṃ-anantarokto, granthivīsarpa ucyate| kaphavātakopajaścāyaṃ vedyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">kaphapittājjvaraḥ stambho nidrātandrāśirorujaḥ| aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mūrcchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam| āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati||61||</seg> <seg type="unit" n="62">prāyeṇāmāśaye gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk| piṭakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">mecakābho'sitaḥ snigdho malinaḥ śophavān guruḥ| gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate||63||</seg> <seg type="unit" n="64">paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ| śavagandhiśca vīsarpaṃ kardamākhyamuśanti tam||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphapittāt kardamākhyo jāyate| tatra jvarādayaḥ syuḥ| sa ca-visarpaḥ, prāyeṇa-bāhulyena, āmāśaye-nābhistanāntaramadhye, ekadeśaṃ gṛhṇan-ākrāman, anantaraṃ dehaṃ sarpati-vyāpnoti| na cātiruk syāt| tathā, piṭakairavakīrṇo-vyāptaḥ, syāt| kimbhūtaiḥ ? atipītalohitapāṇḍuraiḥ| tathā, mecakābhādikaḥ syāt| mecako-mayūrakaṇṭhasadṛśo varṇaḥ| taṃ-tādṛśaṃ, visarpaṃ kardamākhyaṃ-kardamasaṃjñaṃ, uśanti, munaya iti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvatisarpaṇaḥ| ------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaistribhirdoṣairjātaḥ sarvajaḥ-sannipātodbhavo, vīsarpaḥ sarvairlakṣaṇairupalakṣitaḥ| sa ca sarvān dhātūnatiśayena sarpati sarvadhātvatisarpaṇaḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">------------------------------------------------| bāhyahetoḥ kṣatātkruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan||65||</seg> <seg type="unit" n="66">visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam| sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māruto-vātaḥ, kṣatādbāhyakāraṇāt kruddhaḥ san visarpaṃ kuryāt| kiṃ kurvan ? pittaṃ saha raktena prerayan| tathā, sphoṭaiḥ-piṭakaiḥ, cittaṃ-vyāptam| kimbhūtaiḥ ? kulatthasadṛśaiḥ| tathā, śophādibhirāḍhyaṃ-atiśayena yutam| tathā, śyāvalohitaṃ-varṇena| 00000</ab>
          <ab type="mula">pṛthagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ| asādhyo kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmakāḥ|67| śīrṇasnāyusirāmāṃsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ| 67 1/2| iti visarpanidānam| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthagdoṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ kevalaiḥ, trayo visarpāḥ sādhayituṃ śakyāḥ| dvandvajāścānupadravāḥ-kāsavaivarṇyajvarādibhirupadravaiḥ (hṛ. śā. a. 5|97) rahitāḥ, trayaḥ sādhyāḥ| kṣatasarvotthau dvau visarpāvasādhyau, tathāsvabhāvatvāt| sarve visarpāścākrāntamarmakāḥ-abhibhūtamarmakāśca, asādhyāḥ| tathā, śīrṇāni snāyusirāmāṃsāni yaiste'pyasādhyāḥ| tathā, prakarṣeṇa-atiśayena klinnāḥ, tathā śavagandhayaḥ-kuṇapagandhatulyāḥ, ye te'pyasādhyāḥ| śavasyeva gandho yeṣāmiti "upamānācca" iti gandhasyedādeśaḥ| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.3.14">
          <head>kuṣṭhaśvitrakṛminidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visarpanidānādanantaraṃ tulyahetvāditvātkuṣṭhanidānamārabhyate- 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā| sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sevitaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairvoritā malāḥ| sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dūṣayanti ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ| tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mithyāhārādinā tathā sādhunindāvadhādibhiḥ pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ sevitaiḥ-anuṣṭhitaiḥ, prāktanairvā-anyajanmācaritaiḥ| sevitagrahaṇena sātatyānuṣṭhānaṃ dyotayati| tena kadācitkaraṇatvameṣāṃ na kuṣṭhaheturiti gamyate| taistathābhūtaiḥ karmabhirmithyāhārādinā ca īritāḥ-duṣṭāḥ, malāḥ-vātapittakaphāḥ, śirāstiryaggāminīḥ prapadya-āśritya, tvaglasīkāsṛgāmiṣaṃ dūṣayanti| tadeva ca tvagādikaṃ śithilīkṛtya tataḥ-anantaraṃ, bahirniścaranto-bāhyadeśe prasarantaḥ, tvaco [ yat ] vaivarṇyaṃ kurvanti tatkuṣṭhamuśanti, munaya iti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kuto'sya rogasya kuṣṭhamiti saṃjñā ? ityāha - - - - kālenopekṣitaṃ yasmātsarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ| prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvān saṃkledya cāvahet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sasvedakledasaṅkothān kṛmīn sūkṣmān sudāruṇān| lomatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt||5||</seg> bhakṣayecchvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhṛtam| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāddhetorupekṣitaṃ-anupakrāntaṃ sat, kālena sarvaṃ vapuḥ-śarīraṃ, kṛṣṇāti tasmāttat kuṣṭhamityucyate| tacca kuṣṭhaṃ dhātūn sarvān prapadya-prāpya, anantaramantarvyāpya-prakṛtatvātteṣāmevāntaraṃ vyāpya, tathā sarvaṃstāneva dhātūn saṃkledya-kledayitvā, kṛmīnāvahet-kuryāt| kimbhūtān ? svedādibhiryutān| tathā, sūkṣmān| tathā, sudāruṇān-duścikitsyān| yaiḥ-kṛmibhiḥ, tatkuṣṭhaṃ lomādīn bhakṣayet| śvitrasyedṛgrūpatā na vidyate yā kuṣṭhasyoktā| asmācca kāraṇācchvitraṃ kuṣṭhabāhyamudāhṛtam, kuṣṭhādbāhyaṃ tvaggatamātramevoktamityarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------| kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ||6||</seg> nanu, evaṃ satyekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ kuṣṭham, na sarvaṃ tridoṣajaṃ syāt, ityāśaṅkyāha - - - - sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhāni saptadhā-saptaprakārāṇi| katham ? ityāha-pṛthak-vātapittakaphaiḥ| taireva ca miśraiḥ-vātapittābhyāṃ vātakaphābhyāṃ pittakaphābhyām| taireva doṣaiḥ samāgataiḥ-sannipatitaiḥ| sarveṣvapi kuṣṭheṣu tridośeṣu - sannipātajeṣvapi, adhikatvena vyapadeśaḥ| sannipātasya samaviṣamātmakatvāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ata āha - - - - vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ, pittādaudumbaraṃ, kaphāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca, ṛkṣākhyaṃ vātapittajam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vātaśleṣmodbhavāḥ, śleṣmapittāddadruśatāruṣī| puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā||9||</seg> sarvaiḥ syātkākaṇaṃ-------------------------| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [vātena-] vātolbaṇena sannipātena, kāpālaṃ nāma kuṣṭhaṃ bhavati| pittāt-pittādhikātsannipātāt, audumbaraṃ nāma kuṣṭhaṃ jāyate| kaphāt-kaphādhikātsannipātāt, maṇḍalākhyaṃ kuṣṭhaṃ jāyate| tathā vicarcī ca, kaphādeveti cārthaḥ| ṛkṣākhyaṃ kuṣṭhaṃ vātapittajaṃ-vātapittolbaṇātsannipātājjātam| evamagre'pi yojyam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikā vātaśleṣmodbhavāḥ| śleṣmapittāt dadruśatāruṣī dve kuṣṭhe| na kevalaṃ dadru śatāruśca śleṣmapittāt, yāvatpuṇḍarīkaṃ tathā visphoṭastathā pāmā tathā carmadalaṃ jāyate| sarvaiḥ-tribhireva samairdoṣaiḥ, kākaṇaṃ nāma kuṣṭhamutpadyate| evametānyaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam| puṇḍarīkarkṣajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvaṃ trikaṃ-kāpālodumbaramaṇḍalākhyaṃ, tathā dadruḥ kākaṇaṃ puṇḍarīkamṛkṣajihvaṃ ceti mahākuṣṭhāni sapta syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atiślakṣṇakharasparśakhedāsvedavivarṇatāḥ| dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥ śramaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pi kopanam||12||</seg> romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiślakṣṇādikaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam-prāgrūpamityarthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">adhunaiteṣāṃ lakṣaṇānyāha - - - - kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vistṛtāsamaparyantaṃ hṛṣitairlomabhiścitam| todaḍhyamalpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇāruṇakapālābhamityādikaṃ kāpālasya lakṣaṇam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pakvodumbaratāmratvagroma gaurasirācitam| bahalaṃ bahalakledaraktaṃ dāharujādhikam||15||</seg> āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyādudumbaram| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakvodumbaratāmretyādikamaudumbarasya lakṣaṇam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktamanāśugam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">anyonyasaktamutsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi| ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthiraṃ styānamityādikaṃ maṇḍalasya lakṣaṇam| 00000</ab>
          <ab type="mula">sakaṇḍūpiṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sakaṇḍūpiṭiketyādikaṃ vicarcikāyā lakṣaṇam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">------------------------------------------------| paruṣaṃ tanu raktāntamantaḥśyāvaṃ samunnatam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭikaiścitam| ṛkṣajihvākṛti proktamṛkṣajihvaṃ bahukrimi||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paruṣamityādikaṃ ṛkṣajihvasya lakṣaṇam| ṛkṣajihveva prakāśakharā ākṛtiryasya ṛkṣajihvasya tathaivam| 00000</ab>
          <ab type="mula">hasticarmakharasparśaṃ carma--------------------| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hasticarmavat kharasparśaṃ carmākhyaṃ kuṣṭham| 00000</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------ekākhyaṃ mahāśrayam| asvedaṃ matsyaśakalasannibham ----------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekasaṃjñaṃ kuṣṭhaṃ mahāśrayaṃ-vistīrṇāśayam| tathā, asvedaṃ-svedarahitam| tathā, matsyaśakalasannibhaṃ-matsyatvaṅmaṇḍalasadṛśam| suśrute tvekakuṣṭhasyaivaṃ lakṣaṇamabhyadhāyi (ni. a. 5|9) - "kṛtsno deho yasya rakto'ruṇo vā tadekākhyaṃ kuṣṭhamāhuḥ sukaṣṭam|" iti| kharanāde'pyuktam-"mahadasvedanaṃ matsyaśakalākāramekajam|" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------------| ---------------------------------kiṭibhaṃ punaḥ||20||</seg> rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam| --------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kiṭibhaṃ tu rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------| sidhmaṃ rūkṣaṃ bahiḥ snigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret||21||</seg> ślakṣṇasparśaṃ tanu śvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat| prāyeṇa cordhvakāye syāt-------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sidhmaṃ nāma kuṣṭhaṃ bahī rūkṣam, antaḥ snigdham, ghṛṣṭaṃ sadrajaḥ kiret-kṣipet| tathā ślakṣṇasparśam| tathā tanu| varṇena śvetatāmram, daugdhikapuṣpavat-alābukusumābham| tacca prāyeṇa-bāhulyena, ūrdhvakāye syāt| kharanāde'pyuktam-"alābupuṣpavatsidhmaṃ ghṛṣṭaṃ yaccodvamedrajaḥ|" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">------------------------------------------| -------------------------gaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam||22||</seg> raktairalasakam-----------------------------------| ---------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alasakaṃ nāma kuṣṭhaṃ gaṇḍai raktavarṇaiḥ kaṇḍūyutaiśca vyāptaṃ bhavet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------pāṇipādadāryo vipādikāḥ| tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭikācitāḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vipādikāḥ pāṇipādadāryaḥ syuḥ| tathā, tīvrārtyaḥ-atyantapīḍayā yutāḥ| tathā, mandakaṇḍvaḥ-alpakharjūkāḥ| tathā, sarāgapiṭikācitāśca| pāṇipādau dārayantīti karmaṇyaṇatānṅīp| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ| utsannamaṇḍalā dadrūḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dūrvāvaddīrghapratānā dadrūḥ| tathā, atasīpuṣpābhā| tathā, utsannamaṇḍalā ca| tathā, kaṇḍūmatī| tathā, anuṣaṅgiṇī-prasaktānuprasaktyā saṃśleṣavatī śarīramanudhāvatī| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam| śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatārurnāma kuṣṭhaṃ sthūlamūlādilakṣaṇam, yāvat prāyaśaḥ parvajanma ceti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">raktāntamantarā pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam| sotsedhamācitaṃ raktaiḥ padmapatramivāṃśubhiḥ||26||</seg> ghanabhūrilasīkāsṛkprāyamāśu vibhedi ca| puṇḍarīkam----------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṇḍarīkaṃ nāma kuṣṭhaṃ raktaparyantam| tathā, antarā-madhye, pāṇḍu| tathā, kaṇḍūdāharujāyutam| tathā, unnatiyuktam| tathā, raktairaṃśubhiḥ-sūkṣmarekhābhiḥ, ācitaṃ-vyāptaṃ, padmapatramiva| tathā, ghanabhūrilasīkāsṛkprāyam| āśu ca vibhedi| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------------| --------------tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ||27||</seg> visphoṭam------------------------------------------| --------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visphoṭaṃ nāma kuṣṭhaṃ tanutvagbhiḥ sphoṭaiścitaṃ-vyāptam| kimbhūtaiḥ ? sitāruṇaiḥ-śvetalohitaiḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">------------------piṭikāḥ pāmā kaṇḍūkledarujādhikāḥ| sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphikpaṇikūrpare||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṭikāḥ kaṇḍūkledarujādhikāḥ pāmetyucyate| kimbhūtāḥ ?sūkṣmāḥ śyāvāruṇāḥ bahvyaśca| prāyo-bāhulyena, sā ca pāmā sphijoḥ pāṇyoḥ kūrparayośca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">sasphoṭamasparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat| raktaṃ dalaccarmadalam-------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> carmadalaṃ nāma kuṣṭhaṃ sphoṭavat tathā sparśākṣamam| tathā, kaṇḍvādiyutam| tathā, raktaṃ-varṇena| tathā dalat-sphuṭat, syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------| -----------------------------kākaṇaṃ tīvradāharuk||29||</seg> <seg type="unit" n="30">pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam| kuṣṭhaliṅgairyutaṃ sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākaṇaṃ nāma kuṣṭhaṃ tīvradāharuk| tathā pūrvaṃ-prathamaṃ, raktaṃ tathā kṛṣṇaṃ kākaṇantīphalopamaṃ-guñjāphalasadṛśam| tataḥ-anantaraṃ, sarvaiḥ kuṣṭhaliṅgairyutam| naikavarṇaṃ-api tu śvetapītādivarṇamapi syādityarthaḥ| suśrute tu maṇḍalaśatārurvipādikālasakacarmadalaviśphoṭākhyāni noditāni| sthūlāruṣkamahākuṣṭhaparīsarvavisarparakasāruṇākhyāni tatroktāni| evaṃ ca tallakṣaṇam (ni. a. 5|8) - "yatra sthūlamūlānyarūṃṣi jāyante sandhiṣūgrāṇi tat sthūlāruṣkaṃ kuṣṭham| utpadyante sarvadehe mahākhyaṃ tvaksaṅkocasvāpatodāṅgasādāḥ| yasmin dīrghāḥ sphoṭikāḥ srāvavatyaḥ saṃsarpeyustaṃ parīsarpamāhuḥ|| tulyaḥ sarpedyo visarpeṇa śīghraṃ tvagraktādīnvyāpya sa syādvisarpaḥ| kṛtsne dehe sphoṭikāḥ srāvahīnāḥ kaṇḍūprāyā raktasāstāḥ pradiṣṭāḥ| aruṇāni tanūni visarpiṇi tāpayutānyaruṇāni|" iti| tadeteṣu kuṣṭhamedeṣu yathā nāmaviparyayastathā lakṣaṇaviparyayo'pi| kintvete'pi kuṣṭhabhedā dṛśyante eva, ityetadapi lakṣaṇamādaraṇīyameveti manyāmahe'dhikaṃ kuṣṭheṣu, ityādi| 00000</ab>
          <ab type="mula">kuṣṭheṣu tridoṣajeṣu satsu, idaṃ vātādhikaṃ kuṣṭhamidaṃ pittādhikaṃ kuṣṭhamidaṃ kaphādhikaṃ kuṣṭhamiti kathaṃ jñātavyam? ityāha - - - - doṣabhedīyavihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ| kuṣṭheṣu doṣolbaṇatām----------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭheṣu doṣolbaṇatāṃ-doṣādhikyaṃ, doṣabhedīyavihitayathāyathaṃ liṅgakarmabhirādiśet| liṅgāni ca tāni karmāṇi ca liṅgakarmāṇi| yathā-vāyoḥ sraṃsādīni, pittasya dāhādīni, śleṣmaṇaḥ snehakāṭhinyādīni, yathāyathamātmīyaireva karmabhiryatasteṣāṃ liṅgaṃ lakṣyate tatasteṣāṃ doṣāṇāṃ karmāṇyeva liṅgānyucyante| ata eva ca sraṃsādīni karmāṇi doṣāṇāmuktvā'nantaramidamuvāca (hṛ. sū. a. 12|54) - "ityaśeṣāmayavyāpi yaduktaṃ doṣalakṣaṇam| darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayet||" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">--------------------------------------------------| ---------------------------sarvadoṣolbaṇaṃ tyajet||31||</seg> riṣṭoktaṃ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam| --------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvadoṣolbaṇaṃ-sannipātajaṃ, kuṣṭhaṃ tyajet-na cikitset| riṣṭoktamiti yacca vikṛtivijñānīye kathitaṃ (hṛ. śā. a. 5|98) - "kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ" ityādi, tacca nopakramet| yacca kuṣṭhamasthimajjaśukrasamāśrayaṃ tacca tyajet| 00000</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| yāpyaṃ medogatam----------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medogataṃ kuṣṭhaṃ yāpyaṃ-pathyādibhiryāpayituṃ śakyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------------------------------------| -------------------kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittasya dvandvaṃ pittadvandvam| pittadvandvajaṃ tathā raktagaṃ māṃsagaṃ ca kuṣṭhaṃ kṛcchraṃ-kṛcchrasādhyam| 00000</ab>
          <ab type="mula">akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat| --------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphavātāḍhyamakṛcchraṃ-sukhasādhyam| tathā tvaksthaṃ, tathā ekadoṣādhikaṃ ca yatkuṣṭhaṃ tacca sukhasādhyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">--------------------------------------------------| tatra tvaci sthite kuṣṭhe todavaivarṇyarūkṣatāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">svedasvāpaśvayathavaḥ śoṇite, piśite punaḥ| pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi| nāsābhaṅgo'sthimajjasthe netrarāgaḥ svarakṣayaḥ||35||</seg> kṣate ca kṛmayaḥ, śukre svadārāpatyabādhanam| --------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu kuṣṭheṣu madhye, tvaci prāpte kuṣṭhe todādayaḥ syuḥ| raktasthe kuṣṭhe svedādyāḥ syuḥ| māṃsasthe kuṣṭhe pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ syuḥ, sandhiṣu cātiśayena kledo bhavati| medasi sthite kuṣṭhe kauṇyaṃ-kuṇitā, tathā gatikṣayaḥ, tathā'ṅgānāṃ dalanaṃ-chedanamiva, syāt| asthimajjasthe kuṣṭhe nāsāyāḥ-ghrāṇasya bhaṅgaḥ, tathā netrayo rāgaḥ svarasya ca kṣayaḥ syāt, kṣate ca kṛmayaḥ syuḥ| śukrasthe kuṣṭhe dāraṇāmapatyānāṃ ca bādhanaṃ-upadravaiḥ svedādibhiḥ pīḍanaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------------------| yathāpūrvaṃ ca sarvāṇi syurliṅgānyasṛgādiṣu||36||</seg> <seg type="unit" n="1">iti kuṣṭhanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asṛgādiṣu dhātuṣu kuṣṭhākrāntadehānāṃ narāṇāṃ yāni liṅgānyuktāni tāni yathāpūrvaṃ syuḥ| yathā-svedādīni raktasthe kathitāni pāṇyādyāśritāḥ sphoṭādayaśca māṃsasthe syuḥ| evaṃ medaḥprabhṛtiṣu yojyam| evaṃ ca svedasvāpādīni sarvāṇyapi śukrasthe kuṣṭhe dārāṇāmapatyānāṃ ca syuriti yathāpūrvaṃśabdasyārthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kuṣṭhanidānādanantaraṃ śvitrasyocyate| kuṣṭhaśvitrayorekakāraṇatvāt| ata evāha - - - - atha śvitranidānam| kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ dāruṇaṃ ca tat| nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhānāmekaḥ-samānaḥ, sambhavo yasya tacchvitraṃ kuṣṭhaikasambhavaṃ bhavati| kilāsaṃ dāruṇaṃ ca tannirdiṣṭam, na kevalaṃ śvitramiti| taccāparisrāvi-na kuṣṭhavat sravati| udbhavo-janma, saṃśrayaḥ-āśrayaḥ, udbhavaśca saṃśrayaścodbhavasaṃśrayau, dhātuśabdenobhayaṃ parigṛhyate, vātādayastrayo doṣāstathā raktādayastrayo dhātavaḥ, dhātavaśca dhātavaśca dhātavaḥ, trayo dhātavo yathākramamudbhavasaṃśrayau yasya tat tridhātūdbhavasaṃśrayam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāttāmraṃ kamalapatravat| sadāhaṃ romavidhvaṃsi, kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru||38||</seg> sakaṇḍu ca, kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśet| --------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādrūkṣāruṇaṃ śvitraṃ syāt| pittāt kamalapatramiva tāmraṃ varṇena, tathā sadāham, tathā romavidhvaṃsi-romaśātanasvabhāvam| kaphācchvetam, tathā ghanam, tathā guru-aṅgenānubhūyate, tathā saha kaṇḍvā vartata iti sakaṇḍu| kramāt-yathākramaṃ, vātādyudbhavaṃ śvitraṃ raktamāṃsamedaḥsu cādiśet| tatra vātodbhavaṃ śvitraṃ raktāśrayam| pittodbhavaṃ māṃsāśrayam| kaphodbhavaṃ medodhātvāśrayamiti kramaśabdasyārthaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------------| varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eveti cārthe| ubhayaṃ-doṣodbhavaṃ raktādyāśrayaṃ śvitraṃ, varṇena cedṛk-aruṇaṃ tāmraṃ śvetaṃ yathākramam, na punarvātādyudbhavatvadanyavarṇaṃ raktādisaṃśrayatvādanyavarṇamityarthaḥ| tacca-śvitraṃ vātādyudbhavaṃ raktādisaṃśrayaṃ ca, uttarottaraṃ kṛcchrasādhyamādiśediti prakṛtam| raktāśrayādvātajātkṛcchrāt māṃsāśrayaṃ pittajaṃ kṛcchrataram| tato medaḥsaṃśritaṃ kaphajaṃ kṛcchratamamiti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">adhunā sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - aśuklaromābahalamasaṃsṛṣṭaṃ mitho navam| anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ, varjyamato'nyathā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam| sparśaikāhāraśayyādisevanāt prāyaśo gadāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="2">sarve sañcāriṇo, netratvagvikārā viśeṣataḥ| --------------------------------------------------|42| iti śvitranidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśuklaroma yacchitraṃ, tathā abahalaṃ-aghanaṃ, tathā mithaḥ-parasparaṃ, asaṃsṛṣṭaṃ-amilitaṃ, tathā navaṃ-avarṣātikrāntaṃ, tathā'nagnidagdhajaṃ-agnidagdhajaṃ yanna bhavati, tacca sādhyam| varjyamato'nyathā-śuklaroma śvitraṃ, tathā bahalaṃ, tathā parasparasaṃsṛṣṭaṃ, tathā cirakālotpannamagnidagdhajaṃ ca, taccāsādhyam| guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamacirantanamapyacintyasvabhāvatvena varjyam| sarve rogāḥ prāyaśo-bāhulyena, sañcāriṇaḥ-sañcaraṇaśīlāḥ| kutaḥ ? eke ca ta āhāraśayyādayaścaikāhāraśayyādayaḥ, ādiśabdenāsanādīnāṃ grahaṇam, sparśaḥ-saṃśleṣaḥ, sparśaśca ekāhāraśayyādayaśca, teṣāṃ sevanaṃ-bhajanaṃ, tasmāt| netre ca tvak ca netratvak, tatra vikārāḥ-gadāḥ, te viśeṣeṇa sañcāriṇaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">adhunā kramaprāptān kṛmīnadhikṛtyāha - - - - atha kṛminidānam| kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmayo dvidhā proktāḥ, munibhiriti śeṣaḥ| turavadhāraṇe, dvidhaivetyarthaḥ| katham ? ityāha-bāhyābhyantaramedataḥ| eke bāhyā ye keśavastrādijā yūkālikṣādayaḥ| anye cāntarāḥ, yathā-antrādādayaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">janmabhedena catuṣprakārāḥ| katham ? ityāha - - - - bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ| --------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahirmalajanmānaḥ keśavastramalebhyaḥ śarīrabāhyebhya utpannatvāt, tathā kaphajanmāno raktajanmāno viḍjanmānaśceti caturvidhāḥ| viṭ-purīṣam| 00000</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| nāmato viṃśatividhāḥ----------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāmato-nāmabhedāt, kṛmayo viṃśatiprakārāḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">----------------------------------------------| ------------------------bāhyāstatrāmṛjodbhavāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ||44||</seg> dvidhā te koṭhapiṭikākaṇḍūgaṇḍān prakurvate| ----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu bāhyābhyantareṣu kṛmiṣu madhye, amṛjodbhavāḥ-bāhyamalarūpeṇotpannāḥ, bāhyāḥ| te ca tilānāmiva pramāṇasaṃsthānavarṇā yeṣāṃ ta evam| keśā [ ambaraṃ- ] vastraṃ cāśrayo yeṣāṃ ta evam| tathā bahupādāḥ sūkṣmāśca| nāmato-nāmnā, yūkā likṣāśceti dvidhā| te ca koṭhādīn vidadhati| 00000</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| kuṣṭhaikahetavo'ntarjāḥ-------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarjāḥ-antarāḥ kṛmayaḥ, kuṣṭhaikahetavaḥ kuṣṭhena sahaikaḥ-tulyo, hetuḥ-nidānaṃ mithyāhārādikaṃ, yeṣāṃ ta evam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------| ----------------------śleṣmajāsteṣu cādhikam||45||</seg> madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavaudanaiḥ| ----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu-antarjeṣu kṛmiṣu madhye, śleṣmajā adhikaṃ-atiśayena, madhurānnādibhiḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">raktajānāṃ nidānaviśeṣo vakṣyamāṇa iti purīṣotthāṃstā(tthānāṃ tā)vadāha - - - - ---------------------------------------------------| śakṛjjā bahuviḍdhānyaparṇaśākolakādibhiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śakṛjjāḥ śakṛdudbhūtāḥ, te kuṣṭhaikahetusāmānye'pyadhikaṃ bahuviḍdhānyaiḥ-yavamāṣādibhiḥ, bahuviḍmireva parṇaśākaiḥ-pālaṅkyādibhiḥ, tatholakādibhiḥ| ulakaḥ-svedaparyāyaḥ| apare tu "ulukādibhiḥ" iti jaguḥ| ulukaṃ-haritāvasthaṃ śimbīdhānyamiti vyācakṣate ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ| pṛthubradhnanibhāḥ kecit kecidgaṇḍūpadopamāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ| śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te||48||</seg> <seg type="unit" n="49">antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahākuhāḥ| kuravo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam| mūrcchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādāmāśaye jātāḥ-na pakvāśaye| tatra hi pṛthagadhyeṣyate (ślo. 53) - "pakvāśaye purīṣotthāḥ" iti| te ca vṛddhāḥ santaḥ sarvataḥ-sarvasmin śarīre, sarpanti-prasaranti| sarvata iti "ādyāditvāt(dibhyaḥ)" tasiḥ| pṛthubradhnanibhā ityādinā saṃsthānakathanam| śvetā ityādinā varṇakathanam| nāmato-nāmnā ca, te saptadhā-saptaprakārāḥ| tuścārthe| tānyeva sapta nāmānyāha-antrādā ityādinā| antrāṇyadantītyantrādāḥ, ityādīnyarthānugatāni nāmāni| kānicit yādṛcchikāni kurava ityādīni| te ca-kaphajāḥ kṛmayo, hṛllāsādikaṃ kurvanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">adhunā raktajānāha - - - - raktavāhisirotthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ| apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyātkecidadarśanāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ| ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktajāḥ kṛmayo raktavāhisirotthānāḥ syuḥ| tathā, apādā vṛttāstāmravarṇāśca| saukṣmyāt-sūkṣmatvātkāraṇāt, kecidadarśanāḥ-pratyakṣapramāṇāsamadhigamyāḥ kāryeṇaivānumīyante| teṣāṃ nāmānyāha-keśādā lomavidhvaṃsā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarā iti| tathā saha saurasamātṛbhyām vartanta iti sahasaurasamātaraḥ| saurasamātṛsaṃjñaṃ nāmadvayam| evaṃ ṣaḍete raktajāḥ kṛmayaḥ| anye tvevaṃ paṭhanti "sahajā rasamātaraḥ " iti| saha śarīreṇa jāyanta iti sahajāḥ, raso mātā-jananī, yeṣāṃ tatprabhavatvātte rasamātara iti| kuṣṭhena sahaikaṃ karma-romaharṣakaṇḍūtodādikaṃ keśalomadhvaṃsādikaṃ tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇaṃ vā, yeṣāṃ ta evam| 00000</ab>
          <ab type="mula">pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ| vṛddhāḥ santo bhaveyuśca te yadā''māśayonmukhāḥ|53| tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ| pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ|54| te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakerukamakerukāḥ| sausurādāḥ sulūnākhyā lelihā janayanti ca|55| viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ| romaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvinirgamāt|56| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purīṣotthāḥ pakvāśaya eva jāyante| purīṣasya pakvāśayasthatvāt| te cādhovisarpiṇaḥ syuḥ-nordhvagāḥ| vṛddhāḥ santo-vṛddhiṃ gatāḥ, yadā''māśayonmukhāste syustadā'sya-kṛmimato rogiṇaḥ, udgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ-purīṣagandhānukāriṇo, bhaveyuḥ| tathā te pṛthuvṛttatanusthūlāḥ saṃsthānena syuḥ, śyāvapītasitāsitā varṇena, tathā nāmrā pañca saṅkhyayā| tānyeva nāmānyāha-kakeruketyādinā| te ca vinirgamāddhetorviḍbhedādīn janayanti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.3.15">
          <head>vātavyādhinidānadhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhanidānādanantaraṃ vātavyādhinidānamārabhyate, vātarogāṇāṃ kuṣṭhavadbahuprakāratvādvividhaduḥkhadāyitvācca| ityata āha - 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ, śarīrasya viśeṣataḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arthāścānarthāścārthānarthāḥ-śubhāśubhāḥ| sarve ca te'rthānarthāśca sarvārthānarthāḥ, teṣāṃ karaṇaṃ-nivṛttiḥ, tasmin| asya viśvasya-jagataḥ, ekaṃ-pradhānaṃ, kāraṇaṃ vātaḥ| kimbhūtaḥ ? aduṣṭaduṣṭaḥ, yathākramam,-aduṣṭaḥ sarvārthakaraṇe-jagatsthitilakṣaṇe, vāyuḥ pradhānaṃ kāraṇam| sarvānarthakaraṇe-jagadvināśalakṣaṇe, duṣṭaḥ pavanaḥ pradhāno hetuḥ| śarīrasya punarviśeṣataḥ-atiśayena, arthānarthakaraṇe pradhānaṃ kāraṇamiti śeṣaḥ| pañcadhātvaṃ gatena prāṇāditayā śarīrajananāddhāraṇācca| atastadaduṣṭau yatitavyamiti sambandhaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kathaṃ vāyuḥ kāraṇamityavagamyate ? ityāha - - - - sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ||2||</seg> tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā| ----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato'sau vāyurviśvakarmā, viśvāni-śarīrajananavardhanadhāraṇabhañjanaśoṣaṇādīnyarthānarthakaraṇāni, karmāṇi yasya sa viśvakarmā| kasmādviśvakarmā ? ityāha-viśvātmā, viśveṣāṃ-śubhāśubhānāṃ, ātmā-hetuḥ| hetvartho'trātmaśabdaḥ| nanu, viśvātmeti kathaṃ jñāyate ? ityāha-viśvarūpa iti| yato viśvarūpaṃ-bāhyādhyātmikākhyaṃ, yasya sa evam| tathā, prajāpatiḥ-prajānāṃ pālakaḥ| tathā, sraṣṭā-prakṛtatvādviśvasya| tathā, dhātā-viśvasya dhārakaḥ, tathā hi-bāhyo loko vāyumaṇḍalena dhāryate, satyaloko'pi prāṇāpānādibhiḥ| kasmādviśvarūpaḥ ? yasmādvibhuḥ, atastadarthānarthakaraṇe prabhurivetyarthaḥ| kasmātprajāpatiḥ ? yasmādviṣṇuḥ,-vyāpī| "viṣlR-vyāptau" ityasyauṇādike nupratyaye viṣṇuśabdaḥ| saṃhartā-bāhyādhyātmikasargasaṃharaṇāt| mṛtyuḥ-yamarūpaḥ, tatkāryakaraṇāt| tathā, antako-yamabhaṭṭāraka eva sākṣāt| yataścaivamatastadaduṣṭau-tasyāprakope, sadā-sarvakālaṃ, yatitavyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------------------------------------------| tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam||3||</seg> samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca| pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśca------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-pavanasya, karmoktam| kva? doṣavijñāne,-doṣavijñānīyādhyāye (hṛ. sū. a. 11)| kimbhūtaṃ karma ? prākṛtavaikṛtam| prākṛtau bhavaṃ prākṛtaṃ-svābhāvikamutsāhocchvāsādilakṣaṇam| vaikṛtaṃ tu-"vṛddhastu kurute'nilaḥ| kārśyakārṣyoṣṇa" ityādigranthanirdiṣṭam| etatsamāsāt-saṅkṣepato, vāyoḥ karma| vyāsato-vistarataḥ punaḥ, doṣabhedīye nāma dhāma coktamityanuvartanīyam| pratyekaṃ pañcadhā| ekamekaṃ prati pratyekaṃ nāma dhāma ca| prāṇādibhedena nāma pañcadhā| dhāma-sthānamapi, pañcadhā mūrdhādibhedena| prāṇasya murdhā sthānam, "prāṇo'tra mūrdhagaḥ" (hṛ. sū. a. 12|4) iti vacanāt| tathā, "uraḥ sthānamudānasya" iti| tathā, "vyāno hṛdi sthitaḥ" iti| tathā, "samāno'gnisamīpasthaḥ" iti| tathā, "apāno'pānagaḥ" iti| tathā, cāro'pi pañcadhā| caraṇaṃ-cāro gatiḥ| tathā coktam (hṛ. sū. a. 12|4) -"prāṇa uraḥkaṇṭhacaraḥ" "udāno nāsānābhigalacaraḥ" "vyānaḥ kṛtsnadehacaraḥ" "samānaḥ koṣṭhacaraḥ" "apāno bastimeḍhrorugocaraḥ" iti| vyāpāro'pi vāyoḥ prāṇādibhedena pañcadhā| tatra prāṇāsya vyāpāro "buddhihṛdayendriyacittadhṛk" ityādiḥ, udānasya vyāpāro "vākpravṛttiḥ" ityādiḥ, vyānasya vyāpāro "gatyapakṣepaṇotkṣepaṇādikaḥ", samānasya vyāpāro'nnagrahaṇādikaḥ, apānasya vyāpāraḥ śukrārtavādīnāṃ niṣkramaṇarūpatvam, evaṃ vistareṇa doṣabhedīye vātaḥ prāṇādibhedena pañcadhā nāmādibhiruktaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| ---------------------------------iha vaikṛtam||4||</seg> <seg type="unit" n="1">tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam| ----------------------------------------------|5| |asaṅkhyamapi saṅkhyāya yadaśītyā pureritam]||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iha-asminnadhyāye, tasya-vātasya, vaikṛtaṃ karma vibhāgena-pṛthagrūpatayā, ucyate| kimbhūtam ? sanidānaṃ salakṣaṇam| saha nidānena sanidānam| tathā, saha lakṣaṇena salakṣaṇam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vāyoścobhayathā'pi kopaḥ sambhavati| tamidānīṃ darśayannāha - - - - ----------------------------------------------| dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣevitaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan| tebhyo'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vā''varaṇaṃ balī||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātukṣayakarairāhāravihārādibhiratiniṣevitaiḥ-atimātrasevitaiścirakālasevitaiśca, pavanaḥ kupyati| kiṃ kurvan ? srotaḥsu rikteṣu caran,-dhātukṣayakarātisevanāt, yatastadānīṃ srotasāṃ śūnyatā bhavati| tathābhūteṣu srotaḥsu prabhañjanastadantaḥ praviśaṃstānyeva srotāṃsi riktāni bhṛśaṃ pūrayannevaṃ dhātukṣayāt kupyati marut| tathā tebhyaḥ srotobhyo'nyadoṣapūrṇebhya āvaraṇaṃ prāpya balī vāyurevaṃ vā kupyati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam| malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham||7||</seg> karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamubhayathā vāyuḥ pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāvantrakūjanādīṃśca karoti| tathā, adharakāye ca-śarīrasyādhastāt, tāṃstān-nānāvidhān, upadravān-vyādhīn, kṛcchrān-kṛcchrasādhyān, karoti| kāyasyādhara iti pūrvāparetyādinā samāsaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------| āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsavisūcikāḥ||8||</seg> kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmāśaye kruddhastṛḍādīṃstathā'nyānapyanuktān vyādhīnnābherūrdhvaṃ-ūrdhvakāye, karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ----------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrotrādiṣu-indriyādhāreṣu, kruddhaḥ indriyāṇāṃ vadhaṃ-vināśaṃ, karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| -------------------------tvaci sphuṭanarūkṣate||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvaci kruddhastasyāstvacaḥ sphuṭanaṃ rūkṣatāṃ ca karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām| arūṃṣyannasya viṣṭambharuciṃ kṛśatāṃ bhramam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte kruddhastīvra rujastathā svāpādīn karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān śramam| gurvaṅgaṃ cātirukstabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsamedogatastatrasthaḥ kruddho granthīṃstodādiyutāṃstathā śramādīṃśca karoti| suśrute cātra viśeṣa uktaḥ| tathā ca tadgranthaḥ- (su. ni. a. 1|26) - karkaśāṃstodabahulān granthīn māṃsasamāśritaḥ| vāyurmedoyutaḥ kuryādgranthīn mandarujo'vraṇān||" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula">asthisthaḥ sakthisandhyāsthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam| ----------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthisthaḥ kruddhaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvraṃ-dāruṇaṃ, balakṣayaṃ ca karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------| majjastho'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santatāṃ rujam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> majjasthaḥ kruddho'sthisauṣiryādīn karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula">śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā| tadvadgarbhasya śukrasthaḥ----------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukrasthaḥ kruddhaḥ śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgādīnvā karoti| tadvat-tathaiva, garbhasyāpi tathābhūtabījotpannatvāt śīghrotsargādīn karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------| --------------------------------sirāsvādhmānariktate||13||</seg> tatsthaḥ---------------------------------------| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatsthaḥ-sirāsthitaḥ, kruddhastāsveva sirāsvādhmānariktate karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula">--------snāvasthitaḥ kuryādgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāvasthitaḥ kruddho gṛdhrasyādīn karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------| vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato'nilaḥ||14||</seg> prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām| ----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhigato'nilaḥ kruddhaḥ śophaṃ kuryāt| kimbhūtam ? vātapūrṇadṛtisparśaṃ-tattulyam| tathā, prasāraṇa ākuñcane ca savedanāṃ pravṛttiṃ karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------| sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam||15||</seg> stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvāṅgasaṃśrayo'nilastatrasthaḥ kruddhastodādīn karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho'bhyeti muhurmuhuḥ||16||</seg> tadā'ṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ| ----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadā tu sarvā dhamanīrvāyuḥ kruddho'bhyeti-ābhimukhyenāgacchati, punaḥpunastadā'ṅgaṃ-śarīraṃ, ākṣipati-ākramati, eṣa vātavyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāpatantrakaṃ lakṣayati - - - - ----------------------------------------------| adhaḥ pratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan| ākṣipetparito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛktataḥ| kapota iva kṛjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi| aśrnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhaḥ pratihata ūrdhvaṃ vrajan māruto hṛdāśritāḥ-hṛdayasthāḥ, nāḍīrantaḥ praviśya hṛdayaṃ tathā śiraśca śaṅkhau ca pīḍyan, ākṣipetparito gātraṃ-samantātkāyamākṣipet,-saṃharet| tathā, dhanurvaccāsya-apatantrakavataḥ, prakṛtatvādgātraṃ nāmayet| tathā sa pumān kṛcchrāducchvasiti-kathañcicchvasiti| dṛk-cakṣurindriyādhiṣṭhānaṃ dṛkśabdeneha gṛhyate| stabdhā srastā mīlitā ca dṛgyasyāsau stabdhasrastamīlitadṛk| tataḥ-anantaraṃ, kapota iva kūjet-avyaktaṃ śabdaṃ vidadhyāt| tathā, niḥsaṃjño-vicetanaḥ sampadyate| saḥ-evaṃrūpo vātavyādhiḥ, apatantrakākhyo bhaṇyate| sa eva cāpatānakasaṃjño nigadyate| mukte tvityādi| vāyunā'nākrānte hṛdaye kṣaṇaṃ svāsthyaṃ prāpnuyāt| muhurasvāsthyaṃ-tenāvṛte hṛdyasvāsthyamaśnuvīta| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa cākālagarbhapātātsamanantaraṃ yoṣitāṃ prāyo jāyate| kadācicchoṇitātisravāt strīṇāṃ puruṣāṇāṃ ca, abhighātācca syāt| saḥ-apatantrako, garbhapātasamutpanno duścikitsyaḥ syāt, śoṇitātisravotthito duścikitsyataraḥ, abhighātasamuttho duścikitsyatamaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">manye saṃstabhya vāto'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ| karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam||23||</seg> pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograham| antarāyāma ityeṣa--------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manye dve-grīvāpārśvāśrite nāḍyau, vāyuḥ saṃstabhya, antarāyacchan dhamanīryadā gṛhṇan sakalaṃ dehaṃ vyāpnoti tadā jatrurāyamyate-vakrīkriyate| jatruśabdasya puṃstvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti| antardhanurivāṅgaṃ ca,-tathā'ntaḥ-mukhato bhāgāt, aṅgaṃ-śarīraṃ ca, dhanurivāyamyata iti cārthaḥ| vegaiḥ-vicchidya punarudbhavairbhajyata iva tudyata iva iti ca nānāvyathārūpaiḥ| tathā stambhaṃ ca netrayoḥ karoti| tathā jṛmbhām| tathā, daśanānāṃ-dantānāṃ, daśanaṃ-khādanam| daśanamityatra "dāmnīśasayuyuja" ityādau daṃśeranunāsikalopanirdeśo jñāpanārthaḥ, kṛto'nyasminnapi pratyaye lopo bhavatīti tena lyuṭyapi bhavati| daśanamiti vacanādatra nalopaḥ| prāyikaṃ caitajjñāpakamiti "hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam" ityapi bhavati| tathā kaphasyodvamanam| tathā, pārśvayordvayorvedanāṃ-śūlam| tathā, vākyādīnāṃ grahaṃ-stambham| ityeṣaḥ-vātavyādhiḥ, antarāyāmasaṃjño'ṅgasyāntarāyamanāt-vakrīkaraṇāt, ucyata iti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">----------------------------------------------| ---------------------bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">dehasya bahirāyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ| uraścotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srastagātratā| bāhyāyāmaṃ dhanuṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ-tādṛśaḥ| dehasya bahirāyāmāt-aṅgasya dhanurvadbahirvakrīkaraṇāt, bahirāyāma ucyata iti śeṣaḥ| tameva pradarśayitumāha - pṛṣṭhata ityādi| śiraḥ (pṛṣṭhataḥ-) pṛṣṭhābhimukhaṃ nīyate| tathā, tatra-bāhyāyāme, uro-vakṣaḥ, utkṣipyate-unnatiṃ nīyate| tathā, kandharā-grīvā ca, avamṛdyate-kṣudyate| tathā, danteṣu vaktre ca vaivarṇyaṃ-prākṛtādvarṇādvarṇāntarāpattiḥ| tathā, prakarṣeṇa svedaḥ| tathā, srastagātratā-ślathāṅgatā| taṃ-tathābhūtaṃ vātavyādhiṃ, bāhyāyāmaṃ dhanuṣkambhaṃ ca bruvate| tameva kecidveginamityācakṣate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">adhunā vraṇāyāmamāha - - - - vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam||27||</seg> tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ| ----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣā vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpyānantaraṃ samīraṇasya samīraṇāt-preraṇāt, sarvāṃ tanuṃ-sakalaṃ dehamāpādamastakaṃ, vyāyacchanti-viśeṣeṇākrāmanti| [ saḥ- ] eṣa vraṇāyāmaḥ, tṛṣyatastathā pāṇḍugātrasya narasya varjitaḥ, asādhyatvāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------| gate vege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu ca||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣu cākṣepakeṣu- "yadā tu dhamanīḥ sarvā" (ślo. 16) - ityādigranthanirdiṣṭeṣu vraṇāyāmaparyanteṣu, vege gate sati-vegānāṃ śāntau satyāṃ, svāsthyaṃ bhavet-nānyadā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo hanū||29||</seg> <seg type="unit" n="30">karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām| hanusraṃsaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇām||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvātilekhanādibhiḥ kupito hanvormūle sthito vāyurhanū sraṃsayitvā-sthānāccālayitvā, vivṛtāsyatvaṃ-prasāritamukhatvaṃ, athavā saṃvṛtāsyatvaṃ karoti| saḥ-evaṃbhūto, hanusraṃsa ucyate| tena ca-hanusraṃsena, kṛcchrāt-kathamapi, carvaṇaṃ bhāṣaṇaṃ ca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāgvāhinīsirāsaṃstho vāyurjihvāṃ stambhayate| saḥ-evaṃvidho, jihvāstambha ucyate| tena-jihvāstambhena, annapānavākyeṣu anīśatā-asamarthatā, bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavaktrakṣavathoḥ kharakārmukakarṣaṇāt||32||</seg> <seg type="unit" n="33">viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt| vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam| tato'sya kampate mūrddhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṃ smṛtermohastrāsaḥ suptasya jāyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇo nimīlanam| jatrorūrdhvaṃ rujā tīvrā śarīrārdhe'dhare'pi vā||36||</seg> tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare| ----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirobhāraharaṇādibhirvāyurvivṛddho-viśeṣeṇa vṛddhiṃ gataḥ, tathā taistaiśca vātalaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, ūrdhvamātsthitaḥ-śarīrasyoparibhāge āsamantātsthito , vaktrārdhaṃ vakrīkaroti| tathā, uktaṃhasitamīkṣitaṃ ca vakrīkaroti| tathā, uktaṃ hasitamīkṣitaṃ ca vakrīkaroti| tataḥ-anantaraṃ, asya-narasya,mūrdhā kampate| tathā, vāksaṅgo jāyate| tathā, stabdhanetratādayaśca| tathā, niṣṭhīvo-niṣṭhīvanaṃ, pārśvena gacchet| ekasya cākṣṇo nimīlanaṃ syāt| jatrorūrdhvaṃ tīvrā rujā-dāruṇā pīḍā, bhavati| śarīrārdhe'dhare'pi vā-adhastādvā, taṃ-īdṛśaṃ vātavyādhiṃ, kecidarditamāhuḥ, apare tantrakṛta ekāyāmaṃ vadanti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------| raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ sirāḥ||37||</seg> rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ| ----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavano raktamāśritya-śrayitvā, mūrddhāśritāḥ sirā rūkṣādiguṇayuktāḥ kuryāt| sa sirāgraha ucyate| sa cāsādhyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">----------------------------------------------| gṛhītvā'rdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan| kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ||39||</seg> ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ| ----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyustanoḥ-śarīrasya, ardhaṃ gṛhītvā sirāḥ snāyūśca viśoṣya tato'nyataraṃ-vāmaṃ dakṣiṇaṃ vā, pakṣaṃ hanti| kiṃ kurvan ? sandhīnāṃ bandhān vimokṣayan-vighaṭṭayan| tasyaiva ca-vyādhimataḥ, kṛtsnaḥ-sarvo'rdhakāyaḥ, akarmaṇyaḥ-kriyāyāmaśakto, vicetanaśca syāt| taṃ-īdṛśaṃ vātavyādhiṃ, kecidekāṅgarogaṃ vadanti, anye pakṣavadhamityāhuḥ| ardhakāya iti "ardhaṃ napuṃsakam" iti samāsaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">----------------------------------------------| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite'nile||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvakāyāśrite vāyau tena-pūrvoktenaikāṅgarogoktena lakṣaṇena, tulyaṃ vartate tadvat, sarvāṅgarogamityāhuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ| kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣayahetukaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhavātena hataḥ pakṣaḥ-ekāṅgarogaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ-atiśayena kṛcchrasādhyaḥ| anyena saṃyukto vātaḥ kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ| kṣayahetukaḥ pakṣo vivarjyo-nopakramyaḥ, asādhyatvāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ| asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmena baddhāni-sthagitāni, ayanāni-dvārāṇi prakṛtatvāt srotasāṃ, yena sa āmabaddhāyanaḥ, kaphānvito mārutoṅgaṃ saṃstabhya-stambhayitvā daṇḍavat daṇḍakākhyaṃ vātavyādhiviśeṣaṃ kuryāt| tamasādhyam| tathā hatāḥ sarvā īhāḥ-ceṣṭāḥ, yasmiṃstamevaṃbhūtam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṃ janayatyavabāhukam||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuraṃsamūle sthitaḥ, tatragāḥ-aṃsamūlāśritāḥ, sirāḥ saṅkocyāvabāhukākhyaṃ vātavyādhiṃ janayati| kimbhūtam ? bāhupraspanditaṃ haratīti bāhupraspanditaharam, " harateranudyamane'c" ityac| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ| bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> talaṃ-hastatalaṃ, prati-lakṣaṇī (lakṣyī) kṛtya, yā kaṇḍarā-sumahān snāyusaṅghātaḥ, sā bāhupṛṣṭhato gatā, tathā mārutārditā-vātena pīḍītā satī, bāhuceṣṭāṃ-bhujavyāpāraṃ, apaharati [ iti ] bāhuceṣṭāpaharaṇī| bāhulakādatra kartarī lyuṭ strītvaṃ ca| evaṃbhūtā viśvācī saṃjñā smṛtā, munibhiriti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā| tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭyāṃ sthito māruto yadā sakthnaḥ-ūroḥ sambandhinīṃ, kaṇḍarāmākṣipet-ākarṣet, tadā prāṇī khañjo bhavet| dvayorapi sakthnoḥ sambandhinīṃ kaṇḍarāṃ yadā''kṣipettadā paṅguḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā yo gamanārambhe kampate-vepate, khañjanniva ca yāti| taṃ-evaṃbhūtaṃ, kalāyakhañjākhyaṃ vyādhiṃ vidyāt| kimbhūtam ? muktaṃ sandhiprabandhanaṃ yatra, taṃ tathāvidham| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ| jīrṇājīrṇe tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamūru cetpratipadyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">sakthyasthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat| tadā skabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau||49||</seg> <seg type="unit" n="50">parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">saṃyutau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrṇena sahitamajīrṇaṃ jīrṇājīrṇaṃ-pakvāpakvamāhārakadambakaṃ, kenacinnimittena jāṭharāgnisaṃyogādāhārarāśeḥ kaścidbhāgaḥ pakvaḥ kaścidapakva iti jīrṇājīrṇam, tasminsati| śītoṣṇādibhistathā''yāsasaṅkṣobhādibhirniṣevitaiḥ-ciramabhyastaiḥ, āmamatyarthaṃ sañcitaṃ-bahu sambhṛtaṃ, ūru yadā pratipadyate-ubhāvāśrityāste, tadā-tasminkāye, tena-yathoktena hetunā, tāvūru skabhnāti-stambhayati| kimbhūtamāmam ? saśleṣmamedaḥpavanam| saha śleṣmaṇā medasā pavanena ca vartata iti saśleṣmamedaḥpavanam, na tu kevalameva| tathā, itaraṃ doṣaṃ-vātaśleṣmāpekṣayā pittākhyaṃ, abhibhūya-ākramya, na vātaṃ kaphaṃ vā| tena hi tayorabhibhavo na yuktaḥ, tatsahavartamānatvāt| tathā, tena sahavartamānenāpi śleṣmaṇā ca stimitena-styānena, sakthisambandhīnyasthīnyantaḥ prapūrya-tāni nirbharāṇi kṛtvā, tadā tat-āmaṃ, ūru skabhnātīti yojyam| tena hetunā tadā-tasminkāle, tāvūru stabdhau-niścalau, tathā sparśataḥ śītau, tathā'cetanau-sūcyādibhistudyamānāvapi pīḍāṃ na vedayetām, ata eva parakīyāviva guru syātām| tathā'tibhṛśavyathau-atyantaśūlānvitau| parakīyāviti "kugjanasya parasya ca" iti īyaḥ kugāgamaśca| tathā dhyānādibhiḥ saṃyutau| dhyānaṃ-cintā daurmanasyamityarthaḥ| tathā pādasadanādibhiḥ saṃyutau| evaṃlakṣaṇo yo vyādhiviśeṣastamūrustambhamāhuḥ, tantrakṛta iti śeṣaḥ| apare ācāryā āḍhyavātamiti tamāhuḥ| āmaśabdasya napuṃsakatvaṃ lokāśrayatvālliṅgasyeti bodhyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ| jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣaśca sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jānumadhye mahārujaḥ śopho vātaśoṇitājjātaḥ kroṣṭukaśīrṣākhyo vātavyādhibhedaḥ| sa ca sthūlaḥ śṛgālaśiraḥsadṛśo bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā| vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāde-caraṇe viṣamanyaste sati, athavā śrameṇa yadā gulphamāśritya vātena rugjāyate, taṃ vātakaṇṭakākhyaṃ vātavyādhimāhuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārṣṇiṃ prati-pārṣṇyabhimukhaṃ, yā aṅgulīnāṃ kaṇḍarā sā mārutena-vāyunā, arditā-vyathitā, caraṇoddharaṇāvasare yaḥ sakthyutkṣepaḥ-ūrdhvaṃ preraṇaṃ, taṃ nigṛhṇāti-avamṛdgāti sakthnorniścalatvamivotpādayati| tāṃ-kaṇḍarāṃ, vyādhiviśeṣasaṃjñāṃ gṛdhrasīṃ pracakṣate, tantrakṛta iti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvite| ----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśvācī coktā "bāhuceṣṭāpaharaṇī" (ślo. 44) ityādinā granthena, gṛdhrasī cādhunaivoktā| te dve tīvrarujānvite satyau khallī bhaṇyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">----------------------------------------------| hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ ca prasuptavat||55||</seg> pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ| ----------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya puṃsaścaraṇau hṛṣyete prasuptāviva ca syātām, saḥ-evaṃbhūto vātavyādhiḥ, pādaharṣākhyaḥ| sa ca vātaśleṣmakopajo vedyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ|56| viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ tamādiśet| 56 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anilaḥ pittaraktasahitaḥ pādayordāhaṃ kurute, viśeṣeṇa tu caṅkramite sati| taṃ-evaṃbhūtaṃ, pādadāhamādiśet-brūyāt, bhiṣagiti śeṣaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15|| 00000</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.3.16">
          <head>vātaśoṇitanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaśoṇitanidānaṃ vātavyādhinidānāt pṛthagārabhyate, bahuvaktavyatvāt| anyathā vātavyādhiviśeṣa eva vātaśoṇitākhyo vyādhiriti tatraiva vaktuṃ yuktaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmādvātaśoṇitanidānaṃ prakramyata ityāha - - - - athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam| bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prāyeṇa sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām| abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kṛddho vimārgagaḥ| tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadeva pradūṣayet||3||</seg> āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam| tadāhurnāmabhiḥ---------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyāmlatakradadhiniṣpāvavrīhivāricaramāṃsakulatthakuṭherādikaṃ-vidāhyannaṃ, tathā viruddhamannaṃ-saṃyogamātrādivaśāt yathā "ānūpamāmiṣaṃ māṣakṣaudrakṣīra" (hṛ. sū. a. 7|29) ityādikaṃ prāguktam, tattaccāsṛkpradūṣaṇaṃ-anyadapyāhāravihārajātaṃ yattatratatroktam, tadbhajatāṃ-śīlayatāṃ, nṛṇāṃ-puruṣāṇāṃ, tathā vidhihīnaṃ-ayathāśāstraṃ, svapnajāgaramaithunaṃ bhajatāṃ prāyeṇa sukumārāṇām, prāyograhaṇama(ṇenā)nyeṣāmapi raktopacayahetvāhārasevinām, tathā acaṅkramaṇaśīlināṃ-atyantamāsyādisukhasevinām, abhighātāt-anekavidhātprahāraviśeṣāt, tathā aśuddheḥ-aśodhanānmalānirharaṇāt, teṣāmasṛji dūṣite-taddūṣaṇahetubhiryathoktairduṣṭe sampanne, tato vātalaiḥ-tiktoṣaṇādibhiḥ sarvaroganidānoktaiḥ, tathā'tiśayena śītalairvāyurvṛddhaḥ-atyantamupacayaṃ prāpya, paścātkuddhaḥ-kupitaḥ, ata eva ca vimārgago-viśeṣeṇonmārgagāmī, tādṛśaiva-tathābhūtenaiva, asṛjā duṣṭena kruddhena ruddho-vihatagatiḥ kṛtātyantasaṃśleṣaḥ, tadeva-śoṇitaṃ, prāk-pūrvaṃ, pradūṣayet| prāggrahaṇādanantaraṃ sarvān dhātūn māṃsādīn pradūṣayet| tacca tathāvidhaṃ raktamatyupacitaṃ praduṣṭamāḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitamiti nāmabhirācāryā āhuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| --------------tacca pūrvaṃ pādau pradhāvati||4||</seg> viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau-------------| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca rogasvabhāvāt pūrvaṃ pādau pradhāvati-samutpadyate| tau ca pādau viśeṣāt-atiśayena, yānayānādyaiḥ pralambau-ucchūnau santau, pradhāvati| yānena-hastyaśvādinā, yānaṃ-gamanam| ādigrahaṇādanyairapi pādapralambanotpādakairgajaturagādisadṛśaiḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------tasya lakṣaṇam| bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu| kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca| ---------------------------------------------------------------------------------- pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi||7||</seg> ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-vātaśoṇitasya, bhaviṣyato-bhāvino, lakṣaṇaṃ-prāgrūpaṃ, kuṣṭhasamaṃ-kuṣṭhena tulyam, kuṣṭhasya yat prāgrūpaṃ-"atiślakṣṇakharasparśa (hṛ, ni. a. 14|11) ityādi kuṣṭhanidānoktaṃ, tadasyāpi| na kevalametadeva yāvattathā sādaḥ ślathāṅgatetyādi ca, yāvanmuhurāvirbhavanti cetyetadapi bhaviṣyato lakṣaṇam| --------------------------------------------------------------------------------- tacca vātaśoṇitaṃ pādayormūlamāsthāya-tatra pūrvaṃ sthitiṃ kṛtvā, kadāciddhastayorapi pratiṣṭhāṃ kṛtvā, ākhoḥ-mūṣakasya sambandhi, yathā viṣaṃ kruddhaṃ dehaikadeśe pūrvaṃ sthitiṃ kṛtvā'nantaraṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati-viśeṣeṇa prasarati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tacca vātaśoṇitamuttānagambhīrabhedena dvidhā syādityāha - - - - ----------------------------------------------| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ||8||</seg> kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūnabhidravat| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvak ca māṃsaṃ ca, te āśrayo yasya vātaraktasya tadevaṃbhūtaṃ tat-vātaśoṇitaṃ, uttānaṃ pūrvaṃ-prāk, jāyate| tataḥ-paścāt, kālāntareṇa punaḥ sarvān dhātūn-aparānapi medaḥprabhṛtīn, abhidravadgambhīraṃ jāyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| kaṇḍvādisaṃyutottāne tvaktāmrā śyāvalohitā||9||</seg> sāyāmā bhṛśadāhoṣā------------------------| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttāne vātaśoṇite tvak kaṇḍvādisaṃyutā-kaṇḍūsphuraṇanistodādiyuktā (ślo. 6) , tathā tāmrā śyāvalohitā-vyāmiśravarṇā, bhavati| tathā sahāyāmena vartata iti sāyāmā, tathā bhṛśadāhoṣā-atyarthaṃ dāharugyuktā| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------gambhīre'dhikapūrvaruk| śvayathurgrathitaḥ pākī vāyuḥ sandhyasthimajjasu||10||</seg> <seg type="unit" n="11">chindanniva caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān| karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gambhīre vātaśoṇite'dhikapūrvaruk śvayathuḥ syāt| adhikaṃ kṛtvā pūrvā ruk yasya śvayathorasāvadhikapūrvaruk śvayathuḥ| kuto'dhikapūrvaruk ? prakṛtatvāduttānavātaśoṇitāt| tathā śvayathurgrathitaḥ, tathā pākī-pākayuktaḥ, syāt| tathā'smin gambhīre vāyurvegavān-balavān, śarīre sarvataścaran-gacchan, vakrīkurvaṃśca sāmarthyāttadeva śarīraṃ khañjaṃ paṅguṃ vā karoti| tathā asau sandhyasthimajjasu chindannivāntaścarati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam| śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-vātaśoṇite, vātādhike'dhikaṃ śūlasphuraṇatodanaṃ bhavati| śūlaṃ-santatā ruk| todanaṃ tu-vicchinnā ruk pratodeneva| tathā, śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ syuḥ, vātasya calasvabhāvatvāt| tathā, dhamanīnāṃ-sirāviśeṣāṇāṃ, aṅgulisandhīnāṃ ca saṅkocaḥ syāt| tathā, aṅgagrahaḥ-aṅgānyavabaddhānīva syuḥ| tathā, atiruk śītadveṣānupaśayau ca bhavataḥ| śītadveṣaḥ-śītāsahiṣṇutvam| tathā, anupaśayaḥ-asukhānubandhaḥ| kenānupaśayaḥ ? prakṛtatvācchītadveṣeṇoṣṇakāmitayoṣṇasevanena bhavati| tathā, stambhavepathusuptayaḥ syuḥ| stambha iva stambho-dehastabdhatā| vepathuḥ-kampanam| dehasya suptiḥ-aṅgānāmacaitanyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vātottarasya lakṣaṇamuktvā raktottaraṃ vaktumāha - - - - rakte śopho'tirukatodastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhika ityatrānuvartate| rakte'dhike śopho'tiruktoda iti| vāte'pyadhike śophaḥ sarugbhavati kintu rakte'dhike'tiruktodaḥ śophaḥ syāditi viśeṣaḥ| tathā, tāmro-varṇena, bhavati| cimicimāmivācarati-cimicimāyate| tathā, snigdharūkṣairasau śophaḥ śamaṃ naiti-na yāti, kaṇḍūkledayuktaḥ san| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrcchā madaḥ satṛṭ| sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pitte-pittānuviddhe vātaśoṇite, vidāhādayaḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">kaphe staimityugurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ| kaṇḍūrmandā ca ruk-------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphānuviddhe vātaśoṇite staimityādayaḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------------| -------------------dvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvandvaśabdena ca vātapittakapharaktānāṃ dvandvānīti prāyeṇeha gṛhyante, sarvaśabdena ca vātapittaraktakaphā gṛhyante| dvandvaṃ ca sarvaṃ ca dvandvasarve, tayorliṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, dvandvasarvaliṅgam| saṅkare-vyāmiśratve sati, dvandvasarvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ bhavati| kasya saṅkare ? prakṛtatvādvātapittaraktakaphānāṃ dvandvasaṅkare dvandvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ bhavati| sarvasaṅkare-sarveṣāṃ vātādīnāṃ saṅkare, sarvaliṅgaṃ vātaśoṇitaṃ bhavati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajaṃ tyajetsrāvi stabdhamarbudakāri ca||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekadoṣānugaṃ vātaśoṇitaṃ navaṃ sādhyaṃ-sādhayituṃ śakyam| dvidoṣodbhavaṃ yāpyaṃ-yāpanārham| tridoṣajaṃ vātaśoṇitaṃ tyajet-asādhyatvānnopakramet| tathā, srāvi yadvātaraktamarbudakāri ca, taccāsādhyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">raktamārgaṃ nihatyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śākhāsandhiṣu māruto niviśya-tatra sthitiṃ kṛtvā, tathā raktamārgamāśu-śīghraṃ nihatya, anantaramanyonyamāvārya-prakṛtatvādraktaṃ kartṛ vātamāvārya vāto'pi raktam, tato vedanābhiḥ vātaraktocitābhiḥ pīḍābhiḥ, asūn-prāṇān, harati | 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ| atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet| pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcātmake-prāṇādibhedāt pañcasvabhāve vāte sati, prāṇo nāma vāto raukṣyādibhiḥ kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet-vidadhāti| tathā, pīnasadīṃśca bahūn rogān kuryāt| ādiśabdena hidhmādayo gṛhyante| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ| gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapīnasān| kuryācca galagaṇḍādīṃstāṃstān jatrūrdhvasaṃśrayān||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udānaḥ kṣavathuvidhāraṇādibhirvikṛtaḥ-kupitaḥ, kaṇṭharodhādīn gadān kuryāt| caśabdo'tra bhinnakramaḥ| galagaṇḍādīṃśca gadān, tāṃstān-anekavidhān, jatrūrdhvasaṃśrayān kuryāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vyāno'tigamanadhyānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ| virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittoplavajvarān| sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ||24||</seg> kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāno'tigamanādibhirvirodhyādibhiśca dūṣito-duṣṭiṃ prāptaḥ, puṃstvotsāhādibhraṃśādīn aparānapi sarvāṅgagān gadān kuryāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------| samāno viṣamājīrnaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ| śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśayajān gadān||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāno viṣamādibhojanādibhirakālaśayanādibhiśca dūṣitaḥ śūlādīn pakvāmāśayajān gadān karoti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ| yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān| mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāno rūkṣānnādibhiratisevitairvegāghātādibhiścātisevitaiḥ kupitaḥ kṛcchrān-dāruṇān, pakvāśayāśrayān mūtraśukrapradoṣādīn bahūn gadān kuryāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ| snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca| yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvamapi mārutaṃ tandrādibhirlakṣaṇairyutaṃ sāmaṃ vidyāt| tandrādilakṣaṇaviparyayeṇa tu nirāmaṃ jānīyāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate| ----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-sāmādilakṣaṇādanantaraṃ, vātasyāvaraṇaṃ bahubhedaṃ-anekaprakāraṃ, prakarṣeṇa vakṣyate| kila nāsyāma evāvaraṇam, api tvanyadapyastīti dyotayati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------| liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ||31||</seg> kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā| ----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittenāvṛte maruti dāhādikaṃ liṅgam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">----------------------------------------------| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam||32||</seg> laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte| ----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāvṛte vāyau śaityādikaṃ liṅgaṃ laṅghanādikāmatā ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------| raktāvṛte sadāhā'rtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam||33||</seg> bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| ----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktāvṛte pavane'rtiḥ-pīḍā, bhṛśaṃ tvaṅmāṃsāntarajā dāhayuktā syāt| rāgavāśca śvayathuḥ syāt| tathā, maṇḍalāni ca jāyante| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------| māṃsena kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piṭikāstathā||34||</seg> harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate| ----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsenāvṛte vāyau kaṭhino vivarṇaśca śophastathā piṭikāḥ syuḥ, harṣeśca| tathā, pipīlikānāṃ gātreṣu sañcāra iva jāyate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ||35||</seg> āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛte| ----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medasā āvṛte vāyāvaṅgeṣu śophaścalastathā snigdhastathā śīto mṛduśca syāt tathā'rocakaḥ| saḥ-evaṃvidhaḥ, āḍhyavāta iti vedyaḥ| sa ca kṛcchraḥ-kṛcchrasādhyaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">----------------------------------------------------| sparśamasthyāvṛte'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati||36||</seg> sūcyeva tudyate'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate| ----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthyāvṛte samīraṇe sparśamatyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati-abhilaṣati| tathā, aṅgamatiśayena sūcyeva tudyate| tathā, sīdati śūlyate ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------------| majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam||37||</seg> śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham| ----------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> majjāvṛte samīre vinamanādikaṃ syāt| vinamanaṃ-aṅgānām| tathā, pāṇibhyāṃ pīḍyamānena ca-prakṛtatvādaṅgena, sukhaṃ labhate| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| śukrāvṛte'tivego vā na vā niṣphalatā'pi vā||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukrāvṛte prabhañjane'tivego vā-prakṛtatvācchukrasya, na vā vego niṣphalatā vā syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| --------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annāvṛte vāte bhukte sati rujā kukṣau bhavati| jīrṇe'nne sati rujā śāmyati| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------------| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrāvṛte vāyau mūtrasyāpravṛttirādhmānaṃ ca basteḥ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viḍāvṛte vibandho'dhaḥ svasthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ||40||</seg> śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet| --------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍāvṛte mātariśvani svasthāne-apānākhye, adhovibandho jātavibandhatvāt parikṛntati| snehaśrcāśu jarāṃ yāti| bhukte ca sati nara ānahyate-ādhmāpyate| śakṛdannena pīḍitaṃ cireṇa śuṣkaṃ duḥkhaṃ kṛcchreṇa sṛjet| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">--------------------------------------------------| sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk||41||</seg> vilomo māruto'svasthaṃ hṛdayaṃ pīḍyate'ti ca| --------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvadhātvāvṛte'nile śroṇyādiruk syāt| tathā, pavano viguṇo bhavati| hṛdayaṃ ca vyākulaṃ [ati] pīḍyate ca| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">--------------------------------------------------| bhramo mūrcchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte||42||</seg> vidagdhe'nne ca vamanam------------------------| --------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇe pittenāvṛte bhramādyāḥ syuḥ| anne ca vidāhāvasthāṃ prāpte sati vamanaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">------------------------udāne'pi bhramādayaḥ| dāho'ntarūrjābhraṃśaśca----------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udāne ca pittenāvṛte sati bhramādyāḥ-pūrvoktāḥ, syuḥ| tathā, antardāha ūrjāyāḥ-balasya ca, vināśaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">--------------------------------------------------| ----------------------------dāho vyāne ca sarvagaḥ||43||</seg> klamo'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca sasantāpaḥ savedanaḥ| --------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāne ca pittenāvṛte sarvaśaḥ(gaḥ)-antarbahiśca dāhaḥ, klamādayaśca syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------------------------------| samāna ūṣmopahatiratisvedo'ratiḥ satṛṭ||44||</seg> dāhaśca syāt------------------------------| --------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāne pittenāvṛte ūṣmaṇaḥ-agneḥ, upahatiḥ-upaghātaḥ, atisvedādayaśca syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------apāne tu male hāridravarnatā| rajotivṛttistāpaśca yonimehanapāyuṣu||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāne punaḥ pittenāvṛte sati male-purīṣādau, hāridravarṇatā syāt| yonyādiṣu rujaḥ-pīḍayāḥ, ativṛttistāpaśca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śleṣmaṇā tvāvṛte prāṇe sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇe ca śleṣmāvṛte sādādayaḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca---------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udāne ca śleṣmāvṛte gurugātratvādayaḥ syuḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------------| -------------------------vyāne parvāsthivāggrahaḥ||47||</seg> gurutā'ṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam| --------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāne kaphāvṛte parvāsthivāggrahastathā'ṅgeṣu gauravaṃ gatau ca skhalanaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------------| samāne'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāne kaphāvṛte'tiśītāṅgatvamasvedo mandāgnitvaṃ ca syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula">apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtaḥ syātpravartanam| --------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāne kaphāvṛte mūtraśakṛtaḥ pravartanaṃ sakaphaṃ syāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">--------------------------------------------------| iti dvaviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anena prakāreṇa, vāyorāvaraṇaṃ dvāviṃśatiprakāraṃ [viduḥ-] jānanti, tantrakṛta iti śeṣaḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">prāṇādayastathā'nyonyamāvṛṇvanti yathākramam| sarve'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇādayaḥ-pañca vāyavaḥ, anyonyaṃ-parasparaṃ, āvṛṇvanti yathākramaṃ-yathāsaṅkhyaṃ, tathā-tenoktena prakāreṇa, yathā pittakaphābhyaṃ prāṇādaya āvṛtāstathā prāṇādayo'nyonyamāvṛṇvantīti tathāśabdasyārthaḥ| tatra yathā,-prāṇenodānādayaścatvāra āvriyante, tathaivodānādibhirapi prāṇa āvriyate| evamudānena vyānādayastraya āvriyante, vyānādibhiśca tribhirudānaḥ| tathā vyānena samānāpānau, tathā samānāpānābhyāṃ vyānaḥ| samānenāpānaḥ, apānenā'pi samāna āvriyate| ityekadvitrādikrameṇāpyevamāvaraṇaṃ nirūpyam| evaṃ ca sarve'pi parasparamāvṛṇvanti| taccāvaraṇaṃ viṃśatibhedaṃ vidyāt| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">athāsyāvaraṇasya liṅgamāha - - - - niḥśvāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ| hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte||51||</seg> udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ| --------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇenodāna āvṛte niḥśvāsocchvāsasaṃrodhādayaḥ syuḥ| udānena prāṇa āvṛte varṇaujobalasaṅkṣayaḥ syāt| nanu ca, pittādibhiḥ prāṇādīnāmāvaraṇaṃ yuktam| parasparaṃ tu prāṇādīnāṃ yadāvaraṇaṃ tadamūrtatvādanupapannamiva manyāmahe| brūmaḥ| dvayorvātayoranyonyamupasarpatorbalavatā durbalasyābhighātena gatibhaṅgātsa tenāvṛtamārga ityucyate| tasmādvātānāmapi parasparamāvaraṇaṃ yuktameva| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">--------------------------------------------------| diśā'nayā ca vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak||52||</seg> sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇāt| --------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anayā diśā-diṅmātrapradarśanena, sarvamāvaraṇaṃ vibhajedbhiṣak| iyaṃ cātra dik,-udānenāvṛte'pāne chardiśvāsakāsādayaḥ syustathā'lpo'gniratisāraśca| udāne'pānenāvṛte bastyādhmānodāvartagulmālpāgniparikartikāḥ syuḥ| apāne vyānenāvṛte viṇmūtraretasāmatipravṛttiḥ| vyāne samānenāvṛte mūrcchātandrāpralāpāṅgasādavahnayojobalakṣayaḥ| vyāna udānenāvṛte ca śyāvāsyatā stabdhatā'lpāgnitā svedaśceṣṭāhānirnimīlanamiti| evamanyadapyāvaraṇaṃ bhiṣak svamanīṣayā yathāśāstrasaṃskāravatyā vibhajet| granthakṛtā tu granthagauravabhayānnoktam| kathaṃ vibhajet ? ityatra yuktiṃ darśayati-sthānānītyādi| sthānāni-pakvāśayādīni doṣabhedīyoktāni, vātānāṃ-prāṇādīnāṃ, avekṣya| tathā, vṛddhiṃ-āvarakavāyusambandhināṃ vaikṛtakarmaṇāṃ, avekṣya-jñātvā| tathā, āvāryamarutāṃ hānimavekṣya, sarvamāvaraṇaṃ-anuktamapi, vibhajet| yathā-utsāhocchvāsaceṣṭādīni karmāṇi prāṇādisambandhīni yadā hīnāni dṛśyante udānādīnāṃ karmāṇi vākpravṛttyādīni vṛddhāni tadaivaṃ jñātavyam, yathā-prāṇa udānādīnāmekena dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvā āvṛta iti| evamudānādiṣvapi prāṇādibhirāvaraṇaṃ vibhāgīkāryam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------------| prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśramāvaraṇaṃ mithaḥ||53||</seg> pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ| --------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇādīnāṃ pañcānāṃ vāyūnāṃ parasparamāvāryāvarakatvena sthitānāṃ miśraṃ-dvayena trayeṇa catuṣṭayena ca, mithaḥ-parasparaṃ, āvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasaṅkhyatāmiti sambandhaḥ| tathā, pittādibhirdvādaśabhiḥ-dhātvavasānaiḥ, miśrāṇāṃ prāṇādīnāṃ miśraṃ mitha āvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasaṅkhyatāmiti yojyam| atra caiṣā udāharaṇadigdraṣṭavyā,-prāṇena dvādaśavidhena pittādibhirmiśritatvāt caturṇāmudānādīnāmāvaraṇaṃ vibhajet| tathā, caturbhirudānādibhiḥ pittsyāvaraṇaṃ pratyekaṃ dvādaśavidhairdvādaśavidhasyaikasya prāṇasyāvaraṇamiti| tairityanena prāṇādayaḥ parāmṛśyante| taiḥ-pittādyāvaraṇamiśritaiḥ prāṇādibhiḥ, parasparamāvāryāvarakatvena sthitairmiśramāvaraṇamavekṣya yātyāvṛtirasasaṅkhyatāmiti yo'jyam| caḥ samuccaye| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------| miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām| tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt||55||</seg> śanaiḥśanaiścopaśayādgūḍhāmapi mahurmuhuḥ| --------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taistulyaṃ tadvat| yathā prāṇādīnāṃ pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśramāvaraṇaṃ mithastathā miśraiśca taiḥ-prāṇādibhiḥ, yathā miśramāvaraṇaṃ mithastathaiva miśraiḥ-saṃyuktairetaiḥ pittādibhirna kevalaiḥ, prāṇādīnāṃ miśramāvaraṇaṃ mithastathā miśraiḥ pittādibhirye prāṇādayo miśritāstaistathābhūtaiḥ prāṇādīnāmāvaraṇam| evamanekadhā miśraṇābhiḥ-bahubhiḥ saṃyojanaiḥ, āvṛtirasaṅkhyatāṃ yāti| tathā tāratamyavikalpācca prāṇadīnāmāvṛtirasaṅkhyatāṃ yāti-saṅkhyāmatikramya gacchati| tāṃ-āvṛtiṃ, teṣāṃ prāṇādīnāṃ gūḍhāṃ-durlakṣyāmapi, avahitaḥ-tajjñānāya tatparaḥ san, lakṣayet-jānīyāt| katham ? yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt| teṣāṃ prāṇādīnāṃ yathāyathaṃ lakṣaṇodayāt-ātmīyālliṅgodbhavāt, śanaiḥśanaiḥ-na jhaṭityeva, tathā muhurmuhuḥ-kṣaṇe kṣaṇe lakṣayet, na tu sakṛdeva, prāṇādīnāṃ yathāsvaṃ lakṣaṇodayājjānīyāditi| na kevalaṃ kevalā-dyathāsvaṃ lakṣaṇodayāt prāṇādīnāmāvṛtiṃ lakṣayet, yāvadupaśayādapyeṣāṃ gūḍhāmapyāvṛtimavagacchet| tatra prāṇādīnāmekaikenānyonyāvaraṇe viṃśatirbhedāḥ| evamekena dvayordvābhyāṃ caikasyāvaraṇe nirūpyamāṇe tvamī bhedāḥ-prāṇasyodānavyānābhyāmanyonyāvaraṇe dvau bhedau| evamudānasamānābhyāmudānāpānābhyāṃ [vyānasamānābhyāṃ vyānāpānābhyāṃ samānāpānābhyāṃ ] ca sahānyonyāvaraṇe parāṇi pañca dvikāni, iti prāṇasya dvādaśa bhedā bhavanti| udānasya ṣaṭ| vyānasya dvau| evaṃ vyānasyodānādibhistribhiranyonyāvaraṇe ṣaṭ| udānasya dvau| prāṇasyodānādibhiścaturbhidvau cānyonyāvaraṇādbhedau bhavataḥ| tathā, prāṇādīnāṃ pittādibhirdvādaśabhirāvṛtatvāt dvādaśaprakārāṇāmanyonyānāṃ miśraṇāt catvāriśatāni viṃśatyuttarāṇi bhavanti| evamanyadapyāvaraṇaṃ nirūpyam| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------| viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate||56||</seg> syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| --------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇādayaḥ sarva eva vātā jīvitam, viśeṣeṇa tu prāṇākhyo vāyurjīvitamucyate| tathā, udānākhyo vāyurviśeṣeṇa balamucyate| yataścaivamatastayoḥ-prāṇodānayoḥ, pīḍanāt-kṣobhaṇāt, yathāsvamāyuṣo balasya ca hānirbhavet| tasmāddhetoḥ prāṇodānākhyau pavanāvāhārādinā yatnena bhiṣajā rakṣyau| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 22|69) - "prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi tatsthitau dehasaṃsthitaḥ|" iti| 00000</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------------| āvṛtā vāyavo'jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ||57||</seg> prayatnenāpi duḥsādhyā bhaveyurvā'nupakramāḥ| --------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādīnāmanyamenāvṛtā ityevamajñātāḥ-samyaganiścitāḥ, varṣoṣitāḥ prayatnenāpi duḥsādhyāḥ-kṛcchrasādhyā bhaveyuḥ| jñātā vā-pittādinā āvṛtā yathāvatsamyaṅniścayaṃ gatāḥ, vatsaraṃ sthitāḥ| vāśabda evārthe, anupakramā eva bhaveyuḥ| tato vātā āvṛteḥ prayatnena rakṣaṇīyāḥ| 00000</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ|58| bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātaśoṇitanidānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-vāyūnāṃ, āvṛtānāmupekṣaṇāt-acikitsanāt, vidradhyādaya upadravā jāyante| tasmāttadupakrame yatitavyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātaśoṇitanidānaṃ nāma śoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="4" xml:id="ah.4">
        <head>Cikitsāsthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.4.1">
          <head>jvaracikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrīgaṇeśāya namaḥ| śrīsarasvatyai namaḥ| śrīgurubhyo namaḥ| athedānīṃ cikitsitasthānasyārambhaḥ| tasya cāyaṃ sambandhaḥ| rogaparīkṣā nidānasthāne gaditā| sāmprataṃ cikitsā vaktuṃ yuktā| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.20/20)- "rogamādau parīkṣeta tato'nantaramoṣadham|" iti| tasmāccikitsitasthānārambho nyāyyaḥ| tatra yathoddeśo vyādhīnāṃ nidānasthāne, tenaiva krameṇāsya sthānasya viracanā yukteti jvaracikitsitameva vivakṣurāha-</ab>
          <ab type="mula">athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti ha smāhurātreyādayo maharṣaya ityanenāgamaśaraṇatvamātmanaḥ pratipādayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha cikitsāsthānamārabhyate, nidānasthānānantaratvāt| tatrādau jvaracikitsā[māha]-athāta iti| vyākhyā pūrvavat| cikitsitaṃ-vyādhipratīkāraḥ, taṃ vyākhyāsyāma iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">āmāśayastho hatvā'gniṃ sāmo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ doṣastasmātkurvīta laṅghanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prāgūpeṣu jvarādau vā, balaṃ yatnena pālayan| balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ kriyākramaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmāśayastho doṣo vahniṃ hatvā| sahāmena vartata iti sāmaḥ| tatha, mārgān pidhāya-strotāṃsi sthagayitvā, yatyasmāddhetoḥ, jvaraṃ vidadhāti, tasmātkāraṇāllaṅanaṃ kurvīta| laṅghanamatropavāsaḥ| tathā coktam| "laṅghanasyāviśeṣoktāvupavāsaṃ prakalpayet|" iti| ata evāyamapi vakṣyati (ślo. 10)- "tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet|" iti| kadā laṅghanaṃ kurvīta ? ityāha-prāgūpeṣu-pūrvalakṣaṇeṣūtpannamātreṣveva, jvarādau vā-utpannamātre jvare sati| kiṃ kurvan laṅghanaṃ kurvīta ? ityāha-balaṃ yatnena pālayan,- prāṇāṃstātparyeṇa rakṣan, tadavirodhenetyarthaḥ| nanu, kuta evaṃ vidhīyate ? ityāha-balādhiṣṭhānamityādi| yasmādārogyaṃ-svāsthyaṃ, balādhiṣṭhānam| balamadhiṣṭhānaṃ-āśrayo, yasya tadevam| tathā, kriyākrama ārogyārthaḥ-svāsthyaprayojanaḥ|gh</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghane vihite sati yatsyāt tadāha-laṅghanamāha-āmāśayastha iti| āmāśayasthatvādicatuṣṭayaṃ laṅghanasādhyatve hetuḥ| prāgūpajñānadine laṅghanaṃ kāryam| tadatikrame [jvarādau] rūpajñānadine|| laṅghanasyārogyārthatvāt, ārogyasya balādhīnatvāt, yāvanna balakṣayastāvat [laṅghanaṃ] kāryam| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.141)-"jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān| pāyayetsarpiracchaṃ tu tataḥ sa labhate sukham|| vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam| mṛdu pracchardanaṃ tadvat kaphajeṣu vidhīyate|| sarvaṃ tridoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet|" iti| etacca prakṛtideśakālādibhirdoṣasya jñāne sati jñeyam, pūrvarūpeṇājñānāt| tatra ca laṅghanamevāniṣiddham|gh</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati| svāsthyaṃ kṣuttṛḍ ruciḥ paktirbalamojaśca jāyate||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laṅghanaiḥ-upavāsaiḥ, doṣe-pūrvokte, kṣapite-kṣayaṃ nīte, tathā'gnau dīpte-samiddhe sati, tathā lāghave'ṅgānāṃ sati, svāsthyādi jāyate| svāsthyaṃ-yathāprakṛtitvam| ruciḥ-annābhilāṣaḥ| paktiḥ-pāka āmasya| balaṃ-utsāhaḥ| ojaḥ-paraṃ dhātutejaḥ| kṣapidhāturanukto~pi dhātugaṇe śiṣṭaprayogatavaśādaṅgīkṛtaḥ| laṅghanairiti jātau bahuvacanam(?)| tena kadācidekenaiva laṅghanena kadācidanekairdoṣakṣayo jāyata iti jñeyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghanaphalamāha-laṅghanairiti| laṅghanāni dvādaśa vamana virecanabastinasyaraktaxsrāvadīpanapācanānnavarjanodakavarjanavyāyāmātapamārutabhedādbhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male| sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike||4||</seg> sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ| vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ--------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tasminmale, utkṛṣṭe-svajanmaguṇakarmalakṣaṇato'dhike| tathā, kaphaprāye-kaphabahule vātākhye pittākhye veti sāmarthyādgamyate| samutkliṣṭe-svasthānāccalite bahireniryāte| tathā, cale-śithile, utkliṣṭe'pi hi kadācit sthānāvaṣṭambhādacalaḥ syāt| etadeva kaphotkliṣṭādikaṃ darśayati-sahṛllāsesyādi| hṛllāsādīnāṃ dvandvaḥ| saha tairvartate yastasmin| hṛllāsaḥ-udvamanamivānubhavaḥ| udvamanaṃ-hṛdayasya| prasekaḥ-pānīyasyeva niṣṭhīvanam| sadyobhuktasyetyādi| īdṛśo male sati sadyaḥ kṛtāhārasya jvare sañjāte viśeṣeṇa sāme jvare vamanārhasya vamanaṃ śastam| vamanārhāḥ-vamanavirecanavidhau proktāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaraviśeṣe vamanamāha-tatrotkṛṣṭa iti| utkṛṣṭadoṣādiṣvekādaśeṣu jvareṣu vamanaṃ śastam| tathā'pi sāme viśeṣeṇa| utkṛṣṭaḥ-atiprabhūtaḥ| samutkliṣṭo-bahirnirjigamiṣuḥ| kaphaprāyaḥ-śleṣmabahulaḥ| calaḥ-cañcalaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| -----------------------kuryāttadanyathā||5||</seg> śvāsātīsārasammohahṛdgogaviṣamajvarān| -------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyathā-uktavidhiviparyayeṇa, tat-vamanaṃ kṛtaṃ, śvāsādīn kuryāt| tathā,-anutkliṣṭaḥ kaphapradhānaḥ sthiro hṛllāsādirahito-viparītaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanadravyāṇyāha-anyathāvamane doṣamāha-kuryāttaditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| pipppalībhiryutān gālān kaliṅgairmadhukena vā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">uṣṇāmbhasā samadhunā pibetsalavaṇena vā| paṭolanimbakarkoṭavetrapatrodakena vā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tarpaṇena rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni va| vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gālo-madanaphalam, asya nirapāyatvācchreṣṭhatvāccapipppalyādidravyebhyo'nena sahopayogibhyo bahūpayogitayā pradhāvavibhaktyā prāgupanyāsaḥ| anyathā "kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam|" (hṛ. ka. a. 6/24) iti madanaphalena pippalyādīnāṃ ca tulyaṃ pramāṇaṃ prāpnuyāt| pippalībhiryutān gālānathavā śakrayavairyutānathavā madhuyaṣṭikayā vā yutānathavoṣṇāmbunā mākṣikayutena vā saha pibet| athavā paṭolādīnāṃ patrodakena vā saha pibet| athavā tarpaṇādibhiḥ pibet| athavā kalpoditāni-vamanakalpoktāni vamanāniyogyāni prayuñjīta| balakālavibhāgaviditi asyāṃ dehabalāvasthāyāṃ tathā vyādhibalāvasthāyāṃ cedaṃ vamanaṃ dātuṃ yogyamiti yo vibhāgaṃ vetti sa balakālavibhāgavit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanayogānāha-pippalībhiryutāniti| pippalīndrayavayaṣṭīmadhuyuktairmadanaphalaistrayaḥ| samadhūṣṇodakasalava ṇodakapaṭolādyudakamade(nthe)kṣurasamadyairāloḍanārthe pratyekam| kalpoditāni vā-yathālābhaṃ yathāsātmyaṃ yathādoṣaṃ ca prayogārthamanekadhopadeśāt| ata evoktaṃ balakālavibhāgavit| evaṃ sarvatra jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kṛte'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam| doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamane yogyo yo jvarī sa kṛte vamane, aparastu vamane'yogyaḥ so'kṛte vamane, viśoṣaṇaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, kuryāt| evaṃ kṛtavamano'kṛtavamano vā jvarī sarvathā laṅghanaṃ kuryāt| kimartham ? ityāha-doṣāṇāṃ-vātādīnāṃ, samudīrṇānāṃ-samantātsamutthānāṃ, pācanāya-paktyarthaṃ, śamāya-śāntyarthaṃ ca| niramāṇāṃ punaḥ samudīrṇānaṃ śāntyarthameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> annavarjanamāha-kṛte'kṛte veti| kṛte vamane vamanayogyatvābhāvādakṛte vā| apakvānāṃ pācanāya, pakvānāṃ śamanāya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">doṣeṇa bhasmanevāgnau channe'nnaṃ na vipacyate| tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣeṇa-āmākhyena vātādinā vā sahaikalolībhūtena, agnau channe-cchādite, annamāmāśayasthaṃ na vipacyate bhasmaneva| yathā bāhyo'gnau sthagite toyataṇḍulādikaṃ sthālīsthaṃ na vipacyate, tathaivāmāśayasthamannamāmena channe'gau na vipacyate| yataścaivaṃ tasmāddhetorāmadoṣasya-pūrvoktasya, pacanaṃ-pākamavadhiṃ kṛtvā, jvaritānnarānupavāsayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viśeṣeṇa yuktimāha-āmena bhasmaneveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tṛṣṇagalpālpamuṣṇambu pibedvātakaphajvare| tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">udīrya cāgniṃ strotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet| līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">nidrājāḍyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam| viparītamataḥ śītaṃ doṣasaṅghātavarddhanam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ tṛṣṇak- ] tṛṣṇāvānnaraḥ, alpālpaṃ-stokaṃ stokaṃ, vātakaphajvare uṣṇāmbu pibet| tṛṣṇagiti " svapitṛṣornajiṅ" iti najiṅ| alpālpamiti "prakāre guṇavacanasya" iti dvitvam| tat-uṣṇāmbu pītaṃ, kaphaṃ-vātastyānaṃ, vilayaṃ nītvā-vilīnavigrahatāmāpādya, tṛṣṇāmāśu nivartayet, tarpaṇa svabhāvatvāt| tathā, agnimudīrya-samiddhaṃ kṛtvā, srotāṃsi viśodhayet| kiṃ kṛtvā ? mṛdūkṛtya,-teṣāṃ srotasāṃ mārdavamutpādya| tathā, līnāni-apravṛttasvarūpāṇi cha, tāni pittānilasvedaśakṛnmūtrāṇi ca, teṣāmanulomanaṃ-pravartanam| tathā, prāṇānāṃ-jīvitākhyānāṃ, avalambanam| taduṣṇaṃ jalamāśritya tathā prāṇāḥ pravartanta ityarthaḥ| anena coṣṇāmbukarmakathanavyājena vātakaphajvarasvarūpamapi kiñcit prakāśayati| yathā,-vātaśoṣitena kaphena styānībhūtenātra tṛṣṇā jāyate, tathā'dhikamagnimāndyam, srotasāmaśuddhatvam, tathā līnāni pittādīnyatra syuḥ, iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> udakavarjanamāha-tṛṣṇagalpālpamiti| tacca na sarvathā, kiñcālpālpamuṣṇāmbu ṣaḍaṅgādiśṛtaṃ vā| tatrādyaṃ vātakaphajvare, dvitīyaṃ pittajvarādau| tṛṣṇak-tṛṣāvān| uṣṇāmbuguṇānāha-tatkaphaṃ vilayaṃ nītveti| līnānāṃ pittādīnāmanulomanam| śītāmbudoṣānāha-viparītamataḥ śītamiti| doṣasaṅghātaḥ-āmapittaśleṣmarasādisaṅghātaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">uṣṇamevaṃguṇatve'pi yuñjyānnaikāntapittale| udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi||14||</seg> viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe'srapittini| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃguṇamapyuṣṇāmbu ekāntapittale-kevalapittale jvariṇi, vā, na yuñjyāditi| tathā, udriktaṃ-adhikaṃ, pittaṃ yasmiṃstasmiṃśca na yuñjyāt| tatha, taduṣṇāmbu davathvādimati nare na yuñjyāt| cakṣurādibhyo yastīvra ūṣmā pravartate sa davathuḥ| sarvāṅgīṇastīvra ūṣmā-dāhaḥ| moho-bhramaḥ| tathā, viṣamadyābhyāmutthite-jāte jvare| tathā, grīṣmakāle| tathā, kṣataśca kṣīṇaśca kṣatakṣīṇaḥ, kṣataḥ-uraḥkṣataḥ, kṣīṇo-dhātvapacayavān, tasmiṃstathābhūte nare na yuñjyāt| tathā,asrapittani-raktapittavati [ nare, na yuñjayāt ]|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uṣṇāmbu jvaraviśeṣe niṣedhati-uṣṇamevaṃguṇatve'pīti| ekāntapittale-pittajvare| udriktapitte-saṃsargaje sannipātaje vā| davathuḥ-indriyasannipādyaḥ (?)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------| ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam||15||</seg> śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham| --------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tebhyaḥ-udriktapittādibhyaḥ pipāsitebhyo,ghanādisādhitaṃ śītaṃ toyaṃ hitam| pānīyasādhane ca tantrāntare vidhirukto yathā-"karṣaṃ gṛhītvā dravyasya toyasya prasthamāvapet| ardhāvaśeṣaṃ tadbhāhyaṃ toyapāne tvayaṃ vidhiḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣeddho [ṣṇo] dakānāṃ śītodakamāha ghanacandanetyādi| [candanaśabdena raktacandanaṃ grāhyam, ] "candane raktacandanam" iti vacanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------| ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā||16||</seg> tasmātpittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam| --------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ vinā ūṣmā na vidyate, jvaraścoṣmaṇā vinā nāsti, santāpalakṣaṇatvāt jvarasya| yataścaivaṃ tasmādyāni pittasya viruddhānyāhāravihārādīni tāni sarvasmin jvare tyajet| pittādhike punaradhikaṃ kṛtvā-atiśayena, tyajet| pittādhika ityatrādhikagrahaṇenedaṃ pratipādayati,-sarvo jvarastridoṣajo bhūyasā tu vyapadeśa iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūṣmā-santāpaḥ| sarvasmin jvare niṣedhaḥ, pittādhike tvadhikam| rāgaprāptasyāyaṃ niṣedho na vidhiprāptasyokto(ṣṇo)dakādeḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------| snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ jvare pittaviruddhāni tyajet| yāvat snānādīṃśca tyajet| snānādīnāṃ pittaharatvāśaṅkayā sevyatve prāpte'cintyaprabhāvatvāt jvare viruddhānīti tatsevanaṃ niṣedhati| pradehaḥ candanādyanulepaḥ| pariśeṣaṃ ca laṅghanaṃ tyajet, yallaṅghanamupayuktamupavāsalakṣaṇaṃ tato yadanyattat pariśeṣam,-śudhdyādyekādaśaprakāraṃ ca, tattyajet| upavāsalakṣaṇaṃ tu laṅghanaṃ navajvare kartavyameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snānādīni jvare niṣedhati-snānābhyaṅgapradehāṃ śceti| pradehaḥ-anulepanam| pariśeṣaṃ laṅghanaṃ-dīpanapācanādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare| na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet||18||</seg> āmābhibhūtakoṣṭhasya kṣīraṃ viṣamaheriva| --------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā'jīrṇe sāme tīvrarujyapi śūlaghnamauṣadhaṃ na pibet, pratyavāyabhayāt| tathaiva sāme jvare dāruṇapīḍāvati tadānīmāmapaktyartha mustāparpaṭakādyauṣadhaṃ kvāthādikalpanākalpitaṃ na pibet| hi-yasmāt, tat-auṣadhaṃ pītaṃ, asyāmavasthāyāmāmābhibhūta koṣṭhasya prayuktaṃ bhūya evāmamāvahet| atra ca sāma ityukte bahvāma iti gamyate| alpe hyajīrṇe bheṣajamanujñātameva| tathā covāca tantrakāraḥ (hṛ.sū.a.8/19)-"jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyātstabdhagurudare| doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca||" iti| tasmātsāmo bahvāma iti bodhyam| athātra dṛṣṭāntamāhakṣīraṃ viṣamaheriva| yathā kṣīraṃ viṣaghnamapyabhihitamahīnāṃ tadeva viṣaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣedhe yuktimāha-ajīrṇa iva śūlaghnamiti| yathā viṣaghnamapi kṣīraṃ viṣābhibhūtakoṣṭhe viṣavardhanam, eva māmaghnamapyauṣadhaṃ āmābhibhūtakoṣṭhe āmavardhanam| vaṅgasene tu(?)-"vaiyātyādyadhiko'pyatra bhedaḥ kartumihecchati| kadā tenaiva kartavyo medo naivānyathā bhavet|| kaṣāyaṃ pippalīmūlatrivṛccūrṇāvacūrṇikam| sāmajvare kaphoraske etatsraṃsanamucyate|| yavakṣārānvito yadvā kvātho dhānyapaṭolayoḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------| sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ, sa pravartayet| svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca pāṭavam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udardādayaḥ prāguktāḥ| udardaśca pīnasaśca śvāsaśca taiḥ saha vartate yo jvarastasmin| tathā, jaṅghe, ca parvāṇi cāsthīni cha, tatra śūlaṃ, tadvidyate yasya tasmiṃśca| tathā, vātaśleṣmātmake vātakaphodbhave svedaḥ praśasto-hitaḥ| sa ācaritaḥ svedādīn pravartayet| agneśca pāṭavaṃ-dīptataratvaṃ, vidadhyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaraviśeṣe svedamāha-sodardapīnasaśvāsa iti| "udarda ukto vakṣobhiṣyando'nyaiḥ śītavepathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śotho rāgakaṇḍūyuto'paraiḥ||" ityāyurvedaprakāśoktastrividho'pyudardaḥ| svedaguṇānāha-sa pravartayet| svedamutreti| svedaḥ svedādīn pravartayet| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 131)-"kharparabhṛṣṭa [paṭasthitakāñjikasikto hi vālukāsvedaḥ| śamayati vātakaphāmayamastakaśūlāṅgabhaṅgādīn||"] iti|</ab>
          <ab type="mula">snehoktamācāravidhiṃ sarvaśaścānupalayet| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, snehoktaṃ-snehavidhyadhyāye kathitaṃ,cācāravidhiṃ ca sarvaśo'nupālayet, kuryādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehavidhyuktaṃ niyamamatidiśati-snehoktamiti| snehoktamācāravidhimiti uṣṇodakopacārīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">--------------------------------------------| laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ||21||</seg> malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā| --------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sa-malānāṃ-sāmānāṃ vātādīnāṃ pṛthaksthitānāṃ saṃsargasthitānāṃ sannipātasthitānāṃ ca, samarthyāllaṅghanādayastiktarasāvasānāḥ pācanāni syuḥ| yathāvasthaṃ-avasthānatikrameṇa| kasyāñcijjvarāvasthāyāṃ laṅghanaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, malānāṃ pācanaṃ syāt| kasyāñcit svedanaṃ syāt| [kasyāñcit ] kālaḥ ṣaḍahākhyaḥ| kasyāñcidyavāgvaḥ-peyāḥ| kasyāñcittiktako rasaḥ-tiktarasāgjrātadravyopayogaḥ| evamavasthāvaśāt laṅghanādayastiktarasāntā malānāmekaikaśaḥ pācanāni syuḥ| athavā krameṇaiva pācanāni syuḥ, yathā-laṅghanaṃ svedanaṃ ca kṛtvā ṣaḍahādūrdhvaṃ yavāgvastiktako rasaḥ pācanānyavipakvānāṃ malānāṃ taruṇe jvare syuḥ| tatra "āmāśayasthaḥ" (ślo.1) ityādinā granthena nirdiṣṭā laṅghanayogyāvasthā, "sodardapīnasa" (ślo. 19) ityādinā ca svedanayogyāvasthā, "ityayaṃ ṣaḍaho neyaḥ" (ślo. 38) ityādinā ca nirdiṣṭā kālayogyāvasthā, "yuktaṃ laṅghitaliṅgaistutaṃ" (ślo. 24) ityādinā peyāyogyāvasthā, "udriktapitte" (ślo. 14) ityādinā ca tiktarasopayogayogyāvasthā, iti yathāvasthaṃ draṣṭavyam| kramastu yathā,-vātaśleṣmake sāme jvare prathamaṃ laṅghanaṃ kurvanneva svedanaṃ dvitrādidinalakṣaṇaṃ ca kālaṃ laṅghitalakṣaṇayuktasya yavāgvādipeyādyannabhuktasyānantaraṃ mustāparpaṭakāditiktarasopayogaḥ, iti kramārthaḥ| asyaviśiṣṭaviṣaye'pavādamāha- laṅhanādīnāṃ prayogakālamāha-laṅghanaṃ svedanamiti| laṅghanaṃ-vamanam, kṣuttṛṣo kālaśabdena grahaṇāt| yathāvasthamiti utkṛṣṭadoṣādyavasthāyāṃ vamanam, sodardatvādyavasthāyāṃ svednam, sāmatvamātrāvasthāyāṃ kālaḥ, kṣudbodhāvasthāyāṃ yavāgūḥ, mṛdujvaratvādyavasthāyāṃ tiktako rasaḥ| anutpannaitadavasthe tu jvare krameṇa laṅghanādīni kuryāt|jvare "laṅghanaṃ kurvīta" ityuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------| śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam||22||</seg> neṣyate---------------------------------------------| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhena vātena-āmadoṣādyaduṣṭena, yo jvaraḥ sa śuddhavātajvaraḥ| kṣayeṇa-dhātvapacayādilakṣaṇena, yo jvaraḥ sa kṣayajvaraḥ| yaśca bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamudbhavaḥ sa āgantujvaraḥ| tathā, ataruṇo jvaraḥ sa jīrṇajvaraḥ| te vidyante yeṣāṃ ta evaṃbhūtāḥ| teṣu laṅghanaṃ neṣyate| teṣu tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaraviśeṣe laṅghanaṃ niṣedhati-śuddhavātakṣayeti| śuddhavātaḥ-nirāmavāyuḥ| kṣayo-rājayakṣmā| āgantuḥ-abhighātādijaḥ| jīrṇaḥ-cirakālajaḥ|</ab>
          <ab type="mula">--------------teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, teṣu-śuddhavātādijvareṣu, śamanaṃ hitam| śamanasya santarpaṇāpatarpaṇarūpeṇa dvaividhyāt kiṃ tacchamanaṃ tebhyo hitam ? ityāha-yanna karśanam, bṛṃhaṇamityarthaḥ| yadyevaṃ tatspaṣṭameva bṛṃhaṇamityetadeva kasmānna kṛtam ? kiṃ śamanaṃ yanna karśanamiti padadvayopādānena ? brūmaḥ| arthāntaradyotanārthametaduktam| tathā cāyamartho viśiṣṭa ubhayayorupādānena prakāśyate| yathā-na sarvasarvikayā yadbṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tattebhyo hitam| kintarhi ? kiñcidbṛhaṇaṃ śamanaṃ tattebhyo hitamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hi-yasmāt, teṣu śamanaṃ hitam| kiṃ laṅghanabhedaḥ ? netyāha-yanna karśanam,- bṛṃhaṇabheda ityarthaḥ| "bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya ca|" (hṛ.sū.a. 1417) iti vacanāt| vaitrāśamyamātra(?)nivārakabṛṃhaṇalābhārthaṃ śamanaśabdoktiḥ| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.166)-"kāryaṃ na bāle vṛddhe vā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| tatra sāmajvarākṛtyā jānīyādaviśoṣitam||23||</seg> dvividhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane| --------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ tatra- ] teṣu jvareṣu, madhye, sāmajvarasyākṛtyā lakṣaṇena "jvaropadravatīkṣṇatvaṃ" (hṛ. ni. a. 2/54) ityādinā, aviśoṣitaṃ-alaṅghitaṃ, vidyāt| laṅghane-laṅghanalakṣaṇāpekṣayā, dvividhopakramajñānaṃ-dvividhopakramaṇīyādhyāyoktalakṣaṇaṃ, cavekṣeta| tallakṣaṇaṃ-ca-"vimalandriyatā sargo malānāṃ" (hṛ.sū.a.14/17) ityādi| "atikārśya" (hṛ,sū.a. 14/29) ityādibhirati laṅghitaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> alaṅghitalakṣaṇamāha-tatra sāmajvarākṛtyeti| "jvaropadravatīkṣṇatvaṃ" ityādi sāmajvarākṛtyā alaṅghitalakṣaṇe siddhe'pyalaṅghitalakṣaṇaṃ lakṣaṇasaṅkare laṅghito'bhūdityevamarthaḥ| laṅghitalakṣaṇamāha dvividhopakrame-"vimalendriyatāsargaḥ" ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">--------------------------------------------| yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ peyābhirupācaret||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvadavāpnuyāt||25||</seg> tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| --------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laṅghitaliṅgaiḥ-viśoṣitalakṣaṇaiḥ, yuktaṃ jvaritaṃ naraṃ jñātvā taṃ peyābhirupācaret| kimbhūtābhiḥ ? yathāsvauṣadhasiddhābhiḥ| yadyatsvaṃ yathāsvamiti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ| yathāsvaṃ ca tadauṣadhaṃ ca yathāsvauṣadham| vātādeḥ pṛthagrūpasya saṃsṛṣṭasya sannipatitasya yadyasya yogyamauṣadhaṃ tena siddhābhiḥ-vakṣyamāṇaiḥ peyādidravyairyathāyathaṃ yogyaiḥ kṛtābhirityarthaḥ| kimbhūtābhiḥ ? maṇḍaḥ pūrvaḥ-pradhānaḥ, acchatayā yābhyastābhiriti samāsaḥ| evaṃ maṇḍāt kiñciddhanāḥ peyāḥ kāryā ityartho'vatiṣṭhate| na tu maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamo'bhyavahāro, yāsāṃ tā maṇḍapūrvā iti vyākhyeyam| evaṃ hi vyākhyāyamāne sarvāsāṃ peyānāṃ maṇḍapūrvāṇāṃ jvare'bhyavahāraḥ prāpnoti| tataśca (ślo.27)-"sṛṣṭaviḍbahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himāṃ peyāṃ pibet|" tāmapi maṇḍapūrvā pibet, na kevalāmiti| etaśca kriyamāṇaṃ viruddhaṃ syāt| tathā kvathitāmalake'tyarthaṃ pittaśamane kva maṇḍaḥ ? tathā kva bahupitto jvarī vā maṇḍaḥ "śṛtaḥ pippalīśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmbudāḍimaiḥ|" (ca.sū.a. 27/256) ityevaṃsvarūpaḥ ? peyāyāśca jvaraghnatvamuktam| tathā kṣudhite samyaglaṅghitaṃ jñātvā maṇḍāt kiñciddhanābhiḥ peyābhirasāvupācaraṇīyaḥ| tasya-jvariṇaḥ, tābhiḥ-peyābhiḥ, agnirdīpyate-samidhyate, samidbhiḥ-"edhaiḥ, yathā bāhyaḥ pāvakaḥ| muninā coktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| coktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bheṣajasaṃyogāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ cānulomanāḥ| svedanāya dravoṣṇatvāddravatvāttṛṭpraśāntaye| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca|| jvaradhyo jvarasātmyatvāttasmātpeyābhirāditaḥ| jvarānupācareddhīmān" iti| kharanādenāpyuktam-"pibedccāṃ sasikthāṃ vā svāṃ svāṃ peyā navajvare|" iti| kiyantaṃ kālaṃ jvariṇaṃ peyābhiruparet ? ityāha-ṣaḍahamityādi| peyābhirjvariṇaṃ ṣaḍahaṃ yāvadupācaret| ṣaṇṇāmahnāṃ samāhāraḥ, "taddhitārthottarapada" ityādinā samāsaḥ, "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac, na saṅkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśo yadi śānto jvarastadā doṣadūṣyādyapekṣayā bhaktayūṣādibhirupācarediti vāśābdena gamayati| mṛdutvaṃ veti| athavā ṣaḍahe'tī te'pi yāvajjvaro mārdavaṃ gacchati tāvatpeyābhirupācaret| nanu, tarhi kiṃ ṣaḍahaṃ vetyanena ? atra kecidevamāhuḥ| ṣaḍahādarvākprāyeṇa mṛdutāyāmapi jātāyāṃ ṣaḍahaṃ yāvat jvariṇaṃ peyābhirupācarediti dyotanārthaṃ ṣaḍahaṃ veti kṛtam| apare tu kāla eva bāhulyena jvaramārdavasyeti jñāpanārthamidaṃ kṛtamiti manyante| jvaramārdave tu jāte pācanādiyogaḥ kāryaḥ| tathā ca vakṣyati (ślo.39)- "tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyaḥ" iti| atha tā eva peyā vaktumupakramate</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyopacāramāha-yuktaṃ laṅghitaliṅgairityādi| yathāsvauṣadhasiddhābhiriti| ṣaḍahaṃ mṛdutvaṃ vā-yathā'smin jvare yadauṣadhaṃ pācanaṃ śamanaṃ vā| maṇḍapūrvābhiḥ-prathamadine maṇḍaḥ prayujyate, dvitīyadinādau prayuktābhiḥ| āditaḥ-ādau, ante yūṣai rasaiścetyarthaḥ| etena prathamadine maṇḍaḥ, dvitīyatṛtīyacaturtheṣu peyāḥ-yavāgūvilepyaḥ, "yavāgvāṃ ca" (ślo.37) iti vakṣyamāṇatvāt, cakāreṇa vilepī, pañcame yūṣaudanaḥ, ṣaṣṭhe rasaudanaḥ, iti ṣaḍahamupācaret| yūṣaudanarasaudanau yuktyā hi, "ityayaṃ ṣaḍaho neyaḥ" (ślo.38) iti vakṣyati| jvaramṛdutvādyavekṣya yāvadhyantare (?) prakārāntaraṃ svayamūhyam| uktopacāraphalamāha-tasyāgniriti| tasya-laṅghitasya| tābhiḥ-maṇḍādirasayūṣarasapeyādibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------| prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm||26||</seg> sasaindhavāṃ, tathā'mlārthī tāṃ pibetsahadāḍimām| --------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāk-pūrvaṃ sarvābhyaḥ peyābhyo, lājapeyāṃ pibet, na tu yavādiprakṛtijāṃ peyām| kīdṛśīm ? sujarām, alpajatvādyācchīghraṃ jarāṃ yāti tām| tathā, saśuṇṭhīdhānyapippalīṃśuṇṭhyādibhiḥ śṛtāmiti bodhyam| ata eva sasaindhavāmiti pṛthag nirdiṣṭam| anyathā saśuṇṭhīdhānyapippalīsaindhavāmiti nirdeśaṃ kuryāt| munirapyāha (ca. ci. a. 3/177)- "lājapeyāṃ ca sujarāṃ pippalīnāgaraiḥ śṛtām" ityādi| sasaindhavāmityatra saśabdasyeṣatparyāyatvāt alpasaindhavāmitibodhyam| tathā, amlārthī-yo jvaryamla prārthayate saḥ, tāṃ-pūrvoktāṃ peyāṃ, sahadāḍimāṃ pibet| pūrvasyāḥ peyāyāḥ sadāḍimatvamevāsyā viśeṣaḥ| "vopasarjanasya" iti sahaśabdasya sabhāvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāsu prathamaṃ lājapeyā yojetyāha-prāglājapeyāmiti| sujarāṃ-sukvathitām| kvathanaṃ ca śuṇṭhyādikvāthena| kvāthaśca ṣaḍaṅgavatsādhyaḥ| salavaṇatvaṃ tu paścāt, "kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ|" (hṛ. ka. a. 6/8) iti vacanāt| "caturdaśaguṇe peyā" iti vacanāt lājāścaturdaśaguṇe kvāthe kvathanīyāḥ| asyā eva peyāyāḥ maṇḍaḥ prathamadine peyaḥ| uktaṃ hi siddhayoge (jvarādhikāre ślo. 159) "śastaṃ sulaṅghitasyādau vidhāya kavalagraham| lājasaktukapathyaṃ syātsaindhavenāvacūrṇitam|| raktapittahitatvena dāhajvarahṛtestathā| saktavaḥ śītavīryāḥ syurlājapūrvā hitā na te|| pācano dīpano lājamaṇḍastenoṣṇa iṣyate| ato'yaṃ daśamūlādisādhito bhiṣajāṃ mataḥ|| taccejjīryatyavighnena jvarī jīvettadādhruvam|" iti| yat "vāte vātakaphe pitte sāmavātarujājvare| vāṭhyamaṇḍaṃ praśaṃsanti paṭolamagadhānvitam||" iti| tadbaddhamalaviṣayam| bhṛṣṭaḥ śakalīkṛto yavo-vāṭhyaḥ| amlārthinaḥ peyāmāha-tathā'mlārthīti| tāṃ-lājapeyām| tathā-tadvatsādhitām| sahadāḍimāṃ-śuṇṭhyādiṣu dāḍimaṃ pradeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------| sṛṣṭaviḍ bahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pibedityanuvartate| sṛṣṭaviṭ-bhinnavarcā jvarī, bahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himāṃ peyāṃ pibet, noṣṇāṃ nānyathā yo jvarī| dhānyapippalyāvatrāpāsye, śuṇṭhīgrahaṇāt| atra ca śuṇṭhyā dravyebhyo'saṃyogānmadhurapākatvādagnimāndyotsāraṇopakṣīṇaśaktitvād yuktaḥ pitte prayogaḥ| evamanyatrāpi śuṇṭhyāḥ prayoge cintyam| saindhavaṃ tu tāvanmātraṃ sarvatrāviruddhameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śithilamalapittottarayoḥ peyāmāha-sṛṣṭaviḍiti| himāyāṃ mākṣikaprakṣepaḥ, kiñcinmādhuryaṃ yathā syāt|</ab>
          <ab type="mula">bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām| --------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastyādiśūlī vyāghrīgokṣurasādhitāṃ peyāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bastyādiśūlinaḥ peyāmāha-bastipārśvaśiraḥ-śūlīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------| pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ||28||</seg> siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm| --------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-pṛśniparṇyādisādhitāṃ peyāṃ dīpanapācanīṃ jvarāti sāravān amlāṃ pibet| dīpanī cāsau pācanī ceti puṃvatkarmadhārayeti puṃvadbhāvaḥ| atrāmlagrahaṇaṃ na kartavyam| yataḥ sarvatrapeyāprasaṅge'mlārthī yo jvarī sa sadāḍimāṃ peyāṃ pibedityuktam| tasmātkimanena ? brūmaḥ| amlābhilāṣī bhavatu vā mā bhavatu| tathā'pyamlāmeva jvarātisārī pibedityasyārthasya dyotanārthamamlāmityuktam| jvarātisāriṇaḥ peyāmāha-pṛśniparṇīti| amlāṃ-dāḍimopetām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------| hrasvena pañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pibetsiddhāmityatrānuvartate| hrasvena-bṛhatyādinā, pañcamūlena siddhāṃ peyāṃ hidhmādivān pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hidhmādiyuktasya peyāmāha hṛsvena pañcamūleneti| hṛsvena-bṛhatyādinā| ruk-śūlam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitam| vibaddhavarchāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām||30||</seg> yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm| --------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sa-kaphārto naro bilvādinā-mahatā, pañcamūlena saha yavasādhitāṃ pibet| taṇḍulā evātra prakṛtitvena yojyāḥ| yavāstukvātha eva| vibaddhaṃ-viṣṭabdhaṃ, varcaḥ-purīṣaṃ, yasya-narasya, sa naraḥ sayavāṃ-yavapradhānāṃ pibet| kimbhūtām ? pippalyāmalakaiḥ kṛtām| tathā, sarpiṣā bhṛṣṭāṃ-samyagājyena saṃskṛtām| tathā, malaḥ-purīṣādiḥ, doṣo-vātādiḥ, teṣāmanulomanīṃ-svamārgapravartinīm| kaphārtasya peyāmāha-pañcamūlena mahateti| yavarūpeyaṃ sarpiṣā bhṛṣṭā yāvanniradha(nnirdhūma)tvaṃ tāvatsarpiḥ santāpya tanmadhye prakṣiptām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">--------------------------------------------| cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ||31||</seg> koṣṭhe vibaddhe saruji------------------------| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> koṣṭhe vibaddhe-vibaddhadoṣādhiṣṭhāne, tathā saruji cavikādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vibāddhaśūlayuktasya peyāmāha-cavikāpippalīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------pibettu parikartini| kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tuḥ punararthe| parikartanaṃ-parikartikā chedanamivānubhavaḥ, sa yasyāsti sa parikartī koṣṭhaḥ, tasminparikartini tu koṣṭhe, kolādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet| śrīphalaṃ-bilvaphalam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> parikartinaḥ peyāmāha-pibettviti| kolaṃ badaram| kalaśī-pṛṣṇiparṇī| śrīḥ-bilvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ| sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ||33||</seg> tṛṣṇāchchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām| --------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asvedanidro narastṛṣṇārtaśca sitādibhiḥ sādhitāṃ peyāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asvedanidrātṛṣṇārtasya peyāmāha-asvedanidrātṛṣṇārta iti| sitā-śarkarā, sā ca madhuvadyojyā| saṅgrahe (ci.a. 1)-"sitādhātryājyanāgaraiḥ" iti pāṭhaḥ| tena sarpairbhṛṣṭāḥ kāryāḥ| parīvāraḥ-upadravaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------| kuryātpeyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-peyoddiṣṭairevauṣadhairmāṃsarasādayo'pi yathopayogaṃ kartavyāḥ| [ tathā ca saṅgrahe'dhyagīṣṭa-(ci. a. 1)-"kuryāt peyauṣadhareva rasayūṣādikānapi|" ] raso'tra māṃsarasaḥ| yūṣāḥ-mudgādisambandhinaḥ kvāthāḥ| ādigrahaṇāt pāniyamastutakravyañjanādayo gṛhyante| peyādiṣu ca dravyaparimāṇādikaṃ pūrvoktaṃ sūpaśāstrādibhyo vā'vagantavyam| tathā ca tantrāntare-"peyāyūṣarasādyeṣu rasālāpānakādiṣu| dravyamātrāṃ prayuñjīta lokasiddhāṃ yathārhataḥ||" iti|| yasya puṃso yatparimāṇairdravyairmātrā yogyā tasya tatparimāṇairdravyaireva peyādayaḥ kāryā ityarthaḥ| anye tvevaṃ manyante,-peyāyūṣarasādyeṣu dravyaparimāṇamalpameva kalpayitavyam| pānārthe ca yaddravyaiḥ sadhitaṃ toyamuktaṃ tadalpaparimāṇadravyaireva sadhanīyam| alpaparimāṇenaiva dravyeṇa tattoyaṃ samyak pācyate| tathā ca khāraṇādirapāṭhīt-"bahudravyo ghanaḥ kvāthaḥ svacchhamalpauṣadhaṃ jalam|" iti| śrapaṇakriyāsāmānye'pyasyobhayasya pṛthaksaṃjñāvinirdeśo dravyaparimāṇabhedādayaṃ kvātha idaṃ jalamiti| jvariṇāṃ ca prathamaṃ yathā'ca peyā deyāstathā yūṣarasā apyacchā eva deyāḥ, agnimāndyabhayāt| kvātho'pyata eva bahuparimāṇadravyasādhyatvāddhanatayā tiktarasadravyakṛto'pi prathamaṃ jvare niṣiddhaḥ| kiṃ sarvatra jvare sarvāḥ sarvadā sarvasmindeśe peyā deyā na ? ityāśaṅkyāha- peyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi kuryāditvāha-kuryāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe| grīṣme tayorvā'dhikayostṛṭchardirdāhapīḍite||35||</seg> ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti-----------| --------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyodbhava ityādiṣvartheṣu peyāṃ necchanti, munaya iti śeṣaḥ| madyenodbhavo yasya tasmin madyodbhave jvare, tathā madyanitye puruṣe, tathā kaphe pittasthānagate sati, tathā grīṣmakāle, tathā tayorvā'dhikayoḥ, tayoriti pittakaphau parāmṛśyete, pittakaphayoścādhikayoḥ, pittasthānagate kapha ityastayoreva prakṛtatvāt, tathā tṛṭchardirdāhaiḥ samuditaiḥ pīḍite puruṣe yo jvarastasmiṃśca, pratyekaṃ tu tṛḍārte'nujñātaiva, āsvedanidrastṛṣṇātrta ityukteḥ, dāhārte'pi sṛṣṭaviḍbahupitto vetyāha, tathā yasyordhvaṃ pravṛtte rakte jvarastasmiṃśca peyāṃ necchhanti| teṣu tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvaraviśeṣe peyāṃ niṣedhati-madyodbhava iti| madyanitye puruṣe| tayoḥ-pittakaphayoradhikayorvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------teṣu tu| jvarāpahaiḥ phalarasairadbhirvā lājatarpaṇān||36||</seg> pibetsaśarkarākṣaudrān-----------------------| --------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu punarviṣayabhūteṣu lājatarpaṇān-lājasaktūn, pibet,-peyāvasare na tu yavasaktūn pibet| jvarāpahaiḥ phalarasaiḥdrākṣādīnāṃ jvaraghnānāṃ phalānāṃ rasaiḥ-svarasaiḥ, athavā tadrasaiḥkvāthaiḥ| athavā, adbhiḥ-jalaiḥ, kvathitaśītalairityarthādgamyate| kimbhūtān lājatarpaṇān ? saśarkarākṣaudrān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣiddhapeyasya tarpaṇamāha-teṣu tviti| lājatarpaṇaṃ-lājacūrṇakṛtamartham| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"drākṣādāḍimakāśmaryapathyāpīluparuṣakaiḥ| jvaraghnaistoyamṛditairadbhirvā lājatarpaṇān| pibetsusūkṣmarajasaḥ" iti| tatra tarpaṇaśabdena saktvaḥ| te ca lājānām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------tato jīrṇe tu tarpaṇe| yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam||37||</seg> dakalāvaṇikairyūṣai rasairvā mudgalāvajaiḥ| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-tarpaṇapānādanantaraṃ, jīrṇe tarpaṇe, yavāgvāṃ veti yavāgūpānārhe nare yavāgvāṃ jīrṇāyāṃ, kṣudvān puruṣo-jātabubhukṣaḥ san, dvitīye'nnakāla odanamaśnīyāt-bhuñjīta| kimbhūtam ? bhṛṣṭāstaṇḍulā yasmin| kiṃ kevalamodanaṃ bhuñjīta ? netyāha-daketyādi| dakalāvaṇikaiḥ-kulatthādīnāṃ sambandhibhiryūṣaḥ-kvāthaiḥ, odanamadyāt| athavā, avasthāvaśāt mudgalāvajairodanamadyāt| mudgalāvajarasairiti vaktavye rasairiti pṛthaṅnirdeśo lāvajarasānāṃ prādhānyajñāpanārtham| tathā lāvajarasāḥ saṃskāryāḥ saṃskārakāśca mudgāḥ, ata eva bahumātrāṇāṃ lāvānāmalpānāṃ ca mudgānāmatropayogaḥ kārya ityavatiṣṭhate| "nātimāṃ sāstanurasā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ|" iti kecidāhuḥ| anyetvācakṣate,-"alpamāṃsapaṭusnehā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yūṣodanarasaudanāvāha-tato jīrṇe tviti| yasya tarpaṇamuktaṃ tasya tarpaṇe jīrṇe, yasya yavāgūruktā tasya yavāgvāṃ jīrṇāyāṃ, odanamaśnīyāt| jīrṇatvamapi vikāraḥ pākaḥ| sa ca dinatrayeṇa jāyate| tridinaṃ tarpaṇaṃ yavāgūṃ vā bhuktvā tato yūṣaudanaṃ tato rasaudanaṃ bhuñjītetyarthaḥ| mudgajairyūṣai rasaiḥ| lāvajairdakalāvaṇikaiḥ| dakaṃ-udakam, tena lavaṇena ca saṃskṛtaiḥ, akṛtairityarthaḥ| vāśabdādamudgalāvajairapi yathā sātmyaṃ dhānyāntaramāṃsāntarajaiḥ| yūṣairvā rasairveti vyākhyāne mudgalāvajairiti viśeṣaṇaṃ na ghaṭate, kramābhāvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------| ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-pūrvoktena prakāreṇa, prathamo jvarasya ṣaḍaho neyaḥ ativāhyaḥ, nānyo jvarasya sambandhī, ityayamiti nirdeśāllabhyate- kiṃ kurvatā bhiṣajā ṣaḍaho neyaḥ ? balaṃ rakṣatā, tathā doṣaṃ tatkāle sāmaṃ vātādyanyatamaṃ pṛthak saṃsṛṣṭaṃ sannipatitaṃ vā tajjvarakāraṇaṃ rakṣatā,-tatra tadrakṣāṃ kurvatā, yathā'sau doṣaḥ kṛcchrasādhyatāmasādhyatāṃ vā na yāti| atra ca yadi kila balarakṣārthaṃ santarpaṇaṃ kriyate tadā santarpaṇasyāmavṛddhihetutvāt sāmo doṣo vardheta, athāmadoṣakṣapaṇārthamapatarpaṇaṃ kurvīta tadā balahāniḥ syāt, tasmānmadhyamayā vṛttyā'vahitena vaidyenobhayaṃ rakṣatopakramaḥ kāryaḥ, nātrāvahelā kāryetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> maṇḍādyupacāramupasaṃharati-ityayaṃ ṣaḍaho neya iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laṅghanādyaiḥ-tiktasāvasānaistatkālocitairjvarakārisāmamalapaktṝhetubhiḥ, pakveṣu doṣeṣu tataḥ-ṣaḍahādūrdhvaṃ, kaṣāyaḥ praśasyate| mustāparpaṭakādiḥ pācanaḥ, prādhānyena pācanasaṃjñayā vihitatvāt| tathā vakṣyamāṇaḥ kaliṅgakādirarghaślokasamāpanaḥ (ślo. 48) pañcaprakāraḥ śamanaḥ praśasyate, prādhānyena śamanasaṃjñayā vihitatvāt| tathā chādhyeṣyate tantrakṛt (ślo. 51) "pañcaite santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ|" iti| tadetadubhayaṃ-pācanaśabdaśrutyākṣipto mustāpaparṭakādiḥ śamanaśrutyākṣiptaḥ kaliṅgakādiḥ, kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, praśasyate| kasya pācanaḥ ? ityāha-doṣaśeṣasya| ata eva pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyairityalpapakveṣu pakvaprāyeṣvīṣadāmeṣu doṣeṣviti bodhyam| anyathā pakvasya pācanamayuktamiva syāt, piṣṭapeṣaṇanyāyenānarthakatvāt| tathā cāpakvaṃ yadvastujātaṃ tadagniḥ pachati, pahantamagniḥ pācanaḥ pācayāta| evaṃ ca pākyābhāvāt kimagniḥ pacatu ? kiṃ vā kaṣāyaḥ pācayatu ? ityanupapannamivaitatsyāt| yadā punarmustāparpaṭakādiḥ kaliṅgādiranyo vā kaścit kaṣāyastiktādyanyatamo vātādidoṣajvaraśāntyarthaṃ prayujyate tadā pācano bhavannapi śamanasaṃjñaḥ, na pācanasaṃjñaḥ| nanu, prathama eva dine tiktarasakaṣāyamanujajñe tantrakṛt| tathā covācha (ślo. 15)- "ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam| śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham||" iti| tatkathametat ? atrocyate| jvariṇaḥ prasaktatṛṣo'vaśyaṃ pānaṃ kiñcidvitaraṇīyam| na ca (pāne) madyekṣurasadadhimastvāranālakṣīrādīnāmatra yogyatve'pi jvarasyaivaṃ vidhāni niṣaddhāni tantrakṛdbhiḥ, śiśirajalamapyāmadoṣasrotaḥsaṃrodhāgnisādādīnāvahet jvaraṃ gāḍhataraṃ kuryāt| tasmāt pānārthe tiktasādhitamuktamambvanumene| dravyāṇi cātra svalpamātrayaiva yojyā nītyanantarameva pratyapādi| kiñca jvaritastṛṣato jalaṃ bahauṣadhaṃ pātumapi na kṣameta| kiñca katipayānyeva ghanādīni jalasaṃskāreṇa pātumanumatāni, na sakalānyapi tiktānyanumatāni| kiṃtarhi ? viśiṣṭaprabhāvaṃ darśayanti ghanādīnyeva| viśiṣṭaprabhāvatvaṃ cānyatrāpi dravyāṇāṃ dṛṣṭam| yathā-śamīphalaṃ madhuramapi keśaghnam, tathā'mlamapyāmalakaṃ pittakaphaghnam, saindhavaṃ lavaṇamapi cakṣuṣyam, ityādyanyadapyūhyam| tasmāt ghanādīnāṃ pānīyasaṃskāropayogo navajvare'pi hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhamāha-tataḥ pakveṣviti| tataḥ-ṣaḍahātparam| kaṣāyaḥ-svarasādiḥ apakvadoṣaśaṅkāyāṃ pācanaḥ, tadabhāve śamanaḥ| vṛddhijaśanam(?)| pakveṣu doṣeṣviti dinasaṅkhyānādarārtham| taduktistu kramakathanārtham|</ab>
          <ab type="mula">tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ, kaṭukaḥ kaphe| --------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāya iti vartate| jvarasya prakṛtatvāt pitte-pittajvare, tiktakaṣāyakalpanāprakāraḥ prayojyaḥ| tiktaḥ pitte viśeṣeṇetyato viśeṣanirdeśādanyadoṣotthe'pi jvare tiktarasādhiṣṭhito dravyakaṣāyo yathāvasthaṃ prayojyaḥ, na kevalaṃ pittajvarākhye, vyādhidoṣaghnatvāt| tathā tikto raso nisargata eva jvaraghnaḥ śāstre'sminpaṭhitaḥ| yathā (hṛ. sū. a. 10/14)- "tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciṃ kṛmitṛḍviṣam| kūṣṭhamūrcchājvarotkledadāhapittakaphān jayet||" iti| munirapyavocat (cha. sū. a. 2643)- "tikto rasaḥ svayamarochiṣṇurarochakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhapraśamanastṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghnaḥ" ityādi| tasmādraseṣu yathā tiktarasasya jvaraghnatvaṃ tathā nānyeṣāṃ rasānāmityavehi| guḍūchyādeśca dravyasya tiktarasatvādeva jvaraghnatvasya pratipāditatvāt punaryajjvaraghnatvamuktaṃ tachchaktyutkarṣāyeti bodhyam| guḍūchyāśca muni(?)guṇānāha| yathā (saṅgrahe a. 12)- "tiktā'mṛtā tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvara tṛḍdāhakāmalāvātaragktanut||" iti| evamanyeṣāmapi dravyāṇāmādheyasāmarthyādyutkarṣasiddhamapi yat punaruchyate, tatteṣāṃ tasya karmaṇaḥ śaktyutkarṣārthaṃ bodhyam| kaṭuka ityādi| kaṭukarasādhiṣṭhito jvaraghnadravyaviśeṣajaḥ kvāthaḥ kaphe-kaphajvare prayojyaḥ, na tu yaḥ kaśchitkaṭukadravyakaṣāyaḥ, sarvasya jvaraghnatvānupapatteḥ| yasmāddravyaprabhāvādviśiṣṭameva kaṭurasādhiṣṭhitaṃ kimapi yad dravyaṃ tajjavaraghnamiti mantavyam| etadeva tasmāchchāyaṃ granthakṛt "kaphe kaṭuko yojyaḥ" iti jagāda|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yasmin doṣe yaḥ kaṣāyastamāha-tiktaḥ pitta iti| viśeṣeṇeti vacanāt kaphe'pi, na tu vāte, viruddhatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------| pittaśleṣmaharatve'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">navajvare, malastambhātkaṣāyo viṣamajvaram| kurute'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyaḥ-kaṣāyarasādhiṣṭhitadravyajaḥ kaṣāyaḥ, sa pittaśleṣmaharatve'pi navajvare,-taruṇajvare, na śasyate| kutaḥ ? ityāha-maletyādi| kaṣāyo hyatra yojito malastambhātkāraṇāt viṣamajvaraṃ-satatādikaṃ, kurute| kaṣāyastambhitā hi malāḥ koṣṭhamapratipannatvāt samyakpākamayāntaḥ sandhistotolīnāḥ kaṣāyapānavihitavegā aśaktatvādviṣamameva jvaraṃ kurvanti| yadi hi teṣāṃ kaṣāyadānena śaktihānirna kṛtā syāt tadā santatameva jvaraṃ kuryuḥ| tasmāt svalpatvāt satatādikaṃ viṣamajvaraṃ kartumeṣāṃ yuktam| nanu, pittaśleṣmaharatvepītyanartham| yataḥ "kaṣāyaḥ pittakaphahā" (hṛ.sū.a.10120) iti pūrvamuktam| astyevaitat| arthaviśeṣajñāpanārthaṃ tu punaruktam| navajvare-ekadoṣaje sannipātaje vātakaphaje vātapittaje, kevalaṃ kaṣāyo na śasto'pi tu pittaśleṣmajvare'pi na śastaḥ, tasmāt pittakaphaje'pi jvare nāyaṃ yojya ityarthaḥ| tathā, kaṣāyo'yaṃ yojito na kevalaṃ viṣamajvaraṃ karoti, yāvadarucyādīśca karoti| atrāpi malastambhāditi sambadhyate| tena yadyapyādiśabdenāniyatarupāṇāmanekānāvyādhīnāṃ grahaṇaṃ prāptam, tathā'pi malastambhādye vyādhaya utpadyante'rucyādirūpāsteṣāmeveha grahaṇārthamevaṃ sambandhaḥ kṛtaḥ| tathā, viṣamajvarārucihṛllāsahidhmādhmānādikānapītyekavibhaktyaiva nirdeśaḥ kartuṃ vyavacchadya pṛthaṅknirdeśo yaḥ kṛtastenedaṃ dyotyate,-kaṣāyaḥ prayojito'vaśyameva viṣamajvaraṃ kurute, arucyādīn punarnāvaśyaṃ kurute, iti| tadevaṃ kaṣāyo rasaviśeṣo malastambhādeva navajvare niṣidhyate, na tu kalpanāvaśāt| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 31160)- "yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyastu sa varjyastaruṇe jvare| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyate||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaṣāyaṃ jvare niṣedhati-pittaśleṣmaharatve'pīti| kaṣāyaḥ-kaṣāyarasasya kaṣāyaḥ| niṣedhātikrame doṣamāha-malastambhāditi| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"na cyavante na pacyante kaṣāyastambhitā malāḥ| tiryaggatā vimārgā vā varddhayantyapi ca jvaram|| vahvāmakaphavātatvācchūlānāhādikānapi|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptāhādanantaramaṣṭame'hnayauṣadhaṃ-jvaraghnaṃ yathāyogyaṃ śṛtādikalpanayā kalpitaṃ, yojyamiti kicidevācāryā āhuḥ| anye tu daśāhādūrdhvamauṣadhaṃ-mustāparpaṭakādikaṃ, yojyamāhuḥ| kecidācāryā laghvannabhuktasya narasyauṣadhaṃ yojyamityāhuḥ| laghvannaśabdena peyādikaṃ bhaṇyate, odanatastasya laghutvokteḥ| laghvannaṃ bhuktaṃ yenāsau laghvannabhuktaḥ| āhitāgnyāditvānniṣṭhāntasya paranipātaḥ| "paramatamapratiṣiddhamanumatameva" iti sarvametat pramāṇam, avasthāvaśena prayogārhatvāt| āmolbaṇe tu na-āmādhikajvariṇi puruṣe punarauṣadhaṃ jvaraghnaṃ mustāparpaṭakādikaṃ ṣaḍahādūrdhvaṃ saptāhāt daśāhādvā na yojyam| kimiti cet ? āha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktamauṣadhakālaṃ matāntareṇa nirākurute-saptāhādauṣadhamiti| laghvanna-maṇḍādi, ṣaḍahādanantaraṃ avadhitrayamapyaprayojakam| yāvadāmolbaṇastāvadauṣadhaṃ na yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ| doṣe'thavā'tinicite tandrāstaimityakāriṇi||43||</seg> apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram| --------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīvrajvareṇa parītasya jvariṇaḥ puṃso doṣavegodaye doṣasya-āmādyākhyasyolbaṇasya, vego-mustāparpaṭakādinotkleśāt, doṣavegaḥ, tasyodayaḥ-prādurbhāvo, doṣavegodayaḥ| athavā, ulbaṇāmasya vātāderdoṣasya vegodayaḥ, tasmin doṣavegodaye sati| athavā tathaiva doṣe-āmākhye, atinicite-atiśayena sañcayaṃ prāpte, vātādau va doṣa ulbaṇe| ata eva tandrāstaimitye'vaśyaṃ karoti tasmin tandrāstaimityakāriṇi| yato-yasmāt, tadānīmāmacchannapāvakenāpachyamānaṃ bhaiṣajyaṃ-auṣadhaṃ mustāparpaṭakādiśṛtādikalpanākalpitaṃ, tadauṣadhaṃ prayuktaṃ bhūyaḥ-punarapi, jvaraṃ jvalayati-uttejayati na śamayati| tasmādāmolbaṇe jvare na ṣaḍahādūrdhvaṃ nāpi saptāhānna ca daśāhādūrdhvaṃ bhaiṣajyaṃ yojyam| kadā tarhi yojyam ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svasiddhānte yuktimāha-tīvrajvaraparītasyeti| dvividho hyāmolbaṇo jvaraḥ-apakvaḥ pacyamānaśca| tatra prathame'rthe pacyamānasyoktiḥ, apakvasya dvitīye| ubhayorapi prayuktamauṣadhamapacyamānaṃ punarjvaraṃ jvalayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------------------------| mṛdurjvaro laghurdehaścalitāśca malā yadā||44||</seg> acirajvaritasyāpi bheṣajaṃ yojayettadā| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛdurjvaraḥ-upadravamṛdutayā| laghuḥ-paṭuḥ dehaḥ| calitā malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ| mṛdurjvara ityādilakṣaṇāvasthā yadā bhavati tadā'syāmavasthāyāmacirajvaritasyāpi-anitikrāntaṣaḍahasyāpi, bhaiṣajyaṃ yojyam| apiśabdāt kiṃ punaḥ ṣaḍahe'pyatīte jvaritasyaivaṃlakṣaṇāyāmavasthāyamutpannāyāṃ tadauṣadhaṃ ca na yojyam ? ityevaṃ vyādhyavasthā kālato garīyasītyuktaṃ bhavati| atha tadauṣadhamāha-gh</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhayogyāṃ jvarāvasthāmāha-mṛdujvara iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">--------------------------------------------| mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā duḥsparśayā'pi vā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ savālakam| pibettadvcchabhūnimbaguḍūcīmustanāgaram||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-mustayā saha parpaṭaṃ yuktamathavā śuṇṭhyā dhanvayāsena yuktaṃ pākyaṃ-śṛtaṃ, śītakaṣāyaṃ-śītakalpanākalpitaṃ, vā kṛtvā pibediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| pāṭhā cośīraṃ ca pāṭhośīraṃ vālakena saha śṛtaṃ śītaṃ vā pibet| svarasakalkaphāṇṭākhyakalpanābhyaḥ śṛtaśītākhyakalpanādvayakalpitasyāsya tathā sāmarthyasya dṛṣṭatvādetatkalpanāyugalamupanyastavān| vā samucchaye bhinnakrame| tadvadityādi| na kevalaṃ mustāparpaṭakaṃ pibet, tathā pāṭhośīraṃ savālakaṃ pibet, yāvadbhūnimbaguḍūcīmustanāgaramapi pibediti| ā raṃ-auṣadhamāha-mustayā parpaṭaṃ yuktimiti| tacca pañcadhā,- mustāparpaṭam, śuṇṭhīparpaṭam, durālabhāparpaṭam, pāṭhāditrayam bhūnimbādicatuṣṭayaṃ ca| tacca pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā kṛtvā pibet| pākyaḥ-kvāthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ| jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-ime-pūrvoktā mustāparpaṭakādayaḥ kaṣāyāḥ, yathāyogaṃyogānatikrameṇa, yo yaḥ kaṣāyo yasmin jvare dātuṃ yuktaḥ sa tatra yojya iti yathāyogaṃ yojyāḥ| kiṃkriyā ete syuḥ ? ityāha-doṣapācanāḥ, doṣasya-āmākhyasya pakvaprāyasya, pācanāḥ| tantrāntare coktam-"prayuktaṃ pācayedāmaṃ yatatpācana mucyate| pittādijinnirāmasya yatsyāttacamanaṃ matam||" iti| atra mustāparpaṭasya pūrvamupanyāso jvaranāśanebhyo'nyebhyo'sya mustāparpaṭasya prādhānyapradarśanārthaḥ| tathā cācāryo'gnyāṇāṃ madhye "mustāparpaṭaka jvare" (hṛ. u. a. 40/48) iti nirdekṣyate| tasmānmustāparpaṭasyaiva jvaranāśane jyāyastvamityavehi, vyādhipratipakṣatvāt| uktānāmauṣadhānāṃ viṣayaṃ vibhāgaṃ phalaṃ cāha-yathāyogamiti| yathāyogaṃ-yo yatra deśe kāle vā labhyaḥ, yatra jvare vā dravyaśaktiparyālocanayā yogyaḥ, sa tatra yojyaḥ, sa tatra yojyaḥ| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 82)- "nāgaraṃ devakāṣṭhaṃ ca dhānyakaṃ bṛahtīdvayam| dadyātpācanakaṃ pūrvaṃ jvaritāya jvarāpaham||" iti| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"pāṭhendrayavabhūnimbamustaparpaṭakāmṛtāḥ| jayantyāmamatīsāraṃ jvaraṃ ca samahauṣadhāḥ|| iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------| kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī||48||</seg> <seg type="unit" n="49">paṭolaṃ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarohiṇī| paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam| dhātrīmustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāṇ||50||</seg> pañcate santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ| --------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaliṅgakādayo'rdhaśokaiḥ samāpanaṃ yeṣāṃ te'rdhaślokasamāpanāḥ pañcaite pañcānāṃ santatādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ śamanā matāḥ munīnāmiti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">--------------------------------------------| durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje jvare||51||</seg> athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam| kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca-----------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durālabhādi pācanaṃ vātaje jvare, athavā pippalyādikaṃ vātaje jvare, kanīyo-bṛhatyādikaṃ, pañcamūlaṃ ca vātaje jvare, iti yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāmānyapācanānyuktvā viśeṣapācanāni kathayati| tatra vātajvarasyāha-durālabhāmṛtāmustānāgaramiti| durālabhādicatuṣkaḥ pippalīmūlādyaṣṭako vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">--------------------------------------------| -------------------pitte śakrayavāghanam||52||</seg> kaṭukā ceti sakṣaudraṃ mustāparpaṭakaṃ tathā| sadhanvayāsabhūnimbaṃ---------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pitte-pittajejvare, śakrayavādayaḥ samākṣikā matāḥ| pittaje'pi mustāparpaṭakaṃ dhanvayāsakirātatiktābhyāṃ sahita hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajvarasyāha-pitte śakrayavāghanamiti| indrayavāditriko mustādicatuṣko vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------| ------------------vatsakādyo gaṇaḥ kaphe||53||</seg> athavā vṛṣagāṅgeyīśṛṅgaberadurālabhāḥ| --------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "vatsakamūrvībhārṅgī" (hṛ. sū. a. 15/33) ityādiḥ kaphe mataḥ| athavā vṛṣādiḥ| gāṅgeyī-mustā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajvarasyāha-vatsakādyo gaṇa iti| "vatsakamūrvābhārṅgī" ityādigaṇaḥ, vṛṣādicatuṣko vā| gāṅgeyīmustā| śṛṅgaberaṃ-śuṇṭhī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| rugvibandhānilaśleṣmayukte dīpanapācanam||54||</seg> abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rugvibandhādiyukte jvare'bhayādighanāvasānaṃ dīpanapācanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saśūlavibandhasya kaphavātajvarasyāha-rugvibandhānilaśleṣmayukta iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 88)- "bilvādipañcamūlāmbu pācanaṃ vātaje jvare|| kaliṅgaṃ kaṭphalaṃ mustaṃ pāṭhā tiktakarohiṇī| pakvaṃ saśarkaraṃ pītaṃ pācanaṃ paittike jvare|| mātuliṅgaśiphāviśvakāyasthāgranthikodbhavam| kaphajvareśu sakṣāraṃ pācanaṃ vā kaṇādikam|| samsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha saṃsṛṣṭamatha pācanam|" iti| atha śamanāni| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)-"saguḍāḥ sārivādrākṣāśatāhvākaṇareṇukāḥ| kāśmaryasārivādrākṣātrāyamāṇāmṛtāguḍāḥ|| śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ| śarkarāmadhusaṃyuktāḥ samāṃsīmustadhānyakāḥ|| kṛṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ| śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ|| āragvadho balā rāsnā kāśmaryaṃ madhukaṃ guḍaḥ| śatāvarīchinnaruhāsvaraso vā guḍānvitaḥ|| sakṛṣṇajīrakasitānāgaraścāmṛtārasaḥ| vātajvaraṃ jayatyāśu kevalo vā'mṛtārasaḥ|| bhārgīsaralagāṅgeyīdārukuṣṭhailavālukam| koṣṇaṃ guḍaghṛtopetaṃ pibedvā vātajejvare||' iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo.89)- "kirātābdāmṛtodīcyabṛhatīdvayagokṣuraiḥ| sasthirākalaśīviśvaiḥ kvātho vātajvarāpahaḥ||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 227)-"pañcamūlībalārāsnākulatthaiḥ saha pauṣkaraiḥ| parvabhedaṃ śiraḥkampaṃ nihanti pavanajvaram|| darbhaṃ balāṃ gokṣurakaṃ pācayetpādaśeṣitam| śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham||" iti| iti vātajvaraḥ| atha pittajvaraḥ| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)-"paṭolādiguḍūcyādī sūtroktau pittaje jvare| añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśakaraḥ|| sitāmadhukakāśmaryaśītośīraparūṣakam| guḍūcīsāritraḥrodhrakamalotpalaśakarāḥ| drākṣābhayātiktaghanaśamyākaphalapapaṭam| śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātikta bṛṣāsitāḥ|| śyāmā-priyaṅguḥ| śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhīrakam| guḍūcyāmalakairyuktaḥ kevalo vā'pi parpaṭaḥ|| kaṣāyo vā himastiktadrākṣāmadhukanimbajaḥ| pittajvaraghnītiktā vā ślakṣṇapiṣṭā saśarkarā||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 241)-"paṭolayavadhānyākamadhukaṃ madhusaṃyutam| hanti pittajvara dāhaṃ tṛṣṇāṃ cātipramāthinīm|| drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā jalam| paṭolābhayaniṣkvātho madhunā madhurīkṛtaḥ| tīvrapittajvarāmardī pānāttṛṭdāhanāśanaḥ|| ekaḥ parpaṭakaḥ śreṣṭhaḥ pittajvaradhināśanaḥ kiṃ punaryadi yujyeta candanodīcyanāgaraiḥ|| guḍūcīmustadhānyākamadhuka kaṭurohiṇī| tṛṣṇāśūlārucicchardipittajvaraharo gaṇaḥ| kirātāmṛtadhānyābdacandanośīraparpaṭaiḥ| sapadmakaiḥ kṛtaḥ kvātho hanti pittabhavaṃ jvaram| dāhahṛllāsamarucimutkleśavamathuklamān|| sasito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ| pītaḥ śamayatyacirādantardāhaṃ jvaraṃ ghoram|| candanaṃ madhukaṃ drākṣā kaṭukā sadurālabhā| candanādigaṇaḥ prokto hanyāddāhajvarārucīḥ|| mudgānāmañjalīcūrṇaṃ yaṣṭīmadhukamādhitam| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pibetpittajvarāpaham|| hnīberaṃ mustakaṃ dhānyaṃ candanaṃ yaṣṭikā'mṛtā| vṛṣośīrayutaḥ kvāthaḥ śarkarāmadhusaṃyutaḥ| raktapitta jayatyugraṃ tṛṣṇādāhajvarāpahaḥ|| bhūnimbātiviṣārodhraṃ mustakendrayavāmṛtam| vāsaka nāgaraṃ bilvaṃ kaṣāyo mākṣikānvitaḥ| saśvāsakāsaviḍbhedaraktapittajvarāpahaḥ|| pathyātailaghrutakṣaudraileho dāhajvarāpahaḥ| kāsāsṛkpittavīsarpaśvāsān hanti vamīrapi||" iti| iti pittajvaraḥ| atha kaphajvaraḥ| tatra saṅgrahe (ci. a. 1)-"kaphaje'tiviṣośīrapaṭolamaricakṣapāḥ| samūrvendrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ|| kṣapā-haridrā| saptacchadāmṛtānimbasphūrjātaṃ mākṣikānvitam| spūrjātaḥ-tindukaḥ| niśā trikaṭukaṃ tiktā nāgapuṣpaṃ kaliṅgakāḥ|| sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustaguggulu| parūṣa triphalā tiktā bījaṃ vṛkṣakajaṃ ghanaḥ|| nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ|" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 264)- "triphalātrivṛtāmustaṃ kaṭukaṃ sakaliṅgakam| paṭolāragvadha caiva rohiṇī citrakaṃ samam| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ śleṣmajvarakāsagalāmaye|| nimbaviśvāmṛtābhīruśaṭhībhūnimbapauṣkaram| pippalī bṛhatī ceti kvātho hanti kaphajvaram|| triphalāpaṭolavāsāchinnaruhātiktarohiṇīṣaḍgranthā| madhunā śleṣmasamutthe daśamūlīvāsakrasya vā kvāthaḥ|| āmalakyabhayā kṛṣṇā citrakaścetyayaṃ gaṇaḥ| sarvajvarakaphātaṅke bhedī dīpanapācanaḥ|| sindhuvāradalakvāthaṃ kaṇāḍhyaṃ kaphaje jvare| jaṅghayośca bale kṣīṇe karṇe ca pihite pibet|| kaṭphalaṃ puṣkaraṃ kṛṣṇā śṛṅgī ca madhunā saha| kāsaśvāsajvaraharaḥ śreṣṭho lehaḥ kaphāntakṛt|| kaphajvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām| kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet|| kaṭphalaṃ puṣkaraṃ śṛṅgī mustakaṃ kaṭukaṃ śaṭhī| samastānyekaśo vā'pi ślakṣṇacurṇāni kārayet|| sārdrakasvarasakṣādraṃ lihyātkaphavināśanam| śūlānilārucicchardikāsaśvāsakṣayāpaham|| kṣaudropakulyāsaṃyogaḥ kāsaśvāsajvarāpahaḥ| plīhānaṃ hanti hikkāṃ ca bālānāṃ ca praśasyate|" iti| iti kaphajvaraḥ| atha saṃsargajāḥ| tatra saṅgrahe (ci.a. 1)- saṃsargasannipāteṣu miśrānetānvikalpayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">--------------------------------------------| drākṣāmadhūkamadhukatodhrākāśmaryasārivāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">mustāmalakahrīberapadmakesarapadmakam| mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ| yukto madhusitālājairjayatyanilapittajam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">jvaraṃ madātyayaṃ chardiṃ mūrcchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ ca pipāsāṃ kāmalāmapi||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣādirayaṃ gaṇaḥ phāṇṭaḥ-"sadyo'bhiṣutapūtaḥ" (hṛ. ka. a. 6/11) ityevaṃlakṣaṇaḥ, tathā himaḥ-śīto vā, "rātriṃdrave sthitaḥ" (hṛ. ka. a. 6/10) ityevaṃlakṣaṇaḥ| tathā jātīkusumaiḥ sugandhīkṛto madhusitālājairyukto vātapittajaṃ jvaraṃ jayati, madātyayādiṃśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātapittajvare śamanamāha-drākṣāmadhūketi| mṛṇālaṃ-bisam| cūrṇapalopetamuṣṇodakacatuṣpalaṃ śītaṃ vastrapūtaṃ-phāṇṭaḥ| himaḥ-śītakaṣāyaḥ| madhusitālājānāṃ mithaḥ samānāṃ peyatvānupaghātena prakṣepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">pācayetkaṭukāṃ piṣṭvā karpare'bhinave śucau| niṣpīḍito ghṛtayutastadgaso jvaradāhajit||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭukāṃ pānīyena piṣṭvā karpare-mṛdbhṛṣṭakhaṇḍe, abhinave tathā śucau pācayet| tasyā raso niṣpīḍitaḥ sarpiryukto jvaradāhau jayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanāntaramāha-pācayetkaṭukāmiti| pāko'tra puṭakāvidhinā| saṅgrahe tu (ci.a. 1)-"gokaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittaje| drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ|| trāyāntīsārivādrākṣākāśmaryacchinnajāguḍāḥ| drākṣāmasūratrāyantīguḍūcīsārivābalāḥ||" iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo.116)-"triphalāśālmalīrāsnārājavṛkṣāṭārūṣakaiḥ| śṛtamambu harettūrṇaṃ vātapittodbhavaṃ jvaram|| [viśvāmṛtābdabhūnimbaiḥ pañcamūlīsamanvitaiḥ| kṛtaḥ kaṣāyo hantyāśu vātapittodbhavaṃ jvaram||] pañcamūlīhṛsvā| nidigdhikāmṛtārāsnātrāyamāṇābalānvitaiḥ| masūravidalaiḥ kvātho vātapittajvaraṃ jayet|| vidalāḥ-yantradalanajā avayavāḥ| guḍūcī parpaṭaṃ mustaṃ kirātaṃ viśvabheṣajam| vātapittajvare deyaṃ pañcabhadramidaṃ śubham||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 292)- "balābhārgyamṛtairaṇḍacandanośīraparpaṭaiḥ| upakulyābdahrīberaiḥ kaṣāyaṃ ca pibettataḥ| parvabhedaṃ śiraḥkampaṃ vātapittajvaraṃ jayet|| nīlotpalamuśīraṃ ca balā padmakameva ca| kāśmarī madhukaṃ drākṣā madhūkāni parūṣakam| peyaḥ śītakaṣāyo'yaṃ vātapittajvarāpahaḥ|| āragvadhaphalaṃ mustaṃ yaṣṭīmadhukameva ca| uśīramabhayā caiva haridrādārusāhvayā|| paṭolaṃ picumandaśca tathā kaṭukarohiṇī|eṣa siddhaḥ kaṣāyaḥ syādvātapittabhave jvare iti| iti vātapittajvaraḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ| pippalīcūrṇayukto vā kvāthaścchinnodbhavodbhavaḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-vātaśleṣmaṇi kaṣāyakalpanayā kalpitā vacādayo matāḥ| athavā, guḍūcīsambhavaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayuto mataḥ| atha vātakaphajvaraḥ| tatra śamanamāha-kaphavāta iti| śamanāntaramāha-pippalīcūrṇayukto veti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ| vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit||61||</seg> <seg type="unit" n="62">pathyākustumbarīmustāśuṇṭhīkaṭtṛṇaparpaṭam| sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ madhuhiṅgumat||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ| kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāghryādikvāthaḥ kaṇācūrṇasaṃyukto vātaśleṣmajvarādijit| pathyādi pācanaṃ siddhacūrṇaṃ madhuhiṅgubhyāṃ saṃyutaṃ kaphavātajvarādīn parākaroti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanāntaramāha-vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvātha iti| śamanāntaramāha-pathyākustumbarīti| siddhayoge (jvarādhikāre ślo. 134)- "pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| dīpanīyaḥ smṛto vargaḥ kaphānilagadāpahaḥ|| pippalībhiḥ śṛtaṃ toyamanabhiṣyandi dīpanam| vātaśleṣmavikāraghnaṃ plīhaghnaṃ jvaranāśanam|| mustaparpaṭaduḥsparśāguḍūcīviśvajaṃ jalam| kaphavātārucicchardidāhaśophajvarāpaham|| daśamūlīrasaḥ peyaḥ kaṇāyuktaḥ kaphānile| avipāke'tinidrāyāṃ pārśvarukśvāsakāsake||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 335)-"sabhūnimbāmṛtādāru kaṭphalaṃ kaṭukā vacā| kaṣāyaṃ pāyayedāśu vātaśleṣmajvarāpaham| parvabhedaśira śūlakāsārocakapīḍitam|| tṛṣṇānvite vātakaphajvarārte saśvāsakāsāruciviḍvibandhe| hitaṃ jalaṃ pācanadīpanaṃ ca paṭolaśuṇṭhīyavapippalīnām||" iti| iti vātakāphajvaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">āragvadhādiḥ sakṣaudgaḥ kaphapittajvaraṃ jayet| tathā tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ||64||</seg> paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsakāḥ| --------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "āragvadhendrayavādibhiḥ" (hṛ. sū. a. 15/17) mākṣikasahitaḥ kaphapittajvaraṃ jayati| tathā tiktādayaḥ kaphapittajvaraṃ ghnanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha pittakaphajvaraḥ| tatra śamanamāha-āragvadhādiriti| śamanāntaramāha-tatheti| saṅgrahe tu (ci.a. 1)- "vṛṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| pittaśleṣmajvaraṃ hanti sāsṛk pittaṃ sakāmalam|| anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātoyatoyadāḥ| jvaratṛṭbhramasammohadhūmakāmlakanāśanāḥ||" iti| anantā-durālabhā| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 122)-"kaṇṭakāryamṛtābhārgīnāgarendrayavāsakam| bhūnimbaṃ candanaṃ mustaṃ paṭolaṃ kaṭurohiṇī|| kaṣāyaṃ pāyayedenaṃ pittaśleṣmajvarāpaham| dāhatṛṣṇārucicchardikāsahṛtpārśvaśūlanut|| [guḍūcīnimbadhānyākaṃ padmakaṃ candanānvitam|] eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādistu dīpanaḥ| hṛllāsārocakacchardipipāsādāhanāśanaḥ|| saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā| pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam|| paṭolaṃ picumandaṃ ca triphalā madhukaṃ valā| sādhito'yaṃ kaṣāyaḥ syātpittaśleṣmabhave jvare|| dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam| jvaraghnaṃ pācanaṃ bhedi śṛtaṃ dhānyapaṭolayoḥ||" iti| iti pittakaphajvaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">--------------------------------------------| sannipātajvare vyāghrīdevadāruniśāghanam||65||</seg> paṭolapatranimbatvaktriphalākaṭukāyutam| --------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātajvare vyāghryādikaṭukāntaṃ pācanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sannipātajvaraḥ| tatra śamanamāha-sannipātajvara iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">--------------------------------------------| nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā||66||</seg> sakāsaśvāsapārśvārtau vātaśleṣmottare jvare| --------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgarādipācanaṃ vātaśleṣmādhike jvare kāsādīnnihanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanāntaramāha-nāgaramiti| saṅgrahe tu (ci.a.1)-"mustā parpaṭakaṃ pathyā mṛdvīkā kaṭurohiṇī| trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ|| madhūlikā-jalajayaṣṭīmadhuḥ| triphalośīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhuganābalāḥ||" iti| siddhayoge tu (jvarā. ślo. 166)-"pañcamūlī kirātādirgaṇo yojyastridoṣaje| pittotkaṭe ca madhunā kaṇayā vā kaphotkaṭe|| vātapittajvarokto'yaṃ navāṅgaḥ| ubhayaṃ daśamūlaṃ tu sannipātajvarāpaham| kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate| pippalīcūrṇasaṃyuktaṃ kaṇṭhahṛdgrahanāśanam|| ubhayaṃ-dvipañcamūlātmakam| cirajvare vātakapholbaṇe vā tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ| kirāratiktādigaṇaḥ prayojyaḥ śuddhārthine vā trivṛtāvimiśraḥ|| ādiśabdāt guḍūcīmustāśuṇṭhyaḥ| daśamūlamiśrasyaiva trivṛtāmiśravam| daśamūlī śaṭhī śṛṅgī pauṣkaraṃ sadurālabham| bhārgī kuṭajabījaṃ ca paṭolaṃ kaṭurohiṇī|| aṣṭādaśāṅga ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāsahikkāvamīharaḥ|| bhūnimbadārudaśamūlamahauṣadhābdatiktendrabījadhanikebhakaṇākaṣāyaḥ| tandrāpralāpakasanārucidāhamohaśvāsādiyuktamakhilaṃ jvaramāśu hanti|| muktāparpaṭakośīradevadārumahauṣadham| triphalā dhanvayāsaśca nīlī kampillakaṃ trivṛt|| kirātatiktakaṃ pāṭhā balā kaṭukarohiṇī| madhukaṃ pippalīmūlaṃ mustādyo gaṇa ucyate|| aṣṭādaśāṅgamuditametadvā sannipātanut| pittottare sannipāte hitaṃ coktaṃ manīṣibhiḥ| manyāstambha uroghāta uraḥpārśvaśirograhe|| bṛhattyau pauṣkaraṃ bhārgī śaṭhī śṛṅgī durālabhā| vatsakasya ca bījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī| bṛhatyādirgaṇaḥ proktaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsādiṣu ca sarveṣu hitaḥ sopadraveṣu ca|| śaṭhī puṣkaramūlaṃ ca vyāghrī śṛṅgī durālabhā| guḍūcī nāgaraṃ pāṭhā kirātaṃ kaṭurohiṇī|| eṣa śaṭhyādiko vargaḥ sannipātajvarāpahaḥ| kāsahṛdgrahapārśvārtiśvāse tandryāṃ ca śasyate||" iti| vaṅgasene tu (jvarā. ślo. 443)- "daśamūlasya nikvāthaḥ kaṭphalādirajoyutaḥ| tulyārdrakarasaḥ pīto mṛtyukalpaṃ jvaraṃ jayet|| daśamūlīkaṣāyaṃ tu sapauṣkarakaṇānvitam| sannipātajvare deyaṃ śvāsakāsatṛṣānvite|| amṛtādaśamūlābhyāṃ sādhitaṃ vidhivajjalam| sannipātajvaraṃ hanyāntrayodaśavidhaṃ nṛṇām|| viśvaśaṭhīdaśamūlīchinnāpāṭhebhapippalīndrayavāḥ| sakirātatiktavāsāḥ śamayanti hṛtaujasaṃ sadyaḥ|| tryūṣaṇadaśamūlaśaṭhībhārgīchinnodbhavākvāthaḥ| pītaḥ śamayati sahasā jvaramugraṃ sannipātākhyam|| dvipañcamūlīṣaḍgranthāviśvagṛdhranakhīdvayāt| gṛdhranakhīdvayaṃ-kanthārikādvayam| kaphavātaharaḥ kvāthaḥ sannipātaharaḥ paraḥ|| siṃhāsyaparpaṭāriṣṭaṃ yaṣṭīdhānyākanāgaram| dārugragandhendrayavāḥ śvadaṃṣṭrā granthikaṃ tathā|| eṣāṃ kaṣāyamāhṛtya sannipātajvarī pibet| śvāsātisārakāsaghnaṃ śūlāruciharaṃ param|| kaṭphalaṃ triphalā dāru candanaṃ saparūṣakam| kaṭukāpadmakośīraṃ vipacetkārṣikaṃ jalam|| tatsannipātadāhaghnaṃ pītamātreyapūjitam| dīrghākālaprayuktānāṃ jvariṇāmamṛtopamam|| vyoṣābdatriphalāriṣṭapaṭolītiktavatsakaiḥ| sabhūnimbāmṛtāpāṭhaistridoṣajvarajijjalam|| tilvakaṃ trivṛtā dantī samulaṃ caturaṅgulam| pakvaṃ kaṣāyaṃ visrāvya nīlinīcūrṇamiśritam| sasarpiṣkaṃ pibettūrṇam sannipāte virecanam|| (ślo. 392)-vardhanairvā'pi hīnasya hāpanairucchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā sannipātajvare kriyā|| hīnasya vardhanāddhānirvṛddhayoriti niścayaḥ| hāpanādativruddhasya hīnayorvṛddhisambhavaḥ|| tataḥ samatvaṃ doṣāṇāmuraḥ sthānaṃ kaphasya tu| tatrasthānāṃ kriyā tadvaditi jvaravinirjayaḥ|| yathādoṣocchrayaṃ caiva jvarān śeṣānupakramet| nirharetpittamevādau jvareṣu samavāyiṣu| durnivārataraṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ|| sannipāte kṣudhārtaṃ yo bhojayetpiśitaudanam| sa kathaṃ bhiṣagākhyātiṃ labhenmūḍho narādhamaḥ|| sannipāte tu dāhārtaṃ yaḥ siñcicchītavāriṇā| āturaḥ sa kathaṃ jīvedbhiṣagvā sa kathaṃ bhavet|| sannipāte ca kampantaṃ vilapantaṃ ca yo ghṛtam| pāyayedbhojayedvā'pi tau ca syātāmu(tāṃ śu)bhau katham|| sannipātena tṛṣyantaṃ pārśvaruktāluśoṣiṇam| yaḥ pāyayejjalaṃ śītaṃ sa mṛtyurnaravigrahaḥ|| samudrataraṇaṃ hyetadvadanti bhiṣagīśvarāḥ| mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsitā|| sannipātārṇave magnaṃ yo'bhyuddharati mānavam|| kastena na kṛto dharmaḥ kāṃ ca pūjāṃ na so'rhati|| śleṣmanigrahamevādau kuryāvdyādhau tridoṣaje| niraste śleṣmaṇi hyasya srotaḥsūddhāṭiteṣu ca| lāghavaṃ jāyate sadyastṛṣṇā caivopaśāmyati|| laṅganaṃ vālukāsvedo nasyaṃ niṣṭhīvanaṃ tathā| avaleho'ñjanaṃ caiva prāk prayojyaṃ tridoṣaje|| surasārjakaniryāsaḥ samadhuvyoṣasaindhavaḥ| mahāśleṣmānilodrekasaṃjñānāśavimokṣaṇaḥ||" [iti| siddhayoge tu (jva. ślo. 153) ]-"madhūkasārasindhūtthavacoṣaṇakaṇāḥ samāḥ| ślakṣṇaṃ piṣṭvā'mbhasā nasyaṃ kuryātsaṃjñāprabodhanam|| (ślo. 151)-mātuliṅgārdrakarasaṃ koṣṇaṃ trilvaṇānvitam| anyadvā siddhivihitaṃ nasyaṃ tīkṣṇaṃ prayojayet|| tena prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca prasicyate| śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaruk copaśāmyati|| (ślo. 147)-ārdrakasvarasopetaṃ saindhavaṃ kaṭukatrayam| ākaṇṭhaṃ dhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥpunaḥ|| tenāsya hṛdaye śleṣmā manyāpārśvaśirogalāt| līno'pyākṛṣyate śuṣko lāghavaṃ cāsya jāyate|| parvabhedo jvaro mūrcchā nidrākāsagalāmayāḥ| mūkhākṣigauravaṃ jāḍyamutkleśaścopaśāmyati|| sakṛddvitricatuḥ kuryāddṛṣṭvā doṣabalābalam| etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinām|| svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣābhiḥ saha saṃsṛjet| viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet|| tenāsya śāmyate mūrcchā kāsaḥ śvāsastathaiva ca|| kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsaśca kāravī| ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ caitanmadhunā saha lehayet|| eṣā'valehikā hanti sannipātaṃ sudāruṇam| hikkāṃ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca kaṇṭharodhaṃ niyacchati| etadyojyaṃ kaphodreke cūrṇamārdrakajai rasaiḥ|| sarveṣu sannipāteṣu na kṣaudramavacārayet| śītopacāri kṣaudraṃ syārcchitaṃ cātra virudhyate|| kriyābhistulyarūpābhiḥ kriyāsaṅkaryamiṣyate| bhinnarūpatayā tāstu na tu kurvanti dūṣaṇam|| (ślo. 154)-śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ| añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ|| yadā tulyānilakaphau tāluklomagalāśritau| kuryāttāvadhikaṃ śoṣaṃ jihvāyāḥ kharatāṃ tathā|| tathā tāṃ sphuṭitāṃ jihvāṃ saṃśuṣkāṃ madhupiṣṭayā| drākṣayā saghṛtaṃ cāsya lepayetsannipātinaḥ|| svedodgame bhṛṣṭakulittha cūrṇanipātanaṃ śastamiti bruvanti|" iti| vaṅgasene tu (jva.ślo. 503)-"durge'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ| gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā'bhinyāsapīḍitam|| kāravīpuṣkarairaṇḍatrāyantīnāgarāmṛtāḥ| daśamūlīśaṭhīśṛṅgīvāsābhārgīpunarnavāḥ|| tulyā mūtreṇa niṣkvāthya pītāḥ srotoviśodhanāḥ| abhinyāsajvarāyāsamāśu ghnanti samuddhatam|| mātuluṅgāśmabhidbilvavyāghrīpāṭhorubūkajaḥ| kvātho lavaṇamūtrādyo'bhinyāsānāhaśūlanut|| vyāghrīdurālabhābhārgīśaṭhīśṛṅgi sapauṣkaram| pakvāmbu śleṣmahṛtpeyamabhinyāsapraśāntaye|| bhārgī puṣkaramūlaṃ ca rāsnā bilvaṃ samustakam| nāgaraṃ daśamūlaṃ ca pippalyāsu ca sādhitam| hiṅgvārdrakarasopetaṃ pippalīcūrṇasaṃyutam|| sannipātajvaraṃ ghoramabhinyāsaṃ ca dāruṇam| hṛtpārśvaśūlamānāhaṃ sadyaḥpītaṃ niyacchati|| bījapūrakabilbāśmabhedakaṃ bṛhatīdvayam| sakeśīkaṃ tathairaṇḍaṃ jale cāṣṭaguṇe śṛtam|| pakvagomūtrasaṃyuktaṃ biḍasauvarcalānvitam| hṛdbastiśūle sānāhe'pyabhinyāsajvare hitam|| dantīṃ dravantīṃ bṛhatīṃ sairaṇḍaṃ [ bījapūrakam| śyāmāṃ vyāghrīṃ ca niṣkvāthyābhinyāse bahuvarcasi|| siṃhī vyāghryamṛtā drākṣā ajājī sakaṭutrikam| śṛṅgīviḍaṅga ca samaṃ paktvā visrāvya sādhayet|| ghṛtāktaistaṇḍulairbhṛṣṭaiḥ peyāmuṣṇāṃ jvarī pibet| hikkī śvāsī ca kāsī ca tathā'bhinyāsapīḍitaḥ| vibaddhavātaviṇmūtre pānamasya prayojayet|| bṛhatī pauṣkaraṃ bhārgī śaṭhī śṛṅgī durālabhā| paktvā pānaṃ praśaṃsanti śleṣmā tenāsya śāmyati|| trivṛddhiśālātriphalākaṭukāragvadhaiḥ kṛtaḥ| sakṣāro bhedanaḥ kvāthaḥ peyaḥ sarvajvarāpahaḥ|| tiktā'bhayā trivṛttīrṇā trāyantī rājavṛkṣakaḥ| kṣārāḍhyaḥ saindhavopetaḥ kvātho bhedī jvarāpahaḥ|| śirīṣabījaṃ maricaṃ bastamūtreṇa tatsamam| añjanaṃ tadabhinyāse saṃjñābodhanamiṣyate|| mātuluṅgarasaṃ tasya hiṅguśuṇṭhīyutaṃ mukhe| dadyātprabodhanaṃ tīkṣṇaṃ kaṭutiktopasaṃhitam|| tvagelāpatrasuṣavībṛhatīkaṇṭakārikāḥ| marīcaṃ pippalī bilvaṃ ciribilvaṃ sacitrakam|| karañjabījaṃ mañjiṣṭhā trāyantī viśvabheṣajam| galaprabodhanaṃ śreṣṭhamabhinyāsajvarāpaham|| karañjavahnimañjiṣṭhātrāyantīviśvakūlakam| kūlakaṃ-paṭolam| bṛhatyau suṣavī vyoṣaṃ kvāthaḥ syādgalaśodhanaḥ|| ityabhinyasa uddiṣṭaḥ sarūpaḥ sacikitsitaḥ| cikitsite kṛte'pyevaṃ [yasya saṃjñā na jāyate| lalāṭe pādayorvā'pi ] tasya dāhaḥ praśasyate|| (ślo. 490)-jyotiṣmatyāstathā tailaṃ mūlaṃ piṇḍālukasya ca| tandrīvināśanaṃ śreṣṭhaṃ nasya karmaṇi yojitam|| saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapaṃ kuṣṭhameva ca| bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrīnivāraṇam|| asurāhnapataṅgasya viṭ cūrṇaṃ madhusaṃyutam| añjanādbodhayenmugdhaṃ tandritaṃ sannipātinam|| jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca rohiṇī maricaṃ vacā| saindhavaṃ bastamūtreṇa tandrīnāśanamuttamam|| ayorajaḥ śvetarodhramañjanaṃ maricaṃ tathā| gopittena samāyuktaṃ tandrīnāśanamuttamam||" iti| iti sannipātajvaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">--------------------------------------------| madhūkapuṣpamṛdvīkātrāyamāṇāparūṣakam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam| kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvānapohati||68||</seg> jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam| --------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhūkapuṣpādikaṃ kāle-śāstrokte, śītakaṣāyaṃ piban jvarān sarvān-ekadoṣadvidoṣajān, apohati| "upasargādasyatyūhyorveti vācyam" iti parasmaipadam| jātipallavā āmalakāni mustaṃ dhanvayāsakaṃ tadvat-pūrvavacchitakaṣāyaṃ kalpayitvā piban sarvān jvarān hanti| dhanvayavāsakaṃ ceti caśabdo'tra lupto draṣṭavyaḥ| tadetaiścaturbhirdravyairetat pācanam| kecittu dhanvayavāsakaṃ pṛthagevecchanti| tasmādetatkṛto'pi kaṣāyaḥ pūrvavadvodhyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jvarasāmānyam| tatra śamanamāha-madhūkapuṣpeti| tacca tridhā-madhukapuṣpādidaśakaṃ jātyāditrikaṃ dhanvayāsakaṃ ceti| trayo'pi śītakaṣāyāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">--------------------------------------------| baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍam||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā ca baddhaviṭ puruṣaḥ kaṭukādikaṃ kaṣāyaṃ pibediti vartate, na tu himamiti| śītasya malastambhahetutvādasya cauṣadhasya śodhanarūpatvāt| guḍā-sudhā, guḍa ityanye|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> baddhaviṭkasya śodhanamāha-baddhaviḍiti| śītakaṣāye guḍaprakṣepaḥ| iti jvarauṣadhāni|</ab>
          <ab type="mula">jīrṇauṣadho'nnaṃ peyādyamācaret-----------| --------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrṇaṃ-pariṇataṃ, auṣadhaṃ yasya sa jīrṇauṣadhaḥ san, peyādyameva pūrvoktamannaṃ bhuñjīta| adyata ityannam, iti kṛtvā peyāderapyannatvam| ādiśabdena yūṣādiparigrahaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jvarauṣadhānantaraṃ pathyāni| tatra peyādyaṃ pathyamāha-jīrṇauṣadho'nnamiti| tacca laṅghanānantarauṣadhadānaviṣayam| peyādyanantarauṣadhadāne rasaudanaparyantapathyasevāniṣpatteḥ punaḥ peyādikramasyānucitatvāt| ādyaśabdādyūṣaudanādayaḥ| siddhayoge tu (jva.ślo. 84)-"anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇā sumanaskatā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ| klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ|| auṣadhaśeṣe bhuktaṃ pītaṃ ca tathauṣadhaṃ ca śeṣe'nne| na karoti gadopaśamaṃ prakopayatyanyarogāṃśca||" iti|na ca sarvaḥ kaścitpeyādikramācaredityāha|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">---------------------------------śleṣmavānna tu| peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmavānna tu-jīrṇauṣadho'pi śleṣmavānnaraḥ peyādikaṃ nā śnīyāt| kim ? ityāha-peyetyādi| yataḥ peyā kaphaṃ vardhayati--vilīnarupasya kaphasya styānabhāvatāmutpādayantī saṃsthānaviśeṣamuparyuparibhāvatayopacayamutpādayati, na tu sā kaphaṃ sākṣādvardhayati, iti vardhayaterarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāmiti, eṣacārtho'nurūpatantrakāradṛṣṭāntadarśanādavagamyate| tathā cāhapaṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivaditi| yathā,-pāṃsuṣu vṛṣṭiḥ patitā na tu paṅkaṃ vardhayati-śithilarūpatāṃ pāṃsūnāmapāsya nibiḍarūpatāmiva teṣāmutpādayati| na pāṃsūn vṛṣṭirvardhayati-ādhikyaṃ nayati, na vardhayate'trā(tyetya)rthaḥ| tantrakārasyārtha evaṃ vivakṣito bhaviṣyat tadānīmatraivaṃ spaṣṭameva dṛṣṭantamadarśayiṣyat| yathā-"peyā kaphaṃ vardhayati yathā vṛṣṭirnadījalam|" iti| tacca tantrakāro'munaivānusāreṇāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmajvare peyāṃ niṣedhayati-śleṣmavānna tviti| peyāniṣedhe yuktimāha-peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat| śleṣmābhiṣavadehānāmiti| yathā pāṃsuṣu patitā vṛṣṭiḥ paṅkaṃ varddhāyati tathā śleṣmābhiṣave-kaphaklinne dehe, patitā peyā kaphaṃ varddhayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān laghūn||71||</seg> rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān rucikarān paṭūn| --------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ābhiṣyaṇṇa iti, abhipūrvātsyandeḥ sravaṇārtho vyutpāditaḥ| śleṣmaṇā-srutirūpeṇaiva, abhiṣyaṇṇaḥ-klinna iva, deho yeṣāṃ te śleṣmābhiṣyaṇṇadehāḥ, teṣām, ato jvariṇāṃ prāgapi prathamapathyāvasare'pi, yūṣān yojayet| kimuta śleṣmavataḥ puṃso jīrṇauṣadhasya yūṣānna yojayet ? ityapiśabdasyarthaḥ| kimbhūtān ? kulatthādikṛtān| tathā, laghūn| nanu, kulatthādīnāṃ laghutvāttatkṛtā yūṣā laghava eva bhaviṣyanti| tatkiṃ laghūnityanena ? atrocyate| śambīdhānyānāṃ madhye guravo'pi rājamāṣamāṣādayaḥ santi, tannivṛttyarthametat| api ca, laghūnityanena yūṣaprakṛtidravyairalpaparimāṇaiḥ kṛtāniti dyotayati| yato'lpaparimāṇaiḥ kulatthādibhiḥ kṛtā laghutarāḥ syuḥ, tasmāllaghūniti yuktam| tathā, rūkṣān-ghṛtabharjanakādirahitān| tathā, tiktarasayuktān| tathā, hṛdyān-iṣṭarasagandhavarṇasparśayuktatvāccetasa āhlādakarān| tathā, rucikarān-jvariṇo'nyasya vā rociṣṇūn| tathā, paṭūn-salavaṇān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāsthāne yūṣamāha-ataḥ prāgapīti| prāgapi-"yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ peyābhirupācaret|" (ślo. 24) ityatrāpi| laghūn-samyakpākena| rūkṣān-akṛtatvena dhānyasyānavatvena [ ca ]| paṭūn-saindhavayogena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">--------------------------------------------| raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ||72||</seg> śleṣmottare vītatuṣāstathā vāṭīkṛtā yavāḥ| --------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktādyāḥ-"rakto mahān sakalamaḥ" (hṛ.sū.a.6/9) ityādayaḥ| tathā, ṣaṣṭikā vrīhyādayo'pi, jīrṇāḥ-purāṇāḥ, hitāḥ-pathyāḥ| śleṣmottare-prabhūtaśleṣamaṇi jvare, vītatuṣāḥ-apanītatvaco, yavāśca pathyāḥ| kīdṛśāḥ ? vāṭīkṛtāḥ-bhṛṣṭavidalīkṛtā ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pathyayogyaṃ dhānyamāha-raktādyā iti| vāṭīkṛtāḥ-bādhatvaṃ nītāḥ| bādhatvaṃ-bhṛṣṭasya śakalīkaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">--------------------------------------------| odanastaiḥ sruto dvistriḥ prayoktavyo yathāyatham||73||</seg> doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ| --------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> odanastaiḥ-raktāśālyādibhiḥ pūrvoktaiśca, kṛto jvariṇo yathāyathaṃ yo yasya dāne yogyaḥ sa tasya prayoktavyaḥ| kimbhūtaḥ ? dvistriḥ sruto-dvau vārau trīn vārān vā jalaṃ dattvā dhātaḥ| kathaṃ prayojyaḥ ? doṣadūṣyādibalena| jvaraghnaiḥ-jvarāpahairdravyaiḥ, kvāthaṃ kṛtvā, tena kvāthena sādhitaḥ| doṣasya-vātāderbalaṃ tathā dūṣyasya rasāderbalamapekṣya, ādigrahaṇāddeśakālavayaḥ sattvasātmyaśarīrāhārabalaṃ gṛhyate| ekāhādikānāṃ jvariṇāmakṛtapeyānāmeva kulatthamudgacaṇakādiyūṣā uktāḥ| samprati sāmānyena jvariṇāṃ kṛtapeyānāṃ yūṣādīnāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> odanavidhimāha-odanastairiti| taiḥ-raktaśālyādibhiḥ, dvistrirvā sruto-yūḷitaḥ(?), udakāntaraprakṣepeṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">--------------------------------------------| mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mudgādyaiḥ-śimbīdhānyaiḥ, laghubhiḥ kṛtā yūṣāstathā kulatthaiḥ kṛtā yūṣā jvaraghnāḥ| mudgādyairityādiḥ prakāre| tena sujarā mudgacaṇakakulatthamakuṣṭamasūrādayo gṛhyante| mudgaśabdasyādau nirdeśa idaṃ bodhayati,-yūṣasādhye vyādhau bāhulyena mudgayūṣaḥ kāryaḥ, mudgānāṃ pathyatamatvāt| tathā covāca muniḥ (cha.sū.a.25/38)- "mudgaḥ śimbīdhānyānāṃ pathyatve śreṣṭhatamaḥ|" iti| nanu, mudgādyairityādiśabdenaiva kulatthā gṛhitā eva, kiṃ pṛthaṅnirdeśena ? brūmahe| kulatthayūṣasya jvaraviṣaye viralaḥ prayogaḥ kārya iti sūchayituṃ pṛthakkṛto nirdeśa iti| tathā cha kulatthā evaṃguṇāḥ (hṛ.sū.a.6/19)- "uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān| kāsārśaḥ kaphavātāṃśca ghnānti pittāsradāḥ param|| iti| evamuṣṇatvādamlavipākitvādatipittāsrakāritvāt kulatthānāṃ yūṣo bahudravyaparimāṇo bahumātropayukto jvarasya na śāntaye sampadyate, pratyuta vṛddhaye syāditi sambhāvyate, pittaviruddhatvāt| tasmādalpaparimāṇadravyasādhito'lpamātrayā kulatthayūṣaḥ śleṣmādyupaśamakṛdyāvanmātraḥ syāttāvāneva prayojyata iti sthitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yūṣadravyāṇyāha-mudgādyairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ| vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ| vyāghrīparūṣatarkārīdgākṣāmalakadāḍimaiḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtākṛtāḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāravellakādibhī rasā jvare hitāḥ| munistu kāravellakādīnāṃ śākatvamevecchati (ca.ci.a.31187)| kharaṇāde'pyuktam-"paṭolaṃ saphalaṃ nimbaṃ karkoṭakakaṭhillakam| śākaṃ parpaṭakaṃ ca syāt" iti| tathā jāṅgalaiḥ-jāṅgaladeśaprāṇijaistadabhāvāttattulyairanyadeśaprāṇijairapi, maṃsairhitā rasā vyāghryādibhiḥ saṃskṛtāstathā pippalyādibhiḥ saṃyutā iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| saṃskāramātrayogabhājaḥ pippalyādayo'tra yojya ityarthaḥ| prāyeṇa kecideva sitāmadhubhyāṃ yuktā avasthāvaśāt, na tu sarva eva| kimbhūtā rasā yūṣāścaivaṃvidhāḥ kāryāḥ ? kṛtākṛtāḥ| pānakadāḍimājājīśuṇṭhyādyairapi saṃskṛtā yūṣā rasāśca-kṛtāḥ| viparītāstvataḥ-akṛtāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> khaladravyāṇyāha-kāravellaketi| nimbasya kusumam| paṭolasya phalaṃ pallavaśca| rasā iti vakṣyamāṇamatrayojyam| khalatvaṃ tu dhānyamāṃsetarakṛtatvāt|| rasadravyāṇyāha-atyantalaghubhiriti| yūṣādīnāmupakaraṇadravyāṇyāha-vyāghrīparūṣeti| tāni ca vyāghryādīni trayodaśa| prayeṇaitānyanyānyapyavasthāvaśāt prayojyāni| te tu yūṣādayaḥ saṃskṛtāḥ saṃyutā vā kāryāḥ| prakṣepyāpanayanena saṃskṛtatvam, anapanayanena saṃyutatvam| prakṣepaśca yathāyogaṃ kvathanakāle kvathanānantaraṃ vā| snehena viśiṣṭāḥ-kṛtāḥ, aviśiṣṭāḥ-akṛtāḥ, kaṭupaṭvamlānāmuktatvāt|</ab>
          <ab type="mula">anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca| acchānyanalasampannāni-----------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anamlena takreṇa siddhāni| tathā, rucyāni-abhyavahartumabhilaṣitāni| tathā, acchāni-tanūni na ghanāni| tathā, analasampannāni-vahnipakvāni| keciddhi takramapakvamevācchīkṛtya saṃskṛtya ca śuṇṭhījīrakādinā'bhyavaharanti tanniṣedhāyaitaduktam| evaṃvidhāni vyañjanāni-temanāni rasakaṣāyāṇī, odanena sahābhyavahartavyāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyañjanavidhimāha-anamlatakrasiddhānīti| vyañjanāni-śākāni| acchāni-ghanāni| analasampannāni-supakvāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">--------------------------------------------| ---------------------anupāne'pi yojayet||78||</seg> tāni kvathitaśītaṃ ca vāti madyaṃ ca sātmyataḥ| --------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anupāne'pi-āturasya paścātpāne'pi, tāni yojayet| tathā kvathitaśītaṃ ca vāri madyaṃ ca, sātmyataḥ-sātmyavaśāt, anupāne'pi yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anupānānyāha-anupāne'pīti| tāni-vyañjanāni pānayogyāni kṛtāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">--------------------------------------------| sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu||79||</seg> śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā balavānanalastadā| --------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sajvaraṃ naraṃ dinānte bhojayet,-athavā jvaramuktaṃ-acirakālajvaratyaktam| kimbhutaṃ bhojanaṃ bhojayet ? laghu,-mātrayā svabhāvāt (ca) ubhayathā yallaghu| kimityetasmin kāle laghu bhojayet ? ityāha-śleṣmetyādi| tadā-tasmindināntākhye kāle, śleṣmakṣayo yastena vivṛddha ūṣmā-svasvabhavo, yasyānalasya jāṭharāgrerasau śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā'nalaḥ| ata eva balavān tadā paktuṃ śaktaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pathyagrahaṇakālamāha-sajvaraṃ jvaramuktaṃ veti| jvaramuktaṃ tu-ābalalābhāt| dinānte-pañcadaśe muhūrte| laghu-alpamātram| tadā-dinānte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">--------------------------------------------| yathocite'thavā kāle deśasātmyānurodhataḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā yathocite kāle sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā''turaṃ bhojayet| yasya yasya ya ucitaḥ-sātmyaḥ, āhārakālastasmin bhojayet| yathocite hi kāle prāyaḥ kṣudupagamo jāyate| kathaṃ bhojayet ? ityāha-deśetyādi| deśasātmyavaśāt taṃ bhojayet, naivameva| nanu, evaṃ yasya pūrvāhṇe kāle bhojanamucitaṃ tadā tasya bhojane dīyamāne ko guṇaḥ syāt ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dināntasyāpavādamāha-yathocite'thaveti| deśo-bhūmirdehaśca|</ab>
          <ab type="mula">prāgalpavahnirbhuñjāno na hyajīrṇena pīḍyate| --------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādalpavahniḥ-mandāgniḥ, pūrvāhṇe bhuñjāno'jīrṇena na piḍyate-na bādhyate| adhunā sarpiḥpānakālaṃ nirūpayati-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> apavādāpavādamāha-prāgalpavahniriti| yo'lpavahniḥ prāk-dinānte, bhuñjāno hi-sphuṭaṃ, ajīrṇena na bādhyate, anyathā bādhyate, tasmāddinānta eva bhuñjīta| amandavahniṃ prati pūrvo'pavādaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">--------------------------------------------| kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghite||81||</seg> <seg type="unit" n="82">sarpirdadyātkaphe mande vātapittottare jvare| pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā||82||</seg> <seg type="unit" n="83">daśāhe syādatīte'pi jvaropadravavṛddhikṛt| laṅghanādikramaṃ tatra kuryādākaphasaṅkṣyāt||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyasya-mustāparpaṭakādeḥ, pānaṃ kaṣāyapānam, tena| tathā, pathyānnaiḥ-peyāyūṣādibhiḥ, daśāha iti-anena prakāreṇa, laṅghite-atikrānte| tatheti prāyeṇa kṣīṇaḥ kaphaḥ sambhāvyate'to daśāhe laṅghita ityuktam| āmajvarasaṃjñānivṛttistu ṣaḍahādūrdhvaṃ saptame'hnyaṣṭame vā'hani jvarasya jāyate| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3/272)- "saptāhena hi pach\yante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani||" iti| tasmāt kaṣāyapānapathyānnairityādito daśāhe laṅghite kaphe mande-kṣīṇaprāye, sarpidadyāt| kimbhūte jvare ? vātapittottare,- vātapittādhike| asyāmavasthāyāṃ pakveṣu-nirāmeṣu vātādidoṣeṣu, sarpirdadyāt| pakveṣu sarpirdattamamṛtaṃ-mahāguṇamityarthaḥ| anyathā punaḥ apakveṣu doṣeṣu kaphottare, tatsarpirdattaṃ viṣopamaṃ-viṣatulyaṃ, daśāhe'tikrānte'pi syāt| ato'syāmavasthāyāṃ sarpirdattaṃ jvarasya tadupadravāṇāṃ ca vṛddhiṃ karoti, tasmādasyāmavasthāyāṃ sarpiḥpānamayuktam| tatra-kaphottare jvare sati, laṅghanādikramaṃ kuryāt| kiyantaṃ kālam ? ākaphasaṅkṣyāt,- yāvatkaphasya-jvarakāriṇo'dhikasya, saṅkṣyaḥ-samyak kṣayaḥ, na dhātukṣayo'pi yāvat| yataḥ kaphajvare'pi viḍaṅgādisarpirvakṣyati (ślo. 93)| atha jīrṇajvaracikitsāmāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asarpiṣkasya bhojanasyāvadhimāha-kaṣāyapānapathyānnairiti| pakveṣu doṣeṣu daśāhe'natīte'pyamṛtopamaṃ sarpiḥ| apakveṣvatīte'pi viṣopamam, jvaropadravavardhanāt| tatra-tathāvidhe cirapākajvare, laṅghanādikramameva kuryāt, na sasarpiṣkabhojanādiṣṭaṃ [bṛṃ]haṇakramam| siddhayoge tu pathye viśeṣa uktaḥ (jvarādhikāre ślo. 42)- "śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasaudanaḥ|| mudgayūṣaudanaścāpi deyaḥ kaphasamutthite| sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ|| mudgāmalakayūṣastu vātapittātmake hitaḥ| mudgāmalakayūṣastu gāḍhaviṭke vidhīyate|| śuṣkamūlakayūṣastu kaphavātātmake hitaḥ| nimbakūlakayūṣastu hitaḥ pittakaphātmake|| kūlakaḥ-paṭolam| laghunā pañcamūlena pippalyā saha dhānyayā| mahatyā pañcamūlyā tu vyāghrīduḥsparśagokṣuraiḥ|| siddhāni bhiṣagannāni prayuñjīta yathākramam| vātapitte śleṣmapitte kaphavāte tridoṣaje|| (ślo. 164)-yavakolakulatthānāṃ mudgamūlakaśuṇṭhayoḥ| ekaikaṃ muṣṭimāhṛtya pacedaṣṭaguṇe jale|| pañcamuṣṭika ityeṣa vātapittakaphāpahaḥ| śasyate gulmaśūle ca śvāse kāse kṣaye jvare|| mūlakaśuṇṭhaḥ-śuṣkamūlakam| pañcamuṣṭikayūṣeṇa trikaṇṭakakṛtena vā| ādoṣaśamanātpathyaṃ trikaṇṭenaiva sādhayet|| mahādāho vidhātavyo yūṣaścaṇakasambhavaḥ| mustāparpaṭakairāto niryūhena prasādhitaḥ|| kaphapittajvaraharo yūṣo dhānyapaṭolayoḥ| (vaṅgasene jvarā. ślo. 416)-yavakoḷakulatthaistu mudgamūlakaśuṇṭhakaiḥ|| dhānyākaviśvaiḥ saṃyuktairyūṣo vātakaphāpahaḥ| saptamuṣṭika ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ|| kaphavātāmadoṣaghnaḥ kaṇṭhahṛdvaktrośodhanaḥ||" iti| iti navajvaraḥ|</ab>
          <ab type="mula">dehadhātvabalatvācca jvaro jīrṇo'nuvartate| --------------------------------------------|84|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrṇaḥ-purāṇo jvaraḥ, anuvartate-anubadhnāti| kutaḥ ? dehadhātvabalatvāt| dehadhātavaḥ-tadārambhakā rasarudhirādayaḥ, dehagrahaṇādvātapittaśleṣmāṇo'pi dhāraṇāddhātava ucyante| dehadhātūnāmabalatvaṃ-svalpatvam| tasmācca jīrṇo jvaro'nubadhnāti, na svabhāvamātrādeva, iti caśabdasyārthaḥ| jīrṇajvarasya śāntyarthaṃ dehabalādhānārthaṃ ca sarpiḥpānaṃ hitamiti pratipādayannāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jīrnajvaraḥ| tatra jīrṇajvarānuvṛttau hetumāha-dehadhātvabalatvācceti| dehasyābalavattvaṃ-srotasāmadṛḍhatvam| dhātūnāmabalatvaṃ-svasrotobhisañcaraṇāśaktiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">--------------------------------------------| rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā rūkṣitasya ca||84||</seg> <seg type="unit" n="85">vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ| yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ||85||</seg> tasya saṃśamanaṃ sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ| --------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣaṃ yattejastajjvarakṛt| rūkṣamiti vacanāddehoṣmā jāṭharo'nalo gṛhyate, tasyaiva jvarakṛttvāt| tathoktam (hṛ.ni.a.2/3)- "malāstatra svaiḥsvairduṣṭāḥ" ityādi yāvat| "jvaraṃ nirvartayanti te|" ityādi jāṭharānalasyaiva jvarakṛtatvam| tena jvarakṛtā rūkṣeṇa tejasā rūkṣitasya ca puṃsaḥ sarpiḥ saṃśamanam| caśabdāccānyasyāpi| ata evāha-vamanetyādi| vamanādibhī raukṣyakṛdbhiḥ kṛtaistadānīṃ yaḥ syāt-bhavet, atibalaḥ-pravṛddhatvādatisamartho dhātuḥ| ko dhātuḥ ? sahacārī,-yaḥ saha carati tacchīlo vātākhyo dhāturagninā saha carati| nanu, evaṃ parasparasahacarabhāvatve'gnirapi vāyunā saha carati, tato'gnisvabhāvatvāt pittākhyo'pi dhāturiha sahacārī prāptaḥ, tannivṛttyarthaṃ sadāgatirityāha| sadāgatitvaṃ vāyorevānvarthatvenopapadyata iti pittasyāgrahaṇam| kiṃ kasya yathā saṃśamanam ? ambu veśmano-gṛhasya, dīptasya-jvalitasya, jalaṃ yathā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarpiḥprayoge yuktimāha-rūkṣamityādi| hi-yasmāt, jīrṇāvasthāyāṃ nirāmaṃ tejo jvaraṃ karoti| tena ca tejasā rūkṣitasya jvariṇaḥ, tathā vamanādibhirnavajvaropakramai rūkṣitasya, sahacārī-sakhā, punastadeva vardhayati| tato dhātūn nayati| tasya-tathānuvṛttasya jīrṇajvarasyānuvṛttau pradhānabhūtasya vāyoḥ, sarpiḥ saṃśamanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">--------------------------------------------| vātapittajitāṃgryaṃ saṃskāraṃ cānurudhyate||86||</seg> sutarāṃ taddhyato dadyādyathāsvauṣadhasādhitam| --------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāddhṛtaṃ sarveṣāṃ vātapittajitāmagryaṃ yathā na tathā'nyānyauṣadhāni vātapittajintīti| ata eva prāgabhyadhāt (ślo. 82)- "sarpirdadyātkaphe mande vātapittottare jvare|" ityādi| yasmāccha ghṛtaṃ saṃskāramanurudhyate-anuvartate| guṇāntarādhānaṃ-saṃskāraḥ| taṃ ca yasmāddhṛtaṃ suṣṭvatiśayavailakṣaṇyādanurudhyate-ātmasātkaroti| tailādirapi snehaḥ saṃskāramanuvartate| na tu yathā ghṛtaṃ svaśaityamajahadeva saṃskāramanuvartata iti| etaccha snehavidhau pratipāditameva| amumeva cha nyāyamaṅgīkṛtya munirapyavocat (ca.ni.a.1/40)-"nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam||" iti| hi-yasmāt, sutarāṃ saṃskāramanurudhyate ghṛtam, tasmāddhṛtaṃ jīrṇe vātapittottare nirvikalpaṃ dadyāt| kīdṛśam ? yathāsvauṣadhasādhitam,-yathāyathaṃ vyādhipratipakṣairauṣadhaiḥ pakvam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarpirdānaṃ vidhatte-vātapittajitāmagnyamiti| yata evaṃ atastatsarpirdadyāt| sarpirpo'pi tailaṃ vātaharamiti cettatrāha-vātapittajitāmagnyaṃ pittasaṃsṛṣṭaśśa(vā)tāyu(?)| jīrṇajvare tailamapyauṣadhasādhitaṃ tatheti cettatrāha-saṃskāraṃ cānurudhyate sutarām| ata eva yathāsvauṣadhasādhitamityuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">--------------------------------------------| viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayetpittaṃ ca śaityataḥ||87||</seg> snehādvātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham| --------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛtaṃ viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayet| jvaranirvartaka ūṣmājāṭharo'nalo, rūkṣatīkṣṇādiguṇaḥ sa paktisthānānnirasto jvaranirvartako ghṛtasya snigdhaśītatvādiguṇayogādviparītaḥ, evaṃ viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ ghṛtaṃ jayet| pittaṃ ca śaityataḥ-śaityāddhṛtaṃ jayet, na snehāt, "pittaṃ sasneha" (hṛ.sū.a.1/11) iti vacanāt| snehāt-snigdhatvāt, ṛtaṃ vātaṃ jayet na tu śaityāt, "śīto'nilaḥ" (hṛ.sū.a.1/11) iti vachanāt| kaphaṃ snigdhaśītatvādinā tulyaṃ yogasaṃskārābhyāṃ jayet| yogo-yuktiḥ kaphajvaraharairdravyaiḥ saha yojanā, saṃskāro-guṇādhānam, yogaśca saṃskāraścha yogasaṃskārau, tābhyāṃ ghṛtaṃ kaphaṃ jayet| nanu, viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ ghṛtaṃ jayediti na ghaṭate, ghṛtasyāgnivṛddhihetutvāt| tathā ca vakṣyati (hṛ.chi.a.10/68)-"snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam| nālaṃ snehasamiddhisya śamāyānnaṃ sugurvapi||" iti| atrācakṣmahe| ghṛtaṃ snehanatvadīpanatvābhyāṃ vātaśamanaṃ kurvañjvaroṣmākṣepatvaṃ vātasya vinirvāya jvaroṣmaṇo'pi raukṣyataikṣṇyādiyutasya ghṛtaṃ viparītaguṇatvācchamaṃ karoti, na vṛddhim| nanu, yathā snehādvātaṃ śamayati tathā tata eva snehātkimiti ghṛtaṃ samānaguṇatvāt pittaṃ śamayati ? bṝmaḥ| jīrṇajvare laṅghanādibhiratirūkṣeṇa jvaroṣmaṇā pittaṃ rūkṣmeva sampannaṃ snehabhāgaparikṣayānna sasneham, ataḥ kathaṃ kṛtvā jvarayatu ?| tacca ghṛtaṃ pittameva śamayati, na vātaṃ kopayati, dravyaprabhāvatvātsasnehanatvācca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarpiṣo vyādhiviparītatvaṃ hetuviparītatvaṃ cāha-viparītaṃ jvaroṣmāṇamiti| viparītaṃ-uṣṇam| jvaraṃ vātamapi viparītam| kaphastu śītatvāt snigdhatvācca tulyaḥ, tamapyuṣṇarūkṣayogasaṃskārājjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">--------------------------------------------| pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve yojyā yathāmalam||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrve kaṣāyāḥ-prāguktāni pācanāni, saha ghṛtena prayuñjyāt| katham ? yathāmalaṃ-doṣānatikrameṇa|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktaiḥ kvāthaiḥ sarpiḥpānamāha-pūrve kaṣāyā iti| yathāmalaṃ-yathādoṣam, vātajvare vātajvaraghnā ityādi| ye tu prāgeva sasarpiṣkā uktāḥ, te na jvare dānārtham, tatra ca na sarpiḥ pradhānaṃ cūrṇādyā vā, etatprayogāt| iha tu pradhānam, ata eva samena kvāthena peyam, bhāgānuktau samatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">triphalāpicumandatvaṅmādhukaṃ bṛhatīdvayam| samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto jvarakāsahā||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tripalādīni masūradalāni caiṣa kvātho ghṛtena sahopayojito jvarakāsahā syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāsopadravake jvare sarpiḥprayogamāha-triphaleti| masūradalāntāni kvāthyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">pippalīndrayavadhāvanitiktā- sārivāmalakatāmalakībhiḥ| bilvamustahimapālanisevyai- rdrākṣayā'tiviṣayā sthirayā ca||90||</seg> <seg type="unit" n="91">ghṛtamāśu nihanti sādhitaṃ jvaramagniṃ viṣamaṃ halīmakam| aruciṃ bhṛśatāpamaṃsayo- rvamathuṃ pārśvaśirorujaṃ kṣayam||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalītyādibhirdravyaiḥ kalkīkṛtairghṛtacaturthāṃśaistoyena caturguṇena ghṛtāpekṣayā sādhitaṃ ghṛtamāśu jvaraṃ hanti, viṣamā gnyādīṃśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pippalyādisiddhaṃghṛtamāha-pippalīti| dhāvanī-kaṇṭakārī| tāmalakī-bhūmyāmalakī| himaṃ-candanam| pālanī-trāyamāṇā| sevyaṃ-uśīraṃ| atra ghṛte dravamudakam, pippalyādīnāṃ kalkaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">tailvakaṃ pavanajanmani jvare yojayetrivṛtayā viyojitam| tiktakaṃ vṛṣaghṛtaṃ ca paittike yacca pālanikayā śṛtaṃ haviḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailvakaṃ ghṛtaṃ-vātavyādhicikitsitoktaṃ (a.21/32), trivṛtayā rahita [ vātike jvare ] pibet| paittike jvare tiktakaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ (a.19/2), tathā vṛṣaghṛtaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ (a.2/40), atraiva vā vakṣyamāṇaṃ (ślo.94), yojayet| pālanikayā-trāyantyā, yaddhṛtaṃ pakvaṃ tacca pittajvare yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tailavakādighṛtānyatidiśati-tailvakamiti| tailvakaṃ-vātavyādhicikitsitoktaṃ "palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ" (a. 21/32) ityādi| tatra ca trivṛduktā, sā pratyākhyātā| tiktakādīni trīṇi pittajvare| tacca tiktakaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ "paṭolanimbakaṭukā" (a. 19/2) ityādi| vṛṣaghṛtaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ "samūlamustakaṃ kṣuṇṇaṃ" (a. 2/40) ityādi| pālanikāghṛtaṃ-vidradhicikitsitoktaṃ "kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ" (a. 13/13) ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">viḍaṅgasauvarcalacavyapāṭhā- vyoṣāgnisindhūdbhavayāvaśūkaiḥ| palāṃśakaiḥ kṣīrasamaṃ ghṛtasya prasthaṃ pacejjīrṇakaphajvaraghnam||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgādibhiḥ palapramāṇaurghṛtaprasthaṃ kṣīratulyaṃ caturguṇajalaṃ pacet| taccopayuktaṃ jīrṇo yaḥ kaphajvarastaṃ hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajvaraghnaṃ ghṛtamāha-viḍaṅgasauvarcaleti| viḍaṅgādīnāṃ daśānāṃ kalkīkṛtānāṃ pratyekaṃ palam| ghṛtasya prasthaṃ-dvātriṃśatpalāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca| mṛdvīkāyā balāyāśca snehāḥ siddhā jvaracchidaḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍūcyādīnāṃ pañcānāṃ pṛthkpṛthagrasakalkābhyāṃ siddhāḥ pañca snehāḥ jvaracchido-jīrṇajvaraghnāḥ syurityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> guḍūcīghṛtādipañcakamāha-guḍūcyā rasakalkābhyāmiti| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"vāsāguḍūcītriphalātrāyamāṇāyavāsakāt| kvāthe kṣīre ca vipacejjvaraghnaṃ kalkitairghṛtam|| pippalīmustamṛdvīkācandanotpalanāgaraiḥ| balādurālabhāmustātrāyantīnimbaparpaṭam|| pañcamūlaṃ kanīyaśca kvāthayitvā ghrutaṃ pacet| sakṣīraṃ kalkitairdrākṣāmedāmalakaṣauṣkaraiḥ|| śaṭhītāmalakīyuktaistacca jvaraharaṃ param| kṣayakāsaśiraḥpārśvahṛcchūlāṃsābhitāpanut|| kulatthakolatriphalādaśamūlayavān pacet| dvipalān saliladroṇe pūte piṣṭvā'kṣikān kṣipet|| pañcakolakasaptāhvavayasthānimbatumbarūn| śaṭhīpuṣkaramūlārkamūlaprativiṣāvacāḥ|| kirātatiktakaṃ mustaṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām| naktamālamubhe pāṭhe kaṭukāśigrutejinīḥ|| somavalkadvirajanīkaṇṭakīkaṇṭakārikāḥ| paṭolīhiṅgugojihvākembukaṃ madanājjaṭām|| lavaṇāni palāṃśāni kṣārānarddhapalonmitān| prasthaṃ cājyasya tatsiddhaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| hṛtplīhagrahaṇīgulmaśvāsakāsārśasaṃ hitam| dīrghajvarābhibhūtānāṃ jvariṇāmamṛtopamam|| vayasthā-guḍūcī| tejinī-mūrvā| somavalkaḥ-kaṭphalaḥ| kaṇṭakīvikaṅkataḥ| madano-rāṭhaḥ| kṣārān-yavakṣārasvarjikākṣāraṭaṅkaṇakṣārān| mañjiṣṭhātiviṣāpathyāvacānāgararohiṇīḥ| devadāru haridrāṃ ca droṇe'pāṃ pālikān pacet|| kvāthe'smin sādhayetpiṣṭairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ| śṛṅgaverakaṇāhiṅgudvikṣārapaṭupañcakaiḥ|| tatkaphāvṛtasarvotthajvariṇāmamṛtopamam| vardhmahidhmāruciśvāsakāsapāṇḍuvikāriṇām|| galagrahapramehārśaḥplīhāpasmāraśoṣiṇām| udāvartaparītānāṃ mandāgnikrimikoṣṭhinām||" iti| siddhayoge tu (jvarādhikāre ślo. 253)- "daśamūlīrase sarpiḥ sakṣīre pañcakolakaiḥ| sakṣārairhanti tatsiddhaṃ jvarakāsāgnimandatām| vātapittakaphavyādhīn plīhānaṃ capi pāṇḍutām|| asya ṣaṭpalena datvā(?)sarpiḥ prastham, ṣaṭpalaḥ kalkaḥ, kṣīraṃ samam, arthāddaśamūlīrasastriguṇaḥ| pañcakolaiḥ sasindhūtthaiḥ pālikaiḥ payasā samam| sarpiḥprasthaṃ śṛtaṃ plīhaviṣamajvaragulmanut||" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo.731)- "kalyāṇakaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ jīrṇajvare pibet|| kukkuṭaṃ taruṇaṃ sadyaḥ śakṛtpādāsyavarjitam| tasya māṃsasya kurvīta śṛtaṃ palaśataṃ bhiṣak|| bṛhatī kaṇṭakārī ca śṛṅgī karkaṭakasya ca| badarāṇi kulitthāśca bhārgī hyāmalakaṃ tathā|| śakaṭī puṣkaraṃ mūlaṃ pañcamūlaṃ mahattathā| etattulāṃ ca saṅgṛhya taddvidroṇe'mbhasaḥ pacet|| pādaśeṣaṃ parisrāvya kaṣāyaṃ grāhayedbhiṣak| ṣaḍguṇaṃ kṣīramāhṛtya vipacettu ghṛtāḍhakam|| tatra kalkīkṛtaṃ dadyādāśvatthaṃ pañcamūlakam| tatsādhusiddhaṃ vijñāya śubhe bhāṇḍe nidhāpayet|| tasya kāle pibenmātrāṃ balaṃ doṣamavekṣya ca| jīrṇe tasmiṃstu bhuñjīta raktaśālyodanaṃ mṛdu|| jīrṇajvaropasṛṣṭānāṃ śuṣyatāṃ śvāsakāsinām| prayojyaṃ kaukkuṭaṃ sarpairyakṣmiṇāṃ viṣamajvare| lekhanaṃ bṛṃhaṇīyaṃ ca balavarṇāgnivardhanam|| pañcamūlakaṃ-pañcāṅgam| vāsāriṣṭāmṛtābhārgīpañcamūlaphalatrikaiḥ| sayāsamadhukadrākṣākāśmaryairakṣasammitaiḥ|| ghṛtaprasthaṃ vipaktavyamebhirmātrāmataḥ pibet| vṛddhavāsāghṛtaṃ proktametatsarvajvarāpaham|| māgadhīcūrṇakuḍavaṃ tasmādaṣṭaguṇaṃ haviḥ| jale caturguṇe siddhaṃ jvaraghnaṃ plīhanāśanam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mṛdumāṃsarasaudanam| balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ tacca balapradam||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛte ca pariṇate sati mṛdu-atīkṣṇaṃ māṃsarasāśanaṃ bhuñjīta| hi-yasmāt, alaṃ balaṃ jātaṃ doṣaharaṃ bhavati| taccarasāśanaṃ atiśayena balakaraṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtānantaraṃ pathyamāha-jīrṇe ghṛte ceti| hiyasmāt, balamatyarthaṃ doṣaharam| tacca-māṃsaṃ, atyarthaṃ balapradam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ| prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare jvare||96||</seg> śūlodāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ| --------------------------------------------|97|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ata eva tasmātkāraṇāt mudgakāravellādijā rasāḥ kaphapittaharā jīrṇajvare vātottare prāyeṇa na hitāḥ| te hyupayuktāḥ śūlādikṛto jvaravardhanāśca syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yūṣakhalayorniṣedhamāha-kaphapittaharā iti| mudgādirasāḥ-yūṣaḥ| kāravellādirasāśca-khalaḥ| iti jīrṇajvaraghṛtāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">--------------------------------------------| na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ kurvīta śodhanam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śodhanārhasya, vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet| āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayanbalam||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamapi kṛte sati yadi jvaro na śāmyati tadā śodhanārhasya narasya prāguktaṃ-"pippalībhiryutān gālān" (ślo.6) ityādikaṃ, vamanaṃ yojayet| kadā ? doṣe āmāśayagate sati, balavataḥ puṃso vamanaṃ yojayet, balaṃ pālayan-rakṣayan|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jīrṇajvaraśodhanāni| tatra śodhanakālamāha-na śāmyatīti| vamanamāha-vamanaṃ prāguktamiti| prāguktaṃ-"pippalībhiryutān gālān" ityādi| saṅgrahe tu (ci.a. 2) "santarpaṇotthe vamanaṃ pippalīlavaṇāmbunā| śarkarāmākṣikāmbhobhirdāhatṛṣṇolbaṇe jvare||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje| modakaṃ triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">sasitāmadhubhirdadyāhyoṣādyaṃ vā virecanam| (lihyādvā traivṛtaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| ) drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm||100||</seg> <seg type="unit" n="101">āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥpibet||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakve punardoṣe tathā śithile-aviṣṭabdhe, athavā viṣajemadyotthe vā jvare, modakaṃ triphalādibhirvirecanaṃ dadyāt| vyoṣādyaṃ vā-"vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt| sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ||" (hṛ.ka.a. 2/21) iti vā, dadyāt| athavā payasā-kṣīreṇa, mṛdvīkānāṃ rasena vā, āragvadhaṃ virecanaṃ dadyāt| triphalāṃ trāyantī vā payasā jvarī pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> _virecanamāha-pakve tviti| śyāmā-śyāmamūlā trivṛt| trivṛt-aruṇamūlā| kesaraṃ-nāgakesaram| sitayā modakaṃ kṛtvā madhunā lihyāt| vyoṣādyaṃ virecanamatidiśati-vyoṣādyaṃ veti| tacca virecanakalpoktaṃ "vyoṣatrijātakāmbhoda" ityādi| virecanaṣaṭkamāha-drākṣādhātrīrasaṃ tadvaciti| tatra trīṇi dhātrīharītakyāragvadhairdrākṣāyuktaiḥ| trīṇyāragvadhatriphalātrāyamāṇābhiḥ payoyuktābhiḥ| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"rasamāmalakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ jvarāpaham| lihyādvā trivṛtaścūrṇaṃ kṛṣṇātriphalayostathā|| sarpirmadhubhyāṃ triphalāṃ pibeddrākṣārasena vā| saghṛtaṃ triphalākvāthaṃ sarpiṣā vā vinā ghṛtam|| payonupānamuṣṇaṃ vā mṛdvīkāsvarasaṃ pibet|" iti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 727)- "madhukāragvadhadrākṣātiktāyāsaphalatrikaiḥ| sapaṭolairjalaṃ bhedi jvaraṃ hanti tridoṣajam|| arocake gātrasāde vaivarṇye'ṅgamalādiṣu| śāntajvaro'pi śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula">viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam| --------------------------------------------|102|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viriktānāṃ jvariṇāṃ caśabdādvamitānāṃ ca yathākramaṃkramānatikrameṇa, saṃsargī kartavyetyadhyāhāryam| maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamo, yasyāṃ saivam| maṇḍaṃ prathamaṃ dattvā'nantaraṃ peyāvilepyādayo yathākramaṃ deyāḥ| kṛtavamanavirecanānantaraṃ yaḥ peyādyavacāraṇākramaḥ sa saṃsargītyucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanānantaraṃ pathyamāha-viriktānāṃ ceti| saṃsargī-peyādikramaḥ, "peyāṃ vilepīṃ (hṛ.sū.a. 18/29) ityādikaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">--------------------------------------------| cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā||102||</seg> pakvo'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ| --------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvareṇotkliṣṭaṃ-utkleśitaṃ jvarotkliṣṭaṃ, malaṃ-purīṣākhyaṃ, cyavamānaṃ-patantaṃ, sadā upekṣeta-na tadvidhāraṇe prayatnaṃ kuryāt| nanu, auṣadhāni (dhena) kimityasau na vidhnīyate ? ityāha-pakvo'pītyādi| doṣaḥ-purīṣākhyo, yataḥ pakvaḥ| apiśabdātkimutāpakvaḥ ? koṣṭhe-āmapakvāśayāśrayākhye, kṛtaṃ-gṛhītaṃ, āspadaṃ-avasthitiḥ, yena sa evaṃbhūto vikurvīta-vikāraṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svayaṃpravṛtteḥ stambhanaṃ niṣedhayati-cyavamānamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">--------------------------------------------| atipravartamānaṃ vā pācayan saṅgrahaṃ nayet||103||</seg> āmasaṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ| --------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atipravartamānaṃ vā taṃ malaṃ apakvaṃ pācayan saṅgrahaṃ nayet- na tvāma eva saṅgṛhītavya ityāha-āmasaṅgrahaṇa ityādi| āmaśabdaḥ purīṣākhyasya doṣasya pacyamānāvasthopalakṣaṇārthaḥ| āmasya-apakvasya doṣasya, saṅgrahaṇamāmasaṅgrahaṇaṃ tasminnāma saṅgrahaṇe ye doṣā bhavanti te doṣokrame-doṣopakramaṇīye'dhyāye, īritāḥ-uktāḥ| tathā ca tatroktam (hṛ.sū.a.13/31)- "utkliṣṭanadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam| dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi rogadāḥ||" iti| tasmādāmasaṅgrahaṇārthamauṣadhaṃ na deyam| tathā, āmajvare'pyāmanirharaṇārthamauṣadhaṃ na deyam, itipratipādayannāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [ ati ] pravṛttau pācanapūrvakaṃ stambhanaṃ kāryamityāha-atipravartamānaṃ veti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">--------------------------------------------| pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ||104||</seg> prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet| --------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> turvyatireke bhinnakramaḥ| yastu mohāt-ajñānāt, bhiṣakpāpo doṣaharaṇamāmajvare pāyayet sa svayamanarthakārī suptaṃ kṛṣṇasarpaṃ karasyāgreṇa parāmṛśet-spṛśet| atipratyavāyaṃ paśyataivamuktaṃ tantrekṛtā| tatra ca vākye rūpakākhyo'laṅkāraḥ| tasya hyetallakṣaṇam-"tadaparamaupamye sati yasmin syādvākyayoryogaḥ|" asyodāharaṇam-"yaḥ sevate kunṛpatiṃ kurute badhirasya karṇajāpaṃ saḥ iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmajvare śodhanaṃ niṣedhayati-pāyayeddoṣaharaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">--------------------------------------------| jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam||105||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvareṇa kṣīṇasya puṃso na vamanaṃ hitaṃ na ca virecanaṃ hitam| tarhi kathaṃ doṣanirharaṇaṃ tasya ? ityāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvarakṣīṇasya śodhanaṃ niṣedhayati-jvarakṣīṇasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kāmaṃ tu payasā tasya niruhairvā harenmalān| --------------------------------------------||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya kāmaṃ-yatheṣṭaṃ kṛtvā, payasā nirūhairvā malān haret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvarakṣīṇasya payaḥpānaṃ bastikarma ca śodhanārthaṃ vidhatte-kāmaṃ tviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">--------------------------------------------| kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo dāhatṛṅvataḥ||106||</seg> kṣīraṃ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ| --------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīramucitaṃ-sātmyaṃ, yasya tasya kṣīrocitasya, tathā prakarṣeṇa kṣīṇaḥ śleṣmā yasya tasya prakṣīṇaśleṣmaṇaḥ, tathā dāhaśca tṛṭ ca te vidyete yasya tasya dāhatRḍvataḥ, ata eva pittānilābhyāmārtasya-pīḍitasya, kṣīraṃ pathyam| atisāriṇo'pipathyam, kiṃ punaḥ prakṣīṇaḥ śleṣmā yasya tasya kṣīrocitasya pūrvoktaviśeṣaṇaviśiṣṭasya kṣīraṃ na pathyam ? ityapi śabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> payaḥpāne'dhikāriṇamāha-kṣīrocitasyeti| atisāriṇo'pi-kiṃ punaḥ śodhyasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">--------------------------------------------| tadvapurlaṅghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanamivāgninā||107||</seg> divyāmbu jīvayettasya jvaraṃ cāśu niyacchati| --------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca-kṣīraṃ, laṅghanottaptaṃ vapurjīvayet-kāyasya saprāṇatāmutpādayet| kiṃ kimiva ? agninā-dāvena, pluṣṭaṃ vanaṃ yathā divyāmbu jīvayet-pratohayet, tathā vapuḥ kṣīramiti| laṅghanaśabdenātra sāmānyaṃ laṅghanavācyaṃ vastu bhaṇyate| "śarīralāghavakaraṃ yaddravyaṃ karma vā punaḥ| tallaṅghanamiti jñeyam" ityevaṃlakṣaṇam, na tu viśiṣṭamupavāsalakṣaṇam, yogyatāvaśāt| tasyajvariṇaḥ puṃsaḥ, tat-kṣīraṃ, āśu jvaraṃ ca niyacchati| na kevalaṃ vapurjīvayediti cārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīraguṇānāha-tadvapuriti| divyāmbu-vṛṣṭyambu, yathā dagdhaṃ vanaṃ jīvayet tathā kṣīraṃ vapurjīvayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">--------------------------------------------| saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā tasmāddhāroṣṇameva vā||108||</seg> vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hantyato'nyathā| --------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yata evaṃ mahāguṇaṃ kṣīraṃ tasmāddhetoḥ saṃskṛtaṃ-dravyāntareṇa, tathā śītamuṣṇaṃ veti kṛtvā, athavā dhāroṣṇameva kāle vibhajya, yuñjīta-yathāviṣayaṃ kāle prayojayet| ataḥ-yathānirūpitāt kṣīropayogaviṣayāt, anyathā-anyena prakāreṇa, prayuktaṃ kṣīraṃ jvariṇaṃ hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīraviśeṣe niyamamāha-saṃskṛtamiti| saṃskṛtaṃ-auṣadhasiddham| tacca śītamuṣṇaṃ vā doṣavaśāt| dhāroṣṇaṃ tūṣṇameva| tadvat-saṃskṛtasamaphalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">--------------------------------------------| payaḥ saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam||109||</seg> śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tuḍdāhajvaranāśanam| --------------------------------------------|110|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīraṃ śuṇṭhyādiyutaṃ śṛtamanantaraṃ śītaṃ madhuyutaṃ tṛḍdāhajidityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃskṛtaṃ kṣīramāha-paya iti| tasya śuṇṭhyādibhistribhiḥ pākaḥ, śarkarāghṛtayoḥ pakvoṣṇe prakṣepaḥ, madhunaḥ pakvaśīte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">--------------------------------------------| tadvad drākṣābalāyaṣṭīsārivākaṇacandanaiḥ||110||</seg> caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet| --------------------------------------------|111|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tenaiva pūrvoktena payasā tulyaṃ-tadvat| yathā pūrvoktaṃ śṛtaśītaṃ tṛḍdāhajvarahṛt tathā drākṣādibhiḥ śṛtamanantaraṃ śītaṃ madhuyutaṃ tṛḍādijidityarthaḥ| athavā kṣīraṃ caturguṇena jalena śṛtaṃ pibet| athavā pippalyā śṛtaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrāntaramāha-tadvaditi| tadvat-śarkarādiyutam| kṣīradvayamāha-caturguṇenāmbhaseti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">--------------------------------------------| kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā||111||</seg> pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|112|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamūlena śṛtaṃ kṣīraṃ pītvā kāsādibhyo mucyate| mucyata iti karmakartari taṅ| cirajvaro-dīrghakālānubandhī jvaraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrāntaramāha-kāsācchvāsāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">--------------------------------------------| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā jvarāt||112||</seg> <seg type="unit" n="113">dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eraṇḍamūlenāthavā bālabilvena śṛtamathavā dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ pītvā puruṣo jvarādvimucyate| kimbhūtājjvarāt ? vibaddhā nilavarcasaḥ| vibaddhe-viśeṣeṇa baddhe, asamyakpravartanādanilavarcasī yasmin jvare sa vibaddhānilavarcāḥ, tasmājjvarādvimucyate| tathā, raktaṃ ca picchā ca raktapicche, tābhyāmupalakṣitā ati sṛtiḥ-atīsāraḥ, saha tayā vartate yo jvaraḥ, tasmāttathāvidhājjvarāt tathā saha tṛṣā saha śūlena tathā pravāhikayā-nischārikāparasaṃjñayā, vartate yastamāt tathāvidhājjavarāt pramucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīratrayamāha-śṛtameraṇḍamūleneti| atisṛtiḥ-atisāraḥ, saraktapicchayoḥ picchā atastūdakavat(?)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghrīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ| śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit||114||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṇṭhyādibhiḥ sādhitaṃ payaḥ śophādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrāntaramāha-siddhamiti| guḍena pakvoṣṇaprakṣiptena siddhatvam</ab>
          <ab type="mula">vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut| --------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛścīvādibhiḥ sādhitaṃ payo jvaraśophanuditi| vṛścīvaḥ-sūkṣmapunarnarvaḥ| sthūlapunarnavastu-varṣābhūḥ| punarnavadvayaṃ bilvaṃ cātra yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrāntaramāha-vṛścīveti| vṛścīvavarṣābhvaupunarnave|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">--------------------------------------------| śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu jvarāpaham||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiṃśipāsāreṇa siddhaṃ-śṛtaṃ kṣīramupayuktaṃ, āśu-na tu ca, jvarahṛt| kṣīrasya śravaṇe vidhiratīsāracikitsitoktaḥ (hṛ. chi. a. 9/39)-"payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśati" ityanusāreṇānukalpyaḥ| tantrāntare tvevamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrakvāthe tvayaṃ vidhiḥ||" iti| nanu, kiṃ vātapittottare jvare jvare ghṛtaṃ pradhānamā śrīyatāṃ pūrvavacanaprāmāṇyāt ? athavā kṣīraṃ pradhānametadvacanaprāmāṇyāt ? ityatra saṃśayaḥ| atrocyate| ubhayamapīdaṃ ghṛtaṃ kṣrīraṃ cha vātapittottare jvare pradhānam, avasthāvaśāt sātmyavaśāchcha kvacitkiñcidupayujyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrāntaramāha-śiṃśapāsārasiddhaṃ ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">niruhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim| doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve pakvāśāyaṃ gate||116||</seg> <seg type="unit" n="117">pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pakvāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirūho yukto doṣe pakve tathā pakvāśayaṃ gate sati balādīn drāgeva karoti| pittaṃ kevalaṃ kaphapittaṃ vā pakvāśayāśritaṃ sraṃsanaṃ-virecanaṃ, haret| bastiḥ prayojitastrīnapi malānvātādyān haret| kīdṛśān ? pakvāśayamāśritān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhaguṇānāha-nirūhastviti| pakvāśayāśrayān-pakvāśayamāśritya, malāṃstu-sarvagatān, haret| ayaṃ tu pakvāśayagatānityapakarṣa eva, pakvāśayādūrdhvaṃ hi pittāśayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭigrahe| dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam||118||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prakṣīṇe kaphapitte yasya puṃsastathā dīptāgnerbaddhavarcasstrikpṛṣṭhakaṭigrahe satyanuvāsanaṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhāṅge'nuvāsane'dhikāriṇamāha-prakṣīṇakaphapittasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ| sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam| kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">basti madhughṛtābhyāṃ ca pīḍyejjvaranāśanam| --------------------------------------------||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādibhiḥ kvāthaṃ kṣīre'rdhodake kṣīraśeṣaṃ tathāmiśritaṃ kalkīkṛtairdravyairmustādibhirmadhughṛtābhyāṃ ca yojitaṃ bastiṃ jvaranāśanaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhamāha-paṭolanimbeti| paṭolanimbayoścchadanaṃ-patram| payaso dvau bhāgau paṭolādikvathitasyodakasyaiko bhāga ityardhodakatvam| na syāpyu(du)ktarasāmityādivacanāt(?)samatve prāpte'rdhatvavidhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">--------------------------------------------| catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān||121||</seg> <seg type="unit" n="122">kvāthayetkalkayedyaśṭīṣatāhvāphalinīphalam| mustaṃ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mudgaparṇī māṣaparṇī śāliparṇī pṛśrniparṇītyādi(ceti)-casraḥ parṇīnīḥ yaṣṭīphalādīṃśca kvāthayet| phalaṃ-madanaphalam| tathā, yaṣṭyādīn kalkayet, ityeṣa saguḍādirbastirjvarahṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nirūhāntaramāha-catasraḥ parṇinīriti| catasraḥ parṇīnīḥ-mudgamāṣaśālapṛśnipūrvāḥ| phalaṃ-madanaphalam| nṛpadrumaḥ-āragvadhaḥ| phalinī-priyaṅguḥ| phalaṃ-madanaphalam| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"trāyamāṇāmṛtāyaṣṭīmadanāṃśumatīdvayaiḥ| sabalācandanavṛṣairjāṅgalaiśca mṛgadvijaiḥ|| kvāthe kṛte kṣipetpiṣṭvā phalayaṣṭikaṇāghanam| sa sadyojvarahā bastiḥ sājyakṣaudro'lpasaindhavaḥ|| āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukitpalam| svarṇagairikamañjiṣṭhāmṛṇālāñjanapadmakam|| kṣīreṇa kalkitaṃ bastiṃ śītaṃ samadhuśarkaram| dāhajvaraharaṃ dadyāt siddhaṃ taiścānuvāsanam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippplīṃ madhukaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsrāṃ balāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm||123||</seg> <seg type="unit" n="124">piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam| jvare'nuvāsanaṃ dadyādyathāsnehaṃ yathāmalam||124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādīni dravyāṇi snehasya caturbhāgamātrāṇi jalena piṣṭvā kṣīraṃ snehasamaṃ tailātsarpiṣaśca caturguṇaṃ jalaṃ ca tailasarpirdravyāccaturguṇamityekatra sādhitaṃ pakvametat jvare'nuvāsanaṃ dadyāt| yathāsnehaṃ yathāmalaṃ-yo yasmin jvare doṣe-vātādau, yaḥ sneho yogyastatra taṃ, dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanamāha-jīvantīmiti| kṣīrasya catvāro bhāgāḥjalasya catvāraḥ, sarpiṣa ekaḥ, tailasyaikaḥ, kalkasya sārdhaḥ, ityekatra-militaṃ, sādhayet| snehaḥ-śarīrasnigdhatvam, tadanusāreṇa malānusāreṇa ca kalpanā| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"candanāgarukāśmaryapaṭolamadanotpalaiḥ| paṭolāriṣṭamadanaguḍūcīmadhukairapi||" iti|</ab>
          <ab type="mula">ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ| --------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye ca bastayaḥ siddhiṣu-bastikalpādhyāye, vakṣyante jvaranāśanāste ca, 'deyāḥ' iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bastyantaramatidiśati-ye ca siddhiṣviti| siddhiṣu-kalpasthāne| te ca yojyā iti śeṣaḥ| iti jīrṇajvaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">--------------------------------------------| śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam| snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte pittanāśanam||126||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrṇajvare virecanākhyaṃ nasyaṃ dadyāt| kīdṛśaṃ tannasyaṃ syāt ? śiraso rujaṃ gauravaṃ ca śleṣmāṇaṃ ca harati tacchīlaṃ tat| tathā, indriyāṇāṃ-vakṣurādīnāṃ, ca bodhanam| tathā, rucikṛt| śūnyaśirasaḥ puṃsaḥ snehikaṃ-snehena miśraṃ snigdhaṃ, nasyaṃ dadyāt| dāhārte śirasi pittaharaṃ nasyaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jvaropadrvāḥ| tatra śiraḥśūlādiṣu nasyamāha-śiroruggauravaśleṣmaharamiti| virecanaṃ-śodhanam| snaihikaṃ-bṛṃhaṇam| pittanāśanaṃ-śamanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet| pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān||127||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhūmādīṃśca yathādoṣaṃ kalpayet| kimbhūtān ? pratiśyāyādighnān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pratiśyāyādau dhūmādīnāha-dhūmagaṇḍūṣakavalāniti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam| dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet||128||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arucau satyāṃ bījapūrakasya kesaraṃ saghṛtasaindhavamāsyena dhārayediti sambandhaḥ| athavā dhātryādīnāṃ kalkaṃ dhārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> arucau kavala(kalka)dvayamāha-arucāviti| vaṅgasene tu (jvarādhikāre ślo. 231)-"śarkarādāḍimābhyāṃ ca drākṣādāḍimayostathā| vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā ghṛtam|| (ślo. 259)-harītakī priyaṅguśca pippalī lodhrameva ca| dārvī haridrā tejohvā sakṣaudraṃ mukhadhāvanam|| etena kaṭubhāvaśca mukharogaśca śāmyati| vaktraṃ viśadatāmeti bhaktacchandaśca jāyate|| (ślo. 280)-ajājīśarkarāyuktodāḍimasvarasena tu| ruciṣyo madhunā yuktaḥ kartavyaḥ kavalagrahaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe tvagāśrite||129||</seg> kuryādañjanadhūmāṃśca tathaivāgantuje'pi tān| --------------------------------------------|130|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagāśrite jīrṇajvare'bhyaṅgādīn kuryāt| yathopaśayaṃ-yathāsukhāvahaṃ, saṃsparśo yeṣāṃ, tān, tathā śītavīryairuṣṇa vīryaiśca dravyaiḥ kalpitān-yojitān| tathā, añjanaṃdhūmāṃśca kuryāt| añjanadhūmānāgantuje'pi jvare tathaiva kuryāt| sadyogatvādāgantuje'pyete'niṣiddhā eva| tāniti punaḥ kṛtamatiśayārtham| viśeṣeṇāgantuje'pi jvare-bhūtaviṣādyudbhave, tān kuryādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tvaggate jvare'bhyaṅgādīnāha-yathopaśayasaṃsparśāniti| te ca śītābhilāṣiṇaḥ śītairdravyaiḥ śītasparśāḥ kalpyāḥ, uṣṇābhilāṣiṇa uṣṇairuṣṇasparśāḥ| ādiśabdādavagāhādayaḥ| añjanadhūpāṃśca tvaggate kuryāt| prasaṅgādāgantuje nasyādīnāha-tathaivāgantuje'pīti| vaṅgasene tvabhyaṅgatailānyuktāni (jvarādhikāre ślo. 777)-"lājāmadhukamañjiṣṭhāmūrvācandanasārivāḥ| tailaṃ ṣaṭcaraṇaṃ nāma hyabhyaṅgājjvaranāśanam|| lākṣā niśā kuṣṭhaśuṇṭhī mañjiṣṭhā ca suvarcikā| mūrvā ca candanaṃ siddhaṃ tailaṃ takre'tha ṣaḍguṇe|| abhyaṅgena praśamayeddāhaṃ śītajvaraṃ nṛṇām| (ślo. 628)-dadhnaḥ sasārakasyātra takraṃ kaṭṭaramiṣyate|| (ślo. 719)- svarjikākuṣṭhamañjiṣṭhā [lākṣāmūrvāmahauṣadhaiḥ| sakṣīraiḥ sādhitaṃ tailamabhyaṅgāddāhaśītanut|| balāmadhukamañjiṣṭhā ] padmāpadmakacandanaiḥ| samudraphenahnīberarajanīsārivotpalaiḥ|| piṣṭaistailaṃ pacedetairajākṣīraṃ caturguṇam| vātapittajvarājjīrṇāttenābhyakto vimucyate||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">--------------------------------------------| dāhe sahasradhautena sarpiṣā'bhyaṅgamācaret||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-dāhe sati sarpiṣā sahasradhautenābhyaṅgamācaret| ā raṃ-dāhasyauṣadhānyāha-dāhe sahasradhauteneti| sahasradhautena-sahasrakṛtvo dhautena| yāvati majjati tāvacchītodake ghṛtaṃ prakṣipya hastena mardayet, tadudakaṃ srāvayet, ityeko vāraḥ, evaṃ sahasram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śodhanādigaṇoditaiḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet| tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo dāhajvarāpaham||132||</seg> <seg type="unit" n="133">śiro gātraṃ ca taireva nātipiṣṭaiḥ pralepayet| tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet||133||</seg> <seg type="unit" n="133">tathā''ranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ| --------------------------------------------||133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sūtroktaiḥ-sūtrasthānoditaiḥ, madhurāmlakaṣāyakairgaṇaiḥ| tatra madhuro gaṇo-"ghṛtahema" (hṛ.sū.a. 10/22) ityādiḥ, amlo gaṇo-"dhātrīphalāmlīkā" (hṛ. sū. a. 10/25) ityādiḥ, kaṣāyo gaṇaḥ-"pathyā'kṣaṃ" (hṛ. sū. a. 10/31) ityādiḥ, tatra caitairmadhurāmlakaṣāyairvargaiḥ| tatra dūrvādidibhirgaṇaiḥ- "dūrvā'nantā" (hṛ.sū.a. 15/6) iti nirdiṣṭa ekaḥ, "nyagrodhādiḥ" (hṛ. sū. a. 15/42) dvitīyaḥ, tṛtīyastu "padmakapuṇḍrau" (hṛ. sū. a. 15/12) ityādiḥ, caturthaḥ "sārivośīra" (hṛ. sū. a. 15/11) ityādiḥ, etai pūrvoktairgaṇaiḥ pittaghnaiḥ śodhanādigaṇasaṅgrahoktaiḥ śītavīryairhimasparśairbheṣajaistathā sparśato vīryataśca śītaguṇaiḥ, akvāthāḥ kvāthāḥ kṛtāḥ, akalkāḥ kalkāḥ kṛtāḥ, taiḥ kvāthakalkīkṛtairetairgaṇaistailaṃ kṣīreṇa saha pacet| tacca pakvamabhyaṅgāt-mrakṣaṇāt, sadyo-na cireṇa kālena, dāhajvaraṃ jayet| na kevalametairgaṇaistailaṃ paceddāhajvaraśāntyai, yāvattaireva śiro-mūrdhānaṃ, gātraṃ ca nātipiṣṭaiḥ-kiñcitpiṣṭaiḥ, pralepayet| supiṣṭairhyaitaiḥ pratyuta dāha utpadyate| tathā coktam (saṅgrahe sū. a. 7)- "ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchīkṛttvanyathā'guroḥ|| iti| anenaivābhiprāyeṇa śītajvare vakṣyati (ślo. 141)- "taiḥ supiṣṭaiśca lepayet|" iti| gātragrahaṇenaiva śirograhaṇe labdhe punaḥ śirograhaṇaṃ viśeṣārtham| viśeṣeṇa śiro lepayet, tasya viśeṣeṇa jvarāśrayatvāt| tathā coktam-"vimuktasyāpi hi śiro jvaro yasya na muñcati| avimuktaḥ sa vijñeyā jvaraḥ punarupaiti tam||" iti| tasmācchiraso viśeṣeṇa lepanārthaṃ pṛthagupādānam| teṣāṃ gaṇānāṃ kvāthastatkvāthaḥ, tena pariṣekamavagāhaṃ ca kvāthapūrṇāyāṃ droṇyāṃ yojayet| tathā, āranālādibhiḥ pariṣekādi yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhyaṅgārthaṃ tailamāha-sūtroktaiśceti| taistairityagaṇapaṭhitairapi| taireva-tailadravyaiḥ, tatkvāthenāranālādibhirvā pṛthak pariṣeko'vagāhaśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">--------------------------------------------| kapitthamātuluṅgāmlavidārīrodhradāḍimaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā| lipte'ṅge dāharuṅmohāśracchardistṛṣṇā ca śāmyati||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapitthādibhirbadarīpallavodbhavena vā phenena lipte'ṅge sati dāhādayaḥ śāmyanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dāhaghnaṃ lepatrayamāha-kapittheti| mātuluṅgasyāmlaṃ kesaram| ariṣṭako-rakṣāphalaḥ| vaṅgasene tu (jvarā. ślo. 258)-"jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni tu dāpayet| kesaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam||' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ| taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho naśyati jvaraḥ||136||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaśca doṣopakramaṇīyādhyāye pittaharaḥ kramo varṇitaḥ-uktaḥ, taṃ ca-kramaṃ, śīlayataḥ-abhyasataḥ, jvaro dāhena saha naśyati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sūtroktaṃ pittakramamatidiśati-yo varṇita iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgurukuṅkumaiḥ| kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">nakharāsnāpuravacācaṇḍailādvayacorakaiḥ| pṛthvīkāśigrusurasāhiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">daśamūlāmṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ| tamālapatrabhūtīkaśallakīdhānyadīpyakaiḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">miśimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet||140||</seg> <seg type="unit" n="141">kvathitaiḥ kalkitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ| tenābhyañjayātsukhoṣṇena, taiḥ supiṣṭaiśca lepayet||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kavoṣṇaistaiḥ parīṣekamavagāhaṃ ca kalpayet| kevalairapi tadvacca suktagomūtramastubhiḥ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane| dhūpānagarujān yāṃśca vakṣyante viṣamajvare||143||</seg> <seg type="unit" n="144">agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam| garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān||144||</seg> <seg type="unit" n="145">nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ kulatthavrīhikodgavān||145||</seg> <seg type="unit" n="146">saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">yauvanāsavamattāśca tamāliṅgeyuraṅganāḥ| vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato'panayetpunaḥ||147||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaiḥ-ubhayathā vīryataḥ sparśataścoṣṇaistagarādibhirdravyaiḥ, [ anyaiśca- ] aparairapi, tadvidhaiḥ-uṣṇavīryaiḥ uṣṇasaṃsparśaiśca, kvāthīkṛtaiḥ kalkīkṛtaiśca surādibhiḥ-amlapākarasaiḥ, [śīte-] śītajvaraetadviṣaye, tailaṃ pacet| tena-tailena, sukhoṣṇenābhyañjayāt-mrakṣayet| taiśca-pūrvoktairdravyaiḥ, supiṣṭaiḥ-atiślakṣṇaiḥ, lepayet| taiśca kiñciduṣṇaiḥ pariṣekamavagāhaṃ ca kalpayet-yojayet| tadvacca-tathaiva, suktādibhiḥ kevalaiśca pariṣekādikaṃ kalpayet| "āragvadhendgava" (hṛ. sū. a. 15/17) ityādi ca pānābhyañjanalepane kalpayet| agarujām dhūpān kalpayet| yāṃśca dhūpān viṣamajvare vakṣyante tāṃśca kalpayet| tathā svedān śīlayet| kimbhūtān ? agnikṛtānanagnikṛtāṃścasvedaviddhyuktān | tathā-svedayati sādhu svedi yadbheṣajaṃ bhojanaṃ ca tacca saṃśīlayet| tathā garbhe-garbhagṛhābhyantare, yadbhūveśma-bhūmigṛhaṃ, tatra śayanaṃ-śayyām, tathā kuthādīnāvaraṇaviśeṣān, tathā hasantikāḥ-vahniśakaṭikāḥ, śīlayet| kimbhūtāḥ ? nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīriva| tathā, madyādīṃśca śīlayet| vepathumantamaṅganā āliṅgayeyurdayitādiguṇayuktaḥ| gataśītaṃ ca viditvā tatastāḥ-yoṣāḥ, punarapanayet| etacca bruvaṃstābhiḥ sambhogābhilāṣaṃ nivārayati| adhunā sannipātacikitsitaṃ brūte-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śītasyauṣadhānyāha-vīryośanairiti| puro-gugguluḥ| pṛthvīkā-bāhlikā| dhyāmakaṃ-kattṛṇam| tamālapatraṃ-patrakam| [ bhūtīkaṃ-] bhūstṛṇam| prakīryā-karañjaḥ| kvathitaiḥ kalkitaiśca tagarādibhiḥ surāsauvīrakādyamladravayuktaiḥ| tena-tailena| taiḥ-tailadravyaiḥ| kevalaiḥ-jalapiṣṭaiḥ| apiśabdāt surādipiṣṭaiḥ śuktādibhiḥ, tadvat-tagarādiyuktaiḥ kevalairapi| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"kuṅkumāgarukastūrīnakhailāsuradārubhiḥ| śaileyacaṇḍātvagvakrarāsnākapipurāmayaiḥ|| pṛthakpradehāḥ sarvairvā śītaghnā dṛḍhakalkitāḥ| vakraṃ-tagaram| kapiḥ-sihlakaḥ| āmayaṃ-kuṣṭham| yavacūrṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ pacet kṣīre caturguṇe| darvīpralepinaṃ lepaṃ taṃ jvarārtasya yojayet||" iti| vakṣyate ācāryaḥ| hasantī-hāsyamiva kurvantī| hasantikāśakaṭikā| satryūṣaṇaṃ madyādipañcakam| saṅgrahe tu (ci. a. 2)-"ajājyāḥ saguḍaṃ kalkaṃ saguḍaṃ vā'mṛtārasam| rasaṃ vārtākaphalajaṃ pibedvā madhusaṃyutam|| madhukāgurukauntīnāṃ kalko vyāghranakhasya ca| madyena pītaḥ sakṣaudrastīvraśītajvarāpahaḥ|| ānāhe kālavitkuryātkriyāmalasakoditām| pippalīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām|| yavāgūṃ pāyayeccainamanilasyānulomanīm| sopadravo'pi cedevaṃ jvaraḥ śīto na śāmyati|| atyudīrṇe'nilakaphe sve sthāne pittadhāmni vā| takrānupānaṃ trapusaṃ bhakṣayitvā'nalaṃ bhajet|| āsvedasambhavastiṣṭhetprāvṛtastadvadātape| tato vimṛditaḥ snāto yuktāśī syādgate jvare|| śamaṃ tau pittavṛdhdyaiva prapadyete svadhāma ca| nivartate tataḥ śīghraṃ vātaśleṣmodbhavo jvaraḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣāñjayenmalān||148||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hīnādhikabhāvatvena viṣamadoṣaje sannipāte vardhanenaikadoṣasyārthāt kṣīṇasya kṣīṇayorvā, ucchritasyocchritayorvā kṣapaṇena, deśakālabalānmalān jayet| kathaṃ viṣamadoṣaje sannipāte vardhanenaikadoṣasya sannipātajvarasyopaśānti ? tasmādvardhanamayuktam| atrācakṣmahe| sannipātasthena kṣīṇena doṣeṇa satā'kṣīṇau doṣau jvarakāriṇau| na tau sukhena jetuṃ śakyete, viṣamāśrayatvāt| kṣīṇasya tu doṣasya vardhanena doṣasāmyamutpādyaikarūpayā kriyayā sannipātaḥ sukhena jetuṃ śakyate| tasmādvardhanenaikadoṣasyeti vaktuṃ yuktam| tathā ca,-vātākhye yato doṣe śītalaghurūkṣādirupairdravyairvṛddhirbhavati| vardhamānena ca tatrasthau pittakaphāvapyevaṃ prāyeṇa kiñcit kṣayaṃ yātaḥ, tatkṣyāccāsau jvaro'pya mṛdutāṃ gataḥ sukhena śakyate jetuṃ iti| evaṃ doṣatrayasyāpi jvarakāraṇe tathā yuktyā pratīkāraḥ kṛto bhavati| evamucchritasyāpi kṣapaṇaire(ṇenai)karūpayā kriyayā sukhena sannipāto jīyate| tadevaṃ vdyulbaṇaikolbaṇairdoṣairjanite sannipāte cikitsākrama uktaḥ| samprati samadoṣaje sannipāte cikitsākramaṃ darśayitumāha-kaphetyādi| sthitiḥ-sthānam, kaphaśca sthānaṃ ca kaphasthāne, tayorānupūrvī-kramaḥ, tayā ca tulyakakṣān-samān sannipātān, jvare malān jayet| tatra kaphaḥ prāgjetavyastataḥ pittaṃ tato vāyuriti kaphānupūrvītyucyate| uktaṃ ca (saṅgrahe sū.a.21)-"sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvacchleṣmaṇo vadham| śirasyurasi kaṇṭhe ca pralipte'nnaruciḥ kutaḥ|| tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam| asatyabhyavahāre ca kuto doṣasya nigrahaḥ|| tasmādādau kapho dhātyaḥ kāyadvārārgalo hi saḥ| madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate|| ato vātasasvasyāsya kuryāttadanu nigraham| adhaḥsthāyī ca tadanu nigrāhyaḥ syātsamīraṇaḥ||" iti| suśrutastvāha(?) (saṅgrahe sū.a. 21)-"[suśrutaśca na sarvatra matametadbravīti tu|] jayejvare'tisāre ca kramātpittakaphānilān|| prāyeṇa tāpātmatayā jvare tejo viśiṣyate| viśaśca saratā pittāttathā ca mṛdukoṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ śleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt| vāyuśca vardhate'vaśyaṃ yastvahaḥsu tayoḥ kṣaye|| jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye kramaḥ| kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi|| yasmādāmāśayotkleśādbhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ| krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān svāśaye sthitān| svāśayeṣu praduṣṭānāṃsthitaiva hyāśukāritā| vijñāya karmabhiḥ svaiḥ sverdoṣodrekaṃ yathāmalam| bheṣajaṃ yojayettattu svīkuryānna kramaṃ bhiṣak|" iti| anye tvāhuḥ (saṃ.sū.a. 21)-"kramānmarutpittakaphāḥ sarvatra sadṛśe bale| vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ svābhāvikaṃ balam|| ūce parāśaro'pyarthamamumeva pramāṇayan| yathopanyāsataḥ prāptamādau doṣabhiṣagjitam| netRabhaṅgena dṛṣṭau hi samaṃ sainyaparājayaḥ||" iti| sthānānupūrvyā vā doṣāṃstulyakakṣān jayet| sthānaṃ ca yadyapyaviśeṣeṇaiva sambhavati tathā'pīha jvarakāridoṣaprastāvādāmāśayo gṛhyate| tenāmāśayastho doṣaḥ prāgjetavyastataḥ pakvāśayasthaḥ, iti sthānānupūrvī-sthānamāhātmyasya cikitsākramaḥ, kāryaḥ| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū. a. 17/13)-"āmāśayagatevāyau kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvaṃ tathā snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ||" iti| tadevaṃ kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayet| anye tvevaṃ vyākhyānayanti,- kaphasya sthānaṃkaphasthānam, kaphasthānalakṣaṇā cāsāvānupūrvī ca, tayā kapha sthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayet| yadyapi kaphasthānāni kaṇṭhādīnyapi tathā'pīha jvarakāridoṣaprastāvādāmāśayogṛhyate| tathā coktam (ślo.1)-"āmaśayastho hatvā'gniṃ somo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ doṣastasmātkurvīta laṅghanam||" iti| tadevaṃ rūkṣoṣṇapācanādiḥ kramo'tra kārya ityavatiṣṭhate| nanu, kaphasthānānupūrvyā vetyetanna vācyam, yatastulyakālaṃ tridoṣaharairdravyaiḥ sannipātasya kriyā kāryā| dravyāṇi doṣaghnāni| atrocyate| jvaranāśanāni dravyāṇi tridoṣaghnāni viralāni| ekadoṣaghnāni punarjvarahantṛṇi tridoṣaghnebhyaḥ samartharāṇi bahutarāṇīti kaphasthānānupūrvyā vetyuktam| api ca doṣakālādivaśāccikitsāprakārāntaro'yamupayujyata iti| sannipātacikitsāprakramādidamapyāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dāhaśītayorekajvaropadravayorauṣadhamāha-vardhaneneti| yadā dāho'lpaḥ śītamadhikaṃ tadā dāhahetorvardhanena śītahetoḥ kṣapaṇena vā śītajayaḥ, paścāddāhajayaḥ| yadā śītamalpaṃ dāho'dhikaḥ tadā śītahetorvardhanena dāhahetoḥ kṣapaṇena vā dāhajayaḥ, paścācchītajayaḥ| yadā dāhaśīte tulye tadā tulyakakṣān malān kaphānupūrvyā vā sthānānupūrvyā jayet| kaphapittavātānāṃ kramājjayaḥ-kaphānupūrvī| uraḥkoṣṭhabastīnāṃ kramājjayaḥ-sthānānupūrvī| uktaṃ ca saṅgrahe (ci.a. 2)- "vamanaiśca virekaiśca bastibhiśca yathākramam| jvarānupacareddhīmān kaphapittānilodbhavān|| saṃsṛṣṭaiḥ sannipatitairekanaikolbaṇaiḥ samaiḥ| jvarān doṣaiḥ kramāpekṣī yathoktairauṣadhairjayet|| vardhanenaikadoṣasya kṣapṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā sannipātajvaraṃ jayet||" iti| tathā (saṃ.ci.a. 2)-"nidrānivāraṇopāyaḥ sannyāse'bhihito hitaḥ| sannipāte viśeṣeṇa dāruṇo'yamupadravaḥ|| kampaḥ pralapanaṃ yasya saṃjñānāśaśca dāruṇaḥ| rasaistu lāvavartīrakulīraśaśataittiraiḥ|| tarpayetprāk purāṇena sarpiṣā'yaṃ jayedapi| balārāsnāguḍūcyādyaistailaiśca pariṣecayet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ| śophaḥ sañjāyate yena kaścideva vimucyate||149||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-sannipātajvarasyāvasāne karṇamūlapradeśe suṣṭha dāruṇaḥ śophaḥ sañjāyate| yena-śophenotpannena, kaścideva vimucyate| kaścidevetyamenāsya rogasya nāvaśyamasādhyateti brūte| ata eva cikitsāmatrāha- ā raṃ-karṇamūlopadravamāha-sannipātajvarasyānta iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiḥpānaiśca taṃ jayet| pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktāvasecanādibhiḥ kavalagrahāntairāśu taṃ jayet| pradehaḥ-pralepaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> karṇamūlauṣadhamāha-raktāvasecanairiti| vaṅgasene tu (jva. ślo. 532)-"gairikaṃ pāṃsujaṃ śuṇṭhī vacākaṭphalakāñjikam| karṇaśothaharo lepaḥ sannipātajvare bhṛśam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcedvāhvoḥ kramācchirām||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādiśabdena stambhasvedanādayo gṛhyante| śītoṣṇādibhirupakramairyathāyathaṃ pṛthagvātapittaśleṣmasaṃsargasannipātajvarapraśamanaiḥ samyak prayojitairjvaro yasya narasya śamaṃ na gacchati, tasya śākhānusāritvāddhetorbāhvoḥ kramāt-ekaikasmin na yugapad dvayorbhujayoḥ, śirāṃ muñcet| śākhāśabdenātra kevalaṃ raktaṃ vivakṣitam, na māṃsādayaḥ| ata eva raktasyaiva cikitsānuvāca muñcecchirāmiti| māṃsajānāṃ hi śastrakṣārāgnikarmādicikitsā| tasmācchākhāśabdena raktasyaiva grahaṇaṃ yuktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktasrāvasādhyaṃ jvaramāha-śītoṣṇasnigdharūkṣādyairiti| "śākhā-raktādayastvakca bāhyarogāyanaṃ hi sā (hṛ. sū. a. 12/44)|" tadanusārī-tavdyāpī| atha viṣamajvaraḥ| tatra śamanānyāha-kaliṅgakā iti| saṅgrahe tu (ca.ci.a 1)-"paṭolendrayavāriṣṭabhadramustāmṛtādvayam| sārivādvitayaṃ pāṭhā trāyantī kaṭurohiṇī|| paṭolāriṣṭamṛdvīkāśamyākatriphalāvṛṣāḥ| candanośīradhānyābdaguḍūcīviśvabheṣajam|| devadāru sthirā śuṇṭhī vāsā dhātrī harītakī| pañca pañca jvarān ghnanti yogā madhusitotkaṭāḥ||" iti| ariṣṭo-nimbaḥ| amṛtādvayaṃ-guḍūcīharītakyau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">ayameva vidhiḥ kāryo viṣame'pi yathāyatham| jvare vibhajya vātādīn yaścānantaramucyate||152||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayameva-pūrvokto, vidhirviṣame'pi-viṣamajvare satatakādau, yathāsvaṃ vātādīn vibhajya kāryaḥ| anantaramadhunaiva ca yo vidhirucyate paṭolakaṭukādibhiḥ, so'pi viṣamajvare kāryaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atideśamāha-ayameveti| ayaṃ-santatajvaroktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ| tricatuḥpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādibhistribhiścaturbhiḥ pañcabhirvā kṛtāḥ kvāthā viṣamajvaraghnāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kvāthanāha-paṭoleti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">yojayetriphalāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ bhallātakamathāpi vā||154||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-triphalāṃ vā pathyāṃ vā guḍūcīṃ pippalīṃ vā pṛthak pṛthak yojayet satatakādike viṣamajvare| athavā taistaiḥ-rasāyanādyuktairvidhibhiḥ, guḍasahitaṃ bhallātakaṃ vā yojayet| ā raṃ-triphalādirasāyanānyāha-yojayentriphalāmiti| taistaiḥ-rasāyanavidhyuktaiḥ| bhallātakarasāyanaṃ tu saguḍameva|</ab>
          <ab type="mula">laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau jvarāgamanavāsare| --------------------------------------------|155|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadi vā jvarāgamanadivase ādau-prathamaṃ, laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jvarotpattidene abhojanaṃ gurusnigdhamadhurabhojanaṃ vā kāryamityāha-laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ veti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhakraṃ vā tathā ghṛtam||155||</seg> <seg type="unit" n="156">jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam| kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam||156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣamajvare prage sahatailena laśunaṃ yojayet| prāgbhaktamityādi| bhaktātprathamaṃ prātarvāghṛtaṃ ca jīrṇaṃ-purāṇaṃ, yojayet| tathaiva dadhi, tathā payaḥ, tathā takraṃ, ṣaṭpalaṃ ca sarpiḥkṣayacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 5/28) , prātaḥ prāgbhaktaṃ vā yojayedityarthaḥ| kalyāṇakaṃ-unmādapratiṣedhoktaṃ (hṛ. u. a. 6/26) , pañcagavyaṃ-apasmārapratiṣedhoktaṃ (hṛ. u. a. 7/19), tiktākhyaṃ-kuṣṭacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 19/2), tathā vṛṣasādhitaṃ-raktapittacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 2/40), prātaḥ prāgbhaktaṃ vā yojayet| ṣaṭpalādīnyatidiśati-sarpiśceti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laśunapurāṇaghṛtadadhikṣīratakrāṇi pṛthak satailāni prātaḥkāle bhojanādau vā prayojyānītyāha-prātaḥ satailamiti| ṣaṭphalādīnyatidiśati-sarpiśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">triphalākolatarkārīkvāthe dadhnā śṛtaṃ ghṛtam| tilvakatvakkṛtāvāpa viṣamajvarajitparam||157||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādikvāthe caturguṇe sarpirdadhisamaṃ śāvararoghnatvakkṛtāvāpamatiśayena viṣamajvarajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha-triphalākolatarkārīkvātha iti|0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃ śikhitittiridakṣajam| māṃsaṃ medyoṣṇavīryaṃ ca sahānnena prakāmataḥ||158||</seg> sevitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhet| --------------------------------------------|159|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-surāṃ ca tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃ śikhitiridakṣajaṃ ca māṃsaṃ medhyo(dyo)ṣṇavīryamannena saha bahu sevitvā tadahaḥ svapyāt| yasmin dine tadbhuktaṃ taṃ divasaṃ śayīta| tadahaḥ svapyāditi "kālādhvanoratyantasaṃyoge" iti dvitīyā| athavā pūrvoktapītabhuktabhakto naraḥ punarullikhet-udvamet| ā raṃ-prayogāntaramāha-surāmiti| surāmanyadvā tīkṣṇaṃ madyaṃ, śi(khītitirikukkuṭānmāṃsaṃ,]... anyadvā medhyo9dyo) [ṣṇavīryaṃ-a](ghī)yoṣṇamāṃsaṃ, annena saha jvarotpattidine sevitvā svapyāt| na jīryati cedullikhet-vamet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">--------------------------------------------| sarpiṣo mahatīm mātrāṃ pītvā vā chhardayetpunaḥ||159||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-sarpiṣo vā mahatīm-uttamāṃ, mātrāṃ pītvā punaśchhardayet udvamet| ā raṃ-sarpirvamanamāha-sarpiṣa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">nīlinībhajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm| pibejjvarasyāgamane snehasvedopapāditaḥ||160||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-nīlinyādīn pṛthagjvarāgamanavāsare kṛtasnehasvedaḥ pibet| ā raṃ-virecanamāha-nīlinīmiti| sadyaḥsnehanaṃ svedaṃ ca kṛtvā nīlinyādicatuṣṭayaṃ jvarotpattidine pibet|</ab>
          <ab type="mula">manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam| yojyaṃ-------------------------------------------------|162|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-manohvādikaṃ tailena nayanāñjanaṃ yojyam| añjanaśabdo mrakṣaṇe'pi dṛśyata itinayanaśabde'tra prayuktaḥ| ā raṃ-añjanamāha-manohveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">--------------------------------------------| --------------hiṅgusamā vyāghrīvasā nasyaṃ sasaindhavam||161||</seg> purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvatsasaindhavā| --------------------------------------------|162|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgutulyā vyāghrīvasā nasyaṃ sasaindhavaṃ yojyam| vyāghrīti strīliṅganirdeśaḥ striyā grahaṇārtho'cintyatvātprabhāvasya, anyathā puṃliṅgenaiva nirdeśaṃ kuryāt| yathā vakti-"purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvatsasaindhavā|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyamāha-hiṅgusamā vyāghrīvasā nasyamiti| vyāghrī-vyāghrajātistrī, tasyāḥ vasā| nasyāntaramāha-sasaindhavam| purāṇasarpiriti| nasyāntaramāha-siṃhasya vasā tadvat sasaindhaveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">--------------------------------------------| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī||162||</seg> sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpo viḍvā biḍālajā| --------------------------------------------|163|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-palaṅkaṣādidhūmaḥ sarveṣu jvareṣu kāryaḥ| athavā biḍālājjātā viḍālajā viṭ| ā raṃ-dhūpamāha-palaṅkaṣeti| palaṅkaṣā-gugguluḥ| dhūpāntaramāha-viḍvā biḍālajeti| viḍālajā viṭmārjāraviṣṭhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">--------------------------------------------| puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ||163||</seg> dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo'yamaparājitaḥ| --------------------------------------------|164|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-purādibhiḥ sahāparājitākhyo'yaṃ dhūpo jvareṣu kāryaḥ| ā raṃ-aparājitaṃ dhūpamāha-purādhyāmeti| purogugguluḥ| dhyāmakaṃ-tṛṇam| sarjo-rālā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">--------------------------------------------| dhūpanasyāñjanostrāsā ye coktāścittavaikṛte||164||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-ye ca cittavaikṛte-unmādāpasmāre, dhūmādaya uktāste ca viṣamajvare yojyāḥ| vikṛtameva vaikṛtam| prajñāditvātsvārthe'ṇ| ā raṃ-unmādādiṣūktān dhūpādīnatidiśati-dhūpanasyāñjanontrāsā iti| untrāsaḥ-akasmādbhayotpādanam| cittavaikṛtaṃ-unmādo'pasmāraśca, tatra ye uktāste kāryāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">daivāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvān vyapohati| viṣeṣādviṣamān prāyaste hyāgantvanubandhajāḥ||165||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-na kevalaṃ dhūpādayo jvaraṃ nāśyanti| daivāśrayaṃ cauṣadhaṃ maṇimaṅgalabalyupahāraprāyaścittajapadānasvastyayanahomādikaṃ sarvān jvarān-āgantūnnijāṃśca, vyapohati| "upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti taṅabhāvaḥ| viśeṣeṇa viṣamān vyapohati| yasmātte-viṣamajvarāḥ, āgantunāṃ-bhūtādīnāṃ, anubandhajjātāḥ| ā raṃ-daivavyapāśrayamauṣadhamāha-daivāśrayaṃ ceti| daighāśrayaṃ-japahomādi| hi-yasmāt, prāyo-bāhulyena, te viṣamāḥ, āgantvanubandhajāḥ-grahāveśādisambhavāḥ|</ab>
          <ab type="mula">yathāsvaṃ ca sirāṃ vidhyedaśāntau viṣamajvare| --------------------------------------------|166|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣamajvarāśāntau satyāṃ yathāsvaṃ-doṣādyapekṣayā, sirāṃ vidhyet| saṅgrahe ca rasādidhātusthe jvare cikitsoktā| yathā (ci.a.2)-"rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane| sekasaṃśamanāleparaktamokṣamasṛkūsthite|| tīkṣṇaṃ virekaṃ māṃsāsthe, medoghnaṃ medasi sthite| asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam|| jvare vātārtiśamanaṃ viśeṣādbūstikarma ca|" iti| majjasthaśukrasthayorjvarayorasādhyatvāttatra cikitsā noktā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śirāvyadhamāha-yathāsvaṃ ceti| "tṛtīyarke'sayormadhye skandhasyādhaścaturthake|" (hṛ. sū. a. 27/13) ityādi-yathāsvam| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"pañcagavyasya mahato vidhinā pañcamāhiṣam| pañcājaṃ caturaiṣṭraṃ vā siddhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ tathā|| caturauṣṭraṃ-payodadhimūtraghṛtaiḥ| kaṭurohiṇimañjiṣṭhāvṛṣagranthikacitrakaiḥ| pāṭhāsvaguptādviniśaiḥ pañcagavyasya pañcasu|| prastheṣu saṃyutaiḥ sevyaṃ viṣamajvarajitparam| vāksvarasmṛtimedhāgnibalārogyavṛṣatvakṛt|| śṛtakṣīraghṛtakṣaudrasitākṛṣṇāḥ khajāhatāḥ| viṣamajvarahṛdrogakṣatakāsakṣayāpahāḥ|| āsthāpanaṃ vā tadahardadyātsvinnasya yāpanam| payasā vṛṣadaṃśasya śakṛtdvā tadahaḥ pibet|| mastunā vā vṛṣaśakṛt surayā vā sasaindhavam|| sahadevāvacābhadrānākulībhiḥ prayojayet| dhūpanodvartanālepān sarvajvaranibarhaṇān||" iti| siddhayoge tu (jva. ślo. 230)- "mustāmalakaguḍūcīviśvauṣadhakaṇṭakārikākvāthaḥ| pītaḥ sakaṇācūrṇaḥ samadhurviṣamajvaraṃ hanti|| apāmārgajaṭā kaṭyāṃ lohitaiḥ saptatantubhiḥ| baddhā vāre ravestūrṇaṃ jvaraṃ hanti tṛtīyakam|| gaṅgāyā uttare kūle aputrastāpaso mṛtaḥ| tasmai tilodakaṃ dadyānmuñcatvekāhiko jvaraḥ|| agastyanpatrasvarasena nasyaṃ nihanti cāturthakamugravīryam|| somaṃ sanucaraṃ devaṃ samātṛgaṇamīśvaram| pūjayan prayataḥ śīghraṃ mucyate viṣamajvarāt|| viṣṇuṃ sahasramūrdhānaṃ carācarapatiṃ vibhūm| stuvannāmasahasreṇa jvarānsarvān vyapohati|| mūlaṃ bhūmijayantyāśca sahadevodbhāvaṃ tathā| taṇḍulīyakamūlaṃ vā baddhaṃ murdhni jvarāpaham|| śāntiṃ nayentrivṛdvā'pi sakṣaudrā viṣamajvaram| madhunā cābhayā līḍhā hantyāśu viṣamajvaram|| (ślo. 228) ajājī guḍasaṃyuktā viṣamajvara nāśinī| guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ lihyādvā viṣamajvarī||" [iti| vaṅgasene tu (jva. ślo. 573)-] "śailūṣamaṇḍanarajaḥ puruṣānurūpaṃ śubhrāṅgavatsasurabhīpayasā nipītam| ādityavārabhavapālidine nareṇa cāturthakaṃ sucirajaṃ jayati kṣaṇena|| śailūṣamaṇḍanaṃ-harītālam| puruṣānurūpaṃ-puruṣākṛti| kalkaḥ śirīṣapuṣpasya rajanīdvayasaṃyutaḥ| nasyaṃ sarpiḥ samāyogājjvaraṃ cāturthakaṃ jayet|| sitavarṣābhūmūlaṃ payasa pītaṃ ca paittikaṃ jayati| cāturthakaṃ sucirajaṃ tāmbūlenaiva bhakṣaṇādathavā|| kṛṣṇāmalakīrāmaṭhadārvivacārājasarṣaparasonaiḥ| chāgalamūtranipiṣṭairnasyaṃ tvekāhikādiharam|| kṣīrāvikārajanimardakasatrapāṇāṃmūlaṃ jvarāpahamavaśyamidaṃ śikhāyām| baddhaṃ divākaradine yadi vā'ṣṭamīṣu rātrijvaraṃ harati rañjitasūtrabaddham||" iti| iti viṣamajvaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">--------------------------------------------| kevalānilavīsarpavisphoṭābhihatajvare||166||</seg> <seg type="unit" n="167">sarpiḥpānahimālepasekamāṃsarasāśanam| kuryādyathāsvamuktaṃ ca raktamokṣādi sādhanam||167||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-kevalānilādibhirjvare sarpiḥpānādikaṃ kuryāt| yacca raktamokṣādi sādhanaṃ yathāsvamuktaṃ tacca kuryāt| ā raṃ-athāgantujvaraḥ| tatrābhighātajanmauṣadhamāha-kevalānileti| kevalanilajo visarpajo visphoṭajaśca jvarastulyauṣadhatvāduktaḥ| kintvasāvāgantuḥ| kintu nijabhedaḥ kevalaḥ-pittakaphāmairasaṃspṛ(sṛ)ṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula">grahotthebhūtavidyoktaṃ balimantrādi sādhanam| --------------------------------------------|168|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-grahotthe jvare bhūtavidyoktaṃ balimantrādi sādhanaṃ cikitsitam| ā raṃ-grahāveśajasyauṣadhamāha-grahottha iti| bhūtavidyā-uttarasthānoktaṃ grahaprakaraṇam|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------| oṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ------------------|168|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-oṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ cikitsitam| ā raṃ-auṣadhīgandhajasyauṣadhamāha-auṣadhīgandhaja iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">--------------------------------------------| ---------------------------viṣajidviṣe||168||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-viṣe-viṣaje jvare, viṣajiccikitsitam| ā raṃ-viṣajasyauṣadhamāha-viṣajadviṣa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">iṣṭairarthairmanojñaiśca yathādoṣaśamena ca| hitāhitavivekaiśca jvaraṃ krodhādijaṃ jayet||169||</seg> <seg type="unit" n="170">krodhajo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāmajaḥ| bhayośokodbhavau tābhyāṃ bhīśokābhyaṃ tathetarau||170||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-krodhādijaṃ jvaramiṣṭaiḥ-abhimataiḥ, arthaiḥ-viṣayaiḥ, tathā manojñaiḥ-ramyaiḥ, tathā yathādoṣaṃ yaḥ śamaḥ-śamanaṃ tena, tathā hitāhitavivekaiśca jayet| ādiśabdo'tra bhīśokādi parigrahārthaḥ| ā raṃ-krodhādijasyauṣadhamāha-iṣṭairthairiti| iṣṭaiḥ-bhoktuguṇena manojñaiḥ svaguṇena vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">śāpātharvaṇamantrotthe vidhirdaivavyapāśrayaḥ| te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">tasmāddoṣānusāreṇa teṣvāhārādi kalpayet| na hi jvaro'nubadhnāti mārutādyairvinā kṛtaḥ||172||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śāpādyutthe jvare daivavyapāśrayo vidhiḥ kāryaḥ| śāpomunipitrādibhiḥ sakrordhairdattaḥ| [te-] oṣadhyādyutthā jvarāḥ pūrvaṃ kevalā bhavanti| anantaraṃ malaiḥ-vātādibhiḥ, vyāpyante| tasmāddhetosteṣu-jvareṣu, doṣānusāreṇāhārādi kalpayet| nanu, śāpādyuttheṣu vātādikopo nāśaṅkyata eva| tatkimiti teṣvāhārādikaṃ doṣānusāreṇa kalpyate ? ityāha-na hītyādi| yasmādvātādīnantareṇa vinā kṛto jvaro nānubadhnāti, tasmādavaśyaṃ teṣvapi vātādikopaḥ sambhāvyate| ata eva ca tadanusāreṇāhāradikalpanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śāpajābhicārajayorauṣadhamāha-śāpāthavarṇamantrottha iti| ............vaṅgasene tu (jvara. ślo. 541)-"auṣadhīgandha[viṣajau viṣapittaprabādhanaiḥ| jayetkaṣāyairmatimān sarvagandhakṛtairbhiṣak|| ]" iti| ityāgantujvaraḥ| atha dhātujvaraḥ| [ saṅgrahe tu (ci. a. 2)-] "rasasaṃsthe tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghane| sekasaṃśamanāleparaktamokṣānasṛksthite|| tīkṣṇān virekān māṃsasthe medoghnaṃ medasi sthite| asthisthe vātaśamanamabhyaṅgasvedamardanam|| jvare vātārtiśamana viśeṣādbastikarma ca|" iti|</ab>
          <ab type="mula">jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet| --------------------------------------------|173|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-jvarakālaṃ ca vegaṃ ca yaścintayan jvaryate, asya cajvariṇo, jvarakālasmaraṇaṃ hāribhiḥ-manoharaiḥ, viṣayaiḥ-śabdādibhiḥ, haret-vismārayet| ā raṃ-atha sarvajvarasādhāraṇāni| tatra manoharasevāmāha-jvarakālasmṛtimiti| jvarakālo-jvaravegakālaḥ, tasya smṛtiḥ-asminkāla ādhattā iti smaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">--------------------------------------------| karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarvajvaravināśanam||173||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-śuddhaṃ-rāgadveṣādyanupahataṃ, tathā karuṇayā''draṃ-kṛpāparaṃ, cetaḥ sarvajvaravināśanaṃ syāt| ā raṃ-manasaḥ śuddhatvaṃ karuṇārdratvaṃ cāha-karuṇārdramiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">tyajedābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam| gurvasātmyavidāhyannaṃ yaccānyajjavarakāraṇam||174||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-balalābhādā-balalābhamavadhīkṛtya, vyāyāmādi tyajet-nācaret| snānaṃ ca yadyapi dīpanādiguṇayuktaṃ prāgadhītaṃ, tathā'pi prabhāvajjavaraṃ karotīti tadvarjanam| evaṃ vyāyāmādiṣvapicintyam| [anyat]-aparamanuktamapīha yajjvarakāraṇaṃ, tadapi tyajet| khāraṇāde'pyktam-"piṣṭānnaṃ haritaṃ śākaṃ māṃsaṃ śuṣkaṃ tilān dadhi| grāmyānūpaudakājāvigavyasūkarabhāhiṣam|| māṃsaṃ śuṣkāṇi śākāni sarvameva tyajejjavarī|" tathoktam-"jvaritai sthittirikrauñcaśikhivartakakukkuṭāḥ| guruṣṇatvādvivarjyāḥ syuratra sopadrave jvare||" iti| ā raṃ-vyāyāmādivarjanamāha-tyajediti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">na vijvaro'pi sahasā sarvānnīno bhavettathā| nivṛtto'pi jvaraḥ śīghraṃ vyāpādayati durbalam||175||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-tathā vijjvaro'pi-pūrvānubhūtajvaraḥ, sahasā-akrameṇaiva, sarvānnabhakṣo na syāt| sarvānnīna ityupapadasarvānnetyādinā khaḥ| yato nivṛtto'pi-apagato'pi, jvaraḥ śīghrameva durbalaṃ vyāpādayati| ā raṃ-sahasā''hāravṛddiṃ niṣedhati-na vijvaro'pīti| sarvānnamatīti sarvānnīnaḥ| niṣedhātikrame doṣamāha-nivṛtto'pīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">sadyaḥ prāṇaharo yasmāttasmāttasya viśeṣataḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tattatkuryādbhīṣagjitam||176||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-yasmācca jvaraḥ sadya eva prāṇahṛdbhavati, tasmātkāraṇāttasya-jvariṇo, viśeṣeṇānyarogebhyaḥ sakāśāttasyāṃ tasyāṃsāmapacyamānapakvājīrṇaviṣamaciranivṛttajvarādyavasthāyāṃ ca, tattat-laṅghanasvedanayavāgūpācanakṣīrasarpiḥpānādikaṃ, bhiṣagjitaṃ-auṣadhaṃ, kuryāt| ā raṃ-jvaracikitsāyāmādaraṃ vidhatte-sadyaḥ prāṇahara iti|</ab>
          <ab type="mula">auṣadhayo maṇayaśca sumantrāḥ sādhugurudvijadaivatapūjāḥ| prītikarā manaso viṣayāśca ghnantyapi viṣṇukṛtaṃ jvaramugram|177| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cititsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ|1| g|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-oṣadhyādayo viṣṇukṛtamapyugraṃ jvaraṃ ghnānti| kiṃ punarapacārādikṛtaṃ jvaraṃ na ghnānti ? ityapiśabdārthaḥ| bhau tu bhāgāviti dodhakametat| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1|| ā raṃ-siddauṣadhādidhāraṇamāha-auṣadhaya iti| saṅgrahe tu (ci.a. 2)-"kṛtyā trivargasaṃyuktā ruḍnidrādivinodinī| śāstraṃ vicitraṃ śṛṇuyānna pretavyādhitāśrayam|| manobhirāmaviṣayaṃ vacanaṃ hlādi dakṣiṇam| mātaraṃ pitaraṃ devān vaidyān viprān haraṃ harim|| pūjayecchīlayeddānadamasatyadayārjavān| dhārayecca śucirmūrdhnā maṇiratnamahauṣadhīḥ|| āryāvalokitaṃ parṇaśabarīmaparājitām| praṇamedāryatārāṃ ca sarvajvaranivṛttaye| japaṃstathā gatoṣṇīṣaṃ sarvavyādhicikitsitam| āgantudoṣasahajaiḥ sarvarogairvimucyate||" iti|| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| jvaraprakaraṇaṃ nāma samastyena nirūpitam|| 1||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.4.2">
          <head>raktapittacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvaracikitsitādanantaraṃ raktapittacikitsitamucyate| yato maheśvarasya lalāṭājjvaro babhūva, tatsantāpādraktapittamityuktam| ato raktapittacikitsitasyaivārambho yuktaḥ| tathā, nidāne yadviśeṣeṇa noktaṃ tadiha viśeṣeṇa spaṣṭaṃ kṛtvā nidānābhiprāyamapi bhaṇyate, raktapittasya kṣiprakāritvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktapaittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) ūrdhvagaṃ balino'vegamekadoṣānugaṃ navam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balino-balavataḥ puṃso na striyāḥ, yadutpannamūrdhvagaṃ raktapittaṃ tatsādhayet-upakramet| tathā yadevordhvagamavegaṃ-avegavat, tathaiko doṣaḥ-kaphākhyaḥ, anugaḥ-anubalo, yasya tadekadoṣānugam| nidāne'pyuktam (hṛ.ni.a.3/8)-"ūrdhvaṃ sādhyaṃ kapādyasmāt" iti| tathā navaṃ-acirotpannaṃ, tathā yatsukhe kāle- tadvyādhipratipakṣabhūte hemante śiśire vā jātaṃ, tathā yannirupadravaṃ-vikṛtavijñānīyādhyādhyāyoktaiḥ (hṛ.śā.a.5/74)" raktapittaṃbhṛśaṃ raktaṃ" ityādigranthanirdiṣṭairupadravai rahitam| ato lakṣaṇādyadviparyayalakṣaṇamūrdhvagamapi raktapittaṃ tadarthādasādhyaṃ yāpyaṃ vā syāditi gamyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha raktapittacikitsitam| tatra sādhyamāhaūrdhvagamiti| avogaṃ-vegabāhulyarahitam| sukhe-hemantādau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhogaṃ yāpyayedraktam yaccadoṣadvayānugam| śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntaraṃ ca yat||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhogaṃ raktapittamūrdhvagaraktapittoktaikadoṣānugādiviśeṣaṇaviṣiṣṭamapi yāpayet| yacca doṣadvayānugaṃ-vātakaphābhyāṃ hīnabalābhyāmanugatamūrdhvagamapi, tacca yāpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yāpyamāha-adhogamiti, śāntaṃ śāntamiti ca| yat-gaccht, iṇ gatau|</ab>
          <ab type="mula">atipravṛttaṃ mandāgnestridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śāntaṃ śāntaṃ-atiśayena śāntaṃ, punaḥ kupyat-kopaṃ gacchat, ūrdhvagamekadoṣānugamadhogaṃ vā tyajet| atha mārgāt-ūrdhvāt nāsākṣikarṇāsyalakṣaṇāt, mārgāntaraṃ-gudameḍhralakṣaṇaṃ, yat-gacchhat, evaṃ yatpravṛttaṃ tacca tyajet| yaditi iṇaḥ śatari iṇo yaṇiti yādeśe yaditi rūpam| tathā atipravṛttamūrdhvamārgādhomārgādvā yadraktapittaṃ tattyajet, raktasya prāṇāyatanatvāt| uktaṃ ca-"jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati|" iti| tathā, mandāgneryatpravṛttamadhogamūrdhvagaṃ va tadapi viruddhopakramatvāttyajet| tathā hi,-mandāgneḥ kaṭukāmloṣṇarūkṣatīkṣṇādyauṣadhamagnisandhukṣaṇaṃ yattaddhitam, raktapitte cāto viparītaprāyaṃ yattatpathyam| tathā, tridoṣamūrdhvagamadhogaṃ vā tadapi tyajet, viṣamatvāt| yato na tadvamanaviṣayaṃ bhavatumarhati nāpi virecanaviṣayam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> asādhyamāha-atipravṛttamiti| yatrānubandhyapi pittaṃ taddhi (ntri) doṣajam| yatra tu janakameva taddvidoṣa [ ja ] mekadoṣaṃ (ṣa)[jaṃ] vā| nidānoktānāmapi sādhyādīnāṃ punaruktiraparipūrṇapūraṇāya| tatra sādhyatve yuktiruktā, iha tu lakṣaṇamiti vā, pūrvācāryātiviprakīrṇoktipradarśanaṃ vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| jñātvā nidānamayanaṃ malāvanubalau balam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet| laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau śodhanaṃ śamanaṃ tathā||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nidānādi jñātvā'nantaraṃ raktapitte-ūrdhvage'dhoge vā, ādau-prathamata eva, laṅghanaṃ prayojayet, athavā bṛṃhaṇaṃ, athavā śodhanaṃ śamanaṃ vā| tatra nidānaṃ-tīkṣṇoṣṇakaṭvamlādisevanam, etajjñānaṃ hi tannidānavarjana upayujyate| tathā ca vakṣyati (ślo.24)-"yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet|" iti| ayanaṃ-ūrdhvāgholakṣaṇaṃ jñātvā| tathā ca vakṣyati (ślo.8)- "rakte sapicche sakaphe grathite kaṇṭhamārgage| lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam||" iti| tathā (ślo.47)- "gudāgame viśeṣeṇa śoṇite vastiriṣyate|" ityādi| tathā, pittākhyasya malasyātra mūlabhūtatvātsāmarthyāt malau-vātakaphākhyau, anubalau jñātvā cikitsāviśeṣaṃ prayojayet| tathā ca vakṣyati (ślo.36)-"raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ| yuñjayācchāgaṃ" ityādi| tathā, balaṃ jñātvā| yato vakṣyati (ślo. 13)- "yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam|" iti| deśo-dvividhaḥ śārīro bhūmideśaśca| tatra śārīro-mukhanāsādyavayavarūpaḥ| ūrdhvage hi raktapitte satyapi nāsāpravṛtte viśeṣeṇānyadauṣadhamanyapravṛtte'nyat| tathā, adhoge raktapitte satyapi gudapravṛtte'nyadauṣadhaṃ meḍhrapravṛtte cānyat| bhūmideśaśca-trividhovyākhyāto jāṅgalānūpasādhāraṇabhedena| tatra jāṅgale'nyadhauṣadhamanūpe'nyat sādhāraṇe cānyat| kālo-muhūrtādiḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇa āvasthikaśca| tathā ca śīte kāle'nyādṛsamauṣadhamanyasmin kāle'nyādṛṣamauṣadhaṃ raktapitte| ādigrahaṇenānalāhā rasattvasātmyavayaḥprakṛtiprabhṛtayo gṛhyante| avasthāṃ ca jñātvā avasthāvaśāt, raktapittasya hyavasthāviśeṣeṇānyadauṣadhaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> laṅghanīyabṛṃhaṇīyaśodhanīyaśamanīya vibhāgamāha-jñātveti| tatra nidānajñānāt bṛṃhaṇotthe laṅghanaṃ laṅghanotthe bṛṃhaṇam| ayanajñānāt ūrdhvage laṅghanamadhoge bṛṃhaṇam| anubalamalajñānāt kafe laṅghanaṃ vāte bṛṃhaṇam| balajñānāt sampūrṇe bale laṅghanamalpe bṛṃhaṇam| deśajñānāt anūpe laṅghanaṃ jāṅgale bṛṃhaṇam| kālajñānāt visarge laṅghanamādāne bṛṃhaṇam| ādiśabdāt yauvane laṅghanaṃ vārdhake bṛṃhaṇamityādi| avasthājñānāt apakve laṅghanaṃ pakve bṛṃhaṇam| pūrvaṃ śamanaśodhanavibhāgo jñeyaḥ| ādaugrahaṇāt laṅghanānantaraṃ bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇānantaraṃ laṅghanaṃ ca kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">santarpaṇotthaṃ balino bahūdoṣasya sādhayet| ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam||5||</seg> śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghya bṛṃhyānavekṣya ca| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> santarpaṇotthaṃ balino bahudoṣasya narasya raktapittamūrdhvagaṃ virekeṇa sādhayet, adhogataṃ tu vamanena sādhayet| anyatapatarpaṇotthaṃ raktapittaṃ durbalasyālpadoṣasyordhvagaṃ śamanairadhogaṃ bṛṃhaṇairupācaret| bṛṃhaṇairvā śamanaiḥ| na cedaṃ cikitsitaṃ nirapekṣaṃ yuñītetyāha-laṅghyabṛṃhyānavekṣya ceti| laṅghanādutpannamadhogamapi śamanairupācaret| bṛṃhaṇādutpannamūrdhvagamapi laṅhghanairupācaredityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhyatve'pi vamyavirecyavibhāgamāha-santarpaṇotthamiti| adhoge vamanam| ūrdhvage virecanam| santarpaṇotthaṃ ityatra ubhayatra tulyam| śāmyatve'pi laṅghanaśāmyabṛṃhaṇaśāmyavibhāgamāha- śamanairbṛṃhaṇaiśceti| anyat- apatarpaṇotthamalpabalasya cālpadoṣasyaca| ūrdhvagaṃ laṅghanaśamanaistathā laṅghye puruṣe santarpaṇotthatvāditraye satyapi bṛṃhaṇam| bṛṃhye puruṣe atarpaṇotthatvāditraye satyapi laṅghanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau||6||</seg> upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvaṃ pravṛtte raktapitte śuṇṭhīrahitaṃ ṣaḍaṅgodakaṃ pibataḥ puṃsastiktakaṣāyau rasau śamanam| tathā, upavāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanamāha-ūrdhvaṃ pravṛtta iti| ṣaḍaṅgodakaṃ-"ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam|" (hṛ. ci. a. 1/15) iti jvaroktam, taccātra śuṇṭhīṃ vinā kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇau madhuro rasaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhoge tu raktapitte bṛṃhaṇo madhuro raso hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bṝṃhaṇamāha-adhoge raktapitta iti|</ab>
          <ab type="mula">ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ prāk ca peyā tvadhogate| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvage raktapitte prāk-pūrvaṃ, tarpaṇaṃ yojyam, tathāsātmyatvāt| evamadhoge raktapitte prāk peyā yojyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvagādhogayoḥ pathyavibhāgamāhna-ūrdhvage tarpaṇamiti| ūrdhvage prāk tarpaṇaṃ pathyam, adhoge tu peyā śeṣaṃ jvaravat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| āśnato balino'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt||8||</seg> dhārayedanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balino narasyāśnato raktamaśuddhaṃ-duṣṭaṃ, na dhāryaṃ-na stambhanīyam| taddhi ghṛtaṃ sirāvyadhavidhyuktān visarpavidradhiplīhādīn rogān karoti| anyathā-vidhiviparyaye sati durbalasyābhojanasya ca, śīghraṃ dhārayet| yasmādagnivacchīghraṃ maraṇakāri tat-raktamastambhitaṃ, syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aśuddhasya raktasya stambhanaṃ niṣedhati-aśnata iti| śuddhasya stambhanaṃ vidhatte-dhārayediti| anyathā-śuddhatve, balāśanayoralpayoraśuddhatve'pi| tat-astambhitaṃ raktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram||9||</seg> sādhayedvidhivallehaṃ lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛtā-śuklagopītyucyate| śmāmā-mālavikā trivṛducyate| tayoḥ kaṣāyeṇa tathā tayoreva [kalkena] mātrāmāśrityaitaduktam| atra ca kaṇṭakārikālehavat (hṛ.ci.a.3/62) kvāthakalkaśarkarāṇāṃ parimāṇaṃ vedyamiti vṛddhavaidyavyavahāraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanamāha-trivṛcchāmākaṣāyeṇeti| kalkenatrivṛddvayasyaiva| pāṇitalaṃ karṣam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| trivṛtā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu||10||</seg> <seg type="unit" n="11">modakaḥ sannipātordhvaraktaśophajvarāpahaḥ| trivṛtsamasitā tadvat pippalīpādasaṃyutā||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā trivṛtādibhirmodako-vaṭakaḥ| śarkarāparimāṇaṃ ca padmakādyacūrṇavadavabodhyam| sa ca modakaḥ sannipātordhvaraktaśophajvarahṛdbhavati| pūrvoktasya lehasya viṣayanirdeśādeva viṣayo vedyaḥ| trivṛtsamasitā pippalīpādasaṃyutā tadvat-sannipātādi hṛdityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanāntaramāha-trivṛteti| sannipātastribhiḥ sambadhyate| virecanāntaramāha-trivṛtsamasiteti| saṅgrahe (ci. a. 3)- " trifalātrivṛtādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ| gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣāḥ kṣaudrasitotkaṭāḥ|| yathāsvaṃ kalpabihitā virekārthaṃ prayojayet|" iti| trifalādīni daśa virecanāni| pratyekaṃ madhusitotkaṭāni| gavākṣī-indravāruṇī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu| sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam||12||</seg> kṣīraṃ vā rasamikṣorvā-----------------------------| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madanaphalena saṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sitāmadhubhyāṃ saha vamane deyam, vātakopabhayādityabhiprāyaḥ| athavā saśarkaraṃ phala saṃyuktaṃ, [athavā] madhukodakamathavā kṣaudrasaṃyuktaṃ, athavā kṣīraṃ, athavekṣurasam| sarvametat madanaphalasaṃyuktaṃ pṛthak pratyekaṃ deyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanapañcakamāha-vamanaṃ falasaṃyuktamiti| pañcasvapi madanafalasaṃyogaḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "phalendrayavagāṅgeyīmadhukaṃ vā samākṣikam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------śuddhasyānantaro vidhiḥ| yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhva[ga]raktapittino'dhogaraktapittino vā yathākramaṃ virekavamanābhyāṃ śuddhasyānantaraṃ [yathāsvaṃ-] yathāyogaṃ yathāvidhi, manthapeyādiḥ prayoktavyaḥ,-ūrdhvage manthādiradhoge peyādiriti yathārthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuddhasya pathyamāha-śuddhasyeti| anantaraḥ "ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyam" (ślo. 8) ityādi| balaṃ agnibalaṃ dehabalaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula">mantho jvarokto drākṣādiḥ, pittaghnairvā phalaiḥ kṛtaḥ| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mantho jvarokto drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" (hṛ. ci. a. 1/55) ityādiḥ| pittaghnairvā-drākṣāmalakakrāśmaryamadhukādibhiḥ, phalaiḥ kṛtaḥ prayoktavyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> manthamāha-mantho jvarokta iti| drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" ityādiḥ| manthāntaramāha-pittaghnairveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-----------------------------------------------| madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlo va mandāgnyamlābhilāṣiṇām||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā madhvādinā dravyapañcakena kṛtena pañcasārākhyena lājasaktubhiḥ sasarpiṣkairmantho hitaḥ| mandāgnīnāmamlābhilāṣiṇāṃ ca dāḍimāmalakābhyāmamlaśca manthaḥ prayoktavyaḥ| 'adhoge prākpeyā prayojyā' ityuktam| atastā eva peyā brūte-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> manthāntaramāha-madhukharjūreti| pañca madhvādīni sārāṇyatreti pañcasāram, saṃjñā ceyam| manthāntaramāha-dāḍīmāmalakāmlo veti| dāḍimāmalakarasayogādamlaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṃ śābaraṃ rodhraṃ śṛṅgaberaṃ kucandanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hīveraṃ dhātakīpuṣpaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhūnimbasevyajaladā masūrāḥ pṛśniparṇyapi| vidārigandhā mudgāśca balā sarpirhareṇukāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kamalotpaletyādibhirvargairardhaślokaiḥ peyā vihitāḥ| pādayaugikā vakṣyante| bhūnimbasevyetyādayaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tribhirardharcaististraḥ peyā āha-kamalotpaleti| caturbhiḥ pādaiścatasnaḥ peyā āha-bhūnimbasevyajaladā iti| vidārigandhā-śāliparṇī| hareṇukāḥ-satīnāḥ| saṅgrhe tvadhikāḥ peyāḥ (ci. a. 3)- "candanāmbupriyaṅgavaḥ| tuvaryo vā'tibalayā balayā vā hareṇavaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jāṅgalāni ca māṃsāni śītavīryāṇi sādhayet| pṛthakapṛthagjale teṣāṃ yavāgūḥ kalpayedrase||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śītāḥ saśarkarākṣaudrāstadvanmāṃsarasānapi| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsāni jāṅgalāni śītavīryāṇī-śaśādisabandhīni, pūrvoktapeyauṣadhānāṃ pṛthakpṛthagjale sādhayet| anantaraṃ tasmin rase yavāgūḥ kalpayet| kīdṛśīḥ ? śītāstathā saśarkarākṣaudrāḥ| tadvadityanena śītatvaṃ māṃsarasānāmatidiśati, na tu saśarkarākṣaudratvamapi, ayogārhatvāt| ata evāha-tān māṃsarasān īṣadamlānamlābhilāṣiṇaḥ, anamlābhilāṣiṇo'namlāneva| tathā, ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān-śarkarāyuktān|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ peyānāṃ prakārāntaramāha-jāṅgalāni ceti| teṣāṃ-peyauṣadhānāṃ, jale-kāthe| rase-kvāthasiddhamāṃsarase| māṃsarasānāha-tadvaditi| tadvat-peyāvat, taṇḍulaprakṣepaṃvinā| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "tatkaṣāye hitāḥ peyāmāṃsapeyāstathā rasāḥ| anamlāḥ kiñcidamlā vā saghṛtakṣau draśarkarāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate| annasvarūpavijñāne yaduktaṃ laghu śītalam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, śūkaśimbījaṃ, dhānyaṃ śākaṃ ca raktapitte śasyate| annasvarūpavijñānīye'dhyāye (sū.a. 6) yaduktaṃ laghu ca śītalaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhānyāni śākāni cāha-śūkaśimbībhavaṃ dhānvamiti rakte-raktapitte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam| laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvoktamambu-ṣaḍaṅgaṃ śuṇṭhīrahitaṃ, pānīyaṃ-pātavyam| athavā laghunā pañcamūlena śṛtam| pānīyasya śrapaṇe tantrakārairvidhiruktaḥ| yathā-"karṣaṃ gṛhītvā dravyasya kvāthayetprāsthike'mbhasi| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ jalapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| kevalaṃ vā jalaṃ śṛtaśītaṃ hitam| madhvambho-mākṣikayuktaṃ pānīyam| phalāmbu vā-drākṣābhirvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛṣitasya pānārthamudakamāha-pūrvoktamambviti| pūrvoktaṃ-niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakam| laghupañcamīlasiddhaṃ vā| śṛtaśītaṃ vā kevalam| madhūdakaṃ vā| falodakaṃ vā falāni-dāḍimādīnilau śītalāni|saṅgrahe tu (ci. a. 3)padmakādyañjanādi ca sārivādiṃ ca kalpayet| annapāne gaṇaṃ tadvaddaśakaṃ dāhanāśanam|| kaphānuge yūṣaśākaṃ mārutānugate rasam| abhīroraṅkurairlāvāḥ saha mudgāḥ paṭolajaiḥ| makuṣṭhā dhanvayāsotthai raktapitte paraṃ matāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe-----------| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaśaḥ-śaśasya māṃsaṃ, sahavāstukena viḍvibandhe sati raktapittinaḥ śastaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vibandhe rasamāha-śaśaḥ savāstuka iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhe sādhito mārute'dhike||23||</seg> plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tittiristu mārute'dhika udumbarasya kvāthe sādhitaḥ śastaḥ| plakṣasya kvāthe sādhito barhiṇo-mayūraḥ, tadvat-mārute'dhike śastaḥ| barhiṇa iti "phalabarhābhyāminac|" tathaivanyagrodhasya niryūhe kukkuṭaḥ śastaḥ| udumbarādikvāthasādhanaṃ titthiryādīnāmauṣṇyaṃ pratihantum|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mārutādhike rasamāha-tittiriḥ punariti| mārutā[dhike rasā] ntaramāha-plakṣasya barhiṇastadvaditi| barhiṇo-mayūraḥ| rasāntaramāha-nyagrodhasya ca kukkuṭa iti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "bisotpalamṛṇālānāṃ vartakakrakarau hitau| vartīro'mbhojanālānāmaśvatthasya kapiñcalaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatkiñcidraktapittasya kāraṇaṃ-yena sevitena tajjātaṃ, tacca varjayet-pariharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varjaniyamāha-yatkiñciditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vāsārasena phalinīmṛdgodhrāñjanamākṣīkam| pittāsṛk śamayetpītaṃ, niryāso vā'ṭarūṣakāt||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā, śṛto'pi vā| vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ, sa hyasya paramauṣadham||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-vāsakasya rasena phalinyādikaṃ pītaṃ raktapittaṃ śamayati| athavā, aṭarūṣakasya rasaḥ śarkarāmadhuyuktaḥ pīto raktapittaṃ jayet| athavā kevalo vāsārasaḥ| athavā kvathito vṛṣaḥ śīghraṃ raktaṃ jayet| sa vṛṣo yasmādasya-raktasya, paramauṣadham| śamanamāha-vāsāraseneti| falinī-priyaṅguḥ| mṛt-saurāṣṭrī| añjanaṃ-rasāñjanam| mākṣikaṃ-madhu| [ śamanāntaramāha-niryāsa iti| niryāsaḥ-svarasaḥ| sa śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo veti dvividhaḥ| ] śamanāntaramāha-śṛto'pi vā vṛṣa iti| śruto'pi śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo veti svarasavaddvividhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam| rodhro vṛṣastandulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādayo'rdhaślokāstrayaḥ kvāthā madhuśarkarāyutā raktapittaṃ jayantīti yojyam| atra ca vāsaka ārdro'pi dviguṇo na yojyaḥ| evaṃ hyuktaṃ tantrāntare-"vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ| nityamārdrāḥ prayoktavyāstathā'pi dviguṇā na te||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tribhirardharcaiḥ vkāthatrayamāha-paṭolamālatīti| candanadvayaṃ-śvetaṃ raktaṃ ca| kṛṣṇā mṛt-kṛṣṇamṛttikā| madayantikā-yūthikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">palāśavalkakvātho vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ| lihyādvā madhusarpibhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā palāśatvakkvāthaḥ śītaḥ śarkarāyutaḥ pūrvoktaguṇaḥ| athavā madhusarpibhyāṃ gavāśvaśakṛto rasaṃ pibet| gavāśceti "avaḍ sphoṭāyanasya" ityavaṅādeśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kvāthāntaramāha-palāśavalkavkātho veti| valkalaṃ-tvak| lehamāha-lehyādvā madhusarpirbhyāmiti| śakṛdrasasya pākādghanībhāvena lehatvam|</ab>
          <ab type="mula">sakṣaudgaṃ grathite rakte lihyātpārāvatācchakṛt| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grathite-granthimati, raktapitte pārāvatasya śakṛt kṣaudgeṇa saha lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grathite rakte lehamāha-sakṣaudramiti| grathitaṃ tantulam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| atiniḥ srutaraktaśca kṣaudgeṇa rudhiraṃ pibet||30||</seg> jāṅgalaṃ, bhakṣayedvā''jamāmaṃ pittayutaṃ yakṛt| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiniḥsrutaraktaśca jāṅgalaṃ raktaṃ kṣaudgeṇa saha pibet| ājaṃ yakṛdapakvaṃ pittayutaṃ bhakṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atiyoge rudhiramāha-atiniḥsṛtarakto veti| jāṅgalaṃ-jāṅgalavargīyahariṇādiśarīrajam| atiyoge yakṛdbhakṣaṇamāha-bhakṣayedveti| ajasya-chāgasyedamājam| āmaṃ-apakvam| ājenaiva pittena yuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ||31||</seg> balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> candānādibhirbalājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atiyoge śītakaṣāyamāha-candanośīreti| balājale-balākvāthe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit| āpothya vā nave kumbhe plāvayedikṣugaṇḍikāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sthitaṃ tadguptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam| madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca tadguṇam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> candanādijaḥ prasāda suśītaḥ śarkarāmākṣikābhyāṃ saha raktasyātipravṛttiṃ jayet|saṃ-ikṣugaṇḍikā āpothya bhṛśamādau saṅkuṭya jale plāvayet| nave kumbhe rātrimākāśe guptaṃ-kīṭādyupahataṃ yathā na syāttathā. sthitaṃ tat-ikṣugaṇḍikājalaṃ, prātaḥ srutaṃ samākṣikaṃ vikasitapadmena kṛtaśekharaṃ tadguṇaṃ-pūrvavadguṇamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atiyoge śītakaṣāyāntaramāha-prasādaiti| mṛdbhṛṣṭaloṣṭaṃ-pākādagnivarṇatāṃ nītaṃ mṛlloṣṭam| atiyoge śītakaṣāyāntaramāha-āpothya veti| āpothya-jarjarīkṛtya| plavayet-navakumbhasthe jale kṣipet| alpatvārthaṃ ikṣugaṇḍikāḥ-ikṣukhaṇḍāni| rātrimākāśe sthitaṃśikyālambanāt| gutpaṃ-prakṛtikīṭādibhyaḥ| madhumat-kṣodrayuktam| vikkacāmbhojakṛtottaṃsaṃ-kumbhakaṇṭhabaddhairantaḥpraviśadbhiriva vikasitakamalaiḥ surabhīkṛtam| tadguṇaṃ-pūrvauṣadhasamānam|</ab>
          <ab type="mula">ye ca pittajvare coktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittajvare ca ye kaṣāyā uktāḥ-"śakrayavāghanam| kaṭukā ceti sakṣaudgā" (hṛ. ci. a. 1/52) ityādayaḥ, tāṃśca-kaṣāyān, atra yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajvarakaṣāyānatidiśati-ye ceti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "vāsārasena bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibet| tenaiva vā kṣaudrayuktaṃ padmakesarapadmakam|| sarodhranāgakusumaśāḍvalotpalavāstukam| śāḍvalaṃ-dūrvā| pathyārajanyahiṃstrā vā palāṇḍuṃ tadvadeva vā|| ahiṃstrā-kanthāribhedaḥ| tadvat-madhusarpirbhyā lihyāt| falinīlodhrakhadiraśālmalīkovidārajam| śirīṣaśelukakubhasinduvārātimuktajam|| palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca| madhunācūrṇitaṃ puṣpamekatra pṛthageva vā|| puṣpairebhirvipavkaṃ ca sakṣaudraṃ māhiṣaṃ ghṛtam| lihyāt kṣaudreṇa pathyāṃ vā kiñjalkaṃ kamalasya vā|| lājān śṛṅgāṭakaṃ mustaṃ kharjūraṃ kṛṣṇamṛttikām| kṣīrivṛkṣāṅkurān drākṣāṃ tavakṣīriṃ sitopalām|| gairikaṃ madhukaṃ rodhraṃ śaṅkhaṃ śambūkamañjanam| taṇḍulīyakamūlaṃ vā bījaṃ vā vāstukodbhavam|| rodhrakālīyakośīrafalinīśaṅkhagairikam| paṭolapatraṃ dūḥsparśā samaṅga sārivā latā|| tvagjambūvetasāśvatthahayāhvodumbarārjunāt| kirātatiktakramukamustakaṭfalapadmakam|| prapauṇḍarīkahīberakamalotpalaparpaṭam| candanena pṛthagyuktaṃ samastaṃ vā saśarkaram|| phāṇṭīkṛtaṃ śṛtaṃ śītaṃ cūrṇaṃ vā taṇḍulāmbhasā| pītamāśujayatyastraṃ tṛḍdāhatamakānapi|| tadvadacchaḥ sitārodhramadhūkośīracandanāt| mṛcchyāmāsārivāmustudhātakīyaṣṭikānvitāt|| acchaḥ-prasādaḥ| tadvat-candanādivat| vaiḍūryamuktāmṛcchaṅkhagairikāmalakodadakam| madhūdakaṃ rasaṃ vekṣoḥ pibañjayati śoṇitam|| trapusīmūlakalkaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā| pibetkarañjabījaṃ vā tena kṣaudrasitāyutam|| rodhracandanayaṣṭayāhvaṃ tena yaṣṭayāhvameva vā| nīlotpalaṃ sitā yaṣṭī madhūkaṃ padmakesaram|| chinnodbhavā ca śīto'yaṃ kaṣāyo raktajitparam|" iti| vaṅgasene tu (raktapittādhikāre ślo 48)- "tālīsacūrṇayaktaḥ peyaḥ kṣaudreṇavāsakasvarasaḥ| kafapittaśvāsavamītamakasvarabhedaraktapittaharaḥ|| āṭarūṣakamṛdīkāpathyāvkāthaḥ saśarkaraḥ| kṣaudrāḍhyaḥ kasanaśvāsaraktapittanibarhaṇaḥ|| śatāvarī balā rāsnā kāśmaryaṃ saparūṣakam| pāyayedraktapittaghnaṃ sadyaḥ śūlaharaṃ param|| candanendrayavāḥ pāṭhākaṭukā sadurālabhā| guḍūcī vāsakaṃ rodhraṃ pippalīkṣaudrasaṃyutam| [ kafānvitaṃ jayedraktaṃ tṛṣṇākāsajvararāpaham|| ] pibecchītakaṣāyaṃ vā jambvāmrārjunasambhavam| udumbarafalānāṃ vā rasaṃ samadhu pāyayet|| atasīkusumasamaṅgā vaṭaprarohatvagambhasā pītā| praśamayati raktapittaṃ yadi bhuṅkte mudgayūṣeṇa|| lohagandhini niḥśvāse udgāre dhūmagandhini| pṛthvīkāṃ śaṇamātrāṃ tu khādeddviguṇaśarkarām|| (ślo. 46)- " vāsākaṣāyotpalamṛtpriyaṅgurodhrāñjanāmbhoruhakesarāṇi| pitvāsitākṣaudrayutāni hanyātpittāsṛjo vegamudīrṇamāśu|| vāsāyāṃ vidyamānāyāmāśāyāṃ jīvitasya ca| raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati|| samākṣikaḥ padmapa(da)lodbhavo vā pīto rasaḥ śoṇitamāśu hanti|| (ślo. 69)- " pavkodumbarakāśmaryapathyākharjūragostanāḥ| madhunā ghnanti saṃlīḍha raktapittaṃ pṛthak pṛthak|| vāsakasvarase pathyā saptadhā paribhāvitā| kṛṣṇā vā madhunā līḍhā raktapittaṃ drutaṃ jayet|| (ślo. 93)- candanaṃ naladaṃ lodhramuśīraṃ padmakesaram| nāgapuṣpaṃ ca bilvaṃ ca bhadramustaṃ saśarkaram|| hīberaṃ caiva pāṭhā ca kuṭajasya falaṃ tvacam|śṛṅgaberaṃ sātiviṣaṃ dhātakī ca rasāñjanam|| āmrāsthi jambusārāsthi tathā mocaraso'pi ca| nīlotpalaṃ samaṅgā ca sūkṣmailā dāḍimatvacam|| caturviśatiretāni samabhāgāni kārayet| taṇḍulodakasaṃyuktaṃ kṣaudreṇa saha yojayet| hitaṃ lohitapittānāmarśaḥ sujvariteṣu ca| mūrcchatamopasṛṣṭānāṃ tṛṣārtānāṃ ca dāpayet|| [atīsāraṃ tathā chardiḥ strīṇāṃ ca rajaso graham|] calitānāṃ ca garbhāṇāṃ stambhanaṃ paramucyate| aśvibhyāṃ vihito yogoraktapittavināśanaḥ||" iti| jambūsārā-rājajambūḥ| iti navaraktapittam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| kaṣāyairvividhairebhirdīpte'gnau vijite kaphe||35||</seg> <seg type="unit" n="36">raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ| yuñjayācchāgaṃ śṛtaṃ, tadvadgavyaṃ pañcaguṇe'mbhasi||36||</seg> <seg type="unit" n="37">pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ||37||</seg> pṛthakpṛthakśṛtaṃ kṣīraṃ saghṛtaṃ sitayā'thavā| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhirvividhaiḥ-nānāprakāraiḥ kaṣāyaiḥ, agnau dīpte kaphe ca vijite sati yadi raktapittaṃ na śāmyati, tadā tatra vātolbaṇe raktapitte sati pañcaguṇe'mbhasi śṛtaṃ chāgaṃ payo yuñjayāt| pañcaguṇe'mbhasi gavyaṃ kṣīraṃ kvathitaṃ tadvat-tena chāgena samānaguṇaṃ, tacca yuñjayāt| athavā laghunā pañcamūlena śṛtaṃ gavyaṃ saśarkarāmadhu tadguṇam| tathā, jīvakarṣabhakādibhiḥ pṛthak pṛthak śṛtaṃ saha ghṛtenāthavā śarkarayā saha tadguṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jīrṇaraktapittam| tatra chāgakṣīraprayogamāha-kaṣāyairvividhairiti| gavyakṣīramāha-tadvadgavyamiti| tadvat-"alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanaiḥ " (hṛ. sū. a. 5/24) ityuktahetumat| pañcaguṇe'mbhasi śṛtam| kṣīrāntaramāha-pañcamūleneti kṣīrāntaramāha-jīvakarṣabhaketi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ parṇinībhistathā payaḥ||38||</seg> hantyāśu raktaṃ sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam| -----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gokaṇṭakādibhistathā [ parṇinībhiḥ-] śāliparṇīpṛśniparṇīmudgaparṇīmāṣaparṇībhiḥ, śṛtaṃ śīghrameva raktaṃ savedanaṃ hanti| viśeṣeṇa mūtramārgagatam| viṣeṣagrahaṇādanyamārgagamapi raktaṃ hantīti dyotayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtramārgage kṣīramāha-gokaṇṭakābhīruśṛtamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------| viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ mocarasena tu||39||</seg> vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyotpalairapi| -----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṇmārgage-gudagate, raktapitte tu viśeṣeṇa mocarasena śṛtaṃ kṣīraṃ hitam| vaṭaprarohairvā śṛtaṃ kṣīraṃ, athavā vaṭaśuṅgaiḥ-prathamodbhūtamukulitaiḥ pallavaprāyaiḥ, śuṇṭhyudīcyotpalairvā śṛtaṃ payo hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gudapravṛtte kṣīracatuṣṭayamāha-viṇmārgage viśeṣeṇeti| mocarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ| śṛ(śu)ṅgaiḥ-vaṭaśṛ(śu)ṅgaiḥ| mukulāvasyaṃ patraṃ-śṛ(śu)ṅgaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-----------------------------------------------| raktātisāradurnāmacikitsāṃ cātra kalpayet||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktaśabdasyātisāradurnāmroḥ sambandhaḥ| raktātisārasya raktārśasaśca, yā cikitsā tāmatra-rakte, yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktātisāraraktārśaścikitsāmatidiśati-raktātisāreti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca| kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ pāyayeddhṛtam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyān-pūrvoktān, payasā pītvā payasaivāśniyāt| etairvā kaṣāyākhyairyogairvipakvaṃ ghṛtaṃ raktapittinaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvoktakaṣāyān sapayaskānāha-pītvā kaṣāyāniti| pūrvoktakaṣāyasiddhāni ghṛtānyāha-kaṣāyayogairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe'mbhasi| paktvā'ṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ sakṣaudgaṃ pittaśoṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ||43||</seg> timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet| -----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūlapallavādiyuktaṃ kṣuṇṇaṃ-cūrṇitaṃ, vṛṣamaṣṭaguṇe jale paktvā tena-āṣṭāśāvaśeṣeṇa kvāthena, ghṛtaṃ vipācayet| kimbhūtam ? tatpuṣpagarbham| tasya-vṛṣasya, puṣpāṇī garbhaḥ-kalko, yasya tadevam| tacca śītibhūtaṃ kṣaudgeṇa saha pittaśoṇitādīnnāśayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāsāghṛtamāha-samūlamastakamiti| [siddhasāre raktapittādhikāre ślo. 48 ]-"śatavaryādike cājye śarkarāmadhu pādikam| madhveva pādikaṃ śreyo vāsāsarpiṣi sammatam||" iti| vaṅgasene tu (raktapittādhikāre)- "vṛṣasya patrāṅkurapuṣpaśākhākaṣāyakalkena ghṛtaṃ vipakvam| samākṣikaṃ kṣoṇakafe prayuktaṃ tadraktapittaṃ śamayatyudīrṇam|| (ślo. 126)- vāsakasvarase sarpiḥ payasā saha pācayet| kalkairbhūnimbakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ|| uśīramadhukānantāsārivodīcyapadmakaiḥ| trāyantyutpalamūrvābhirmadayantyāścapallavaiḥ| sitākṣaudrayutaṃ hanyādraktapittaṃ sudāruṇam| paittaṃkāsaṃ ca gulmaṃ ca svarabhedaṃ halīmakam|| ye cānye kīrtitārogā raktapittakafāśrayāḥ| tān sarvān śamayedetat pīyamānaṃ hitāśinā|| aśvagandhāpalaśataṃ tadardhaṃ gokṣurasya ca| śatāvarī vidārī ca śāliparṇī balā'mṛtā|| aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṃ punarnavā| kāśmaryasya falaṃ ceva māṣabījaṃ tathaiva ca|| pṛthagdaśa palānetāścaturdroṇe'mbhasaḥ pacet| droṇaśeṣe rase tasmin pute śīte pradāpayet|| mṛdvīkā padmakaṃ kuṣṭaṃ pippalī raktacandanam| patrakaṃ nāgapuṣpaṃ ca ātma gutpāfalaṃ tathā|| nīlotpalaṃ sārive dve jīvanīyānyaśeṣataḥ| pṛthakkarṣāsamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam|| rasaḥ syātpauṇḍrakekṣūṇāmāḍhakākamāharet| [ caurguṇena payasā ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| ] raktapittaṃ kṣatakṣīṇaṃ kāmalāṃ vātaśoṇitam| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ varṇabhedaṃ svarakṣayam|| mūtrakṛcchramurodāhaṃ pārśvaśūlaṃ ca nāśayet| etadrājñāṃ pradātavyaṃ bahvantaḥpuracāriṇām|| strīṇāṃ caivāprajātānāṃ durbalānāṃ ca dehinām| śreṣṭhaṃ balakaraṃ dhanyaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanam|| ojastejaskaraṃ svaryamāyuṣyaṃ prāṇavardhanam| saṃvardhayati śuṣkaṃ ca puruṣaṃ durbalendriyam|| sarvarogavinirmuktastoyasokto yathā dgumaḥ| kāmadevamiti khyātaṃ sarpiruktaṃ mahāguṇam|| (ślo. 99)- dūrvāsotpalakiñjalkā mañjiṣṭhā sailavālukā| sitāsitamuśīraṃ ca mustacandanapadmakam|| vipacetkārṣikairetaiḥ sarpirājaṃ sukhāgninā| taṇḍulāmbutvajākṣīraṃ datvā caiva caturguṇam|| [drākṣāyaśṭyāhvadhukakāśmarīcandanaṃ sitam| piṣṭvā tatkārṣikairdravyairghṛtaprasthaṃ vipācayet||] tatpānaṃ vamato raktaṃ nāvanaṃ nāsikāgate| karṇabhyāṃ yasya gacchecca tasya karṇau prapūrayet|| cakṣuḥsnāviṇi rakte ca pūrattena cakṣuṣī| meḍhrapāyupravṛtte ca bastikarmaṇi taddhitam|| romakūpapravṛtte ca tadabhyaṅge prayojayet| pittajeṣu vikāreṣu visfoṭādiṣu buddhimān|| viṣeṣu kīṭadoṣeṣu visarpeṣu prayojayet| [raktastrāvīṇi cārśāsi lepayettena sarpiṣā|| ] dūrvā sendīvarī padmaṃ mañjiṣṭhāsailavālikā| rālā mustā tathośīraṃ candanaṃ madhukāhvayam|| padmakaṃ rodhrakuṣṭhaṃ ca candanaṃ rajanīdvayam| kākolyau sārivā ceti kalkairetaiśca kārṣikaiḥ|| ghṛtaprasthamajākṣīraṃ taṇḍulodakasaṃyutam| dūrvāyāḥ svarasenaiva sādhitaṃ purvavadguṇam|| nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānyāpothya vāsayet| ahorātraṃ jale tatpe ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet|| tadardhaśarkarāyuktaṃ lehayetkṣaudrapādikam| adho vā yadi vā'pyūrdhvaṃ raktaṃ yasya pravartate| sukhaṃ bhavati tasyāśu agniveśavaco yathā|| śatāvarīdāḍīmatittiḍīkaṃ kākoli mede madhukaṃ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṃ falapurakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ ca| kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanti|| śatāvaryāstu mūlānāṃ rasaprasthadvayaṃ matam| tatsamaṃ ca bhavetkṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| jīvakarṣabhakau medā mahāmedā tathaiva ca| kākolī kṣīrakākolī mṛdvīkā madhukaṃ tathā|| mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī raktacandanam| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ siddhaṃ vistrāvayet ghṛtam|| raktapittavikāreṣu vātaraktagadeṣu ca| kṣīṇaśukreṣu dātavyaṃ vājīkaraṇamuttamam|| aṅgadāhaṃ śirodāhaṃ jvarapittasamudbhavam| yoniśūlaṃ ca dāhaṃ ca mūtrakṛcchraṃ ca paittikam|| etān rogānnihantāśu chinnābhramiva mārutaḥ| śatāvarīsarpiridaṃ balavarṇāgnivardhanam||[śatāvaryādike cājye śarkarāmadhu pādikam||] (ślo. 141)- anantā sārivā padmaṃ salodhraṃ nīlamutpalam| kalkairebhiḥ pacetsārpiḥ sakṣīraṃ nāvanaṃ param|| raktapittaṃ praśamayennārīṇāṃ pradaraṃ tathā| hastāpādāṅgadāheṣu jvare rakte tatthordhvage| vāsāghṛtaṃ śatāvaryā sitayā paramaṃ hitam|| dūrvāmadhukamañjiṣṭhādrākṣekṣurasacandanaiḥ| sārivādvayanaktāhvaistailaprasthaṃ vipācayet|| kṣīraṃ caturguṇaṃ datvā siddhamabhyañjanaṃ bhavet| raktapittaharaṃ hyetadvalyaṃ vātandhamuttamam| dūrvātailamiti khyātaṃ savarṇakaraṇaṃ mahat|| (ślo. 167)- tulāmādaya vāsāyāḥ pacedaṣṭaguṇe jale| tena pādāvaśeṣeṇa pācayedāḍhakaṃ bhiṣak|| cūrṇānāmabhayānāṃ tu khaṇḍācchuddhācchataṃ tathā| dvipalaṃ pippalīcūrṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt|| kuḍavaṃ palamānaṃ ca cāturjātaṃ sucūrṇitam| kṣiptvā viloḍitaṃ khādedraktapittī yathābalam| kāsaśvāsagṛhītaśca yakṣmaṇā ca prapīḍitaḥ|| lohāccaturguṇaṃ kṣīramājyaṃ dviguṇamuttamam| curṇapādaṃ ca vaiḍaṅgaṃ dadyānmadhusite same|| sarvamekatra prakṣipya pātre tāmramaye ddaḍhe| pākamānīya tatvena sthāpayet ghṛtabhājane|| māṣakādikraṇādau bakṣayedvidhipūrvakam| anupānaṃ prayuñjīta nālikerajalādikam|| raktapittaṃ jayettīvramamlapittaṃ kṣataṃ kṣayam| puṣṭidaṃ kāntijananamāyuṣyaṃ vṛṣyamuttamam|| (ślo. 193) śatāvarī chinnaruhā vṛṣamuṇḍitikā balā| tālamūlī ca gāyatrī trifalāyāstvacastathā|| bhārgī puṣkaramūlaṃ ca pṛthak pañca palāni ca| jaladroṇe vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam|| divyauṣadhihatasyāpi mākṣikeṇa hatasya vā| paladvādaśakaṃ deyaṃ rukmalohasya cūrṇitam|| khaṇḍatulyaṃ ghṛtaṃ deyaṃ palaṣoḍakaṃ buddhaiḥ| pacettābhramaye pātre guḍapāko mato yathā|| prasthārdhaṃ madhuno deyaṃ śubhāśmajatukaṃ tvacam| śṛbhāśmajatukaṃ tvacam| śṛṅgī viḍaṅgaṃ kṛṣṇā ca śuṇṭhyājājī palaṃ palam|| trifalā dhānyakaṃ patraṃ vdyakṣaṃ maricakesaram| cūrṇaṃ datvā sumathitaṃ snigdhebhāṇḍe nidhāpayet|| yathākālaṃ prayuñjīta biḍalapadakaṃ tataḥ gavyakṣīrānupanaṃ ca sevyaṃ māṃsarasaṃ payaḥ||guruvṛṣyānnapānāni snigdhamatsyādi bṛṃhaṇam| raktapittaṃ praduṣṭaṃ ca kṣatakāsaṃ viśeṣataḥ|| vātaraktaṃ pramehaṃ ca śītapittaṃ vamiṃ klamam| śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca kuṣṭhaṃ plīhodaraṃ tathā|| ānāhaṃ raktastrāvaṃ ca amlapittaṃ nihanti ca| cakṣuṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ māṅgalyaṃ prītivardhanam|| ārogyaṃ putradaṃ śreṣṭhaṃ kāyāgnibalardhanam| śrīkaraṃ lāghavakaraṃ khaṇḍakhādyaṃ prakīrtitam|| chāgaṃ pārāvataṃ māṃsaṃ tittirikrakarāḥ śaśāḥ| kuliṅgāḥ kṛṣṇasārā ye teṣāṃ māṃsāni yojayet|| nārikelapayaḥ pānaṃ suniṣaṇṇkavāstukam| śuṣkamūlakajīvākhyaṃ paṭolaṃ bṛhatīfalam|| falaṃ vārtākapavkāmraṃ kharjūraṃ svādudāḍimam| kakārapūrvakaṃ yacca māsaṃ cānūpasambhavam|| varjanīyaṃ viśeṣeṇa khaṇḍakhādyaṃ prakurvatā| lohāntaravadatrāpi puṭanādikriyeṣyate| (ślo. 161)- pañjcāśatpalikaṃ svinnaṃ kūṣnāṇḍaṃ prasthāmājyataḥ| pakvaṃ palaśataṃ khaṇḍādvāsāvkāthāḍhake pacet|| śubhādhātrīghanairbhārgītrisugandhaiśca karṣikaiḥ| aileyaviśvadhānyākamaricaiśca palāṃśakaiḥ|| pippalīkuḍavaṃ caiva madhumānīṃ pradāpayet| kāsaṃ śvā [saṃ kṣayaṃ hikkāṃ raktapittaṃ halīmakam|| hṛdrogamamlapittaṃ ca pīnasaṃ ca vyapohati| yuktasarpiṣi kūṣmāṇḍe pāko bandhena mudgayā||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-----------------------------------------------| palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet||44||</seg> sakṣaudraṃ tacca raktaghnaṃ, tathaiva trāyamāṇayā| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāśavṛntānāṃ svarase tadgarbhaṃ-palāśavṛntakalkaṃ, ghṛtaṃ pacet| tacca kṣaudreṇa saha raktaghnaṃ bhavati| tadvadeva trāyamāṇayā śṛtaṃ raktapittaghnam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> palāśaghṛtamāha-palāśavṛntasvarasa iti| vṛntaṃ puṣpanālam| tadgarbhaṃ-vṛntakalkagarbham| trāyamāṇāghṛtamāha-tathaiveti| tathaiva-kvāthakalkīkṛtayā| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- "kṣīreṇa vapanīpuṣpaṃ madhukaṃ madhuśarkarā| vapanī-kārpāsī| rodhrotpalasamaṅgābhistadvadvatsakasādhitam|| rodhrāditrayeṇa, vatsakenaikena| tadvat-kvāthakalkābhyāṃ ghṛtam| lājagodhūmamadhukasitācurṇaṃ payodrutam| ghṛtenotkārikāṃ kṛtvākhādetpittāstravāriṇīm||" iti| vaṅgasene tu (rakta. ślo.68)-" drākṣayā falinībhirvā balayā madhukena vā| śvadaṃṣṭrayā śatāvaryā raktajitsādhitaṃ payaḥ|| (ślo. 66)-saśarkaraṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ vidārigandhādigaṇe śṛtaṃ vā|| (ślo.74)- kṣīreṇa lākṣāṃ madhumiśritena prapīya jīrṇe payasā'nnamadyāt| sadyonihanyādrudhiraṃ kṣatotthaṃ kāntārjunānāmathavā'pi kalkam|| kalkaṃ madhūkatrifalārjunānāṃ niśi sthitaṃ lohamaye supātre| sājyaṃ vilihyānupibetsuśītaṃ saśarkaraṃ chāgapayaḥ kṣudhārtaḥ|| pārāvatasya māṃsaṃ vā ghṛtasiddhaṃ saśarkaram| bhakṣayenmadhunāśītaṃ raktapittanivāraṇam|| prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate| prāpnoti vā''syavaitasyaṃ na cānnamabhinandati|| nāgarendrayavau tatra pātavyau taṇḍulāmbunā| siddhāṃ yavāgūṃ jīrṇe ca cāṅgerīta(pa)tradāḍimaiḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-----------------------------------------------| rakte sapicche sakaphe grathite kaṇṭhamārgage||45||</seg> <seg type="unit" n="46">lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam| pṛthakpṛthak tathā'mbhojareṇuśyāmāmadhūkajam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte picchāvati, picchā-śālmalyā rasasadṛśī, tathā sakaphe, tathā grathite-granthisadṛśe, tathā kaṇṭhamārgage sati, kṣāramutpalanālajaṃ mākṣikasarpirbhyāṃ lihyāt| nanu, kṣārasya taikṣṇyādiguṇayogādraktapitte na yukta upayogaḥ| tatkathamiha tamanumene tantrakṛt ? brūmaḥ| utpalādīni śītasvabhāvāni| tatsamutthaśca kṣāraḥ sayonimanukaroti| tathā coktam (hṛ.śā.a. 1/4)- "kāraṇānuvidhāyitvākāryāṇāṃ tatsvabhāvatā|" iti| kṣārasvarūpaṃ ca viṣyandanātmakaṃ dhatte| tadevaṃ kaṇṭhamārgagasya kaphānubandhasya grathitasya raktasya kṣāro ghṛtamākṣikābhyāṃ saṃyukto viṣyandanapūrvaṃ śodhayatyeva, na tu tasya kopāya syāditi yukto'tra kṣāropayogaḥ| ambhojareṇvādijaṃ ca pṛthak pṛthak tathā mākṣikaghṛtābhyāṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktapittaviśeṣe kṣāracatuṣṭayamāha-rakte sapiccha iti| ambhojareṇuḥ-padmakesaram| śyāmā-priyaṅguḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- " mṛṇālāmbhojakiñjalkaśyāmāsanamadhūkajam| tadvatpṛthakpṛthak kṣāraṃ, ghṛtaṃ kṣīreṇa sādhayet|| piṣṭairabhīrukākolīmedāvṛkṣāmladāḍimaiḥ| falapūrakamūlena vidāryā madhukena ca|| tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāstrapittajit| pañcabhiḥ pañcamūlairvā siddhamādyaistadarthakṛt||" iti|</ab>
          <ab type="mula">gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate| -----------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudāgame rakte viśeṣeṇa bastiriṣyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gudapravṛtte bastimāha-gudagama iti| saṅgrahe tu (ci. a. 3)- " madhūkāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālotpalagairikaiḥ| suvarṇarodhrakālīyasamaṅgamrāmbucandanaiḥ|| saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughṛtānvitaiḥ| kṣīreṇāsthāpayedevaṃ snānaṃ ca śiśirāmbhasā|| kṣīreṇaivāśayecchālīṃstato madhukasarpiṣā| kāle'nuvāsayedevamatīsāre'pi dustare|| jīrṇe'sṛkprabale kuryādvirekecātiyogini| vidāryādigaṇeneṣṭaṃ śṛtaṃ vā''sthāpane payaḥ|| sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsane| mūtrāśayasthaṃ śamayedraktamuttarabastibhiḥ|| īddaśairaeva tadvacca pradare'pi vidhiḥ smṛtaḥ| chedabhedādibhiścātipravṛtte śuddhaśoṇite|| viśeṣātpradarasyoktaṃ yonirogeṣu cauṣadham|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-----------------------------------------------| ghrāṇage rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kaṣāyayogān pūrvoktān kṣīrekṣvādirasāplutān| kṣīrādīnsasitāṃstoyaṃ kevalaṃ vā jalaṃ hitam||48||</seg> raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya vā| -----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghrāṇage rudhire śuddhe sati nāvanamanuṣecayet-nasyaṃ dadyāt| kaṣāyayogān pūrvoktān-vāsakādīn, ghrāṇage'nuṣecayet| kimbhūtān? kṣīrekṣvādirasenāplutān-sadravān| ādiśabdena māṃsarasaghṛtādi gṛhyate| kṣīrādīn vā saśarkarān dadyāt| tathā toyamarthātsasitaṃ, vā kevalaṃ jalaṃ hitamiti| tathā dāḍimapuṣpāṇāṃ rasaḥ, tathā cūtaphalāsthnaḥ, tathā dūrvāyā raso, nasyaṃ pṛthakpṛthak hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghrāṇapravṛtte nasyamāha-ghrāṇage rudhira iti| kṣīrādīn sasitānityanyaḥ prayogaḥ| toyaṃ sasitamityanyaḥ| kevalaṃ vā jalamityanyaḥ| raso dāḍimapuṣpāṇāmityanyaḥ| āmrāsthno rasa ityanyaḥ| śādvalasya rasa ityanyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------| kalpayecchītavargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītavīryavargaṃ ca pralepābhyañjanādiṣu kalpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pradehādīnāha-kalpayediti|</ab>
          <ab type="mula">yacca pittajvare proktaṃ bahirantaśca bheṣajam| raktapitte hitaṃ tacca kṣatakṣīṇe hitaṃ ca yat|50| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita sthāne raktapittacikitsitaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yacca pittajvare'bhihitamauṣadhaṃ bahirantare, tacca raktapitte hitam| tathā, yacca kṣate kṣīṇe ca hitaṃ tadapi raktapitte hitamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne raktapittacikitsitaṃ nāma dvitīyā- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajvarauṣadhaṃ kṣatakṣīṇoṣadha ca raktāpitta'tidiśati-yacceti| vaṅgasene tu (rakta. ślo.81)- "nāsāpravṛttarudiraṃ ghṛtabhṛṣṭṃ ślakṣṇapiṣṭamāmalakam| seturiva toyavegaṃ ruṇaddhi mūrndhni pralepena|| raso dāḍīmapuṣpasya dūrvārasasamanvitaḥ| alaktakarasopesrayaṃ nāsāpuṭe bhiṣak|| yojayennāśayet kṣipraṃ tridoṣamapi dāruṇam| nāsāraktaṃ pravṛttaṃ tu hanyāditi kimadbhutam|| dūrvābhayādāḍimapuṣpakāṇāṃ lākṣāmalakyoḥ svarasena nasyam| [ dinatrayaṃ yaḥ kurute prabhāte nāsāsṛjaṃ nāma rujaṃ nihanti|| śyāmāśvamoraṭānantāśakarābhiḥ śṛtaṃ ghṛtam| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ nasyaṃ ] nāsāgate'sṛji|| aśvaḥ-aśvakandaḥ| dūrvā bhavyafalaṃ māṣaḥ kulatthā vaṃśapatrikāḥ| jalasthalodbhavau karṇamoṭakau kharamañjarī|| daṇḍotpalasya mūlaṃ ca niṣvkāthyāṣṭaguṇe'mbhasi| tatpādaśeṣitaṃ tailaṃ tulyaṃ kṛtvā vipācayet| tattailaṃ pratimarśena ānāhākhyaṃ gadaṃjayet||" iti| iti nāsārudhiram| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| raktapitttaprakāraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.4.3">
          <head>kāsacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktapittacikitsitādanantaraṃ kāsacikitsitasyārambhaḥ| tasya ca sambandho nidāne svayaṃ granthakṛtaivoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">lehairdhūmaistathā'bhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ| bastibhirvaddhaviḍvātaṃ, sapittaṃ tūrdhvabhaktikaiḥ||2||</seg> ghṛtaiḥ kṣīraiśca, sakaphaṃ jayetsnehavirecanaiḥ| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kevalānilajaṃ kāsaṃ-doṣāntarāsaṃsṛṣṭaṃ, snehaiḥ-vātaghnasiddhaiḥ, ādāvupācaret| nanu,śuddhasya vātasya snehaireva pradhānopakrama ādimadhyāvasāneṣu, na punaranya upakramaḥ, tasmādādāviryanena nārthaḥ| atrocyate| vātaḥ kevalo doṣāntarāvṛtamārgaḥ kāsasya kāraṇam, na tvanāvṛtamārgaḥ| tathā ca kāsasamprāptāvuktam (hṛ. ni. a. 3119)-tatrādho vihato'nilaḥ| ūrdhvaṃpravṛttaḥ" ityādi| evaṃ vātasya vihatau yo doṣaḥ kāraṇaṃ kaphādiḥ, tasya rūkṣādyupakrameṇaiva śamaṃ kṛtvā'nantaraṃ kāsena sahopakramamasya bhiṣajaḥ kuryuriti teṣāṃ bhrāntinirasāRthamādāvityuktam| tathā, peyādibhirupācaret| tathā, baddhau viḍvātau yasminkāse taṃ bastibhirupācaret| sapittaṃ ca vātakāsamūrdhvabhaktikaiḥ-bhaktasamanantaraṃ pīyamānairghṛtairbhojayet kṣīraiśca| ūrdhvabhaktikairiti ūrdhvabhaktādibhiḥ| mayuravyaṃsakāditvāt samāsaḥ, adhyātmādigvāṭhṭhañ| tathā, vātaghnasiddhairityeṣvapi yojyam| tathā, sakaphaṃ vātakāsaṃ snehavirecanairupācaret| atha snehānāha</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kāsacikitsitam| tatra śuddhavātacikitsāmāha-kevalānilajaṃ kāsamiti| ādaugrahaṇaṃ jite'pi vāte kāsānuvṛttau rūkṣopacārārtham| snigdhairiti peyādibastyantānāṃ viśeṣaṇam| ādiśabdāt balakānti....... deyata (?) bastibhirbaddhaviḍātamiti vacanāt pūrvairbaddhaviḍvātema..... dvātaṃ ca (?)| pittānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sapittaṃ tviti| ūrdhvabhaktikaiḥ-ūrdhvaṃ bhojanāt prayuktaiḥ| kaphānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sakaphamiti| snehāḥ-eraṇḍatailādayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthaktriṃśatpalādrase||3||</seg> prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍūcyāḥ kaṇṭakāryāśca pṛthak-pratyekaṃ, triṃtśalpalaṃ tasmādyo rasastasmin ghṛtāt prasthaḥ siddho vātakāsādijit| tisro'pi pañcamya etā apekṣitakriye'pādāne bodhyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehairityuktam| tāneva snehānāha| tatra ghṛtamāha-guḍūcīkaṇṭakārībhyāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet| daśamūlasya niryūhe pīto maṇḍānupāyinā||5||</seg> sa kāsaśvāsahratpārśvagrahaṇīrogagulmanut| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣārādibhiḥ pañcakolayutairdviśāṇamātraiḥ kalkairdaśamūlakvāthe sarpiṣaḥ prasthaṃ pacet| sa ca-sarpiḥprastho, maṇḍānupāyinā pītaḥ kāsādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha-kṣārarāsneti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| droṇe'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam| tulārghaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat| prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanabastibhiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pañcakāsān śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān jayet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādīni palonmitāni kulatthabadarayavān dvikuḍavonmitān ājamāṃsasya ca pañcāśatpalāni jaladroṇe pācayet| tena kvāthena ghṛtāḍhakaṃ sādhyaṃ tulyakṣīraṃ pālikairjīvanīyaiḥ-jīvantīkākolyādibhiḥ (hṛ. sū. a. 15/8), taddhṛtaṃ samīkṣya deśakālādīnālocya, pānādibhiḥ prayuktaṃ pañcakāsādīn jayati| raṃ0 ghṛtāntaramāha-droṇe'pāmiti|</ab>
          <ab type="mula">vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidāryādigaṇasya kvāthakalkābhyāṃ ca siddhaṃ sarpiḥ kāsajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha-vidāryādigaṇeti| saṅgrahe tu (ci. a. 4)---- "kāśmarthatriphalāvyoṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam| dve pāṭhe devadārvarddhisvagutpāgnikagokṣurāḥ|| vyāghrī tāmalakī medā kākanāsā śatavarī| vidārī ca ghṛtaprasthaḥ karṣāṃśaistairvipacitaḥ| kṣīreṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalī makān| gulmāruciyakṛtaplīhaśirohṛtpārśvavedanāḥ|| kāmalārśonilāṣṭhīlākṣataśoṣakṣayāṃśca saḥ||" iti| agni[ka]ḥ- citrakaḥ| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo.16)- " daśamūlikaṣāyeṇa bhārgīkalkaṃ ghṛtaṃ pacet| dakṣatittiriniryūhe tatparaṃ vātakāsanut|| bhārṅgīkalkaṃ ghṛtaṃ cātha paceddandhi catu rguṇe| bhārgīrasaṃ dviguṇitaṃ vātakāsaharaṃ param|| ghṛtaṃ vyādrīkaṣāyeṇa vyāghrīkalkaṃ vipācayet|| caturguṇena dadhnā ca tatparaṃvātakāsajit||" iti| iti snehāḥ|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtaplutam| lihyātpayaścānu pibedājaṃ kāsātipīḍitaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśokabījādibhirviḍasahitairghṛtaṃ siddhaṃ kāsajit| teṣāṃ vā-aśokabījādīnāṃ, cūrṇaṃ ghṛtaplutaṃ lihyāt| anu paścācca, chāgaṃ kṣīraṃ kāsenātipīḍitaḥ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lehairityuktam| tāneva lehānāha| tatrāśokabījādilehamāha-aśokabījeti| cūrṇasiddhaṃ ghṛtaṃ styānībhūtaṃ lihyāt| cūrṇaṃ vā ghṛtānvitaṃ lihyāt| ubhayatrājāpayo'nupānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārṅgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā||12||</seg> sakaphe'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā viḍaṅgādicūrṇaṃ ghṛtasya mātrayā-yathāyogaṃ hrsvamadhyottamayā, pibet vātaje sakaphe kāse śvāsādiṣu ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viḍaṅgādilehamāha-viḍaṅgamiti| pibedvetilehāyogyasya pānavidhiḥ| "ghṛtaṃ tu pitte'vyadhike lihyādvāte'dhike pibet| līḍhaṃ nirvāpayetpittamalpatvāddhanti nānalam|| ākramatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca|" (ślo.110) iti lehapānayogyatāvivekaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| durālabhāṃ śṛṅgaberaṃ śaṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām||13||</seg> lihyātkarkaṭaśṛṅgī ca kāse tailena vātaje| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durālabhādīn karkaṭāśṛṅgī ca vātaje kāse tailena lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> durālabhādilehamāha-durālabhāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-----------------------------------------------| dusparśāṃ pippalīṃ mustāṃ bhārṅgī karkaṭakīṃ śaṭhīm||14||</seg> <seg type="unit" n="15">purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet| tadvatsakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgī tadvadeva ca||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duḥsparśādīni cūrṇitāni vātaje kāse purāṇaguḍatailābhyāmavelahayet| tathaiva pippalīsahitāṃ śuṇṭhīṃ purāṇaguḍatailābhyāṃ lihyāt| tadvacca purāṇatailābhyāṃ bhārṅgīṃsahitāṃ śuṇṭhīṃ lehayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> duḥsparśādilehamāha-duḥsparśāmiti| lehadvayamāha-tadvatsakṛṣṇāmiti| tadvat-purāṇaguḍatailābhyām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pibecca kṛṣṇaṃ koṣṇena salilena sasaindhavām| mastunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pibedvadaramajjño vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalīṃ kaduṣṇena jalena saindhavasahitāṃ pibet| mastunā saśarkarāṃ śuṇṭhīṃ vā pibet| athavā dadhnā yuktāṃ pippalīreṇukāṃ pibet| athavā badaramajjño madirādibhiḥ pibet| bahuvacanopādānācca madirayā athavā dadhnā mastunā vetyevaṃ draṣṭavyam, na tu dadhno mastivati| piplīkalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ saindhavayuktaṃ madirādibhiḥ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktalehatulyaguṇaṃ pānapañcakāha| pibetkṛṣṇāṃceti| kaṇā ca reṇukā ca kaṇareṇukam| majjñaḥ-asthyantargatabījāni| pippalīkalke jalameva dravam, "peṣaṇāloḍane vāri" (hṛ. ka. a. 6/23) iti paribhāṣabalāt| hārītāt-"durālabhā śaṭhī kRṣṇā madhūkaṃ sitāśarkarā| līḍhaṃ nihanti vatotthaṃ kāsaṃ kṣaudreṇa yojitam|| ubhe medetugākṣīrī pippalī sitaśarkarā| lihyāttailaṃ ghṛtakṣaudrairvātakāsanivāraṇam|| padmakaṃ triphalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ suradāru ca| balā rāsnā ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayet|| samaṃ cūrṇaistvimaiḥ sarvaiḥ pṛthak kṣaudraṃ ghṛtaṃ sitām| lihyāllehaṃ vimathyaitatsarvakāsaharaṃ śivam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet| hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsī pīnasī ca snaihikaṃ dhūmaṃ vidhinā pibet| kṣīramāṃsarasāśano hidhmoktān śvāsoktāṃśca dhūmān pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmairītyuktam| tāneva dhūmānāha| tatra sapīnase kāse dhūmamāha-kāsī sapīnasa iti| vidhinā-dhūmapānoktena "śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām| aṣṭāṅgulāṃ vā vakreṇa kāsavān dhūmamāpibet||" (hṛ. sū.a. 21/21) iti| kṣīreṇa māṃsarasena vā dhūme pīyamāne bhojanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grāmyādijairmāsarasairathavā māṣātmaguptānāṃ yūṣaiḥ śālyādīn hitānāśayet| hitāniti deśakālādisātmyavaśāt yavā (śālyā) dyanyatamaṃ yat pathyaṃ tadbhuñjīteti pratipādayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāyūṣarasādibhirityuktam| tānāha| tatra rasayūṣānāha-grāmyānūpaudakairiti| grāmyāḥ-suśrutoktāḥ---- "aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ| " (sū. a. 46/85) iti| ānūpāḥ-mahāmṛgāḥ| audakāḥ jalacarāḥ pakṣiṇo matsyāśca| teṣāmānūpatve'pi pṛthaggrahaṇamatiśayārtham| grāmyādīnāṃ māṃsarasaiḥ śālyādīn bhojayet, māṣayūṣairātmaguptāyūṣairvā| hitāniti vacanādyena rasena yūṣeṇavā yaddhānyaṃ prakṛtyādivaśādyasya hitaṃ tattasya deyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet| kaṭihṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānyādibhiḥ siddhāṃ snigdhāmamlalavaṇāṃ peyāṃ vātajekāse pibet| kimbhūtām ? kaṭyādyārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tyavānyādipeyāmāha-yavānīpippalīti| bilvaphalasya madhyaṃ-antargato bhāgaḥ| yavānyādīnāṃ kvāthena peyāḥ|</ab>
          <ab type="mula">daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām| pibetpeyāṃ---------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvat-pūrvoktaguṇām, daśamūlakvāthe siddhāṃ pañcakolaguḍayutāṃ peyāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāntaramāha=daśamūlarasa iti| rasaḥ-kvāthaḥ| pañcakolacūrṇena guḍena ca pānakāle yogaḥ| tadvat-snigdhāmlalavaṇāṃ tadguṇāṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------------| ----------samatilāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣaireyīṃ-kṣīrasaṃskṛtāṃ vā peyāṃ, vātaje kāse pibet| kimbhūtām ? samatilāṃ,-tilasahitāṃ| tathā, sasaindhavām|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāntaramāha-samatilāmiti| taṇḍulasamāstilāḥ| kṣīreṇa siddhā-kṣaireyī|</ab>
          <ab type="mula">mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā mātsyādyairmāṃsaiḥ sādhitāṃ saghṛtasaindhavāṃ peyāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāntaramāha---- mātsyakaukkuṭavārāhairiti| māṃsaiḥ-māṃsarasaiḥ, māṃsagrahaṇaṃ prācuryārtham, alpenodakena rasogrāhya ityarthaḥ| hārīte tu-"rasaṃ karkaṭakānāṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sanāgaram| śvāsakāsapraśamanaṃ śṛṅgīmatsyasya vā punaḥ||" iti|karkaṭakaḥ-kulīraḥ| śṛṅgīmatsyaḥ-śṛṅgavān matsyaḥ| rasa evāyaṃ sanāgaraḥ peyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ||23||</seg> kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāstukādayaḥ śākaviśeṣāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śākānyāha-vāstuka iti| vāyasī-kākamācī| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| snehāstailādayobhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailādayaḥ snehāḥ| saṃ-bhakṣyāḥ kṣīrādisambandhino hitāḥ| kṣīraṃ cekṣurasaśca guḍaśca, teṣāmime kṣīrekṣurasagauḍikāḥ| "dvandvānte padaṃ yacchrūyate tatsarvaiḥ sambadhyate " iti bhāṣyakāravacanāt sarvairapyatra sambandhaḥ| tena kṣīrasambandhina ikṣurasasambandhino guḍasambandhinaśca bhakṣyā hitā ityavatiṣṭhate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehānāha-snehastailādaya iti|bhakṣyānāha-bhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikā iti| kṣīrena ikṣurasena guḍena vā kṛtāḥ|</ab>
          <ab type="mula">dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, dadhimastvādīni pibet| iti vātaje kāse prāyeṇopayogyannapānamuddiṣṭam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pānānyāha-dadhimastviti| amlānāṃ phalānāmambu| iti vātakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ| phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaje kāse, kimbhūte ? sakaphe-kaphayukte, tu sarpiṣā vamanaṃ hitam| ata eva vakṣyati (ślo.27)-"pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ" iti| tasmādatrārthāt bahukaphatvaṃ bodhyam| na kevalaṃ sarpiṣā vamanaṃ hitam| yāvanmadanādibhiḥ kvathitairjalairvamanamavasthāvaśāddhitam, athavā madanaphalamadhukakalkairvidāryādirasāplutairvamanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha pittakāsacikitsā| tatra sakaphe pittakāse vamanamāha-pittakāse tviti| madanādikvāthena sasarpiṣkeṇa vamanam| phalayaṣṭyāhvacūrṇena vā vidārīkṣurasakalkitena vamanāntaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaje kāse tanukaphe-ghanaśleṣmaṇi, trivṛtāṃ madhurairyutāṃ virekāya yuñjyāt| ghane tu kaphe tiktakaiḥ saha trivṛtāṃ yuñjyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanamāha-pittakāse tanukapha iti| tacca tanau kaphe madhurairyuktyā trivṛtyā, ghane tiktaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">hṛtadoṣo himaṃ svādu snigdhaṃ saṃsarjanaṃ bhajet| ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛtadoṣo naro himaṃ madhuraṃ snigdhaṃ saṃsarjanaṃ-virekādanantaraṃ peyādikramaṃ, bhajet| ghane tu kaphe śītaṃ tathā rūkṣaṃ tiktayutaṃ saṃsarjanaṃ bhajet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃsarjanamāha-hṛtadoṣa iti| tacca tanau kaphe śītasvādusnigdham, ghane śītatiktarūkṣam| śuddhasya śuddhayogyasya vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ| sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ sānile hitaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittakāse sitādibhirleho hitaḥ| sakaphe pitte sābda marico leho hitaḥ| sānile pitte saghṛto leho hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lehamāha-lehaḥ pitta iti| sa ca kevale pitte sitādibhiḥ, sakaphe samustamaricaiḥ, savāte saghṛtaiḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- "pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham| lājāmṛtphalādrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ|| amṛtaphalādhātrī| duḥsparśā karkaṭī śuṇṭhī śaṭhī drākṣā balā sitā| nidigdhikāmūlaphalaṃ vaṭabījaṃ rasāñjanam|| kharjūraṃ pippalī vāṃśī śvadaṃṣṭrā ceti pañca te| ghṛtakṣaudrayutā lehāḥ ślokārdhaiḥ pittakāsinām|| payonupānāṃ śṛṅgī vā lihyāt sājyasitāmadhum|" iti|</ab>
          <ab type="mula">mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam| lehayenmadhunā---------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, mṛdvīkāgulikāḥ pañcāśat triṃśatpippalīḥ śarkarāpalaṃ ca madhunā lehayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lehāntaramāha-mṛdvīkārdhaśatamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-------------------------------------------------------| -------------gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gorvā vatsasya kṣīrapasya-kṣīravṛtteḥ, śakṛdrasaṃ madhunā lehayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lehāntaramāha-gorveti| kṣīrapasya goḥ-kṣīramātrāhārasya vatsasya, śakṛdrasaṃ madhunā saha marditaṃ lehayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājamustāśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||31||</seg> śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagelādibhirleho hṛdrogakāsahā bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> "pippalyāmalakadrākṣālājālākṣāsitopalāḥ| sañcūrṇya pakvāḥ payasā lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ|| vidarīkṣumṛṇālānāṃrasān kṣīraṃ sitopalām| pibet kṣaudreṇa saṃyojya pittakāsamapohati|" iti| yogaratne tu-"vyāghrībalābhyāṃ ca jalaṃ sādhitaṃ pittakāsanut| taireva sādhitaṃ kṣīramanupānaṃ praśasyate|| pippalyāmalakadrākṣā vyāghrī yaṣṭī śatāvarī| pippalī ceti tulyāni śarkarā ca caturguṇā|| tvakkṣīrīṃ dviguṇāṃ datvā lehayenmadhusarpiṣā| kṣatakāsaṃ jayatyeṣa lehaḥ pittolbaṇaṃ tathā|| cūrṇaṃ tu padmabījānāṃ madhunā samprayojayet|| pittakāsārdito lihyāt svasthatāṃ labhate kṣaṇāt|| vāsākaṣāyakalkābhyāṃ ghṛtaṃ samadhuśarkaram| siddhaṃ tatpittakāsaghnaṃ sarvapittavikāranut||" iti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo. 30)- "balādvibṛhatīdrākṣāvāsābhiḥ kvathitaṃ jalam| pittakāsāpahaṃ peyaṃ śarkarāmadhuyojitam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ| ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā madhusaṃyutāḥ||33||</seg> śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghanaśleṣmaṇi pittakāse jāṅgalai rasairmadhuraistathā mudgakulatthādiyūṣaistathā tiktaiḥ śākaiśca saha yavādayo mātrayā-parimitāḥ, hitāḥ| ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktadravyayuktāḥ| tanukaphe pitte śālayaḥ ṣaṣṭikāśca rasādibhirhitāḥ syuḥ-bhaveyuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> annapānamāha-madhurairiti| tacca ghane śleṣmaṇi yavādinā śālyādi| lehāḥ-lehyakhalāḥ| te ca tiktadravyakṛtā madhumadhurāśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣusvarasāḥ payaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anupānārthaṃ śarkarāmbho hitam, drākṣekṣusvarasāḥ payaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anupānānyāha-śarkarāmbha iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān prakalpayet||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākolyādibhirmāṃsarasādīn pittakāse prakalpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktarasādisādhanadravyāṇyāha-kākolīti| dvayaśabdastribhiryojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale| tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibetsamadhuśarkaram||36||</seg> sādhitāṃ tena peyāṃ vā suśītāṃ madhunā'nvitām| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittakāse tathā drākṣādīn caturguṇe jale pacet| tena pādāvaśiṣṭena drākṣādīnāṃ kvāthena, samaṃ kṣīraṃ kvathitaṃ [ śītaṃ ] madhuśarkarāyutaṃ pibet| tena vā-jalena, sādhitāṃ peyāṃ suśītāṃ mākṣikayutāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrāntaramāha-drākṣāṃ kaṇāmiti| peyāntaramāha-sādhitāmiti| tena-drākṣādikvāthena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| śaṭhīhnīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam||37||</seg> piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṭhyādīn jale piṣṭvā vastreṇa pūtaṃ rasaṃ ghṛtamiśritaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pānakamāha-śaṭhīti| piṣṭvā-jaloṣṇena caturguṇena, phāṇṭatvāt| mūrcchitaṃ-bhṛṣṭam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṃguptāphalaṃ balām||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śarkarāṃ jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām| kalkīkṛtyapacetsarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena tat||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ pittakāsajit| lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarkarādīn kalkīkṛtyāṣṭaguṇena kṣīreṇa sarpiḥ pacet| tacca sarpiḥ pānādiṣu yuktaṃ pittakāsajit| eteṣāṃ vā-śarkarādīnāṃ, cūrṇaṃ lihyāt| athavaiṣāmeva kaṣāyaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtacūrṇakvāthānāha---- medāṃ vidārīmiti| lihyānmadhunā| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- " mahiṣyajāvīgokṣīradhātrī phalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṃ pibettadvanmadhureṇa gaṇena vā| kvāthīkṛtenekṣurase kṣīrayuktena sādhitam| saśarkaraṃ pibertprātarlihyādvā mākṣikānvitam| madhureṇa-jīvanīyena| kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthe pakvaṃ kṣīrasamaṃ ghṛtam| pāyayetpittakāsārtaṃ madhunā vā'valehayet||" iti| iti pittakāsacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt| snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphakāsī pūrvaṃ surakāṣṭhāt pradīpitāt yaḥ srutaḥ snehastaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphakāsacikitsā| tatra snehanamāhakaphakāsīti| paristrutaṃ-pātālayantreṇa|</ab>
          <ab type="mula">snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ| tīkṣṇairvirekairbalinaṃ---------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snigdhaṃ ca santamanantaraṃ virecayet ūrdhvamadho mūrdhni ca| yuktito-yathābalahānirna syāditi bhāvaḥ| kairvirecayet ? tīkṣṇairvirekaiḥ| kimbhūtamāturam ? balavantam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanavirekanasyānyāha-snigdhamiti| virekaiḥ-vamanavirecanānāmauṣadhaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------------------------------| ----------------------saṃsargī cāsya yojayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ| kāsamardakavārtākavyāghrīkṣārakaṇānvitaiḥ||43||</seg> dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapanimbajaiḥ| -----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsargī ca-peyādiparipāṭīṃ ca, asya yojayet| yavādibhiryathāyogamuṣṇarūkṣaistathā kaṭūtkaṭaiḥ-prabhūtakaṭukaiḥ, kāsamardakādiyuktaiḥ| dhanvani bhavā dhānvāḥ-jāṅgalāḥ, bileṣu bhavā bailāḥ-bileśayāḥ, teṣāṃ rasāstairmāsarasaiḥ sahetyarthaḥ| tathā, snehaistiladijaiḥ saha|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuddhyanantaraṃ saṃsarjanamāha-saṃsargī ceti| yavānāṃ peyā vilepī ca| mudgānāṃ kulitthānāṃ vā yūṣaḥ| jāṅgalānāṃ bileśayānāṃ vā rasaḥ| sa ca kāsamardādyanvitaḥ| kṣāro-yavakṣāraḥ| tilādijaiḥ snehairyūṣarasayoḥ kṛtakatvam| vaṅgasene tu (kāsā. ślo. 40)- "mudgāmalābhyāṃ yavadāḍīmābhyāṃ karkandhunā mūlakaśuṇṭhakena| śuṇṭhīkaṇābhyāṃ sakulatthakena yūṣo navāṅgaḥ kapharogahantā||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">daśamūlāmbu gharmāmbu madyaṃ madhvambu vā pibet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolaiḥ saṃsthitaṃ niśām| pibedvāri sahakṣaudraṃ kāleṣvannasya vā triṣu||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlāmbvādīn(ni) pibet| athavā, mūlaiḥ pauṣkarādibhirniśāṃ saṃsthitaṃ-rātristhitaṃ, vāri kṣaudreṇa saha prātaḥ pibet| athavā, annasya triṣu kāleṣu-ādimadhyāvasānalakṣaṇeṣu, pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tṛṣitasya pānānyāha-daśamūlāmbviti| gharmāmbu-uṣṇodakam| pānānantaramuṣṇo (ṣito) dakamāha-mūlairiti| puṣkarādīnāṃ mūlaiḥ, niśāmanvitaṃ-śītakaṣāyīkṛtam| triṣu kāleṣu-annādau annamadhye annānte vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pippalī pippalīmūlaṃ śṛṅgaberaṃ bibhītakam| śikhikukkuṭapicchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">viśālā pippalīmūlaṃ trivṛtā ca madhudravāḥ| kaphakāsaharā lehāstrayaḥ ślokārdhayojitāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādayastrayo lehāḥ ślokārdhairyojitā madhunā saha kaphakāsaharā bhavanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lehatrayamāha-pippalīti| saṅgrahe tu sapta (ci. a. 4)-"devadārvabhayā mustaṃ pippalī viśvameṣajam| guḍūcī pippalī bhārṅgī śṛṅgī karkaṭakasya ca|| vyoṣadāhaviḍaṅgāni triphalāśarkarābalāḥ| nidigdhikāyā mūlatvak marīcaiḥ saha yojitā||" iti| [ebhiḥ] caturbhiḥ saha|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam| pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān||48||</seg> kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca| ----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā kaphakāse madhunā maricaṃ lihyāt| mākṣīkeṇaivā guruṃ lihyāt| vyāghryādīnām rasān pṛthakpṛthak madhunā lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tlehāṣṭakamāha-madhunā maricamiti| joṅgakaṃ agaruḥ| vyāghryādīnāṃ ṣaṇṇāṃ rasāḥ| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ| asitaḥ surasaḥ-kṛṣṇatulasī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">----------------------------------------------| devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyā dhātrī sitopalā| lājāḥ sitopalā sarpiḥ śṛṅgī dhātrīphalodbhavā||50||</seg> madhutailayutā lehāstrayo vātānuge kaphe| ----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> devadārvādayo madhutailayutā lehāstrayaḥ-ślokārdhagaditāḥ, vātānuge kaphe syuḥ| atra śṛṅgīdhātrīphalodbhaveti kecidviśiṣṭamāmalakamāhuḥ| anye tu śṛṅgī karkaṭaśṛṅgīti vyācakṣate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātānuge kaphe lehatrayamāha-devadāruśaṭhīti| dhātrīphalodbhavā śṛṅgī-śṛṅgākārā śuṣkāmalakatvak|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">----------------------------------------------| dve pale dāḍimādaṣṭau guḍādvyoṣātpalatrayam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit| guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit||52||</seg> kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam| ----------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāḍimasya pale dve tu guḍādaṣṭau trikaṭukāt palatrayamityetaddāḍimādyaṃ cūrṇaṃ rocanādiguṇaṃ pīnasādijit| saṃ-guḍādikaṃ krameṇa paladvayamardhakarṣaṃ karṣaṃ ardhakarṣaṃ palapramāṇaṃ pūrvoktaguṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> guṭikāmāha-dve pale iti| guṭikāntaramāha-guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimāditi| paladvayaṃ guḍasya| ardhākṣaḥ kṣārasya| karṣo marīcasya| ardhākṣaḥ kaṇāyāḥ| palaṃ dāḍimasya| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- " viḍaṅgaṃ saindhavaṃ kuṣṭhaṃ vyoṣaṃ hiṅgu manaḥ śilām| kāse śvāse ca hidhmāyāṃ lihyāt kṣaudraghṛtāplutam|| pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣipippalīghanam| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṃ yutaṃ pibet|| tadvanmustāśaṭhīśṛṅgīnāgarātiviṣābhayāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">----------------------------------------------| pibejjavaroktaṃ pathyādi saśṛṅgīkaṃ ca pācanam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā jvaracikitsitoktaṃ (ślo. 62)- "pathyākustumbarī" ityādikaṃ pācanaṃ karkaṭaśṛṅgīsahitaṃ pibet pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pācanamāha-pibejjvaroktamiti| pathyādi-pathyākustumbarīmustetyādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram| sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī jale'pi vā||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīpyakādikaṃ gomūtre kvathitaṃ jale'thavā kvathitaṃ pippalīsahitaṃ kaphakāsī pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pācanāntaramāha-athaveti| taccamūtre jale[vā]kvathitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam| pāyayetkaphakāsaghnaṃ kulatthasalilāplutam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalīkalkakarṣaṃ saśarkaraṃ tailena pakvaṃ kulatthasalilāplutaṃ kaphakāsaghnaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanamāha-tailabhṛṣṭaṃ ceti| vaidehī-pippalīkalko-dgavapiṣṭapiṇḍam| akṣaṃ-karṣam| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- "sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṃ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṃ pibet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet| puṣkarāhvaśaṭhībilvasurasāvyoṣahiṅgubhiḥ||56||</seg> peyānupānaṃ tatsarvavātaśleṣmāmayāpaham| ----------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlakvāthāḍhake ghṛtasya prasthaṃ puṣkaramūlādibhiḥ pratyekaṃ karṣapramāṇaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet| tat peyānupānaṃ sarvavātakaphāmayaghnam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtamāha----- daśamūlāḍhake iti| āḍhake kvāthasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">----------------------------------------------| nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ kāsajiddhṛtam||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirguṇḍīpatrasvarasasādhitaṃ ghṛtaṃ kāsajitsyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha-nirguṇḍīti|</ab>
          <ab type="mula">ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam| 57 1/2| ----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgānāṃ rase vyoṣagarbhaṃ ca sādhitaṃ ghṛtaṃ pūrvoktaguṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [ghṛtāntaramāha-ghṛtamiti|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">punarnavaśivāṭikāsaralakāsamardāmṛtā- paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṃyutaiḥ| ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punarnavādirasaiḥ payasā yutaistrikaṭunā kalkena ca siddhaṃ ghṛtamupayujya-pītvā, kāsādibhyo bhayaṃ na jāyate| "vasugrahayutā jasau jasayalāśca pṛthvī guruḥ|" atra punarnavādiraso ghṛtāccaturguṇaḥ kṣīraṃ ghṛtasamaṃ ghṛtaṃ vyoṣāccaturguṇamiti pākakramaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntarāmāha-punarnaveti| śivāṭikā-dvitīyaḥ punarnavā| trikaṭunā kalkena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ| sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ| mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet| kalkaistatsarvakāseṣu śvāsahidhmāsu ceṣyate||62||</seg> kaṇṭakārīghṛtaṃ caitatkaphavyādhivināśanam| ----------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭakāryāḥ samūlaphalapatrāyā rasāḍhake balādibhiḥ kalkaighṛtāccaturthāṃśapramāṇairghṛtaprasthaṃ pacet| tacca sarpiḥ sarvakāsādhiṣviṣyate-abhihitam| idaṃ ca kaṇṭākārīghṛtaṃ kaphavyādhivināśanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha-samūlaphalaśākhāyā iti| mūlaṃpippalīmūlam| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- "kaṇṭakāryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ paktvā droṇe'mbhasaḥ pacet| tenāḍhakena kvāthasya ghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| rāsnāduḥ sparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ| sauvarcalayavakṣārakṛṣṇāmūlaiśca tajjayet|| kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārocakapīnasān|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">----------------------------------------------| pacevyāghrītulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe'pāmāḍhakasthite||63||</seg> <seg type="unit" n="64">kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān| śṛṅgībhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān||64||</seg> <seg type="unit" n="65">sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ catvāriṃśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet||65||</seg> <seg type="unit" n="66">darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet| pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca||66||</seg> leho'yaṃ gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit| ----------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāghryāstulāṃ kṣuṇṇāṃ-marditāṃ, jalasya vahe-caturdroṇe, pacet| āḍhakasthite jale sañcūrṇya vyoṣādīni ardhapalapramāṇāni pratyekaṃ kṣipet| agnirevāgnikaḥ-citrakaḥ| ghṛtasya ca ṣoḍaśa palāni, matsyaṇḍikāyāḥ,-vimalāyāḥ, catvāriṃśatpalāni, bhūyaśca tatsarvaṃ pacet| darvī limpatīti darvīlepī tasmin darvīlepini, avalehe śīte sati pratyekaṃ dvikuḍavapramāṇaṃ pippalyādi kṣipet| ayaṃ leho gulmādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vyāghrīlehamāha-pacedvyāghrītulāmiti| vahedroṇacatuṣke| granthi-pippalīmūlam| matsyaṇḍikāyāḥ-śarkarāyāḥ| anavasya-jīrṇasya| saṅgrahe tu (ci.a. 4)- "triphalā pippalī pāṭhā sārivā bṛhatīdvayam| marīcaṃ padmakaṃ mustamuṣīraṃ cākṣasammitam|| paktvā jalāḍhake pādaśeṣekṣārapalāṣṭakam| datvā guḍasya ca palaṃ pacedādarvilepanāt|| lehaḥ kapholbaṇaṃ kāsaṃ sarvameṣa niyacchati| sādhitaṃ kṣīramebhirvā tailakṣodrayutaṃ pibet||" iti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre)- "kuṣṭhaṃ tāmalakī bhārṅgī śaṭhīkṣāro harītakī| kolaṃ coṣṇāmbhasā cīrṇaṃ leho vā madhusaṃyutaḥ|| kolaṃ-maricam| (ślo. 47) vyoṣapuṣkaramṛdvīkātriphalāśaṭhicitrakaiḥ| madhutailayuto lehaḥ śleṣmakāsanibarhaṇaḥ|| vyoṣājamodacitrakaṣaṅgranthācavyakalkitaṃ sarpiḥ| kaphakāsaśvāsaharaṃ vāsakarasasādhitaṃ samadhu||" iti| yogaratne tu-"viḍaṅgaṃ saindhavaṃ rāsnā śaṭhī kṣāro mahauṣadham| śleṣmakāse hitaṃ cūrṇaṃ leho vā madhusaṃyutaḥ|| bibhītakaṃ ghṛtābhyaktaṃ gośakṛtpariveṣṭitam| svinnamagnau haretkāsaṃ dhruvamāsye vidhāritam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā kaphakāse śamanaṃ dhūmaṃ pibet| ghanaśleṣmaṇi śodhanaṃ dhūmaṃ pibet| ghanaśleṣmaṇi śodhanaṃ dhūmaṃ pibet| atha tameva dhūmamāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmamāha-śamanaṃ ceti| śamanaṃ dhūmaṃ pibet| yasya tu bahalaḥ kaphaḥ [sa] śodhanaṃ dhūmaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudītvacaḥ| dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ pibedanu||68||</seg> <seg type="unit" n="69">niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ| vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eteṣāṃ sambandhinaṃ dhūmaṃ kāsaghnavidhinā-sūtroditena, pītvā'nu-paścāt, niṣṭhyūtānte koṣṇaṃ kṣīraṃ guḍānvitaṃ pibet| sa dhūmaḥ pīto vātaśleṣmottarān kāsāṃścirantanān āśveva hanti| cirantanāniti "sāyaṃ ciraṃ" ityādinā ṭhyuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmāntaramāha----- manaḥśileti| alaṃ-haritālam| iṅgudī-tāpasadrumaḥ| tvaktāji (?) cūrṇīkṛtvā teṣāṃ dhūmaṃ pibedityarthaḥ| kāsaghnavidhinā-dhūmapānoktena| dhūmotkliṣṭakaphaniṣṭhānāmakṣīraṃ pibet| saṅgrahe tu (ci. a. 4)- " prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ śārṅeṣṭā'laṃ manaḥ śilām| marīcaṃ pippalīṃ drākṣāmelāṃ surasamañjarīm|| kṛtvā vārtai pibeddhūmaṃ kṣaumacailānuvārtinīm| ghṛtāktāmanu ca kṣīraṃ pibettadvadguḍāmbu vā|| śārṅgeṣṭā-uttuṇḍukī| surasaḥ-tulasī| tadvat-niṣṭhyātānte| nepālitālamaricalākṣānatakuṭannaṭaiḥ| uśīrarohiṣaphaladraviḍīvaṃśalekhanaiḥ|| pūrvakalpena dhūmo'yaṃ sānupāno vidhīyate| nepālī-manaḥśilā tālaṃ-haritālam| draviḍī-elā| vaṃśalekhanaṃ-vaṃśatvak| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ| kośātakīphalānmadhyaiḥ pibedvā samanaḥśilaiḥ||" iti| yogaratne tu-"tāpyamānasakāsena nāsābhaṅge svarejaḍe| kṣavathau ghrāṇanāse ca dhūmanāḍīṃ prayojayet|| kṣaumagarbhāṃ pibedvarti haritālaṃ manaḥ śilām| tālīsapatraṃ kaiḍaryaṃ guḍānnaṃ caiva bhojayet|| kaiḍaryaṃ-kaṭphalam| dhūmavartirbalāvyoṣaṃ haritālaṃ manaḥ śilā| anupānaṃ śṛtaṃ vā'pi praśastaṃ kāñjikaudanam|| madhukaṃ cājamodaśca jīvantyagurusarjajau| svairaṇḍamūlā kāsaghnī dhūmavartiriyaṃ śubhā|| sarjajo-rālā| kṣaumaṃ hiṅguvacābhūrjagranthiścaiṣa ghṛtānvitaḥ| dhūmakāsaharaḥ pītaḥ sarvagandhamayo'pi vā|| manaḥ śilā samāli.......daraiḥ pariśodhitaiḥ| tryahaṃ patraiḥ kṛtaṃ dhūmaṃ pibetkāsanivāraṇam|| jāteruttaraśiphādhūmaṃ śilāguggulamiśritam| gātrasya badarāṅgāraiḥ kārayetkāsaśāntaye|| jāteruttaradiṅmūlaṃ śilailāgugguluṃ samam| ajāmūtrena piṣṭo'yaṃ dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ| mūlena śarapuṅkhāyā dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">tamakaḥ kaphakāse tu syāccetpittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphakāse yadi tamakaḥ pittānubandhajaḥ syāt| tatratamake, pittakāsakriyāmavasthāvaśāt prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tamakopadrave pratīkāramāha-tamaka iti| tamakaḥ-pratamakaḥ, "jvaramūrcchāyutaḥ śītaiḥ śāmyet pratamakastu saḥ|" (hṛ. ni. a. 4/11) iti vacanātpittajatvācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kaphānubandhe pavane kuryātkaphaharāṃ kriyām| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vātaśleṣmātmake śuṣke snigdhamārdre virukṣaṇam| kāse karma sapitte tu kaphaje tiktasaṃyutam||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavane kaphānubandhe sati kaphakāsaharāṃ kriyāṃ kuryāt| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittakāsanāśinīṃ kriyāṃ vidadhyāt| vātaśleṣmātmake śuṣke kāse snigdhaṃ karma| ārdre tu kāse virūkṣaṇaṃ karma| kaphaje tu kāse sapitte tiktasaṃyutaṃ virūkṣaṇaṃ karma|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anubandhabhedāccikitsāmāha-kaphanubandha iti| śuṣke-śleṣmaniṣṭhīvanahīne,ārdre-yukte| sapitte kaphaje tu śuṣke tiktayutaṃ snigdham, ārdre rūkṣam| iti kaphakāsacikitsā</ab>
          <ab type="mula">urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet| kṣīreṇa--------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antaḥkṣata urasi sati sadyaḥ-śīghrameva, lākṣāṃ mākṣikayuktāṃ kṣīreṇa pibet| uraḥsandhānajanena lākṣāyāḥ prādhānyāt| tathā cāgryaṃ saṅgrahe (sū.a.13)-"lākṣā sadyaḥkṣataghnānām|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kṣatakāsacikitsā| tatra kṣatasyauṣadhamāha-urasyantaḥkṣata iti| sadyaḥ-utpannamātre|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">----------------------------------------------| ----------śālīn jīrṇe'dyātkṣīreṇaiva saśarkarān||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrṇe-pariṇate tasminnauṣadhe, kṣīreṇaiva saha śālima(līna) dyāt saśarkaram(rān)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atrauṣadhabhojanamāha-śālīniti| jīrṇe-auṣadhe|</ab>
          <ab type="mula">pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām| ----------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārśvabastyādirugalpāgniśca tāṃ-lākṣāṃ, surāyutāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-pārśvabastisarugiti pārśvayorbastau ca saruk-saśūlaḥ| tāṃ-lākṣām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">----------------------------------------------| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhinnapurīṣo naro mustātiviṣāpāṭhāvatsakānvitāṃ lākṣāṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-bhinnaviṭka iti| mustādibhiścaturbhiryutāṃ lākṣāṃ śītodakena pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyaṃ gaṇaṃ sitām| tvakkṣīrī samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lākṣādīni hi kṣīre paktvā tat kṣīraṃ dīptāgniḥ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāhā-lākṣāṃ sarpiriti| samit-godhamacūrṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">ikṣvārikābisagranthipadmakesaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibetkṣatī||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣvārikādibhiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ madhuyutaṃ sandhānārthamurasi kṣataḥ pumān pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-ikṣvāriketi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtānvitam| jvaradāhe sitākṣaudrasaktūnvā payasā pibet||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānāmāmānāṃ cūrṇaṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtayutaṃ jvaradāhe pibet| athavā, śarkarāmākṣikayutān saktūn payasā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-yavānāṃ cūrṇamiti| āmānāṃ-ulambikāyogyānām| auṣadhāntaramāha-sitākṣaudrasaktūnveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ hitam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam| rasāyanavidhānena pippalīrvā prayojayet||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsavāṃśca madhurauṣadhaiḥ sādhitaṃ sarpiḥ pibet| athavā, guḍodakaṃ kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ śītaṃ pibet| āmalakānāṃ vā cūrṇaṃ kṣīre siddhaṃ sarpiryuktaṃ pibet| rasāyanoktavidhinā vā pippalīḥ prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-kāsavāṃstviti| madhurāṇijīvantyādīni| auṣadhāntaramāha-guḍodakaṃ veti| kvathitaṃ-kvāthavidhinā| auṣadhāntaramāha-cūrṇamāmalakānāṃ veti| auṣadhāntaramāha-rasāyanavidhāneneti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ| madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīripippalībalāḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsī parvāsthiśūlavāṃśca saghṛtamākṣikā madhūkādīrlihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-kāsī parvāsthiśūlīti| vaṅgasene tu (kāsādhikāre ślo. 93)- "cūrṇaṃ kakubhasamutthaṃ vāsakarasabhāvitaṃ bahūn vārān| madhughṛtasitopalābhirlehyaṃ kṣatakāsaraktapittaharam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā| drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam| kāsaśvāsārucicchardimūrcchāhidhmāmadabhramān||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān| raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trijātakamardhakarṣapramāṇaṃ kaṇā karṣadvayamātrā sitādikaṃ pratyekaṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitaṃ madhunā kṛtā guṭikā vṛṣyāḥ pitta śoṇitādīn ghnanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> elādiguṭikāmāha-trijātamardhakarṣāṃśamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ| raktaṣṭhīvī pibetsiddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ||84||</seg> madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam| ----------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punarnavādicūrṇaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ siddhaṃ raktaṣṭhīvī pibet| athavā, madhūkādibhiḥ siddhaṃ taṇḍulīyakaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-varṣābhūśarkareti| auṣadhāntaramāha-madhūkamadhukakṣīrasiddhamiti| madhūkamadhukābhyāṃ siddhena kṣīreṇa siddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">----------------------------------------------| yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte kuryācca bheṣajam||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārgeṇa-mukhādinā, visṛte rakte yathāyathaṃ raktapitta cikitsitoktamauṣadhaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktapittauṣadhamatidiśati-yathāsvamiti| yogaratne tu-""gaṅgagodāvarīkṣiprākālindīnarmadodbhavām| āhṛtyasikatāṃ śvetāṃ susūkṣmāṃ prasṛtonmitām|| tulyāṃ tailaghṛtakṣaudraiḥ savasāmañjibhistathā| sāgāradhūmaistriphalārasena ca vimiśritām|| saptabhiḥ prasṛtaiḥ sārdhaṃ khajena mathitāṃ pibet|raktaṣṭhīvī kṣatoraskaḥ siddhayogaṃ samācaret| rakte pravṛtte dakṣāṇḍaṃ yūṣaistoyena vā pibet|| caṭakāṇḍarasaṃ vā'pi raktaṃ vā chāgajāṅgalam||" iti| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "rakte'tivṛtte chāgaṃ vā jāṅgalaṃ vā pibedasṛk|" tathā-"pippalīmadhukaṃ piṣṭaṃ kārṣikaṃ sasitopalam| prāsthikaṃ gavyamājaṃ ca kṣīramikṣurasastathā|| yavagodhūmamṛdvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṃ ca prasṛtāṃśāni tatsarvaṃ mrudunā'gninā|| pacellehaṃ ghṛtaṃkṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut| kāsahṛdrogakārśyaghno hito vṛddhālparetasām||" iti| yavacūrṇādīni prasṛtāṃśāni|</ab>
          <ab type="mula">mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam| ----------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūḍhavātastu puruṣo'jāyā medaḥ surayā bhṛṣṭamīṣatsaindhavasahitamadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">----------------------------------------------| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro'gnidīptimān||86||</seg> śṛtakṣīrasareṇādyātsaghṛtakṣaudraśarkaram| ----------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro dīptāgniḥ śṛtakṣīrasya sambandhinā sareṇa saghṛtakṣaudraśarkaramajāmedo'dyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-kṣāmaḥ kṣīṇa iti| ajāmeda ityunaṣaṅgaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">----------------------------------------------| śarkarāyavagodhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu||87||</seg> śṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyātkṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśaḥ| ----------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā kṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśo vā śarkarādikaṃ lihyāt| katham ? śṛtakṣīrānupānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">----------------------------------------------| kravyātpiśitaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ||88||</seg> pipppalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam| ----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca-kṣīṇādiḥ, kravyātpiśitasya niryūhaṃ ghṛtena bhṛṣṭaṃ pibet| kimbhūtam ? pippalīkṣaudrānvitam| tacca māṃsaśoṇitavardhanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-kravyātpiśitaniryūhamiti| saḥ-kṣīṇaḥ kṣatakāsī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">----------------------------------------------| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ| sāśvakarṇaiḥ śṛtātkṣīrādadyājjātena sarpiṣā||90||</seg> śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ| ----------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nyagrodhādibhiḥ śṛtātkṣīrāt samudbhūtena sarpiṣā śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrādiśca naro'dyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha-nyagrodhodumbareti| tālamastako-agra. . majjā| nyagrodhādibhiḥ śṛtaṃ yat kṣīraṃ, tato jātaṃ yatsarpiḥ, tena śālyodanamadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">----------------------------------------------| vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairmataḥ||91||</seg> tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā| ----------------------------------------------|92|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittapīḍite gātramede vā'bhyaṅgoghṛtairmataḥ| mātariśvanā-vātena, pīḍite sati tailairvātarogaghnairabhyaṅgo mataḥ| caśabdāddhṛtairapīti dyotayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtābhyaṅgamāha---- vātapitārdit iti| tailābhyaṅgamāha-tailaiśceti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ|92|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛtpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṃ syāt| iti sambhāvanāyāṃ liṅ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāh---- hṛtpārśvārtau tviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛtpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṃ syāt| iti sambhāvanāyāṃ liṅ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātavyādhyuktamatidiṣati----- kuryādveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">----------------------------------------------| yaṣṭyāhnanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasame ghṛtam||93||</seg> payasyāpippalīvāṃśīkalkaiḥ siddhaṃ kṣate hitam| ----------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṣṭyāhvayasya nāgabalāyāśca kvāthe kṣīratulye payasyādikalkaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ kṣatakāsehitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> auṣadhāntaramāha----yaṣṭyāhvanāgabalayoriti| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "śṛtaṃ vā'ṣṭaguṇe kṣīre kolalā kṣārasānvitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvamratsakatvagvatsakatvakphalairghṛtam ||" iti| kaṭvaṅgaḥ-ṭuṇṭukaḥ| phalaṃ-vatsakasyaiva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">----------------------------------------------| jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">balābhārṅgīsvaguptarddhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ| śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ ca yallaghu||95||</seg> <seg type="unit" n="96">drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ madhurasnigdhabṛṃhaṇam| taiḥ pacetsarpiṣaḥ prasthaṃ karṣāṃśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulārajaḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">palārdhakaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ yathābalam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā||99||</seg> <seg type="unit" n="100">naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||100||</seg> <seg type="unit" n="101">kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsripittanut| putradaṃ chardimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvanīyo gaṇastathā śuṇṭhyādayastairjīvanīyādigaṇādibhiḥ karṣāṃśaiḥ sūkṣmacūrṇitaiḥ kṣīradhātryādirasayuktaṃ ghṛtasya prasthaṃdvātriśatpalāni pacet| drākṣākṣoḍādīnya(tya)trādiśabdena nārikelanikocādiparigrahaḥ| śīte ghṛte mākṣikasya ṣoḍaśapalāni, śarkarācūrṇapalāni pañcāśat, maricādīni dvikārṣikāṇi cūrṇitāni prakṣipya tasmānmātrāṃ yathābalaṃ lihyāt| amṛtaprāśametatsaṃjñaṃ ghṛtaṃ narāṇāmamṛtatulyam, mahāguṇatvāt| yathā nāgānāṃ sudhā devānāmamṛtam| ata evaitat sudhāmṛtarasam| prāśyaṃ-bhojyaṃ, kṣīramāṃsarasāśinā| etacca ghṛtaṃ naṣṭaśukrādīn bṛṃhayet| kāsādinut| putradam| chardyādighnam| atra ca madhurasnigdhabṛṃhaṇānāṃ drākṣādīnāmapi yathālābhaṃ karṣapramāṇamadhikaṃ vā yojyam| yathā sāmānyaparibhāṣoktā karṣamātrā paripūrṇā syāditi|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> amṛtaprāśamāha---- jīvanīyo gaṇa iti| vīrāvidārī| payasyā-dugdhikā| madhurādiguṇaṃ phalaṃ-tacca drākṣākṣoḍādi prasiddhaṃ grāhyamityarthaḥ| vinīya-nikṣipya| sudhāpātāle, amṛtaṃ-svarge, tābhyāṃ tulyarasamidaṃ ghṛtaṃ narāṇāmamṛtam| ata evāmṛtaprāśākhyam| " rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmṛtam| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te||" (hṛ. sū. a. 18/17) iti mantraliṅgāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">śrvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇī palāśarṣabhakau sthirām||102||</seg> <seg type="unit" n="103">pālikāni pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaiḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śatāvaryarddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut||104||</seg> <seg type="unit" n="105">mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvadaṃṣṭrādīni pālikāni, teṣāṃ rase kṣīracaturguṇe svaguptādibhiḥ kalkairghṛtāt prasthaḥ siddho vātapittahṛdrogaśūlanut| mūtrakṛcchrādighniḥ| tathā, dhanurādikhinnānāṃ balamāṃsadaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- śvadaṃṣṭrośīreti| śvadaṃṣṭrayā ṣoḍaśaguṇe jale caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ pākānantaraṃ yorasaḥ| yasmāccaturguṇaṃ kṣīraṃ| a......karuṇā eva hṛtahṛdayatā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paceddhṛtam| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu taddhitam||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuyaṣṭyā aṣṭau palāni, drākṣāyāḥ ṣoḍaśa, etatkvāthe pippalyaṣṭapaleghṛtaprasthaṃ pacet| ghṛte ca siddhe suśīte sati kṣaudraśarkarayoḥ pṛthagaṣṭapalaṃ vimiśrayet| etacca ghṛtaṃ samasaktu kṣata kṣīṇe raktagulme ca hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- madhukāṣṭapaleti| tantripaṭāṃ samasaktu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāddhṛtāt| gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet||108||</seg> <seg type="unit" n="109">siddhaśīte sitākṣaudraṃ dviprasthaṃ vinayettataḥ| yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||109||</seg> vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam| ----------------------------------------------|110|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātryādirasasya pṛthak prasthaṃ gavyājayoḥ kṣīrayoḥ prasthau ghṛtasya prasthaṃ ca vipācayet| siddhapūte ca tatastasmin ghṛte śarkarākṣaudrayoḥ prasthau dvau vinayet-kṣipet| tata iti "avyayāditvāt" tasiḥ| etacca ghṛtaṃ yakṣmādiharaṃ tathā vayaḥsthāpanādiguṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- dhātrīphaleti| dhātrīphalarasādīnāṃ navānāṃ navaprasthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">----------------------------------------------| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike lihyādvāte'dhike pibet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">līḍhaṃ nirvāpayetpittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca||111||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pitte'bhyadhike ghṛtaṃ lihyāt| vāte'dhike ghṛtaṃ pibet| līḍhaṃ tu ghṛtaṃ nirvāpayet-saṃśamayet| analaṃ ca na hanti līḍhaṃ ghṛtam| kutaḥ ? alpatvāt| atrāyaṃ sadbhāvārthaḥ,-kila pītenādhikena dravatayā vahnermāndyenāvaśyaṃ bhavitavyam| tathā ca vakṣyati (hṛ.ci.a.10/32)-"agnernirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā|" iti| taccābhyadhikaṃ pittaṃ līḍhaṃ ghṛtaṃ saṃśamayati| alpatvācca hetoragniṃ na hanti-mandasyāgneradhikaṃ māndyaṃ na janayati| pītaṃ saddhṛtamanilamākrāmati-prasahya jayati| ūṣmāṇaṃ-jāṭharaṃ vahniṃ jājvalyamānaṃ, ruṇaddhi-āśveva sthagayati, śamaṃ kiñcinnayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtalehapānayorviṣayabhedamāha----ghṛtaṃ tviti| nirvāpayet-śamayet, śītatvāt| lehyaṃ śītasparśaṃ bhavati| alpatvāt-vahneranāvarakatvāt, asṛtāvayavatvāt| alpadeśe vyāpitvaṃ hyalpatvam| ūṣmāṇaṃ-agnim|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ styānāni yojayet||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sarpirguḍān samadhvaṃśān kṛtvā dadyātpayo'nu ca| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣāmāṇāṃ kṣīṇānāṃ kṛśāṅgānāṃ ca nṛṇāmetānyeva pūrvoktāni ghṛtāni styānāni tvakakṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ saha yojayet| sarpirmiśrān guḍān samadhvaṃśān kṛtvā ca dadyāt| śarkarāyāḥ palāni pañcāśat madhunaḥ palāni ṣoḍaśātra deyāni| muninā hyevamuktam (ca.ci.a.11/60)-dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet| śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca|| kṣiptvā sarpirguḍān kuryāddhikkāśvāsajvarāpahān|" iti| paya ityādi| anantaraṃ payaḥ pibet| taiḥ_sarpirguḍaiḥ, retovīryādīn śīghrataraṃ prāpnoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarpirguḍānāha----kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmiti| kṣāmaḥ-śukreṇa hīnaḥ| kṣīṇe-balavīryābhyām| kṛśo-māsāṃdibhiḥ| styānāni ghṛtāni cūrṇairyojayet| taiḥ-madhucaturthāṃśayuktaiḥ| sarpirguḍān-ghṛtamodakān kṛtvā, rogiṇe dadyāt| tadanu dugdhaṃ dadyāt| saṅgrahe tu (ci.a. 5)- "balā vidārī hasvaṃ ca pañcamūlaṃ punarnavā| pañcānāṃ kṣīrivṛkṣāṇāṃ śuṅgā muṣṭyaṃśikāstathā|| eṣāṃ kaṣāye dvikṣīre vidāryājarasāṃśike| jīvanīyaiḥ pacetpiṣṭairakṣamātrairghṛtāḍhakam|| sitāpalāni pūte ca iti dvātriṃśadāvapet| godhūmapippalīvāṃśīcūrṇaṃ śṛṅgāṭakasya ca|| samākṣikaṃ kauḍavikaṃ tatsarvaṃ khajamūrcchitam| styānaṃ sarpirguḍānkṛtvā bhūrjapatreṇa veṣṭayet|| tān jagdhvā pālikān kṣīraṃ madyaṃ tvanu pibetkaphe| śoṣe kāse kṣate kṣīṇe śramastrībhārakarṣite|| raktaniṣṭhīvane tāpe pīnase corasi sthite| śastā pārśvaśiraḥ śūle bhede ca svaravarṇayoḥ|| śṛ(śu)ṅgāḥ-pallavāṅkurāḥ| muṣṭiḥ-palam| dvikṣīre-dviguṇakṣīre| [vidāryāja] rasaḥ, aṃśikaḥ-samabhāgo, yasya tasmin| godhūmacūrṇādipañcakaṃ pratyekaṃ kuḍavāṃśam| bhūrjapatraveṣṭanaṃ sthāpanāsaukaryārtham| 'madyaṃ tu kaphe' iti vacanāt vāte pitte ca kṣīram| śarkarayā śṛte kṣīra ghṛtatailāḍhakatraye| cūrṇīkṛtāḥ kṣipetpakvasāndre daśāpalāḥ pṛthak|| drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ| tadvadvidāryāmalake prasthārdhaṃ viśvabheṣajam|| yaṣṭyāhvasauvarcalayordvipalaṃ maricasya ca| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṛśaḥ śuṣyaṃstān khādetpālikairguḍaiḥ|| tathā sadyo rasādīnām vṛddhyāpuṣṭiṃ samaśnute|| tadvat-pṛthak daśapale| pālikairguḍaiḥ-pālikān guḍan kṛtvā| gokṣārādāḍhakaṃ sarpiḥprasthamikṣurasāḍhakam| rasādvidāryāḥ kuḍavaṃ rasātprasthaṃ ca taittirāt|| dadyāt sidhyati tasmiṃstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpakuḍavaṃ kuḍavaṃ ca priyālataḥ|| paladvayaṃ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṃśatim| pṛthagbibhītakānmajjñaḥ pippalyāśca caturthikām|| triṃśatpalāni khaṇḍacca madhūkātpāṇimānikām| tathā'rdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayet|| siddhe dvikuḍavaṃ kṣaudrācchīte datvā ca modakān| kārayenmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān|| vātāsṛkpittarogeṣu kṣatakāsakṣayeṣu ca| kṣīṇaujaḥsvaraśukreṣu yonidoṣeṣu saṃstrave|| mṛtaprajāsu vandhyāsu hitā garbhasya strutau|" iti| caturthikāṃ0palam| pāṇimānikāṃ-karṣam| maricājājyoḥ pṛthakpalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet| ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudravarṇe'tra ca kṣipet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">khaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi| trijātadhānyamaricaṃ pṛthagardhapalāṃśakam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">avatāritaśīte ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhakam| khajenāmathya ca sthāpyaṃ tannihantyupayojitam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| uraḥsandhānajananaṃ medhāsmṛtibalapradam||117||</seg> aśvibhyāṃ vihitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam| ----------------------------------------------|118|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vītāni-apāsitāni, tvagasthīni yasmātkūṣmāṇḍāt tasya tulāṃ sninnāṃ satīṃ punaḥ sarpiṣaḥ prasthe ghaṭṭayan pacet| atra ca kūṣmāṇḍe mākṣikavarṇe jāte sati khaṇḍācchataṃ, phaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ, jīrakācca paladvayaṃ, trijātakādi pratyekamardhapalāṃśakaṃ, kṣipet| avatārite śīte cāsmin kṣaudrasya ṣoḍaśa palāni datvā, khajena-darvyā, āmathya-viloḍya, paścādbhāṇḍe sthāpyam| evaṃ hyasya samyag ghṛtādisamayogaḥ syāt| upayojitaṃ ca tat kāsādīn hanti| uraḥsandhānaṃ karoti| medhādipradam| aśvibhyāṃ-dasrābhyāṃ, nirdiṣṭaṃ kūṣmāṇḍakākhyaṃ rasāyanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kūṣmāṇḍakarasāyanāmāha-vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāmiti| svinnāṃ tyaktadravāṃ śītīkṛtāṃ punaḥ pacet| kṣaudravarṇe kūṣmāṇḍe| śataṃ-palaśatam| khaṇḍaprakṣepasamaye svedanānnirgataḥ kūṣmāṇḍarasaḥ prakṣepya iti vṛddhavaidyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">----------------------------------------------| pibennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam||118||</seg> <seg type="unit" n="119">palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk| eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param||119||</seg> maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca| ----------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgabalāmūlasya palaṃ kṣīrayutaṃ pibet| kimbhūtam ? ardhakarṣādivardhitaṃ māsaṃ yāvat| kimbhūto naraḥ ? kṣīravartano'nannādaḥ san| ayaṃ prayogaḥ suṣṭhu puṣṭyādikaraḥ| evameva kalpo maṇḍūkaparṇyāḥ yaṣṭyāḥ śuṇṭhyāśca kāryaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nāgabalārasāyanamāha---- pibediti| vardhitaṃ ardhakarṣeṇaiva, aṣṭabhirdinaiḥ palaṃ bhavati| ataḥ palameva, yāvan māsaḥ pūryate| anyadrasāyanamāha-maṇḍūkaparṇyā iti| ayaṃ-nāgabaloktaḥ| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalā tulām| tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet|| palārddhikaiścātibalāyaṣṭīpunarnavaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ|| aśvāgandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ| kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklardhijīvakaiḥ|| mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaserukaiḥ| etannāgabalāsarpiḥ pittaṃ raktaṃ kṣataṃ kṣayam|| jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param| varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam|| upayujya ca ṣaṇmāsaṃ vṛddho'pi taruṇāyate| kṣīraśuklā-kṣīravidārī| mṛṇālabise-sūkṣmasthūlapadmamūle| śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikeṇa ca|| saṃyuktaṃ vā śṛtaṃ kṣīraṃ pibetkāsajvarāpaham| phalāmlaṃ sarpiṣā bhṛṣṭaṃ vidārīkṣurase kṛtam|| strīṣu kṣīṇaḥ pibedyūṣaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ param| saktūnāṃ vastrapūtānāṃ manthaṃ kṣaudraghṛtānvitam| yavānnasātmyo dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ| jīvanīyopasiddhaṃ vā jāṅgalaṃ ghṛtabharjitam|| rasaṃ prayojet kṣīṇo vyañjanārthaṃ saśarkaram|| vyañjanārthaṃ-śākārtham| gomahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṃsarasaistathā| yavānnaṃ bhojayedyūṣaiḥ phalāmlairvā ghṛtāplutaiḥ||" iti|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">----------------------------------------------| pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalātulām||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet| palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ| aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ| mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaserukaiḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">etannāgabalāsarpiḥ pittaraktakṣatakṣayān| jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param||124||</seg> <seg type="unit" n="125">varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam| upayujya ca ṣaṇmāsān vṛddho'pi taruṇāyate||125||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgabalāyāstulāṃ vāridroṇe pādaśeṣaṃ yathā bhavati tathā pacet| tena-nāgabalākvāthena, tulyāśaṃ ṛtaṃ tathā kṣīraṃ tathā palārdhapramāṇairatibalādibhiḥ kalkaiśca sādhayet| etannāgabalāsarpiḥ pittaraktādīn jayet| tathā, suṣṭhu balādikaram| tathā, varṇāya hitamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitaghnaṃ ca| tathā, ṣaṇmāsā nupayujyedaṃ ghṛtaṃ vṛddho'pi taruṇa ivācarati|</ab>
          <ab type="mula">dīpte'gnau vidhireṣa syāt-----------------| ----------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīpte-samiddhe, agnau satyeṣa vidhiḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktasya kṣatakāsopacārasya viṣamāha-dīpte'gnāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">----------------------------mande dīpanapācanaḥ| yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto, grāhī śakṛti tu drave||126||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mande'gnau dīpanapācanaḥ| yakṣmokto-rājayakṣmaṇyuktaḥ, kṣatināṃ śasta upakramaḥ| drave tu śakṛti grāhī upakramaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mande'gnāvupacārāntaramāha-manda iti| yakṣmoktaḥ-rājayakṣmacikitsitoktaḥ| dravamalasyopacārāntaramāha-grāhīti| grāhī-yakṣmokta eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||127||</seg> <seg type="unit" n="128">bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ jalapañcāḍhake pacet||128||</seg> <seg type="unit" n="129">yavasvede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt||129||</seg> <seg type="unit" n="130">tailātsapippalīcūrṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt| lehaṃ dve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt||130||</seg> <seg type="unit" n="131">tadvalīpalitaṃ hanyādvarṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ viṣamajvaram||131||</seg> <seg type="unit" n="132">mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogārucipīnasān| agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam||132||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādipuṣkarāntaṃ pṛthak dvipalapramāṇam| yavānāmāḍhakaṃ-catuḥṣaṣṭipalāni| harītakīphalānāmekaṃ śatam| etatsarvaṃ jalasya pañcāḍhake pacet| yavasvede ca sati taṃ kaṣāyaṃ pūtaṃgālitaṃ, tacca svinnamabhayāśataṃ guḍatulāṃ dattvā tathā ghṛtatailapippalīcūrṇānāṃ pratyekaṃ kuḍavaṃ dattvā pacet| siddhe śīte ca lehe mākṣikakuḍavaṃ dattvā, ato-lehākhyādrasāyanāt, satribhāgapalamātraṃ dve ca harītakyau nityaṃ khādet| tacca bhuktaṃ valīpalitaṃ hanyāt| varṇādivardhanaṃ tathā pañcakāsādīn hanti| agastyena maharṣiṇā nirmitametadrasāyanaṃ dhanyaṃ-śreṣṭhametat| atra ca taila ghṛtamadhūnāṃ samāṃśānāmapyavirodhaḥ, pākācchaktayantarotpatteḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> agastyaharītakīmāha-daśamūlamiti| yavasvede sati-yadā yavāḥ svinnāstadā kaṣāyaḥ siddho bhavatītyarthaḥ lehaṃ paladvayamitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam| pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ||133||</seg> <seg type="unit" n="134">bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt| payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃstrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt||134||</seg> <seg type="unit" n="135">boṭasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ| pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram||135||</seg> <seg type="unit" n="136">saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam| pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ cāḍhakadvayam||136||</seg> <seg type="unit" n="137">pacedaṣṭaguṇe toye yavasvede'vatārayet| pūte kṣipetsapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām||137||</seg> <seg type="unit" n="138">tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ| adhiśrayenmṛdāvagnau darvīlepe'vatārya ca||138||</seg> <seg type="unit" n="139">śīte prasthadvayaṃ kṣaudrātpippalīkuḍavaṃ kṣipet| cūrṇīkṛtaṃ trijātācca tripalaṃ nikhanettataḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">dhānye purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat| rasāyanaṃ vasiṣṭhoktametatpūrvaguṇādhikam||140||</seg> svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate| ----------------------------------------------|141|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādi ikṣurakāntaṃ palapramāṇam| boṭaḥ-alambusā| sthaviraṃ-śaileyam| candralekhā-bākucī| harītakīnāmekādaśaśatāni yavānāmāḍhakau dvau aṣṭaguṇe jale paet| yavasvede sati cāvatārayet| tasmin kvāthe pūte pathyāsahitāṃ purāṇaguḍāttulāṃ tailādīnāṃ pṛthakpṛthak prasthaṃ kṣipet| tataḥ-anantaraṃ, punaḥ pacet| mṛdau vahnau darvīlepe satyavatārya śīte sati prasthadvayaṃ kṣaudrāt pippalīnāṃ catuṣpalaṃ cūrṇitaṃ trijātācca tripalaṃ kṣipet| tataḥ-anantaraṃ, purāṇakumbhasthaṃ-ghṛtarūḍhabhāṇḍasthaṃ, dhānyamadhye māsaṃ nikhanet| māsādūrdhvaṃ pūrvavat khādet| etadrasāyanaṃ vasiṣṭhena kathitam| agastyalehādguṇairadhikaṃ svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣviṣyate, tantrakṛdbhiriti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vasiṣṭhaharītakīmāha-daśamūlaṃ balāmiti| boṭasthaviro-muṇḍī| candralekhā-bākucī| sahācaraṃ-kuraṇṭakaḥ| ikṣuraḥ-kokilākṣaḥ| etatsarvaṃ palāṃśakaṃ-pratyekaṃ palamātram| sapathye-harītakyekādaśaśatīyukte| pūrvavatlehaṃ dve cāpathye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">----------------------------------------------| pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalātpale||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt| ekaikāṃ maricājātyordhānyakād dve caturthike||142||</seg> <seg type="unit" n="143">śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāyayet| kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet||143||</seg> rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtīśvāsakāsajit| ----------------------------------------------|144|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavaṃ-lavaṇaṃ, palapramāṇam| śuṇṭhī palapramāṇā| pālikamiti palaṃ parimāṇamasyeti ṭhak| pālikaṃ pālikī ceti "napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| sauvarcalalavaṇācca dve pale| kuḍavapramāṇāni vṛkṣāmlādīni| ārjakaṃ-kuṭherakam, tasmātpatram| ekāmekāṃ maricājājyoścaturthikāṃ-palasaṃjñām, dhānyakāt dve caturthike, śarkarāpalāni ca dvādaśātra deyāni| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 11/82)- "pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī" ityārabhya yāvat "śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāpayet| kṛtvā cūrṇamato mātrā" ityādi| tasmādatrāpyayaṃ grantho nirdiṣṭo bodhyaḥ| pramādācca kecinna paṭhanti| ayaṃ cātraivaṃ vakti-"rucyaṃ taddīpanaṃ" ityādi| śarkarāmantareṇa tu rucyatvamasya kathamivopapadyate ? tasmādyukto'tra śarkarāprayoga iti| etaccūrṇa kṛtvā, ataḥ- asmāccūrṇāt, mātrāṃ yathocitāmannapāneṣu dāpayet, vaidya iti śeṣaḥ| etaccūrṇaṃ rucyaṃ dīpanaṃ balyaṃ pārśvādyārtijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṣāḍavaṃ cūrṇamāha-pālikamiti| śuṇṭhyapi pālikī| ārjakāt-parṇāśāt, patram| atra-palaviṃśatau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">----------------------------------------| ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājājidīpyakāt||144||</seg> <seg type="unit" n="145">tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle dvirdviḥ saurvacalātpalam| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyātpañca palāni ca||145||</seg> <seg type="unit" n="146">taccūrṇaṃ ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayet| ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat||146||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhānyakādekāṃ ṣoḍaśikāṃ-karṣasaṃjñām| ajājīdīpyakāṭ dve dve ṣoḍaśike| tābhyāṃ-ajājīdīpyakābhyāṃ miśritābhyāṃ sakāśāt, dāḍīmavṛkṣāmle dvirdviḥ-pratyekaṃ catasraḥ ṣoḍaśikā ityarthaḥ| evamaṣṭau karṣā dāḍimasya, aṣṭau vṛkṣāmlasya| tathā sauvarcalāt palaṃ, śuṇṭhyāḥ karṣaṃ, kapitthasya majjataḥ pañca palāni| tat-etat, cūrṇaṃ śarkarāyāḥ ṣoḍaśapalaiḥ sammelayet| ayaṃ ṣoḍavo'nnapāneṣu pūrvavat pradeyaḥ syāt| arhārthe kṛtyaḥ| kecit ṣoḍaśikāṃ palamityāhuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṣāḍavāntaramāha-ekāṃ ṣoḍaśikāmiti| ṣoḍaśikāṃ-karṣam| tābhyāṃ-militābhyāṃ palamitābhyām| dvirdvidvirbhūtvā dviḥ, pratyekaṃ catuḥ palamite dāḍimavṛkṣāmle| ṣāḍavaḥ-ṣaḍaṅgasaṃyogāt|</ab>
          <ab type="mula">vidhiśca yakṣmavihito yathāvasthaṃ kṣate hitaḥ| ----------------------------------------|147|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣate cāvasthāvaśādyakṣmaṇi yo vihito vidhiḥ sa hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yakṣmacikitsitamatidiśati-vidhiśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">----------------------------------------| nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddhe uraḥ śiraḥ||147||</seg> dālyate kāsino yasya sa nā dhūmān pibedimān| ----------------------------------------|148|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣatadoṣe ca nivṛtte-śānte sati, kaphe vṛddhe yasya kāsavataḥ puṃsa uraḥ śiraśca dālyate-pāṭyata iva, saḥ-kāsī, dhūmānimān-dvimedādīnāṃ, pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmapānamāha-nivṛtta iti| dālyate-bhidyate bhidyamānamiva vyathate| nā-puruṣaḥ| imān-vakṣyamāṇān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">------------------------------------------------| dvimedādvibalāyaṣṭikalkaiḥ kṣaume subhāvite||148||</seg> varti kṛtvā pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ| ------------------------------------------------|149|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvibhedādibhiḥ kalkaiḥ kṣaume-subhāvite varti kṛtvā dhūmaṃ pibet| jīvanīyākhyaṃ ghṛtamanu-paścāt, pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmamāha-dvimedādvivacāyaṣṭīkalkairiti| subhāvite-punaḥpunarlipte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">------------------------------------------------| manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam| piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā||150||</seg> sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanam| ------------------------------------------------|151|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manaḥśilādibhistadvadeva-dvimedādibhiryathā dhūmaṃ pibet| anu śarkarodakamikṣurasaṃ guḍodakaṃ vā pibet| udakasādṛśyādikṣuraso'pīkṣūdakaśabdena gṛhītaḥ| manaḥ śilāmārdrayā vaṭaśuṅgayā tulyāṃ piṣṭvā saha sarpiṣā dhūmaṃ satittiripratibhojanaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmāntaramāha---- manaḥśileti| tadvadeva-kalkaiḥ kṣaume subhāvite varti kṛtveti| śarkarodakādyanyatamamanupānam| dhūmāntaramāha---- piṣṭveti| tittirimāṃsarasapradhānaṃ bhojanaṃ yatra dhūme tam| iti kṣatajāsacikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">------------------------------------------------| kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryādagneśca vardhanam||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣayaje kāse pūrvoktaṃ bṛṃhaṇaṃ kuryādagnisandīpanaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tathakṣayakāsacikitsā| tatra prathamopacāramāha-kṣayaje bṛṃhaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahudoṣāya-prabhūtādoṣāya kṣayakāsine, saha snehena mṛdu virecanaṃ dadyāt| tadevāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanamāha---- bahudoṣāyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">------------------------------------------------| śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā||152||</seg> <seg type="unit" n="153">tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śamyāken-karṇikāreṇa, athavā trivṛtayā drākṣārasayuktayā tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca sarpiḥ siddhaṃ yuktyādeśakālādivalena, kṣīṇadeho viśodhanaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tadeva virecanatrayamāha---- śamyākeneti| śamyākakalkena siddhaṃ sarpirekam| trivṛtkalkadrākṣārasārasābhyāṃ dvitīyam| rodhrakvāthavidārīrasābhyāṃ tṛtīyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān| ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet||154||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pitte kṣīṇe kaphādiṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsī karkaṭakyādipakvaṃ ghṛtaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanaṃ ghṛtamāha| pitte kapha iti| karkaṭaśṛṅgībalātibalākalkena kṣīreṇa ca sādhitam|</ab>
          <ab type="mula">vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam| ghṛtaṃ payaśca-----------------------------|155|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidārībhiriti bahuvacanaṃ kṣīravidāryādivyaktiviśeṣāṇāṃ grahaṇārtham| evaṃ kadambairityatrāpi dhārākadambādigrahaṇārtham| jātau bahuvacanamityanye| tālasasyaiḥ-tālaphalairvā, sādhitaṃ ghṛtaṃ payo vā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- vidārībhiriti| vāśabdaḥ pūrvaghṛtāpekṣayā, caśabdasya samuccayārthatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">---------------------------------------------------------| -------------------mūtrasyavaivarṇye kṛchranirgame||155||</seg> <seg type="unit" n="156">śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena laghunā'nuvāsyo miśrikeṇa vā||156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrasya vaivarṇye kṛchranirgame sati tathā meḍhre śūne savedane pāyau śroṇyāṃ vaṅkṣaṇe caivaṃvidhe sati naro laghunā ghṛtamaṇḍenānuvāsyaḥ| miśrikeṇa vā-ghṛtatailena, anuvāsyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [anuvāsanamāha-mūtrasyeti|] laghunā-laghupañcamūlasiddhena| [ghṛtamaṇḍena-]cirasthitasya ghṛtasyācchabhāgena| miśrakeṇa-vṛddhicikitsiktena sukumārakākhyena "pacetpunarnavatulāṃ" (hṛ. ci. a. 13/41) ityādinā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ prasahāstadvatprayojyāḥ piśitāśinaḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">auṣṇyātpramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryātsamyag vahan rasaḥ||158||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anuvāsānāntaraṃ jāṅgalairmāsaiḥ-hariṇaiṇājādibhiḥ, tadabhāvāttatsadṛśairapi| pratibhuktasyānantaraṃ tathaiva piśitāśinaḥ prasahāḥ-dvīpivyāghrādayaḥ, prayojyāḥ| nānuvāsitamātrasya jāṅgalamāṃsapratibhuktasyaiva prasahāḥ piśitāśinaśca yojyāḥ, agnimāndyabhayāt| te prasahāḥ pramāthibhāvāt tathauṣṇyāt kaphopaliptebhyaḥ srotobhyaḥ kaphaṃ cyāvayanti| pramāthidravyalakṣaṇaṃ ca khāraṇadādaugaditam| yathā-"srotāṃsi doṣaliptāni pramathya yat| praviśya saukṣmyāttaikṣṇyācca tatpramāthīti saṃjñitam||" iti| taiśca-srotobhiḥ,śuddhaiḥ samyagvahan rasaḥ puṣṭiṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuvāsanaśuddhasya māṃsopacāramāha----jāṅgalairiti| jāṅgalaiḥ-mṛgādimāṃsarasaiḥ| pratibhuktasya-śudhdyakteṣṭadoṣaśāntiryathā bhavatyevaṃ bhuktasya| vartakādyāḥ-viṣkirāḥ| piśitāśina iti sarveṣāṃ viśeṣaṇam| pratham viṣkirāstato bileśayāstataḥ prasahā iti kramaḥ| tadvat-pratibhojanavat, agnibalāpekṣayā mātrāvṛddhirityarthaḥ| pramāthibhāvāt-līnamalollekhanasāmarthyāt| taiḥ-srotobhiḥ| raso-rasadhātuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">cavikātriphalābhārgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale||159||</seg> <seg type="unit" n="160">śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet||160||</seg> <seg type="unit" n="161">siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ||161||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cavikādibhirjale śṛtairnāgarādibhiḥ piṣṭaiḥ samaiḥ sarpirvipācayet| siddhe'smin ghṛte kṣārau dvau, pañca-saidhavādīni lavaṇāni ca, dattvā mātrāṃ prakṛtatvāt ghṛtasya pibet, kaphakāsārtaḥ puruṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsayogyasya ghṛtamāha----cavikātriphalenti| samaiḥ-nāgarādibhiḥ pañcabhirekayā karkaṭaśṛṅgayā, anyathā samairiti vyarthaṃ, pratyekaṃ samasya paribhāṣāprātvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā surasena ca||162||</seg> <seg type="unit" n="163">akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchhośajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam||163||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsamardādibhirakṣapramāṇaiḥ kṣīradrākṣārasayormiśritayorāḍhake ghṛtaprasthaṃ pacet| śoṣādiharaṃ śivaṃ ca-ārogyakaram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- kāsamardābhayeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghṛta pakvaṃ hanti kāsajvarārucīḥ||164||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛṣādīnāṃ pratyekaṃ patramūlaphalāṅkurāt rasakalkaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ kāsādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha----vṛṣavyāghrīguḍūcīnāmiti| patrādīnāṃ caturṇāṃ rasaisteṣāmeva kalkaiḥ| te ca vṛṣādīnāṃ pratyekaṃ grāhyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam| pibedupari bhuktasya yavakṣārrayutaṃ naraḥ||165||</seg> pippalīguḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam| -----------------------------------------------------|166|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā dāḍimasvarase dviguṇe vyoṣakalkasaṃyutaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ bhuktasyāhārasyopari yavakṣārayutaṃ pibet| pippalīguḍābhyāṃ vā caturguṇe ghṛte ghṛtāccaturguṇe jale ghṛtasame chāgakṣīra iti pakvaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- dviguṇa iti| vyoṣayutaṃ sādhanakāle| yavakṣārayutaṃ pānakāle| ghṛtāntaramāha-pippalīguḍasiddhaṃ veti| pippalīguḍayoḥ kalkena chāgakṣīreṇa ca siddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">------------------------------------------------| etānyagnivivṛddhyarthaṃ sarpiṣi kṣayakāsinām||166||</seg> syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye| ------------------------------------------------|167|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etāni pūrvoktāni cavyādibhirvipakvāni ghṛtānyagnivardhanāni kṣayakāsināṃ syuḥ| doṣopaliptakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ ghṛtānāṃ dīpanatvaṃ srotaḥ śodhanatvaṃ cāha---- etanīti| vaṅgasene tu (kāsa. ślo. 99)- "śubhadeśasamudbhūtaṃ samudbhṛtaṃ mūla [maśva]gandhāyāḥ| puṇye'hani saṅkṣuṇṇaṃ vipaceddroṇe'mbhasastulāmasmāt|| jñātvā'ṣṭabhāgaśeṣaṃ gṛṇhīyātadrasaṃ suparitūtam| dve caivātra palaśate dadyācchāgasya śuddhamāṃsasya|| sarpiḥprasthamathaikaṃ gavyaṃ ca payaścaturguṇe dadyāt| kalkānakṣasamāṃśānūrdhvamataḥ sampravakṣyāmi|| kākoloyugamṛddhī dve mede jīvakaṃ svayaṃguptām| ṛṣabhakamelāṃ madhukaṃ mṛdvīkāhastipippalyau|| jīvantīmupakulyāṃ balāṃ vidārīṃ śatāvarī cātra| datvā samyagvipacetsarpirathoddhṛtya pūtvā ca|| madhuśarkarayoḥ kuḍavaṃ datvā bhāṇḍe śubhe sthitaṃ mṛditam| līḍhvā tatpāṇitalaṃ yatheṣṭamāhāramaśnīyāt|| kṣīṇakṣataśiśuvṛddhāḥ kṣīṇendriyavarṇahīnamāṃsāśca| prāśya prāpuḥ sadyaḥ puṣṭibalārogyatejāṃsi|| upayujya sarpiretatsatpativarṣo yuveva bhūtvā''śu| bahuśaḥ sniyo'dhigacchati na cātra śukrakṣayaṃ labhate|| putrarthinī ca nārī labhate putrān vayasyatīte'pi vandhyā labhate putraṃ sarpiḥ prāśyaitadaśvagandhādyam|| upayukte yaḥ puruṣasnīn māsān sārdhamāsaṃ vā| nārīśataṃ sa gacchanaiva bhavedyoṣitāṃ tṛtpiḥ|| khālityavalīpatairna cāsyadeho'bhibhūte kṣipram| vātavyādhibhirārtāstathaiva hṛdva stirogārtāḥ|| bhuñjānā bhājamānāḥ sarpirarogā bhavantīha| evaṃ jagaddhitārthaṃ sarpiridaṃ vājigandhāyāḥ|| śreṣṭhaṃ vājīkaraṇaṃ nirdiṣṭaṃ pūrvamaśvibhyām|| (śo. 95)- kilīraśuktiṃśca takeṇa lāvānniḥkvāthavargairmadhuraisyathā'nyaiḥ| pacedghṛtṃ tattu niṣevyamāṇaṃ hanyātkṣātotthaṃ kṣatajaṃ ca kāsam||" iti| yogaratne tu-" ṣoḍaśabhirjapātraiḥ mṛdvīkāyāḥ palāni daśa ṣaṭ ca| aṣṭau madhuyuktapacani (?)cchāgaṃ ulārdhaṃ syāt|| avaśiṣṭapādatoyaṃ pūtaṃ śītaṃ kaṣāyamavatārya| datvā kaṣāyatulyaṃ payo ghanasarpiṣaḥ prastham|| ṝṣabhakajīvakamedāvidārivīrātmagutpānām| bhavyākroḍanikocakaśṛṅgāṭakapadmabījānām|| bhāgānakṣasamāṃśānāvapya ca sādhayettu mṛdvagnau| samyaksiddhe tasmin dadyātsitaśarkarāpalānyaṣṭau|| madhunaśca palānyaṣṭau catvāri palāni pippalīcūrṇāt| samasaktukaghṛtametajjanakeśvarapūjitaṃ samuddiṣṭam| kṣīṇe kṣate'lpaśukre tadgudhire paittikeṣurogeṣu| strīkāmeṣu ca deyaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ ca ghṛtametat||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">------------------------------------------------| prasthonmite yavakvāthe viṃśati vijayāḥ pacet||167||</seg> <seg type="unit" n="138">svinnā mṛditvā tāstasminpurāṇātṣaṭpalaṃ guḍāt| pippalyā dvipalaṃ karṣaṃ manohvāyā rasāñjanāt||138||</seg> <seg type="unit" n="139">dattvā'rdhākṣaṃ pacedbhūyaḥ sa lehaḥ śvāsakāsajit| ------------------------------------------------||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavakvāthe prasthapramāṇe harītakīviśatiṃ pacet| svinnāstāḥ-harītakīḥ, tasmin-yavakvāthe, mṛdutvā purāṇād guḍāt ṣaṭpalaṃ, pippalyā dvipalaṃ, karṣaṃ manaḥśilāyāḥ, rasāñjanādardhakarṣaṃ dattvā'sminkvāthe punaḥ pacet| sa lehaḥ śvāsakāsajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> harītakīlehamāha---- prasthonmita iti| tāḥ-harītakīḥ| tasmin-yavavkāthe| mṛditvā-nirasthīkrtya,mardanena ślakṣṇīkuryādityarthaḥ| yogaratne tu (vaṅgasene kāsā ślo.170)-" samūlapuṣpacchadakaṇṭakāryāstulāṃ jaladroṇapariplutāṃ ca| harītakīnāṃ ca śataṃ nidadhyāttathā'tra paktva caraṇāvaśeṣam|| guḍasya datvā śatametadagnau vopakvamuttārtha tataḥ suśīte| kaṭutrikaṃ ca tripalapramāṇaṃ palāni ṣaṭ puṣparasasya tatra||kṣipeccaturjātapalaṃ yathāgni prayujyamāno vidhinā'valehaḥ| vātātmakaṃ pittakaphodbhavaṃ ca dvidoṣajaṃ kāsamapi tridoṣam|| kṣatodbhavaṃ ca hanyātsapīnasaṃ śvāsamuraḥ kṣataṃ ca| yakṣmāṇamekādaśarūpamugraṃ bhṛgūpadiṣṭaṃ hi rasāyanaṃ syāt||" puṣparasasya-madhunaḥ| 'tulāmādāya vāsāyāḥ pacedaṣṭaguṇe jale|.............napādāvaśeṣeṇa pācayedabhayāḍhakam|| ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ vidhātkhaṇḍācchuddhāttathā śatam| śītībhūte nidadhyācca kṣaudrasyāṣṭau palāni tu|| vaṃśodbhavāyāścatvāri pippalyardhapalaṃ tathā| caturjātapalaṃ caiva cūrṇitaṃ tatra dāpayet|| raktapittaṃ nihantyeṣā kāsaṃ śvāsaṃ tathā kṣayam| vidradhiṃ jaṭharaṃ gulmaṃ tṛṣṇāhṛdrogapīnasān|| palārdhaṃ bhakṣayedasyā yatheṣṭaṃ cātra bhojanam|' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">------------------------------------------------| śvāvidhāṃ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">śvāsakāsaharā, barhipādau vā madhusarpiṣā| eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍanvitam||170||</seg> <seg type="unit" n="171">lehayet, kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam| lihyāt tryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā||171||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāvidhāṃ sambandhibhyaḥ sucayo dagdhā ghṛtakṣaudraśarkarānvitāḥ śvāsakāsaharāḥ barhiṇo-mayūrasya, vā pādau dagdhau madhusarpiṣā saha śvāsakāsaharau| athavā, eraṇḍapatrasya kṣāraṃvyoṣataillaguḍayuraṃ lehayet| evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, surasairaṇḍapatrajaṃ kṣāraṃ vyoṣatailaguḍānvitaṃ lehayet| athavā tryūṣaṇacūrṇaṃ purāṇauḍasarpiṣā lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣāralehamāha---- śvāvidhāmiti| sūcayaḥ-śalākāḥ,yābhiste pakṣiṇaḥ śvānaṃ vidhyanti| kṣāralehāntaramāha-barhipādau veti| barhipādau-mayūracaraṇau, madhusarpirbhyāṃ līḍhe tadvat| kṣāralehāntaramāha-eraṇḍapatrakṣāraṃ veti| kṣāralehāntaramāha-kṣāramevaṃ veti| evaṃ-vyoṣādyanvitam| surasaḥ-tulasī| lehāntaramāha-lihyāditi| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "citrakatriphalājājīkarkaṭājyākaṭutrikam| drakṣāṃ ca kṣaudra sarpirbhyāṃ lihyādadyāṅguḍena vā|| pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam| śaṭhīdvibṛhatīdrākṣāpippalyelāvitunnakam|| sārivāpuṣkarajaṭākarkakhyā rasāñjanam| punarnavā loharajastrāyamāṇa yavānikā|| vṛddhistāmalakī bhārṅgī viḍaṅgaṃ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavetasavyoṣadāru ca|| sarvakāsāñjayellīḍhaṃ taccūrṇaṃ madhusapiṃṣā|" iti| pippalī-gajapippalī, itarasyā vyoṣeṇoktatvāt| vitunnakaṃ-kṣudramustam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">padmakaṃ tripalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca| balā rāsnā ca taccūrṇaṃ samastaṃ samaśarkaram||172||</seg> <seg type="unit" n="173">khādenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyātkāsaharaṃ param| tadvanmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram||173||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> padmakādīnāṃ samastaṃ cūrṇaṃ samaśarkaram| padmakādīnāṃ cūrṇamekataḥ, ekataḥ śarkarācūrṇam, tadubhayaṃ saṃyojya khādetbhakṣayet| athavā, samaśarkarameva madhughṛtābhyāṃ miśrayitvā lihyāt| tathaiva maricacūrṇaṃ ghṛtakṣaudraśarkarāyutaṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> samaśarkaraṃ cūrṇamāha---- padmakamiti| ekena kenacit samaśarkarā mā bhuditi samastagrahaṇam| khādenmadhughṛtābhyāṃ vinaiva| maricacūrṇamāha-tadvaditi| lihyātkāsaharaṃ paramiti tadvacchabdārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṃ dhārayenmukhe| sarveṣu śvāsakāseṣu, kevalaṃ vā bibhītakam||174||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṃ mukhe dhārayet sarveṣveva śvāsakāseṣu| kevalaṃ vā bibhītakaṃ mukhe dhārayediti yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> guṭikāmāha---- pathyāśuṇṭhīghanaguḍairiti| bibhītakadhāraṇamāha-kevalaṃ veti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">patrakalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram| peyā votkārikā charditṛṭkāsāmātisārajit||175||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> patrakalkaṃ tilvakasya ghṛte bhṛṣṭaṃ saśarkaraṃ chardiṭṛḍādijit| peyā vā patrasya kalke siddhā tadvat| athavā, utkārikā patrakalkakṛtā chardyādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peyāmutkārikāṃ cāha---- patrakalkamiti| tilvakapatrāṇyārdrāṇi piṣṭvā kalkaṃ kuryāt| taṃ ghṛtena bharjayet| tatsamena taṇḍulapiṣṭena yojayet, peyārthamutkārikārdhena (rthaṃ ca)| utkārikā-pūpalikā| saṅgrahe tu (ci. a. 5)- "gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyoṣacitrakān| sābhayān sādhayettoye yavāgūstena cāmbhasā|| sasarpirlavaṇā kṣase hidhmāśvāse sapīnase| pāṇḍvāmaye kśaye śoṣe karṇaśūle ca śasyate||" iti| gaṇḍīraṃ-snuhīkāṇḍam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||176||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭakāryāḥ kvāthe mudgayūṣaḥ susaṃskṛto-hiṅgusaindhavādinā, sagaurāmalakāmlaḥ sarvakāseṣu bhiṣagjitaṃ-auṣadham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yūṣamāha-kaṇṭakārī iti| susaṃskṛtaḥ-snehalavaṇādibhiḥ| gaurāmalakaṃ-pītavarṇamāmalakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān dāpayetkṣayakāsine||177||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaghnauṣadhānāṃ niḥkvāthe siddhaṃ kṣīramathavā yūṣān rasāṃśca viṣkiramāṃsajān pratudajān vā| tathā, bileṣu bhavā bailāḥ prāṇinasteṣāṃ rasān kṣayakāsine vaidyo dāpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣīrayūṣarasanāha----vātadhauṣadhaniḥkvātha iti| bailān-bileśayakṛtān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi te yojyā vakṣyate yacca yakṣmaṇi||178||</seg> <seg type="unit" n="179">bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate||179||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣatakāse ca ye dhūmāḥ-dvimedetyādayaḥ, sānupānā uktāḥ, te ca kṣayakāse'pi yojyāḥ| tacca yakṣmaṇi vakṣyate bṛṃhaṇamagnidīpanaṃ srotoviśodhanaṃ, tacca kṣayakāsine yojyam| tathā, kṣayakāsibhyo vyatyāsena sarvaṃ cikitsitaṃ balyaṃ praśasyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣatakāsadhūmānatidiśati---- kṣatakāse ceti| yakṣmoktamatidiśati-vakṣyate yacceti| vyatyāsāt-parivartāt| bṛṃhaṇaṃ tyaktvā dīpanamiktvā (?) punarbṛṃhaṇamityādi parivartaḥ|</ab>
          <ab type="mula">sannipātodbhavo ghoraḥ kṣayakāso yatastataḥ| yathādoṣabalaṃ tasya sannipātahitaṃ hitam|180| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne kāsacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātodbhavaḥ kṣayakāso ghoro-dāruṇo, yato bhavati, tasmād yathādoṣabalaṃ tasya yatsannipāte hitaṃ tadatra hitamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kāsacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣayakāse sarvadoṣāvirodhi kartavyamityāha---- saniipātodbhava iti| iti hemādriṭīkāyāyurvedarasāyane| kāsaprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.4.4">
          <head>śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsacikitsitādanantaraṃ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāyate| sambandho'tra nidāna evoktaḥ |</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ, sādhanaṃ tataḥ| tulyameva----------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāt śvāsahidhmāstulyahetvādyāḥ| ādigrahaṇāt prāgrūpādayo gṛhyante| nidāne hyuktam (hṛ.ni.a.4/18)-"śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ|" iti| tataḥ-tasmāddhetoḥ, sādhanaṃ- cikitsitaṃ, śvāsahidhmayostulyameva vihitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha śvāsacikitsitam| śvāsacikitsitaṃ hidhmāsvapi kartavyamityāha-śvāsahidhmā iti| ādyaśabdāt doṣadūṣyasthānāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">------------------------------------------------| ---------tadārthaṃ ca pūrvaṃ svedairupācaret||1||</seg> snigdhairlavaṇatailāktaṃ-----------------| ------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadārtaṃ-śvāsahidhmāturaṃ, pūrvaṃ-upakramebhyaḥ sarvebhyo'pi prāk, svedairupācaret| kimbhūtaiḥ ? snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, vātakopabhayāt| kimbhūtam ? lavaṇānvitena tailenābhyaktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra prathamaṃ svedamāha---- tadārtaṃ ceti| tadārtaṃ śvāsahidhmārtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kimevaṃ sati syāt ? ityāha---------------------- ------------------taiḥ kheṣu grathitaḥ kaphaḥ| sulīno'pi vilīno'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ||2||</seg> srotasāṃ syānmṛdutvaṃ ca marutaścānulomatā| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-taiḥ-svedaiḥ, kheṣu-srotaḥsu, yo'sya-śvāsahidhmāvato, grathitaḥ-piṇḍitaḥ, kaphaḥ sulīno'pi-atiśayena śliṣṭo'nta rbhūtaḥ, anayetikartavyatayā vilīno'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ syāt-sukhena nirhartuṃ śakyate| tathā, srotasāṃ-vāyustabdhānāṃ, mṛdutvaṃ ca syāt| marutaścānulomatā-svamārgagāmitvaṃ syāt| svedaphalamāha---- taiḥ kheṣviti| kheṣu-srotaḥsu| grathito-ghanībhūtaḥ| sulīnaḥ-srotobhirekatāṃ gataḥ| evaṃvidho'pi kaphaḥ svaidairvilīnatāṃ-dravatāṃ nītaḥ, koṣṭhaṃ prāptaḥ sukhaṃ śodhyo bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| svinnaṃ ca bhojayedannaṃ snigdhamānūpajai rasaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dadhyuttareṇa vā, dadyāttato'smai vamanaṃ mṛdu| viśeṣātkāsavamathuhṛdgrahasvarasādine||4||</seg> pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sninnaṃ ca santamāturaṃ snigdhaṃ-śālyādikaṃ na rūkṣaṃ yavādikam, ānūpajaiḥ-sūkarādimāṃsajai rasaiḥ saha, bhojayet| athavā svedādanantaramasmai-śvāsahidhmāvate, dadhyuttareṇa-dadhisareṇa, vamanaṃ mṛdu dadyāt| viśeṣeṇa kāsādimate vamanaṃ dadyāt| tacca vamanaṃ pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi-vātaṃ na karoti, yattaddadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> svinnabhojanamāha---- svinnaṃ ceti| snigdhaṃ-snigdhaiḥ śālyadibhiḥ kṛtam| dadhyuttareṇa-dadhisareṇa| vamanamāha-dadyāditi| asmai-śvāsine| kāsādyupadravayuktāya tu viśeṣāt-atiśayena,vamanaṃ dadyāt| pippalyādibhistribhiryukta madanaphalādivacca| vātāvirodhi-vamanakalpoktam|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">------------------------------------------------| nirhṛte sukhamāpnpoti sa kaphe duṣṭavigrahe||5||</seg> srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirhṛte kaphe'sau (saḥ)-śvāsahidhmāvān, sukhamaśrute, ruṅkṣivṛtteḥ| kimbhūte kaphe ? duṣṭo vigrahaḥ-śarīraṃ, yena tasmin| tathā, srotaḥsu viśuddheṣu-upalepādirahiteṣu, vāyuravihato-na kenacidruddhagatiḥ, srotaḥsu carati| ra-vamanaphalamāha---- nirhṛta iti| duṣṭo vigrahaḥ-śarīraṃ, yena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------| dhmānodāvartatamake mātuluṅgāmlavetasaiḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">hiṅgupīlubiḍairyuktamannaṃ syādanulomanam| sasaindhavaṃ phālāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyādvirecanam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhmānaṃ-ānāhaḥ| udāvartaḥ-śakṛdādīnāmapravṛttiḥ| tamakaḥ-śvāsaviśeṣaḥ| dhmānaṃ codāvartaśca tamakaśca dhmānodāvartatamakam, tasmin-prakṛtatvāt tathāvidhe hidhmāśvāsavati| mātuluṅgādyaistathā hiṅgupīlubiḍairyuktamannamanulomakāri syāt| athavā, asyāmavasthāyāṃ saindhavena saha phalāmlaṃ phalena-vātānulomanena bījapūrādinā, amlaṃ-amlīkṛtaṃ, tathā koṣṇaṃ-īṣaduṣṇaṃ, virecanaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanamāha---- dhmānodāvartatamaka iti| dhmānaṃ-ādhmānam| tamakaḥ-tamaḥpraveśanam| dhmānādiyukte śvāse virecanam| tacca mātuluṅgādyuktamannāntena| yo na viricyate tasmai virecanaṃ-trivṛnmūlādi| phalaiḥ-mātuluṅgādibhiramlaṃ, sasaindhavaṃ ca| yogaratne-"hiṃgvamlavetasavyoṣasauvarcalaphalatrikam| tulyaṃ trivṛddviguṇitaṃ taiḥ sarvaiḥ śarkarā samā|| sraṃsanaṃ śvāsahikkāghnaṃ pibettadbhakṣayedatha|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">srotaḥśuddhyarthaṃ kimevaṃ kriyate ? ityāha-------------- ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ| tasmāttanmārgaśuddhyarthamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgamasmādviśodhayet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādete-hidhmāśvāsāḥ| kaphena saṃruddhā gatiryasya sa evam, kaphasaṃruddhagatiśvāsau prāṇāśca, tasya prakopaḥ, tato jātāḥ| yata evaṃ tasmāddhetostanmārgaśuddhyarthaṃ-tasya prāṇasya vāyormārgaviśuddhinimittaṃ, ūrdhvamadhaśca śodhanaṃ hitam| etacca dṛṣṭāntadvāreṇa spaṣṭayati-udīryata ityādi| yathā mārgasya rodhājjalaṃ vahat bhṛśataraṃ-sutarāṃ, udīryate-vṛddhiṃ yāti| tathā'nilaḥ svabhāvato vahan mārgarodhāt-mārgasyāvaraṇāt, bhṛśataramudīryate| tasya-vāyoḥ, mārgamasmāt-yathoktātkāraṇāt, viśodhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhane yuktimāha---- ete hīti| ete-śvāsāḥ| udīryate-unmārgatāṃ yāti| vaṅgasene tu (śvāsādhikāre ślo. 30)-"snehabastiṃ vinā kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi||" iti| prāṇo-balam|</ab>
          <ab type="mula">aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvasyāṃ kriyāyāṃ kṛtāyāmapyaśame sati, kṛtasaṃśuddheḥ-śvāsahidhmārtasya, līnaṃ-sūkṣmasrotaḥśliṣṭaṃ, malaṃ-kaphākhyaṃ, dhūmaiḥ-vakṣyamāṇaiḥ, haret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanenāśāntau dhūmaḥ kartavya ityāha----aśāntāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| haridrāpatrameraṇḍamūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā ghṛtasaṃyutān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā guru vā'guru| candanaṃ vā tathā śṛṅgaṃ vālānvā snāva vā gavām||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ṛkṣagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā| gugguluṃ vā manohvāṃ vā śāliniryāsameva vā||13||</seg> śallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ vā ghṛtāplutam| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> haridrādīni piṣṭvā jalena vartiṃ prakalpayet| tāṃ-varti, ghṛtāktāṃ kṛtvā dhūmaṃ pibet, sāmarthyādagnipluṣṭām| athavā yavān ghṛtāktān dhūmaṃ pibet| madhūcchiṣṭaṃ-sikthakaṃ, sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā ekīkṛtya dhūmaṃ pibet| athavā, guru-śreṣṭhaṃ, aguru kṛṣṇāgaru, dhūmaṃ pibet| athavā, candanam [ dhūmaṃ pibet ]| athavā, gavāṃ śṛṅgaṃ dhūmaṃ pibet| athavā, gavāṃ vālān-galakambalajāni romaṇi, dhūmaṃ pibet| snāva vā-snāyu vā gavāmeva, dhūmaṃ pibet| rūkṣādīnāṃ carmādīni vā dhūmaṃ pibet| khuraśabdasyārdharcāditvānnapuṃsakatvam| gugguluṃ vā, athavā manaḥ śilāṃ śālaniryāsaṃ vā dhūmaṃ pibet| śallakyādi ghṛtāplutaṃ vā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhūmānāha---- haridrāpatramiti| [ atra ]...daśa dhūmāḥ| tatrādyaḥ saptabhiḥ, tṛtīyapañcamau dvābhyām, navamastribhiḥ, śeṣā ekena (?), sarve saghṛtāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| avaśyaṃ svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">svedayetsasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ| utkārikopanāhaiśca svedādhyāyoktabheṣajaiḥ||15||</seg> uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ----------------------| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avaśyaṃ svedanīyānāṃ tathā'svedārhāṇāmapi kṣaṇamuraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ svedaiḥ svedayet| kaiḥ ? saśarkarākṣīraiḥ sukhoṣṇaiḥ snehasecanaiḥ| tathā, svedādhyāye yānyuktāni dravyāṇi tatkṛtairutkārikopanāhaiśca svedayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [svedamāha----]- avaśyamiti| svedyānāṃ śvāsināmuraḥ kaṇṭhaṃ cāvaśyaṃ-nirbhayaṃ, svedayet| asvedyānāṃ ca sabhayam, yadyapi na sahate tathā'pi kṣaṇamekaṃ svedayet| snehaṃ sasitākṣīrasukhoṣṇaiḥ kuryāt| tena siñcet|-</ab>
          <ab type="mula">-------------------------sāme tvāmavidhiṃ caret| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāme ca śvāsahidhmāvatyāmavidhiṃ-laṅghanapācanādikaṃ, caret nirāmīkaraṇāya|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sāme tvāmavidhiṃ carediti| āmavidhiṃ-laṅghanapācanādikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ||16||</seg> snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiyogādvamanavirecanayornarāṇāmuddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ snigdhai rasādyaiḥ-māṃsarasaghṛtakṣīrādibhirāhāraiḥ, tathā kiñciduṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmauṣadhātiyogoddhatavātasyauṣadhamāha----ahiyogoddhatamiti| rasādyaiḥ.....kāñcalikaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">------------------------------------------------| anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn| kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ saṃśamayedataḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anutkliṣṭakaphānāmasvinnānāṃ durbalānāṃ ca śodhanāddhetoḥ pavano labdhāspadaḥ san anyasthānāśrayavaśādāsādita sāmarthyo'ta evāmandaḥ śoṣaṇasvabhāvatvād marma-hṛdayākhyaṃ, saṃśoṣya śīghramasūn haret| tasmādevaṃvidhān hidhmāśvāsavato na śodhayet| ato'nyathābhūtāṃśca śodhayedityarthāduktaṃ bhavati| tathā ca teṣāṃ saṃśodhanādārogyaṃ sampadyate| anutkliṣṭakaphādīnāṃ śodhanāyogyānāṃ tarhi kiṃ kāryam ? ityāha-kaṣāyetyādi| yato yasmātte saṃśodhanāyogyāstasmātteṣāṃ kaṣāyādibhiḥ saṃśamayet, śvāsahidhmā iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanamahānarhāṇāṃ(?)śamanamāha----anutkliṣṭeti| ..........tvāt| āspadaṃ-kāraṇam| marma-hṛdayam| teṣāṃ-aśodhyānāṃ, śvāsam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān hidhmāśvāsān madhurādibhirupakramet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣayādyutpannasya śvāsasyauṣadhamāha-kṣīṇakṣateti| kṣīṇādīnāmanubandho-dīrghakālatvam, tasmājjātān|</ab>
          <ab type="mula">kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅagalā rasāḥ| yūṣāśca----------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe jāṅgalarasā yūṣāśca syuḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athānnapānāni| tatra rasānāha----kulatthadaśamūlānāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| --------śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ| vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syātkvathitairjale| tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śigrvādibhiśca jale kvathitairyūṣaḥ syāt| tathaiva rāsnādibhiryūṣaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yūṣānāha---- yūṣāśceti| cakārātpūrvasmin kvāthe siddhāḥ| śigvrādīnāṃ mudgādibhiḥ saha prakṣepaḥ| tatra nimbādīnāṃ pallavāḥ, itareṣāṃ yathāsvaṃ prasiddo'vayavaḥ| yūṣāntaramāha-vyāghrīdurālabheti| vyāghryādikvathitairjalairmudgādīnāṃ yūṣaḥ| yūṣāntaramāha-[ tadvaditi| saṅgrahe tu (ci. a. 6)- "śirīṣakundakadalīkusumaṃ pippalīyutam| taṇḍulāmbuplutaṃ hidhmāśvāsakāsaharaṃ param|| āranālena piṣṭvā vā mātuluṅgarasānvitān| hiṅgusauvarcalakaṇākolamudgān jalena vā|| kṣāraṃ vā triphalāpāṭhābṛhatīphalamūlajam| muktāpravālavaidūryaśaṅkhasaugandhikāñjanam|| masāragallasphaṭikakācailālavaṇadvayam| apāmārgaphalaṃ tāmramayo rūpyaṃ śaṇāt phalam|| jyotīrasena tallihyādayo vaikaṃ madhudravam| lihyādvā pippalīdrākṣā pathyāśṛṅgīdurālabhāḥ|| ghṛtamākṣikatailairvā tryūṣaṇaṃ kṣārasaṃyutam| pippalīkṣaudrayuktau vā rasau dhātrīkapitthayoḥ|| sitopalā tvāmalakī drākṣā gośvaśakṛdrasaḥ| jīvantī corakaḥ śṛṅgī pauṣkaraṃ surasaḥ śaṭhī|| pippalītvagbiḍakṣāraśuṇṭhīhiṅgvamlavetasam| elātāmalakībhārṅgīvṛkṣāmlaṃ ceti curṇitam|| rasena mātuluṅgasya madyena haviṣā'thavā| līḍhaṃ prayuktamanne vā kevalaṃ copayojitam||] hidhmāśvāsavibandhārśaḥkāsahṛtpārśvaśūlajit|" iti| vaṅgasene (śvāsā. ślo. 75)- "śataṃ saṅgṛhya bhārgyāstu daśamūlyāstathā param| śataṃ harītakīnāṃ ca pacettoye caturguṇe|| pādāvaśeṣe tasmiṃstu rase vastraparisrute| āloḍya tatra ca tulāṃ guḍasya tvabhayāśca tāḥ|| punaḥ pacettu mṛdvagau yāvallehatvamāgataḥ| śīte ca madhunaścātra ṣaṭpalāni pradāpayet| trikaṭu trisugandhaṃ ca palikāni pṛthak pṛthak| karṣadvayaṃ yavakṣaraṃ sañcūrṇya prakṣipettataḥ|| bhakṣayedabhayāmekāṃ lehasyārdhapalaṃ lihet| śvāsaṃ sudāruṇaṃ hanti kāsaṃ pañcavidhaṃ tathā|| svaravarṇaprado hyeṣa jaṭharāgneśca dīpanaḥ|| kulatthaṃ daśamūlaṃ ca tathaiva dvijayaṣsṭikam| śataṃ śataṃ ca saṅgṛhya jaladroṇe vipācayet|| pādāvaśeṣe tasmiṃstu guḍasyārdhatulāṃ kṣipet| śītībhūte ca pakve ca madhuno'ṣṭau palāni tu|| ṣaṭpalāni tugākṣīryāḥ pippalyāśca paladvayam| trisugandhi sugandhī ca khādedagnibalaṃ prati|| śvāsaṃ kāsaṃ jvaraṃ hikkāṃ nāśayettamakaṃ tathā||" iti| jaladroṇe'tra pratiśataṃ, tena droṇadvaye kvāthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalaiḥ kṛtā| daśamūlena vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> peyā ca citrakādibhiḥ kṛtā'thavā daśamūlena kṛtā, sā ca kāsadiharā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">daśamūlaśaṭhīrāsnābhārgībilvarddhipauṣkaraiḥ| kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ||24||</seg> pibetkaṣāyaṃ jīrṇe'smin peyāṃ taireva sādhitām| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādibhiḥ kaṣāyaṃ pibet| asminkaṣāye pariṇate taireva-daśamūlādibhiḥ, sādhitāṃ peyāṃ hidhmāśvāsī pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------| śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk||25||</seg> kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā śālyādibhuk syāt, kāsādiśāntyartham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">------------------------------------------------| saktūn vā'rkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān||26||</seg> yavānāṃ daśamūlādiniṣkvāthalulitān pibet| ------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā'rkāṅkurakṣīrabhavitānāṃ yavānāṃ sambandhinaḥ saktūn samākṣikān daśamūlaśaṭhītyādiniryūhānvitān pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| anne ca yojayet kṣārahiṅgvājyabiḍadāḍimān||27||</seg> sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anne-āhāre ca, kṣārādīn yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">------------------------------------------------| daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ||28||</seg> pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ| ------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hidhmāśvāsavān pipāsito daśamūlasya kvāthaṃ devadāruṇo vā, athavā vāruṇīmaṇḍaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------| pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kalkitairlepite rūḍhe niḥkṣipeddhṛtabhājane| takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ śvāsakāsajit||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādibhiḥ kalkitairlepite ghṛtabhājane rūḍhe-śuṣke, takraṃ niḥkṣipet| tacca takraṃ māsasthitaṃ dīpanaṃ śvāsakāsajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam| surāmaṇḍe'lpalavaṇaṃ pibetprasṛtasammitam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">bhārgīśuṇṭhyo sukhāmbhobhiḥ kṣāraṃ vā maricānvitam svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādikaṃ surāmaṇḍe niśi sthitaṃ kiñcillavaṇaṃ prasṛtasammitaṃ-paladvayamātraṃ, pibet| athavā, bhārgīśuṇṭhyāvuṣṇāmbunā pibet| yavakṣāraṃ maricayuktaṃ vā| bāṣpikāṃ-hiṅgupatrikāṃ, hiṅgu patrikvāthena piṣṭāṃ tenaivāloḍitāṃ vā pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">svarasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śiśīṣataḥ| hidhmāśvāse madhukaṇāyuktaḥ pittakaphānuge||33||</seg> <seg type="unit" n="34">utkārikā tugākṛṣṇāmadhūlīghṛtanāgaraiḥ| pittānubandhe yoktavyā, pavane tvanubandhini||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śvāvicchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇītaiḥ| suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">anu śālyodanaṃ peyaṃ vātapittānubandhini| caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptaparṇasya-ayugmacchadasya svarasaḥ, śirīṣāt puṣpāṇāṃ vā svarasaḥ, etau madhukaṇāyutau pittakaphānuge hidhmāśvāse sati pāyayet| pittānubandhini hidhmāśvāse tugādibhirutkārikā yojyā| madhūlī-jalajā madhuyaṣṭī, godhūmaviśeṣo vā| pavane punaranubandhini śvāvidādibhirutkārikā niṣpāditā yojyā| hidhmāśvāse vātapittānubandhini sati suvarcalārasādibhiḥ siddhaṃ payo'nu śālyodanaṃ bhuktvā paścāt kṣīraṃ peyam, gavyaṃ chāgaṃ vā deśasātmyādivaśāt| athavā caturguṇāmbusiddhaṃ vā payaśchāgaṃ saguḍanāgaraṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān| hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughṛtānvitān||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalīmūlādīn madhughṛtānvitān sammiśrya hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasam| samadhvekaikaśo lihyādbahuśleṣmā'thavā pibet||38||</seg> <seg type="unit" n="39">catuṣpāccarmaromāsthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm| tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam| gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ vā kapitthajam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">rasena vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ| ghṛtakṣaudreṇa vā pathyāviḍaṅgoṣaṇapippalīḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kolalājāmaladrākṣāpippalīnāgarāṇi vā| guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni vā||42||</seg> pibedrasāmbumadyāmlairlehauṣadharajāṃsi vā| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gogajādīnāṃ śakṛdrasaṃ bahukaphaḥ samākṣikamekaikaśo lihyāt, athavā pibet| athavā, catuṣpadāṃ carmādijāṃ maṣīṃ pibet| śvāsī kaphādhiko'śvagandhāyāśca maṣīṃ tadvat-madhunā, lihyāt| śaṭhīpauṣkarādiṇ vā madhunā lihyāt| pauṣkaraṃ sakaṇaṃ vā lihyāt| gairikādīn vā lihyāt, kapitthajaṃ svarasaṃ vā| kapitthasvarasena dhātryādīn lihyāt| pathyāviḍaṅgādīn ghṛtakṣaudreṇa vā lihyāt| kolādīn vā pūrvavallihyāt, guḍādīn vā| athavā, lehasya-agastyādeḥ, auṣadhānāṃ cūrṇāni māṃsarasādibhiḥ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram||43||</seg> <seg type="unit" n="44">caṇḍātāmalakīlohabhārgīnāgaravālakam| karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram| pārśvarugjvarakāsaghnaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādikaṃ cūrṇaṃ bhuktaṃ pārśvarugādighnaṃ suṣṭhu hidhmādiharam| lohaṃ-aguru|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram| śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṭhyādikaṃ cūrṇaṃ pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula">tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣyennāvayeta vā| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tulyāṃ saguḍaśuṇṭhīṃ ca bhakṣayet nasyaṃ vā dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha nasyāni| tatra guḍanāgaranasyamāha-tulyaṃ guḍamiti| nāvayet-nāsāyāṃ niṣecayet| bhakṣaṇamapi śvāsaghnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------| laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">candanādvā rasaṃ dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam| stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā||48||</seg> <seg type="unit" n="49">sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā, siddhaṃ stanyena vā ghṛtam| kalkitairmadhuradravyaistatpibennāvayeta vā||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitāmadhu| tadvatpayastathā siddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laśunādīnāṃ mūlaṃ piṣṭvā nārīkṣīreṇa pṛthak pṛthak nāvanaṃ ca syāt hidhmāśvāsārtāya| candanādvā rasaṃ nārīkṣīreṇa saha nasyaṃ dadyāt| makṣikāviṣṭhāṃ stanyena saha nasyaṃ dadyāt, alaktakarasena vā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyacatuṣkamāha---- laśunasyeti| nārīkṣīraṃ caturṣvapi| nasyatrayamāha-stanyeneti| mākṣikāviṣṭhāṃ-madhu| ghṛtācchaṃ-ghṛtamaṇḍam| nasyāntaramāha-siddhaṃ stanyeneti| madhuraiḥ-jīvantyādibhiḥ| taddhṛtaṃ pāne nasye ca yojyam| tacca vyatyāsāt-prathamamuṣṇaṃ tataḥ śītaṃ tataḥ punaruṣṇaṃ tataḥ punaḥ śītamityādi| yadoṣṇaṃ tadā sasitam| yadā śītaṃ samadhu| kṣīramāha-tadvatpaya iti| tadvat-kalkitairmadhuraiḥ siddhaṃ vyatyāsātprayojyam| ghṛtamāha-tathā siddhamiti| adhobhāgauṣadhāni-śyāmādiverecanāni| tathā-pūrvavatprayojyam|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiṅgucorakaiḥ| sakāyasthairghṛtaṃ mastudaśamūlarase pacet||51||</seg> tatpibejjīvanīyairvā lihyātsamadhu sādhitam| ------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇādibhiḥ kalkairmastudaśamūlarase snehapānavidhyuktaparibhāṣāmāśritya ghṛtaṃ paktvā hidhmāśvāsārtaḥ pibet| jīvanīyairvā dravyaiḥ kalkairghṛtaṃ paktvā samākṣikaṃ lihyāt-na pibet| viṣayabhedādevaṃ kāryam| athavā, vastusvabhāvādekasminnapi viṣaye kaṇādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ pītaṃ hidhmāśvāsārtānāmārogyāya, jīvanīyaiḥ punaḥ kalkaiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ līḍhaṃ teṣāmārogyāyeti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha----- kaṇāsaurvarcaleti| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-harītakī| ghṛtāntaramāha| jīvanīyairveti| jīvanīyaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ madhunā saha lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------------------------------------| tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī||52||</seg> <seg type="unit" n="53">bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī| paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bilvapeśikā||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vacā patraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairvipācayet| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pītamāśu nihanti tat||54||</seg> śākhānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ| ------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tejovatyādibhiḥ kalkaiḥ karṣāṃśairhiṅgupādairhiṅgunaḥ pādaḥ-caturthāṃśo, yeṣāṃ tairevaṃvidhairghṛtaṃ pacet| tatpītaṃ duṣṭakaphāvṛtasrotasāṃ pramāthitayā teṣāṃ vivṛtatvamutpādayan śākhānilādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- tejovatyabhayeti| bhūtīkaṃ-kattṛṇam| pādaḥ-karṣacaturthāṃśaḥ| saṅgrahe tu (ci.a. 6)- "siddhaṃ vā puramañjiṣṭhālākṣāsarjarasaiḥ pibet| sapadmakamanohvālairghṛtaprasthaṃ picūnmitaiḥ|| vatsakādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe| sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsāvapohati|| prathame-vidāryādau| hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatrikaṭutriphalāgnikaiḥ| kolamātrairghṛtaprasthaṃ pācayetsalilāḍhake|| kṣīraprasthadvayopetaṃ tatkāsaśvāsapīnasān| arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ kṣayaṃ hidhmāṃ ca nāśayet||" iti| kolaṃ-karṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">------------------------------------------------| ardhāṃśena pibetsarpiḥ kṣāreṇa paṭunā'thavā||55||</seg> dhānvantaraṃ vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ hapuṣādi vā| ------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhānvantarādighṛtasyārdhāṃśena kṣāreṇa, athavā paṭunā-lavaṇena cārdhāṃśena, sarpiḥ pibet| dhānvantaraṃ-pramehoktam (hṛ. ci. a. 12/19)| vṛṣaghṛtaṃ-raktapittoktam (hṛ. ci. a. 2/40)| dādhikaṃ-gulmoktam (hṛ. ci. a. 14/13)| hapuṣādikaṃ-udaroktam (hṛ. ci. a. 15/22)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtantaramāha---- ardhāṃśeneti| sarpiḥ-purāṇam, uktaṃ hi saṅgrahe (ci. a. 6)-"saindhavārdhāṃśasaṃyuktaṃ purāṇaṃ prāyayeddhṛtam||" iti| ghṛtacatuṣkamatidiśati-dhānvantaramiti| [ dhānvantarādīni-] prameharaktapittagulamjaṭharoktāni| vaṅgasene (śvāsāślo. 59)- "sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ| ghṛtaṃ vacāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ śvāsaśāntaye|| kulattharasasaṃyuktaṃ pañcakolaśṛtaṃ ghṛtam| dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ kaphavyādhiharaṃ param|| tiktāsauvarcalakṣārapathyātrikaṭuhiṅgubhiḥ| samālūrairghṛtaṃ siddhaṃ sakṣīraṃ śvāsakāsanut| gulmānāhaṃ(hau) ca śamayetpravṛddhān gudajānapi|| suvahākālikā bhārgī śugākhyā niculaṃ phalam| kākādanī śṛṅgaberaṃ varṣābhūrbṛhatīdvayam|| kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedetairjalāḍhake| kaduṣṇaṃ pītametadviśvāsāmayavināśanam|| tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe| pīyamānaṃ yathānyāyaṃ kāsaśvāsau vyapohati||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">------------------------------------------------| śītāmbusekaḥ sahasā trāsavikṣepabhīśucaḥ||56||</seg> harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam| ------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahasā-jhaṭityevājñātasaṅketasyaiva, hidhmāśvāsārtasya śītāmbunā seko hitaḥ| trāsaḥ-cittasyodvegakṛtkarma, vikṣepaḥ-avadhūnanam, bhīḥ-bhayam, śuk-śokaścetasaḥ santāpaḥ, trāsādayaścatasrastāmasaguṇodbhavāḥ, īrṣyā-asūyā paraguṇāsahiṣṇutā, iyaṃ rajoguṇodayā, tathā ucchvāsasya rodhaḥ, ete ca sarve hidhmāśvāsārtāya hitāḥ| tathā, kīṭaiḥ-pipīlikādibhiḥ, tasmin daṃśanaṃ hitam, vātavegavighātāya|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cittakṣobhaṇamauṣadhamāha----śītāmbuseka iti| vikṣepeṇa vaiyagryam|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">evaṃ hidhmāśvāsānāṃ viśeṣeṇa cikitsāmuktvā sāmānyenāha--------- yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam||57||</seg> tatsevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham| ------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatkiñcit-āhāravihārauṣadhādikaṃ, kaphavātau-pṛthak sahitau vā, nihanti tatkaphavātaghnam| tathā, uṣṇaṃ-na-śītam| kaphavātaghnaṃ hi prāyeṇoṣṇameva bhavati| uṣṇamiti yadiha kṛtaṃ tadatiśayenoṣṇaṃ na tvīṣaduṣṇamiti pratipādanārtham| tathā, vātānulomanaṃ kaphavātaghnatvenaiva vātānulomanakāritve labdhe prādhānyena vātapratipakṣeṇa snigdhena yadyuktaṃ taddhidhmāśvāsārtaiḥ kaphavātaghnamadhikoṣṇaṃ sevyamiti pratipādanāyeti| ata evāha-prāyaśa ityādi| prāyaśo-bāhulyena, yat sutarāṃ mārutaśamanaṃ tat hidhmāśvāsārtaiḥ sevyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuktasaṅgrahārthamāha---- yatkiñciditi| yanmārutāpahaṃ tatsutarāṃ sevyam, kaphakṛnna ceti| uktaṃ hi saṅgrahe (ci. a. 6)-"vātakṛdvā kaphaharaṃ kaphakṛdvā'nilāpaham| kāryaṃ naikāntikaṃ tābhyāṃ prāyaḥ śreyo'nilāpaham||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kimityevaṃ kriyate ? ityāha- ------------------------------------------------| sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">nātyarthaṃ śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karṣaṇe| śamanairbṛṃhaṇaiścāto bhūyiṣṭhaṃ tānupācaret||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣāṃ-hidhmāśvāsārtānāṃ, hi-yasmāt, bṛṃhaṇe vidhīyamāne kadāciddaivavaśāt yo'pāyo-rogādhikyamanyarogaprādurbhāvo vā, bhavet sa prāyaśo'lpastathā śakyaḥ-sādhayituṃ sukhasādhyaḥ| tathā, teṣāṃ, śamane bheṣajādau kriyamāṇe'pāyo yadi daivātsyāt sa nātyarthaṃ-nātiśayena| kiṃ tarhi ? madhyamayā vṛttyā| hidhmāśvāsaśāntyarthaṃ karṣaṇe bheṣajādau kriyamāṇe yo'pāyo jāyate sa bhṛśo-duḥsahaḥ, ata evāśakyaḥ-sādhayituṃ na śakyate| yata evaṃ karṣaṇe bhṛśo'śakyaścāpayo bhavati| ataḥ-asmātkāraṇāt, tān-hidhmāśvāsān, bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena, śamanairbheṣajaistathā bṛṃhaṇairupācaret|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śamanabṛṃhaṇakarśanānāṃ kramaddhīnatvamāha---- sarveṣāmiti| yanna bṛṃhaṇaṃ na ca karśanaṃ tacchamanam| tatra nātyarthamapāyaḥ-apāyasyātyantābhāvaḥ| apāyo bṛṃhaṇe tu kadācidbhavet, sa cālpaḥ, sa ca śakyaḥ| karśane tu sadā, sa cānalpaḥ sa cāśakyaḥ| ataḥ karśanaṃ na kāryamityāha-śamanairbṛṃhaṇairiti| prathamaṃ śamanaistairanupaśame bṛṃhaṇaiḥ| bhūyiṣṭhagrahaṇātkasyāñcidavasthāyāṃ karśanairapi|</ab>
          <ab type="mula">adhunā kāsādīnāṃ pañcānāmapyeṣāṃ sāmānyena cikitsitaṃ vaktumāha-------- kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyonyabheṣajaiḥ| 59 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="4"><label type="siglum">Sa.</label> kāsoktairbheṣajaiḥ śvāsādīnupācaret| śvāsādyuktaiḥ kāsānupācaret| evaṃ parasparaṃ sarvairyathoktairbheṣajaiḥ sarvānetānupācarediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kāsādibheṣajamanyonyamatidiśati----kāsaśvāseti| upācaredityanuvartyam| [ vaṅgasene tu- (hikkādhikāre ślo. 18)-"prāṇāvarodhatarjanavismāpanabhayabhāṣakaiścaghoraiḥ| kathāprayogaiḥ śamayeddhikkāṃ ghorāṃ manoghātaiḥ|| hikkārtasya payaścchāgaṃ hitaṃ nāgarasādhitam| rasaṃ pibetphalinyā ]śca lājasaktūn sasaindhavān|| pravālaśaṅkhatriphalācūrṇaṃ madhughṛtāplutam| pippalī gairikaṃ ceti leho hikkānivāraṇaḥ|| kolamajjā'ñjanaṃ lājā tiktā kāñcanagairikam| kṛṣṇā dhātrī sitā śuṇṭhī kāsīsaṃ dadhināma ca|| pāṭalyāḥ saphalaṃ puṣpaṃ kṛṣṇā kharjūramustakam| ṣaḍete pādikā lehā hikkāghnā madhusaṃyutāḥ|| nirdhūmāṅgāranikṣiptaślakṣṇamāṣarajobhavaḥ| hikkāḥ pañca nihantyāśu dhūmaḥ pīto na saṃśayaḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śvāsahikkāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 4||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.4.5">
          <head>rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāsahidhmācikitsitādanantaraṃ rājayakṣmacikitsitārambhaḥ| yataḥ kāsaśvāsakṣayādīnanyonyabheṣajairupācaredityuktam| kṣayaśca rājayakṣmā| tasmādetadārabhyate-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rājayakṣmādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam| ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃbhūtasya rājayakṣmiṇa ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ ca kuryāt, asnigdhasvinnasya śodhanānarhatvāt| snigdhasvinnagrahaṇaṃ tvatiśayārtham| kimbhūtaṃ śodhanam ? sasnehaṃ,-īṣatsnigdham, tathā yanna karśanaṃ-dehasya na kṣapaṇam| yakṣmaṇa iti "dvandvopatāpa" ityādinā inirmitvarthāṃyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha rājayakṣmacikitsitam| tatra śodhanamāha-balino bahudoṣasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatra vamanamāha----------------------- payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2||</seg> vamet-----------------------------------------| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> payasā-kṣīreṇa madanaphalānvitena, rājayakṣmī vamet| evaṃ tena vamanaṃ kāryam| madhureṇa vā māṃsarasena madanaphalayuktena vamet| athavā, yavāgvā ghṛtavatyā tathā vamanadravyeṇa-madanaphalādinā, siddhayā vamet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanamāha---- payaseti| rasena-māṃsarasena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------virecanaṃ dadyātrivṛcchyāmānṛpadrumān| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā||3||</seg> drākṣāvidārīkāśmaryamāṃsānāṃ vā rasairyutān| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛdādīnekaikaśaḥ śarkarāmadhusarpiryutān virecanaṃ dadyāt| athavā payasā trivṛdādīn dadyāt| tarpaṇena vā saha trivṛdādīn virecanaṃ dadyāt| rasairiti bahuvacananirdeśād drākṣādīnāṃ pṛthagrasairiti bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanamāha---- virecanamiti| śarkarāditribhiryuktaiḥ| drākṣādicaturbhiḥ pṛthak| vaṅgasene (rājayakṣmādhikāre ślo. 30)-"balino bahudoṣasya pañcakarmāṇi kārayet| yakṣmiṇaḥ kṣīṇaśukrasya tatkṛtaṃ syādviṣopamam|| śukrāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ malāyattaṃ ca jīvitam| ato viśeṣātsaṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī"|| iti|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| śuddhakoṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇadīpanam||4||</seg> hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhakoṣṭhasya sato yakṣmaṇo bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ ca vidhiṃ prayuñjīta| tathā'nnapānāni hṛdyāni-hṛdayapriyāṇi tathā vātaghnāni laghūni ca yuñjīta| bāhulyenaitaduktam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuddhasya kṛtyamāha----śuddhakoṣṭhasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tathā cāha----------------- ------------------------------------------------| śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgaṃ samoṣitam||5||</seg> |laghuma(cā)cyutavīryaṃ ca sujaraṃ balakṛcca yat| ] ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyānmāṃsaṃ ca śoṣajit| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā śālyādikaṃ varṣoṣitaṃ yuñjīta| ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ tathā kravyānmāṃsaṃ ca kṣayajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yakṣmaghnānnapānamāha----śāliṣaṣṭiketi| samā-saṃvatsaraḥ| kravyānmāṃsāśināṃ māṃsam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kākolūkavṛkadvīpigavāśvanakuloragam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gṛdhrābhāsakharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam| jñātaṃ jugupsitaṃ taddhi chardiṣe na balaujase||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākolūkādikametanmāṃsaṃ hitam| kimbhūtam ? chadmanopasaṃhitam-kākādayastittiryādiśabdena deyā ityarthaḥ| kimityevaṃ kriyate ? ityāha-yasmāttat jugupsitaṃ jñātaṃ sat chardiṣe sampadyate, na balāya na vaujase|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kākādimāṃsabhakṣaṇopāyamāha----kākolūketi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mṛgādyāḥ pittakaphayoḥ pavane prasahādayaḥ| vesavārīkṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhṛṣṭāḥ sarpaṣatailena sarpiṣā vā yathāyatham| rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṃskṛtāḥ||9||</seg> hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛgādyāḥ-mṛgaviṣkirapratudā[daya]ḥ, pittakaphayorhitāḥ| vāte [prasahādayaḥ-] prasahamahāmṛgāpūcarādayo, hitāḥ| kimbhūtāḥ ? vesavārīkṛtāḥ-piṣṭāḥ, pathyāḥ| tathā, rasādayo-māṃsarasādayaḥ kalpitāḥ| tathā, sarṣapatailena bhṛṣṭāḥ, sarpiṣā vā deśakālādyapekṣayā yathāyathaṃ bhṛṣṭāḥ| tathā, rasikāḥ-praśastarasavantaḥ, praśaṃsāyāṃ hyeṣa matvarthīyaḥ| mṛdavo-na tīkṣṇāḥ| tathā snigdhāḥ saindhavādibhiḥ kṛtasaṃskārā hitāḥ| tadvat-tathaiva, mūlakādikṛtā yūṣāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsapākaprakāramāha---- mṛgādyā iti| mṛgādyāścatvāro vargāḥ| prasahādyāścatvāraḥ| yathāyathaṃ-pitte sarpiṣā, kaphavātayoḥ sarṣapatailena| rasikāḥ-surasāḥ| paṭu-dravyalakṣaṇam| yūṣānāha-hitā iti| tadvat-māṃsarasavat|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet| tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādibhiḥ saṃskṛtamājaṃ māṃsarasaṃ ghṛtādisnehena snigdhaṃ pibet, ityatra māṃsānāmavaśyaṃ snigdhatve'pi snigdhagrahaṇameṣāṃ ghṛtādisnehena snigdhatvaṃ kāryamiti pratipādayati| tena rasena pītena, ṣaṭ vikārāḥ pīnasādayaḥ-"pīnasaśvāsakāsāṃ samūrdhasvararujaḥ" (hṛ.ni.a.5/13), śāmyanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ājamāṃsarasamāha---- sapippalīkamiti| pīnasādayaḥ-ekādaśasvādyāḥ ṣaṭ| asya pākavidhiḥ [ siddhayoge rājayakṣmādhikāre ślo.3]-"dravyato dviguṇaṃ māṃsaṃ sarvato'ṣṭaguṇaṃ jalam| pādasthaṃ saṃskṛtaṃ cājye ṣaḍaṅgo yūṣa ucyate||" iti| saṅgrahe tu (ci.a. 7)-"koladāḍimaniryāsapiṣṭayā'sthivihīnayā| drākṣayā svacchadhānyāmlaplutāloḍitakalkayā|| kāryaḥ sauvarcalavyoṣapatrailādīpyakānvitaḥ| samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅgaḥ sakesaraḥ| candrakānto yathārthākhyaḥ śoṣahā'gnirucipradaḥ| śuktāmradhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṃ palam|| guḍaṣaṭpalasaṃyuktaṃ yuktaṃ ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ| vṛkṣāmladhānyadraviḍīrājikādāḍimoṣaṇaiḥ| palena nāgapuṣpasya kiñcitsauvarcalena ca| sasevyapatratvaktoyaḥ surasārasamūrcchitaḥ|| bhūribhūstṛṇako rāgaḥ kalpyo rucyaḥ samākṣikaḥ||" iti| draviḍī-elā| toyaṃ-vālakam| surasārasaḥ-tulasīrasaḥ, tena mūrcchitaḥ-ekalolībhāva nītaḥ| bhūri-udbhūtarasagandhi, bhūstṛṇaṃ yatra sa tathā| rāgaḥ-pānakabhedaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pibecca sutarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ srotoviśodhanam| pittādiṣu viśeṣeṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">siddhaṃ vā pañcamūlena tāmalakyā'thavā jalam| parṇinībhiścatasṛbhirdhānyanāgarakeṇa vā||13||</seg> kalpayeccānukūlo'sya tenānnaṃ śuci yatnavān| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atitarāṃ jīrṇaṃ purāṇaṃ, ca madyaṃ srotoviśuddhikaraṃ pibet| pittādiṣu pittakaphavāteṣu, yathāyuktyā madhvādīn viśeṣeṇa pibet| athavā, pañcamūlena-hrasvena, siddhaṃ jalaṃ pibet| tāmalakyā vā jalaṃ parṇinībhiścatasṛbhirvā jalaṃ pakvaṃ pibet| dhānyanāgarakābhyāṃ vā śṛtaṃ pibet| asya ca-yakṣmiṇaḥ, anukūlo yatnavān paricārako'nnaṃ śuci tena-pañcamūlādijalena, kalpayet| anukūlādigrahaṇamatrātiśayārtham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyamāha---- pibecceti| sutarāṃ-anyebhyo dravyebhyaḥ| madhu-mārdvīkaṃ,tatpitte| ariṣṭaṃ kaphe| acchavāruṇī vāte| pānīyamāha-siddhaṃ veti| etāni catvāri jalānyannapāke'pi yojyānītyāha-kalpayecceti| tena-pañcamūlādijalānyatamena| anukūlo yatnavāniti pācakaviśeṣaṇam| śucīti pākyaviśeṣaṇam| yakṣmiṇo'nne tātparyārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena vā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">balāgarbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyānmāṃsarasena vā| sakṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlakvāthena tathā payasā'thavā māṃsarasena balākalkena sādhitaṃ ghṛtaṃ yojyam| kravyānmāṃsarasena vā balāgarbhaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ yojyam| kṣīreṇa vā daśaguṇena balāgarbhaṃ siddhaṃ ghṛtaṃ sakṣaudraṃ yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha ghṛtāni|---- tatra ghṛtasapta[ka]māha-daśamūleneti| daśamūlagarbhe dve| balāgarbhamekam| daśamūlasya kvāthaścecatvāri| balāgarbhāgarbhahīnamekamiti sapta(?)| sakṣaudrāṇi peyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ rogarājaharaṃ param||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādīn kalkīkṛtya ghṛtaṃ caturguṇe jale pakvaṃ rogarājaharaṃ param|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha---- jīvantīmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalkīkṛtya pakvamityanuvartate| kharjūrādibhiḥ kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ pippalīcūrṇena yuktaṃ vaisvaryādiharam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha---- ghṛtamiti| kharjūrādikvāthena pippalīkalkena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">daśamūlaśṛtātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tatparaṃ svarabodhanam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyāddhṛtam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlakvathitāt kṣīrādyatsarpirudiyāt-udgacchet, tat-pratyagraṃ, pippalīkṣaudrānvitamatiśayena svarabodhanaṃ śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsādiharam| athavā, pañcabhiḥ pañcamūlaiḥ śṛtātkṣīrāt yadudbhaveddhṛtaṃ tatpūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha---- daśamūlaśṛtāditi| navaṃ-pratyahaṃ kṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturgaṇe pakvametadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balaṃ-pīnasādikaṃ, etaddhṛtaṃ jayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha---- pañcābhiḥ pañcamūlairveti| rasakṣīrayoścaturguṇatvaṃ militayoḥ, paribhāṣayā prāptatvāt|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pañcakolayavakṣāraṣaṭpalena paceddhṛtam| prasthonmitaṃ tulyapayaḥ srotasāṃ tadviśodhanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">gulmajvarodaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān| śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcakolādinā ṣaṭpalena kalkena ghṛtaprasthaṃ tulyakṣīraṃ pacet| tatsrotasāṃ viśodhanaṃ syāt| atra cānuktamapi jalaṃ snehāccaturguṇaṃ triguṇaṃ vā deyaṃ pūrvoktanyāyāt| tathā gulmādīn jayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṣaṭphalaṃ ghṛtamāha---- pañcakoleti| ṣaṇṇāṃ palāni kalkīkṛtānām, paścātkalkīkaraṇe kalkādhikyat| dravacāturguṇyaṃ jalena puraṇīyam, jalaṃ vinā muktarasatvābhāvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣajiddhṛtam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādikvāthe jīvantīpippalīkalkaṃ kṣīrasahitaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śoṣajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha---- rāsnābaleti|</ab>
          <ab type="mula">aśvagandhāśṛtātkṣīrāddhṛtaṃ ca sasitāpayaḥ| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśvagandhayā śṛtāt kṣīrādudbhūtaṃ ghṛtaṃ śarkarākṣīrayutaṃ pūrvoktaguṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha---- aśvagandhāśṛtāditi| sitayā kalkena payasā vaidreṇa (draveṇa) siddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------| sādhāraṇāmiṣatulāṃ toyadroṇadvaye pacet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| sādhayetsarpiṣaḥ prasthaṃ vātapittāmayāpaham||26||</seg> <seg type="unit" n="27">māṃsasarpiridaṃ pītaṃ yuktaṃ māṃsarasena vā| kāsaśvāsasvarabhraṃśaśoṣahṛtpārśvaśūlajit||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sādhāraṇasya-bileśayaprasahānāṃ māṃsasya, tulāṃ-palaśataṃ jaladroṇadvaye pacet| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa kvāthena jīvanīyaiḥ pālikaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pacet| māṃsasarpiḥsaṃjñametat kevalaṃ pītaṃ māṃsarasena vā yuktaṃ pītaṃ vātapittaghnaṃ kāsādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsaghṛtamāha----sādhāraṇāmiṣatulāmiti| sādhāraṇaṃ-prasahabileśayānām| pītaṃ prātaḥ, rase[na]yuktaṃ bhojanam| saṅgrahe (ci.a. 7)-"durālabhāṃ gokṣurakaṃ catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgān palonmitān kṛtvā palaṃ parpaṭakasya ca|| paceddaśaguṇe toye daśabhāgāvaśeṣite| pūte tasmin ghṛtaprasthaṃ kṣīraṃ ca dviguṇaṃ pacet|| garbhaṃ datvā śaṭhīkṛṣṇā bhūnimbotpalasārivāḥ| trāyantīṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ sahapatraphalāṃ phalam|| kuṭajasya jatettaddhi śiraḥpārśvāṃsavedanām| tṛṣṇāṃ chardimatīsārakāsadāhabhramajvarān|| utpalasārivā-kṛṣṇasārivā| yaṣṭībalāguḍūcyalpapañcamūlatulāṃ pacet| śūrpe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra pātraṃ pacedghṛtāt|| dhātrīvidārīkṣurasatripātre payaso'rmaṇe| sampiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṃ ghṛtam|| sasainyaṃ rājayakṣmāṇamunmūlayati śīlitam| murvāharidrākhadirakvāthaṃ sarpiḥ śakṛdrasam|| gogajājāvihayajaṃ payastulyān daśa dravān| svāduskandhaṃ trikaṭukaṃ kalkitaṃ devadāru ca|| pacettacchvāsaśoṣaghnaṃ tadvadvāsāvarīghṛtam| sapañcapaṭu pañcājaṃ kṣayī kṣīrānupaḥ pibet|| dvipañcamūlavaraṇayavabilvapunarnavāḥ| karañjaboṭasthavirakulatthabadarāgnikāḥ|| bhallātakaṃ ca tatkvāthe ṣaḍguṇe sādhayeddhṛtam| garbhaṃ datvā snuhīkṣīraṃ śukākhyācavyasaindhavam|| harītakīṃ ca tacchoṣaśophamedodarāpaham||" iti| tathā (saṅgrahe ci. a. 7)-"yavāgvā vā pibenmātrāṃ lihyādvā madhunā'nvitām| siddhānāṃ sarpiṣāmeṣāmadyādannena vā saha||" iti| sarveṣāṃ sarpiṣāṃ prayogāntarametat| vaṅgasene tu (rāja.ślo. 95)-"guḍūcīsārivāhvasvāpañcamūlībalāvṛṣam| samūlapatraśākhaṃ tu pṛthagdaśapalāṃśikam|| jaladroṇe vipaktavyaṃ yāvatpādāvaśeṣitam| pippalī candanaṃ rodhraṃ hīberośīraparpaṭam|| pāṭhābhūnimbayaṣṭyāhvatrāyantīnīlamutpalam| mustakendrayavāḥ śuṇṭhī kaṭukaṃ sadurālabham|| tvakpatraṃ vṛṣamūlaṃ ca kalkairardhapalairbhiṣak| ajākṣīreṇa tattulyaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet|| hanti yakṣmāṇamatyugraṃ raktapittaṃ tridoṣajam| śvāsakāsakṣatakṣīṇadāhaśoṣarujāpaham|| vāsāmṛtāriṣṭanidigdhikānāṃ rase'śvagandhebhabalārjunānām| siddhaṃ sapañcoṣaṇapuṣkarāṇāṃ kalkairghṛtaṃ chāgapayaśca śoṣe||" iti| yogaratne-"madhukasya śataṃ dadyāt kāśmaryāṇāṃ tathā''ḍhakam| parūṣakāṇāṃ drākṣāyāḥ kharjūraudanapākyayoḥ|| madhūkapuṣpasya tathā mujātakāḍhakam(?)| dvidroṇe'pāṃ vipaktavyaṃ caturbhāgāvaśeṣitam|| tasminkaṣāye pūte ca punaragnāvadhiśrayet| ārdrāmalakakāśmaryavidārīkṣurasāḍhakam|| tailāḍhakaṃ tu saṃyojya pacetkṣīre caturguṇe| tasmiṃstathā pacyamāne kalkāṃścemān samāvapet|| pippalīṃ śṛṅgaberaṃ ca kadalīṃ [ ca sa ] śarkarām| balāvālakadambaṃ ca sūkṣmailāṃ padmabījakam|| śṛṅgāṭakaṃ kaseruṃ ca jīvanīyāni yāni ca| dvipalīnaṃ pṛthagdatvā vipacenmṛdunā'gninā|| tatsiddhaṃ srāvayitvā tu śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet| nasyamabhyañjanaṃ pānaṃ praśastaṃ bastikarmaṇi| vātavyādhiṣu sarveṣu kṣatakṣīṇe śirograhe| vātaścale(?)pramehe ca gulme cārśe bhagandare|| vātabhagnāṅgahīnānāṃ kāse śvāse ca hṛdgrahe| jvarātisāreṣvarucau karṇanāde svarakṣaye|| sukumāramidaṃ tailaṃ bālavṛddhasukhāvaham| etaddhi vṛṣyaṃ balyaṃ [ ca ] raktamāṃsavivardhanam|| svarvarṇakaraṃ caiva śoṣiṇāmamṛtopamam| niḥpākasvasya śailasya(?)samyaksiddhasya yojayet|| udasvidiva dadhyarthaṃ so'pi kṛtyakaro bhavet| ekādaśa ca ṣaṭ caiva śoṣiṇāṃ ya upadravāḥ|| sukumāraṃ praśamayenmedhyo(gho)'gniri(mi)va vṛṣṭimān||" iti| odanapākyā-balā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">elājamodātriphalāsaurāṣṭrīvyoṣacitrakān| sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28||</seg> <seg type="unit" n="29">bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthagaṣṭapalonmitam| salile ṣoḍaśaguṇe ṣoḍaśāṃśasthitaṃ pacet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">punastena ghṛtaprasthaṃ siddhe cāsminpalāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipotrniṃśatsitāyā dviguṇaṃ madhu||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ghṛtātrnijātātrnipalaṃ tato līḍhaṃ khajāhatam| payonupānaṃ tatprāhṇe rasāyanamayantraṇam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cācirāt| mehagulmakṣayavyādhipāṇḍurogabhagandarān||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> elādi pratyekamaṣṭapalapramāṇaṃ ṣoḍaśaguṇe jale ṣoḍaśāṃ śasthitaṃ-ṣoḍaśāṃśāvaśeṣitaṃ yathāsyāttathā, pacet| tena-kvāthena, punarghrutaprasthaṃ pacet| siddhe cāsmin ghṛte tugākṣīryāḥ palāni ṣaṭ, sitāyāstriṃśatpalāni, mākṣikaṃ ghṛtāddviguṇaṃ-prasthau dvāvityarthaḥ, trijātakāt palatrayaṃ tadetasmin kṣipet| khajāhataṃ samīkaraṇāya darvyā''loḍitaṃ, pūrvāhṇe līḍhaṃ payonupānaṃ rasāyanamayantraṇaṃ medhyādiguṇaṃ ca syāt| āśveva gulmādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha sarpirguḍāḥ| tatrailādisarpirguḍamāha-elājamodeti|</ab>
          <ab type="mula">ye ca sarpirguḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye'pi te| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye ca kṣate sarpirguḍā gaditāste ca kṣaye'pi yojyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṣatakāsoktān sarpirguḍānatidiśati---- ye ceti| vaṅgasene (rāja. ślo. 121)-"chāgamāṃsatulāṃ gṛhya sādhayennalvaṇe'mbhasi| pādaśeṣeṇa tenaiva sarpiḥprasthaṃ vipācayet|| ṛddhirvṛddhiśca mede dve tathāṛṣabhajīvite(vake)| kākolīkṣīrakākolī kalkaiḥ pṛthakpalonmitaiḥ|| samyaksiddhe cāvatārya śīte tasmin pradāpayet| śarkarāyāḥ palānyaṣṭau madhunaḥ kuḍavaṃ kṣipet|| palaṃ palaṃ lihetprātaryakṣmāṇaṃ hanti dustaram| kṣatakṣayaṃ ca kāsaṃ ca pārśvaśūlamarocakam|| svarakṣayamurorogaṃ śvāsaṃ hanyātsudustaram| balamāṃsakaraṃ vṛṣyamagnisandīpanaṃ param|| (ślo. 135)-vāsakasya rasaprasthaṃ mānikā sitaśarkarā| pippalī dvipalaṃ tadvadājyaṃ mṛdvagninā pacet|| lehībhūte tataḥ paścācchīte kṣaudrapalāṣṭakam| datvā'vacārayedvaidyo mātrayā lehamuttamam|| nihanti rājayakṣmāṇaṃ kāsaṃ śvāsaṃ ca dāruṇam| pārśvaśūlaṃ ca hṛcchūlaṃ raktapittaṃ jvaraṃ tathā|| tvakkṣīrīsrāviṇīdrākṣāmūrvarṣabhakajīvakaiḥ| vīradvikṣīrakākolībṛhatīkapikacchubhiḥ|| kharjūravṛṣamedābhiḥ kṣīrapiṣṭaiḥ palonmitaiḥ| dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet| śarkarārdhatulāṃ śīte kṣaudrārdhaprasthameva ca|| datvā sarpirguḍān kuryāt kāsahikkājvarāpahān| yakṣmāṇaṃ tamakaṃ śvāsaṃ raktapittaṃ halīmakam|| śukranidrākṣayaṃ tṛṣṇāṃ hanyuḥ kārśyaṃ sakāmalam| tathaiva cyavanaprāśaḥ pittodreke praśasyate||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------| tvagelāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vā'valehitāḥ| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagelādayaḥ krameṇa dviguṇāścūrṇitā bhuktā mākṣikasarpirbhyāṃ vā'valehitāḥ svaryāḥ-svarāya hitāḥ syuḥ, kāsādighnāśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha cūrṇādīni| tacca(tra) tvagādicūrṇamāha tvageleti| kṣīrī-tugākṣīrī| saṅgrahe (ci.a. 7)- "kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśṛṅgīdurālabhāḥ| triphalāpippalīmustaśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ|| vīrā śaṭhī puṣkarākhyā surasā śarkarā guḍaḥ| nāgaraṃ citrako lājāḥ pippalyāmalakaṃ guḍaḥ|| viḍaṅgasāraścavikā tryūṣaṇaṃ ca vicūrṇitam| ardhaślokaiḥ smṛtā lehāḥ pañcaite kṣaudrasarpiṣā|| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ|| tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājaṛtadrutāḥ| pūrvokteṣveva [rogeṣu vātaprāyeṣu ] pūjitāḥ||" iti| vaṅgasene (rāja. ślo. 36)- "dhānyākapippalīviśvadaśamūlījalaṃ pibet| pārśvaśūlajvaraśvāsapīnasādinivṛttaye|| aśvagandhāmṛtābhīrudaśamūlībalāvṛṣāḥ| puṣkarātiviṣe ghnanti kṣayaṃ kṣīrarasāśinaḥ|| kapimāṃsaṃ samādāya ślakṣṇacūrṇaṃ tu kārayet| tatpibet kṣīrasaṃyuktaṃ kṣayarogaharaṃ param|| hariṇaḥ chāgamāṃsaṃ tu [ ślakṣṇacūrṇīkṛtaṃ śubham| ajākṣīreṇa pātavyaṃ kṣayavyādhivināśanam|| daśamūlavacārāsnā ]puṣkarasuradārunāgaraiḥ kvathitam|| peyaṃ pārśvaśirorukkāsaśvāsādiśāntaye salilam| kakubhatvaṅnāgabalāvānaribījāni cūrṇitaṃ payasi| pakvaṃ madhughṛtayuktaṃ sasitaṃ yakṣmādikāsaharam|| dvipañcamūlamagadhādhānyanāgarajaṃ jalam| cāturjātakasaṃyuktaṃ pibennityaṃ kṣayāturaḥ| kāsajvarādiśamanaṃ balapuṣṭivivardhanam|| samūlapuṣpatvakpallavāyā rasaḥ prayojyo madayantikāyāḥ| māsopayogena samastaliṅgaṃ yakṣmāṇamugraṃ jayati prasahya|| chāgaṃ māṃsaṃ payaśchāgaṃ chāgaṃ sarpiḥ sanāgaram| chāgopasevā śayanaṃ chāgamadhye tu yakṣmanut|| kūṣmāṇḍakaphalotthena rasena paripeṣitam| lākṣākarṣadvayaṃ pītvā jayedugraṃ kṣayaṃ naraḥ|| vyoṣaṃ śatāvarī trīṇi phalāni dve bale tathā| sarvāmayaharo yogaḥ so'yaṃ loharajonvitaḥ|| etadvakṣaḥkṣataṃ hanti kaṇṭhajāṃ vividhāṃ rujam| rājayakṣmāṇamatyugraṃ sorustambhamathārditam|| (ślo. 85)-śṛṅgyarjunāśvagandhānāgabalāpuṣkarābhayācchinnaruhāḥ| tālīsādisametā lehyā madhusarpiṣā ca yakṣmaharāḥ||" iti| yogaratne-"kṛṣṇādrākṣāsitālehaḥ kṣayahā kṣaudratailavān| madhusarpiryuto vā'śvagandhākṛṣṇāsitodbhavaḥ|| śatāvarī vidāryaśvagandhā pathyā punarnavā| balātrayaṃ [śva]daṃṣṭrā''jyamadhulehaḥ kṣayāpahaḥ|| śilājitumadhuvyoṣatāpyaloharajāṃsi yaḥ| kṣīrabhuk leḍhitasyāśu kṣayaḥ kṣayamavāpnuyāt|| madhutāpyaviḍaṅgāśmajatulohaghṛtābhayāḥ| ghnanti yakṣmāṇamatyugraṃ sevyamānā hitāśinā|| śarkarāmadhusaṃyuktaṃ navanītaṃ lihan kṣayī| kṣīrāśī labhate puṣṭimatulye vā''jyamākṣike|| bāhyālakaraso(sāt) siddhaṃ sarpiḥ pītaṃ kṣayaṃ haret| ghṛtamākṣikasammiśro bāhyālakaraso yathā|| jātasāraṃ tu gaṇḍīraṃ sapuṣpaṃ pariśoṣayet| ṣaḍaṃśaścheditaṃ kṛtvā tasya pañcāḍhakaṃ pacet|| trīṃścaiva triphalāprasthān daśamūlītulāṃ tathā| dadyātkuṭajavalkasya palānāṃ pañcaviṃśatim|| bhallātakānīḍa(ndra)yavā viḍaṅgaṃ ghanameva ca| ardhaprastha samān bhāgānekaikasya samāpayet|| pāṭhā madhurasā.....ṣaḍgranthā citrakastathā| eṣāṃ daśapalān bhāgān mṛdvīkāyāstathā''ḍhakam|| toyadroṇeṣu daśasu paceddvidroṇaśeṣitam| tasminkaṣāye pūte tu dve guḍasya tule pacet|| yogena sādhitaṃ caiva śubhe bhāṇḍe nidhāpayet| dvau prasthau pippalīnāṃ tu dvau cāyorajasastathā|| ardhaprastho viḍaṅgānāṃ kuḍavo maricasya ca| etāni sūkṣmacūrṇāni pratīvāpārthamāharet|| cūrṇamindrayavānāṃ ca madhunā saha yojayet| bhāṇḍapralepaḥ kartavyaḥ samāsicya nidhāpayet|| eṣa māsasthito lehyo yathāvyādhibalābalam| gaṇḍīrāriṣṭa ityeṣa vyāsataḥ parikīrtitaḥ|| eṣa śoṣān pramehāṃśca gulmāṃśca jaṭharāṇi ca| krimikoṣṭhāni vardhmāni plīhārśāṃsi bhagandaram|| śvayathuṃ pāṇḍurogāṃśca grahaṇīdoṣameva ca| granthīn sagalagaṇḍāṃśca gaṇḍamālāṃ tathaiva ca|| viṣamajvarakāsāṃśca vidradhiṃ vātaśoṇitam| ariṣṭaḥ śamayatyeṣa yudhi śakra ivāsuram|| samūlāṃ pippalīṃ śṛṅgīṃ bṛhatīmaśmabhedakam| paṭolaṃ devakāṣṭhaṃ ca śvadaṃṣṭrāmabhayāśatam|| ekaikaṃ ṣoḍaśapalaṃ kolānāmāḍhakaṃ mitam| dantīcitrakamūlānāṃ pañcaviṃśatpalaṃ pṛthak|| caturguṇe jaladroṇe pacedardhāvaśeṣitam| śītaṃ samāvapedbhāṇḍe pralipte madhusarpiṣā|| khaṇḍasya dve śate śuddhe tadvallehasya cāvapet| patraṃ kṛtvā tilotsedhaṃ sūkṣmacūrṇīkṛtāni ca|| priyaṅguṃ pippalīṃ rodhraṃ mṛdvīkāmelavālukam| kramukaṃ śatapuṣpaṃ ca nimbaṃ tejovatīmapi|| pālikaṃ devadāruṃ ca khadirācca catuṣpalam| kṣaudraprasthadvayaṃ cāpi samāsicya ghaṭe śubhe|| saumye puṣye tathā haste rohiṇyāmuttarāsu ca| daśarātrasthito pe(de)yo'riṣṭa ātreyapūjitaḥ|| aśvibhyāṃ kathitaṃ pūrvaṃ rasāyanamidaṃ śubham| yathāgnibalamātrāṃ tu pibedasya hitāśinaḥ|| dhanyaṃ puṣṭikaraṃ medhyaṃ valīpalitanāśanam| kṣayakāsajvaraplīhakuṣṭhagulmāgnimārdave|| śvitre'śmaryākva(ma)thodarde vidradhyāmatha(nna)vidviṣu| gaṇḍarogodaratathā(?)retodoṣe ca śasyate|| nāḍīpīḍakayordoṣe bhūtāpasmārasaṅkare| rahasyametadvaidyānāmupadiṣṭaṃ cikitsitam|| madyaṃ kravyādamāṃsaṃ ca śoṣiṇāmamṛtopamam|| phalatrikakvāthaviśuddhamādau śuddhaṃ guḍūcyā daśamūlaśuddham| sthirādikākoliyugādisiddhaṃ śilājatu syātkṣayiṣu praśastam|| sthirādiḥ-vidāryādiḥ| kākolī yugādiḥ-padmakādiḥ| rasonayogaṃ vidhivatkṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam| bhaveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathaiva yogaṃ jatuno'śmajasya||" iti|</ab>
          <ab type="mula">atha svarasādacikitsitam| viśeṣātsvarasāde'sya nasyadhūmādi yojayet| ------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asya-kṣayiṇaḥ, svarasāde viśeṣeṇa nasyadhūmādi yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">------------------------------------------------| tatrāpi vātaje koṣṇaṃ pibedauttarabhaktikam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam| sādhitaṃ kāsajitsvaryaṃ siddhamārtagalena vā||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tatra]-teṣu ca svarasādeṣu madhye, vātaje svarasāde kāsamardādisvarasaiḥ sādhitamauttarabhaktikaṃ-bhaktādūrdhvaṃ, ghṛtaṃ pibet| mārkavo-bhṛṅgarājaḥ| tacca sarpiḥ kāsajit svaryaṃ ca syāt| uttarabhaktāditi "mayūravyaṃsakāditvāt" samāsaḥ, tataśca "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā, ārtagalena-nīlapuṣpasahacareṇa, siddhaṃ ghṛtamevaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula">badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā badaryāḥ patrakalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tailaṃ vā- -----------------------------------------------| madhukadrākṣāpippalīkṛminutphalaiḥ||37||</seg> haṃsapādyāśca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet| ------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā tailaṃ madhukādibhiḥ pakvaṃ nasto'vasecayet| kṛmighnaṃ(nut)-viḍaṅgam| phalaṃ-madanaphalam| haṃsapādī-kīṭamārikā| nasta iti "nasnāsikāyā yattaskṣudreṣu" ityanena tasi nasādeśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">------------------------------------------------| sukhodakānupānaṃ ca sasarpiṣkaṃ guḍaudanam||38||</seg> aśrnīyātpāyasaṃ caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ niyojayet| ------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā guḍaudanaṃ sarpiṣā saha sukhodakānupānamaśnīyāt| pāyasaṃ caivaṃ sasarpiṣkaṃ sukhodakānupānamadyāt| svedaṃ ca snigdhaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------| pittodbhave pibetsarpiḥ śṛtaśītapayonupaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam| aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittodbhave sarpiḥ samākṣikaṃ kṣīrivṛkṣāṅkurādikvāthakalkasiddhaṃ śṛtaśītakṣīrānupaḥ pibet| madhuyaṣṭikānvitaṃ pāyasaṃ sasarpiṣkaṃ bhuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">balāvidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ svaryamanuttamam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balādibhiḥ siddhaṃ sarpiḥ sasaindhavaṃ paraṃ svaryaṃ syānnasyam| vidārigandhā-śāliparṇī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṃ nāvanaṃ param||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaje svarasāde prapauṇḍarīkādisādhitaṃ kṣīrodbhavaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ nasyam|</ab>
          <ab type="mula">lihyānmadhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhughṛtāplutam| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhurakāṇāṃ ca-madhurarasadravyāṇāṃ, cūrṇaṃ madhughṛtānvitaṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| pibetkaṭūni mūtreṇa kaphaje rūkṣabhojanaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kaṭūphalāmalakavyoṣaṃ lihyāttailamadhuplutam| vyoṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphodbhave kaṭūni-kaṭukarasāni dravyāṇi, mūtreṇa pibet| rūkṣabhojanaśca syāt| tathā, kaṭūphalādikaṃ tailamadhuplutaṃ lihyāt| vyoṣādīni vā evaṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yavairyavāgūṃ yamake kaṇādhātrīkṛtāṃ pibet| bhuktvā'dyātpippalīṃ śuṇṭhīṃ tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavairupādānairyamake-snehadvaye, kaṇādhātrīkṛtāṃ-etatkvāthe siddhāṃ, yavāgūṃ pibet| tathā, bhuktvā pippalīṃ śuṇṭhīṃ vā'dyāt| athavā, tīkṣṇaṃ vamanaṃ bhajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śarkarākṣaudramiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha| pibetpayāṃsi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ||46||</seg> iti svarasādacikitsitam|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyoccairbhāṣamāṇasya svaro'bhihataḥ sa madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ saha, śṛtāni śarkarāmākṣikamiśrāṇi payāṃsi pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athārocakacikitsitam| vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam| bahirantarmṛjā cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayedāsyaṃ dhūmaṃ prāyogikaṃ pibet||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arocake vicitraṃ-nānāvidhamannaṃ, hitaṃ-pathyam| kimbhūtam ? hitaiḥ-pathyaiḥ, upahitaṃ-miśritam| evamarucyākhyo vyādhiviśeṣaḥ sarvavyādhibhyo garīyān| yenāpathyamapi yadannaṃ tasmai tadapi deyaṃ prāṇasandhāraṇārtham, "annameva prāṇināṃ prāṇāḥ" ityāhuḥ| evaṃ ca sarvavyādhiṣvarucireva pūrvaṃ jetavyā, tato jvarādaya ityarthāduktaṃ bhavati| bahirmṛjā-bahiḥśuddhiḥ snānādinā bahiḥ parimārjanam| antarmṛjā-antaḥśuddhiḥ| tathā, cittanirvāṇamarucau hitaṃ hrudyamauṣadhaṃ ca| tathā, dbau kālau-sāyaṃprātarākhyau, dantadhāvanaṃ bhakṣayet| tathā, mukhadhāvanaiḥ kaṣāyairāsyaṃ kṣālayet| prāyogikaṃ-snaihikaṃ, dhūmaṃ pibet| tathā, tālīsacūrṇavaṭakāśca| tathā, sakarpūraśarkarāḥ śaśāṅkakiraṇākhyā bhakṣyāḥ paraṃ-atiśayena, rucikarāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athārocakacikitsitam| tatra sāmānyamāha-vicitramannamiti| antarmṛjā-vamanādi| nirvāṇaṃ-nivṛttiḥ| dvau kālau-prātarbhuktvā sāyaṃ ca| mukhadhāvanaiḥ-tiktakaṭvamlakṛtaiḥ| prāyogikaṃ-śamanam| tālīsacūrṇaṃ-tālīsapatracūrṇaḥ, tasya vaṭakāḥ sitopalayā kāryāḥ| te ca karpūreṇa surabhīkṛtāḥ| śaśāṅkakiraṇāḥ-karpūranālikāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sāmānyenārucau cikitsitānyuktvā viśeṣamāha------------------ vātādarocake tatra pibeccūrṇaṃ prasannayā| hareṇukṛṣṇākṛmijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50||</seg> elābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhṛtena vā| chardayedvā vacāmbhobhiḥ------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātenārucau satyāṃ hareṇvādibhyaścūrṇaṃ prasannayā pibet| elābhārgyādiyuktaghṛtena vā peyam| vacājalairvā vamet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātasyauṣadhamāha---- vātāditi| vamanamāha-chardayedveti| vacāmbhobhiḥ-vacākalkitairuṣṇāmbubhiḥ|--</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">------------------------------------------------| ----------------pittācca guḍavāribhiḥ||51||</seg> lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇottamamākṣikam| ------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādarucau guḍavāriṇā vamet| śarkarādikaṃ [vā] lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittajasyauṣadhamāha---- pittācceti| guḍavāribhiriti madanaphalayuktaiścchardayet| lehamāha-lihyādveti| lavaṇottamaṃ-saindhavam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| kaphādvamennimbajalairdīpyakāragvadhodakam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pānaṃ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibeccūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ hareṇvādyuṣṇavāriṇā||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādarocake nimbajalairvamet| dīpyakakarṇikārayorudakaṃ pānaṃ samākṣikam| ariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samārdvīkamādhavāḥ pānam| hareṇvādicūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ (ślo.50)uṣṇāmbunā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphajasyauṣadhamāha---- kaphādvamediti| nimbajalairiti madanaphalayuktaiḥ| pānamāha-dīpyakāragvadhodakamiti| madhu-mādhvīkam| mādhavo-madhukṛtaṃ madyam| || cūrṇamāha-pibeccūrṇamiti| saṅgrahe (ci.a. 7)-"trikaṭutriphalārātriyavakṣāraṃ madhuplutam| prātarāhārakāle ca yuñjīta mukhadhāvanam|| rātriḥ-haridrā| biḍaṃ sauvarcalaṃ kuṣṭhamajājīmarīcaṃ sitā| dhātryelāpadmakośīrapippalīcandanotpalam|| rodhraṃ tejovatī pathyā yavakṣāraṃ kaṭutrayam| ārdrādāḍimaniryāsaḥ sājājīsitaśarkaraḥ|| satailamākṣikayutāścatvāraḥ kavalagrahāḥ| caturo'rocakān hanyurekadoṣasamastajān|| kāravyajājīmaricadrākṣāvṛkṣāmladāḍimam| sauvarcalaguḍakṣaudraṃ sarvārocakanāśanam||" iti| vaṅgasene(?)-"jambvāmrapallavaṃ rodhraṃ triphalā cayacitrakau| paṭolaṃ naktamālaśca śirīṣaṃ khadirāsanau|| dārvī haridrā mustaṃ ca tejohvā madhukaṃ balā| etāni samabhāgāni kaṣāyamupasādhayet|| kvalagraha ityeṣa kartavyo madhunā yutaḥ| sarveṣāṃ mukharogāṇāmarucīnāṃ ca nāśanaḥ|| ṣāḍavaśca kapitthānāṃ savyoṣamadhuśarkaraḥ| arocakeṣu sarveṣu praśasto dhārito mukhe|| āranālaṃ ca śuktaṃ ca mārdvīkamadirāsavāḥ| dantayorantare dhāryāstathaiva kavalagrahāḥ|| tvaṅmustavelādhānyāni, mustamāmalakaṃ tvacā| tvacodāryāyavānyaśca, pippalī tejavatyapi|| yavānī tittiḍīkaṃ ca, pañcaite mukhadhāvanāḥ| ślokapādeṣu vihitā rocanā mukhaśodhanāḥ|| kārañjaṃ dantakāṣṭhaṃ ca vidheyamarucau sadā| (vaṅgasene arocakādhikāre ślo. 11)-"maricaṃ madhunā lehyaṃ kaphaje'rocake bhṛśam|| amlīkāguḍatoyaṃ ca tvagelāmaricānvitam| abhaktacchandarogeṣu śastaṃ kavaladhāraṇam|| śṛṅgaverarasaṃ caiva madhunā saha yojayet| aruciśvāsakāsaghnaṃ pratiśyākaphavātanut|| bhojanāgre sadā pathyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanam| agnisandīpanaṃ hṛdyaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇam|| kāravyajājīpatrailāvyoṣavṛkṣāmladāḍimam| sakṣaudraśarkaraṃ hṛdyaṃ rucikṛdvahnidīpanam|| biḍacūrṇamadhūpeto raso dāḍimasambhavaḥ| asādhyāmapi saṃhanyādaruciṃ vaktradhāritaḥ|| śigrūphalānyaṣṭādaśa daśa maricaṃ viṃ[śatiśca pippalyaḥ| ārdrakapalaṃ guḍapalaṃ prasthatrayamāranālasya|| biḍalavaṇasahitametat khajāhataṃ surabhigandhāḍhyam| vyañjanasahasraghāti jñeyaṃ kalahaṃsakaṃ nāmnā||" iti|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">elātvaṅnāgakusumatīkṣṇakṛṣṇāmahauṣadham| bhāgavṛddhaṃ kramāccūrṇaṃ nihanti samaśarkaram||54||</seg> prasekārucihṛtpārśvakāsaśvāsagalāmayān| ---------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> elādikaṃ cūrṇaṃ krameṇa bhāgavṛddhaṃ samaśarkaraṃ prasekādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [ samaśarkaracūrṇamāha-] elātvagiti| kecittvaṅnāgapuṣpayormadhye patrakamadhikaṃ paṭhanti, kecinnāgapuṣpamarīcayormadhye| pāṭhatrayamapi pramāṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| yavānītittiḍīkāmlavetasauṣadhadāḍimam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kṛtvā kolaṃ ca karṣāśaṃ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca| cūrṇametatparaṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi, hinasti ca||57||</seg> vibandhakāsahṛtpārśvaplīhārśograhaṇīgadān| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānītyādi kolāntāni pratyekaṃ kārṣikāṇi, śarkarāyāḥ palāni catvāri, dhānyakādikamardhakārṣikaṃ, śatamekaṃ pippalīnāṃ, dve śate maricasya ca, cūrṇamidaṃ paraṃ rucyaṃ tathā hṛdayāya hitaṃ grāhi, vibandhādīn hanti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ṣāḍavamāha---- yavānīti| auṣadhaṃ-śuṇṭhī| kolaṃ-badaram| varāṅgaṃ-tvak| śataṃ-meyasya, na mānasya karṣādeḥ| "saṅkhyā phalānāṃ śataśo'palā syāt|" iti vacanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| tālīsapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele cārdhabhāgike| tadrucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kāsaśvāsārucicchardiplīhahṛtpārśvaśūlanut| pāṇḍujvarātisāraghnaṃ mūḍhavātānulomanam||60||</seg> ityarocakacikitsitam|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tālīsapatrādayo yathottaraṃ-uttarottaraṃ, bhāgavṛddhāḥ kāryāḥ| tvak ca elā ca ete'rdhabhāgapramāṇe| etaccūrṇaṃ pippalyaṣṭaguṇaśarkaraṃ dīpanaṃ kāsādijicca, pāṇḍvādighnaṃ mūḍhavātānulomanaṃ ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tālīsādimāha---- tālīsapatramiti| śubhā-vaṃśarocanā| ardhabhāgike-milite tālīsasame| yogaratne-"tālīsoṣaṇanāgacavyalavaṇaistulyāṃśakairdvistataḥ kṛṣṇā granthikatittiḍīkahutabhuktvagjīrakākhyairyutaiḥ| viśvailābadarāmlavetasaghanairdhānyājamodāyutaisryaṃśairdāḍimapāda eṣa vihitaḥ śreṣṭhaḥ sitārdhāyutaḥ|| kaṇṭhāsyodarahṛdvikāraśamanaḥ kāyāgnisandīpano gulmādhmānaviṣūcikāgudarujāśvāsakrimicchardihā| kāsārucyatisāramūḍhamarutāṃ hṛdrogiṇāṃ kīrtitaścūrṇo'yaṃ bhiṣajāmatīva dayitaḥ khyāto mahākhāṇḍavaḥ|| lavaṅgakaṅkolamuśīracandanaṃ nataṃ sanīlotpalakṛṣṇajīrakam| elā sakṛṣṇā'gurubhṛṅgakesaraṃ kaṇā saviśvā naladaṃ sahāmbunā|| karpūrajātīphalavaṃśalocanaṃ sitāṣṭabhāgaṃ samasūkṣmacūrṇitam| surocanaṃ tarpaṇamagnidīpanaṃ balapradaṃ vṛṣyatamaṃ tridoṣanut|| urovibandhaṃ tamakaṃ galagrahaṃ sakāsahidhmāruciyakṣmapīnasam| grahaṇyatīsāramathāsṛjaḥ kṣayaṃ pramehagulmāṃśca nihanti satvaram|| karpūracocakaṅkolajātīphaladalāḥ samāḥ| lavaṅganāgamaricakṛṣṇāśuṇṭhyo vivardhitāḥ| cūrṇaṃ sitāsamaṃ hṛdyaṃ rocanaṃ kṣayakāsajit| vaisvaryaśvāsagulmārśaśrcchārdikaṇṭhāmayāpaham|| prayuktaṃ cānnapāne vā bheṣajadveṣiṇāṃ hitam|" iti| vivardhitāḥ-krameṇa bhāgottarāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">arkāmṛtākṣārajale śarvarīmuṣitairyavaiḥ| praseke kalpitānsaktūn bhakṣyāṃścādyādvalī vamet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kaṭutiktaistathā śūlyaṃ bhakṣyejjāṅgalaṃ palam| śuṣkāṃśca bhakṣyān sulaghūṃścaṇakādirasānupaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arkādijale rātristhitairyavaiḥ saktūn kalpitān bhakṣyāṃśca praseke bhakṣayet| balavān kaṭutiktakairvamet| tathā, śūlyaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ bhakṣayet| śuṣkāṃśca bhakṣyān bhojayet| bhojyaviśeṣān laghutarān bhakṣayet| caṇakādirasamanu-paścāt, pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athopadravacikitsā| tatra prasekacikitsāmāha-arkāmṛtākṣārajala iti| arkaguḍūcyoḥ kṣārasya kṣāravidhinā gṛhīte jale rātrimuṣitairyavaiḥ saktavo bhakṣyāśca kalpyāḥ| yastu prasekī balavān sa kaṭutiktairvamet| caṇakādīnāṃ rūkṣāṇāṃ raso-yūṣaḥ, anupāne|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidvānsnigdhoṣṇaireva nirjayet||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuḥ śleṣmāṇaṃ kṣipati śleṣmaṇo'tiprasekena hetubhūtena taṃ kaphaprasekaṃ vidvān snigdhoṣṇaireva nirjayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cikitsāntaramāha-śleṣmaṇa iti| yasmin kaphasyātiprasekena kṣīṇatve sati kupito vāyuḥ kṣīṇamapi kaphaṃ balādasyati-prerayati, taṃ snigdhoṣṇena cauṣadhena nirjayet-na rūkṣaśītena| vidvān-avasthopacārajño vaidyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">pīnase'pi kramamimaṃ vamathau ca prayojayet| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> imaṃ-kaphaprasekoktaṃ, kriyākramaṃ pīnase vamathau-chardiṣi ca, prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> chardipīnasayoḥ prasekacikitsāmāha-pīnase'pīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">viśeṣātpīnase'bhyaṅgān snehān svedāṃśca śīlayet||64||</seg> <seg type="unit" n="65">snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopasaṃhitān||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśeṣeṇa pīnase'bhyaṅgān snehān svedāṃśca snigdhān śīlayet| kaiḥ ? utkārikāpiṇḍaiḥ| keṣu ? śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇādīṃśca rasān snehopasaṃhitān śīlayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pīnase viśeṣamāha-viśeṣāditi| snigdhān snigdhadravyakṛtān| utkārikāśca piṇḍāśceti dvandvaḥ| piṇḍāḥ-piṇḍākārā bhakṣyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">śiroṃsapārśvaśūleṣu yathādoṣavidhiṃ caret| audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ||66||</seg> tatreṣṭāḥ sacatuḥsnehāḥ----------------------| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiroṃsapārśvaśūleṣu doṣānusāreṇopakramaḥ kāryaḥ| teṣvaudakānūpamāṃsaiśctuḥsnehayutāḥ susaṃskṛtā upanāhā iṣṭāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śiraḥśūlādicikitsāmāha----śiroṃsapārśvaśūleṣviti| vātajeṣu viśeṣamāha-audakānūpapiśitairiti| susaṃskṛtāḥ-kaṭupaṭvamlaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">----------------------------doṣasaṃsarga iṣyate| pralepo natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukotpalaiḥ| punarnavākṛṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣasaṃsarge ca-dvandve, tagarādibhiḥ pralepa iṣyate| tathaiva balādibhiḥ ghṛtamadhukotpalayutaiḥ, [tathā] punarnavādibhiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃsargajeṣu viśeṣamāha---- doṣasaṃsarga iti| tribhirardhaistrayo lepāḥ| saṅgrahe tu dvāvadhikau (ci. a. 7)-"palaṅkaṣā devadāru candanaṃ madhukaṃ ghṛtam| abhīruyaṣṭīmadhukaṃ payasyā kaṭtṛṇaṃ ghṛtam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni bastikarma tathā param||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nasyaṃ tathā dhūmapānānīṣyante| tathā, auttarabhaktikāśca snehāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni-abhyaṅgayogapraśastāni| tathā bastikarma-"prāksnehaḥ" (hṛ.sū.a.19/63) ityādikam, paraṃ-ceṣṭam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> nasyādīnyāha---- nāvanamiti| uttarabhaktikāḥ-bhojanottaraṃ prayuktāḥ| paraṃ-śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">śṛṅgādyairvā yathādoṣaṃ duṣṭameṣāṃ haredasṛk| pradehaḥ saghṛtaiḥ śreṣṭhaḥ padmakośīracandanaiḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">dūrvāmadhukamañjiṣṭhākesarairvā ghṛtāplutaiḥ| vaṭādisiddhatailena śatadhautena sarpiṣā||71||</seg> abhyaṅgaḥ payasā sekaḥ śastaśca madhukāmbunā| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śṛṅgādyaiḥ-śṛṅgajalaukolābubhiḥ, yathādoṣaṃ-vātapittakaphaduṣṭaṃ, raktameṣāṃ-yakṣmiṇāṃ, haret| pralepaḥ padmakādibhiḥ saghrutaiḥ śreṣṭhaḥ, dūrvādibhirvā ghṛtāplutaiḥ| vaṭādinā-nyagrodhādinā, siddhena tailenābhyaṅgaḥ śastaḥ| śatadhautena vā ghṛtena tathā kṣīreṇa sekaḥ śastaḥ| madhuyaṣṭikājalena vā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> raktaduṣṭau viśeṣamāha----śṛṅgādyairveti| "vātādidhāma vā śṛṅgajalaukolābubhiḥ kramāt|" (hṛ. sū. a. 26|55)ityuktatvāt| eṣāṃ-śiroṃsapārśvaśūlinām| kesaraṃ-padmasya vaṭādiḥ-nyagrodhādigaṇaḥ|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate||72||</seg> tasyātisāragrahaṇīvihitaṃ hitamauṣadham| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhulyenopahatāgnitvātkāraṇāt picchayā sahātisāryate yakṣmī| tasyātisāre grahaṇyāṃ ca yaduktamauṣadhaṃ taddhitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atisāracikitsāmāha---- prāyeṇeti| saṅgrahe tu (ci. a. 7)-"sanāgarānindrayavān pāyayettaṇḍulāmbunā| jīrṇeṣu teṣu peyāṃ ca cāṅgerītakradāḍimaiḥ|| pāṭhā bilvayavānīnāṃ cūrṇaṃ takreṇa vā pibet| surayā vā plutāṃ pāthāṃ sanāgaradurālabhām|| jambvāmrabilvamadhyaṃ vā sakapitthaṃ sanāgaram| peyāmaṇḍena yogaiśca pāṭhādyaiḥ kārayettribhiḥ|| sasūpyadhānyān sasnehān sāmlān salavaṇān khalān| vetasārjunajambūnāṃ mṛṇālīkṛṣṇagandhayoḥ|| śrīparṇyā mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca| cāṅgeryā madayantyāśca yūthi kāyāśca pallavaiḥ|| kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yojayet| khalān dadhisaropetān sasarpiṣkān sadāḍimān|| rocanān dīpanān hṛdyānatīsāraharān parān|" iti| peyāyā maṇḍena bhaktasya[|n]te jambvādicūrṇaṃ pibet| mṛṇālī-padminī| kṛṣṇagandhā-śigruḥ| madayantyāḥ-mallikāyāḥ| cukrikā-vi.... dā| tathā (saṅgrahe ci. a. 7)-"jvarādiṣvapi kurvīta vikāreṣu yathāmayam| bahvāmayasamūho hi yakṣmā'taḥ so'tiduḥsahaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| purīṣaṃ yatnato rakṣecchuṣyato rājayakṣmiṇaḥ||73||</seg> sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, rājayakṣmiṇaḥ śuṣyataḥ sataḥ purīṣaṃ yatnena rakṣet| kimityāha-yasmāttasya-śoṣiṇaḥ, sarvadhātukṣayārtasya sato viḍbalameva balaṃ-na dhātvādijaṃ balam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| māṃsamevāśnato yuktyā mārdvīkaṃ pibato'nu ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">avidhāritavegasya yakṣmā na labhate'ntaram| surāṃ samaṇḍāṃ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75||</seg> <seg type="unit" n="76">yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan| srotovibandhamokṣārtha balaujaḥpuṣṭaye ca tat||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsameva yuktyā-deśakālasātmyādilakṣaṇayā, bhakṣayato mārdvīkaṃ ca paścāt pibato vegamadhārayato yakṣmā antaraṃ-avakāśaṃ, na labhate| tathā, surādīnanupānārthaṃ pibet| māṃsāni bhakṣayet| tat-surādyanupānaṃ māṃsabhakṣaṇaṃ ca, srotovibandhabhokṣārthaṃ balāyaujasaśca puṣṭaye|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māṃsamadyaprayogamāha---- māṃsameveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet| uttīrṇaṃ miśrakaiḥ snehairbhūyo'bhyaktaṃ sukhaiḥ karaiḥ||77||</seg> mṛdgīyātsukhamāsīnaṃ sukhaṃ codvartayetparam| ---------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehādikoṣṭheṣu svabhyaktaṃ santamavagāhayet-nimagnaṃ sthāpayet| tataḥ koṣṭhāduttīrṇaṃ bhūyaḥ punarmiśrakaiḥ snehaiḥ-gulmoktaiḥ (hṛ.ci.a.14/89), abhyaktaṃ sukhaiḥ-sukhāvahairna duṣkaraiḥ, karaiḥ sukhena tiṣṭhantaṃ mṛdgīyāt| paraṃ-atiśayena, sukhaṃ yathā bhavati tathodvartayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> avagāhādīnyāha----snehakṣīrāmbukoṣṭheṣviti| avagāhābhyaṅgamardanodvartatāni krameṇa kuryāt| miśrako-yamakādiḥ|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">---------------------------------------------| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām||78||</seg> <seg type="unit" n="79">aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇaṃ triguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam||80||</seg> etadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| ---------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādikaṃ kiṇvaparyantaṃ sarvamekatra cūrṇayet| vikasā-mañjiṣṭhā| yavacūrṇaṃ sarvebhyastriguṇaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikametadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭyādipradam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> udvartanayogamāha---- jīvantīmiti| śatavīryāṃ-śatāvarīm| vikasāṃ-mañjiṣṭhām| taṇḍulān-śālīnām| utsādanaṃ-udvartanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">------------------------------------------------| gaurasarṣapakalkena snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81||</seg> snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyopasādhitaiḥ| ------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gaurasarṣapāṇaṃ kalkena snānīyaiḥ-snānārhairgandhadravyaviśeṣaiḥ, auṣadhibhiśca-sahadevyādibhiḥ, ṛtau-hemantādike, sukhāvahaiḥ-uṣṇādibhiḥ, toyairjīvanīyadravyaśṛtaiḥ snāyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snānamāha---- gaurasarṣapakalkeneti| snānaiḥ-grahasnānoktaiḥ dravyairmantraiścāṣaudhibhiḥ saṃjñābhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">---------------------------------------------| gandhamālyādikāṃ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṃ bhajet||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, gandhaiḥ-candanakuṅkumādibhiḥ, mālyaiḥ-kusumaiḥ, ādiśabdenālaṅkārādigrahaṇaṃ, tairbhūṣāmalakṣmīghnīṃ seveta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anulepanādīnyāha---- gandhamālyādikāmiti|</ab>
          <ab type="mula">suhṛdāṃ darśanaṃ gītavāditrotsavasaṃśrutiḥ| bastayaḥ kṣīrasarpīṣi madyamāṃsasuśīlatā|83| daivavyapāśrayaṃ tattadatharvoktaṃ ca pūjitam| 83 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne rājayakṣmādicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, suhṛdāṃ-bandhūnāṃ, darśanam| gītasya vāditrāṇāṃ tathotsavasya-putrajanmavivāhādeḥ, saṃśravaṇam| tathā, bastayaḥ kṣīrasarpīṣi-kṣīrāṇāṃ ghṛtāni, madyamāṃsānāṃ suśīlatā| tathā, daivavyapāśrayaṃ-balimaṅgalahomaprāyaścittādikam| tathā, athavoktaṃ-atharvavedavihitaṃ yāgādikaṃ ca, pūjitaṃ-praśastametadatretyarthaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne rājayakṣmādicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> suhṛddarśanādīnyāha---- suhṛdāṃ darśanamiti| saṅgrahe (ci.a. 7) "iṣṭyā yayā ca candrasya rājayakṣmā purā jitaḥ| purohitaḥ prayuñjīta vedoktāṃ tāṃ jitātmanaḥ|| ajā vā paryupāsīta ṣaṇmāsānuṭaje vasan| tatpayomūtraviḍvṛttipariṣekapragharṣaṇaḥ|| tābhiḥ parivṛtaḥ svapyāttacchākṛdreṇusaṃstare| etadrasāyanaṃ śreṣṭhaṃ rogarājasya nāśanam||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rājayakṣmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 5||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.4.6">
          <head>cardihṛdrogatṛṣṇācikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājayakṣmacikitsitādanantaraṃ chardyādicikitsitamārabhyate| yato yakṣmaṇa eva prāyeṇaita upadravabhūtā jāyante| ata etadārambho yukta ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta-chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhuratreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaścchardyo hitaṃ tataḥ| laṅghanaṃ prāgṛte vāyorvamanaṃ tatra yojayet||1||</seg> balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utkleśanaṃ-utkleśo,-doṣāṇāmucchūnāvasthaiva| āmāśayotkleśāt sambhavo-janma, yāsāṃ tā āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaścchardyo yatastasmāt prāk-prathamaṃ, laṅghanaṃ hitam| prāyograhaṇaṃ vātajāyāṃ chardyāmāmāśayotkleśāsambhavārthaṃ vāyoṛute tadyojayet| kārye kāraṇopacārādevaṃ nirdiṣṭam| vātajāṃ hi chardi muktvā'nyāsu chardiṣu laṅghanaṃ kāryam| laṅghane kṛte'pyanu paśāntavegāsu tatra-tāsu chardiṣu, vamanaṃ kāryam| balinaḥ puṃso-na durbalasya, athavā bahudoṣasya, tathā pratataṃ-anārataṃ, bahu vamato vamanaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------------------| tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ| śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva tu||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-vamanādanantaraṃ virekauṣadhaṃ kramaśo-na sahasā, yojayet| kimbhūtaṃ virekadravyam ? hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam| kaiḥ saha ? madyaiḥ-mārdvīkādibhiḥ| tathā, phalāmbubhiḥ-śobhanadrā kṣādiphalaniṣpāditavāribhiḥ| athavā, kṣīraiḥ-gokṣīrādibhiḥ saha| kimevaṃ syāt ? ityāha-sa hyūrdhvamityādi| yasmātsaḥ-virekaḥ, ūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ chardyanugamadho nayati| na kevalaṃ śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ vā, tatra yojayet| yāvacchamanamapi yadauṣadhaṃ tadapi tatra yojayet| rūkṣadurbalasya punaḥ puṃsastadeva-śamanameva, yojayet, śodhanāsahatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate| upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gandhāḥ_ sugandhayo gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra sarvāsvapi chardiṣu pariśuṣkādiguṇayuktamannaṃ śasyate| kāmbalikādilakṣaṇaṃ kṛtānnavarge kathitam| tathā phalāni, snānamudvartanādirūpeṇa gharṣaṇaṃ sugandhayaḥ-śobhanagandhāḥ, gandhadravyapuṣpaphalānnapānajāḥ śasyante| tatra gandhaśabdena gandhadravyāṇi| bhuktamātrasya sahasā-jhaṭityevājñātasaṅketasya, mukhe śītāmbusecanam| iti sāmānyena chardīnāmupakramāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">adhunā viśeṣeṇāha-------------------------- hanti mārutajāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyena śṛtaṃ tulyāmbu vā payaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ| snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam||9||</seg> koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātajāṃ chardiṣaṃ sarpiḥ pītaṃ saindhavānvitaṃ kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa hanti| pītaṃ-na tu līḍham, aśaktatvāt| tathā coktam (hṛ.ci.a.3/111)-"ākrāmatyanilaṃ pītaṃ" iti| tasmāt pītaṃ ghṛtaṃ chardiṃ hantīti yuktam| athavā trikaṭutrilavaṇotkaṭaṃ sarpiḥ pītaṃ pūrvoktaguṇam| dāḍimāmbuna vā śuṇṭhī dadhidhānyena saha sāmānyakalpanayā siddhaṃ ghṛtaṃ pītaṃ pūrvoktaguṇam| jalatulyaṃ vā payaḥ śṛtaṃ pūrvavat| athavā, vaiṣkiraḥ-kukkuṭādijo, raso bahusarpiḥsaindhavo mārutajāṃ chardiṃ hanti| kimbhūtaḥ ? phalena-dāḍimamātuluṅgādinā, amlaḥ-amlatāṃ prāpitaḥ| snigdhaṃ ca bhojanaṃ-aśanaṃ, [śuṇṭhī]dadhidāḍimena saṃskṛtaṃ tu hitaṃ-chardiṃ hanti| atra ca-mārutacchardiṣi, snehena-eraṇḍatailādinā, virecanaṃ snehavirecanaṃ koṣṇaṃ salavaṇaṃ ca hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| pittajāyāṃ virekārthaṃ drākṣekṣusvarasaistrivṛt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam| ūrdhvameva haret pittaṃ svādutiktairviśuddhimān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkarām| mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet| mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">drākṣārasaṃ rasaṃ vekṣorguḍūcyambu payo'pi vā| jambvāmrapallavośīravaṭaśuṅgāvarohajaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati| chardiṃ jvaramatīsāraṃ mūrcchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dhātrīrasena vā śītaṃ pibenmudgadalāmbu vā| kolamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam||16||</seg> lihyātkṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittajāyāṃ chardyāṃ virekārthaṃ-virekaprayojanāya, drākṣekṣusvarasaistrivṛddeyā| tailvakaṃ vā sarpiryojyam| pittaje chardiṣi vṛddhaṃ śleṣmadhāmagaṃ pittamūrdhvameva haret-vamanaṃ tatra deyamityarthaḥ| kairdravyaiḥ ? svādutiktaiḥ| āturo viśuddhimān-kṛtavamanavireko lājairmanthaṃ pibet| kimbhūtam ? samadhuśarkaram, athavā yavāgūṃ lājaiḥ samadhuśarkarāṃ pibet| samadhuśarkaraśca samadhuśarkarā ceti "pumān striyā" ityekaśeṣaḥ| tathā, mudgajairvyañjanairjāṅgalamāṃsai (māṃsajai)śca vyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikamadyāt| mṛdbhṛṣṭaloṣṭajaṃ suśītalaṃ jalaṃ pibet| mudgādibhirvā saha niśāṃ sthitaṃ jalaṃ pibet| drākṣārasādiṃ vā yathāyogaṃ pibet| jambvāmrādijaḥ kvāthaḥ kṣaudrānvitaḥ śīto vā-śītakaṣāyaḥ, pītaḥ kṣaudrayutaśchardyādīn hanti| mudgadalaiḥ śṛtamambu mudgadalāmbu, taddhātrīrasena saha pibet| athavā mudgadalānāmambu mudgadalāmbu, śītaṃ-śītakaṣāyaṃ, pibet| kolādikaṃ kṣaudreṇa lihyāt| pathyāṃ vā kṣaudreṇa lihyāt| drākṣāṃ vā badarāṇi vā lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> [ pittacchardyauṣadhamāha-pittajāyāmiti|] samadhuśarkaraṃ lājamanthaṃ lājayavāgūṃ vā samadhuśarkarām| vyañjanaiḥ-yūṣarasādyaiḥ| śamanamāha-mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavamiti| anyadāha-mudgośīrakaṇādhānyairiti| śamanacatuṣṭayamāha-drākṣārasamiti| anyadāha-jambavāmreti| śīto vā-śītakaṣāyo vā| anyadāha-dhātrīraseneti| śītaṃ-candanam| anyadāha-mudgadalāmbu veti| mudgadalāmbu-mudgaśakalavkātham| anyadāha-kolamajjeti| lehatrayamāha-kṣaudreṇeti| saṅgrahe (ci. a. 8)- "kolāsthimajjāstrotojalājotpalarajāṃsi vā| pibecchītāmbunāśālisvarṇagairikajaṃ rajaḥ|| piṣṭaṃ vā candanadrākṣāmāṃsīsevyāmbugairikam| śālitaḍulatoyena pibedvā sasitāmadhu|| madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam| sasārivāparūṣākhyaṃ mūrvāṃ vā mākṣikānvitām|| madhukaṃ sātmagutpaṃ vā śītaṃ dhātrīrasena vā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yuktena koṣṇatoyena, durbalaṃ copavāsayet| āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">manthān yavairvā bahuśaścchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">līḍhaṃ manaḥśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt| svarasena kapitthasya sakṣaudreṇa vamiṃ jayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">khādetkapitthaṃ savyoṣaṃ, madhunā vā durālabhām| lihyānmaricacocailāgośakṛdrasamākṣikam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphajāyāṃ chardyāṃ nimbādibhiryuktena koṣṇajalena vamet| durbalaṃ ca naramupavāsayet| āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrānvitaṃ pibet| bahūn vārān chardighnauṣadhabhāvitairyavairmanthān pibet| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca bhuktaṃ sadvamiṃ jayet| rāgāḥ sakuṭherakabhūstṛṇā vamiṃ jayanti pītāḥ| manaḥśilādikaṃ bījapūrakarasena sakṣaudreṇa vamiṃ jayet| kapitthasya vā rasena mākṣikānvitena manaḥśilādikaṃ līḍhaṃ vamiṃ jayet| kapitthaṃ vā satrikaṭukaṃ madhunā khādet| dhanvayavāsaṃ vā madhunā lihyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphacchardyauṣadhamāha-kaphajāyāmiti| piṇḍīto-madanaḥ| upavāsamāha-durbalaṃ copavāsayediti| durbalaṃ-vamanāsamartham| śamanamāha-āraragvadhādiniryūhamiti| saṅgrahe (ci. a. 8)- " triphalākaṇacavyādvā peyāṃ patraiḥ karañjajaiḥ|" iti| triphalādibhyaḥ vkāthaṃ sakṣaudram, karañjapatrapeyāṃ vā sakṣaudrām| anyadāha-manthān yavairveti| bhojanamāha-kaphaghnamannamiti| śamanamāha-līḍhamiti| anyadāha-khādediti| anyadāha-madhunā veti| anyadāha-lihyāditi| cocaṃ-lavaṅgatvak| saṅgrahe (ci. a. 8)- " samustāṃ madhunā śṛṅgīṃ kolāmlaṃ vā sajāmbavam| tadvadviḍaṅgatriphalaṃ viḍaṅgaparipelavam||" iti| yogaratne-"piṣṭvā dhātrīphalaṃ lākṣāṃ śarkarāṃ ca palonmitām| datvā madhu palaṃ cātra kuḍavaṃ salilasya ca|| vāsasā gālitaṃ pītaṃ hanti chardiṃ tridoṣajām|| sārivośīramadhukakustumbaruphalāni ca| yuktyā śrāvyajalaṃ deyaṃ madhunā chardināśanam|| kṛtaṃ guḍūcyā vidhivatkaṣāyaṃ himasaṃjñitam| tisṛṣvapi bhavetpathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam|| kapittharasasaṃyuktāṃ pippalīṃ mākṣikānvitām| muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pratimucyate|| dhātrīmustakacūrṇaṃ tu madhunā parimiśritam| pralihan prātarutthāya chardyate sukhamāpnuyāt|| priyaṅgucandanośīraśatapuṣpāyavaiḥ samaiḥ| kalkaṃ samustakaṃ lihyācchardighnaṃ madhusaṃyutam|| kuṣṭhaṃ nāgarasammiśraṃ lihyāccūrṇaṃ samaṃ tataḥ| prātarutthāya toyena chardyāmayaharaṃ param|| yaṣṭyāhvaṃ candanopetaṃ samyakkṣīraprapeṣitam| tenaivāloḍya pātavyaṃ rudhiracchardināśanam|| mātuluṅgaraso lājāśarkarāmadhusaṃyutaḥ| pippalīcūrṇasaṃyuktaḥ śreṣṭhaścchardinivāraṇaḥ|| jātyā rasaḥ kapitthasya pippalīmaricānvitaḥ| kṣaudreṇa yuktaḥ śamayelleho'yaṃ chadrimulbaṇām|| sauvarcalamajājyaśca śarkarā maricāni ca| kṣaudreṇa saṃyutaṃ curṇaṃ śreṣṭhaṃ chardinivāraṇam|| vidalāni ca mudgānāṃ pippalyaścaiva kuṭṭitāḥ| prastrutaṃ salilaṃ peyaṃ chardyāṃ madhusamanvitam| jabvāmrasāro mustaṃ ca mācīdrākṣā (?) ca sādhayet| kaṣāyo madhusaṃyuktaḥ peyaśccharditṛṣāpahaḥ|| phalgupravālaṃ maricaṃ madhukaṃ nīlamutpalam| kṣuṇṇaṃ śītakaṣāyo'yaṃ tṛṣṇācchardinivāraṇaḥ|| etairevauṣadhaiḥ siddhāṃ lājapeyāṃ pibennaraḥ| saśarkarāṃ madhuyutām tṛṣṇācchardinivāriṇīm|| ardhodakaṃ niṣeveta mākṣikeṇāthavā payaḥ| tuṣṇāchardipraśamanaṃ jāṅgalaṃ rasameva vā|| kṣīriṇāṃ caiva vṛkṣāṇāṃ śuṅgān lihyātsukuṭṭitān| pippalīmadhusaṃyuktān tṛṣṇāchardinivāraṇān||" iti| [siddhasāre (chardyadhikāre ślo. 22)]-" lājākapitthamadhumāgadhikoṣaṇānāṃ kṣaudrābhayātrikaṭudhānyakajīrakāṇām| pathyāmṛtāmaricamākṣikapippalīnāṃ lehāstrayaḥ sakalavamyarucipraśāntyai|| elālavaṅgagajakesarakolamajjālājāpriyaṅgughanacandanapippalīnām| cūrṇāni mākṣikasitāsahitāni līḍhvāchardiṃ nihanti kaphamārutapittajātām|" "lājasaindhavasaṃyuktamāmrabījaṃ samālihet| madhunā chardināśāya kṣipraṃ sukhamavānpuyāt||" (vaṅga. chardya. ślo. 49)- "aśvatthavalkalaṃ śuṣkaṃ dgdhvā nirvāpitaṃ jale| tajjalaṃ pānamātreṇa chardiṃ jayati dustarām||" "vijayātiviṣāvkāthaśchardihṛcchūlanāśanaḥ||" (vaṅga. chardya. ślo. 57)- " āmrāsthibilvaniryūhaḥ pītaḥ samadhuśarkaraḥ| nihanyācchardyatīsāraṃ vaiśvānara ivāhutim||" iti|</ab>
          <ab type="mula">anūkūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dviṣārthajā chardirmanaso'nukūlopacāreṇa śāmyati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dviṣṭārthachardyauṣadhamāha----anukūlopacāreṇeti|-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ||22||</seg> yathāsvaṃ pariśeṣāśca, tatkṛtāśca tathā''mayāḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmibhyo jātā chardiḥ kṛmihṛdrogagaditairauṣadhaiḥ śamaṃ yāti| na kevalaṃ kṛmijā chardireva śamaṃ yāti| yathāsvaṃ pariśeṣā apyāmayāḥ-kṛmihṛdrogakṛtāḥ, te'pi kṛmihṛdrogagaditairbheṣajaiḥ śamaṃ yānti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛmircchardyauṣadhamāha-krimijā iti| tṛṣṇā (śeṣa) cchardyāmayādīnāmauṣadhamāha-yathāsvaṃ pariśeṣāśceti| yathāsvaṃ-kāraṇabhūtarogānusāreṇa anubandhidoṣānusāreṇa vā| pariśeṣāḥ-uktebhyonyāḥ| chardyupadravāṇāmauṣadhamāha-tatkṛtāśceti| tatkṛtāḥ-chardikṛtāḥ| tathā-yathāsvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">chardiprasaṅgena hi mātariśvā dhātukṣayātkopamupaityavaśyam| kuryādato'smin vamanātiyoga- proktaṃ vidhiṃ stambhanabṛṃhaṇīyam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sarpirguḍā māṃsarasā ghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| payāṃsi pathyopahitāni lehāśchardiṃ prasaktāṃ praśamaṃ nayanti||24||</seg> iti chardicikitsitam|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, chardiprasaṅgena-anubandhena, yo dhātukṣayaḥ tasmāddhetormātariśvā avaśyaṃ kopamāyāti| ato hetorvamanātiyogaproktaṃ vidhiṃ stambhanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca kuryāt, na punastaduktamanyaṃ vidhim| indravajrāvṛttam| tathā, sarpirguḍādayo doṣadūṣyānurodhato yathākālamupayuktāśchardiṃ prasaktāṃ śamayanti| upajātivṛttam| tantrāntare(?)coktam (hṛ.ka.a.3/25)-"añjanaṃ candanośīramajāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prasaktacchardyauṣadhamāha-chardiprasaṅgeneti| saṅgrahe (ci. a. 7)- "tvaramāṇo jayecchardiṃ prasaktāmanubandhanīm| koṣṭhāśrayā mahāmarmapīḍākaratarā hi sā|| na cānnena vinā kāyastanmayo vartate'pi ca| dhātukṣayo'tivamathau samīraṇasamīraṇāt|| niyataṃ jāyate tasmāddrutamatra prayojayet dhānvantaraṃ tryūṣaṇaṃ vā doṣadehānurodhataḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedasāyane| chardiprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">chardicikitsitādanantaraṃ hṛdrogasādhanamucyate, hṛdrogaśabdaśravaṇasambandhāt| atha hṛdrogacikitsitam| ---------------------------------------------| hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat||25||</seg> pibetsukhoṣṇaṃ sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaje hṛdroge tailaṃ sukhoṣṇaṃ-kiñciduṣṇaṃ, pibet| kimbhūtam ? mastusauvīratakrāṇi vidyante yasmiṃstadevam| tathā saha biḍalavaṇena sabiḍaṃ, gulmādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athahṛdrogacikitsitam| tatra vātajauṣadhamāha-hṛdroga iti| sauvīraṃ-kāñjikam| mastvāditrayaṃ dravyam| biḍaṃ kalkaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lavaṇaiḥ-pañcabhiḥ saindhavādibhiḥ, gomūtreṇa kāñjikena ca tailaṃ sāmānyaparibhāṣayā pakvaṃ tathāguṇaṃ-gulmādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-tailamiti| amlaṃ-kāñjikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāruṃ punarnavām| kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā tasminpacejjale||27||</seg> tailaṃ tannāvane pāne bastau ca viniyojayet| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bilvādīni jale paktvā tasmin jale kvāthībhūte tailaṃ pacet| tattailaṃ nasye pāne'nuvāsane ca viniyojayet| tacca pūrvasamam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-bilvamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ||28||</seg> pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṇṭhyādibhiḥ pakvaṃ ca ghṛtaṃ pārśvahṛdrujādijit| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-kākolī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtamāha----śuṇṭhīkayasthālavaṇavavayasthāhiṅgupauṣkarairiti| kayasthā-tulasī| vayasthā-guḍūcī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite||29||</seg> ghṛtasya sādhitaḥ prastho hṛdrogaśvāsagulmajit| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sauvarcalasya paladvaye pathyāpañcāśadyukte sādhito ghṛtaprastho hṛdrogādijit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-sauvarcalasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ śuṇṭhī hiṅgvamlavetasam||30||</seg> apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cūrṇamāha-dāḍīmamiti| apatantrako-vātavyādhinidānoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ||31||</seg> pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ| vikartikāśūlaharāḥ---------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣkarāhvādayaḥ kalkīkṛtāḥ-piṣṭāḥ, tathā ghṛtādiyuktāḥ pītā vikartikāśūlaharāḥ| vikartikā-hṛdayasyāvartacchedanikā iva rugviśeṣaḥ| hṛdrogaprasaṅgādetacikitsā'pyuktā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha---- puṣarāhveti| vikartikāśūlaṃ-hṛdayacchedanamiva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ| sapūtidārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="1">(yavakṣāro yavānī ca pibeduṣṇena vāriṇā| etena vātajaṃ śūlaṃ gulmaṃ caiva cirotthitam||1||</seg> bhidyate saptarātreṇa pavanena yathā ghanaḥ| )||1.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kvāthaśca koṣṇo yavānyādibhirdevadārusahitaistadguṇo vikartikāśūlaharaḥ| auṣadhaṃ-śuṇṭhī| bījahvaḥ-bījasāram, bījapūrakamityanye|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kvāthamāha-kvātha iti| auṣadhaṃ-śuṇṭhī| pūtīkarañjaḥ| bījāhvo-bījapūraḥ| yavānyādibhiḥ saha peyaḥ| saḥ-kvāthaḥ, pūtyādibhiḥ kṛtaḥ| vaṅgasene (hṛdayarogādhikāre ślo. 10)- "kvāthaḥ kṛtaḥ pauṣkaramātuluṅgapalāśapūtīkaśaṭhīsurāhvaiḥ| sa nāgarājājivacāyavābhiḥ sakṣāra uṣṇo lavaṇaśca peyaḥ||" iti vacanamūleyaṃ vyākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam||34||</seg> hṛtpārśvayoniśūleṣu khādedgulmodareṣu ca| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcakolādikaṃ vāruṇyā-prasannayā surayā, kalkitaṃpiṣṭaṃ, yamake bhṛṣṭaṃ saindhavayutaṃ hṛdādiśūleṣu gulmādiṣu ca khādet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cūrṇamāha-pañcakoleti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iha-vātaje hṛdroge, svedāśca snigdhā hitāḥ| ghṛtāni pakvāni vā (ca)|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehasvedāvāha-snigdhāśceti| ghṛtāni snehanārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibettṛṣi||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṣi satyāṃ hrasvena pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalaṃ pibet| vāruṇīmaṇḍaṃ vā dadhimaṇḍaṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pānapañcakamāha-laghuneti|</ab>
          <ab type="mula">sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite| kriyaiṣā----------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āyāmaḥ-ākṣepaḥ, saha āyāmādibhirvartate yad hṛdayaṃ tasmiṃstathāvidhe hṛdi tathā mārutadūṣite sati kriyaiṣācikitseyaṃ pūrvoktā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāmauṣadhānāṃ viṣayamāha-sāyāmastambhaśūlāma iti| āyāmaḥ-ākarṣaṇamiva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| ------------sadravāyāmapramohe tu hitā rasāḥ||37||</seg> snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sadravāyāmapramohe punaḥ hṛdi mārutadūṣite rasāstittiryādijāḥ| snehādyāḥ-bahusnehāḥ, hitāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣayāntarabheṣajamāha-sadravāyāmapramohe tviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| balātailaṃ sahṛdrogaḥ pibedvā sukumārakam||38||</seg> yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā mahāsnehaṃ tathottamam| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahṛdrogo naro balātailaṃ pibet| sukumārakaṃ vā-pramehoktaṃ ghṛtaṃ, yaṣṭyāhvaṃ ca tacchatapākaṃ ca yaṣṭyāhvaśatapākaṃ-śatakṛtvaḥ pakvaṃ tattailaṃ vātaśoṇitoktaṃ (hṛ.ci.a.22/41) pibet| mahāsenhaṃ tathottamaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehacatuṣkamāha-balātailamiti| balātailaṃśārīrake garbhavyāpadyuktam (hṛ. śā.a. 2/47) , vātaraktoktaṃ vā balākaṣāyakalkābhyāṃ śataṃ sahasraṃ vā vārābhyaktam (hṛ. ci. a. 22/45)| sukumārakaṃ-vṛddhyuktaṃ ghṛtairaṇḍatailayamakam (hṛ. ci. a. 13/41) , tailameva vā tantrāntaroktarājayakṣmaṇi saṅgṛhītam| yaṣṭyāhvaśatapākaṃ-yaṣṭīmadhukalkakaṣāyābhyāṃ śataṃ vārān pakvam| uttamaṃ mahāsnehaṃ-vātavyādhyuktamapantrake (hṛ. ci. a. 21/28)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tadeva cāha--------------------------------- ---------------------------------------------| rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet| dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣevitaḥ||40||</seg> tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdroganāśanaḥ| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādibhiḥ kalkīkṛtairmahāsnehaṃ dadhipādaṃ vipācayet| dadhipādaṃ ca daghnaḥ pādaḥ-caturthabhāgapramāṇo, yasmiṃstathābhūtam| tathā, amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, lābhato-yathālābham| anayaiva kalpanayā saḥ-mahāsneho, niṣevitastarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdrogaghnaśca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mahāsnehāntaramāha-rāsnājīvaketi| dadhipādaṃ-pādāṃśena dadhnā yuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| dīpte'gnau sadravāyāme hṛdroge vātike hitam||41||</seg> kṣīraṃ dadhiguḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīpte'gnau sati vātahṛdroge sadravāyāme saha draveṇa-kampanena, āyāmena ca vartate yastasmiṃstathābhūte kṣīrādi hitam| audakāmiṣaṃ-matsyādimāṃsam, ānūpāmiṣaṃ-grāmyavarāhādijaṃ māṃsam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣayāntarabheṣajamāha-dīpte'gnāviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| etānyeva ca varjyāni hṛdrogeṣu caturṣvapi||42||</seg> śeṣeṣu, stambhajāḍyāmasaṃyukte'pi ca vātike| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātahṛdrogaṃ muktvā'nyeṣu-śeṣeṣu, caturṣu hṛdrogeṣvetāni-kṣīrādīni, varjyāni-na prayojyāni| na kevalameṣvetāni varjyāni, yāvatstambhajāḍyāmasaṃyukte vātike'pi hṛdroga etāni varjyāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hṛdgogāntare kṣīrādīni niṣedhati-etānyeveti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| kaphānubandhe tasmiṃstu rūkṣoṣṇāmācaretkriyām||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmin-vātike hṛdroge, kaphānubandhe tu sati rūkṣoṣṇāṃ kriyāṃ seveta|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sakaphe vātahṛdroge bheṣajamāha-kaphānubandha iti| yogaratne-" nāgaraṃ vā pibeduṣṇaṃ kaṣāyaṃ vahnivardhanam| kāsaśvāsānilaharaṃ śūlahṛdroganāśanam|| pāṭhāṃ vacāṃ yavakṣāramabhayāmamlavetasam| durālabhāṃ citrakaṃ ca tryūṣaṇaṃ lavaṇatrayam|| śaṭhī puṣkaramūlaṃ ca tittiḍīkaṃ sadāḍimam| mātuluṅgyāśca mūlāni sūkṣmacūrṇāni kārayet|| sukhodakena madyairvā cūrṇānyetāni pācayet| arśaḥ śūlaṃ sahṛdrogaṃ gulmaṃ cāpi vyapihati||" iti| saṅgrahe (ci. a. 8.)- "tryūṣaṇaṃ triphalā pāṭhā madhūkaṃ madhukaṃ truṭī| pañcamūlaṃ laghu bale mede vṛddhiḥ śatāvarī|| kaṇḍūkarī tāmalakī jīvakaścākṣasammitaiḥ| taiḥ pacetsarpiṣaḥ prasthaṃ dadhnaḥ prasthena māhiṣāt|| yuktaṃ siddhaṃ ca madhunā tannihanti niṣevitam| hṛtpāṇḍugrahaṇīpārśvaśvāsakāsahalīmakān||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ| yukto vireko hṛdyaḥ syātkramaḥ śuddhe ca pittahā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥ parimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibetsasitamambhasā||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paitte hṛdroge drākṣekṣuniryāsādiyukto vireko hṛdyaḥ syāt| śuddhe satyanantaraṃ kramaḥ pittahā syāt, sa tu peyādikaḥ kāryaḥ| kṣate pittajvare ca yā bahirantaśca śuddhiruktā sā cātra kāryā| kaṭukīmadhukakalkaṃ śarkarānvitamambhasā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittahṛdrogasyauṣadhamāha-paitte iti| virecaḥtrivṛccūrṇaḥ| virecakānantaraṃ peyādikramamāha-kramaḥ śuddhe ca pittaheti| pittahā-pittaghnaiḥ kṛtaḥ| atideśamāha-kṣatapittajvaroktaṃ ceti| parimārjanaṃ-śodhanam, bāhyaṃ pariṣekeṇa, antarvirekeṇa| auṣadhāntaramāha-kaṭvīmadhukakalkamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ| balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca sādhitam||46||</seg> sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdroganāśanam| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śreyasyādibhiḥ sādhitaṃ kṣīrānvitaṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdrogaghnam| śreyasī-hastipippalī| māhiṣaghṛtasyātra nirdeśaḥ śītatamatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtamāha-śreyasīti| śreyasī-gajapippalī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------| prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaserukāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacedghṛtam| śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ svāduvargakṛtaṃ ca yat||48||</seg> bastiṃ ca dadyātsakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prapauṇḍarīkādibhiḥ kṣīrayutaṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śītībhutaṃ sanmākṣikopetaṃ tacceṣṭamatra roge| svāduvargeṇa-drākṣādinā, yacca kṛtaṃ tacca hitam| tathā, bastiṃ madhukasādhitaṃ-madhukena pakvaṃ, mākṣikānvitaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtāntaramāha-prapauṇḍarīketi| śaivalaḥ-śaivālaḥ| ghṛtāntaramāha-svāduvargakṛtaṃ ca yaditi| svāduvargorasaskandheṣūktaḥ (hṛ. sū. a. 10/22)| bastimāha-bastiṃ ceti-anuvāsanam| vaṅgasene(hṛdayarogā. ślo. 18)- " arjunasya tvacā siddhaṃ kṣīraṃ yojyaṃ hṛdāmaye| sitayā pañcamūlyā vā balayā madhukena vā|| sthirādikalkavatsarpiḥ kṣīreṇekṣurasena vā| drākṣārasena vā pakvaṃ pittahṛdroganāśanam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| kaphodbhave vametsvinnaḥ picumandavacāmbhasā||49||</seg> kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ| ---------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphodbhave hṛdroge svinno nimbavacābhyāṃ kvathitena jalena vamet kulatthajāṅgalādirasa(larasādi)bhuk|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphahṛdrogauṣadhamāha-kaphodbhava iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| pibeccūrṇaṃ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sailāyavānakakaṇāyavakṣārātsukhāmbunā| phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt| kvāthaṃ tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cūrṇaṃ vacādibhya uṣṇodakena pibet| yavānako-yavānībhedaḥ| tathā, phaladhānyāmladibhirvaikatareṇa(mena)pibet| tathā, puṣkarādeścūrṇaṃ pūrvoktairuṣṇā(mbvā)dibhiḥ pibet| tathā, harītakyādeḥ kvāthaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> cūrṇamāha-pibeccūrṇamiti| saśabdaḥ sahārthe| yavānakaḥ-ajamodā| phalāmlaṃ dhānyāmlaṃ ca| ṣaṇṇāṃ dravāṇāṃ prakṛtyādivaśādviṣaya[vi]bhāgaḥ| kvāthamāha-puṣkarāhveti| kvāthāntaramāha-tatheti| mādrī-ativiṣā| pīradruḥ-dārvī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">kvāthe rohitakāśvatthakhadirodumbarārjune| sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite kṛtaḥ||53||</seg> sukhodakānupānaśca lehaḥ kaphavikārahā| ---------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rohitakādīnāṃ kvāthe trikaṭutrivṛccūrṇayute kṛto leha uṣṇodakānupānaḥ kaphavikārahā| arśaścikitsitoktaṃ (hṛ.ci.a.8/104)-"tulāṃ divyāmbhasi pacet" iti pramāṇānusāreṇa parimāṇamatra nirūpitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> lehamāha-kvātha iti| rohitakādīnāṃ saptānāṃ kvāthaḥ| tasya punaḥ pākādghanībhāvasamaye cūrṇaprakṣepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">---------------------------------------------| śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca vividhān pibet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">prayojayecchilāhvaṃ vā brāhmaṃ vā'tra rasāyanam| tathā''malakalehaṃ vā prāśaṃ vā'gastyanirmitam||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphahṛdroge, śleṣmagulme yāni gaditānyājyāni-sarpīṣi, tatraivoktān kṣārāṃśca nānāvidhāṃstān pibet| śilājatu prayojayet| vā brāhmaṃ rasāyanaṃ-rasāyanādhyāyoktam (hṛ.u.a.39/15)| tathā, āmalakalehaṃ vā-rasāyanoktameva cyavanaprāśākhyam (hṛ.u.a.39/33)| athavā, prāśaṃ-lehaṃ, agastyanirmitaṃ kāsacikitsitoktaṃ (hṛ.ci.a.3/127), prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atidiśati-śleṣmagulmoditājyānīti| śilāhvaṃ-śilājaturasāyanam (hṛ. u. a. 39/137) , brāhyaṃekāśanam (hṛ. u. a. 39|15) , āmalakalehaṃ-cyavanaprāśam (hṛ. u. a. 39/33) , etāni rasāyanoktāni| agastyanirmitaṃ-kāsoktam (hṛ. ci. a. 3|127)| vaṅgasene (hrudayarogā. ślo. 28)- " sūkṣmailā māgadhīmūlaṃ pralīḍhaṃ haviṣā saha| nāśayatyāśu hṛdrogaṃ gulmānapi viśeṣataḥ|| phalatailaṃ vidadhyācca bastau bastiviśāradaḥ| 'phalairaṣṭaguṇe'thāmle siddhamanyāsanaṃ kaphe (?)|' ityuktaṃ phalatailam| 'hiṅgūgragandhābiḍaviśvakṛṣṇākuṣṭhābhayācitrakayāvaśūkam| pibetsasauvarcalapuṣkarāhvaṃ yavāmbhasā śūlahṛdāmayaghnam|| daśamūlakaṣāyaṃ tu lavaṇakṣārayojitam| kāsaṃ śvāsaṃ sahṛdrogaṃ gulmaśūlaṃ ca nāśayet|| ghṛtena dugdhena guḍāmbhasā vā pibanti cūrṇaṃ kakubhatvaco ye| hṛdrogajīrṇajvararaktapittaṃ hatvā bhaveyuścijīvinaste|| puṭadagdhahariṇaśṛṅgaṃ piṣṭaṃ gavyena sarpiṣāpibataḥ| hṛtpṛṣṭhaśūlamacirādupaiti śāntiṃ sukaṣṭamapi|| tailājyaguḍavipakvaṃ cūrṇaṃ [ godhūmapārthajaṃ vā'pi| pibati payasā sa bhavejjitasakalahṛdāmayaḥ puruṣaḥ|| godhūmakakubhacūrṇaṃ ] chāgapayogavyasarpiṣā yuktam| madhuśarkarāsametaṃ śamayati hṛdrogamuddhataṃ puṃsām|| mūlaṃ nāgabalāyāstu cūrṇaṃ dugdhena pāyayet| hṛdrogaśāsakāsaghnaṃ kakubhasya ca valkalam| rasāyanaṃ paraṃ balyaṃ vātajinmāsayojitam| saṃvatsaraprayogeṇajīvedvarṣaśatatatrayam|| pārthasya kalkasvarasena siddhaṃ śastaṃ ghṛtaṃ sarvahṛdāmayeṣu| ghṛtaṃ balānāgabalārjunāmbusiddhaṃ sayaṣṭīmadhukalkapādam| hṛdrogaśūlakṣataraktapittakāsānilāsṛśamayatyudīrṇam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">syācchūlaṃ yasya bhukte'ti, jīryatyalpaṃ, jarāṃ gate| śāmyetsa kuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ||56||</seg> sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya-puṃso, bhukte-tatkāla eva, ati śūlaṃ syāt| jīryatyanne-madhyamāyāṃ pākāvasthāyāṃ, alpaṃ śūlaṃ syāt| jarāṃ gate-kiṭṭasāratayā pariṇate'nne, tu śāmyet| saḥ-naraḥ, kuṣṭhādibhiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha prasaṅgācchūlaprakaraṇam| śūlaṃ caturdhā,-ajīrṇe'nne jīryati jīrṇe sarvadā ceti| tatrājīrṇaśūlasyauṣadhamāha-syācchūlamiti| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">---------------------------------------------| yasya jīrṇe'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ, phalaiḥpunaḥ||57||</seg> jīryatyanne, tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadā'dhike| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya-puṃso, jīrṇe satyadhikaṃ śūlaṃ bhavet, sa snehaiḥ-virecanadravyasiddhaiḥ, virecanīyaḥ| jīryatyanne-pacyamānāvasthāyāṃ, adhikaṃ śūle sati phalairvirecyaḥ| tathā ca muniḥ(?)-"mṛdvīkā'tha viḍaṅgāni kharjūrāṇi parūṣakam| āragvadho'thāmalakaṃ harītakyo bibhītakam|| kampillakopacitre ca trapusaṃ ca mukūlakam| nīlikā kuvalaṃ pīlu bhavetphalavirecanam||" iti| yasya punaḥ sadā'dhikameva śūlaṃ-kevalaṃ na bhuktamātre jīrṇe jīryati vā, saḥ-puruṣo, mūlaistīkṣṇaiḥ-mūlavirecanairdantītrivṛcchyāmāsaptalādidravyaiḥ samanvitaiḥ, virecyaḥ| tathā coktam-"saptalāśaṅkhinīdantīdravantīgirikarṇikāḥ| trivṛcchyāmodakīryā ca prakīryā kṣīriṇī tathā|| chagalāṇḍī gavākṣī ca kucākṣī girikarṇikā| masūravidalā caiva bhavenmūlavirecanam||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jīrṇaśūlasyauṣadhamāha-yasyeti| snehaiḥ-eraṇḍatailādibhiḥ| jīryacchūlasyauṣadhamāha-phalaiḥ punarjīryatyanna iti| phalaiḥ-āragvadhādibhiḥ| sarvadā śūlasyauṣadhamāha-tatheti| mūlaiḥ-śyāmādibhiḥ| tantrāntare śūlaprakaraṇaṃ ca smṛtam| tatra vaṅgasene (śūlarogādhikāre ślo. 1)- "doṣaiḥ pṛthaksamastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet| sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ|| vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt| kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt|| kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt| viṭśukramūtrānilavegarodhacchokopavāsādatibhāṣyahāsyāt|| vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpārśvapṛṣṭhatrikabastideśe| jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham|| muhurmuhuścopaśamaprakopau viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ| saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti|| kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakultthayūṣaiḥ| kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ|| grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam| tṛṇmohadāhārtikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrcchābhramadoṣayuktam|| madhyaṃdine kupyati cārdharātre vidāhakāle jaladātyaye ca| śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaiśca|| ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ| anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam|| hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ| bhukte sadaiva rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye ca śiśire kusumāgame ca|| [dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam|] sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣaksarvabhavaṃ hi śūlam| sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ|| āṭopahrullāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ| kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti|| bastau hṛtkaṇṭhapārśveṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ| kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ| dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ|| ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyodvidoṣajaḥ| sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ|| nigṛhya mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśve vyavasthitaḥ| sādhmāṭopāmasaṃruddhaḥ sūcībhiriva nistudan|| ucchvasityatha vaktreṇa na cānnamabhinandati| na ca nidrāmupaityeṣa pārśvaśūlaḥ prakīrtitaḥ|| prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ| tadā'sya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyati|| ucchvāsyānītaśakṛtā śūlenāhanyate mṛduḥ|| naivāsane na śayane tiṣṭhan vā labhate sukham|| kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavāt|| kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ| hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhanaṃ param| hṛcchūla iti sa khyāto rasamārutasambhavaḥ|| saṃrodhātkupito vāyurbastiṃ saṃśritya tiṣṭhati| bastivaṅkṣaṇanāḍīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate| viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa saṃjñitaḥ|| nābhyāṃ vaṅkṣaṇayoścaiva kukṣau meḍhre'nuvartakaḥ| mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt|| vāyuḥ prakupitoyasya rūkṣāhārasya dehinaḥ| vātaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam|| śūlaṃ sañjanayecchīghraṃ strota āvṛtya mārutaḥ| dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate|| sarvatra vardhate kṣipraṃ [bhramaniḥśvāsaghoṣavat| pipāsā vardhate'tīva bhramo mūrcchā ca jāyate|| uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati| viṭśūlametaṃ jānīyādbhiṣak paramadāruṇam|| vedanā ca tṛṣā mūrcchā ānāho gauravārucī| kāsaśvāsau ca hikkā ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ|| svairnidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihitastadā| kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedbalī|| bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam| tasya lakṣaṇamapyetat samāsena vidhīyate|| ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ| sigdhoṣṇaiḥ praśamaṃ yāti vātikaṃ tadvadedbhiṣak|| tṛṣṇādāhāratisvedaṃ kaṭvamlalavaṇottaram| śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ tadvadedbhiṣak|| chardihṛllāsasammohasvalparugdīrghasantati| kaṭutiktopaśāntau ca tadvijñeyaṃ kaphātmakam|| saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā parikalpayet| tridoṣajamasādhyaṃ syāt kṣīṇamāṃsabalānalam|| jīrṇe jīryatyajirṇe vā yacchūlamupajāyate| pathyāpathyaprayogeṇa bhojanābhojanena vā| na śamaṃ yāti niyamātso'nnadrava udāhṛtaḥ||"] ............... (?)-" śṛṅgī dvījīrakaṃ dhānyaṃ vṛddhadārukapatrakaiḥ| tumburūṇi bhadradāru kṣārāśca lavaṇāni ca|| ajamodā tālamulī viśālā bhūtikaṃ vacā kośātakī paṭolaṃ ca bṛhatpatrakagandhakaiḥ|| yāvantyetāni cūrṇāni maṇḍūraṃ dviguṇaṃ tataḥ| gomūtratriphalākvāthe niṣiktaṃ lohacūrṇitam|| kandātkaṭāśṛṅgaberaśrāvaṇīkeśarāṅgajaiḥ| rasaiḥ savajravallījaistasya tālasamasya ca|| bhāvayitvaikataścūrṇaṃ gomūtre'ṣṭaguṇe pacet| caturguṇe triphalaje kvāthe vā darvilepanāt|| upayuñjīta matimān yathādoṣaṃ yathābalam| ye ca kukṣigatā rogā grahaṇīmārdavādayaḥ|| arśāṃsi ca pravṛddhāni śūlāni jaṭharāṇi ca| madodoṣāmavātāśca kaphānilabhavāśca ye|| vyādhayastānnihantyetadbhāskarastimiraṃ yathā| vidyāvidyā.....gataṃ maṇḍūraṃ sarvaroganuta|| yadi sakalarujo yannaiva yogo nihanyāt kathamiti niyatervā yādadoṣaṃ vinā vā| tadakhilamunivākyaprātpatatvārtharatno niyatamamṛtavākyo vallabhaḥ syādgurūṇām|| āśubhukto yavaiḥ piṣṭamabhrakaṃ tatra saṃsthitam| kandamāṇāsthisaṃhārakhaṇḍakarṇarasairadhaḥ| taṇḍulīyaka.....śoṇomātrikameva ca|| vṛścīvaṃ bṛhatībhaṅgaṃ tatkṣaṇātkesarāñjanaiḥ| peṣaṇaṃ bhāvanaṃ kuryāt puṭaṃ vā'nekaśo bhiṣak|| yāva....drakaṃ tatsyācchuddhirevaṃ vihāyasam| svarṇamākṣikaśāṇaṃ ca dhmātanirvāpitaṃ jale|| traiphaleṣvavacūrṇyaṃ vā lohaṃ pittādikaṃ punaḥ| bṛhatpatraka[|]rikarṇatriphalāvṛddhadārakaiḥ|| māṇakandāsthisaṃhāraśṛṅgaberabhavai rasaiḥ| daśamūlīmuṇḍitikātālamūlīsamudbhavaiḥ| puṭitaṃ sādhu yatnena śuddhimevamayojayet| vasiraṃ.....ghālamadhuparṇīmayūrakam|| taṇḍulīyaṃ ca varṣābhūdattādhaścordhvameva ca| pākyaṃ tu jīrṇamaṇḍūraṃ gomūtreṇa dinatrayam|| antarbāṣpamadaghnaṃ ca tathā sthāpyaṃ dinatrayam| vicūrṇitaṃ śuddhiriyaṃ lohākarasya darśitā|| jayantyā vardhamānasya ārdrakasya rasena vā| payasyāścānupūrvyeṇa mardanaṃ rasaśodhanam|| gandhākaṃ navanītākhyaṃ kuṭitaṃ lohabhājane| tridhā caṇḍātape yuktaṃ bhṛṅgarājarasāplutam|| tato vahnidravībhūtaṃ tvaritaṃ vastragālitam| yatnādbhṛṅgarase kṣitpaṃ punaḥ śuṣkaṃ viśudhyati|| gaganādvipalaṃ cūrṇaṃlohasya palamātrakam| lohakiṭṭaṃ palārdhaṃ ca sarvamekatra saṃsthitam|| maṇḍūkaparṇīvasinatālamūlarasaiḥ śubhaiḥ| varībhṛṅgakesarājamāṇamarṇarasaistathā|| triphalābhadramustābhiḥ sthālīpākaṃ vicūrṇitam| rasagandhakayoḥ karṣaṃ pratyekaṃ grāhyamekataḥ|| tanmanāśca śilākhalve yatnataḥ kajjalīkṛtam| vacā cavyaṃ yavānī ca jīrake śataparṇikā|| vyoṣaṃ mustaṃ viḍaṅgaṃ ca grathitaṃ kharamañjarī| trivṛtā citrako dantī sūryāvartaḥ sitastathā|| bhṛṅgamāṇavakandāśca khaṇḍakarṇaka eva ca| daṇḍotpalaṃ kesarā jakālīyakaṭako'pi vā|| eṣāmardhapalaṃ grāhyaṃ paṭaghṛṣṭaṃ sucūrṇitam| pratyekaṃ triphalāyāśca palārdhaṃ palameva ca|| etatsarvaṃ samāloḍya lohapātreṣu bhāvayet| ātape caṇḍasaṃghṛṣṭamārdrakasya rasaistridhā|| tadrasena śilāpiṣṭaṃ guṭikāṃ kārayedbhiṣak| badarāsthimitāḥ śuṣka....bhāvayet|| tatprātarbhojanādau tu sevitaṃ guṭikātrayam| annodakānupānaṃ ca hitaṃ madhurasaṃśritam|| dugdhaṃ ca nālikeraṃ ca varjanīyaṃ viśeṣataḥ| bhojyaṃ yatheṣṭamiṣṭaṃ ca vāri bhaktāmlakāñjikam|| hantyamlapittaṃ plīhānaṃ śūlaṃ ca pariṇāmajam| pī...............śothodaragulmādāmayān|| yakṣmā.........mandāgnitvamarocakam| plīhānaṃ śvāsamānāhamāmavātaṃ svarāmayam| gu................yakhyātavo ....nīkesā viśvayuto yūṣo dhātrīmudgādibhiḥ kṛtaḥ| rirya.......sargaśca saṃsevya kulitthān sa vivarjayet||" iti hemādriṭīkāyāmāyurvedasāyane| amlāpittaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| prāyo'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye gataḥ||58||</seg> tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bāhulyena māruto ruddhamārga āmāśayaṃ(ye) gataḥ kupyati| tasya-marutaḥ, śuddhyādibhiḥ-avasthāvaśādvayastaiḥ samastairvā, anulomanaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije hṛdayāmaye||59||</seg> iti hṛdrogacikitsitam|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmije hṛdroge sarvameva ca kṛmighnamauṣadham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> krimihṛdrogauṣadhamāha-krimindhamauṣadhamiti| vaṅgasene (hṛdayaro. ślo. 39)- " krimihṛdrogiṇaṃ snigdhaṃ bhojayetpiśitaudanam| dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ, paścādvirecayet|| sugandhibhiḥ salavaṇairyogaiḥ sājājiśarkaraiḥ| viḍaṅgagāḍhairdhānyāmlaṃ pāyayeddhitamuttamam|| hṛdi sthitāḥ patantyevamadhastātkrimayo nṛṇām| yavānnaṃ vitareccāsmai saviḍaṅgamataḥ param|| krimije pibenmūtraṃ viḍaṅgāmayasaṃyutam|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| hṛdrogasya prakaraṇaṃ sāmstyena nirūpitam||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha tṛṣṇācikitsitam| tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate| sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhomaṃ ca tadguṇam| nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam| darbhaphūrveṇa manthaśca praśasto lājasaktubhiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvatkodravaiśca cirantanaiḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śītena śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu||64||</seg> <seg type="unit" n="65">rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ| mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">nasyaṃ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ| nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānoditā hitāḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ| mahāsariddhradādīnāṃ darśanarumaraṇāni ca||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṣṇāsu sarvāsu vātapittaharaḥ sarvo'pi vidhiriṣyate| tathā, bāhyato'bhyantare ca śīto vidhiḥ| tathā, śamanaṃ śodhanaṃ ca śasyate| divyāmbu-āntarikṣaṃ jalaṃ, śītaṃ mākṣikeṇa saha śasyate| bhaumaṃ ca jalaṃ tadguṇaṃ-divyāmbusamānaguṇaṃ "śucipṛthvasitaścete deśe" (hṛ.sū.a.5|5) ityādilakṣaṇalakṣitam, tacca śasyate| tasya-divyajalasyeva guṇā yasya tattadguṇam| taptaloṣṭakakapālasikatādibhistaptaṃ tannirvāpitaṃ-śītīkṛtaṃ śasyate| athavā, tadeva samaśarkaraṃ śasyate| athavā, darbhapūrveṇa-tṛṇākhyena, pañcamūlena kvathitaṃ nirvāpitaṃ śasyate| tathā, lājasaktubhiḥ kṛto manthaḥ praśastaḥ| tathā, āmaiḥ-abhṛṣṭaiḥ, yavairvāṭyaḥ praśastaḥ śītībhūtaḥ śarkarāmākṣikayuktaḥ| yavāgūḥ śālibhistathaiva śarkarāmākṣikānvitā śastā| tathā, cirantanaiḥ kodravaiḥ śarkarāmadhuyuktā yavāgūḥ śastā| tathā, śītena-śītīkṛtena dravyeṇa, śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanaṃ hitam| athavā, śītajalaiḥ pariṣiktasya puṃsaḥ payasā saśarkarāmārdvīkaṃ bhojanaṃ hitam| athavā na kevalaṃ payasā sātmyādivaśānmāṃsarasairjāṅlaiḥ kiñcidamlalavaṇaiṛutabharjitairbhojanaṃ hitam| tathā, mudgamasūrādikānāṃ yūṣairjīvanīyarasayuktairbhojanaṃ hitam| tathā, śītaiḥ-śītavīryaiścandanādibhiḥ, tathekṣurase siddhaṃ kṣīraghṛtaṃ nasyaṃ hitam| kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ kṣīraghṛtam| tathā, sūtrasthānoditāḥ (a.22) nirvāpaṇāḥ-ropaṇāḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| tathā, dāhajvare ya uktā lepādyāḥ-"dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ" (hṛ.ci.a.1/131) ityādigranthanirdiṣṭāḥ, te ca hitāḥ| tathā, nirīhatvaṃ-nirvyāpāratvaṃ hitam| tathā, manasoratiḥ-nirvṛtatvam| tathā, mahāsaritāṃ mahāhradānāṃ-mahātaḍāgānāṃ, ca darśanasmaraṇāni hitāni|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha tṛṣṇācikitsitam|[tatra sāmānyatṛṣṇauṣadhamāha]-tṛṣṇāsviti| tadguṇaṃ-divyaguṇam| darbhapūrveṇa-pañcasūktena tṛṇākhyena| āmayavaiḥ-komalayavaiḥ, kṛto vāṭhyaḥ| śītadravyasiddhena śītena payasā bhojanam, payorasayūṣāṇāṃ sātmyādivaśādvyavasthā| kṣīraghṛtaṃ-kṣīramanthanotthaṃ ghṛtam| ikṣuraso nasyam| nirvāpaṇāḥ-madhugaṇḍūṣādayaḥ| nirīhatvaṃnirvyāpāratvam| manoratiḥ-manaḥ sukham| saṅgrahe tu (ci. a. 8) nātya[va]pīḍanaṃ(?)-"nārīkṣīreṇa vā ghṛṣṭamuṣṭrāsthi sasitaṃ hitam|" iti| vaṅgasene (tṛṣādhikāre ślo. 24)- "lājodakaṃ madhuyutaṃ śītaṃ guḍavimarditam| kāśmarīśarkarāyuktaṃ pibettṛṣṇārdito naraḥ|| bhu(ca)vikāpippalīmūlayavānīdhānyanāgaraiḥ| śṛtaṃ śītaṃ hitaṃ toyaṃ [murcchātṛṭchardi] doṣajit|| śarkarākesarakṣaudrakṛṣṇājīrakadāḍimaiḥ| leho vā tṛḍjayī kṛṣṇādhukṣīridrumāṅkuraiḥ|| amlaṃ dāḍimabījaṃ pītaṃ dhātrīphalaṃ ca dhānyāmlaiḥ| ārdrapaṭāstaraṇakṛtaprāvṛ gātrastṛṣaṃ hanti|| gostanīkṣurasakṣīrayaṣṭīmadhūtpalaiḥ| niyataṃ nasyataḥ pītaistṛṣṇā śāmyati dāruṇā|| karṇaśiromukhalepācchuktikayā vā'mladāḍimarasena| tarpayati śīghrametajjalaughavatsaikata rāśim|| koladāḍīmavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇāṃ niyacchati|| kṣīrekṣurasa mārdvīkakṣaudrasīdhuguḍodakaiḥ| vṛkṣāmlāmlaiśca gaṇḍūṣā mukhaśoṣapraṇāśanāḥ|| dāḍimaṃ badaraṃ rodhraṃ kapitthaṃ bījapurakam| piṣṭvā mūrdhni pralepastu pipāsādāhanāśanaḥ|| vāri śītaṃ madhuyutamākaṇṭhādvā pipāsitam| pāyadvāmayeccāpi tena tṛṣṇā praśāmyati|| vaṭaprarohaṃ madhukuṣṭhamutpalaṃ salājacurṇaṃ guṭikāṃ prakalpayet| susaṃhitā sā vadane vidhāritā tṛṣṇāṃ pravṛddhāmapi hanti satvaram||" iti| yogaratne-"madhuraiḥ sajīvanīyaiḥ śītaiśca satiśūkaiḥ śritaṃ kṣīraṃ pānābhyañjanasekeṣviṣṭaṃ madhuśarkarāyuktam| lohitakaśālitaṇḍulakharjūraparūṣakotpaladrākṣāḥ madhupakve loṣṭhameva ca jale sthitaṃ śītalaṃ peyam|| jambāmrātakabadarīdalavetasapañcavalkapañcāmlaiḥ| hṛnmukhaśiraḥpradehāḥ saghṛtā mūrcchābhramātitṛṣṇādhnāḥ|| drākṣekṣūtpalayaṣṭyādyaiḥ śarkarāmadhuyojitaiḥ| kaṣāyaṃ saṃpibecchītaṃ tṛṣṇānāśakaraṃ param|| loṣṭapratatpatoyaṃ tu śarkarāmadhuyojitam| lākṣācūrṇasamāyuktaṃ pītaṃ tṛḍdāhanāśanam|| jambvāmrapallavośīraiḥ sitāvaruṇakājitaiḥ| sapayaskaḥ kṛtaḥ kvāthaḥ sampītastṛḍvināśanaḥ|| ....rakavṛkṣāmladāḍimāmloṣṇavetasaiḥ| saśarkarairnihantyāśu lehastṛṣṇāṃ sudurjayām|| sārivā....lājapippalīmadhunāgaraiḥ| payastṛṣādhno gaṇḍūṣaḥ kāñjikairmukha....|| ....madanamadhukaṃ śītamambu vivardhitam|....ardhaśarkarāyuktaṃ pibettṛṣṇārditai....|| iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">iti tṛṣṇāsu sāmānyena cikitsitamuktam| viśeṣeṇāha------------ tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate| rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavanotthāyāṃ tṛṣṇāyāṃ dadhi guḍena saha śasyate| māṃsarasāśca bṛṃhaṇāḥ śastāḥ| tathā vidāryādigaṇāmbu "vidāripañcāṅgula" (hṛ.sū.a.15/9)ityādibhiḥ śṛtaṃ toyaṃ-pānīyaṃ, śastam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātatṛṣṇauṣadhamāha-tṛṣṇāyāmiti| yogaratne-"pañcāṅgikāḥ pañca gaṇā ya uktāsteṣvambu[siddhaṃ prathame ga] ṇe vā| pibetsukhoṣṇaṃ manujo'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ|| [tṛṣṇātivṛddhau] udare ca pūrṇe saṃcchardayenmāgadhikodakena| vilekhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddā[ḍimāmrā] takabījapūraiḥ||" [iti|] vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 22)-" vātaghnamannapānaṃ mṛdu laghu śītaṃ raso guḍūcyāśca|" [iti|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">pittājāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ| tatkvātho vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā||69||</seg> <seg type="unit" n="70">tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale śṛtam||71||</seg> jvaroditaṃ vā drākṣādi pañcasārāmbu vā pibet| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittotthāyāṃ śarkarānvitaḥ pakvodumbaraphalajo rasaḥ, teṣāṃ-udumbarāṇāṃ vā kvātho himaḥ, tadvat-sitāyuktaḥ, śasyate| tathaiva sārivādigaṇāmbu-"sārivośīra" (hṛ.sū.a.15|11) ityādi praśasyate| tadvidhaiḥ-śītavīryaiśca, gaṇaiḥ kṛtān śītakaṣāyān sasitāmākṣikān pibet| tathaiva madhuraiḥ-drākṣādibhirdravyaiḥ, kalpitān| kṣīrivṛkṣaiśca-aśvatthanyagrodhādibhiḥ, kalpitān śītakaṣāyān saśarkarāmadhūn pibet| bījapūrakādipallavān kuśakāśānāṃ mūlāni madhukaṃ caitajjale śṛtaṃ pibet| śītamiti prakṛtatvādyogyatvāccātra yojyam| athavā, jvaracikitsitoktaṃ [drākṣādi-] "drākṣāmadhūka" (hṛ.ci.a.1|55) ityādikaṃ phāṇṭaṃ śītakaṣāyaṃ [vā] pibet| pañcasārāmbu vā-"madhukharjūramṛdvīkā" (hṛ.ci.a.2/14) ityādi raktapittacikitsite paṭhitaṃ, pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittatṛṣṇauṣadhamāha-pittajāyāmiti| tadvidhaiḥ-pittaghnaiḥ| tadvat-sasitāmadhūn| kṣīrivṛkṣaiśca tadvat| bījapūrapallavādisaptakaṃ jale śṛtam| vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 18)- "kāśmaryaṃ śarkarāyuktaṃ candanośīradhānyakam| drākṣāmadhūkasaṃyuktaṃ pittatarṣe jalaṃ pibet|| syājjīvanīyasiddhakṣīraghṛtaṃ vātapittaje tarṣe| tadvaddrākṣācandanakharjūrośīramadhuyutaṃ toyam|| jīrṇabhuktaḥ pibedvā'pi madhunā taṇḍulodakam|" [iti|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam| jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram||73||</seg> <seg type="unit" n="74">mudgayūṣaṃ ca savyoṣapaṭolīnimbapallavam| yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmajāyāṃ tṛṣṇāyāṃ nimbapatrapānīyena vamanaṃ śastam| bilvādibhirjalaṃ sādhitaṃ kaphatṛṣṇāyāṃ pibet| rajanyā-haridrayā, jalaṃ siddhaṃ pibet| sakṣaudraśarkaraṃ kaphatṛṣṇāyāṃ mudgayūṣaṃ ca trikaṭupaṭolanimbapallavānvitaṃ pibet| yavānnaṃ tīkṣṇakavalaṃ tīkṣṇanasyaṃ tīkṣṇalehaṃ ca śīlayet| śimbīdhānyam| kacchakaḥ-tumu(tūṇī)kaḥ| vaṅgasene (tṛṣā-ślo.22)-"bilvāḍhakīdhātakīpañcakoladarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti| "iti| yogaratne-"bilvāḍhakī[kanyaka] pañcamūladarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti|" iti| kacchaka(dhātaki)-pañcakolayoḥ sthāne laghu [pañcamūlam]| vaṅgasene(tṛṣā. ślo.23)-"sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaberasauvarcalānyardhajalaplutāni| madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphatṛṣṇauṣadhamāha-kaphodbhavāyāmiti| āḍhakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā| tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvairāmācca tṛṣṇāyāṃ satyāṃ taddhantrī sannipātaghnyāmaghnī ca kriyeṣṭā| tathā ca vamanamiṣṭam| tryūṣaṇāruṣkaravacādiyuktena phalāmlenoṣṇajalena vā mastunā vā iṣṭam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannipātajauṣadhamāha-sarvairiti| taddhantrī-sarvadoṣahantrī āmahantrī ca| tryūṣaṇādibhirvamanam| phalāmlaṃmātuluṅgādyamlam| madanaphalaṃ vamanatvālubjam (?)|</ab>
          <ab type="mula">annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit| ---------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annātyayāt-annavirahāt, tṛṣṇāyāṃ satyāṃ maṇḍamuṣṇaṃ śītaṃ manthaṃ ca kālaprakṛtisātmyādivit pibet| vātakaphaprakṛtinā uṣṇo maṇḍaḥ peyaḥ| pittaśleṣmaprakṛtinā vātapittaprakṛtinā ca himo manthaḥ peyaḥ| evaṃ kālasātmyādiṣu nirupyam| "saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītodakapariplutāḥ| nātidravā nāti sāndrā mantha ityabhidhīyate||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> upavāsajauṣadhamāha-annātyayāditi| uṣṇaṃ maṇḍaṃ śītakāle| śītaṃ manthamuṣṇakāle| ata eva kālavidityuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">---------------------------------------------| tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ vā sasitaṃ pibet||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śramāttṛṣi jātāyāṃ māṃsarasaṃ madyaṃ vā saśarkaraṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śramajauṣadhamāha-tṛṣi śramāditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">ātapātsasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ| sarvāṇyaṅgāni limpecca tilapiṇyākakāñjikaiḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ātapāttṛṣi yavakolodbhavaiḥ saktubhiḥ saśarkaraṃ manthaṃ pibet| sarvāṇi cāṅgāni tilapiṇyākakāñjikairlimpet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ātapajauṣadhamāha=ātapāditi| kolajāḥ-śuṣkabadaratvagudbhavāḥ| tilagrahaṇaṃ piṇyākena vikalpārtham|</ab>
          <ab type="mula">śītasnānācca madyāmbu pibettṛṇmān guḍāmbu vā| ---------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītasnānācca tṛṇmān madyāmbu pibet| tṛṇmāniti matupi maya iti ṇatve rūpam| guḍajalaṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uṣṇāklāntasye (ni. a. 5/55)tyuktatṛṣṇauṣadhamāha-śītasnānāttviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">---------------------------------------------| madyādardhajalaṃ madyaṃ snāto'mlalavaṇairyutam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyāttṛṇmānardhajalaṃ madyaṃ snātaścāmlalavaṇābhyāṃ yutaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madyajauṣadhamāha-madyāditi| āyutaṃ-yuktam|</ab>
          <ab type="mula">snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam| ---------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehena tīkṣṇataro'gniryasya sa narastṛṇmānnisargaśītalaṃ jalaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇāgneḥ snehaje (ni. a. 5/56) tyuktatṛṣṇauṣadhamāha-snehatīkṣṇatarāgnistviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">---------------------------------------------| snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehāt punarajīrṇāt pipāsita uṣṇāmbu vā pibet| jīrṇāttu snehattṛṣi maṇḍaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ajīrṇasnehajauṣadhamāha-snehāditi| jīrṇasnehajauṣadhamāha-jīrṇāditi| atīkṣṇagniviṣayamidaṃ bhedadvayam|</ab>
          <ab type="mula">pibetsnigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam| ---------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snigdhānnena bhuktena tṛṣito himaspardhi-tuhinaśītalaṃ, guḍodakaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhānnajauṣadhamāha-pibediti| himaspardhi-_....|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------------------------------------------| gurvādyannena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tadullikhet||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gurvādyannena bhuktena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tat-gurvādyannaṃ, udvamet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gurvādibhojanajauṣadhamāha-gurvādyanneneti|</ab>
          <ab type="mula">kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham| ---------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣayajāyāṃ tṛṣi kṣaye hitaṃ yad bṛṃhaṇamauṣadhaṃ tatsarvaṃ hitaṃ-śastam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasakṣayajauṣadhamāha-kṣayajāyāmiti| kṣayahitaṃ-rājayakṣmahitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">---------------------------------------------| kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso'thavā||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛśādīnāṃ tṛṣi jātāyaṃ kṣīraṃ hitam| athavā chāgo raso hitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kṛśādīnāṃ viśeṣamāha-kṛśadurbalarūkṣāṇāmiti|</ab>
          <ab type="mula">kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam| ---------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sordhvavātāyāṃ tṛṣi kṣayakāsaharaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ hitam| caśabdānmāṃsarasaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sordhvavātāyāṃ viśeṣamāha-kṣīraṃ ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">---------------------------------------------| rogopasargājjātāyāṃ dhānyāmbu sasitāmadhu||82||</seg> pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā| ---------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rogopasargājjātāyāṃ tṛṣi dhānyāmbu sasitāmākṣikaṃ pāne praśastam| sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā śastā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogāpasargajauṣadhamāha-rogopasargajātāyāmiti| dhānyaṃ-kustumbarī| vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 37)- " kṣatodbhavāṃ rūgvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ| kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā||" iti|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| tṛṣyan pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi|83| maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāttvaritaṃ tataḥ| sātmyānnapānabhaiṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpurā|84| tasyāṃ jitāyāmanyo'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum| 84 1/2| iti tṛṣṇārogacikitsitam| iti śrivaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvāmayena kṣīṇaḥ san tṛṣṇak-pipāsito, yadi jalaṃ na labheta tadā maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāt| tataśca hetostvaritaṃ-śīghrataraṃ, tasya-narasya, pūrvamanyebhyo rogebhyaḥ sātmyānna pānabheṣajaistṛṣaṃ jayet, tato'paraṃ rogam| kimevaṃ kriyate ? ityāha-tasyāṃ tṛṣi jitāyāṃ satyāmanyo'pi roga upakramituṃ śakyaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rogādyāpekṣayetyasyāmāha-tṛṣyanniti| rogavirodhe'pi jalaṃ deyamityarthaḥ| upadravarūpāyā apyupasargajāyāḥ (?) prādhānyamāhatvaritamiti| sātmyagrahaṇaṃ yadyupaśete tattadyuktinirapekṣamapi deyamityevamarthaḥ| vaṅgasene (tṛṣā. ślo. 41)- "mūrcchāccharditṛṣādāhastrīmadyabhṛśakarśitāḥ| pibeyuḥ śītalaṃ toyaṃ raktapitte madātyaye|| tṛṣito mohamāyāti mohātprāṇān vimuñjati| tasmātsarvāsvavasthāsu na kvacidvāri vāryate|| annenāpi vinā jantuḥ prāṇān dhārayate ciram| toyābhāvātpipāsārtaḥ kṣaṇātprāṇairvimucyate||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| tṛṣṇārogapraśamanaṃ sāmastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.4.7">
          <head>madātyayādicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chardyādicikitsitādanantaraṃ madātyayacikitsitārambhaḥ| cikitsāsāmānyaheturyatastṛṣṇāyā yathā vātapitte kāraṇaṃ tathā madātyayasyāpi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">āthāto madātyayādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet| kaphasthānānupūrvyā ca tulyadoṣe madātyaye||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-yaṃ doṣaṃ-tatra madātyaye vātādikaṃ, ulbaṇaṃ paśyet-lakṣayejjānīyāt| tasya-doṣasya, ādau-prathamata eva, pratikārayet-pratikāraṃ kuryāt| evaṃ viṣamadoṣo madātyayaścikitsyaḥ| tulyadoṣe punarmadātyaye kaphasthānānupūrvyā doṣān pratikārayet| kimetyevaṃ kriyate ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula">pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-hi-yasmāt, kālakrameṇa pittamārutāvasāno bāhulyena madātyayaḥ syāt| prathamaṃ kaphasyādhikyam| tataḥ pittamārutā vadhikau bhavataḥ| kaphasthānānupūrvīvyākhyānaṃ jvaracikitsite (ślo.148) vyākhyātam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">--------------------------------------------| hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate||2||</seg> samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati| --------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hīnamithyātipītena madyena yo vyādhirutpadyate, saḥ-vyādhiḥ, tenaiva madyena samapītena-samyaṅmātrayā pītena, śāmyati| "yāvad dṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhate manaḥ| tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā||" (ślo.14) ityevaṃ lakṣaṇaṃ pānaṃ samameva pītam| yenaiva mārdvīkenāthavā mādhavena gāḍādinā vā yo jāto vyādhiḥ sa tenaiva mārdvīkādinā śāmyati| kuta evaṃ syāt ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| madyasya viṣasādṛśyāt------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairviṣaṃ yuktaṃ tathaiva tatsaṅkhyā taireva guṇairmadyamapi yuktam| tataśca madyenaiva śāntiryuktā| nanu, yadi viṣasādṛśyaṃ madyasya, tato yathā viṣasya viṣāntareṇa śāntistathā madyasyāpi madyāntareṇa śāntiḥ prāptetyāśaṅkhyāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------| --------------viṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ||3||</seg> tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> satyametat| evaṃ prāptam| kintu guṇairdaśabhirutkarṣavṛttibhiḥ-adhikaśaktisvarūpaiḥ, tīkṣṇādibhiryogāt-sambandhāt, viṣaṃ viṣāntaramapekṣate| na tu taddhīnāttadeva svotthe roge praśamāyālam| madyaṃ tu hīnavṛttibhirdaśabhirguṇairyogānna madyāntaramapekṣate| evaṃ tīkṣṇādīnāṃ guṇānāṃ hīnotkarṣabhedādviṣānmadyasya vailakṣaṇyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------| tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā||4||</seg> <seg type="unit" n="5">madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ| yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ| sutīvrā vedanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati| yaugikaṃ vidhivadyuktaṃ madyameva nihanti tān||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-svabhāvata eva tīkṣṇoṣṇena tathā'timātreṇa tathā'mlavidāhinā madyena pītenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ ca gato yan madādīn kuryāt| tathā māruto madyotkliṣṭena doṣeṇa srotaḥsuruddho yā dāruṇā mūrdhādiṣu vedanāḥ kuryāt tān-madādīn, tāśca vedanāḥ madyameva yaugikaṃ vidhinā yuktaṃ nihanti| kimbhūtasya puruṣasya ? jīrṇāmamadyadoṣasya, tathā prakāṅkṣāyāṃ lāghavesati, te ca tāśca tān, "pumān striyā" ityekaśeṣaḥ| nanu, yadi madyameva tānnihanti tataścikitsāntarārambho na yuktaḥ| maivam| bahvayo hi cikitsāḥ pratirogaṃ proktāḥ| tasmāccikitsāntaropanyāso yukta eva| nanu, kathaṃ tān madyameva nihanti ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanādalam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāt kṣāro'mlopasaṃhito drāgeva mādhuryaṃ yāti| amleṣu madhye madyaṃ doṣaviṣyandanāt [alaṃ-] paryāptam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ| sātmyatvācca tadevāsya dhātusāmyakaraṃ param||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purā-madātyayanidānoktaistīkṣṇoṣṇādyairguṇaiḥ (ni. a. 6/1) tathā madyavargoktairdīpanādyairguṇaiḥ (sū. a. 5/62) karaṇabhūtaiḥ, tadeva-madyaṃ, suṣṭhu dhātusāmyakaram| dhātusāmyakaramiti hetau ṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryātpānātyayauṣadham| jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptāhamathavā'ṣṭarātraṃ pānātyayauṣadhaṃ kuryāt-nādhikaṃ kālam| yata etāvatā kālena vimargasthaṃ tat pānaṃ-madyapānaṃ, pariṇamati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">paraṃ tato'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam| yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadhaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-tasmātkālāt, paraṃ-ūrdhvaṃ, yo rogo'nubadhnāti, tasya-rogasya, kṛtapānātyayauṣadhaśca yathāsvaṃ bheṣajaṃ prayuñjīta| iti sāmānyena cikitsitamuktvā viśeṣeṇāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra vātolbaṇe madyaṃ dadhātipiṣṭakṛtaṃ yutam| bījapūrakavrukṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śulyirmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca sakubhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">godhūmamāṣavikṛtirmṛduścitrā mukhapriyā| ārdrikārdrakakulmāṣasuktamāṃsādigarbhiṇī||15||</seg> <seg type="unit" n="16">surabhirlavaṇā śītā nirgadā vā'cchhavāruṇī| saraso dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlātkanīyasaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śuṇṭhīdhānyāttathā mustusuktāmbhocchhāmlakāñjikam abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ghanaścāgurujo dhūpaḥ paṅkaścāgurukuṅkumaḥ| kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ||18||</seg> harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tatra-] teṣu madātyayeṣu madhye, vātādhike madātyaye piṣṭakṛtaṃ madyaṃ dadyāt| bījapūrakādibhirdeśasātmyādivaśādyastaiḥ samastairyathāyogayuktam| tathā, medyasya-medurasya, māṃsasyarasā hitāḥ| kimbhūtāḥ ? uṣṇāḥ snigdhāmalalavaṇāśca| tathā, rāgāḥ ṣāḍavāścāmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā hitāḥ| lakṣaṇameṣāmṛtucaryāmuktam (hṛ.sū.a.3/30)| tathā, godhūmamāṣayorvikṛtirhitā| kimbhūtā ? mṛduḥ-atīkṣṇā, citrā-nānāprakārā, mukhapriyā-vadanarucikṛt| tathā, ārdrikādigarbhiṇī| [tathā,] acchavāruṇī ca hitā| kimbhūtā ? surabhirlavaṇā śītā ca| tathā nirgadā-purāṇā| tathā, dāḍimātsvaraso hitaḥ| pañcamūlāt kanīyaso-hṛsvāt, kvāthaḥ| śuṇṭhīdhānyācca kvātho hitaḥ| tathā, mastvādi hitam| tathā, abhyañjanādi uṣṇaṃ hitam| prāvaraṇaṃ-ācchhadanaṃ, ghanaṃ hitam, agarujaśca dhūpo ghano-bahulo, hitaḥ| agarukuṅkumapaṅkānulepanaṃ hitam| tathā, priyā harṣeṇa-prītyā, āliṅganaṃ-pariṣvaṅgaḥ, tatra yuktāḥ, saṃvāhaneṣu-śarīramardaneṣu ca, yuktā hitāḥ| kucāścoravaśca śroṇayaśca tena śālante yāstā evam| tathā, yauvane noṣṇā'ṅgayaṣṭiḥ-śarīralatā, yāsāṃ tā evam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ| suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam||20||</seg> svāduvargakaṣāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-pittādhike madātyaye bahujalaṃ śārkaraṃ-madyaviśeṣaṃ yojyam| madhu-makṣikaṃ vā, rasairdāḍimādijairyuktam| tacca suṣṭhu śītaṃ kṛtvā yojyam| paruṣakāṇyatra madhurāṇi yojyāni nāmlāni, teṣāṃ kaphapittakaratvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/132) "amlaṃ paruṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi" iti| tādṛk ca-suśītaṃ, panakaṃ yojyam| kimbhūtam ? saha sitāsaktubhirvatate yattadevam| saktavaśca lājānāṃ yojyāḥ, yogyataratvāt, na tu yavānām| tathā, svāduvargasya kvāthena saṃyuktaṃ madyaṃ samākṣikaṃ yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ||21||</seg> satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimai rasaiḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śāliṣaṣṭika bhuñjīta| kaiḥ saha ? śaśādijai rasairde śādisātmyavaśāt satīnādijaiśca rasaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| kaphapittaṃ samuktliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pītvā'mbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam| drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitaḥ||23||</seg> tathā'gnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācanaḥ| ---------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛḍvidāhavān madātyayī kaphapittaṃ samutkliṣṭaṃ-samutthitaṃ svasthānāccyutābhāsaṃ, samyagvamet| kiṃ kṛtvā ? ambu śītaṃ pītvā, madyaṃ vā bhūriṇekṣurasena saṃyutaṃ pītvā, athavā drākṣārasaṃ pītvā| paraṃ-anantaraṃ, saṃsargī tarpaṇādiḥ suṣṭhu hitaḥ| kṛtavamanādikasyānantaraṃ peyādikramaḥ saṃsargītyucyate| evaṃ kṛte sati tasya-madātyayinaḥ, agnirdīpyate| kimbhūtaḥ ? doṣaśeṣasyānnasya-āhārasya ca, pācanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------| kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi| guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthava rasam||25||</seg> saśṛṅgaberaṃ yuñjīta tittiripratibhojanam| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-pittamadātyaye kāse raktaniṣṭhīvasahite pārśvādirujāsu ca tṛṣṇāyāṃ vidāhasitāyāṃ hṛdaya urasi ca sotkleśe sati guḍūcyādīnāṃ rasamathavā paṭolasya rasaṃ sanāgaraṃ yuñjīta| alpastittiristittiriprati| "suppratinā mātrārthe" ityavyayībhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| tṛṣyate cāti balavadvātapitte samuddhate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dadyād drākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam| jīrṇe'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atitṛṣyate ca puruṣāya vātapitte'dhike sati drākṣārasapānaṃ dadyāt| kimbhūtam ? śītalaṃ tathā doṣānulomanam| jīrṇe ca tasmin chāgamāṃsarasena madhurāmlenāśnīyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam| mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam||28||</seg> pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādeva vā himam| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṣi satyāmalpaṃ-mandaṃ, madaṃ rakṣan bahūdakaṃ madyaṃ pibet| mustādijalaṃ vā pibet| parṇinībhiḥ kvathitaṃ vā paṭo (pāṭa)lyādiśṛtāṃ vā sarvametacchītaṃ pātvyam| yattoyaṃ svabhāvādeva vā himamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| madyātipānādabdhātau kṣīṇe tejasi coddhate||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yaḥ śuṣkagalatālovṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate| pāyayetkāmato'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyātipānāddhetorabdhātau kṣīṇe-alpībhūte, tejasi coddhate-kṣobhite sati, yaḥ puruṣaḥ śuṣkagalatālvoṣṭhaḥ san jihvāṃ niṣkṛṣya-niḥsārya, ceṣṭate-itaścetaśca luṭhti, taṃ-naraṃ, kāmataḥ-icchayā, ambho niśīthe yaḥ pavanastenāhataṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇaṃ niyacchati||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kolādibhiḥ pañcāmlako mukhālepo drāk tṛṣṇāṃ śamayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ| dāhaṃ prakurute ghoraṃ tatrātiśiśiro vidhiḥ||32||</seg> aśāmyati rasaistṛpte rohiṇīṃ vyadhayecchirām| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pānasya madyasyoṣmā tvacaṃ prāptaḥ pittaraktābhyāmabhimūrcchito-miśrito, dāhaṃ dāruṇaṃ prakarṣeṇa kurute| tatra-dāhe, [ati] śīto vidhiḥ kāryaḥ| śītopacāreṇāpyaśāmyati sati dāhe māṃsarasaistṛpte nare rohiṇīsaṃjñāṃ śirāṃ vyadhayet, vaidya iti śeṣaḥ| vyadhayediti 'ghaṭāditvānmatve' hRasvaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha dāhaprakaraṇam| dahaḥ saptadhā,-madyajaḥpittajastṛḍrodhajaḥ kṣayajoraktapūrṇajo marmābhighātajaśceti| ...........................māha-tvacaṃ prāptastviti| saṅgrahe.................................|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| ullekhanopavāsābhyāṃ jayecchleṣmolbaṇaṃ pibet||33||</seg> śītaṃ śuṇṭhīsthirodīcyaduḥsparśānyatamodakam| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmādhikaṃ madātyayaṃ vamanopavāsābhyāṃ jayet| śuṇṭhyādyanyatamodakaṃ śītakaṣāyaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayedvahumākṣikam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato nirāmaṃ jātakṣudhaṃ santaṃ, kāle-yatocite, śārkaraṃ bahumākṣikaṃ-bahukṣaudraṃ, pāyayet| madhu-mārdvīkaṃ, vā bahukṣaudram| dvayamapyetat purāṇam| tathā, ariṣṭaṃ-abhayādikṛtaṃ, pāyayet| sīdhuṃ vā pāyayet| kimbhūtam ? rūkṣāye tarpaṇāstaiḥ saṃyuktaṃ [tathā] yavānīśuṇṭhībhyāṃ saṃyuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunā'lpena bhojayet| uṣṇāmlakaṭutiktena kaulatthenālpasarpiṣā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śuṣkamūlakajaiścchāgai rasairvā dhanvacāriṇām| sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā kaulatthena yūṣeṇa yavagodhūmaṃ bhojayet| kimbhūtena ? tanunā-svacchena| tathā, alpenoṣṇāmlakaṭutiktenālpaghṛtena| athavā, śuṣkamūlakajai rasaiśchāraivā rasairdhanvacāriṇāṃ vā rasairbhojayet| kimbhūtaiḥ ? sahāmlavetasatittiḍīkapaṭolapatratrikaṭukadāḍimaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam| bījapūrarasādyamlabhṛṣṭanīrasarvatitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">karīrakaramardādi rociṣṇu bahuśālanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ vikalpitanimardakam||39||</seg> yathāgni bhakṣayan māṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsaṃ yathāgni-agnyanatikrameṇa, bhakṣyan mādhavaṃ nigadaṃpurāṇaṃ, pibet| kimbhūtaṃ māṃsam ? vividhaiḥ prakāraiḥ kalpitoniṣpādito, nimardako yena māṃsena tadvikalpitanimardakam| tadeva vividhaprakāratvaṃ nimardakasyāha-prabhūtāḥ-utkaṭāḥ, śuṇṭhī marīcaharitārdrakapeśayo yasmiṃstadevam| haritārdrakasya śastrakṛtā dīrghākārā avayavāḥ peśaya ucyante| bījapūrarasādibhiramlastathā bhṛṣṭo-yathāyathaṃ snehādinā, nīrasaḥ-śuṣkaprāyo, vartitovyañjanaprakāro, yatra tadevam| karīrādi rociṣṇu-rocanaśīlaṃ, bahu-prabhūtaṃ, śālanaṃ-haritakaṃ, yasmin| tathā, prakarṣeṇa vyaktaṃ spaṣṭaṃ, vakṣyamāṇamaṣṭāṅgalavaṇaṃ yatra| tadevaṃ vividhaṃ kalpanaṃ kṛtam| kriyāviśeṣaṇānyetāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| sitāsauvarcalājājītittiḍīkāmlavetasam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam| srotoviśuddhyagnikaraṃ kaphaprāye madātyaye||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sitādyairaṣṭāṅgalavaṇamanvarthasaṃjñaṃ madātyaye hitam| srotaḥśuddhikṛdagnidīpanaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">rūkṣoṣṇodvartanoddharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇena ca||42||</seg> madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣoṣṇairudvartanādibhirlaṅghanena tathā yuktyā-deśakālādyapekṣiṇyā, sakāmābhirdayitābhiḥ saha yajjāgaraṇaṃ tena ca kaphādhiko madātyayo drāgeva śamaṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati||43||</seg> sannipāte daśavidhe tacchheṣe'pi vikalpayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "tatra vātolbaṇe madyaṃ" (ślo. 12) ityādi| "pittolabaṇe bahujalaṃ" (ślo 19) ityādi, tathā "ullekhanopavāsābhyāṃ jayecchleṣmolbaṇaṃ" (ślo 33) ityādi ca trividhaṃ sannipātaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati lakṣīkṛtya karma nirdiṣṭaṃ karmadamuktam| na kevalamatra trividhe sannipāte, śeṣe'pi daśavidhe sannipāte vikalpayet-vividhaṃ kṛtvā kalpayet,- kuryāṭ, vaidya iti śeṣaḥ| etaduktaṃ bhavati,-vātolbaṇe madātyayaje sannipāte yatkarma nirdiṣṭaṃ tathā pittolbaṇe madātyayaje sannipāte yatkarma nirdiṣṭaṃ tadeva vātapittolbaṇe kuryāt| evaṃ doṣabalamapekṣya sarvasmin madātyaye cikitsitaṃ kuryāṭ| sa daśavidhaḥ sannipātaḥ śiṣyahitāya padyena pradarśyate,-"utkarṣeṇa tveko madyena dvau tadā''dimaḥ| utkarṣeṇa yadā dvau tu madhyenaiko dvitīyakaḥ|| eko madhyena doṣaḥ syād dvāvalpena tṛtīyakaḥ| utkarṣeṇaika eva syādalpena dvau caturthakaḥ|| utkarṣeṇa yadā dvau tu alpenaikaśca pañcamaḥ| eko'lpena tu madhyena dvau doṣāviti ṣaṣṭhakaḥ|| utkarṣeṇa samastāḥ syurevaṃ bhavati saptamaḥ| madhyena sarve'pi yadā tadā bhavati cāṣṭamaḥ|| alpena sarve'pi yadā tadā tu navamaḥ smṛtaḥ| alpeneko madhyenaikastadā tvantya iti sphuṭāḥ|| sannipātasya muninā daśa bhedāḥ prakīrtatāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| tvaṅnāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">paruṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ| sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśibovitam||45||</seg> madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucyagnidīpanam| ---------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagādibhiḥ śarkarānvitaiḥ kapittharasayuktaṃ karpūrakṛtādhivāsaṃ pānakaṃ sarveṣu madātyayeṣu pātavyaṃ rucyagnivṛddhikaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| nāvikṣobhya mano madyaṃ śarīramavihanya vā||46||</seg> kuryānmadātyayaṃ tasmādiṣyata harṣaṇī kriyā| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyaṃ yasmānmānasaṃ nāvikṣobhya-api tu manasaḥ prakṣobhaṇaṃ kṛtvā, na ca śarīrasya vihananamakṛtvā, evameva yathā kathañcinmadātyayaṃ kuryāt| yataścaivaṃ tasmāddhetorharṣotpādikā kriyā eṣṭavyā| nākṣobhyetyayaṃ pāṭho na śreyān, lyabādeśasyātra durlabhatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------| saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ kṛteṣvapi||47||</seg> <seg type="unit" n="48">na cecchāmyetkaphe kṣīṇe jāte daurvalyalāghave| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca||48||</seg> grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃśuddhiśamanādyeṣūpakrameṣu kṛteṣvapi yadi madadoṣomadyottho vyādhiḥ, na śāmyet, tasya madyena vidagdhasyāta eva ca kaphe sau-yadhātau kṣīṇe'ta eva jāte daurbalyalāghave-alpapramāṇatve kārśye ca sati, tadānīṃ sāmarthyādvātapittayoratiriktatā, vātapittadhikasya ca kṣīṇaujastvāttathā payaḥ pathyam| yathā grīṣmopataptasya tarorvarṣam| varṣamiti kṛdvidhau "bhayādīnāmupasaṅkhyānam" ityac|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">madyakṣīṇasya hi kṣīṇaṃ kṣīramāśveva puṣyati||49||</seg> ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, tasya-tulyaṃ guṇaiḥ sarvaiḥ-gurvādibhirojasaḥ kṣīraṃ, madyācca viparītaṃ guṇaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/217)-"svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ|| tadevaṃguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet|" iti| yataścaivaṃ tasmānmadyakṣīṇasva kṣīṇamojaḥ kṣīramāśceva puṣyati-vṛddhi prāpayati, na tvaparaṃ, dravyaṃ, yathoktahetvabhāvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------| payasā vihate roge bale jāte nivartayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kṣīraprayogaṃ, madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret| na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśetopadravairyathā||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> payasā roge-madātyayākhye, nivartite bale jāte sati madyocitaḥ pumān kṣīraprayogaṃ nivartayet| madyaṃ cālpālpaṃ krameṇopayuñjīta| yathā vikṣayadhvaṃsakodbhavairupadravairasau na spṛśeta| vikṣayodbhavā vikārāḥ-kāyaśirorogādyāḥ (hṛ.ni.a.6/22), dhvaṃsakopadravāḥ-śleṣmaniṣṭhīvādayaḥ (hṛ.ni.a.6/22)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tayostu syāddhṛ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yuktamadyasya madyottho na vyādhirupājāyate| ato'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tayorvikṣayadhvaṃsakayorghṛtaṃ kṣīraṃ ca cikitsitaṃ syāt| tathā bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ-nirapāyāḥ| tathā, ābyāṅgādīni yacca vātajidannapānaṃ tacca syāt| yuktamadyasya puṃso madyottho vyādhirnopajāyate, yuktamadyatvāt| ataḥ-asmāddhetoḥ, asya-madyasya, saṃyogo vakṣyate| yaḥ kevalaṃ sukhāyaiva syāt| adhunā surāṃ sampannāmāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">astraṃ makaraketoryā puruṣārtho balasya yā| sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe yā hutāśe ca hūyate||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yā sarvauṣadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahodadheḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha||56||</seg> <seg type="unit" n="57">madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśaktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā||57||</seg> <seg type="unit" n="58">yāmāsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati| kulāṅganā'pi yāṃ pītvā nayatyuddhatamānasā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi| taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim| yathākāmaṃ bhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsarogaṇe||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tṛṇavatpuruṣā yuddhe yāmāsvādya tyajantyasūn| yāṃ śīlayitvā'pi ciraṃ bahudhā bahuvigrahām||61||</seg> <seg type="unit" n="62">nityaṃ harṣātivegena tatpūrvamiva sevate| śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate||62||</seg> <seg type="unit" n="63">goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā| smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ śocate yayā||63||</seg> <seg type="unit" n="64">aprasannā'pi yā prītyai prasannā svarga eva yā| apīndraṃ manyate duḥsthaṃ hṛdayasthitayā yayā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">anirdeśyasukhāsvādā svayaṃvedyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu priyāmanukaroti yā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">priyā'tipriyatāṃ yāti yatpriyasya viśeṣataḥ| yā prītiryā ratirvā vāgyā puṣṭiriti ca stutā||66||</seg> <seg type="unit" n="67">devadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yā-surā, aśvinaṃ mahattejo-dīptaṃ, dadhāti| āśvinamityaśvinoridamityaṇ, "nastaddhite" iti ṭilope prāpte "inaṇyanapatye" iti prakṛtibhāvaḥ| yā ca surā sārasvataṃ balaṃ utsāhaṃ, endraṃ ca vīryaṃ-śakti, vaiṣṇavaṃ ca prabhāvaṃ-māhātmyaṃ, dadhāti| yā ca madanasyāstraṃ-praharaṇaṃ, balabhadrasya yā puruṣāRthaḥ-paraṃ prayojanam| yā ca sautrāmāṇyāṃ yajñe dvijāsye hutāśe ca hūyate| yā ca mahodadheḥ sarvauṣadhisampūrṇāddevadānavairviloḍyamānāt lakṣmyādibhiḥ sahotpannā| yā ca surā madaśaktimatyajantī bahubhirmadhvādibhirākāraiḥ sthitā| yāṃ surāṃ pītvā vilāsinyo mṛgalocanāḥ, yathārthaṃ-anvarthaṃ, nāma bibhrati vilāso vidyate yāsāmiti| yā pītvā kulavāmalocanā'pyuddhatamānasā satyanaṅgāliṅgitairaṅgairmunerapi cetaḥ kvāpi nayati| taraṅgabhaṅgā-kuṭilā, bhrukuṭistayā tarjanāni-praṇayakalahaviśeṣāḥ, tairmānityā mānasamekaṃ prasādya dvayorapi-strīpuṃsayoḥ, nirvṛtiṃ-saukhyaṃ, yā surā karoti| yāṃ surāmāsvādya narāḥ samare tṛṇamiva prāṇāṃstyajanti| kīdṛṣi yuddhe ? yathecchaṃ bhaṭasya-śūrapuruṣasya, yā'vāptistayā parihṛṣṭo-muditaḥ, apsaraḥsaṅgho yasminnāhave tasmin| yāṃsurāṃ, bahubhiḥ prakāraiḥ-āhārādimadhyāvasānalakṣaṇaiḥ, tathā yāṃ bahuvigrahāṃ-madhumādhavādibhiranekaśarīrāṃ, śīlayitvā'pi nityaṃ harṣasyātivegena tatpūrvamiva-tatprathamamiva, sevate| yāṃ dṛṣṭvā upalabhyāsvādādinā, śokādibhirnābhibhūyate| yasyāḥ surāyā ṛte goṣṭhyādirna śobhate| yayā ca viyuktaḥ śocate| śocata iti naṅibhyastaṅ| yā cāprasannā-kaluṣā'pi prītyai, prasannāsvacchā satī, svarga eva syāt| yayā cāntaḥsthitayendramapi duḥsthitaṃ manyate| anirdeśyaṃ-abhaṇanīyaṃ sukhaṃ yasminnāsvāde sa tathāvidha āsvādo yasyāḥ saivam| yā kevalamātmanaiva vedyā| iti-pūrvoktena prakāreṇa, citrāsu-nānāvidhāsvavasthāsu, priyāṃvallabhāṃ, anukaroti-anuharati| priyāpakṣe narmāthaḥ-praṇayakalahārthaḥ| aprasannā-kupitā| prasannā-tyaktakopā| anirdeśyaḥ sukhāsvādaḥ-sukhopalambho, yasyā iti yojyam| evaṃ "yāṃ śīlayitvā" ityādiḥ sarvo'pi granthaḥ priyāyāmapi yojyaḥ| tathā, yat-yasmāt, surā priyā-iṣṭā, atipriyatāṃ-suṣṭhu vallabhatvaṃ, yāti| yatpriyasya-prakṛtatvātsurāpriyasya, viśeṣeṇa priyatāṃ yāti| yā surā prītiriti yā vāgiti yā puṣṭiriti yā ca devādibhiḥ stutā| pānapravṛttau satyāṃ yeṣāṃ pānādhikāro'sti dharmaśāstreṣvaniṣiddhatvāt tāṃ pūrvoktaguṇāṃ surāṃ vidhinā-vakṣyamāṇena (ślo. 75) , pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ| vidhiyuktādṛte madyādye na sidhyanti dāruṇāḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te medonilakaphodbhavā rogā na sambhavanti| dāruṇāḥ duḥsahāḥ| ye vidhiyuktānmadyādṛte na sidhyanti| vidhiyuktena madyena sarve medonilakaphajā rogāḥ sidhyantīti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">asti dehasya sā'vasthā yasyāṃ pānaṃ nirvāyate| anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasaṃskṛtāt||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dehasya sā'vasthā-praklinnadehamehādikā (hṛ.sū.a.8/54) asti, yasyāṃ pānaṃ nivāryate, madyādanyatra| kimbhūtāt ? nigadāt, tathā vividhauṣadhasaṃskṛtāt| madyamevaṃvidhaṃ varjayitvā pānaṃ niṣidhyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhinā'pyupakalpitam| madyaṃ sahāyamaprāpya samyak pariṇametkatham||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhānenāpyupakalpitaṃ madyaṃ vino payuktaṃ kathaṃ samyak pariṇamati ?</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">sutīvramārutavyādhighātino laśunasya ca| madyamāṃsaviyuktasya prayoge syātkiyān guṇaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punarapi madyameva ślāghayannāha- laśunasya ca dāruṇataravātavyādhivināśinaḥ madyamāṃsarahitasya prayoge kiyān guṇaḥ syāt ? alpa evetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyo viṣahate sukhaṃ vaidyavikatthanām||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā nigūḍhasya-atyarthaṃ praṇaṣṭasya, śalyasyāharaṇe ākarṣaṇe, tathā śastrādikarmaṇi pītamadyo naraḥ sukhaṃ-akleśena, vaidyavikatthanāṃ-kadarthanāṃ, sahate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavinodakam| na cātaḥ paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, analasya-agneḥ uttejanaṃ śokādighnam| na ca kadācit ta(a)smānmadyāt paraṃ-anyat, śreṣṭhamastyārogyādikṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">rakṣatā jīvitaṃ tasmātpeyamātmabatā sadā| āśritopāśritahitaṃ paramaṃ dharmasādhanam||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yata evaṃ mahāguṇaṃ madyam, tasmājjivitaṃ rakṣatā nareṇa tathā''tmavatā-sudhīmatā, sadā peyam| āśritānāmupāśritānāṃ ca hitam| paramaṃ dharmasādhanaṃ-dharmopāyaḥ| athāsya pāne vidhināha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">srātaḥ praṇamya suravipragurūn yathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣīktā- māhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta||75||</seg> <seg type="unit" n="76">svāstrūte'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ| svaṃ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghai ruddhataṃ niśamayannatilokam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛtyaṃ kalatūryaghoṣaiḥ| kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">maṇikanakasamutthairāvaneyairvicitraiḥ sajalavividhalekhakṣo-mavastrāvṛtāṅgaiḥ| api munijanacittakṣobhasampādinībhi- ścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ priyābhiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">stananitambakṛtādatigauravā- dalasamākulamīśvarasambhramāt| iti gataṃ dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ| sañcāryamāṇaṃ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatība śītalaiḥ| darśane'pi vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca sanātham| sphāṭikaśuktigataṃ sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāgvayaḥsthāpanaṃ vā| tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca||83||</seg> <seg type="unit" n="84">ghṛtimān smṛtimānnityamanūnādhikamācaran| ucitenopacāreṇa sarvamevopapādayan||84||</seg> <seg type="unit" n="85">jitavikasitāsitasaro janayanasaṅkrāntivardhitaśrīkam| kānṭamukhamiva saurabha- hṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srāto naraḥ surādīn praṇamya yathāsvaṃ-yathāyogyaṃ, samastasya parikarasya vṛttiṃ kṛtvā, atha pānabhūmiṃ gandhajalena-karpūrośīrādinā vā sirenāmbunā, ābhiṣiktāmāśrayet| kīdṛśīm ? āhāramaṇḍapasya nikaṭasthitām| pītamadyasya dūraṃ vrajata āyāsādi syāt| vasantatilakaṃ vṛttam| atha-bhūmiśrayaṇādanantaraṃ, śayanīye sthito madyaṃ pibediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| kimbhūte ? suṣṭhu āstṛte-pradattapracchadapaṭe| tathā, kamanīye-ramye| mitrādisahitaḥ| svaṃ yaśa ityādi| kiṃ kurvan ? svaṃ-ātmīyaṃ, yaśaḥ kathakādisaṅgairniśamayan-śrāvayan| kīdṛśam ? uddhataṃ tathā'tilokaṃ-adbhutarupam| svāgatāvṛttam| tathā vilāsinīnāṃ sambandhi gītaṃ niśamayan| kimbhūtam ? saha nṛtyena sanṛtyam| dvayamapi bilasaśobhi| vilāsalakṣaṇaṃ coktam-"sthānāsanayamanānāṃ harṣabhrūnetrakarmaṇāṃ caiva| utpadyate viśeṣo yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāt||" iti| tathā tadgītaṃ madhuratūryaśabdaistathā kañcīkalāpaiḥ sphuṭāstathā sphurantyaḥ kiṅkiṇyaḥ-sūkṣmaghaṇṭikāḥ, yeṣāṃ taistathāvidhaistathā krīḍāvihaṅgaiḥ-sārasādibhiśca, kṛtānunādam| upajātivṛttam| āvaneyaiḥ-ḍoluṅgakaiḥ, tanvaṅgībhiryugapaditastataḥ sañcāryamāṇam| evaṃ hyunubhūyamānaṃ rāmaṇīyakaṃ dhatte| kimbhūtairāvaneyaiḥ ? maṇikanakasamutthaiḥ, tathā vicitraiḥ-nānāvidhaiḥ, tathā sajalaṃ nānāprakāralekhaṃ yat kṣau-vastraṃ tenāvṛttamaṅgaṃ yeṣāṃ taiḥ| kimbhūtābhistanvaṅgībhiḥ ? munijanacittakṣobhasampādinībhiḥ| tathā, cakitaḥ-trasto, yo hariṇastadvannetreḥ sādhu prekṣante yāstābhiḥ| bāhulakāt kartari lyuṭ| tathā, ballabhābhiḥ| mālinīvṛttam| tathā, gatamiti| asaṃsthitaṃ-anavasthitasvarūpaṃ, dadhatībhiḥ| yataḥ stanābhyāṃ nitambena ca kṛtādadhikaṃ gauravādalasam| tathā, īśvarasya-prabhoḥ, yaḥ sambhramo-bhayaṃ, tasmādākulaṃ [gataṃ-]| ata eva ca taruṇacittānāṃ vilobhane kārmaṇaṃvaśīkaraṇam|" drutavilambitamāha nabhau bharau|" tathā, tanvaṅgībhiritastato yugapatsañcāryamāṇam| kimbhūtābhiḥ ? yauvanāsavābhyāṃ mattābhiḥ| tathā vilāsenādhiṣṭhita ātmā-cittaṃ, yāsāṃ tābhiḥ| tathā ca kīdṛśaṃ madyam ? tālavṛntādibhiratiśītaiḥ śītalīkṛtam| darśane'pyevaṃrūpaṃ madyaṃ kāmasya vaśānugaṃ janaṃ vidadhat kandarpoddīpanatvāt| kimuta-kiṃpunaḥ, pītaṃ satkāmavaśaṃ janaṃ kuryāt| "rānnarau lagayutā rathoddhatā|". tathā, cūtarasādibhiḥ kṛtādhivāsaṃ-sugandhīkṛtam| tathā, mallikayā-puṣpaviśeṣeṇa, ujjavalayā-vikasitayā, sanāthaṃyuktam| tathā, sphaṭikasya vikārā sphāṭikī, sphāṭikī cāsau śuktiśca, tasyāṃ gataṃ-sthitam| sphaṭikasyeyaṃ sphāṭikīti vyutpattau puṃvadbhāvo durnivāraḥ syāt| tathā, sataraṅgam| evaṃ ca kāntaṃ-ramyaṃ, aṅgamudvahan| utprekṣate| anaṅgaṃ [iva]-pañcaśaramiva, cārutaratvena kāmotpādakatvāt| dodhakavṛttam| prāk-pūrvaṃ, tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyamathava vayaḥ-sthāpanaṃ-rasāyanoktaṃ, prāśya-bhakṣayitvā| tathā, sumṛṣṭe-upalipte tatprārthibhyo-madyapānādhikṛtebhyo devadānavakūṣamāṇḍādibhyaḥ, toyonmiśraṃ madyaṃ dāpayitvā paścājjalaṃ dāpayitvyamityarthaḥ| tataśca-anantaraṃ, pibet| śālinīvṛttam| kiṃ kurvan ? anūnādhikaṃ-pūrvoktaṃ, nityamācaran| dhṛtimān smṛtimāṃśca san ucitena-yogyena, upacāreṇa sarvamevopapādayet(yan)| kimbhūtaṃ madyam ? vikasitaṃ ca tat asitaṃ sarojaṃ ca vikasitāsitasarojam| jitaṃ-nyakkṛtaṃ, vikasitāsitasarojaṃ yābhyāṃ nayanābhyāṃ te tathāvidhe, tayoḥ saṅkrāntiḥ-pratibimbatvaṃ, tayā saṃvardhitā śrīryasya sarakasya tadevam| tathā, saurabheṇa hṛto ramyagatitvād bhramarasārtho yena tadevam| suramerbhāvaḥ saurabham, "igantācca laghupūrvāt" ityaṇ| tacca kāntāmukhamiva| yato jitavikasitāsitasarojanayanayoryā saṅkrāntiḥ-sañcāraḥ sakaṭākṣekṣitādinā. tayā saṃvardhitā śrīḥ-śobhā, yasya tadevam| sakaṭākṣekṣitaṃ hi mukhaṃ nitarāṃ rājate| tathā, uttamastrīṇāṃ mukhaṃ sugandhi bhavatīti saurabhahṛtamadhupagaṇam| "vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">pītvaivaṃ caṣakadvayaṃ parijanaṃ sanmānya sarvaṃ tato gatvā''hārabhuvaṃ puraḥ subhiṣajo bhuñjīta bhūyo'tra ca| māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ sasauvarcalai- rdvistrirvā niśi cālpameva vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-anena prakāreṇa, caṣakadvayaṃ pītvā tata-anantaraṃ, parijanaṃ sarvaṃ-veśyādikamapi, sanmānya tathā''hārabhuvaṃ gatvā subhiṣajaḥ-śobhanavaidyasya, puraḥ-agre, bhuñjīta| atre ca-āhārabhuvi, māṃsāpūpādibhiryuktaṃ dvistrirvā sarakaṃ pibet| māṃsāpūreti kecit peṭhuḥ| niśi tu kāntāyāḥ saṃvalganārthaṃ-rañjanārthaṃ, alpameva pibet-na tu bahu| śārdulavikrīḍitam| kāntārañjanapānaṃ ślāghayannāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanā- tpulakitatanuṃ jātasvedāṃ sakampapayodharām| yadi sarabhasaṃ śīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati kleśapRyaṃ tato gṛhatantratām||87||</seg> <seg type="unit" n="88">varatanuvakrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato'lpamapi kṣayamata ojasaḥ pariharan sa śayīta param||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛtī-pravīṇo, yadi priyāṃ madhoḥ sarakaṃ na pāyayate, tataḥ kiṃ-kasmāt, gṛhatantratāṃ-gṛhopakaraṇasampādanakleśaṃ, anubhavati ? kiṃ kṛtvā ? rahasyaṅke-utsaṅge, dayitāṃ kṛtvā| kibhūtām ? bhujāntarapīḍanāt pulakitaśarīrām, tathā jātasvedām, tathā savepathukucām| romāñcasvedakampāḥ sātvikā bhāvāḥ śṛṅgārasyāvirbhāvikāḥ| dayitāmiti "gatibuddhi" ityādinā karmatvam| pāyayate iti "nigaraṇacalanārthebhyaśca" iti parasmaipade prāpte "na pādamya" ityādinā niṣiddhe ca svetyādyātmanepadam| "bhavati hariṇī vsau mrau slau gorasodadhisaptibhiḥ|" saṃ-kimbhūtaṃ madyam ? varatanuvadanasaṅatyā surabhitaram| tathā padmarāgamaṇiṃ-dravatvamiva, prāptamāsavarūpadharam| yataśca ratiśrameṇālpamapi madyaṃ pibato mado bhavati, tato madyamojasaśca kṣayahetuḥ| āta ojaḥkṣayaṃ pariharan saḥ-madyapāyī, pānānantaraṃ śayīta-svapyāt| "najabhajajā lagau ca yadi narkuṭakaṃ tu tadā|"</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate| asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ cādhigacchati||89||</seg> eśvaryasyopabhogo'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi| ---------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> itthaṃ-evaṃprakārayā, yuktyā madyaṃ piban puruṣastrivargāt-dharmārthakāmalakṣaṇāt, yasmānna hīyate| hīyata iti karmakartari taṅ| asārasaṃsārasya paramaṃ sukhaṃ cādhigacchatiprāpnoti| ayaṃ-madyapānalakṣaṇaḥ, eśvryasyopabhogaḥ surairapi spṛhaṇīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">---------------------------------------------| anyathā hi vipatsu syātpaścāttāpendhanaṃ dhanam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">upabhogena rahito bhogāvāniti nindyate| nirmito'tikadaryo'yaṃ vidhinā nidhipālakaḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tasmāhyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam| jitvā viṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyathā-evamapi bhogamakurvato, hi vipatsu satīṣu dhanaṃ-dravyaṃ, paścāttāpendhanaṃ syāt| sa hyevaṃ vipadi cintayati,-kiṃ mayā dhanaṃ prāpyopabhogo'smin kṛtaḥ ? upabhogaṃ vinābhogavāniti solluṇṭhamucyamāno garhyate| ninditatvamevāsya prakaṭayati-nirmita ityādi| ayamatikadaryaḥ-kusvāmī, vidhinā nidhipālako nirmitaḥ-kṛtaḥ| yata evaṃ tasmāt pānasya-madyasya, vyavasthayā niyamena pānaṃ hitam| nanu, kathaṃ nisargato viṣayalubdheṣvindriyeṣu vyavasthā pālayituṃ śakyate ? ityāha-jitvetyādi| viṣayābhilāṣiṇāmindriyāṇāṃ svātantrayaṃ jitvā niyamena vyavasthayā pānaṃ kartuṃ śakyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vasumatāṃ-dhanināṃ, eṣa vidhiḥ| ye tu bhaviṣyadvasavasteṣāṃ ca tairyathopapatti-yathāyukti, hitaṃ madyaṃ mātrayā pātavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yāvad dṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhate manaḥ| tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāvadeva dṛṣṭerna sambhrāntiryāvadeva mano na kṣobhaṃ yāti, tāvadeva madyāt dhīmatā sarvadā virantavyaṃ-nivṛttiḥ kāryā| eṣa eva samayogaḥ| etadatikramo'tiyogaḥ| yathoktātsamayogāddhīnasvalakṣaṇo hīnayogaḥ| doṣadeśaprakṛtyādīnaparīkṣaya mithyāyogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādhiko naro'bhyaṅgodvartanādibhiḥ snigdhoṣṇairbhāvito'nnaiśca madyaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhavitaścānnaiḥ pibanmadyaṃ na sīdati||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittiko vividhaiḥ śītopacāraiḥ-candanānulepanādibhiḥ, madhurasnigdhaśītalaiścānnaiḥ saha madyaṃ piban na sīdati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ṣlaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricikaiḥ saha||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślaiṣmiko yavagodhūmabhuk san madyamaśiśirairupacāraistathā māṃsairdhanvodbhavairmaricasaṃskṛtaiḥ saha pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍikam| pitte sāmbhomadhu, kāphe mārdvīkāriṣṭamadhavam||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu madyeṣu madhye, vātādhike nare prāyo-bāhulyena, madyaṃ paiṣṭikaṃ gauḍikaṃ ca hitam| pitte sajalaṃ samākṣikaṃ ca madyaṃ hitam| kaphe mārdvīkāriṣṭamādhavaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">prāk pibecchlaiṣmiko madyaṃ, bhuktasyopari paittikaḥ| vātikastu pibenmadhye, samadoṣo yathecchayā||19||</seg> <seg type="unit" n="2">iti madātyayacikitsitam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślaiṣmikaḥ prāgbhaktaṃ madyaṃ pibet| pibet bhaktaṃ bhuktvā pibet| vātottaraḥ punarmadhye bhaktasya pibet| samadoṣo yathecchayā-bhaktasya pūrvaṃ madhye'nte vā, pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">atha madamūrcchāyacikitsitam| madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrcchāsu ceṣyate| sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madeṣu prāyeṇa vātapittaghnaṃ cikitsitam, mūrcchāsu-mūrcchāyeṣu ceṣyate| sarvatraiva-made mūrcchāye ca, pittamevādhikaṃ jānīyāt| ata eva teṣāmupakramaḥ-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha madādicikitsitam| tatra madamūrcchayorāha-madeṣviti| sarvatrāpi-kaphajādiṣvapi| vātapittaghne'pi pittaghnaṃ viśeṣataḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ| sitā drākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">siddhaṃ madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayo raktā yavāḥ sarpiśca jīvanam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kalyāṇakaṃ mahātiktaṃ ṣaṭpalaṃ payasā'gnikaḥ| pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ||103||</seg> triphalā vā prayoktavyā saṛtakṣaudraśarkarā| ---------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītāḥ pradehāḥ| payo madhuravargeṇa-drākṣādinā, siddham| tathā,rasāḥ-māṃsarasādayaḥ| yūṣāśca dāḍimānvitāḥ| tathā, śālayo-raktaśālaya ityarthaḥ| ṣaṣṭikādayaśca| tathā, ghṛtaṃ kalyāṇakādikam| [kalyāṇakaṃ-] unmādapratiṣedhoktam (hṛ.u.a.)| mahātiktaṃ-kuṣṭacikitsitoktam (hṛ.u.a.6/26)| mahātiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktam (hṛ.ci.a.19/8)| ṣaṭpalaṃ-rājayakṣmacikitsitoktam (hṛ.ci.a.5/22)| tathā, kṣīreṇa citrakam| tathā, pippalyo rasāyanavidhānena| athavā, śilājatu rasāyanavidhānena| athavā, triphalā saghrutakṣaudraśarkarā prayoktavyā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tadeva prapañcayati-pradehā iti| jīvanādīni catvāi sarpiṣi| agnikādīni catvāri rasāyanāni| agnikaḥ-citrakaḥ| tatra trīṇi payasā| triphalā ghṛtādibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">---------------------------------------------| prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam| mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyātkhaudreṇa sābhayāḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">durālabhāṃ vā mustaṃ vā śītena salilena vā| pibenmaricakolāsthimajjośīrāhikesaram||106||</seg> dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam| ---------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prasaktavegeṣu madādiṣu mukhasya nāsāyāśca pāṇyādinā'varodhanaṃ hitam| mānuṣyā vā kṣīraṃ pibet| tena ca mānuṣīkṣīreṇa, nasyaṃ dadyāt| mṛṇālādīn saharītakīn mākṣikeṇa vā lihyāt| atavā dhanvayavāsaṃ mustaṃ vā madhunā lihyāt| athavā śītena jalena maricādīn pibet| ahikesaraṃ-nāgakesaram| athavā, āmalakarase siddhaṃ ghṛtaṃ harīta kīkkāthena vā siddhaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prasaktavegeṣu viśeṣamāha-prasaktavegeṣviti| maricādicatuṣkaṃ śītodakena pibet| vaṅgasene (mūrcchādhikāre ślo. 32)-"mahauṣadhāmṛtākṣudrāpauṣkaragranthikodbhavam| pibetkaṇāyutaṃ kvāthaṃ mūrcchāsu sa madeṣu ca|| svinnamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣayā saha saṃsṛjan| viśvabheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet| tenāsya śāmyate mūrcchā kāsaḥ śvāsastathaiva ca|| pañcamūlīkaṣāyaṃ ca madhunā sitayā'pi vā| yathāsvaṃ ca jvaraghnāni kaśāyāṇi prayojayet|| raktajāyāṃ tu mūrcchāyāṃ hitaḥ śītakriyāvidhiḥ| madyajāyāṃ pibenmadyaṃ nidrāṃ seveta vā sukham|| triphalāyāḥ prayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā| rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate|| añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| pibeddurālabhākvāthaṃ saghṛtaṃ bhramaśāntaye|| kṛṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāṃ pratyekaṃ tu palaṃ palam| guḍātpalāni catvāri guṭikāṃ bhramanāśinīm|| kṛṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāmabhayānāṃ palaṃ palam| guḍasya ṣaṭpalānyeṣā guṭikā bhramanāśinī||' iti| yogaratne-"madhunā hantyupayuktā triphalā rātrau guḍārdrakaṃ prātaḥ| saptāhātpathyabhujo madamūrcchā[kāsa]kāmalonmādān|| śītena toyena pibenmṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">---------------------------------------------| kuryātkriyāṃ yathoktāṃ ca yathādoṣabalodayam||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathoktāṃ ca kriyāṃ doṣabalodayānusāreṇa kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viśeṣacikitsāmāha-kuryātkriyāmiti| sāmānyaśaktiṃ vicārya viśeṣaṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula">pañcakarmāṇi ceṣṭāni secanaṃ śoṇitasya ca| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcakarmāṇī-vamanavirekāsthāpanāvvāsananasyākhyāni, ceṣṭāni raktamokṣaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śodhanamāha-pañcakarmāṇi ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| sattvasyālambanaṃ jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca||108||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sattvasyālambanaṃ-āśrayaṇam| tathā, jñānaṃ-mahābhūtendriyatanmātramanobudhdyahaṅkārapuruṣādīnām| viṣayeṣvagṛddhiḥ anabhilāṣaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sattvāvajayamāha-sattvasyālambanamiti|</ab>
          <ab type="mula">madeṣvatipravṛddheṣu mūrcchāyeṣu ca yojayet| tīkṣṇaṃ sannyāsavihitaṃ-------------------------|109|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madeṣu mūrcchāyeṣu atipravṛddheṣu tīkṣṇaṃ nasyādi sannyā soktaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atipravṛddhānāmauṣadhamāha-madeṣvatipravṛddheṣviti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">---------------------------------------------| ----------------viṣaghnaṃ viṣajeṣu ca||109||</seg> <seg type="unit" n="3">iti madamūrcchāyacikitsitam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā viṣajeṣu madeṣu viṣaghnaṃ cikitsitaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viṣajānāmauṣadhamāha-viṣaghnaṃ viṣajeṣu ceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">atha sannyāsacikitsitam| āśu prayojyaṃ sannyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam| dhūmaḥ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare||110||</seg> <seg type="unit" n="111">keśānāṃ luñcanaṃ dāho daṃśo daśanavṛścikaiḥ| kaṭvamlagālanaṃ vakre kapikacchvavagharṣaṇam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet| khādetsavyoṣalavaṇaṃ bījapūrakakesaram||112||</seg> laghvannaprati tīkṣṇoṣṇamadyātsrotoviśuddhaye| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannyāse śīghraṃ suṣṭhu nasyamañjanaṃ dhūmaḥ pradhamanaṃ ca prayojyam| sūcītodādikaṃ ca nakhamadhye| tathā, vakre kaṭūnāṃ marīcādīnāṃ, amlānāṃ-mātuluṅgādīnāṃ, ca gālanaṃ prayojyam| tathā| kapikacchvavagharṣaṇam| evamupakrāntaḥ samutthito labdhacetanaśca san laśunasvarasaṃ pibet| tathā, bījapūrakakesaraṃ savyoṣalavaṇaṃ bhakṣayet| srotoviśodhanārthaṃ laghvannaprati bhuñjīta| kīdṛśam ? tīkṣṇoṣṇam| laghvannapratīti alpalaghvannam| "suppratinā mātrārthe" iti samāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannayāsasyauṣadhamāha-āśu prayojyamiti|</ab>
          <ab type="mula">vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ|113| paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ| sraṃsanollekhanairdhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ|114| upācarettaṃ pratatamanubandhabhayātpunaḥ| tasya saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralayahetutaḥ|115| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaīhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne madātyayādicikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ-madādimantaṃ, upācaret| kaiḥ ? saṃsmaraṇaiḥ| vismāpanaiḥ-vismayakāribhiḥ| vipūrvāt smiṅo ṇici "nityaṃ smayateḥ" ityātve puki lyuṭi ca vismāpanairiti rūpam| tathā, priyasya śravaṇena darśanena ca gītavāditraśabdaiḥ paṭubhiḥ-manoharaiḥ| tathā, vyāyāmaśīlanaiḥ| tathā vamanavirecanābhyāṃ dhūmena śoṇitasrāveṇa cānubandhabhayācca kāraṇāt tasya-āturasya, praleyahetuto manaḥ samyagrakṣitavyaṃ-tata idaṃ kāryamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne madā- tyayādicikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| madamūrcchāyasatryāsāḥ sāmastyena nirūpitāḥ|| 7||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.4.8">
          <head>arśaścikitsitādhyayaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaramarśaścikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya nidāna evoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athato'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) kāle sādhāraṇe vyābhre nātidurbalamarśasam| viśuddhakoṣṭhaṃ laghvalpamanulomanamāśitam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śuci kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtramavyatham| śayane phalake vā'nyanarotsaṅge vyapāśritam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pūrveṇa kāyenottānaṃ pratyādityagudaṃ samam| samunnatakaṭīdeśamatha yantraṇavāsasā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sakthnoḥ śirodharāyāṃ ca parikṣiptamṛju sthitam| ālambitaṃ paricaraiḥ sarpiṣā'bhyaktapāyave||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tato'smai sarpiṣā'yaktaṃ nidaghyādṛju yantrakam| śanairanusukhaṃ pāyau, tato dṛṣṭvā pravāhaṇāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">yantre praviṣṭaṃ durnāma plotaguṇṭhitayā'nu ca| śalākayotpīḍya bhiṣak yathoktavidhinā dahet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṣāreṇaivārdramitaratkṣāreṇa jvalanena vā| mahadvā valinaśchattvā vītayantramathāturam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet| nirvātamandirasthasya tato'syācāramadiśet||8||</seg> ekaikamiti saptāhātsaptāhātsamupācaret| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sādhāraṇe-śaradvasantādike kāle, tathā vyabhre-vigatābde| tathā nātidurbalamarśasaṃ-api tu kiñcitsaprāṇam| atra yogyaparatvāt kṛtvetyadhyāhṛtya sambandhaḥ kāryaḥ| tathā viśuddhakoṣṭhādikaṃ kṛtvā tato'smai-arśasāya, yantraṃ nidadhyāditi| saṅgrahe coktam (ci.a.10)-"atha khalu balavantamarśobhirupadrutaṃ yathārhasnehopasnigdhasvinnamanilavedanāvṛddhiśamanārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantaṃ śuci kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtramavyathaṃ same śucau vivikte deśe sādhāraṇevyabhre kāle same phalake śayyāyāṃ vā pratyādityagudamanyasyotsaṅgeniṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ yantraṇaśāṭakena parikṣeptagrīvāsakthisandhideśamalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā tato'smai ghṛtābhyaktaṃ yantrakaṃ niddhyāt|" iti| arśasamiti arśāsi vidyante yasyetyarthaḥ, arśaāditvādac| kimbhūtam ? viśuddho-vamanavirecanādinā, koṣṭho yasya tam| tathā, annamāśitaṃ kṛtvā| kimbhūtam ? laghu-svabhāvāt, alpaṃ camātrayā| tathā, anulomanaṃ-vātavarcasāṃ prāyeṇa pravartakam| tathā, śuciṃ-mṛjjalābhyāṃ kṛtvā| tathā, kṛtaṃ svastyayanaṃ yasya tam| tathā, mukte-visṛṣṭe, viṇmūtre yena tam| tathā, atryathaṃvyathārahitamanyena vyādhinā'pīḍitam| tathā, śayane vyapāśritaṃ-śayyāmāśritya sthitam| athavā, phalake-āsanaviśeṣe, vyapāśritam| athavā, anyanarotsaṅge vyapāśritam| utsaṅgaviśeṣātsthānakaviśeṣaḥ| narotsaṅge vyapāśritamityevaṃ siddhe'nyagrahaṇaṃ vaidyasya nirāsārtham| anyotsaṅge vyapāśritamiti kathaṃ kṛtvā ? pūrveṇa kāyenottānaṃ kṛtvā-nādhareṇa| tathā, pratyādityagudam| prati-ābhimukhyena, ādityaṃ pratyādityaṃ gudaṃ yasya tam| yasyāṃ diśyādityo gataḥ tasyāṃ diśyarśasena sammukhaṃ gudaṃ kṛtvā sthātavyamityarthaḥ, samaṃ ca| tathā, samyagunnataḥ kaṭideśoyasya tam| atha-samunnatakaṭideśakaraṇādanantaraṃ, arśasaṃ sakthnostathā śirodharāyāṃ parikṣiptaṃ-samantātkṣiptamākrāntaṃ kṛtvā| kena ? yantraṇavāsasā| yantraṇārthaṃ vāsaḥ-kārpāsādimayaṃ, yantraṇavāsastena| ṛju-spaṣṭaṃ kṛtvā, sthitam| tathā, tamāturaṃ paricārakairalambitaṃ-niścalaṃ kṛtbā'vaṣṭabhya samyak sthāpitam| tataḥ-anantaraṃ, asmai-durnāmavate, sarpiṣā'bhyaktapāyave ghṛtābhyāktaṃ yantrakamṛju-anusukhaṃ kṛtvā, śanairnidadhyāt-praṇayet| tataḥ-anantaraṃ gudapraṇihitayantrānte, pravāhaṇāt-pravāhaṇenahetunā, yantre praviṣṭaṃ durnāma dṛṣṭvā| atha(nu) [ca]-paścācca, śalākayā cailakhaṇḍaprāvṛtadehayotpīḍya-prakṛtatvāddurnāma ūrdhvaṃ pīḍayitvā| vaidyo yathoktavidhinā-sūtrasthānoditena, kṣāreṇārdramarśo dahet| evetyavadhāraṇe| kṣāreṇaiva nāgninā| itaratśuṣkaṃ durnāma, kṣāreṇa jvalanena vā dahet| yathoktavidhinetyatrāpi yojyam| mahadveti| bahuddurnāma tu balavataḥ puṃsaḥ chittvā vā śastreṇa kṣārāgnibhyāṃ yathāyogaṃ dahet| atha-anantaraṃ, āturaṃ vītayantraṃ vidhāya svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet-tatra nihitaṃ vidadhyādityarthaḥ| tataḥ-anantaraṃ, asyācāraṃ-"uṣṇodakopacārī syāt" (hṛ.sū.a. 16/26) ityādikaṃ, ādiśet| ekaikaṃ durnāma iti-anena pūrvoktena prakāreṇa, saptāhātsamupācaret-na tulyakālaṃ sarvāṇi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| prāgdakṣiṇaṃ tato vāmamarśaḥ pṛṣṭāgrajaṃ tataḥ||9||</seg> bahvarśasaḥ---------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athaiṣāṃ karmādikramaṃ darśayitumāha---- bahvarśasaḥ prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇadeśasthamarśa upācaret| anantaraṃ vāmaṃ, tataḥ pṛṣṭāgre jātamupācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------sudagdhasya syādvāyoranulomatā| ruciranne'gnipaṭutā svāsthyaṃ varṇabalodayaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sudagdhasyārśaso vātasyānulomanaṃ syāt| tathā, anne'bhilāṣaḥ, agneḥ pāṭavaṃ tathā svāsthyaṃ balavarṇayorudbhūtiśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bastiśūle tvadho nābherlepayechlakṣṇakalkitaiḥ| varṣābhūkuṣṭhasurabhimiśilohāmarāhvayaiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> basti śūle sati punarnāmeradhaḥ varṣābhvādibhiḥ supiṣṭairlepayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śakṛnmūtrapratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ| varaṇālambuṣairaṇḍagokaṇṭakapunarnavaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">suṣavīsurabhībhyāṃ ca kvāthamuṣṇaṃ prayojayet| sasnehamathavā kṣīraṃ tailaṃ vā vātanāśanam||13||</seg> yuñjītānnaṃ śakṛdbhedi snehān vātaghnadīpanān| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śakṛto mūtrasya ca pratīghāte-vibandhe sati, varaṇādibhiḥ kvāthaṃ pariṣekāvagāhayoruṣṇaṃ sasnehaṃ prayojayet| athavā, kṣīraṃ vātanāśanam| balātailadikaṃ tailaṃ vā pariṣekāvagāhayoḥ prayojayet| annaṃ ca yavādikaṃ śakṛdvibandhaghnaṃ tathā snehān vātaghnān dīpanāṃśca prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| athāprayojyadāhasya nirgatān kaphavātajān||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sastambhakaṇḍūrukśophānabhyajya gudakīlakān| bilvamūlāgnikakṣārakuṣṭhaiḥ siddhena secayet||15||</seg> <seg type="unit" n="1">tailenāhibiḍāloṣtravarāhavasayā'thavā| |kāsīsaṃ saindhavaṃ rāsnā śuṇṭhī kuṣṭhaṃ ca lāṅgalī| śilābhrakāśvamāraṃ ca jantuhṛddanticitrakau||1||</seg> <seg type="unit" n="2">haritālaṃ tathā svarṇakṣīrī taiśca pacetsamaiḥ| tailaṃ sudhārkapayasī gavāṃ mūtre caturguṇe||2||</seg> <seg type="unit" n="3">etadabhyaṅgato'rśāṃsi kṣāravatpātayeddrutam| kṣārakarmakaraṃ hyetanna ca dūṣayate valim||3||</seg> <seg type="unit" n="16">] svedayedanu piṇḍena dravasvedena vā punaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">saktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍairvā kārṣṇyagandhikaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na prayojyo-niṣiddho, dāho yasyāsāvaprayojyadāho,-dāhānarhaḥ, tasya, nirgatān-bahirbhūtān, tathā kaphavātajān gudakīlakān-arśāṃsi, abhyajya bilvādisiddhena tailena secayet| kimbhūtān ? sastambhakaṇḍūrukśophān, evaṃbhūtān-nānyalakṣaṇān| athavā, bujhaṅgādivasayā secayet| anusekābhyaṅgābhyāṃ paścāt, piṇḍena-piṇḍasvedena, svedayet| piṇḍasvedo muninoktaḥ| yathā (ca. sū. a. 14/25)- "tilamāṣakulatthānnaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedān prayojayet||" iti yojyam| athavā, dravasvedena-svedavidhyuktena, svedayet| punaḥ śabdo'tra laukikyā uktyā prayuktaḥ| yathā-"idaṃ sāramidaṃ punarasāram" iti| piṇḍasvedenāthavā saktūnāṃ tailasarpiṣā snigdhānāṃ piṇḍikābhiḥ svedayet| athavā, rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍaiḥ kārśṇyagandhikarvā svedayet| tailasarpiṣā snigdhairityatrānuvartanīyam| kṛṣṇagandhāyā ime kārṣṇyagandhikāstaiḥ| adhyātmāditvāṭhṭhañ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">arkamūlaṃ śamīpatraṃ nṛkeśāḥ sarpakañcukam| mārjāracarma sarpiśca dhūpanaṃ hitamarśasām||18||</seg> tathā'śvagandhā surasā bṛhatī pippalī ghṛtam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arkamūladi carmasarpirantaṃ dhūpanaṃ hitam| tathā, aśvagandhādikaṃ pṛthageva dhūpanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| dhānyāmlapiṣṭairjīmūtabījaistajjālakaṃ mṛdu||19||</seg> lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartirgudajaśātanī| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāñjikena piṣṭairjīmūtasya-ikṣvākoḥ, bījaistathā tasya jīmūtaphalasya, jālakaṃ tajjālakaṃ-jālakākaraṃ(raḥ)phalavahirbhāgo, mṛdu-akarkaśaṃ, lepitaṃ chāyāśuṣkamityeṣā vartirgudajaśātanī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------| sajālamūlajīmūtalehe vā kṣārasaṃyute||20||</seg> guñjāsūraṇakūṣmāṇḍabījairvartistathāguṇā| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sajālamūlajīmūtena kṛto yo lehastasmillehe kṣārasaṃyute kṛte sati guñjādibījaiḥ kṛta vartistathāguṇā-gudajaśātanī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">snukkṣīrārdraniśālepastathā, gomūtrakalkitaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kṛkavākuśakṛtkṛṣṇāniśāguñjāphalaistathā| snukkṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthāhalinīvāraṇāsthibhiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kulīraśṛṅgivijayākuṣṭhāruṣkaratutthakaiḥ| śigrumūlakajairbījaiḥ patrairaśvaghnanimbajaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pīlumūlena bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ| kuṣṭhaṃ śirīṣabījāni pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam| ārkaṃ payaḥ sudhākāṇḍam kaṭukālābupallavāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām| ānuvāsanikairlepaḥ pippalyādyaiśca pūjitaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snukṣīreṇārdrā-ārdrīkṛtā, niśā-haridrā, tayā lepaḥ snukkṣīrārdraniśālepaḥ| tathā-pūrvaguṇaḥ| gomūtreṇa kalkitaiḥ-piṣṭaiḥ, kukkuṭaśakṛdādibhirlepaḥ pūrvaguṇaḥ| sudhākṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthādibhirlepo hitaḥ| pīlamlena bilvena hiṅgunā ca yuktairlepo hitaḥ| kuṣṭaditriphalāntaṃ pralepanaṃ pūrvaguṇam| arkakṣīrādibastamūtrāntaṃ pralepanamarśasāṃ ṣreṣṭhaṃ syāt| ānuvāsanikairiti anuvāsane bhavānyanuvāsanikāni, adhyātmāditvāt ṭhañ| tairdravyaiḥ "pippalīṃ madanaṃ" (ślo 89) ityādibhirvakṣyamāṇairlepo'rśaḥsu pūjitaḥ|</ab>
          <ab type="mula">ebhirevauṣadhaiḥ kuryāttailānyabhyañjanāya ca| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhireva pūrvoktairlepanadravyairabhyañjanāni tailāni ca kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkarāḥ||27||</seg> sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ, tataḥ sampadyate sukhī| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhūpanādibhirgudāṅkurāḥ sañcitaṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ prasravanti| tataḥ-tena srutena, sukhī rujāvirahāt sampadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| avartamānamucchūnakaṭhinebhyo haredasṛk||28||</seg> arśobhyo jalajāśastrasūcīkūrcaiḥ punaḥ punaḥ| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśobhya ucchūnakaṭhinebhyo rudhiramavartamānaṃ jalaukaśastrādibhirasakṛddharet| śītoṣṇādirupakramaḥ kasmādatra na kriyate ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| śīṣṇasnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati||29||</seg> rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāt śītādibhirupakramairupakrānto'rśovyādhirna śāmyati rakte duṣṭe sati, tasmāddheto raktamevāvasecayet-na tu śītādiryojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| yo jāto gorasaḥ kṣīrādvahnicūrṇāvacūrṇitāt||30||</seg> pibaṃstameva tenaiva bhuñjāno gudajān jayet| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo gorasaḥ kṣīrājjātaḥ-utpannaḥ| kimbhutāt ? vahnicūrṇāvacūrṇitāt-citrakacūrṇāvakīrṇāt| tameva-gorasaṃ, pibannarastenaiva ca-gorasena, bhuñjāno gudajān jayet| 'bahumūlāvacūrṇitāt' iti kva(ke)cit paṭhanti| bahumūlā-śatāvarī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kovidārasya mūlānāṃ mathitena rajaḥ piban||31||</seg> aśvan jīrṇe ca pathyāni mucyate hatanāmabhiḥ|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kovidāramūlacūrṇaṃ mathitena piban jīrṇe ca tasmin pathyānyaśrnan durnāmabhirmucyate-naśyanti tānyasyetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| gudaśvayathuśūlārtho mandāgnirgaulmikān pibet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hiṅgvādīnanutakraṃ vā khādeṅguḍaharītakīm| takreṇa vā pibetpathyāvellāgnikuṭajatvacaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kaliṅgamagadhājyotiḥsūraṇān vāṃ'śavardhitān| koṣṇāmbunā vā tripaṭuvyoṣahiṅgvamlavetasam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gude śvayathuśūlārtho mandāgnirnaro gaulmikān-gulmacikitsābhavān, hiṅgvādīn cūrṇān (hṛ. ci. a. 14139) pibet| iha dravānirdeśādanantaraṃ ca mathitaśabdaśravaṇāt arśovikāre ca hiṅgvādīn cūrṇān takreṇa vā pibediti yojyam| anutakraṃ vā-takRanupānāt, guḍaharītakīṃ bhakṣayet| athavā, pathyādīṃstakreṇa pibet| athavā, kaliṅgādīn aṃśavardhitān mūladravyāpekṣayā bhāgena yathottaraṃ vardhitān, takreṇa pibet| jyotiḥ-citrakaḥ| athavā, uṣṇajalena tripaṭvādi pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yuktaṃ bilvakapitthābhyāṃ mahauṣadhabiḍena vā| aruṣkarairyavānyā vā pradadyāttakratarpaṇam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dadyādvā hapuṣāhiṅgucitrakaṃ takrasaṃyutam| māsaṃ takrānupānāni khādetpīluphalāni vā||36||</seg> pibedaharahastakraṃ niranno vā prakāmataḥ| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> takreṇa tarpaṇaṃ-yavasaktūn, dadyāt| kimbhūtam ? bilvakapitthābhyāṃ yuktamathavā mahauṣadhabiḍena yuktaṃ bhallātakairvā yuktamathavā yavānyā vā yuktaṃ pradadyāt| takratarpaṇameva bilvādibhiryathoktaiḥ saha bhuñjīta| nānyatkiñciditi sūcayituṃ praśabdo'tra nyastaḥ| athavā, hapuṣādikaṃ takrānvitaṃ dadyāt| māsaṃ pīluphalāni takrānupānāni vā khādet| athavā, icchayā'haraharanannāśī takraṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| atyarthaṃ mandakāyāgnestakramevāvacārayet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atyarthaṃ mandakāyāgnernarasya sāyaṃ prātarvā takramevāvacārayedvaidyo-natvannam, ata evaivakāro'tra nirdiṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā māsārdhaṃ māsameva vā| balakālavikārajño bhiṣak takraṃ prayojayet||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sāyaṃ vā lājasaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām| jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param| yūśai rasairvā takrāḍyaiḥ śālīn bhuñjīta mātrayā||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptāhaṃ daśāhaṃ māsārdhaṃ māsaṃ vā yāvat balādividvaidyo mathitaṃ yojayet| athavā, kevalena takreṇāśitumaśaktastadā sāyaṃ-dinānte, lājasaktūnāṃ sambandhinīṃ takrāvalehikāṃ dadyāt| athavā, takre jīrṇe takrasiddhāṃ peyāṃ saindhavānvitāṃ dadyāt| saindhavaśabdasyānte śrutatvādubhayorapyavalehikāpeyayoḥ saindhavenayogo vedyaḥ| ataḥ paraṃ-avalehikāpeyāto'nantaraṃ, takreṇa sahaudanamīṣatsnehaṃ takrānupanaṃ dadyāt| athavā, yūṣai rasairvā takrabhūyiṣṭhaiḥ śālīn mātrayā bhuñjīta| kārye bhaktādau kāraṇatvenopacārāt śālīn-bhaktatvena pariṇatān, dadyāditi vedyam| sarvathā'tra takraprayogaḥ prāyeṇa pūjita ityata evāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam| takraṃ doṣāgnibalavitrivistrividhaṃ tatprayojayet||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathāyogaṃ kadācidrūkṣaṃ-niḥśeṣamuddhṛtasnehaṃ, athavā'rdhoddhṛtasnehaṃ, kadācidanuddhṛtaṃ yasmāddhṛtam, kāraṇe navanīte kāryopacārādevamuktam, tat-etatrividhiṃ, takraṃ doṣādivit prayojayet| takraprayoge kṛte ko guṇaḥ ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">na virohanti gudajāḥ punastakrasamāhatāḥ| niṣiktaṃ taddhi dahati bhūmāvapi tṛṇolupam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> takreṇa samāhatāḥ-unmūlitāḥ, gudajāḥ punarna prarohanti, samūlā naśyantītyarthaḥ| kathametadavagamyate ? ityāśaṅkyāha-hi-yasmāt, tat-takraṃ, bhūmāvapi niṣiktaṃ tṛṇolupaṃ viśeṣeṇa dahatyapunarutpādanāt| bhūmāvapītyapiśabdo na kevalaṃ śarīre, bāhyāyāmapi bhuvīti sandarśanārthaḥ| sṛṇolupaṃ kaṭhinaṃ yaddahati tadavaśyamarśāsi mṛdūni māṃsaprāyāṇi dahatyeva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">srotaḥsu takraśuddheṣu raso dhātūnupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ tuṣṭiśca jāyate||43||</seg> vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ ca vinivartate| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaśleṣmāvṛteṣu srotaḥsu takreṇa śuddheṣu satsu yo rasaḥ-āhāraraso, dhātūn upaiti-samprāpnoti, tena-rasena prāptena, puṣṭyādayo jāyante| tathā, vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ vinivartate-śāmyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------------------------| mathitaṃ bhājane kṣudrabṛhatīphalalepite||44||</seg> niśāṃ paryuṣitaṃ peyamicchadbhirgudajakṣayam| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭakārikāphalalepite bhājane mathitaṃ niśāṃ sthita gudajakṣayamicchubhiḥ peyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------| dhānyopakuñcikājājīhapuṣāpippalīdvayaiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kāravīgranthikaśaṭhīyavānyagniyavānakaiḥ| cūrṇitairghṛtapātrasthaṃ nātyamlaṃ takramāsutam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">takrāriṣṭaṃ pibejjātaṃ vyaktāmlakaṭu kāmitaḥ| dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃkaphavātānulomanam||47||</seg> gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhānyopakuñcikādibhiścūrṇitairghṛtapātrasthaṃ nātyamlaṃ takramāsutaṃ kṛtvā'nantaraṃ vyaktāvamlakaṭū yasya tad vyaktāmlakaṭu, jātaṃ sattakrāriṣṭaṃ kāmataḥ pibet| tacca pītaṃ dīpanādiguṇaṃ syāt| atra ca takre palaśatamātre dhānyakādīni pālikāni deyānīti vṛddhavaidyavyavahāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet||48||</seg> takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> citrakamūlasya tvacaṃ jalena piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet| takraṃ tatra jātamathavā dadhi jātamarśoharaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| bhārṅgyāsphotāmṛtāpañcakoleṣvapyeṣa saṃvidhiḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhārṅgyādiṣvapyeṣa saṃvidhiḥ-etattvagādibhājanalepanādikaṃ kāryamityarthaḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">piṣṭairgajakaṇāpāṭhākāravīpañcakolakaiḥ| tumbarvajājīdhanikābilvamadhyaiśca kalpayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">phalāmlān yamakasnehān peyāyūṣarasādikān| ebhirevauṣadhaiḥ sādhyaṃ vāri sarpiśca dīpanam||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastipippalyādibhiḥ piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, tathā phalaḥ-bījapūrādibhiḥ, amlān yamakasnehāṃstathā peyādikān kuryāt| ebhireva-hastipippalyādibhiḥ, vāri sādhyaṃ-śrapaṇīyam, sarpiśca sādhyam, tacca dvayaṃ vahnerdīpanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula">kramo'yaṃ bhinnaśakṛtāṃ--------------------| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayaṃ-pūrvoktaḥ, kramo bhinnaśakṛtām|</ab>
          <ab type="mula">----------------------vakṣyate gāḍhavarcasām| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭhinapurīṣāṇāṃ tu vakṣyate-bhaṇiṣyate| tamevāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| snehāḍyaiḥ saktubhiryuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet||52||</seg> lavaṇā eva vā takrasīdhudhānyāmlavāruṇīḥ| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehāḍyaiḥ-bahusnehasampṛktaiḥ, saktubhiryuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet| takrādīn vā lavaṇān pṛthak pṛthak yathāyogaṃ pibet| evaśabdo'tra kevalānevaitān sakturahitān pibediti dyotayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| prāgbhaktān yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān||53||</seg> karañjapallavān khādedvātavarconulomanān| ---------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, karañjapallavān bhakṣayet| kimbhūtān ? prāgbhaktān,- bhaktāt prāk, mayūravyaṃsakāditvātsamāsaḥ, karañjapallavān bhuktvyamityarthaḥ| kimbhūtān? yamakesnehadvaye, bhṛṣṭān-pakvān, tathā saktubhiḥ suṣṭu cūrṇitān tāṃśca bhuktvā vātavarconulomanān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| saguḍaṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ guḍakṣāraghṛtāni vā||54||</seg> gomūtrādhyuṣitāmadyātsaguḍāṃ vā harītakīm| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, guḍena saha śuṇṭhīṃ pāṭhāṃ vā'śnīyāt| athavā, guḍayavakṣārasarpīṣyadyāt| guḍena vā saha harītakīmadyāt| kimbhūtām ? gomūtre'dhyuṣitām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| pathyāśatadvayānmūtradroṇenāmūtrasaṅkṣyāt||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pakvāt khādetsamadhunī dve dve hanti kaphodbhavān| durnāmakuṣṭhaśvayathugulmamehodarakṛmīn||56||</seg> granthyarbudāpacīsthaulyapāṇḍurogāḍyamārutān| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-pathyānāṃ śatadvayaṃ pathyāśatadvayam, tasmādgomūtradroṇena mūtrasaṅkṣyaṃ yāvat-mūtrakṣayāvadhi, pakvāt dve dve-pathyākhye phale, khādet| kimbhūte ? samadhunī-mākṣikayukte| pathyāśatadvayaṃ copayuktaṃ kaphodVavānāmayān durnāmādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------| ajaśṛṅgījaṭākalkamajāmūtreṇa yaḥ pibet||57||</seg> guḍavārtākabhuk tasya naśyantyāśu gudāṅkurāḥ| --------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajaśṛṅgīmūlakalkaṃ yaḥ puruṣo'jamūtreṇa pibet| kimbhūtaḥ ? guḍavārtākabhuk-etadāhāraḥ, tasya-puruṣasya, drāk durnāmāni naśyanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| śreṣṭhārasena trivṛtāṃ pathyāṃ takreṇa vā saha||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pathyāṃ vā pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ guḍānvitām| athavā satrivṛddantīṃ bhakṣayedanulomanīm||59||</seg> hate gudāśraye doṣe gudajā yānti saṅkṣyam| ---------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śreṣṭhārasena-triphalākvāthena, trivṛtāmadyāt| abhayāṃ vā takreṇa sahādyāt| pathyāṃ vā pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ guḍayuktāṃ bhuñjīta| athavā pathyāṃ trivṛddantībhyāṃ sahānulomakṛtāṃ bhakṣayet| gudāśraye doṣe hate sati gudajāḥ saṅkṣayaṃ Yānti, āśrayābhāva āśritānupapatteḥ| tasmadanulomanamarśaḥsu hitamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">---------------------------------------------| dāḍimasvarasājājīyavānīguḍanāgaraiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">pāṭhayā vā yutaṃ takraṃ vātavarconulomanam| sidhuṃ vā gauḍamathavā sacitrakamahauṣadham||61||</seg> pibetsurāṃ vā hapuṣāpāṭhāsauvarcalānvitām| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāḍimādibhiryuktaṃ takraṃ pāṭhayā vātavarconulomanaṃ syāṭ| athavā, sīdhuṃ citrakaśuṇṭhīyutaṃ pibet| gauḍaṃ vā citrakaśuṇṭhīyutaṃ pibet| athavā, surāṃ hapuṣādiyuktāṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">---------------------------------------------| daśādidaśakairvṛddhāḥ pippalīrdvipicuṃ tilān||62||</seg> pītvā kṣīreṇa labhate balaṃ dehahutāśayoḥ| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśādidaśakairvṛddhāḥ pippalīstathā tilān dvipicuṃ pītvā dehasya vahneśca balaṃ prāpnoti| daśapippalya ādi-prathamaṃ dinaṃ, yeṣāṃ daśakānāṃ ta evam| daśadayaśca te daśakāśca daśādidaśakāḥ, tairvṛddhāḥ| prathame dine daśapippalīstilakarṣadvayaṃ ca kṣīreṇa peyāḥ, anantaraṃ pratidinaṃ daśadaśa pippalīḥ pippalīvardhamānyāyena vṛddhati(ddhāsti)lakarṣadvayena saha kṣīreṇa pītvā dehasyāgneśca balaṃ labhate| atra kālasyānirdiṣṭatvāddehāgnayorbalamicchatā yatheṣṭakālaḥ prayogaḥ kāryaḥ| kṣīrasya cātra pramāṇānukteḥ sāmānyaparibhāṣayā "peṣyasya karṣamāloḍyaṃ taddravasya palatraye|" (hṛ.ka.a.6/13) iti parimāṇaṃ kalpyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">---------------------------------------------| duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā||63||</seg> ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhanvayavāsakena bilvena yavānyā śuṇṭhyā vaikaikenāpyevaṃ pāṭhā yuktā durnāmrāṃ rujaṃ hanti| ekaikenāpītyapiśabdāt dvābhyāṃ tribhiścaturbhiśca| ekaikenetyekaśabdasya "ekaṃ bahuvrīhivat" iti dvitvabahuvrīhivadbhāvātsupo luk|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| salilasya vahe paktvā prasthārdhamabhayātvacām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">prasthaṃ dhātryā daśapalaṃ kapitthānāṃ tato'rdhataḥ| viśālāṃ rodhramaricakṛṣṇāvellailavālukam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">dvipalāṃśaṃ pṛthkapādaśeṣe pūte guḍāttule| dattvā prasthaṃ ca dhātakyāḥ sthāpayeddhṛtabhājane||66||</seg> <seg type="unit" n="67">pakṣātsa śīlito'riṣṭaḥ karotyagniṃ, nihanti ca| gudajagrahaṇīpāṇḍukuṣṭhodaragarajvarān||67||</seg> śvayathuplīhahṛdrogagulmayakṣmavamikṛmīn| ---------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> salilasya vahe-droṇacatuṣṭaye, paktvā harītakītvacāṃ prasthārdhaṃ-aṣṭapalāni, āmalakadalānāṃ prasthaṃ, kapitthasya palānidaśa, tataḥ-kapitthāt, ardhena viśālaṃ pañcapalāṃ, rodhrādhikaṃ dvipalāṃśaṃ pṛthakpṛthagetatsarvaṃ paktvā tasmin pādaśeṣe-droṇaśeṣe, pūte gālite cāsmin guḍāttule dve dattvā dhātakyāḥ prasthaṃ ca tato ghṛtarūḍhe bhājane sthāpayet| pakṣādūrdhvaṃ śīlitaḥ saḥ-abhayāriṣṭasaṃjñaḥ, agniṃ karoti-dīpayati, gudajādīṃśca hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">---------------------------------------------| jaladroṇe paceddantīdaśamūlavarāgnikān||68||</seg> <seg type="unit" n="69">pālikān pādaśeṣe tu kṣipeṅguḍatulāṃ param| pūrvavatsarvamasya syādanulomitarastvayam||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jalasya droṇe dantyādīn pratyekaṃ pālikān pacet| pādaśeṣe cāsmin guḍāttulāṃ kṣipet| paraṃ-anyat, sarvamasya-dantyariṣṭasya, pūrvavat-abhayāriṣṭatulyaṃ dhātakīparimāṇaghṛtabhājanasthāpanapakṣottarakālapānādi, syāt| ānulomītyādi| ānulomīvātavibandhanut abhayāriṣṭaḥ| āyaṃ punastato'pyānulomitaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">pacehurālabhāprasthaṃ droṇe'pāṃ prāsṛtaiḥ saha| dantīpāṭhāgnivijayāvāsāmalakanāgaraiḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">tasmin sitāśataṃ dadyātpādasthe'nyacca pūrvavat| limpetkumbhaṃ tu phalinīkṛṣṇācavyājyamākṣikaiḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-apāṃ droṇe dhanvayāsaprasthaṃ dantyādibhiḥ dvipalikaiḥ saha pacet| tasmin-pādasthe kvāthe, sitāyāḥ śataṃ kṣipet| anyat-dhātakīparimāṇādikaṃ, pūrvavat-abhayāriṣṭavat, kāryam| limpedityādi| turviśeṣe| viśeṣastu phalinyādibhiḥ kumbhaṃ limpet, yatrāyaṃ nikṣipyate durālabhāriṣṭa iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">prāgbhaktamānulomyāya phalāmlaṃ vā pibeddhṛtam| cavyacitrakasiddhaṃ vā yavakṣāraguḍānvitam||72||</seg> pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāgbhaktaṃ-bhaktāt pūrvaṃ, ghṛtaṃ phalaiḥ-mātuluṅgādibhiranulomanaprāyaiḥ, amlaṃ taiḥ pakvaṃ pibet| cavyacitrakābhyāṃ siddhaṃ pakvaṃ yavakṣāraguḍābhyāṃ yuktaṃ ghṛtaṃ pibet| athavā, pippalīmūlasiddhaṃ guḍayavakṣāranāgarasahitaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| pippalīpippalīmūladhānakādāḍimairghṛtam||73||</seg> daghnā ca sādhitaṃ vātaśakṛnmūtravibandhanut| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādibhirdadhisahitaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ vātaśakṛnmūtravibandhajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| palāśakṣāratoyena triguṇena paceddhṛtam||74||</seg> vatsakādipratīvāpamarśoghnaṃ dīpanaṃ param| ---------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāśakṣārasya jalena triguṇena vatsakādipratīvāpaṃ ghṛtaṃ pacet| taccārśoghnaṃ paraṃ dīpanaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">---------------------------------------------| pañcakolābhayākṣārayavānībiḍasaindhavaiḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">sapāṭhādhānyamaricaiḥ savilvairdadhimaddhṛtam| sādhayet tajjayatyāśu gudavaṅkṣṇavedanām||76||</seg> pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| ---------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcakolādibhirdadhisahitaṃ ghṛtaṃ pacet| tacca gudādi vedanādīn jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------| pāṭhājamodadhanikāśvadaṃṣtrāpañcakolakaiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">savilvairdani cāṅgerīsvarase ca caturguṇe| hantyājyaṃ siddhamānāhaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām||78||</seg> gudabhraṃśārtigudajagrahaṇīgadamārutān| ---------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādibhiścāṅgerīsvarase daghni ca caturguṇe ghṛtaṃ pakvaṃ cāṅgerīghṛtam| etadānāhādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">---------------------------------------------| śikhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān||79||</seg> dakṣāṇāṃ vartakānāṃ vā dadyādviṅvātasaṅgrahe| ---------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-maYuratittiryādīnāṃ susamskṛtānamlān māṃsarasān viḍvātasaṅgrahanivṛttyarthaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------------------------------------------| vastukāgnitrivṛddantīpāṭhāmlīkādipallavān||80||</seg> <seg type="unit" n="81">anyacca kaphavātaghnaṃ śākaṃ ca laghumedi ca| sahiṅgaṃ yamake bhṛṣṭaṃ siddhaṃ dadhisaraiḥ saha||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dahnikāpañcakolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā| āRdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalairādrakasya ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">yuktamaṅgāradhūpena hṛdyena surabhīkṛtam| sajīrakaṃ samaricaṃ biḍasauvarcalotkaṭam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">vātottarasya rūkṣasya mandāgnervaddhavarcasaḥ| kalpayedraktaśālyannavyañjanaṃ śākavadrasān||84||</seg> gogodhāchagaroṣṭrāṇāṃ viśeṣātkravyabhojinām| ---------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāstukādīnāṃśākaṃ tathā'paramapi śākaṃ yatkaphavātaghnaṃ kośātakādikaṃ, laghu medi ca| tacca sahiṅgu ca tathā yamake bhṛṣṭaṃ-santalitam| tathā, dadhisareṇa ḍhanikāpañcakolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā ca siddham| tathā, ārdrikāyāḥ-dhanikāyāḥ, kisalayaiḥ-pallavaiḥ, yuktam| tathā, ārdrakasya śakalairyuktam| tathā, hṛdyena-manaḥpriyeṇa, aṅgāradhūpena-aṅgārairyo dhūpo hiṅgvādinā prasiddhastena, surabhīkṛtam| tathā, sajīrakaṃ samaricaṃ biḍasauvarcalalavaṇābhyāmutkaṭaṃ-adhikaṃ, vātottarasya pavanfādhikasya puruṣasya, tathā rūkṣasya tathā mandāgrestathā vaddhavarcasaḥ kalpayet| raktaśālibhaktasya vyañjanaṃ-temanākhyaṃ, śākavatkalpayet-śākasaṃskāreṇa kuryādityarthaḥ| vyañjanāniti pāṭhe puṃstvaṃ cintyam| tathā, rasān| keṣāṃ rasān ? gogodhādīnām, viśeṣeṇa kravyabhojināṃ-māṃsabhakṣiṇām| tadevamāhāraṃ nirupya pānaṃ nirupayannāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">---------------------------------------------| madirāṃ śāRkaraṃ gauḍaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ariṣṭaṃ mastu pānīyaṃ, pānīyaṃ vā'lpakaṃ śṛtam| dhānyena dhānyaśuṇṭhībhyāṃ kaṇṭakārikayā'thavā||86||</seg> ante bhaktasya madhye vā vātavarconulomanam| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madirādi pānīyaṃ-pātavyam| athavā, pānīyaṃ-jalaṃ, atiśayenālpaṃ-alpakaṃ, śṛtaṃ yathāyogaṃ kadāciddhānyena kadāciddhānyaśuṇṭhībhyāṃ kadācitkaṇṭakārikayā śṛtaṃ kadacitbhaktamyānte kadācinmadhye, yogyatāvaśādyeṣāṃ mārutāviṣṭadirupatvaṃ teṣāṃ bhaktasya madhye anyeśānmante, madirādipānaṃ vātavarconulomanam,-tayorapravartanopāruḍhayāryathāmāRgapravartanamityarthaḥ| vātasyānulomanaṃ ca yattatkaphapittayorapyanulomanam| pavano hi kriyāvānakriyāvatāṃ dehagatānāṃ bhāvānāmanulomanaḥ sambhāvyate| tathā ca prāgabhyadhāyi (hṛ.sū.a. 19/86)-"viṭśleṣmapittādimaloccyānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt|" ityādi| arśaḥsu cānulomanaṃ kāryamiti daśaṃyitumāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| viḍvātakaphapittānāmānulomye hi nirmale||87||</seg> gude śāmyanti gudajāḥ pāvakaścābhivardhate| ---------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādviḍvātādīnāmānulomye sati gudaṃ nirmalaṃ bhavati| gude ca nirmale gudajāḥ śāmyanti| pāvakaḥ-kāyāgniśca, abhivardhate yatastasmādarśasāṃ viḍvātakaphapittānulomanaṃ bheṣājānnapānādi yattaddeyamiti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">---------------------------------------------| udābartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ||88||</seg> vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam| ---------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye puruṣā udāvartayuktā ye cātiśayena virukṣitāstathā viguṇapavanāḥ śūlapīḍitāśca teṣvanuvāsanamiṣṭam, tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| tadevānuvāsanamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">---------------------------------------------| pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām||89||</seg> <seg type="unit" n="90">kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca| piṣṭvātailaṃ vipaktavyaṃ dviguṇakṣīrasaṃyutam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam| gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kaṭyūrupṛṣṭhadaurvalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam| picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham||92||</seg> utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt| ---------------------------------------------|93|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādīni piṣṭvā jalena tailaṃ dviguṇakṣīreṇa saṃyuktaṃ paktavyam| jalasyātrānuktasyāpi caturguṇo'śaḥ prakalpyaḥ| evaṃ hi dravyāṇi samyak muktarasāni syuḥ| tantrāntare coktam "snehe sakṣīramāṃsādyaiḥ pāko yatretiraḥ kacit| jalaṃ caturguṇaṃ tatra bījādānārthamāvapet|| na muñcati rasaṃ dravyaṃ kṣīrādibhirupaskṛtam| samyakpākop na jāyeta tasmāttoya vinikṣipet||" iti| tacca-tailaṃ, viguṇapavanānāmarśasāṃ śreṣṭhaṃ-hitam| anuvā sanācca tat-tailaṃ, gudaniḥsāraṇādīn jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">---------------------------------------------| niruhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ pāñcamūlikam||93||</seg> samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyukraṃ phalādibhiḥ| ---------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā niruhaṃ pāñcamūlikaṃ samānakṣīraṃ mūtrasnehalavaṇānvitaṃ phalādibhiḥ-pūrvoktaiḥ, kalkairyuktaṃ prayuñjīta| sa ca pūrvoktaguṇaḥ| samānaṃ kṣīraṃ yasmin tatsakṣīram| "samānasya chandasi" iti yogavibhāgāt sabhāvaḥ| saha mūtrasnehalavaṇairvartate samūtrasnehalavaṇastam| "vopasarjanasya" iti sabhāvaḥ| sahaśabdaśceṣacchabdārthaḥ| arśasāṃ śuṣkārdratvena dvaividhyam| tatra śuṣkārśasāṃ cikitsitamuktvā, adhunā ārdrāṇāṃ raktārśasāmāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">---------------------------------------------| atha raktārśasāṃ vīkṣya mārutasya kaphasya vā||94||</seg> anubandhaṃ tataḥ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā yojayeddhimam| ---------------------------------------------|95|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktārśasāmadhikāre pittasya sarvadā'vyabhicāritvāṭ kadācinmārutānubandhaṃ kadācitkaphānubandhaṃ svaliṅgato vīkṣya upalabhya, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā pānānnauṣadhaṃ yojayet| etaccobhayamapi śītaṃ-na tūṣṇam, pittasyātra nityaṃ sannihitatvāt| vātānubandhaṃ vīkṣya snigdhaṃ, kaphānubandhaṃ vīkṣya rūkṣaṃ, cikitsitaṃ yojyam| vātānubandhakaphānubandhayorlakṣaṇamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">---------------------------------------------| śakṛcchayāvaṃ kharaṃ rūkṣamadho niryāti nānilaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">kaṭyūrugudaśūlaṃ ca heturyadi ca rūkṣaṇam| tatrānubandho vātasya śleṣmaṇo yadi viṭ ślathā||96||</seg> <seg type="unit" n="97">śvetā pītā guruḥsnigdhā, sapicchaḥ stimito gudaḥ| hetuḥ snigdhagururvidyādyathāsvaṃ cāsralakṣaṇāt||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śakṛcchyāvādiśūlaparyantaṃ lakṣaṇaṃ yadā syāt tatrānubandho vātasyetyavabodhyam| heturyadi rūkṣaṇaṃ-rūkṣaṇaṃ ceddheturāsevitaḥ śakṛcchyāvādilakṣaṇaṃ cotpannaṃ tadā vātānubandhatvaṃ jñeyam| tathaiva viṭślathādilakṣaṇaṃ snigdhaguruṇā ca sevitena hetunā sahitaṃ śleṣmaṇo'nubandhasyānumāpakam| asrasya lakṣaṇācca-sirāvyadhavidhyuktāt "vātāchchyāvāruṇaṃ" (hṛ.sū.a.37/40) ityādikācca lakṣaṇāt, vātasyānubandhaṃ vidyāt| "kaphāt snigdhaṃ" (hṛ.sū.a. 37/41) ityādikāllakṣaṇāt kaphasyānubandhaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula">duṣṭe'sre śodhanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathābalam| ---------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭe-vātādidūṣite, asre yathābalaṃ-balānatikrameṇa, kadācillaṅghanaṃ śodhanaṃ ca kāryam| bahudoṣasya śodhanaṃ, itarasya laṅghanaṃ-upavāsalakṣaṇaṃ, kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">---------------------------------------------| yāvacca doṣaiḥ kālupyaṃ srutestāvadupekṣaṇam||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāvacca doṣeṇāsrasya kāluṣyaṃ-anairmalyaṃ sāmadoṣaduṣṭatvāt, tāvatsruteḥ prakṛtatvādasrasyopekṣaṇaṃ kāryam,-tathābhūtāyā raktasruteḥ saṅghrahaṇāya yatno na kārya ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">doṣāṇāṃ pācanarthaṃ ca vahnisandhukṣaṇāya ca| saṅgrahāya ca raktasya paraṃ tiktairupācaret||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāluṣyarahitāyā raktasruteḥ paraṃ-anantaraṃ, doṣāṇāṃ sāmānāṃ paktyartha tathā vahneḥ sandhukṣaṇāya tathā raktasya saṅghrahaṇārthaṃ tiktaiḥ-tiktarasāghrātaidravyaiḥ, tamarśasamupācaret, iti sāmānyopakramo raktārśovikāraśāntyarthamupadiṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya vā| snehaistatsādhayedyuktaiḥ pānābhyañjanabastiṣu||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatpunaḥ prakṣīṇadoṣasya nirāmayasya raktaṃ sravet, vātādhikasya vā puruṣasya yadraktaṃ sravet, tatsnehaiḥ pānādiyuktaiḥ-dattaiḥ, cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatpunaḥ pittolbaṇaṃ raktaṃ grīṣmatau pravartate tadekāntena-avaśyaṃ, stambhanīyaṃ-nopekṣaṇīyam, śīghrakāritvāt| kiṃ sarvameva gharmatau raktaṃ stambhanīyam ? netyāha-na cedvātakaphānugam,-vātakaphānubaddhaṃ tu laṅghanādibhireva cikitseta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">sakaphe'sre pibetpākyaṃ śuṇṭhīkuṭajavalkam| kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ dhanvayāsaṃ kucandanam||102||</seg> dārvītvaṅkṣimbasevyāni tvacaṃ vā dāḍimodbhavām| ---------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphānugate rakte śuṇṭhīkuṭajabalkalaṃ kvathitaṃ pibet| kirātatiktakādinā(kaṃ) vā kvathitaṃ pibet| athavā, dāḍimajāṃ tvacaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">---------------------------------------------| kuṭajatvakphalaṃ tārkṣyaṃ mākṣikaṃ ghuṇavallabhām||103||</seg> pibettaṇḍulatoyena kalkitaṃ vā mayūrakam| ---------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṭajatvacamindrayavān rasāñjanādīṃśca taṇḍulajalena pibet| ghuṇapiryāṃ(vallabhāṃ)-ativiṣām| athavā, tenaiva taṇḍulajalena piṣṭamapāmārgaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">---------------------------------------------| tulāṃ divyāmbhasi pacedārdrāyāḥ kuṭajatvacaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">nīrasāyāṃ tvaci kvāthe dadyātsūkṣmarajīkṛtān| samaṅgāphalinīmocarasān muṣṭyaṃśakānsamān||105||</seg> <seg type="unit" n="106">taiśca śakrayavān pūte tato darvīpralepanam| paktvā'valehaṃ līḍhvā ca taṃ yathāgnivalaṃ pibet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">peyāṃ maṇḍaṃ payaschāgaṃ gabyaṃ vā chāgadugdhabhuk| leho'yaṃ śamayatyāśu raktātīsārapāyujān||107||</seg> balavadraktapittaṃ ca sravadūrdhvamadho'pi vā| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṭajatvaca ārdrāyāstulāṃ divye-āntarikṣe jale, pacet| divi bhavaṃ divyam, digāditvādyat| etacca dravyaṃ sāmānyaparibhāṣāparimāṇakalpanayaiva kvāthasāmānyaparimāṇena ca kvathitamekatvaṃ prāptamiti tadapavādārthamāha-nīrasāyāmityādi| tāvatpacedyāvadeṣā kuṭajasya tvak nīrasā syāt| nīrasatvaṃ ca prāyeṇāṣṭāṃśaśeṣe kvāthe bhavati| tasyāṃ ca nīrasāyāṃ satyāṃ yatparimāṇaḥ kvātho'vaśiṣyate tasmin kvāthe ślakṣṇacūrṇīkṛtān samaṅghādīn suṣṭhyaṃśakān-palaparimāṇān, dadyāt| taiśca samaṅgādibhiḥ sarvaiḥ samānindrayavān dadyāt| tataḥ-anantaraṃ, pūtaṃ,darvīpralepanaṃ paktvā līḍhvā ca taṃ-avalehaṃ, anantaraṃ yathāgnibalaṃbalānusāreṇa, peyādikaṃ pibet| kimbhūtaḥ san ? chāgadugdhabhojanaḥ| ayaṃ leho raktātīsāraṃ rakārśāsi ca śamayati| raktapittaṃ ca pravṛddhamūrdhvamadho vā sravat jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| kuṭajatvak tulāṃ droṇe pacedaṣṭāṃśaśoṣitam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">kalkīkṛtya kṣipettatra tāRkṣyaśailaṃ kaṭutrayam| rodhradvayaṃ mocarasaṃ balāṃ dāḍimajāṃ tvacam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bilvakarkaṭikāṃ mustaṃ samaṅgāṃ dhātakīphalam| palonmitaṃ daśapalaṃ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">triṃśatpalāni guḍato ghṛtātpūte ca viṃśatiḥ| tatpakvaṃ lehatāṃ yātaṃ dhānye pakṣasthitaṃ lihan||111||</seg> sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānniyacchati| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vatsakatvak tulāṃ jaladroṇe pacedaṣṭāṃśaśeṣitaṃ yāvacca| tatra-āṣṭāṃśaśeṣite kvāthe pūte sati, kalkayitvā tāRkṣyaśailādīn palapramāṇān kṣipet| evaṃ trikaṭūni| bilvakarkaṭikā laghūni bilvaphālānī| kuṭajatvacaśca daśapalāni| guḍapalāni trīmśat| ghṛtasya palāni viṃśatiḥ| etatsarvaṃ lehatāṃ yātaṃ pakvaṃ sat dhānyarāśimadhye māsārdhaṃ sthitaṃ taṃ lihan sarvānarśaḥpramṛtīn jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">---------------------------------------------| rodhraṃ tilānmocarasaṃ samaṅgāṃ candanotpalam||112||</seg> pāyayitvā''jadugdhena śālīṃstenaiva bhojayet| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrādinajādugdhena pāyayitvā''turaṃ śālīstenājakṣīreṇa bhojayet| etaccopayuktaṃ pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">---------------------------------------------| yaṣṭyāhvapadmakānantāpayasyākṣīramoraṭam||113||</seg> sasitāmadhu pātavyaṃ śītatoyena tena vā| ---------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṣṭyāhnādi saśarkarāmākṣikaṃ śītajalena tenājapayasā vā pātavyam| kṣīramoraṭā-madhurasravā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">--------------------------------------------| rodhrakaṭvaṅgakuṭajasamaṅgāśālmalītvacam||114||</seg> himakesarayaṣṭyāhvasevyaṃ vā taṇḍulāmbunā| --------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lodhrādikaṃ taṇḍulāmbunā raktārśaḥsu pātavyam| athavā, candananāgakesaramadhukośīraṃ taṇḍulāmbasā pātvayaṃ pūrvoktanuguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">---------------------------------------------| yavānīndrayavāḥ pāṭhā bilvaṃ śuṇṭhī rasāñjanam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">cūrṇaścale hitaḥ śūle pravṛtte cāti śoṇite| dugdhikākaṇṭakārībhyāṃ siddhaṃ sarpiḥ praśasyate||116||</seg> <seg type="unit" n="117">athavā dhātakīrodhrakuṭajatvakphalotpalaiḥ| sakesarairyavakṣāradāḍimasvarasena vā||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānyādīnāṃ cūrṇo jalena pīto vāte śūle pravṛtte cātiśayena rakte hitaḥ| dugdhikākaṇṭakārībhyāṃ pakvaṃ sarpirasminviṣaye praśasyate| athavā, dhātakyādibhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ hitam| yavakṣāradāḍimasvarasena vā siddhaṃ ghṛtaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">śarkarāmbhojakiñjilkasahitaṃ saha vā tilaiḥ| abhyastaṃ raktagudajān navanītaṃ niyachchati||118||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarkarāpadmakesarasahitamabhyastaṃ-bahūnyahāni bhuktaṃ, navanītaṃ raktārśāsi śamayati| tilairvā sahābhvastaṃ navanītaṃ raktārśāsi śamayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">chāgāni navanītājyakṣīramāṃsāni, jāṅgalaḥ| anamlo vā kadamlo vā savāstukaraso rasaḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">raktaśāliḥ saro daghnaḥ ṣaṣṭikastaruṇī surā| taruṇaśca surāmaṇḍaḥ śoṇitasyauṣadhaṃ param||120||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chāgasambandhīni navanītādīna tathā jāṅgalarasādīni raktasya paramauṣadham| jāṅalo vā rasaḥ sa-vāstukarasena vartata iti savāstukarasaḥ, anamlaḥ-amlarahitaḥ, kadamlaḥ-īṣadamlo vā, āmyasto raktagudajānniyachchati| raktaśāliḥ-tajjo bhakta ityarthaḥ| daghnaḥ saro-dapyuttaraḥ| ṣaṣṭiko vrīhiḥ| taruṇī sañjātamadhuraprāyā surā, [taruṇo surā]maṇḍaśca| etadraktajñālyādi śoṇitasya paramauṣadham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">peyāyūṣarasādyeṣu palāṇḍuḥ kevalo'pi vā| sa jayatyulbaṇaṃ raktaṃ mārutaṃ ca prayojitaḥ||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> peyādiṣu prayojitaḥ palāṇḍuḥ, kevalo vā raktamatyulbaṇaṃ vātaṃ ca jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vātolbaṇāni prāyeṇa bhavantyasne'tiniḥsṛte| arśāsi tasmādadhikaṃ tajjaye yatnamācaret||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyeṇarakte'tisrute vātādhikāni durnāmāni mato bhavanti, tasmāddhetostajjaye-pavanaye, yatnaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">dṛṣṭvā'srapittaṃ prabalamabalau ca kaphānilau| śītopacāraḥ kartavyaḥ sarvathā tatpraśāntaye||123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktapittaṃ pravṛddhaṃ dṛṣṭvā kaphanilau cābalāvupalabhya tatpraśāntayarthaṃ śītopacāraḥ kartavyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">na cedevaṃ śamastasya snigdhoṣṇaistarpayettataḥ| rasaiḥ, koṣṇaiśca sarpirbhiravāpīḍakayojitaiḥ||124||</seg> secayettaṃ kavoṣṇaiśca kāmaṃ tailapayoghṛtaiḥ| --------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadyevaṃ śamo na syāttadā rasaistarpayet| "rasa ityaviśeṣoktau yojyo māṃsabhavo rasaḥ|" kimbhūtaiḥ ? snigdhoṣṇaiḥ| tathā, koṣṇairghṛtaiśca punastarpayet| kimbhūtaiḥ ? avapīḍakenarogānutpādanīyoktena (hṛ. sū. a. 4/6), prayojitaiḥ| taṃ ca kavoṣṇairyathāyogaṃ tailapayoghṛtaiḥ secayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">---------------------------------------------| yavāsakuśakāśānāṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmaleḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ| triprasthe salilasyaitatkṣīraprasthe ca sādhayet||126||</seg> <seg type="unit" n="127">kṣīraśeṣe kaṣāye ca tasmin pūte vimiśrayet| kalkīkṛtaṃ mocarasaṃ samaṅgā candanotpalam||127||</seg> <seg type="unit" n="128">priyaṅguṃ kauṭajaṃ bījaṃ kamalasya ca kesaram| picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ||128||</seg> pravāhikāgudabhraṃ śaraktasrāvajvarāpahaḥ| ---------------------------------------------|129|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavāsādīnāṃ mūlaṃ śālmaleḥ puṣpaṃ tathā nyagrodhādīnāṃ ca śuṅgā etad dravyakadambakaṃ pratyekaṃ dvipalapramāṇaṃ jalaprasthatraye kṣīraprasthe ca pācayet| kṣīraśeṣe ca kaṣāye tasmin pūte sati kalkīkṛtaṃ mocarasādi miśrayet| mocarasādayo'tra satribhāgamātraśāṇakarṣamātrā grāhyā. (?), bastikalpe kośātakādau niruhe (hṛ. ka. a. 4/17) viṃśatipalapramāṇe kārṣikāṇāmeva dravyāṇāmabhyanujñānāt| ayaṃ picchābastiḥ siddho ghṛtamākṣikaśarkarānvitaḥ pravāhikādiharaḥ| alpayā mātrayā niruho bastireva picchābastirucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">---------------------------------------------| yaṣṭyāhvapuṇḍarīkeṇa tathā mocarasādibhiḥ||129||</seg> kṣīradviguṇitaḥ pakvo deyaḥ sneho'nuvāsanam| ---------------------------------------------|130|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuyaṣṭikayā prapauṇḍarīkeṇa tathā mocarasādibhiḥ-pūrvoktaiḥ (ślo.127) kalkīkṛtaiḥ, kṣīradviguṇitaḥ pakvaḥ san sneho'nuvāsanaṃ deyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">---------------------------------------------| madhukotpalarodhnāmbu samaṅgā bilvacandanam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">cavikā'tiviṣā mustaṃ pāṭhā kṣāro yavāgrajaḥ| dārvītvaṅkṣāgaraṃ māṃsī citrako devadāru ca||131||</seg> <seg type="unit" n="132">cāṅgerīsvarase sarpiḥ sādhitaṃ taistridoṣajit| arśotisāragrahaṇīpāṇḍurogajvarārucau||132||</seg> <seg type="unit" n="133">mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle deyaṃ tatparamauṣadham||133||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhukādidravyaiḥ snehacaturthabhāgapramāṇaiścāṅgerīsvarase ghṛtāccaturguṇe ghṛtaṃ sādhitaṃ tridoṣajit| arśaḥprabhṛtiṣvetad ghṛtaṃ deyam| yataḥ paramauṣadham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">vyātyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||134||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyatyāsena-viparyayeṇa, madhurāṇyamlāni ca śītānyuṣṇāni ca nityamagnibalāpekṣī yojayet| evaṃ cārśaḥkṛtāmatiśayinīṃ rujaṃ jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">udāvartārtamabhyajya tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ| susnigdhaiḥ svedayetpiṇḍairvartimasmai gude tataḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">abhyaktāṃ tatkarāṅguṣṭhasannibhāmanulomanīm| dadyācchyāmātrivṛddantīpippalīnīphalaiḥ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">vicūrṇitairdvilavaṇairguḍagomūtrasaṃyutaiḥ| tadvanmāgadhikārāṭhagṛhadhūmaiḥ sasarṣapaiḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udāvartenārtaṃ naraṃ tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ-tagarāgurukuṅkumādidravyasādhitaiḥ, abhyajya susnigdhaiḥ piṇḍaiḥ svedayet| tataḥ-svedādanantaram, asmai-udāvartavate, gude'bhyakte'bhyaktāṃ varti dadyāt| tatkarāṅguṣṭhasannibhāṃ-āturahastāṅguṣṭhasadṛśīm| tathā, anulimakarīṃ dadyāt-kṣipet| kaiḥ kṛtāṃ vartim ? ityāha śyāmetyādi| śyāmādibhiḥ saindhavākṣalavaṇayuktaiḥ sūkṣmarajīkṛtairguḍagomūtrasaṃyuktaiḥ kṛtāṃ varti kṣipet| tathaiva māgadhikāmadanaphalagṛhadhūmasarṣapairguḍagomūtrānbitairvarti kṣipet|</ab>
          <ab type="mula">eteṣāmeva vā cūrṇaṃ gude nāḍyā vinirdhamet| ---------------------------------------------|138|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā, eteṣāmeva-pūrvoktānāṃ, cūrṇaṃ nādyā gude vinirdhamet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">---------------------------------------------| tadvighāte sutīkṣṇaṃ tu bastiṃ snigdhaṃ prapīḍayet||138||</seg> <seg type="unit" n="139">ṛjū kuryā-daśirāviṇmūtramaruto'sya saḥ| bhūyā'nubandhe vātaghnervirecyaḥ sneharecanaiḥ||139||</seg> anuvāsyaśca raukṣyāddhi saṅgo mārutavarcasoḥ| ---------------------------------------------|140|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvivāte-kāryaṃ kartumaśakte tasmiṃśrūrṇe, basti snigdhaṃ snehabastiṃ, sutīkṣṇaṃ dadyāt| saḥ-bastiḥ, asya-āturasya, gudaśirāviṇmūtravātānanulomayet| punaranubandhe sati sneharecanairvirecanīyaścānuvāsanīyaśca| hi-yasmāt, raukṣyāddhetormarutasya purīṣasya ca saṅgo bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">---------------------------------------------| tripaṭucikaṭuśreṣṭhādantyaruṣkaracitrakam||140||</seg> <seg type="unit" n="141">jarjaraṃ snehamūtrāktamantardhūmaṃ vipācayet| śarāvasandhau mṛllipte kṣāraḥ kalyāṇakāhvayaḥ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">sa pītaḥ sarpiṣā yukto bhakte vā snigdhabhojinā| udāvartavibandhārśogulmapāṇḍūdarakṛmīn||142||</seg> <seg type="unit" n="143">mūtrasaṅgāśmarīśophahṛdrogagrahaṇīgadān| mehaplīharujānāhaśvāsakāsāṃśca nāśayet||143||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tripaṭvādi jarjarīkṛtaṃ-sūkṣmīkṛtaṃ, snehamūtrābhyāmakta mantardhūmaṃ kṛtvā vipācayeccharāvasampuṭe| ata evāha-śarāvasandhau mṛllipta iti| ayaṃ ca kalyāṇako nāma kṣāraḥ sarpiṣā pītaḥ snehabhojinā vā bhakte yuktaḥ sannudāvartādīn nāśayet|</ab>
          <ab type="mula">sarvaṃ ca kuryādyatproktamarśasāṃ gāḍhavarcasām| ---------------------------------------------|144|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yacca gāḍhavarcasāmarśasāṃ proktaṃ tacca sarvaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">droṇe'pāṃ pūtivalkadvitulamatha pace- tpādaśeṣe ca tasmin deyā'śītiruguḍasya pratanukarajaso vyoṣato'ṣṭau palāni| etanmāsena jātaṃ janayati paramā- mūṣmaṇaḥ paktiśaktiṃ śuktaṃ kṛtvā''nulomyaṃ prajayati gudaja- plīhagulmodarāṇi||144||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvayostulayoḥ samāharo dvitulam| pūtikarañjasya tvacastulādvayaṃ-palaśatadvayaṃ, jaladroṇe pacet| tasmiṃśca pādaśeṣe sati guḍasyāśītiḥ palāni kṣeptavyāni| trikaṭukasya sūkṣmacūrṇasyāṣṭau palāni deyāni| etatsarvaṃ māsena śuktaṃ jātaṃ prabalamagni kurute| ānulomyaṃ kṛtvā gudajādiṇ jayati| sragdharāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">pacettulāṃ pūtikarañjavalkād dve mūlataścitrakakaṇṭakāryoḥ| droṇatraya'pāṃ caraṇāvaśeṣe pūte śataṃ tatra guḍasya dadyāt||145||</seg> <seg type="unit" n="146">palikaṃ ca sūcirṇitaṃ trijāta trikaṭugranthikadāḍimāśmabhedam| purapuṣkaramūladhānyacavyaṃ hapuṣāmāRdrakamamlavetasaṃ ca||146||</seg> <seg type="unit" n="147">śītībhutaṃ kṣaudraviṃśatyupeta- mārdradrākṣābījapūrādrakaiśca| yuktaṃ kāmaṃ gaṇḍikābhistathekṣoḥ sarpiḥpātre māsamātreṇa jātam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">cukraṃ krakacamivedaṃ durdāmnāṃ vahnidīpanaṃ paramam| pāṇḍugarodaragulmaplīhānāhāśmakṛcchraghnam||148||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtikarañjatvacastulāmekāṃ dve ca tule citrakakaṇṭakārīmūlayorjaladroṇatraye pacet| pādaśeṣe ca tasmin pūte guḍasya palaśataṃ dadyāt| upajātivṛttam| trijātakādi sūkṣmarajīkṛtaṃ pratyekaṃ palapramāṇaṃ niḥkṣipet| etatsarvaṃ cūrṇitaṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ dadyāt| aupacchandasikaṃ vṛttam| etacca śītībhutaṃ sat kṣaudraviṃśatyopetamārdradrākṣādibhiścopetamikṣugaṇḍikābhiśśca yathecchaṃ yuktaṃ sarpiḥpātre māsamātreṇa jātaṃ cukramiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| śuktamidamarśasāṃ krakacamiva-karapatratulyaṃ, kartanaśaktisāmārthyāt| tathā paraṃ vahnidīpanaṃ pāṇḍhvādighnaṃ ca| śālinīvṛttam, āryā ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">droṇaṃ pīlurasasya vastragalitaṃ nyastaṃ havirbhājane yuñjīta dvipalairmadāmadhuphalākharjūradhātrīphalaiḥ| pāṭhāmādridurālabhāmlavidulavyoṣatvagelollakaiḥ spṛkkākolalavaṅgavellacapalāmūlāgnikaiḥ pālikaiḥ| guḍapalaśatarojitaṃ nivāte nihitamidaṃ prapibaṃśca pakṣamātrāt| niśamayati gudāṅkurān sugulmā- nanalabalaṃ prabalaṃ karoti cāśu||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīluphalānāṃ rasasya droṇaṃ vastrapūtaṃ sarpirbhāṇḍe nyastaṃ madādibhirdvipalapramāṇaiḥ pāṭhādibhiśca pālikairyuñjīta| madādhātakī| madhuphalā-drākṣā| mādrī-reṇukā| vidulo-vetasaḥ| śārdūlavikrīḍitam| tathā guḍapalaśatena yojitaṃ nivāte dhṛtaṃ pakṣamātrādanantaraṃ prapibannara idamarśāsi gulmaṃ ca śamayati| drāgagnibalaṃ ca prakṛṣṭaṃ vidhatte| puṣpitāgrā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">kaikaśo daśapale daśamūlakumbha pāṭhādvayārkauṇavallabhakaṭphalaghnām| dagdhe srute'nu kalaśena jalena pakve pādāsthate guḍatulāṃ, palapañcakaṃ ca||151||</seg> <seg type="unit" n="152">vahnarmuṣṭī dve yavakṣārataśca| darvīmālimpan hanti līḍho guḍo'yaṃ gulmaplīhārśaḥkuṣṭhamehāgnisādān||152||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādīnāṃ pratyekaṃ daśapale dagdhe jaladroṇena srute jale pakve pādaśeṣe cāsmin guḍatulāṃ vyoṣādīnāṃ ca pratyekaṃ palapañcakaṃ dadyāt| citrakasya paladvayaṃ yavakṣārasya ca paladvayaṃ dadyāt| darvīmālimpan darvīlepī sannayaṃ guḍo līḍho-bhakṣito, gulmādīn parākaroti| vasantatilakaṃ vaiśvadevīyaṃ vṛttaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">toyadroṇe citrakamūlatulārdhaṃ sādhyaṃ yāvatpādadalasthamathedam| aṣṭau datvā jīrṇaguḍasya palāni kvāthyaṃ bhuyaḥ sāndratayā samametat||153||</seg> <seg type="unit" n="154">trikaṭukamisipathyākuṣṭamustāvarāṅga kṛmiripudahanailācūrṇakīrṇo'valehaḥ| jayati gudajakuṣṭhaplīhagulmodarāṇi prabalayati hutāśaṃ śaśvadabhyasyamānaḥ||154||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> toyasya droṇe citrakamūlasya tulārdhaṃ sādhyaṃ yāvadaṣṭāṃśaśeṣamidaṃ syāt| tataḥ purāṇagudapalānyaṣtau dattvā punarapi kvāthyaṃ yāvatsāndratvaṃ gatam| "mtau jyo bhadrā vedavasū ca virāmaḥ|" trikaṭukādicūrṇayukto'yaṃ leho nityamabhyasyamāno dāruṇa(durnāma) kuṣṭhādīni jayati| agniṃ ca prakṛṣṭaṃ kurute| mālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">guḍavyoṣavarāvellatilāruṣkaracitrakaiḥ| arśāṃsi hanti gulikā tvagvikāraṃ ca śīlitā||155||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍādibhirgulikā kṛtā'bhyastā durnāmāni hanti tvagvikāraṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">mṛlliptaṃ sauraṇaṃ kandaṃ paktvā'gnau puṭapākavat| adyāṭsatailalavaṇaṃ drunāmavinivṛttaye||156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sauraṇaṃ kandaṃ mṛdā liptamagnau puṭapākavat pakvaṃ tailalavaṇānvitamaśnīyād durnāmopaśamāya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">maricapippalināgaracitrakān kramavivardhitabhāgasamāhṛtān| śikhicaturguṇasūtaṇayojitān kuru guḍena guḍān gudajacchidaḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">cūrṇikṛtāḥ ṣoḍaśa sūraṇasya bhāgāstato'rdhena ca citrakasya| mahauṣadhāddvau maricasya caiko guḍena durnāmajayāya piṇḍī||158||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maricādīn kramavardhitabhāgān citrakacaturguṇasūraṇayojitān guḍān guḍena kuru gudāṅkuracchidaḥ| drutavilambitam| sūkṣmarajīkṛtāḥ sūraṇabhāgāḥ ṣoḍaśa, citrakabhāgā aṣṭau, nāgarasya dvau, maricasya caiko, guḍenaiṣāṃ piṇḍī *kṛtā durnāmajayāya syāt| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">pathyānāgarakṛṣṇākarañjavellāgnibhiḥ sitātulyaiḥ| vaḍavāmukha iva jarayati bahugurvapi bhojanaṃ cūrṇaḥ||159||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pathyādibhiḥ sitātulyaiścūrṇau bahu guru ca bhojanaṃ vaḍavāmukha iva jarayati| "āryāyāḥ pūrvārdhe yathoktamātrādatomayā lakṣma| gītiṃ [ tatra ] vidhivido vadanti saṃvīkṣya taditaratrāpi||"</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">kaliṅgalāṅgalīkṛṣṇāvahnyapāmārgataṇḍulaiḥ| bhūnimbasaindhavaguḍairguḍā gudajanāśanāḥ||160||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaliṅgakādibhirguḍāḥ-vaṭikāḥ, arśoghnāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">lavaṇottamavahnikaliṅgayavāṃ- ściribilvamahāpicumandayutān| pibi saptadinaṃ mathitāluḍitān yadi marditumicchāsa pāyuruhām||161||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavādīni takrāloḍitāni piba yadyarśāsi jighāṃsasi| "atha toṭakamabdhisakāracitam|"</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">śuṣkeṣu bhallātakamagnyamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu vatsakatvak| sarveṣu sarvartuṣu kālaśeya- marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca||162||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṣkeṣvarśaḥsu bhallātakaṃ bhaiṣajyaṃ agnyaṃ-pradhānamuditam| āRdreṣu punararśaḥsu kuṭajatvagbhaiṣajyamagnyaṃ kathitam| sarveṣvarśaḥsu-śuṣkaṣvārdreṣu ca, sarvartuṣu-sarvakālaṃ, kālaśeyaṃ-mathaitaṃ, agnyaṃ balyaṃ-balāvahaṃ, malāpahaṃ-doṣāpahaṃ ca| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca| tadannapānauśadhamarśasena sevyaṃ, vivarjyaṃ viparītamasmāt||163||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vibandhān-styānakaphadirupān, bhittvā yat-annapānauṣadhamāsevitaṃ, mārutasyānulomanāya-svavartmapravartanāya, tathā yaccāgnibalāya-agnivardhanāya sampadyate, tadevānnapānauṣadhaṃ durnāmavatā sevyam| asmāt-yathoktāt, viparītaṃ-yadannapānauṣadhaṃ mārutasya vibandhakaramagnisādanaṃ ca tat, tena vivarjya-na se-vyam| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula">arśotisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ| sanne'nale santi, na santi dīpte, rakṣedatasteṣu viśeṣato'gnim|164| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne'rśaścikitsitaṃ nāmā ṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśotisāragrahaṇyonyanidānabhūtāḥ-parasparaṃ hetubhūtāḥ, prāyeṇa-bāhulyena, anale ca sanna ete rogā bhavanti| dīpte tvagnau na santi, yatastataḥ-asmātkāraṇāt, teṣu viśeṣeṣāgni rakṣediti| indravajrāvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne'rśa- ścikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.4.9">
          <head>atīsāracikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaramatisāracikitsitaṃ prārabhyate, arśotisārayoḥ parasparaṃ nidānabhūtatvena cikitsāsāmānyāt| ata evāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) atīsāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavatyāmāśayānvayaḥ| hatvā'gniṃ vātaje'pyasmātprāk tasmiṃllaṅghanaṃ hitam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, bāhulyenāgniṃ hatvā-mandīkṛtya, āmāśayānvayo bhavatyatīsāraḥ| asmātkāraṇādasmin-atīsārākhyevyādhau, vātaje'pi pūrvaṃ laṅghanaṃ hitam| āmāśayo'nvayojanmabhūrutpattiḥ yasya sa āmāśayānvayaḥ| apiśabdātkvacitkaphādije sutarāṃ laṅghanaṃ hitamiti dyotayati| laṅghanaśabdena copavāsa eveha gṛhyate, śodhanādīnāṃ laṅghanānāmavasthāvaśāducyamānatvāt| bhūyiṣṭagrahaṇena kvacidbhayajādāvatīsāre vyabhicāraḥ, nāsāvāmāśayānvayaḥ| prāggrahaṇena nottarakāle laṅhghanaṃ hitam| tadā hi rogasvabhāvāddhātvapacayo'vaśyaṃbhāvī| laṅghanamapi dhātvapacayahetuḥ, atastatrāyuktam|</ab>
          <ab type="mula">śūlānāhaprasekārtaṃ vāmayedatisāriṇam| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śūlādibhirārtamatīsāriṇaṃ vāmayet, na tatra prāg laṅghanaṃ hitam| vamanaṃ caitatsāmānyaṃ pittajādiṣvapyevaṃrūpeṣu cikitsitaṃ bodhyam, na kevalaṃ vātaje|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------------------| doṣāḥ sannicitā ye ca vidagdhāhāramurcchitāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam| bhṛśotkleśapravṛtteṣu svayameva calātmasu||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye ca doṣāḥ sannicitāḥ-atiśayena vṛddhiṃ gatāḥ, tathā vidagdhenapakvāpakvarūpeṇa, āhāreṇa mūrcchitāḥ-ekatāṃ prāptāḥ, atīsārāya kalpantesampadyante| teṣu tathotkleśanaṃ-utkleśākhyavikārakaraṇaṃ pratyunmukhatābījasyāṅkurotpattāvucchūnāvastheva, atiśayenoskleśo bhṛśotkleśastena pravṛttāḥ-atīsārakaraṇaṃ prati samudyatāsteṣu, tathā svayameva-yatnaṃ vinā, calātmasu-calasvabhāveṣu, teṣu-tathābhūteṣu, upekṣāpathyāśitvena samyak pravartanameva bheṣajam, na tu pācanādikamityarthaḥ| saṅgrahaṇauṣadhaṃ kuṭajatvagādikaṃ vyādhipratipakṣabhūtaṃ kasmādatra na prayujyate ? api cāgnyasaṅgrahe paṭhiṣyati (hṛ. u. a. 40/49)- "kuṭajo'tīsāre" iti| tasmādatra saṅgrāhauṣadhaṃ dātumucitamiti yo manyate taṃ pratyāha-</ab>
          <ab type="mula">na tu saṅgrahaṇaṃ yojyaṃ pūrvamāmātisāriṇi| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṅgrahaṇaṃ bheṣajaṃ pūrvamāmātisāriṇi puruṣe na yojyam| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| atra pūrvagrahaṇaṃ paścādīṣadāmātisāriṇidīyamānaṃ yujyata eveti dyotayati| sāme doṣe'tīsārakāriṇi prathamamapi bhedanamauṣadhaṃ dātuṃ(dattaṃ) viśiṣṭāyāmavasthāyāṃ samānakāryamapi kadācidatīsāriṇo guṇāya sampadyate nātīsārapratipakṣabhūtamapi ca saṅgrahaṇamauṣadhamiti kṛtvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi||4||</seg> prāṇadā prāṇadā doṣe vibaddhe sampravartinī| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vibaddhe-alpālpaṃ kṛtvā pravartamāne, doṣe'ta eva vibandhatvādādhmānādikāriṇi tathābhūte'smindoṣe'saṅgrahaṇamapathyamapi prāṇadā-harītakī, prāṇān dadātīti-prāṇadā, bhavatīti| evaṃ bahudoṣāṇāmatīsāriṇāṃ prāyeṇaiṣa upakramo bodhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">madhyadoṣālpadoṣayostvāha---- ---------------------------------------------| pibetprakvathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhūtīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ| athavā bilvaghanakāmustanāgaravālakam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">biḍapāṭhāvacāpathyākṛmijinnāgarāṇi vā| śuṇṭhīghanavacāmādrībilvavatsakahiṅgu vā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhyadoṣo'tīsārī bhūtīkādīḥ pibet| kimbhūtāstāḥ ? toye prakvathitāḥ| nanu, kvathitā ityetāvadevāstu, kiṃ praśabdena ? brūmaḥ| prakarṣeṇa kvathitāḥ pramathyārūpeṇa śṛtāḥ prakvathitā ityasyārthasya pratipādanārthaṃ praśabdokāri| pramathyāyāśca tantrāntare lakṣaṇamuktam| tathā- "śṛtaḥ kaṣāyo niryūhaḥ kvātho yūṣo'kṛtaśca saḥ| kṛtayūṣaḥ pramathyā ca dravyātkalkīkṛtācchṛtaḥ||" iti| tadevaṃ dravyaṃ kalkīkṛtya piṣṭvā yatkriyate sa kṛtayūṣo bhaṇyate| sa eva ca pramathyāśabdavācyaḥ| tasmānmadhyadoṣo'tīsārī bhūtīkādīni piṣṭvā prakarṣeṇa kvāthayitvā pramathyārūpeṇa pibedityavatiṣṭhate| muninā'pyuktam (ca. ci. a. 19/22)- "pramathyāṃ madhyadoṣebhyo dadyāddīpanapācanīm|" iti| kiṃ kurvan pibet ? viśoṣayan,- laṅghayan, prakṛtatvādātmānameva| athavā, bilvadhanikādīni pibet| athavā, biḍādīni śuṇṭhyādīni vā pibet|</ab>
          <ab type="mula">śasyate tvalapadoṣāṇāmupavāso'tisāriṇām| ---------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alpadoṣāṇāmatisāriṇāmupavāsaḥ śasyate| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| atropavāsa evālpadoṣāṇāṃ śasyate na bahudoṣamadhyadoṣokto'para upakramaḥ, sa na tathā teṣāṃ śasyata iti| sarvamatīsāriṇaṃ doṣadeśādyanurodhena kadācilaṅghayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------| vacāprativiṣābhyāṃ vā mustāpaparṭakena vā||8||</seg> hnīberanāgarābhyāṃ vā vipakvaṃ pāyayejjalam| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṣi sañjātāyāṃ doṣadeśādyanurodhena kadācidvacāprativiṣābhyāṃ vipakvaṃ jalaṃ pāyayet kadācinmustāparpaṭakena kadācidvālakanāgarābhyām| pāyayedityatra kartrabhiprāye kriyāphale parasmaipadam, anyathā "na pādamya" ityādinā parasmaipadaniṣedhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghvannaprati bhojayet||9||</seg> tathā sa śīghraṃ prāpnoti rucimagnibalaṃ balam| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yukte-yogye, annakāle kṣutkṣāmamatisāriṇaṃ laghvannapratibhojayet, nāparavyādhyārtamiva laṅghanocitaṃ samyaglaṅghanādanantarameva bhojayet| api tu samyaglaṅghitalakṣaṇotpannamapyatīsāriṇaṃ kiñcitkālapratīkṣaṇaṃ kṛtvā bhojayediti kṣāmaśabdena dyotayati| alpaṃ laghvannaṃ laghvannaprati, "suppratinā mātrārthe" iti samāso'vyayībhāvaḥ| evaṃ kriyamāṇe saḥ-atisārī, drāgeva ruciṃ prāpnoti, tathā vahnibalaṃ dehabalam [ca]|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">evaṃ ca bhuñjānasya pānamupadiśyate---- ---------------------------------------------| takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā||10||</seg> surayā madhunā vā'tha yathāsātmyamupācaret| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kadācittakreṇa kadācitkāñjikena kadācitpeyayā kadācittarpaṇena kadācitsurayā| kadācinmārdvīkeṇeti yathāsātmyamupācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| bhojyāni kalpayedūrdhvaṃ grāhidīpanapācanaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bālabilvaśaṭhīdhānyahiṅguvṛkṣāmladāḍimaiḥ| palāśahapuṣājājīyavānībiḍasaindhavaiḥ||12||</seg> laghunā pañcamūlena pañcakolena pāṭhayā| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmātkramādūrdhvaṃ-anantaraṃ, bhojyāni-bhoktavyāni,kalpayedatīsāriṇe| grāhidīpanapācanaireva saṅgrahaṇāni dīpanāni pācanāni ca yāni dravyāṇi tāni sarvāṇyatīsāriṇe pathyānīti| evaṃ saṅkṣepeṇa sāmānyena cikitsitamuktam| tadeva diṅmātraṃ darśayati-bāletyādi| balabilvādibhirbhojyāni kalpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| śāliparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā||13||</seg> dāḍimāmlā hitā peyā kaphapitte samulbaṇe| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śāliparṇyādibhiḥ sādhitā dāḍimāmlā peyā kaphapittādhike hitā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| abhayāpippalīmūlabilvairvātānulomanī||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhayādibhiḥ peyā vātānulomanī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vibaddhaṃ doṣabahulo dīptāgniryo'tisāryate| kṛṣṇāviḍaṅgatriphalākaṣāyaistaṃ virecayet||15||</seg> peyāṃ yuñjayādviriktasya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtām| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo bahudoṣo vibaddhaṃ-alpālpaṃ kṛtvā, atisāryate sa kṛṣṇādikaṣāyairvirecayet| viriktasya ca tasya sataḥ peyāṃ vātaghnairdīpanaiśca dravyaiḥ kṛtāṃ yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| āme pariṇate yastu dīpte'gnāvupaveśyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">saphenapicchaṃ sarujaṃ savibandhaṃ punaḥ punaḥ| alpālpamalpaśamalaṃ nirviḍvā sapravāhikam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dadhitailaghṛtakṣīraiḥ sa śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet| svinnāni guḍatailena bhakṣayedbadarāṇi vā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">gāḍhaviḍvihitaiḥ śākairbahusnehaistathā rasaiḥ| kṣudhitaṃ bhojayedenaṃ dadhidāḍimasādhitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śālyodanaṃ tilairmāṣairmudgairvā sādhu sādhitam| śaṭhyā mūlakapotāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sūṣāyavānīkarkārukṣīriṇīcirbhaṭasya vā| upodakāyā jīvantyā bākucyā vāstukasya vā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">suvarcalāyāścuñcorvā loṇīkāyā rasairapi| kūrmavartakalopākaśikhitittirikaukkuṭaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ-atīsārī, āme pariṇate dīpte'gnau satyupaveśyate saphenapicchaṃ tathā sarujaṃ tathā savibandhaṃ punaḥ punastathā'lpamalpaṃ tathā'lpapurīṣaṃ nirviḍvā-purīṣarahitam, tathā sapravāhikaṃmistānikāsahitam| "srute rakte purīṣe ca vāyunā viḍvivarjitam| pravāhiteti vikhyātaṃ yat phenābhaṃ pravartate||" iti pravāhikālakṣaṇam| ya evaṃvidho'tīsārī sa dadhitailaghṛtakṣīraiḥ samuditaiḥ śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet| athavā, svinnāni badarāṇi guḍatailenāśnīyāt| evaṃ doṣādivaśācchuṇṭhīṃ pāyayitvā kadācit pūrvoktāni badarāṇi bhakṣayitvā'nantaraṃ kṣudhitaṃ-atisañjātabubhukṣaṃ, enaṃ-atīsāriṇaṃ, gāḍhaviḍvihitaiḥ-vāstukādibhiḥ, śākaistathā māṃsarasairbahusnehairdadhidāḍimasaṃskṛtaiḥ śālyodanaṃ bhojayet| athavā tilairmāṣairmudgairvā sādhu-śobhanaṃ kṛtvā, sādhitaṃ śālyodanaṃ bhojayet| mūlakapotā-laumūlakaṃ potikāsaṃjñaṃ deśāntare prasiddhaṃ kurukṣetrādau deśe| atra bhāṣyaṃ kiyat tyaktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bilvamustākṣibhaiṣajyadhākīpuṣpanāgaraiḥ| pakvātīsārajittakre yavāgūrdādhikī tathā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kapitthakacchurāphañjīyūthikāvaṭaśolujaiḥ| dāḍimīśaṇakārpāsīśālmalīnāṃ ca pallavaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bilvādibhistakre siddhā yavāgūḥ pakvātīsārajit| dādhikīti| kapitthādijaiḥ pallavairdāḍimādīnāṃ ca pallavairdadhni siddhā dādhikī yavāgūḥ| tathā-pakvātīsārajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kalko bilvaśalāṭūnāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ saro'mlaḥ sasnehaḥ khalo hanti pravāhikām||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā bilvaśalāṭūnāṃ-stokakālajātānāṃ laghūnāṃ bilvānāṃ, kalkaḥ| tathā tilakalkastatsamo-bilvaśalāṭusamaḥ| tathā dadhnaḥ saro'mlo-na madhuraḥ, sasneho-deśādyanurodhāddhṛtādinā snehena yathāyathaṃ yuktaḥ| ayaṃ khalaḥ siddhaḥ pravāhikāṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">maricaṃ dhanikā'jājī tittiḍīkaṃ śaṭhī biḍam| dāḍimaṃ dhātakī pāṭhā triphalā pañcakolakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yāvaśūkaṃ kapitthāmrajambūmadhyaṃ sadīpyakam| piṣṭaiḥ ṣaṅguṇabilvaistairdadhni mudgarase guḍe||27||</seg> <seg type="unit" n="28">snehe ca yamake siddhaḥ khalo'yamaparājitaḥ| dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśināśanaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maricādibhiḥ piṣṭaiḥ ṣaḍguṇaṃ bilvaṃ-bilvamajjā, yeṣāṃ maricādīnāṃ taiḥ siddhaḥ| tathā paripakvaśca dadhni tathā mudgarase guḍe tathā yamake ca snehe| khalo'yamaparājito nāma dīpanādiguṇaḥ| bimbiśināśanaḥ-pravāhikāghnaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kolānāṃ bālabilvānāṃ kalkaiḥ śāliyavasya ca| mudgamāṣatilānāṃ ca dhānyayūṣaṃ prakalpayet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ekadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthaṃ prayojayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| bhṛṣṭānvā yamake saktun svādehyoṣāvacūrṇitān||32||</seg> <seg type="unit" n="33">māṣān susiddhāṃstadvadvā ṛtamaṇḍopasevanān| rasaṃ susiddhapūtaṃ vā chāgameṣāntarādhijam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram| raktaśālyodanaṃ tena bhuñjānaḥ prapibaṃśca tam||34||</seg> varcaḥkṣayakṛtairāśu vikāraiḥ parimucyate| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kolādīnāṃ kalkaiḥ śāleryavasya ca kalkairmudgādīnāṃ cakalkairekadhyaṃ-vyatimiśraṃ, dhānyayūṣaṃ prakalpayet| kimbhūtam ? yamake bhṛṣṭaṃ tathā dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye-purīṣakṣaye sati, śuṣkamukhaṃ-mukhaśoṣopadravānvitamatīsāriṇaṃ, tena-yūṣeṇa, śālyannaṃ bhojayet| śāligrahaṇena raktaśālyādināṃ grahaṇam| athavā, dadhnaḥ saraṃ yamake pakvaṃ guḍanāgarasahitaṃ vyañjanārthaṃ prakalpayet| athavā, yamake bhṛṣṭāṃ surāṃ vyañjanārthaṃ prakalpayet| athavā gṛñjanakasya-haritakaviśeṣasya, yūṣaṃ phalaiḥ-dāḍimādibhiramlaiḥ, amlaṃ-amlīkṛtaṃ, vyañjanārthaṃ prakalpayet| yamake snehadvaye, vā saktūn bhṛṣṭan vyoṣāvacūrṇitān bhakṣayet| tathaiva māṣān susvinnān ghṛtamaṇḍopasevanān khādet| athavā, chāgameṣayorantarādhijaṃ rasaṃ susiddhapūtaṃ śobhanaṃ kṛtvā pūrvaṃ siddhaṃ paścātpūtaṃ-nirmalīkṛtaṃ, tathā dāḍimasāreṇāmlaṃ dhānyakasnehaśuṇṭhīyutaṃ vyañjanārthaṃ pacet| tena rasena raktaśālyannaṃ bhuñjānastamevamāṃsarasaṃ prapiban varcaḥkṣayakṛtairvikāraiḥ-"purīṣe vāyurantrāṇi" (hṛ. sū. a. 11/21) ityādibhiḥ sutrasthānoditaiḥ, mucyate| pravāhikā varcaḥkṣaye sati syāt| tasmāttayā'pi mucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||35||</seg> lihyādvāte pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-vāte pratihate pravāhikāśūlavān bālabilvādikaṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| valkalaṃ śābaraṃ puṣpaṃ dhātakyābadarīdalam||36||</seg> pibeddadhisarakṣaudrakapitthasvarasāplutam| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhratvak dhātakīpuṣpaṃ badarīpatrametat dadhisarādibhirāplutaṃ-āloḍitaṃ, pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati| yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā prayojayet||38||</seg> śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā punaḥ| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vibaddhe vātavarcasī yasya, tathā prabhute śūlapravāhike yasya, tathā saharaktena picchayā ca yo vartate, tathā tṛṣṇayā''rtaḥ, evaṃvidho naraḥ kṣīrasauhityaṃ-dugdhatṛptiṃ, arhati| athavā, yamakaṃ pītvā'nu dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ prayojayet| eraṇḍamūlena vā śṛtaṃ bālabilvena vā śṛtaṃ kṣīraṃ prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇe'mbhasi||39||</seg> kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hanyādāmaṃ savedanam| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīre triguṇe'mbhasi mustāviṃśatiṃ prakvāthya kṣīrāvaśiṣṭaṃ pītamāmaṃ sarujaṃ hanyāt| atra ca viṃśatibhirmustaiḥ prāyeṇa palaṃ bhavati| sāmānyakalpanayā ca mustāpalaṃ ṣoḍaśabhirdravapalairutkvāthya catvāri palāni caturbhāgāvaśeṣatayā kāryāṇi| tadevaṃ kṣīrapalāni catvāri pānīyapalāni dvādaśa mustāviṃśatiṃ datvā kṣīrāvaśiṣṭaṃ peyamityayamatra kvāthakramo vedyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṃ rajo maricajanma vā||40||</seg> cirakālānuṣaktā'pi naśyatyāśu pravāhikā| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyāḥ sūkṣmaṃ cūrṇaṃ jalena pibato maricasya vā sūkṣmaṃ cūrṇaṃ jalena pibato bahukālānuṣaktā'pi pravāhikā naśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam||41||</seg> rūkṣakoṣṭhamapekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayed ghṛtam| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirāmarūpaṃ tathā śūlena pīḍitaṃ laṅghanādyaiḥ karṣitaṃ tathā rūkṣakoṣṭhaṃ vahnimapekṣya kṣārasahitaṃ ghṛtaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| siddhaṃ dadhisurāmaṇḍe daśamūlasya cāmbhasi||42||</seg> sindhūtthapañcakolābhyāṃ tailaṃ sadyortināśanam| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dadhisurāmaṇḍe daśamūlakvāthe ca saindhavapañcakolakalkena tailaṃ siddhaṃ sadyo rujāpaham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palairdvābhyāṃ dvābhyāṃ granthyagnisaindhavāt||43||</seg> tailaprasthaṃ paceddadhnā niḥsārakarujāpaham| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṇṭhīpalaiḥ ṣaḍbhiḥ pippalīmūlapaladvayena citrakapaladvayena saindhavapaladvayena ca tailaprasthaṃ dadhnā pacet| tanniḥsārakarujāpaham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| ekato māṃsadugdhājyaṃ purīṣagrahaśūlajit||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pānānuvāsanābhyaṅgaprayuktaṃ tailamekataḥ| taddhi vātajitāmagryaṃ śūlaṃ ca viguṇo'nilaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekataḥ-ekasmin purīṣagrahaśūlajittvapakṣe, māṃsadugdhājyaṃ trayametat prayuktaṃ purīṣagrahaśūlajit| ekataḥ-ekasmin śūlajittvapakṣe, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ prayuktaṃ tailaṃ purīṣagrahaśūlajit 'sampadyate' iti vākyaśeṣaḥ| kathamevam ? ityāha-taddhītyādi| tat-tailaṃ, yasmātsarveṣāṃ vātajitāmagnyaṃ-pradhānam| śūlaṃ ca viguṇo'nilaḥ-prakupitaḥ pavano, nāparaḥ kaścit| śūlānilayoḥ kāryakāraṇabhāvāhyatireke satyapi śūlasya vātakāryasya vātaprakope satyavinābhāvitvaṃ sūcayituṃ śūlaṃ ca viguṇo'nila ityevamuktam| kupitaścedvāyurutpannameva śūlamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vāyorvaiguṇye kope dhātukṣaya evātra hetuḥ| ata evāha---- dhātvantaropamardeddhaścalo vyāpī svadhāmagaḥ| tailaṃ mandānalasyāpi yuktyā śarmakaraṃ param||46||</seg> vāyvāśaye sataile hi bimbisī nāvatiṣṭhate| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyumapekṣyānye pittaśleṣmādayo-dhātvantarāḥ, teṣāmupamardaḥ-anyathābhāvaḥ, tena iddhaḥ-uddhataḥ, calo-vāyvākhyaḥ, sa vyāpī-sakalaśarīravyāpanaśīlo'pi, svadhāmagaḥ-pakvāśayasthaḥ, tatrādhikyena tasya vṛtteḥ, asyāmavasthāyāmasyātīsāriṇastailaṃ mandānalasyāpi yuktyā-yogaviśeṣeṇa, paraṃ-atiśayena, śarmakaram, rogasya duḥkhahetoḥ śamanāt| apiśabdātkimudīptāgneratīsāriṇo na sukhakaraṃ bhavati ? atraiva hetumāha-vāyvāśaye-pakvāśayākhye, sataile bimbisī-pravāhikā, nāvatiṣṭhatesthitiṃ na prāpnoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kṣīṇe male svāyatanacyuteṣu doṣāntareṣvīraṇa ekavīre| ko niṣṭananprāṇiti koṣṭhaśūlī nāntarbahistailaparo yadi syāt||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> male-purīṣākhye, kṣīṇe tathā doṣāntareṣu-vātavivarjiteṣu pittakaphādiṣu, āyatanacyuteṣu-svādhārabhraṣṭeṣu, vyaktyapekṣayā bahuvacanam, īraṇe-vāyau, ekavīre-ekanāyake, śeṣadoṣāṇāṃ svasthānabhraṣṭatvātko'tīsārī niṣṭanan-pravāhikāṃ kurvan, prāṇiti ?-na kaścijjīvati| yadi nāntarbahiḥ-ubhayatra, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ, tailaparaḥ-atiśayena tailasaivī, na syāt| ākrandanapūrvaṃ saśūlamupaveśanaṃ-niṣṭhanannucyate| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| gudarugbhraṃśayoryuñjyātsakṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ||48||</seg> rase kolāmlacāṅgeryordadhni piṣṭe ca nāgare| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudaruji gudabhraṃśe ca ghṛtaṃ sakṣīraṃ kolādirase dadhni nāgare ca kalkite pakvaṃ yuñjyāt| atra ca kṣīraṃ sarpiḥpramāṇaṃ ghṛtātkolādirasādikaṃ caturguṇaṃ śuṇṭhītaścaturguṇaṃ ghṛtamiti pākakramaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">taireva cāmlaiḥ saṃyojya siddhaṃ suślakṣṇakalkitaiḥ||49||</seg> dhānyoṣaṇabiḍājājīpañcakolakadāḍimaiḥ| --------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taireva- pūrvoktaiḥ kolādibhiramlaiḥ, saṃyojya sūkṣmarajīkṛtaiśca dhānyakādibhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| yojayetsnehabastiṃ vā daśamūlena sādhitam||50||</seg> śaṭhīśatāhvākuṣṭhairvā vacayā citrakeṇa vā| ---------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudaśūlī ca daśamūlena sādhitaṃ haviḥ-ghṛtaṃ, snehabastiṃ vā yojayet| śaṭhyādibhirvā sādhitaṃ vacayā vā sādhitaṃ citrakeṇa vā sādhitaṃ yojayet| tacca pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------------------------------------| pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe||51||</seg> madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā'pyanuvāsanam| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pravāhaṇādiṣu madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā'nuvāsanaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| praveśayehgudaṃ dhvastamabhyaktaṃ sveditaṃ mṛdu||52||</seg> kuryācca goḥphaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudaṃ dhvastaṃ sadhabhyaktaṃ sveditaṃ ca mṛdu kṛtvā'ntaḥ praveśayet| goḥphaṇābandhaṃ carmaṇā madhyacchidravatā kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| pañcamūlasya mahataḥ kvāthaṃ kṣīre vipācayet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">unduraṃ cāntrarahitaṃ tena vātaghnakalkavat| tailaṃ pacedgudabhraṃśaṃ pānābhyaṅgena tajjayet||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahataḥ pañcamūlasya-bilvādeḥ kvāthaṃ tailasamaṃ kṛtvā kṣīre vipācayet| unduruṃ cāntrarahitaṃ tasminneva kṣīre vipācayet| tenaiva kṣīreṇ taireṇa tailaṃ pacet| kimbhūtam? vātaghnakalkavat| vātaghnānāṃ-rāsnairaṇḍādīnāṃ kalkaḥ, sa yasyāsti vātaghnakalkavat| unduroratra rāsnādyaghrutānusāreṇa pramāṇaṃ nirupya kāryam| tatraivaṃ paṭhyate (carake ci.a.18/42)-"tulārdhaṃ cājamāṃsasya" iti| evaṃ māyurādiṣvapi ghṛteṣu (hṛ.u.a.24/47) mayūrādīnāṃ pramāṇaṃ cintyam| tena tailaṃ pacediti vacanācca kṣīraṃ tailāccaturguṇaṃ kāryam| atra dravasyāparasyābhāvāttailācca dravaṃ caturguṇaṃ kāryamiti pākakramaḥ| tasmānnānyasnehavadatra kṣīraṃ grāhyam| anyatra hyevamadhītam-"dravyāccaturguṇaḥ snehaḥ snehātkvāthaścaturguṇaḥ| kṣīraṃ snehasamaṃ" iti| bahukṣīratvena vātakāryasya gudabhraṃśākhyasya śīghraṃ śamaṃ karoti, iti caturguṇamevātra kṣīraṃ nyāyyam|</ab>
          <ab type="mula">paitte tu sāme tīkṣṇoṣṇavarjyaṃ prāgiva laṅghanam| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paitte tvatīsāre sāme prāgiva-yathā vātātīsāre pūrvaṃ laṅghanaṃ śarīralāghavaṃ kartuṃ yatkarma dravyaṃ vā nirdiṣṭaṃ tatsarvaṃ, tīkṣṇoṣṇavarjyaṃ 'asmin kāryam' iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| tṛḍvān pibet ṣaḍaṅgāmbu sabhūnimbaṃ sasārivam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">peyādi kṣudhitasyānnamagnisandhukṣaṇaṃ hitam| bṛhatyādigaṇābhīrudvibalāśūrpaparṇibhiḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa pittātīsārī tṛḍvān ṣaḍaṅgāmbu-jvaracikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 1/15), bhūnimbasārivābhyāṃ sahitaṃ pibet, ardhamaṣṭāṅgajalaṃ tena peyamityavatiṣṭhate| kṣudhitasya-atiśayena bubhukṣitasya, peyādyannamagnisandhukṣaṇaṃ hitam| [ kimbhūtam? ] bṛhatyādinā gaṇenābhīruṇā tathā balādvayena śūrpaparṇīdvayena ca sādhitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">pāyayedanubandhe tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā| kaṭujasya phalaṃ piṣṭaṃ savalkaṃ saghuṇapriyam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pāṭhāvatsakabījatvagdārvīgranthikaśuṇṭhi vā| kvāthaṃ vā'tiviṣābilvavatsakodīcyamustajam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">athavā'tiviṣāmūrvāniśendrayavatārkṣyajam| samadhvativiṣāśuṇṭhīmustendrayavakaṭphalam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ laṅghanapeyādike kṛte'pyanubandhe'tīsārasya sati, tamatīsāriṇaṃ kuṭajasya phalaṃ-śakrayavākhyaṃ, piṣṭaṃ savalkaṃ-prakṛttvāttasyaiva kuṭajasya tvacā yuktaṃ, tathā saghuṇapriyaṃ tathā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā pāyayet| athavā, pāṭhādipiṣṭaṃ taṇḍulāmbhasā sakṣaudraṃ tamatīsāriṇaṃ pāyayet| athavā, kvāthamativiṣādijaṃ taṃ pāyayet| athavā, ativiṣāmūrvādijaṃ pāyayet| tārkṣyaṃ-rasāñjanam| samadhvityādi| samākṣikamativiṣādikaṃ kvāthīkṛtaṃ vā pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| yo rasāśī jayecchīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mustākaṣāyamevaṃ vā pibenmadhusamāyutam| sakṣaudraṃ śālmalīvṛntakaṣāyaṃ vā himāhvayam||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vatsakabījasya vā palaṃ jalena kvāthayitvā tadrasaṃ yo māṃsarasāśī san pibet sa pittajamatīsāraṃ jayet| evaṃ prāgvat, mustākaṣāyaṃ-mustānāṃ palaṃ śrapayitvā, madhusamāyutaṃ rasāśī san kvāthaṃ pibet sa paittaṃ jaṭharāmayaṃ jayet| śālmalīvṛntakaṣāyaṃ vā himāhvayaṃ-śītakaṣāyaṃ, sakṣaudraṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">kirātatiktakaṃ mustaṃ vatsakaṃ sarasāñjanam| kaṭaṅkaṭerī hrīberaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tilā mocarasaṃ rodhnaṃ samaṅgā kamalotpalam| nāgaraṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimasya tvagutpalam||63||</seg> ardhaślokaiḥ smṛtā yogāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kirātatiktādayaścatvāro yogā ardhaślokaiḥ smṛtāḥ samākṣikāstaṇḍulajalena yojyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| niśendrayavarodhnailākvāthaḥ pakvātisārajit||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niśādikvāthaḥ pakvātīsārajit|</ab>
          <ab type="mula">rodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇāṃstadvat pṛthak pibet| ---------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrādīn gaṇān pṛthak [tadvat-] samākṣikāṃstathaiva taṇḍulāmbhasā, pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">---------------------------------------------| kaṭvaṅgavalkayaṣṭyāhvaphalinīdāḍimaṅkuraiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">peyāvilepīkhalakān kuryātsadadhidāḍimān| tadvaddadhitthabilvāmrajambumadhyaiḥ prakalpayet||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭvaṅgatvagādibhiḥ peyādīn sadadhidāḍimān kuryāt| tathaiva dadhitthādibhiḥ peyādīn sadadhidāḍimān kalpayet| dadhitthaḥ-kapitthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">ajāpayaḥ prayoktavyaṃ nirāme, tena cecchamaḥ| doṣādhikyānna jāyeta balinaṃ taṃ virecayet||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajāpayaḥ pathyaṃ nirāme smṛtam| tena-ajākṣīreṇa, yadi doṣādhikyāddhetoḥ śamo na bhavet tadā taṃ balavantaṃ virecayet-na durbalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">vyatyāsena śakṛdraktamupaveśyeta yo'pi vā| palāśaphalaniryūhaṃ yuktaṃ vā payasā pibet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">tato'nu koṣṇaṃ pātavyaṃ kṣīrameva yathābalam| pravāhite tena male praśāmyatyudaramayaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyatyāsaḥ-parasparakṣepaṇam, śakṛdraktaṃ kṣipati raktaṃ śakṛtkṣipatyevaṃ vyatyāsaḥ, tena ya upaveśyeta sa palāśaphalakvāthaṃ kevalaṃ pibedathavā payasā yuktam| tataḥ-tatkaṣāyaṃ pītvā'nantaraṃ, koṣṇaṃ kṣīrameva yathā-balaṃ-balānatikrameṇa, peyam| tenakṣīreṇa, male pravāhite-niḥsārite sati, atīsāraḥ śāmyati|</ab>
          <ab type="mula">palāśavatprayojyā vā trāyamāṇā viśodhanī| ---------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāśaṃ yathā tathā trāyamāṇā viśodhanāya prayojyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">---------------------------------------------| saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yadyanuvartate||70||</seg> srutadoṣasya taṃ śīghraṃ yathāvahnyanuvāsayet| ---------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srutadoṣasya-apacitamalasyātīsāriṇaḥ, saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ-peyādike krame vidhīyamāne, yadi śūlamanuvartatenirvṛttiṃ na yāti, taṃ-āturaṃ, āśu yathāvahni-agnyanatikrameṇa, anuvāsayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">---------------------------------------------| śatapuṣpāvarībhyāṃ ca bilvena madhukena ca||71||</seg> tailapādaṃ payoyuktaṃ pakvamanvāsanaṃ ghṛtam| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatapuṣpādibhistailapādaṃ kṣīrayutaṃ ghṛtaṃ pakvamanuvāsanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| aśāntāvityatīsāre picchābastiḥ paraṃ hitaḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anena prakāreṇa kṛtena, atīsārasyāśāntau satyāṃ paraṃ-anantaraṃ, picchābastiḥ-vakṣyamāṇo, hitaḥ| alpayā mātrayā niruhākhyo bastiḥ-picchābastiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">pariveṣṭya kuśairādrairārdravṛntāni śālmaleḥ| kṛṣṇamṛttikayā''lipya svedayedgomayāgninā||73||</seg> <seg type="unit" n="74">mṛcchoṣe tāni saṅkṣudya tatpiṇḍaṃ muṣṭisammitam| mardayetpayasaḥ prasthe pūtenāsthāpayettataḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">natayaṣṭyāhvakalkājyakṣaudratailavatā'nu ca| snāto bhuñjīta payasā jāṅgalena rasena vā||75||</seg> <seg type="unit" n="76">pittātisārajvaraśophagulma samīraṇāsragrahaṇīvikārān| jayatyayaṃ śīghramatipravṛttiṃ virecanāsthāpanayośca bastiḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ārdraiḥ-aśuṣkairdarbhaiḥ, śālmalerārdravṛntāni-kusumabandhanāni, pariveṣṭya tataḥ kṛṣṇamṛttikayā''lipya gomayāgninā svedayet| mṛcchoṣe sati tāni saṅkṣudya-sañcūrṇya, taṃ piṇḍaṃ muṣṭisammitaṃ-palapramāṇaṃ, payasaḥ prasthe mardayet| tena ca pūtenānantaraṃ natādimatā''sthāpayet| nataṃ-tagaram| puṭapākānāṃ ca sarveṣāmayameva vidhiḥ| āsthāpitaśca paścāt| snātaḥ payasā bhuñjīta, sātmyādivaśājjāṅgalarasena vā| ayaṃ-bastiḥ prayuktaṃ, pittātīsārādīn virecanāsthāpanayoścātipravṛttiṃ-doṣāṇāmatiyogaṃ, jayati| etaduktaṃ bhavati,-bahudoṣasya yā pravṛttirvirecanaviṣaye āsthāpanaviṣaye vā tāṃ ca prayuktā'yaṃ jayati| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">phāṇitaṃ kuṭajotthaṃ ca sarvātīsāranāśanam| vatsakādisamāyuktaṃ sāmbaṣṭhādi samākṣikam||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṭajotthaṃ ca phāṇitaṃ vatsakādiyuktamambaṣṭhādisahitaṃ mākṣīkayuktaṃ sarvātīsāraḥ-āmātīsāraḥ pakvātīsāraśca, tasya nāśanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">nīruṅnirāmaṃ dīptāgnerapi sāsraṃ cirotthitam| nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīruk cāsau nirāmaśca nīruṅnirāmastamatīsāraṃ, api sāsraṃ-apiśabdātkimuta nirasram?, taṃ tathābhūtaṃ corotthitaṃ, tathā nānāvarṇaṃ-anekavarṇaṃ, dīptāgneḥ puṭapākairupācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">tvakpiṇḍāddīrghavṛntasya śrīparṇīpatrasaṃvṛtāt| mṛlliptādagninā svinnādrasaṃ niṣpīḍitaṃ himam||79||</seg> atīsārī pibedyuktaṃ madhunā sitayā'thavā| ---------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvacaḥ piṇḍastvakpiṇḍaḥ, dīrghavṛntasya tvakpiṇḍaḥ, tasmāt, kāśmaryapatrasañchāditāt mṛlliptāt sāmānyoktāvapi kṛṣṇamṛttikayā liptāditi vedyam| prāguktaṃ hi (ślo.73)-"kṛṣṇamṛttikayā''lipya" iti| anantaramagninā svinnādrasaṃ niṣpīḍitaṃ śītaṃ kṛtvā'tīsārī madhunā yuktamathavā sitayā yuktaṃ pibet| dīrghavṛntaḥ-śyonākaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------------------------------------------| evaṃ kṣīridrumatvagbhistatprarohaiśca kalpayet||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kaṭvaṅgatvagghṛtayutā sveditā saliloṣmaṇā| sakṣaudrā hantyatīsāraṃ balavantamapi drutam||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-anena prakāreṇa, kṣīridrumāṇāṃ tvagbhistatprarohaiḥ-komalairvigatamūlaiśca, kalpayet| prarohāḥ-aṅkurā ityanye| śyonākatvak ghrutayutā tathoṣṇasaliloṣmaṇā sveditā mākṣikayuktā'tīsāraṃ balavantamapi śīghraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">pittātisārī seveta pittalānyeva yaḥ punaḥ| raktātisāraṃ kurute tasya pittaṃ satṛḍjvaram||82||</seg> <seg type="unit" n="83">dāruṇaṃ gudapākaṃ ca tatra chāgaṃ payo hitam| padmotpalasamaṅgābhiḥ śṛtaṃ mocarasena ca||83||</seg> <seg type="unit" n="84">sārivāyaṣṭirodhrairvā prasavairvā vaṭādijaiḥ| sakṣaudraśarkaraṃ pāne bhojane gudasecane||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittātīsārī pittalānyevānnapānāni yaḥ sevate, tasya pittaṃ kartṛ raktātīsāraṃ kurute| kimbhūtam? tṛṣṇājvarayutam| tathā dāruṇaṃ gudapākaṃ karoti| tatra-evaṃvidhe'tīsāre, chāgaṃ kṣīraṃ padmādibhirmocarasena ca śṛtaṃ hitam| athavā, sārivādibhiḥ śṛtaṃ chāgaṃ kṣīraṃ hitam athavā, vaṭādijaiḥ pallavaiḥ śṛtaṃ kṣaudraśarkarānvitaṃ pāne bhojane gudaseke ca chāgaṃ payo hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">tadvadrasādayo'namlāḥ sājyāḥ pānānnayorhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathaiva rasayūṣādayo'namlāḥ saghṛtāḥ pānānnayorhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkaro hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">payasyardhodake chāge hrīberotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇīrasānvitā||86||</seg> prāgbhaktaṃ navanītaṃ vā lihyānmadhusitāyutam| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chāge payasyardhodake vālakotpalanāgaraiḥ pṛśniparṇīkvāthena ca yuktā peyā raktātīsāraṃ hanti| athavā navanītaṃ prāgbhaktaṃ madhuśarkarānvitaṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| balinyasre'sramevājaṃ mārgaṃ vā ghṛtabharjitam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">kṣīrānupānaṃ kṣīrāśī tryahaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtam| kapiñjalarasāśī vā lihannārogyamaśrute||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pravṛddhe rakte chāgaṃ raktamathavā mārgaṃ-mṛgasambandhi raktaṃ, ghṛtabharjitaṃ bhuñjīta, evakārānna tvaparaṃ kiñcidajasya mṛgasya ceti gamyate| ubhayamapi kṣīrānupānaṃ kṣīrāśī ca san bhuñjīta| athavā, kṣīrodbhavaṃ ghṛtaṃ tryahaṃ lihan kapiñjalarasāśano nara ārogyaṃ prāpnoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">pītvā śatāvarīkalkaṃ kṣīreṇa kṣīrabhojanaḥ| raktātisāraṃ hantyāśu tayā vā sādhitaṃ ghṛtam||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāvarīkalkaṃ kṣīreṇa pītvā kṣīrāśī san raktātīsāraṃ drāgeva parākaroti| athavā, tayā-śatāvaryā, pakvaṃ ghṛtaṃ raktātīsāraṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">lākṣānāgaravaidehīkaṭukādārvivalkalaiḥ| sarpiḥ sendrayavaiḥ siddhaṃ peyāmaṇḍāvacāritam||90||</seg> atīsāraṃ jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam| ---------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lākṣādibhiḥ siddhaṃ ghrutaṃ peyāmaṇḍenāvacāritaṃ śīghraṃ tridoṣamapyatīsāraṃ ghoraṃ jayati| apiśabdādraktātīsāramapi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">---------------------------------------------| kṛṣṇamṛcchaṅkhayaṣṭyāhvakṣaudrāsṛktaṇḍulodakam||91||</seg> jayatyasraṃ priyaṅguśca taṇḍulāmbumadhuplutā| ---------------------------------------------|92|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇamṛdādikaṃ taṇḍulajalāloḍitaṃ raktaṃ jayati| tathā, taṇḍulāmbumadhuyuktā priyaṅgū raktaṃ jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">---------------------------------------------| kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpāñcabhāgikaḥ||92||</seg> ojena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati| ---------------------------------------------|93|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamo bhāgaḥ pañcabhāgaḥ, sa yasyāsti sa pāñcabhāgikaḥ| ko'sau? kṛṣṇātilānāṃ kalkaḥ, śarkarāyāḥ pāñcabhāgikaḥ kṛṣṇatilānāṃ kalkaḥ chagalīkṣīreṇa pītaḥ san sadyo raktaṃ niyacchati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">---------------------------------------------| pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā||93||</seg> dāhatṛṣṇāpramohebhyo raktasrāvācca mucyate| ---------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṇḍulajalena candanaṃ śarkarāmākṣikānvitaṃ pītvā dāhādibhyo mucyate| mucyata iti karmakartari taṅ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">---------------------------------------------| gudasya dāhe pāke vā sekalepā hitā himāḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudasya dāhe pāke ca sati sekalepā himā hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate| yadā vibaddho vāyuśca kṛcchrāccarati vā na vā||95||</seg> picchābastiṃ tadā tasya pūrvoktamupakalpayet| ---------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alpamalpaṃ punaḥ punaḥ śūlena saha yaśca bahuśo raktamupaveśyate| vāyuśca yada vibaddho-nānulomagaḥ, ata eva kṛcchreṇa carati na vā carati tadā tasya-puruṣasya, pūrvoktaṃ-"tvakpiṇḍāt" (ślo.79) ityādikaṃ picchābastimupakalpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">---------------------------------------------| pallavān jarjarīkṛtya śiṃśipākovidārayoḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pacedyavāṃśca sa kvātho ghṛtakṣīrasamanvitaḥ| picchāsrutau gudabhraṃśe pravāhaṇarujāsu ca||97||</seg> picchābastiḥ prayoktavyaḥ kṣatakṣīṇabalāvahaḥ| -------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiṃśipākovidārayoḥ pallavān jarjarīkṛtya yavāṃśca pacet| sa kvātho ghṛtakṣīrasaṃyuktaḥ picchāsrutyādiṣu picchābastiḥ prayoktavyaḥ| sa ca kṣatakṣīṇānāṃ balapradaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">---------------------------------------------| prapauṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsanam||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prapauṇḍarīkapakvena ghṛtenānuvāsanaṃ ca prayoktavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate| śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktaṃ viśā sahitamathavā pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate tasya lehārthaṃ śatāvarīghṛtakalpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">śarkarārdhāṃśakaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam| kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> navanītaṃ navaṃ śarkarāyā ārdhabhāgena yuktaṃ mākṣikacaturthapramāṇaṃ mākṣikasya caturthabhagenānvitaṃ līḍhaṃ taṃ-pūrvoktaṃ, vikāraṃ hitāhārasya jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet| ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tadardhaśarkarāyuktaṃ lehayetkṣaudrapādikam| adho vā yadi vā'yūrdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adho vā ūrdhvaṃ vā yasya raktaṃ pravartate, sa nyagrodhādīnāṃ śuṅgān āpothya-jarjarīkṛtya, tapte jale'horātraṃ vāsayet| tenāmbunā ghṛtaṃ pacet| tacca-ghṛtaṃ, śarkarāyā ardhabhāgena yuktaṃ mākṣikacaturthāśakaṃ lehayet| pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">śleṣmātisāre vātoktaṃ viśeṣādāmapācanam| kartavyamanubandhe'sya pibetpaktvā'gnidīpanam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">bilvakarkaṭikāmustaprāṇadāviśvabheṣajam| vacāviḍaṅgabhūtīkadhānakāmaradāru vā||104||</seg> athavā pippalīmūlapippalīdvayacitrakam| ---------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmatīsāre vātātīsāroktaṃ yadāmapācanaṃ tadviśeṣāttatra kartavyam, na tathā vātātīsārokto'nya upakramaḥ kārya iti viśeṣaśabdasyārthaḥ| asya-atīsārasya, anubandhe-cikitsāyāṃ samyak kṛtāyāmapyaśame sati, bilvakarkaṭikādikaṃ pakatvā pānamagnidīpanaṃ pibet| athavā, vacādīni pibet| athavā, pippalīmūlādikaṃ paktvā'gnidīpanaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">---------------------------------------------| pāṭhāgnivatsakagranthitiktāśuṇṭhīvacābhayāḥ||105||</seg> kvathitā yadi vā piṣṭāḥ śleṣmātīsārabheṣajam| ---------------------------------------------|106|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ete pāṭhādayaḥ kvathitāḥ pācananyāyena, cūrṇitā vā śleṣmātīsārabheṣajamiti| atrāpi vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyena' koṣṇavāriṇā ityetatsambadhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">---------------------------------------------| sauvarcalavacāvyoṣahiṅguprativiṣābhayāḥ||106||</seg> pibecchleṣmātisārārtaścūrṇitāḥ koṣṇavāriṇā| ---------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sauvarcalādīṃścūrṇitān koṣṇajalena śleṣmatīsārārtaḥ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">---------------------------------------------| madhyaṃ līḍhvā kapitthasya savyoṣakṣaudraśarkaram||107||</seg> kaṭphalaṃ madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapitthasya madhyaṃ savyoṣamākṣikaśarkaraṃ līḍhvā, athavā kaṭphalaṃ mākṣikānvitaṃ līḍhvā, jaṭhararogānmucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| kaṇāṃ madhuyutāṃ līḍhvā takraṃ pītvā sacitrakam||108||</seg> bhuktvā vā bālabilvāni vyapohatyudarāmayam| ---------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇāṃ mākṣikānvitāṃ līḍhvā takraṃ ca sacitrikaṃ pītvā bālabilvāni vā bhuktvā jaṭhararogaṃ vyapohati| "upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti vā'taṅ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">---------------------------------------------| pāṭhāmocarasāmbhodadhātakībilvanāgaram||109||</seg> sukṛcchramapyatīsāraṃ guḍatakreṇa nāśayet| ---------------------------------------------|110|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādi guḍatakreṇa pītvā'tīsāraṃ sukṛcchramapi nāśayet| śleṣmātīsāre prakṛte'tīsāragrahaṇamanyasyāpi nirāmasya tannāśanamiti dyotanārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">---------------------------------------------| yavānīpippalīmūlacāturjātakanāgaraiḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">marīcāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ *samaiḥ| *vṛṣāmladhātakīkṛṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ *kapitthāṣṭaguṇaiḥ kṛtaḥ| cūrṇo'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalāmayān||112||</seg> kāsaśvāsāgnisādārśaḥpīnasārocakān jayet| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānyādibhirdravyaiḥ samairvṛkṣāmlādibhistriguṇairmūladravyāpekṣayā| kimbhūtairetaiḥ ? ṣaḍguṇā sitā yeṣāṃ vṛkṣāmlādīnāṃ ta evaṃ taiḥ| ṣaḍguṇasitaiścūrṇaḥ kṛta iti yojyam| evaṃ śarkarābhāgānāṃ śatamaṣṭādhikaṃ bhavati| kva(kaiḥ) kṛtaścūrṇaḥ ? mūladravyāpekṣayā'ṣṭāguṇaiḥ kapitthaiḥ kapitthaiḥ| kecittvevaṃ paṭhanti-'ṣaḍguṇasite kapitthe'ṣṭaguṇe' iti| tatra cedaṃ vyākhyānam-mūladravyāpekṣayā kapitthe'ṣṭaguṇe| tathā ca kimbhute ? ṣaḍguṇasitā yasmāttathā tasmin, evaṃ śarkarābhāgā aṣṭacatvāriṃśatsyuriti| ayaṃ cūrṇo'tīsārādin jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">---------------------------------------------| karṣonmitā tavakṣīrī cāturjātaṃ dvikārṣikam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">yavānīdhānyakājājīgranthivyoṣaṃ palāṃśakam| palāni dāḍimādaṣṭau sitāyāścaikataḥ kṛtaḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">guṇaiḥ kapitthāṣṭakavaccūrṇo'yaṃ dāḍimāṣṭakaḥ| bhojyo vātātisāroktairyathāvasthaṃ khalādibhiḥ||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tugākṣīrī caturjātaṃ ca karṣonmitaṃ-karṣapramāṇam| yavānī ca dhānyakaṃ cājājī ca yavānīcānyakājāji dvikārṣikam| granthiśca vyoṣaṃ ca tatpalāṃśakaṃ-palabhāgikam| palāni dāḍimādaṣṭau, caśabdātsitāyā apyaṣṭau palāni| evamayamekataḥ-ekasmin, kṛtaścūrṇo dāḍimāṣṭakaḥ-etatsaṃjñaḥ| tena caturjātakamekamevāsya samudāyādyathokta eka eva bhāgaḥ| vyoṣamapyekamevāsyāpi samudāyādyathokta eka eva bhāgaḥ| evaṃ dravya samudāyasyaikatve kalpanā'pyatrāpyācāryasyābhimataiva| yathā (hṛ. ci. a. 19/43)-"trikaṭūttamātilaruṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā| gulikā rasāyanaṃ kuṣṭhajicca vṛṣyā ca saptasamā||" iti| saptaceti tugākṣīryekā, caturjātaṃ dvitīyam, yavānī tṛtīyā, dhānyakaṃ caturtham, ajājī pañcamī, pippalī-mūlaṃ ṣaṣtham, vyoṣaṃ saptamam, dāḍimamaṣṭamamiti| anye tvevaṃ vyācakṣate,-palamiti prakṛtam| dāḍimamaṣṭakaṃ-aṣṭapalapramāṇaṃ, yasmin cūrṇe sa dāḍimāṣṭaka iti| yathā cākṣiroge (hṛ.u.a. 16/5)-"sitamaricabhāgamekaṃ caturmanohvaṃ" ityatra| taccarṇaṃ vātātīsāroktairavasthāvaśāt khalapeyādibhiḥ saha bhojanīyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">saviḍaṅgaḥ samaricaḥ sakapitthaḥ sanāgaraḥ| cāṅgerītakrakolāmlaḥ khalaḥ śleṣmātisārajit||116||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khalaḥ śleṣmātīsārajit| kimbhūtaḥ ? viḍaṅgādiyutaḥ cāṅgerītakrakolairamlaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktamamlaṃ lākṣādi ṣaṭpalam| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktamamlaṃ ghṛtaṃ-"gudarugbhraṃśayoryuñjayāt sakṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ|" (ślo.48) ityādi, tathā lākṣādi-"lākṣānāgaravaidehī" (ślo. 90) ityādi, ṣaṭpalaṃ-yakṣmoktam (hṛ. ci. a. 5/22), purāṇaṃ vā ghṛtaṃ yavāgūmaṇḍamiśritaṃ, dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">vātaśleṣmavibandhe vā sravatyati kaphe'pi vā| śūle pravāhikāyāṃ vā picchābastiḥ praśasyate||118||</seg> vacābilvakaṇākuṣṭhaśatāhvalavaṇānvitaḥ| --------------------------------------------|119|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphavibandhe, vā'tiśayena kaphe sravati, tathā śūle sati, pravāhikāyāṃ vā satyāṃ, picchābastiḥ-pūrvokta eva "pallavān jarjarīkṛtya" (ślo. 96) ityādiko, vacādibhiryuktaḥ praśasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">--------------------------------------------| bilvatailena tailena vacādyaiḥ sādhitena vā||119||</seg> bahuśaḥ kaphavātārte koṣṇenānvāsanaṃ hitam| --------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bilvamajjabhya utpannaṃ tailaṃ bilvatailam| tena vacādyaiḥ pakvena, athavā tailena-tilatailena vacādyaiḥ sādhitena, ubhayenāpyuṣṇena bahuśo'nuvāsanaṃ kaphavātārte hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------| kṣīṇe kaphe gude dīrghakālātīsāradurbale||120||</seg> <seg type="unit" n="121">anilaḥ prabalo'vaśyaṃ svasthānasthaḥ prajāyate| sa balī sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet||121||</seg> <seg type="unit" n="122">vāyoranantaraṃ pittaṃ pittasyānantaraṃ kapham| jayetpūrvaṃ trayāṇāṃ vā bhavedyo balavattamaḥ||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphe kṣīṇe gude ca dīrghakālo yo'tīsārastena durbale-balahīne sati, anilaḥ svasthānasthitaḥ-pāyusthitaḥ, avaśyaṃ prabalo jāyate| saḥ-vāyuḥ, balavān sahasā-jhaṭityeva, vyāpādayet| tasmāttaṃ-vāyuṃ, śīghraṃ jayet| taṃ vāyuṃ jitvā'nantaraṃ pittaṃ jayet| pittasyānantaraṃ kaphaṃ jayet| athavā, trayāṇāṃ madhye yo balavattamo doṣastameva pūrvaṃ jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">bhīśokābhyāmapi calaḥ śīghRaṃ kupyatyatastayoḥ| kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca||123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhayaśokābhyāmapyanilo yasmāt kupyati, atastayoḥ-bhayaśokātīsārayoḥ, vātahara kriyā kāryā| na kevalaṃ vātaharā, harṣaṇāśvāsanāni ca kāryāṇi, bhayaśokanivṛttaye|</ab>
          <ab type="mula">yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate| dīptāgnerlaghukoṣṭhasya śāntastasyodarāmayaḥ|124| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne'tīsāracikitsitaṃ nām navamo'dhyāyaḥ|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya-atīsāriṇaḥ puruṣasya, uccārāt-malapravṛtteḥ, vinā mūtramathavā vātaḥ pravartate dīptāgnerlaukoṣṭhasya sataḥ, tasya jaṭhararogaḥ śānta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsita sthāne'tīsāracikitsitaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.4.10">
          <head>grahaṇīdoṣacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atīsāracikitsitādanantaraṃ grahaṇīdoṣacikitsitamucyate, nidānasāmānyāt| tathā ca prāguktam (hṛ. ci. a. 8/164)-"arśotisāragrahaṇīvikārāḥ" ityādi, ata āha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyamaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grahaṇyāmāśrito doṣo grahaṇīdoṣaḥ,-tadāśritasthānoditakārī vātādyanyatamaḥ, tasya cikitsitaṃ grahaṇīdoṣacikitsitam| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">grahaṇīmāśritaṃ doṣamajīrṇavadupācaret| atīsāroktavidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grahaṇimāśritaṃ doṣamajīrṇavadupācaret-tattulyasādhanena laṅghano(nādyu)ktopacārādinopakramet| atīsāroktavidhinā tasya-grahaṇidoṣavataḥ puṃso, yathādoṣamāṃ vipācayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">annakāle yavāgvādi pañcakolādibhiryutam| vitaretpaṭulaghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annakāle-samyag jātāyaṃ kṣudhi, yavāgvādyannaṃ-peyāvilepyodanalakṣaṇaṃ, vitaret-dadyāt| kimbhūtam ? pañcakolādibhiryutam| ādiśabdenānyairapyevaṃprakārairdravyairdīpanādiguṇayuktairyuktam| tathā, paṭu-lavaṇam, laghu-ubhayathā mātrayā prakṛtyā ca| punaḥ-bhūyo, dīpanān ṣāḍavādīn yogān vitaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dadyātsātiviṣāṃ peyāmāme sāmlāṃ sanāgarām| pāne'tīsāravihitaṃ vāri takraṃ surādi ca||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, āme sati peyāṃ dadyāt| kimbhūtām ? nāgarātiviṣāyutām| tathā, sāmlāṃ-īṣadamlām| pāne'tīsāravihitaṃ vāri takraṃ surādi ca sātmyādivaśād yathāyogyaṃ tasmai dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhilāghavāt| pathyaṃ, madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam| vāte svādvamlasāndratvātsadyaskamavidāhi tat||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grahaṇidoṣiṇāṃ takraṃ pathyam| kasmāt ? dīpanagrāhilāghavāt| dīpanagrāhiśabdayoratra bhāvapradhānayornirdeśaḥ, yathā "hyekayordvivacanaikavacane" ityatra| ata evaitau bhāvapratyāntena lāghavaśabdena saha nirdiṣṭau| bhāṣyakārastvāha-"dvandvātparo yaḥ śrūyate sa sarvaiḥ sambadhyate|" iti| tena dīpanagrāhiśabdayorapi bhavapratyayārthasambandho bhavatīti| madhurapākitvāt pittapradūṣaṇaṃ ca na bhavati| nacapadena prakarṣadūṣaṇaṃ pittasya takraṃ niṣidhyate| tenārthāt kiñcit pittakaramityuktaṃ bhavati| kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam| takraṃ rūkṣatvācceti pṛthaṅkṣirdeśādrūkṣatvasya takragatasya yathā kaphe hitatvaṃ dravyasvabhāvānna tathā kaṣāyādīnāmetad dyotayati| vāte svādvamlasāndratvāttakraṃ pathyam| kimbhūtam ? sadyaskaṃ-sadyoviloḍitam, ata eva na vidāhi| nanu, grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyamityetāvadastu| kiṃ hetunirdeśena ? atrocyate| laghvādiguṇebhyaḥ prāṅkṣirūpittebhyo'dhikān vikāśitvamadhurapākādīnabhidhātuṃ dīpanādayo'pi tatprasaṅgānnirdiṣṭāḥ| api ca, grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyam yathā dīpanādiguṇayogāttathānyadapi yaddravyamevaṃguṇaṃ grahaṇīdoṣacikitsite noktaṃ tadapi grahaṇīdoṣiṇāṃ pathyamiti hetunirdeśena dyotyate| dravyasvabhāvāttu viśeṣeṇa grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ pathyamiti| eṣa ca nyāyo'natrāpi sahetukadravyakathane yojyaḥ| kiñca yattadornityābhisambandhādevaṃnirdeśāccāyamartho'vatiṣṭhate,- yadevaṃvidhaṃ takraṃ tad grahaṇīdoṣiṇāṃ pathyam, nānyādruśaṃ yadanuddhṛtasnehamathavā'rdhoddhṛtasnehaṃ tathā'tijātatvādamlaṃ tathā'sadyaskaṃ vidāhi ca, tatsarvaṃ grahaṇīdoṣiṇāmapathyameva| takre ca rūkṣasvādvamlādayo guṇāḥ parasparaviruddhā āpi dravyaprabhāvāt kaphavijayitvaṃ vātavijayitvaṃ ca yathāyogaṃ kurvantyeva svaṃ svaṃ karma, yathā satvarajastamaḥsaṃjñā guṇāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">taccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet| kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍuplīhagulmanut||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlānāṃ caturṇāṃ-koladāḍimavṛkṣāmlacukrikāṇāṃ, prastham| kecittu vṛkṣāmlāmlavetasadāḍimabadarāṇāmityāhuḥ| trikaṭukāt palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri palāni| śarakarāyāḥ palānyaṣṭau| tadetaccūrṇaṃ śākādiṣvavacārayet-miśrayet| tacca kāsādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nāgarātiviṣāmustaṃ pākyamāmaharaṃ pibet| uṣṇāmbunā vā tatkalkaṃ nāgaraṃ vā'thavā'bhayām||8||</seg> sasaindhavam vacādiṃ vā tadvanmadirayā'thavā| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgarādi pākyaṃ kvāthayitvā''maghnaṃ pibet| athavā, teṣāṃ-nāgarādīnāṃ, kalkamuṣṇāmbunā pibet| athavā, śuṇṭhīmuṣṇāmbunā pibet harītakīṃ va| vacādigaṇaṃ vā saindhavānvitaṃ tadvat-uṣṇāmbunā, pibet| vacādimeva madirayā vā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| varcasyāme sapravāhe pibedvā dāḍimāmbunā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">biḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvacitrakanāgaram| sāme kaphānile koṣṭharukkare koṣṇavāriṇā||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purīṣa āme tathā sapravāhe biḍenopalakṣitaṃ lavaṇaṃ biḍalavaṇaṃ piṣṭaṃ dāḍimāmbunā vā pibet| sāme vātakaphe koṣṭharujākare bilvādīni koṣṇavāriṇā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam| chardihṛdrogaśūleṣu peyamuṣṇena vāriṇā||11||</seg> pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chardyādiṣu kaliṅgādikaṃ koṣṇena vāriṇā peyam| pathyādikaṃ cūrṇaṃ samaricamuṣṇajalena pibet| pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ tathā lavaṇapañcakam| cūrṇīkṛtaṃ dadhisurātanmaṇḍoṣṇāmbukāñjikaiḥ||13||</seg> pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ param| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādikaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ dadhyādibhiragnidīptyarthaṃ pibet| tasyāḥ surāyā maṇḍastanmaṇḍaḥ| koṣṭhavātaharaṃ caitaccūrṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| paṭuni pañca dvau kṣārau maricaṃ pañcakolakam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dīpyakaṃ hiṅgugulikā bījapūrarase kṛtā| koladāḍimatoye vā paraṃ pācanadīpanī||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lavaṇapañcakādibhirguṭikā bījapūrarase kṛtā koladāḍimajale vā kṛtā'tiśayena pācanī dīpanī ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tālīsapatracavikāmaricānāṃ palaṃ palam| kṛṣṇātanmūlayordve dve pale śuṇṭhī palatrayam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">caturjātamuśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam| guḍena vaṭakān kṛtvā triguṇena sadā bhajet||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madyayūṣarasāriṣṭamastupeyāpayonupaḥ| vātaśleṣmātmanāṃ chardigrahaṇīpārśvahṛdrujām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām| prasekapīnasaśvāsakāsānāṃ ca nivṛttaye||19||</seg> <seg type="unit" n="20">abhayāṃ nāgarasthāne dadyāttatraiva viḍgrahe| chardyādiṣu ca paitteṣu caturguṇasitānvitāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayā'pi vā| paraṃ hi vahnisamparkāllaghimānaṃ bhajanti te||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tālīsapatrādīnāṃ pratyekaṃ palam| pippalī pale dve| pippalīmūlasya dve| śuṇṭhī palatrayam| caturjātamuśīraṃ ca pṛthak karṣabhāgam| guḍena triguṇena vaṭakān kṛtvā madyādīn piban sadā bhajet| kimarthamityāha-vātakaphātmakacchardyādīnāṃ śāntyartham| tatra ca (traiva)-eteṣveva ca vaṭakeṣu, viḍgrahe-viḍvibandhe sati, abhayāṃ nāgarasthāne dadyāt| chardyādiṣu pūrvokteṣu pittodbhaveṣu satsu guḍavarjaṃ caturguṇasitayā yuktā vaṭakāḥ kāryāḥ| vaṭakānāṃ vidhānamāha-pakvena guḍena vaṭakāḥ kāryāḥ, sitayā vā pakvayā kāryāḥ| kimiti pakvena kriyante ? ityāha-yasmātkāraṇādagnisamparkāt te-vaṭakāḥ, paraṃ laghutvaṃ bhajanti| laghorbhāvo laghimā, "pṛthvādibhya imanic|" "ṭeḥ" iti ṭilopaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sāmacikitsāmuktvā nirāmacikitsāṃ viśeṣeṇāha---- athainaṃ parikvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayedalpaśo bhiṣak||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nurūhayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārutagrahaṇīgadā vidyante yasyeti "arśaāditvāt(bhyo')ac"| enaṃ-mārutagrahaṇīgadavantaṃ, dīpanīyauṣadhayutaṃ-pañcakolaprāyadravyānvitaṃ, vahnisandhukṣaṇārthamalpamātrayā ghṛtaṃ pāyayet| kiñcitsandhukṣite-manāk sandīpite, tvagnau sati saktaviṇmūtrapavanaṃ naraṃ dve dine trīṇi vā sasnehya-snehayitvā, anantaraṃ svinnābhyaktaṃ kṛtvā niruhayet| tato-niruhādanantaraṃ, mārute śānte satyeraṇḍatailenāthavā tailvakena (hṛ.ci.a.29132) ghṛtena sakṣāreṇa srastadoṣaṃ-pracyutadoṣaṃ, virecayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śuddharūkṣāśayaṃ baddhavarcaskaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailena taṃ tataḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyakcāpyanuvāsitam| laghvannapratisaṃyuktaṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddho rūkṣa āśayo yasya sa evam, tathā baddhaṃ varcaḥ-purīṣaṃ yasya tam, śuddharūkṣāśayamitihetau prathamā, śuddharūkṣāśayatvena vaddhavarcaskamityarthaḥ| tathāvidhaṃ naramanuvāsayet| kena ? dīpanīyāni-nāgarādīni, amlani-vṛkṣāmlamātuluṅgadāḍimādīni, vātaghnāni-kuṣṭharāsrairaṇḍādīni, tairdīpanīyāmlavātaghnaiḥ siddhatailena| nirūḍhaṃ viriktaṃ ca vidhinā cānuvāsitaṃ mātrayetyarthaḥ, samyak cāpyanuvāsitaṃ laghvannapratisaṃyuktaṃ punaḥ sarpiḥ śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍāṅgaśaṭhibhirghṛtam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmlacukrikādāḍimasya ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tatpakvamagnidīptikaraṃ param||29||</seg> śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamūlādibhiḥ kalkairdravyaiḥ śuktādibhirdravadravyaiḥ sāmānyaparibhāṣayā ghṛtaṃ pacet| pañcamūlamiha mahadgrāhyam, sutarāṃ vātaghnatvāt| etacca ghṛtaṃ paramagnidīptikaraṃ śūlādighnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayeddhṛtam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bījapūrakarasena saha siddhaṃ vā ghṛtaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula">tailamabhyañjanārthaṃ ca siddhamebhiścalāpaham| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhiḥ pañcamūlādibhirghṛtauṣadhaiḥ siddhaṃ tailaṃ vā'bhyañjanārthaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||31||</seg> vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eteṣāmauṣadhānāṃ pañcamūlādīnāṃ cūrṇamuṣṇāmbunā vā pibet| kasyāmavasthāyāmityāha-vāte| kimbhūte? śleṣmāvṛte, tathā sāme kaphe vā, vātenoddhate sāme vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">adhunā pittagrahaṇīrogacikitsāmāha---- ---------------------------------------------| agnernirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hatvā tiktalaghugrāhidīpanairavidāhibhiḥ| annaiḥ sandhukṣayedagniṃ cūrṇaiḥ snehaiśca tiktakaiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agnipittayorgrahaṇyāśrayatvād dravatvācca yadagneḥ plāvakaṃ pittamūrdhvādhaḥ prapannaṃ tadyathāsannadeśaṃ vamanena virekeṇa vā hatvā, ānantaraṃ tamagnimannaistiktalaghugrāhidīpanaiḥ sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? avidāhibhiḥ,-na tu sāmānyena dīpanaiḥ| na kevalamevaṃvidhairannairagniṃ sandhukṣayet, tathā ca cūrṇaiḥ snehaiśca taṃ sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? tiktakaiḥ-tiktadravyabhūyiṣṭhaiścūrṇaistiktadravyasādhitaiḥ snehaiśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">paṭolanimbatrāyantītiktātiktakaparpaṭam| kuṭajatvakphalaṃ mūrvā madhuśigruphalaṃ vacā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dārvītvakpadmakośīrayavānīmustacandanam| saurāṣṭryativiṣāvyoṣatvagelāpatradāru ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">cūrṇitaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān||36||</seg> kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuśigruḥ-sobhāñjanakaviśeṣaḥ, tasya phalaṃ śvetamaricākhyam| etatpaṭolādikaṃ cūrṇitaṃ madhunā lehyamathavā jalena peyaṃ madyairvā| tacca hṛdrogādīn nāśayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| bhūnimbakaṭukāmustātryūṣaṇendrayavān samān||37||</seg> <seg type="unit" n="38">dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet| guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut||38||</seg> kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisārajit| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūnimbādyān samabhāgān citrakāt dvau kuṭajatvacāṃ ṣoḍaśa bhāgāṃścūrṇayet| tadetaccūrṇaṃ guḍayutena śītāmbunā pītaṃ grahaṇīrogādiharam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------| nāgarātiviṣāmustāpāṭhābilvaṃ rasāñjanam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kuṭajatvakphalaṃ tiktā dhātakī ca kṛtaṃ rajaḥ| kṣaudrataṇḍulavāribhyāṃ paittike grahaṇīgade||40||</seg> pravāhikārśogudarugraktotthāneṣu ceṣyate| --------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgarādidravyaṃ cūrṇitaṃ kṣaudrataṇḍulajalābhyāṃ saha paittikagrahaṇīroga iṣyate, pravāhikādiṣu ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭārūṣakān| paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustāṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśakān| droṇe'pāṃ sādhayettena pacetsarpiḥ picūnmitaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ| pittagrahaṇyāṃ tatpeyaṃ kuṣṭhoktaṃ tiktakaṃ ca yat||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> candanādidravyaṃ pratyekaṃ dvipalāṃśakamapāṃ droṇe pacet| tena kvāthena picupramāṇaiśca kirātatiktādibhiḥ kalkaiḥ sarpiḥ pacet| kuṭannaṭaḥ-śyonākaḥ| āsphotā-utpalasārivā| kapītano-vānīraḥ| atra ca sarpiḥpramāṇaṃ kvāthāpekṣayā dvātriṃśatpalāni kalpyāni, na tu kalkāpekṣayā pañca palāni| kvāthādidravadravyasya snehapāke prādhānyāt| yataḥ kvāthādidravamantareṇa snehapāko'pi nopapadyate, na tu tathā kalkaṃ vinā| tasmāt kvāthasya prādhānyāt kvāthāpekṣayaiva sarpirgrāhyam| tat-etadghṛtaṃ, pittagrahaṇyāṃ peyam| yacca kuṣṭhacikitsite (ci. a. 19/2) gaditaṃ tiktakaṃ ghṛtaṃ tacca peyam| caśabdo mahātiktakasyāpi grahaṇārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte| kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ kramādagniṃ vivardhayet||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaduṣṭāyāṃ grahaṇyāṃ tīkṣṇairdravyaiḥ pracchardane-vamane, kṛte sati prathamaṃ kaṭvamlalavaṇakṣārairagniṃ vivardhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pañcakolābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ| bījapūrapragāḍhaiśca siddhaiḥ peyādi kalpayet||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcakolādibhiḥ siddhaiḥ-kvathitaiḥ, peyādikaṃ kalpayet| gandhapalāśaṃ-gandhapatram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgaṃ ca tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ ca tathā bhallātakāḍhakam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">mañjiṣṭhā'ṣṭapalaṃ caitajjaladroṇatraye pacet| droṇaśeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsaṃ sthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">grahaṇīṃ dīpayatyeṣa bṛṃhaṇaḥ pittaraktanut| śoṣakuṣṭhakilāsānāṃ pramehāṇāṃ ca nāśanaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhūkakusumānāṃ droṇam| tato-madhūkapuṣpebhyaḥ, ardhena viḍaṅgam| tato-viḍaṅgāt, citrakasyārdham| bhallātakasya cāḍhakam| mañjiṣṭhāyāḥ palānyaṣṭau| etatsarvaṃ pānīyadroṇatraye pacet| etacca droṇaśeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhuno'rdhāḍhakena saṃyuktamelādibhiḥ kumme rūṣite-lipte, māsaṃ sthitaṃ taṃ-evaṃvidhaṃ jātaṃ, āsavaṃ prayojayet| eṣaḥ-āsavo, grahaṇīṃ dīpayati bṛṃhaṇo raktapittādināśanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavatsannidhāpayet||51||</seg> tatpiban grahaṇīdoṣān jayetsarvān hitāśanaḥ| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhūkapuṣpāṇāṃ kuḍavasvarasaṃ ca kvathitamardhakṣayīkṛtaṃ-ardhāvaśeṣaṃ, śītaṃ mākṣikacaturthabhagayutaṃ pūrvavat-pūrveṇa tulyamelādirūṣite bhāṇḍe māsaṃ yāvat, sannidhāpayet-samyak sthāpayet| "madhūkapuṣpakuḍavaṃ" ityādi yo'yaṃ parimāṇanirdeśaḥ sa iha mātrādikpradarśanaparaḥ| anayā diśā'yaṃ sandhātavyo bahuḥ, na tvetāvān| anyathā hyalpasambhṛtatvādayamāsavo na śobhanaḥ syāt| anyatra tvāsavāriṣṭalehādau paripūrṇatvāt yathānirdiṣṭaiva mātrā yathoktaguṇakalāpaṃ karoti, na nyūnādhiketi vedyam| tat etat, pibannāturo hitabhojī san sarvān grahaṇīdoṣān jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān pibet||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tadvat-] yathaiṣa madhūkapuṣpakvātha āsutastathaiva, drākṣādisvarasānāsutān pibet| yathā ca madhūkapuṣpāṇāṃ kvātha ādiṣṭo granthakṛtā tathaiva drākṣādīnāṃ svarasābhave kvātho grāhyāḥ, tasya dikpradarśanaparatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">hiṅgutiktāvacāmādrīpāṭhendrayavagokṣuram| pañcakolaṃ ca karṣāṃśaṃ palāṃśaṃ paṭupañcakam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">ghṛtatailadvikuḍave dadhnaḥ prasthadvaye ca tat| āpothya kvāthayedagnau mṛdāvanugate rase||54||</seg> <seg type="unit" n="55">antardhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇīkṛtya ghṛtāplutam| pibetpāṇitalaṃ tasmin jīrṇe syānmadhurāśanaḥ||55||</seg> vātaśleṣmāmayān sarvān hanyādviṣagarāṃśca saḥ| --------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgvādi karṣapramāṇaṃ lavaṇāni pañca palapramāṇāni| tadetadghṛtatailayoḥ kuḍavadvaye dadhiprasthadvaye cāpothya-saṅkṣudya, mṛdāvagnau kvāthayet| rase cānugate-praviṣṭe sati, anantaramantardhūmaṃ kalaśe dagdhvā tataścūrṇīkṛtya karṣamātraṃ ghṛtāloḍitaṃ pibet| tasmin jīrṇe madhurabhojī syāt| sa ca-kṣāro, vātakapharogādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------| bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam||56||</seg> dagdhvā māhiṣamūtreṇa pibedagnivivardhanam| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhunimbādīni dagdhvā māhiṣamūtreṇa pibet| tacca pītaṃ vahniṃ vardhayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">---------------------------------------------| dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī||57||</seg> mustā ca chāgamūtreṇa siddhaḥ kṣāro'gnivardhanaḥ| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭurohiṇī-kaṭukā| haridrādvayādeśchāgamūtreṇa siddhaḥ pūrvavadagnivṛddhikṛt kṣāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| catuṣpalaṃ sudhākāṇḍātripalaṃ lavaṇatrayāt||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vārtākakuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakātpale| dagdhvā rasena vārtākādguṭikā bhojanottarāḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">bhuktamannaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ| visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sudhāstambhāccatvāri palāni, lavaṇatrayātrīṇi palāni, pakvaśuṣkavārtākakuḍavam, arkādaṣṭau palāni, citrakapale dve, etatsarvaṃ dagdhvā, tato vārtākānāṃ rasena kṛtā gulikā bhuktaṃ upayuktaṃ, bhojanaṃ pacantyāśu| kāsādibhyo hitāḥ| visūcikādighnyaśca smṛtāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">mātuluṅgaśaṭhīrāsnākaṭutrayaharītaki| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau pañcapaṭūni ca||61||</seg> sukhāmbupītaṃ taccūrṇaṃ balavarṇāgnivardhanam| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mātuluṅgādikaṃ cūrṇamuṣṇodakena pītaṃ balādivardhanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">---------------------------------------------| ślaiṣmike grahaṇīdoṣe savāte tairghṛtaṃ pacet||62||</seg> dhānvantaraṃ ṣaṭpalaṃ ca bhallātakaghṛtābhayam| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślaiṣmike grahaṇīdoṣe vātānvite taiḥ-mātuluṅgādibhiḥ, ghrutaṃ pacet| athavā, dhānvantaraṃ ghṛtaṃ-pramehacikitsite "daśamūlaśaṭhī" (ci. a. 12/19) ityādikam| ṣaṭpalaṃ-rājayakṣyacikitsite "pañcakolayavakṣāra" (ci. a. 5/22) ityādikam| bhallātakaghṛtaṃ-gulmoktaṃ "bhallātakānāṃ dvipalaṃ" (ci. a. 14/80) ityādikam| abhayghṛtaṃ-udaracikitsite "harītakīsūkṣmarajaḥ" (ci. a. 15/28) ityādikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">---------------------------------------------| biḍakācoṣalavaṇasvarjikāyāvaśūkajān||63||</seg> <seg type="unit" n="64">saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ caikato dahet| saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhake pacet||64||</seg> āḍhakaṃ sarpiṣaḥ peyaṃ tadagnibalavṛddhaye| ---------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> biḍalavaṇaṃ kācalavaṇaṃ-kṛṣṇalavaṇaṃ, kṣāralavaṇaṃ svarjikādīṃścaikasmin kṛtvā dahet| saptavārānasya kṣārasya srutasya cārdhāḍhake sarpiṣa āḍhakaṃ pacet| tadghṛtamagnibalādivṛddhaye peyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">---------------------------------------------| nicaye pañcakarmāṇi yuñjyāccaitadyathābalam||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nicaye-sannipātaje grahaṇīdoṣe, pañcakarmāṇi-vamanavirecanāsthāpanānuvāsananasyāni, yathābalaṃ yuñjyāt| yadyapi śirovirecanākhyasya karmaṇo bāhulyena grahaṇīdoṣe prayojanaṃ na tathā dṛśyate yathā vamanādīnām, tathā'pi bhūyastvamurarīkṛtya pañcakarmāṇītyuktam| caśabdādyadetaddhahaṇītraye pratidoṣamāśrityoktaṃ karma tadapi nicayotthe grahaṇīdoṣe yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">iti grahaṇidoṣasya caturvidhasya cikitsāmābhidhāyedānīṃ pratipuruṣaṃ pratidoṣaṃ mandāgnitvamāśritya yathāvasthaṃ cikitsitaṃ nirdiśannāha---- praseke ślaiṣmike'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam| yojyaṃ kṛśasya vyatyāsātsnigdharūkṣaṃ kaphodaye||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam| dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurakairyutam||67||</seg> sneho'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate| ---------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> praseko dvividhaḥ-vātikaḥ ślaiṣmikaśca| tatra mandāgneḥ ślaiṣmaprakopaje praseke dīpanaṃ rūkṣatiktaṃ yad dravyaṃ tatprayojyam, na ghṛtaṃ nāpi madhurāmlalavaṇādikam| śleṣmajaprasekasya ca lakṣaṇam (hṛ.ci.a.5/63)- "śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati|" ityādi| kṛśasya punarmandāgneḥ kaphodaye sati vyatyāsāt paryāyeṇa vyatikarmavyavahārārthaḥ| vyatyāsāt snigdharūkṣaṃ yojyam,-snigdhaṃ yojayitvā rūkṣaṃ yojyaṃ rūkṣaṃ yojayitvā snigdhaṃ yojyamityarthaḥ| yadi hi kṛśe bahukaphe rūkṣe ca nare rūkṣameva yuñjyāt, tato rūkṣe kevale yujyamāne kārśyasya vṛddhiḥ syāt| atha snehameva yuñjayāt, tataḥ snehe kevale yujyamāne kaphavṛddhiḥ syāt| iti vyatyāsena snigdharūkṣamupayojyam| kṣīṇakṣāmaśarīrasya tu kaphodaye dīpanaṃ dravyaṃ-pañcakolādikaṃ, snehaiḥ-ghṛtādibhiḥ, saṃyutaṃ snehasaṃyuktaṃ yuñjyāt| bahupittasya mandāgrestiktaṃ madhurakairdravyairyuktaṃ dīpanaṃ yojyam| bahuvātasay mandāgnernarasya sneho'mlalavaṇairyuktaḥ prāyeṇa śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">snehasya mandāgniviṣayebhyo'nyadravyebhyaḥ prāyeṇa prādhānyaṃ sarvapuruṣaṃ prati dyotayitumidaṃ brūte---- ---------------------------------------------| snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||68||</seg> nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| ---------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evetyavadhāraṇe| paraṃ-pradhānaṃ, snehameva mandāgrervidyāt, na tato'nyad dravyam| tasmānmandāgnerdoṣapratipakṣabhutairauṣadhairyuktaḥ sneho bāhulyena pathyaḥ| ata evedaṃ kāraṇaṃ nirdiśannāha-nālamityādi| yasmāt snehoddīpitasyāgreḥ suṣṭhu gurvapyannaṃ śamāya nālaṃ-paryāptam| tasmāt sneha eva durbalānaladīpanāya śreṣṭhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">---------------------------------------------| yo''lpāgnitvātkaphe kṣīṇe varcaḥ pakvamapi ślatham||69||</seg> <seg type="unit" n="70">muñcetpaṭvauṣadhayutaṃ sa pibedalpaśo ghṛtam| tena svamārgamānītaḥ svakarmaṇi niyojitaḥ||70||</seg> samāno dīpayatyagnimagneḥ sandhukṣako hi saḥ| ---------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ-naraḥ, alpāgnitvātkaphe kṣīṇe sati purīṣaṃ pakvamapi śithilaṃ muñcet, saḥ-naraḥ, alpamalpaṃ ghṛtaṃ pibet| kimbhutam ? paṭvauṣadhayutaṃ-saindhavaśuṇṭhīyuktam| tena-sarpiṣā, samānaḥ svamārgamānīya svakarmaṇi-annapacanākhye, niyojito'gniṃ sandīpayati| yato'sau-samānaḥ, agne sandhukṣakaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">---------------------------------------------| purīṣaṃ yaśca kṛcchreṇa kaṭhinatvādvimuñcati||71||</seg> sa ghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaśca-puruṣaḥ, purīṣaṃ kāṭhinyāt-saṃhatatvāddhetoḥ,kṛcchreṇa muñcati| saḥ-naraḥ, lavaṇaiḥ pañcabhiryuktaṃ ghṛtaṃ pibet| kimbhūtam ? annāvagrahaṃ,-annenāvagrahaḥ sahasordhvakāyagamanapratibandho'vaṣṭambho yasya tadevam| ghṛtaṃ pītvā'nnaṃ bhoktavyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| raukṣyānmande'nale sarpistailaṃ vā dīpanaiḥ pibet||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raukṣyāddhetormande'gnau sati sarpirathavā tailaṃ dīpanīyairyutaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula">kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehātipānāddhetormande'gnau sati kṣārādīn pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| udāvartāttu yoktavyā nirūhasnehabastayaḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udāvartātpunarmande'gnau sati nirūhasnehabastayaḥ prayoktavyāḥ|</ab>
          <ab type="mula">doṣātivṛdhdyā mande'gnau saṃśuddho'nnavidhiṃ caret| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-doṣā'tivṛddhayā mande'gnau sati vamanavirecanādibhirhṛ tadoṣaḥ kṛtasaṃśuddhirannavidhiṃ-peyādikramaṃ, ācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| vyādhimuktasya mande'gnau sarpireva tu dīpanam||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyādhimuktasya mande'gnau sarpireva dīpanaṃ syāt, nānyattathadravyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">adhvopavāsakṣamatvairyavāgvā pāyayeddhṛtam| annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛhaṇaṃ ca tat||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhvopavāsakṣāmatvairmande'gnau yavāgvā saha ghṛtaṃ pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| kimbhūtam ? annenāvapīḍitamannāvapīḍitam, madhyabhaktaṃ ghṛtamityarthaḥ| evaṃ pītaṃ balyaṃ bṛhaṇaṃ dīpanaṃ ca tadbhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān| prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayetpiśitāśinām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">laghūṣṇakaṭuśodhitvād dīpayantyāśu te'nalam| māṃsopacitamāṃsatvātparaṃ ca balavardhanāḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīrghakālaprasaṅgāttu mande'gnau satyasamyagāhārarasapariṇatyā hetubhūtayā kṣāmakṣīṇakṛśānnarān piśitāśināṃ-prasahādīnāṃ, rasaiḥ sāmlairbhojayet| kasmāttānetān bhojayet? ityāha-laghūṣṇetyādi| laghutvāduṣṇatvātkaṭutvācchodhanatvācca te rasāḥ śīghramagniṃ dīpayanti| bhāvapradhānanirdeśaḥ pūrvavaccātra yojyaḥ| nanu, prāgabhyadhāyi (hṛ. sū. a. 6/61)- "guruṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram|" iti| iha ca prasahānāṃ laghutvamucyate| tadime vacasī parasparaṃ vyāghnāte| atra brūmaḥ| lāghavaśabdo'tra kriyāviśeṣārthaḥ| dhāvanaplavanalaṅghanādikā ceṣṭā, tasyāḥ pāṭavaviśeṣo lāghavam| yathā ca prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū. a. 2/10)-"lāghavaṃ karmasāmarthya" iti| evaṃ cātrāvirodhaḥ| hetunirdeśādanye'pyevaṃprāyā ye māṃ sarasāstānapyetān bhojayediti| te ca-prasahāḥ, māṃsopacitamāṃsatvāddhetoḥ suṣṭhu balaṃ vardhayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthāhitāśanaiḥ| samyak prayuktairdehasya balamagneśca vardhate||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehādibhiḥ samyak prayuktaiḥ śarīrasyāgneśca balaṃ vardhate| tasmāt snehādayo yathāvasthaṃ prayojyā iti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">adhunā snehasyāgnivṛddhikaratvaṃ dṛṣṭāntena darśayati---- dīpto yathaiva sthāṇuśca bāhyo'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ koṣṭhago'nalaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā-yena prakāreṇa, sāradārubhiḥ-śamīkhadirādibhiḥ, sasnehairbāhyo'gnidīptaḥ sthāṇuḥ-sthiraśca, jāyate| tathaiva koṣṭhago'gniḥ sasnehaiḥ pathyarūpairāhāraiḥ paṭutaraḥ sthiraśca sampadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt| yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābhojanena kāyāgnirdīpyate| na cātibhojanena| atraiva dṛṣṭantamāha-yathā bāhyo'gnirnirindhano na dīpyate naśyati| alpo'gnirbāhyo'tīndhanena-bahubhirdārubhiḥ, āvṛto naśyati,-na dīpyate| evaṃ koṣṭhāgnirapyabhojanātibhojanābhyāṃ naśyati,-na dīpyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ svasthāne pavanānugam| pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadā'sau sānilo'nalaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">paktvā'nnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan| mārayetsyātsa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmin kāle kaphe kṣīṇe-kṣayaṃ yāte, ata eva svasthāne-āmāśayākhye, pittaṃ vṛddham| kimbhūtam ? pavanānugam| mārutena gamanasvabhāvena paścādyuktam| ata eva tatpittamagniṃ vardhayati| tadā-tasminkāle, asāvanalo-jāṭharāgniḥ, sānilaḥ-pavanasahito, annaṃ paktvā'nantaraṃ paktavyābhāvāt sarvān dhātūn paktvā, āśu puruṣaṃ mārayet| kiṃ kurvan ? ojaśca saṅkṣipan-saṃharan, vināśayannityarthaḥ| nanu, pittānilayordvayoḥ prakṛtatvāt sapittānilo'nala iti vaktuṃ yuktaṃ syāt| maivam| "pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā" (hṛ. śā. a. 3/90) iti kṛtvā tadānīṃ jaṭharāgninā sahaikatāṃ prāptaṃ pittamiti sānilo'nala iti nirdiṣṭam| saḥ-atyagnipīḍito, nā-puruṣo, bhukte svasthaḥ syāt| jīrṇe tu tāmyati-upatapyate| anekārthatvāddhātūnāmupa tāpārthastāmyatiḥ| tamakalakṣaṇe'pi prāgadhyagīṣṭa|</ab>
          <ab type="mula">tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| ---------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛṣṇādayo rogā atyagneḥ sambhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">tamatyigniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ||83||</seg> annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| ---------------------------------------------|84|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tamatyagniṃ-bhasmakākhyaṃ, gurusnigdhādibhirannapānaiḥ śānti nayet| kamiva ? dīptaṃ-iddamagniṃ bāhyaṃ, yathā jalaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">---------------------------------------------| muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet||84||</seg> nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| ---------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> muhurmuhuḥ-kṣaṇekṣaṇe, ajīrṇe'pi bhojyani-kṛśarādīni, upahārayet-āhārārtha prakalpayet| ajīrṇe'pītyapiśabdāt kimuta jīrṇe bhojyānupahārayediti| kimityevaṃ kriyate ? ityāha-yasmāttasmāttathā tena prakāreṇājīrṇe'pi punaḥ punarāhā ropayogena nirindhano'gnirantaraṃ-avakāśaṃ, labdhvā yathā enaṃ na vipādayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">---------------------------------------------| kṛśarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthiratoyacarāśca ye||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛśarāmityādīni bhuñjīta| guḍavaikṛtamiti| vikṛtameva vaikṛtam, prajñāditvādaṇ| tathaidakānāṃ-matsyakacchapādīnāṃ piśitāni, tathā''nūpāni-varāhādīnām, bhṛtāni-medurāṇī, bhakṣayet| viśeṣeṇa matsyān| ślakṣṇān-aparuṣān| caśabdādye ca sthiratoyacarāḥ-avahajjalāśritāḥ, tānapyaśnīyāt|</ab>
          <ab type="mula">āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āvikaṃ māṃsaṃ subhrutaṃ-atīvameduraṃ, atyagnivāraṇamadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet||87||</seg> <seg type="unit" n="88">godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥpariplutam| ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛtpittaharaṇaṃ pāyasapratibhojanam||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, tṛṣitaḥ san payaḥ pibet| kimbhutam ? sahamadhūcchiṣṭaṃ-samadanaṃ, sarpirvā evaṃbhutaṃ pibet| godhūmacūrṇaṃ bahughṛtaṃ kṣīreṇāloḍitaṃ pibet| athavā, ānupamāṃsarasānvitān snehān pibet| kimbhūtān ? tailavivarjitān| tailasya pittakṛttvānniṣedhaḥ| athavā, śyāmātrivṛndyāṃ vipakvaṃ kṣīraṃ virecanaṃ dadyāt| tathā, punaḥ punaḥ pittasya haraṇaṃ pāyasasya pratibhojanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">yatkiñcidguru medyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam| sarvaṃ tadyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatkiñcidguru bhojanaṃ yanmedaskaraṃ śleṣmakaraṃ ca, tadatyagnaye hitam| bhuktvā ca yaddivā svapanaṃ tacca hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇeśu doṣeṣu jīvitaṃ ḍhātusaṅkṣaye||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agniḥ pūrvamāhāraṃ pacati| āhārarahitastvagnirdoṣān pacati| tadabhāvāddhātūn pacati| dhātusaṅkṣaye sati jīvitaṃ pacati-nāśayatītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">etatprakṛtyaiva viruddhamannaṃ saṃyogasaṃskāravaśena cedam| ityādyavijñāya yatheṣṭaceṣṭāścaranti yatsā'gnibalasya śaktiḥ|92| tasmādagniṃ pālayetsarvayatnai stasminnaṣṭe yāti nā nāśameva| doṣairgraste grasyate rogasaṅghairyukte tu syānnīrujo dīrghajīvī|93| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita sthāne grahaṇidoṣacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etadannaṃ prakṛtyā[eva]-svabhāvenaiva, viruddhamapathyam yathā-karamardakadadhisarṣapaśākaphāṇitaśuṣkamāṃsavirūḍhakāmamūla-kalakucādikam| saṃyogaviruddhaṃ yathā-kṣīramamlena saha, ānūpamāmiṣaṃ māṣaiḥ saha, ityādi| saṃskāraviruddhaṃ yathā-hārītamāṃsaṃ hāridraśūlaprotaṃ hāridravahninā pācitamityādi| evamidaṃ prakṛtyā diviruddhaṃ saṃyogasya saṃskārasya ca vaśena-sāmarthyena, cedaṃ viruddham| ādigrahaṇānmātrākālādiparigrahaḥ| tatra mātrāviruddhaṃ yathā-madhughṛtaṃ samāṃśam| kālavaśenedaṃ yathā-rātriparyuṣitā kākamācī| pātravaśenedaṃ yathā-kāṃsye daśāhamuṣitam sarpiḥ| ityādyavijñāya-abuddhvā'paryālocya, yatheṣṭaceṣṭāḥ-yathābhilāṣamā hāramāsevamānāḥ, yaccaranti sā'gnibalasya śaktiḥ-sāmarthyam| yata evaṃ tasmādagniṃ pālayet, sarvayatnaiḥ-akhilakriyānuṣṭhānaiḥ, tasmin-agnau, naṣṭe-kṣīṇe, nā-puruṣo, nāśaṃ yāti| doṣairgraste vahnau nā-puruṣo, rogasaṅghairgrasyate-pīḍyate| yukte-svasthe, punaragnau nīrujo dīrghajīvī ca bhavediti| upajātiśālinyau vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne grahaṇīdoṣacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.4.11">
          <head>mūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grahaṇīdoṣacikitsitādanantaraṃ mūtrāghātacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya samasambandhanatvāt| tathā ca prāgadhyaiṣṭa (hṛ.ni.a.9|1)- "bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyavaḥ| ekasambandhanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tenedamāha---- athāto mūtrāghātacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kṛcchre vātaghnatailāktamadhonābheḥ samīraje| susnigdhaiḥ svedayedaṅgaṃ piṇḍasekāvagāhanaiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛcchre-mūtrakṛcchre, ādipadalopaṃ kṛtvā nirdiṣṭam| yathā-māṃsarase rasa iti| mūtrakṛcchre vātotthe, aṅgaṃ-śarīraṃ, vātaghnatailena-balātailādinā, abhyaktamadho nāmeḥ samantāt svedaiḥ piṇḍādibhiḥ suṣṭhu snigdhaiḥ-na rūkṣaiḥ, svedayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">daśamūlabalairaṇḍayavābhīrupunarnavaiḥ| kulatthakolapattūravṛścīvopalabhedakaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tailasarpirvarāharkṣavasāḥ kvathitakalkitaiḥ| sapañcalavaṇāḥ siddhāḥ pītāḥ śūlaharāḥ param||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādibhiḥ kvathitakalkitaistailasarpirvarāharkṣavasāḥ siddhāḥ-pakvāḥ, saha pañcalavaṇairvartanta iti sapañcalavaṇāḥ pītāḥ paraṃ-suṣṭhu, śūlaharāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dravyāṇyetāni pānānne tathā piṇḍopanāhane| saha tailaphalairyuñjyātsāmlāni snehavanti ca||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etāni-daśamūlādīni, dravyāṇi pānānne tadvijayāya, tathā piṇḍopanāhākhyaṃ svedadvayaṃ tailaphalaiḥ saha yuñjyāt| tailārthāni phalāni nālikerākṣoḍādīni tailaphalāni, yathā-yūpāya dāru, taiḥ saha| kecittu tailaphalāni tilānāhuḥ| kimbhūtāni? sāmlāni, sahāmlaiḥ-takrāranālādibhiḥ, vartanta iti sāmlāni| tathā, snehavanti-bahusnehāni| "bhūmni matup"|</ab>
          <ab type="mula">sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ pibenmūtrarujāpahām| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā madirāṃ bahusauvarcalāṃ mūtrarujāpahāṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| paitte yuñjīta śiśiraṃ sekalepāvagāhanam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paitte mūtrakṛcchre śītalaṃ sekalepāvagāhanaṃ yuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pibedvarīṃ gokṣurakaṃ vidārīṃ sakaserukām| tṛṇākhyaṃ pañcamūlaṃ ca pākyaṃ samadhuśarkaram||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā śatāvaryādikaṃ pākyaṃ kṛtvā samadhuśarkaraṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vṛṣakaṃ trapusairvārulaṭvābījāni kuṅkumam| drākṣāmbhobhiḥ piban sarvān mūtrāghātānapohati||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛṣakādikaṃ kalkīkṛtya drākṣājalena piban sarvān mūtrāghātān parākaroti| apohatīti "upasargādasyatyūhyorvā vacanam" iti parasmaipadam| vṛṣakaḥ-pāṣāṇabhedakaḥ| laṭvābījaṃ-kusumbhabījam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ervārubījayaṣṭyāhvadārvīrvā taṇḍulāmbunā| toyena kalkaṃ drākṣāyāḥ pibetparyuṣitena vā||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ervārubījādikaṃ vā taṇḍulāmbhasā pibet pūrvaguṇam| paryuṣitena vā jalena drākṣākalkaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaphaje vamanaṃ svedaṃ tīkṣṇoṣṇakaṭubhojanam| yavānāṃ vikṛtīḥ kṣāraṃ kālaśeyaṃ ca śīlayet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaje mūtrakṛcchre vamanādīni śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pibenmadyena sūkṣmailāṃ dhātrīphalarasena vā| *sārasāsthiśvadaṃṣṭrailāvyoṣaṃ vā madhumūtravat||10||</seg> <seg type="unit" n="11">svarasaṃ kaṇṭakāryā vā pāyayenmākṣikānvitam| śitivārakabījaṃ vā takreṇa ślakṣṇacūrṇitam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dhavasaptāhvakuṭaguḍūcīcaturaṅgulam| kembukailākarañjaṃ ca pākyaṃ samadhu sādhitam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tairvā peyāṃ pravālaṃ vā cūrṇitaṃ taṇḍulāmbunā| satailaṃ pāṭalākṣāraṃ saptakṛttvo'thavā srutam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā madyena sūkṣmailāṃ pibet| āmalakarasena vā sūkṣmailāṃ pibet| [athavā,] sārasāsthyādīni madhuyuktāni gomūtreṇa pibet| athavā, kaṇṭakāryāḥ svarasaṃ samākṣikaṃ pāyayet| [athavā,] śitivārakasya-karañjasya, bījaṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ takreṇa saha pāyayet| dhavādibhiḥ kṛtaṃ pākyaṃ-kvāthaṃ, vā samadhu pāyayet| tairvā-dhavādibhiḥ, sādhitāṃ peyāṃ pāyayet| pravālaṃ-vidrumaṃ, rajīkṛtaṃ taṇḍulāmbhasā [vā] pāyayet| pāṭalāyāḥ kṣāraṃ saptavārān srutaṃ tailena vā pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pāṭalīyāvaśūkābhyāṃ pāribhadrāttilādapi| kṣārodakena madirāṃ tvageloṣakasaṃyutām||14||</seg> pibedguḍopadaṃśānvā lihyādetān *pṛthak pṛthak| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭalīyavakṣārābhyāṃ kṣārodakena tathā pāribhadratilakṣārodakena madirāṃ tvageloṣakasaṃyuktāṃ pibet| ūṣakaḥ-kallaraḥ| guḍopadaṃśānveti| athavā guḍamupadaṃśya etān-tvagādīn, pṛthak pṛthak lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| sannipātātmake sarvaṃ yathāvasthamidaṃ hitam||15||</seg> aśmanyapyacirotthāne vārabastyādikeṣu ca| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātātmake mūtrakṛcchre sarvamidaṃ-pūrvoktaṃ pṛthagdoṣātmakamūtrakṛcchranirdiṣṭaṃ, yathāvasthaṃ-avasthāmapekṣya, hitam| na kevalaṃ sannipātātmake kṛcchre prāṅ nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣātmakamūtrakṛcchracikitsakaṃ hitam| yāvadaśmaryāmapyacirotthāne, acirakālaṃ utthānaṃ-janma, yasya tasmin hitam| caśabdādvātabastyādikeṣu mūtrāghāteṣu hitam| ādiśabdena vātakuṇḍalikādayo gṛhyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ||16||</seg> taruṇo bheṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimaḥ-tattulyo mataḥ, śīghraṃ prāṇahāritvāt| sa cāśmarī taruṇaḥ-acirotpannaḥ, auṣadhaiḥ sādhyaḥ-sādhayituṃ śakyaḥ| pravṛddhaḥ punaśchedanaṃ-pāṭanaṃ, śastreṇārhati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-āśmaryākhyasya vyādheḥ, prāgrūpeṣu snehādikrama iṣyate| ādiśabdaḥ svedanavamanādīnāṃ grahāya| atha snehamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro'śmantako varī| kapotavaṅkātibalābhallūkośīrakacchakam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vṛkṣādanī śākaphalaṃ vyāghryau guṇṭhastrikaṇṭakaḥ| yavāḥ kulātthāḥ kolāni varuṇaḥ katakātphalam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthe śṛtaṃ ghṛtam| bhinatti vātasambhūtāṃ tatpītaṃ śīghramaśmarīm||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṣāṇabhedādīnāṃ kvāthe ghṛtaṃ śṛtamūṣakādigaṇoktadravyaprativāpaṃ-tatkalkaṃ sat, pītaṃ vātajāmaśmarīṃ bhinatti| vasukaḥ-īśvaramallikā| vaśiraṃ-sāmudralavaṇam| aśmantako-mālukaparṇaḥ| kapotavaṅkā-suvarcalā| bhallūkaḥ-śyonākaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">gandharvahastabṛhatīvyāghrīgokṣurakekṣurāt| mūlakalkaṃ pibeddadhnā madhureṇāśmabhedanam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gandharvahastādīnāṃ samāhāradvandvaḥ, anityamāgamaśāsanamiti tu prakṛtam| eraṇḍādīnāṃ dravyāṇāṃ yanmūlaṃ tatkalkīkṛtya madhureṇa dadhnā pibedaśmabhedanam,-prakṛtatvādvātāśmarībhedanaṃ gamyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kuśaḥ kāśaḥ śaro guṇṭha itkaṭo moraṭo'śmabhit| darbho vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">bhallūkaḥ pāṭalī pāṭhā pattūraḥ sakuraṇṭakaḥ| punarnave śirīṣaśca teṣāṃ kvāthe paceddhṛtam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">piṣṭena trapusādīnāṃ bījenendīvareṇa ca| madhukena śilājena tatpittāśmaribhedanam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuśādīnāṃ kvāthe trapusādīnāṃ-pūrvoktānāṃ (ślo.7) trapusairvārulaṭvānāṃ, bījena nīlotpalabījena madhukena ca piṣṭena śilājatunā ca ghṛtaṃ pacet| tatpittāśmarībhedanaṃ bhavati| śodhanādigaṇasaṅgrahoktāstu (hṛ. sū. a. 15|1) trapusādayo'tra na gṛhyante, tadantaḥpātināṃ pittavirodhināṃ sarpirā(sarṣapā)dīnāṃ dravyāṇāṃ tatra pāṭhāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">varuṇādiḥ samīraghnau gaṇāvelāhareṇukā| guggulurmaricaṃ kuṣṭhaṃ citrakaḥ sasurāhvayaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">taiḥ kalkitaiḥ kṛtāvāpamūṣakādigaṇena ca| bhinatti kaphajāmāśu sādhitaṃ ghṛtamaśmarīm||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "varuṇasairyaka" (hṛ.sū.a.15|21) ityādirvaruṇādirgaṇaḥ, samīraghnau gaṇau-"vīratarādiḥ (hṛ.sū.a.15|24) . tathā vidāryādiḥ (hṛ.sū.a.15|9) , etairvaruṇādibhirdravyaiḥ kalkikṛtaistathoṣakādigaṇena-"ūṣakastutthakaṃ" (hṛ.sū.a.15|23) ityādinā, kṛtāvāpaṃ-kalkavatkṛtvā, ghṛtaṃ sādhitamāśu kaphajāmaśmarīṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula">kṣārakṣīrayavāgvādi dravyaiḥ svaiḥ svaiśca kalpayet| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣārādi ca svaiḥ svaiḥ-tadyogyairdravaiḥ kalpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| picukāṅkollakataśākendīvarajaiḥ phalaiḥ||27||</seg> pītamuṣṇāmbu saguḍaṃ śarkarāpātanaṃ param| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> picukādibhiruṣṇāmbu saguḍaṃ pītaṃ śarkarāyāḥ paraṃ śātanam| picukaḥ-śitivārakaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapatrikā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ajamodā kadambasya mūlaṃ viśvasya cauṣadham| pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> krauñcāsthyādīni pītāni surayoṣṇajalena vā śarkarāṃ hanyuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">nṛtyakuṇḍakabījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam| avikṣīreṇa saptāhaṃ pītamaśmaripātanam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tumbarībījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikānvitamavikṣīreṇa saptāhaṃ pītamaśmaripātanam| atrāśmarīśabdasya "ḍhyāpoḥ saṃjñāchandasoḥ" iti hrasvaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaduṣṇo'śmarīpātanaḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sobhāñjanakamūlakvāthaśca koṣṇaḥ pīto'śmaripātanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| tilāpāmārgakadalīpalāśayavasambhavaḥ||31||</seg> kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarāsvaśmarīṣu ca| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilādisambhavaḥ kṣāro'vimūtreṇa śarkarāsvaśmarīṣu ca viṣaye peyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedekaṃ surādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tatsiddhaṃ vā pibetkṣīraṃ vedanābhirupadrutaḥ| harītakyasthisiddhaṃ vā sādhitaṃ vā punarnavaiḥ||33||</seg> kṣīrānnabhugbarhiśikhāmūlaṃ vā taṇḍulāmbunā| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapotavaṅkāyā mūlaṃ kevalaṃ sukhoṣṇajalādibhiḥ pibet| tayā-kapotavaṅkayā, siddhaṃ-śṛtaṃ, vā kṣīraṃ vedanopadrutaḥ pibet| harītakyasthibhiḥ siddhaṃ vā kṣīramathavā punarnavapakvaṃ kṣīraṃ pibet| mayūraśikhāmūlaṃ taṇḍulāmbhasā pibet| kimbhūtaḥ ? kṣīrānnāśī san|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------| mutrāghāteṣu vibhajedataḥ śeṣeṣvapi kriyām||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-asmātpūrvoktāñcikitsitāt, yathāyogaṃ śeṣeṣvapi mūtrāghāteṣu-mūtrātītādiṣvapi, kriyāṃ vibhajet-nirūpya kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">bṛhatyādigaṇe siddhaṃ dviguṇīkṛtagokṣure| toyaṃ payo vā sarpirvā sarvamūtravikārajit||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bṛhatyādigaṇe dviguṇīkṛtagokṣure jalaṃ pakvaṃ kṣīraṃ vā sarpirvā sarvān mūtravikārān jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">devadāruṃ ghanaṃ mūrvāṃ yaṣṭīmadhu harītakīm| mūtraghāteṣu sarveṣu surākṣīrajalaiḥ pibet||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> devadārvādīn surādīnāmanyatamena sarveṣu mūtrāghāteṣu pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">rasaṃ vā dhanvayāsasya kaṣāyaṃ kukubhasya vā| sukhāmbhasā vā triphalāṃ piṣṭāṃ saindhavasaṃyutām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vyāghrīgokṣurakakvāthe yavāgūṃ vā saphāṇitām| kvāthe vīratarādervā tāmracūḍarase'pi vā||38||</seg> adyādvīratarādyena bhāvitaṃ vā śilājatu| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhanvayavāsakasya rasaṃ vā kakubhasya kvāthaṃ vā triphalāmuṣṇodakena piṣṭāṃ saindhavānvitāṃ vā pibet| kaṇṭakārikāgokṣurakvāthasiddhāṃ vā yavāgūṃ saphāṇitāṃ pibet| vīratarādeḥ kvāthe vā siddhāṃ peyāṃ pibet| athavā, tāmracūḍasya-kukkuṭasya, māṃsarase siddhāṃ peyāṃ pibet| śilājatu vīratarādyena vā gaṇena bhāvitamadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| madyaṃ vā nigadaṃ pītvā rathenāśvena vā vrajet||39||</seg> śīghravegena saṅkṣobhāttathā'sya cyavate'śmarī| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā, purāṇaṃ madyaṃ pītvā rathena vā'śvena vā śīghravegena gacchet| tathā-tena prakāreṇa, saṅkṣobhitasyatasynāśmarī cyavate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| sarvathā copayoktavyo vargo vīratarādikaḥ||40||</seg> rekārthe tailvakaṃ sarpirbastikarma ca śīlayet| viśeṣāduttarān bastīn------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [sarvathā-] sarveṇa ca prakāreṇa kvāthapeyājalādiṣu, vīratarādiko yojyaḥ| virecanārthaṃ tailvakaṃ-"śamyākena" (hṛ.ci.a.3|152) ityādinā sādhitaṃ sarpirupayoktavyam| tathā, bastikarma-"prāk sneha ekaḥ" (hṛ.sū.a.19|63) ityādikaṃ śīlayet| viśeṣeṇottarabastīnabhyaset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| ---------------śukrāśmaryāṃ tu śodhite||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tairmūtramārge balavān śukrāśayaviśuddhaye| pumān sutṛpto vṛṣyāṇāṃ māṃsānāṃ kukkuṭasya ca||42||</seg> kāmaṃ sakāmāḥ seveta pramadā madadāyinīḥ| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukrāśmaryāṃ ca taiḥ-uttarabastibhiḥ, mūtramārge śodhite sati pumān vṛṣyāṇāṃ dravyāṇāṃ kukkuṭasya māṃsānāṃ ca suhitaḥ san yathecchaṃ madadāyinīḥ pramadāḥ seveta śukrāśayaviśuddhaye| kukkuṭasya vṛṣyatvenaiva siddhe grahaṇe'tiśayena kukkuṭasyātra pathyatvamiti jñāpanārthaṃ [ punaḥ ] upādānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| siddhairupakramairebhirna cecchāntistadā bhiṣak||43||</seg> iti rājānamāpṛcchya śastraṃ sādhvavacārayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhiḥ-pūrvoktaiḥ, upakramaiḥ siddhaiḥ-aśmarīharaiḥ, yadi śamo na syāt, tadeti rājānamāpṛcchyāśmaryāharaṇaṃ śastraṃ sādhvavacārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">kimāpṛcchya ? ityāha---- ---------------------------------------------| akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet||44||</seg> niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ| ---------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> he nṛpate jātavyādhāvakriyāyāṃ-cikitsāṃ vinā, dhruvaḥ-āvaśyaṃ, mṛtyuḥ syāt| aparaṃ ca kriyāyāṃ-cikitsāyāṃ kriyamāṇāyāṃ, niścitasyāpi-śāstrārthavido'pi, vaidyasya tathā bahuśaḥ-anekaśaḥ, siddhakarmaṇo-niṣpannakriyākramasyāpi, saṃśayo bhavet-kadācijjīvati na vā, evaṃprakāreṇa rājānamāpṛcchaya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------| athāturamupasnigdhaśuddhamīṣacca karśitam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">abhyaktasvinnavapuṣamabhuktaṃ kṛtamaṅgalam| ājānuphalakasthasya narasyāṅgke vyāpāśritam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pūrveṇa kāyenottānaṃ niṣaṇṇaṃ vastracumbhale| tato'syākuñcite jānukūrpare vāsasā dṛḍham||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sahāśrayamanuṣyeṇa baddhasyāśvāsitasya ca| nābheḥ samantādabhyajyādadhastasyāśca vāmataḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mṛditvā muṣṭinā''krāmedyāvadaśmaryadhogatā| tailākte vardhitanakhe tarjanīmadhyame tataḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">adakṣiṇe gude'ṅgulyau praṇidhāyānusevani| āsādya balayatnābhyāmaśmarīṃ gudameḍhrayoḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kṛtvā'ntare tathā bastiṃ nirvalīkamanāyatam| utpīḍayedaṅgulibhyāṃ yāvadgranthirivonnatam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śalyaṃ syātsevanīṃ muktvā yavamātreṇa pāṭayet| aśmamānena na yathā bhidyate sā tathā''haret||52||</seg> <seg type="unit" n="53">samagraṃ sarpavakreṇa, strīṇāṃ bastistu pārśvagaḥ| garbhāśayāśrayastāsāṃ śastramutsaṅgavattataḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">nyasedato'nyathā hyāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet| mūtraprasekakṣaṇanānnarasyāpyapi caikadhā||54||</seg> bastibhedo'śmarīhetuḥ siddhiṃ yāti na tu dvidhā| ---------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-rājapṛcchanādanantaram, āturamupasnigdhādirūpaṃ kṛtvā tato'sya nābheradho'bhyajyāt| pūrvamupasnigdhaḥ paścācchuddhastamupasnigdhaśuddham| tathā, abhuktaṃ-akṛtāhāram| tathā, manāk karśitam| tathā, abhyaktasvinnaśarīraṃ ca| tathā, kṛtamaṅgalaṃ-vihitasvastyayanam| tathā, narasyānyasyāṅkamāśritam| kimbhūtasya ? ājānuphalakasthasya| phalakaḥ-āsanaviśeṣaḥ, ājānujānupramāṇo yaḥ phalakastasmin sthitasya| tathā, pūrveṇa kāyenottānam| tathā, vastracumbhale niṣaṇaṇam| cumbhalaḥ-tṛṇamayo ghaṭādīnāṃ calanarakṣaṇārthamādhāraviśeṣo yaḥ kriyate sa ucyate, tathārūpo vastramayacumbhalo vastracumbhalaḥ,-vastraṃ veṣṭayitvā kṛta āsanaviśeṣaḥ, tasminnupaviṣṭam| [tato'sya-] tathābhūtasyānantaraṃ, ākuñcite-īṣatkuṭilīkṛte, jānukūrpare sati| jānunī ca karpūre ca jānukarpūraṃ, tasmin| tathā, āśrayamanuṣyeṇa saha vāsasā sūtrairvā baddhasya-dṛḍhaṃ kṛtvā evaṃyantritasya, āśrayaścāsau manuṣyaśca| kasyāśrayaḥ ? prakṛtatvādāturasya, tamāśrityāturasya sthitatvāt| tathā, āśvāsitasya-nirāmayo bhavasrītyevaṃprāyābhirvāgbhiḥ śītapavanādibhiśca sāntvitasya| tato nābheradhaḥ samantāt-paritaḥ, abhyajyāt| tasyāśca-nābheḥ, vāmato-vāmapārśve, mṛditvā muṣṭinā''krāmet-pīḍayet, tāvadyāvadaśmaryadho gatā-adhaḥ pratipannā| tataḥ-anantaraṃ, adakṣiṇe-vāme, tarjanīmadhyāṅgulyau vardhitanakhe tathā tailābhyakte kṛtvā gude praṇidhāyānusevani| anantaraṃ balayatnābhyāṃ āsādya-aśmarīṃ prāpya, gudameḍhrayorantare-madhye kṛtvā, katham ? kṛtvā-tatra nītvā, tathā bastiṃ nirvalikaṃ kṛtvā, tathā tamanāyataṃ-avistīrṇaṃ sanniveśya, anantaramaṅgulibhyāṃ-vāmahastatarjanīmadhyamābhyāṃ, prakṛtatvādaśmarīmutpīḍayet| tāvadyāvacchalyaṃ-aśmaryākhyaṃ, granthirivonnataṃ syāt| anantaraṃ sevanyā vāmapārśve sevanīṃ yavamātreṇa tya(mu)ktvā-varjayitvā, pāṭayecchastreṇa| kiyanmātram ? aśmamānena,-aśmarīpramāṇena, na tu tato'dhikamūnaṃ vā| vraṇaṃ ca kṛtvā'śmarīṃ samagraṃ-niravaśeṣaṃ yathā bhavatyevaṃ, sarpaphaṇavadagravakreṇa yantreṇāharet,-tathā cākarṣedyathā sā hriyamāṇā na bhidyate| bhinnā hi punarvṛddhimiyāt| strīṇāṃ tu bastiḥ pārśvato bhavan garbhāśayāśrayo yasmāttata utsaṅgavadadhaḥ śastraṃ nyaset-pātayet| ataḥ-asmācchastrapātanavidhānāt, anyathā'śmaryāharaṇārthaṃ śastrapātanena mūtrasrāvī vraṇo bhavet| na kevalaṃ strīṇāṃ mūtraprasekakṣaṇanānmūtrasrāvī vraṇo bhavet| yāvad dīrghakālānubandhī mūtraprasekakṣaṇanānnarasyāpi| api ca-anyacca, ekadhā-ekato, bastibhedo'śmarīhetuḥ-tannimittaḥ, sidhyati kriyābhyāsānnityamativṛddhatvācca śalyasyeti, na tu sahasā śastrādyabhighātahetuja ekato bhinno'pi bastiḥ sidhyati| marmavibhāge'pyavādīt (hṛ. śā. a. 4|10)- "dhanurvakro bastiḥ sadyo nihanti" iti| aśmarīheturapi yo bastibhedo dvidhā-ubhayataḥ, so'pi ma sidhyati, vraṇasvabhāvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| viśalyamuṣṇapānīyadroṇyāṃ tamavagāhayet||55||</seg> tathā na pūryate'streṇa bastiḥ, pūrṇe tu pīḍayet| meḍhrāntaḥ kṣīrivṛkṣāmbu-----------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśalyaṃ-nirgatāśmarīkaṃ, uṣṇapānīyadroṇyāṃ taṃ-āturaṃ, avagāhayet| tathā-tenavagāhanena, bastirasreṇa na pūryate| evamapi kṛte daivadasreṇa tu pūrṇe bastau kṣīrivṛkṣāmbu meḍhrāntaḥ-meḍhre, pīḍayet| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇottarabastiṃ dadyādityarthaḥ| nyagrodhodumbarāśvatthakapītanaplakṣāḥ-kṣīriṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------| -------------------mūtrasaṃśuddhaye tataḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kuryāṭguḍasya sauhityaṃ madhvājyāktavraṇaḥ pibet| dvau kālau saghṛtāṃ koṣṇāṃ yavāgūṃ mūtraśodhanaiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">tryahaṃ, daśāhaṃ payasā guḍāḍhyenālpamodanam| bhuñjītordhvaṃ phalāmlaiśca rasairjāṅgalacāriṇām||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-anantaraṃ, mūtrasya saṃśuddhyarthaṃ guḍasya sauhityaṃ-tṛptiṃ, kuryāt| tato madhvājyāktavraṇo naro dvau kālau [ mūtraśodhanaiḥ- ] trapusairvārukūṣmāṇḍagokṣurādibhiḥ kṛtāṃ, yavāgūṃ saghṛtāṃ koṣṇāṃ tryahaṃ pibet| anantaraṃ daśāhaṃ guḍāḍhyena-bahuguḍena, kṣīreṇālpamodanamadyāt| urdhvaṃ-daśāhādanantaraṃ, jāṅgalacāriṇāṃ prāṇināṃ rasairmāṃsarasaudanaṃ ca mātrāyā bhuñjīta| phalāmlairiti koladāḍimādyamlaiḥ, na tu mastukāñjikādyamlairityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya lepayet| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāyaṣṭyāhvanayanauṣadhaiḥ||59||</seg> vraṇābhyaṅge pacettailamebhireva niśānvitaiḥ| ---------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya prapauṇḍarīkādibhirlepayet| nayanauṣadhaṃ-pāṭṭikārodhram| ebhireva-prapauṇḍarīkādibhiḥ, haridrānvitairvraṇābhyaṅgaviṣaye tailaṃ pacet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">---------------------------------------------| daśāhaṃ svedayeccainaṃ, svamārgaṃ saptarātrataḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mūtre tvagacchati dahedaśmarīvraṇamagninā| svamārgapratipattau tu svāduprāyairupācaret||61||</seg> taṃ bastibhiḥ--------------------------------| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> enaṃ ca vraṇaṃ daśāhaṃ svedayet| svedanādanantaraṃ tu- punaḥ, saptarātreṇa svamārgaṃ mūtre'gacchati satyaśmarīvraṇamagninā dahedvaidya iti| mūtrasya svamārgapratipattau satyāṃ taṃ-āturaṃ, svāduprāyaiḥ-madhurabhūyiṣṭhadravyasādhitaiḥ, bastibhiḥ-uttarabastyādibhedabhinnaiḥ, upācaret-upakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-----------na cārohedvarṣaṃ rūḍhavraṇo'pi saḥ| naganāgāśvavṛkṣastrīrathānnāpsu plaveta ca||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūḍhavraṇo'pi [saḥ-] aśmaryāturo, varṣaṃ yāvannagādīnnārohet| apsu ca na plaveta|</ab>
          <ab type="mula">mūtraśukravahau bastivṛṣaṇau sevanīṃ gudam| mūtraprasekaṃ yoniṃ ca śastreṇāṣṭau vivarjayet|63| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne mūtrāghātacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmarīvraṇāvasare tadarthamanyārthamapi mūtravahādīni [ aṣṭau ] marmāṇi śastreṇa varjayet| tatra mūtravahasrotaśchedānmūtrapūrṇabastermaraṇaṃ syāt, śukravahasrotaśchedānamaraṇaṃ klaivyaṃ vā, bastigudacchedātsadyo maraṇam, vṛṣaṇasrotaśchedāt dhvajabhaṅgaḥ, sevanīyonicchedādrujāprādurbhāvaḥ, mūtraprasekasrotaśchedānmūtraprasravaṇamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne mūtrāghātacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.4.12">
          <head>pramehacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrāghātacikitsitādanantaram pramehacikitsitavyākhyānamupakramyate|</ab>
          <ab type="mula">athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sambandhaścāsya pūrvavadbodhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">mohino balinaḥ kuryādādau vamanarecane| snigdhasya sarṣapāriṣṭanikumbhākṣakarañjajaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tailaistrikaṇṭakādyena yathāsvaṃ sādhitena vā| snehena mustadevāhvanāgaraprativāpavat||2||</seg> <seg type="unit" n="3">surasādikaṣāyeṇa dadyādāsthāpanaṃ tataḥ| nyagrodhādestu pittārtaṃ rasaiḥ śuddhaṃ ca tarpayet||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balavato mehinaḥ puṃso'parebhya upakramebhyastattadyogyebhyaḥ prathamaṃ vamanavirecane kuryānmehakledapraśamanāya| kimbhūtasya ? sarṣapādijaistailaiḥ snigdhasya, trikaṇṭakādyena vā snehenasnigdhasya, "trikaṇṭakaniśārodhra" (ślo. 17) ityādisneho vakṣyamāṇaḥ, yathāsvaṃ doṣasātmyādivaśāddravyaiḥ sādhitena vā snehena snigdhasya| tato-vamanavirecanakaraṇādanantaraṃ jātabalāya mehine, "surasayuga" (hṛ. sū. a. 15|30) ityādeḥ sambandhinā kaṣāyeṇāsthāpanaṃ dadyāt| kimbhūtam ? mustādiprativāpavat| sa prativāpo vidyate yasya tadevam| pittale punaḥ "nyagrodhapippala" (hṛ. sū. a. 15|41) ityādeḥ kaṣāyeṇāsthāpanaṃ dadyāt| prativāpāntarānirdeśādatra pūrvokta eva prativāpo yojyaḥ| anantaraṃ śuddhaṃ pramehiṇaṃ rasaistarpayet| yadyapi rasairiti sāmānyanirdeśāttrividhadeśasañjātaprāṇimāṃsarasaistarpaṇaṃ prāptaṃ tathā'pi yogyatāvaśāt jāṅgalaprāṇimāṃsarasaistarpayediti bodhyam, na tvānūpādimāṃsarasairiti| teṣāṃ medomūtrakaphāvahatvena vyādhivardhanahetutvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mūtragraharujāgulmakṣayādyāstvapatarpaṇāt| tato'nubandharakṣārthaṃ śamanāni prayojayet||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato'patarpaṇānmūtragrahādīni jāyante tato hetoranubandharakṣārthaṃ śamanāni prayojayet| anyathā prameha upaśānto'pi nidānaleśamāsādya punaḥ prādurbhavet| nanu, mūtragrahādīnyetāvadastu śeṣā ādiśabdenaiva grahīṣyante| kiṃ mūtragraharujāgulmakṣayādyā iti ? satyam| mūtragraharujāgulmakṣayā yathā'vaśyamapatarpaṇāt pramehiṇo jāyante tathā nāpare tajjātīyā iti|</ab>
          <ab type="mula">asaṃśodhyasya tānyeva sarvameheṣu pāyayet| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asaṃśodhyo-vamane garbhiṇyādiḥ, vireke navajvarādiḥ, etasyāsaṃśodhyasya tānyeva-śamanāni, sarveṣu prameheṣu pāyayet| evetyavadhāraṇe, na tu śodhanādirūpamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| dhātrīrasaplutāṃ prāhṇe haridrāṃ mākṣikānvitām||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dārvīsurāhvatriphalāmustā vā kvathitā jale| citrakatriphalādārvīkaliṅgān vā samākṣikān||6||</seg> madhuyuktaṃ guḍūcyā vā rasamāmalakasya vā| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmalakīrasāloḍitāṃ haridrāṃ samākṣikāṃ prabhāte pāyayet| dārvīdevadāruvarāmustā jale kvathitā vā pāyayet| citrakādīn vā kvathitān samākṣikān pāyayet| samākṣikaṃ guḍūcīrasaṃ dhātrīrasaṃ vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rodhrābhayātoyadakaṭphalānāṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanānām| gāyatridārvīkṛmihṛddhavānāṃ kaphe trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">uśīrarodhrārjunacandanānāṃ paṭolanimbāmalakāmṛtānām| rodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ pitte trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrādīnāṃ ślokapādoktānāṃ kaṣāyāḥ kṣaudrayutāstrayaḥ kaphe hitāḥ| evamuśīrādīnāṃ mākṣikānvitāḥ kaṣāyāstrayaḥ pitte hitāḥ| upajātivṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| yathāsvamebhiḥ pānānnaṃ yavagodhūmabhāvanāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhī rodhrādibhiryathāyogaṃ pānamannaṃ ca kalpayet| yavagodhūmabhāvanāśca kalpayet|</ab>
          <ab type="mula">vātolbaṇeṣu snehāṃśca prameheṣu prakalpayet| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādhikeṣu prameheṣu snehāṃśca taireva kalpayet| na kevalamannabhāvanāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| apūpasaktuvāṭyādiryavānāṃ vikṛtirhitā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">gajāśvagudamuktānāmathavā veṇujanmanām| tṛṇadhānyāni mudgādyāḥ śālirjīrṇaḥ saṣaṣṭikaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śrīkukkuṭo'mlaḥ khalakastilasarṣapakiṭṭajaḥ| kapitthaṃ tindukaṃ jambūstatkṛtā rāgaṣāḍavāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tiktaṃ śākaṃ madhu śreṣṭhā bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sasaktavaḥ| dhanvamāṃsāni śūlyāni pariśuṣkāṇyayaskṛtiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">madhvariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakvarasodbhavaḥ| tathā'sanādisārāmbu darbhāmbho mākṣikodakam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānāṃ vikṛtirapūpādiḥ pramehe hitā| athavā, yavānāṃ gajāśvagudamuktānāmapūpādivikṛtirhitā| veṇujānāṃ vā yavānāṃ vikṛtirhitā| tṛṇadhānyāni-nīvāraśyāmākādīni, tathā mudgādyāstathā purāṇaśāliḥ ṣaṣṭikaśceti hitāni| śrīkukkuṭasaṃjño'mlaḥ khalako hitaḥ| kimbhūtaḥ ? tilasarṣapakiṭṭajaḥ,- tilasarṣapapiṇyākajanmā tadupādānakāraṇo na mudgādyupādānakāraṇaḥ, sa ca mālavakeṣu prasiddhaḥ, ārdrakaśakalanistuṣagodhūmādinā ca kriyate| tathā, kapitthādayo hitāḥ| taiḥ-kapitthādibhiḥ, kṛtā rāgāḥ ṣāḍavāśca hitāḥ| tiktaśākādīni ca hitāni| śreṣṭhā-triphalā| śūlyānīti śūle pakvāni| "śūlātpāke" ("śūlokhādyat") iti yat| tāni ca supakvatvāt pariśuṣkāṇi| tathā, ayaskṛtiḥ-vakṣyamāṇā (ślo. 29)| tathā, madhvādayaḥ purāṇāḥ| pakvarasajaḥ sīdhuḥ| tathā, asanādisāravargasyāmbho (hṛ. sū. a. 15|19) darbhajalaṃ mākṣikodakaṃ ca hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vāsiteṣu varākvāthe śarvarīṃ śoṣiteṣvahaḥ| yaveṣu sukṛtān saktūn sakṣaudrān sīdhunā pibet||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, yaveṣu sukṛtān saktūn kṛtvā sakṣaudrān sīdhunā āloḍya pibet| pakvarasodbhavena tasya yogataḥ sa na syāt(?)| yaveṣviti nimittasaptamī| kimbhūteṣu yaveṣu ? varākvāthe-triphalākaṣāye, śarvarīṃ-sakalāṃ rātriṃ, vāsiteṣu-abhiṣuteṣu, anantaramahaḥ śoṣiteṣu| tatrātyantasaṃyoge dvitīyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śālasaptāhvakampillavṛkṣakākṣakapitthajam| rohītakaṃ ca kusumaṃ madhunā'dyātsucūrṇitam||16||</seg> kaphapittaprameheṣu pibeddhātrīrasena vā| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śālādijaṃ puṣpaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ madhunā'dyāt| kaphapittaprameheṣu dhātrīrasena vā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| trikaṇṭakaniśārodhrasomavalkavacārjunaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">padmakāśmantakāriṣṭacandanāgurudīpyakaiḥ| paṭolamustamañjiṣṭhāmādrībhallātakaiḥ pacet||18||</seg> tailaṃ vātakaphe pitte ghṛtaṃ miśreṣu miśrakam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trikaṇṭakādibhistailaṃ pacedvātakaphaje pramehe| pittaje ebhireva ghṛtaṃ pacet| miśreṣu doṣeṣu miśrakaṃ-ghṛtatailaṃ, pacet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| daśamūlaśaṭhīdantīsurāhvaṃ dvipunarnavam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūlaṃ snugarkayoḥ pathyāṃ bhūkadambamaruṣkaram| karañjau varuṇānmūlaṃ pippalyāḥ pauṣkaraṃ ca yat||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pṛthag daśapalaṃ prasthān yavakolakulatthataḥ| trīṃścāṣṭaguṇite toye vipacetpādavartinā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tena dvipippalīcavyavacānicularohiṣaiḥ| trivṛdviḍaṅgakampillabhārgīviśvaiśca sādhayet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">prasthaṃ ghṛtājjayetsarvāṃstanmehān piṭikā viṣam| pāṇḍuvidradhigulmārśaḥśoṣaśophagarodaram||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śvāsaṃ kāsaṃ vamiṃ vṛddhiṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam| kuṣṭhonmādāvapasmāraṃ dhānvantaramidaṃ ghṛtam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snugarkamūlam, karañjamūlam, varuṇamūlam, pippalīmūlam, pauṣkaraṃ ca yaditi puṣkaramūlaṃ cetyarthaḥ| daśamūlādikaṃ pṛthak-pratyekaṃ, daśapalapramāṇaṃ yavakolakulatthāṃstrīn prasthāṃścāṣṭaguṇite jale ca vipacet| tena-jalena, pādavartinā-pādaśeṣeṇa, dvipippalyādimiśca [ kalkīkṛtaiḥ ] sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāddhṛtātprasthaṃ pacet| taddhṛtaṃ sarvān pramehān piṭikādīṃśca jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rodhramūrvāśaṭhīvellabhārgīnatanakhaplavān| kaliṅgakuṣṭhakramukapriyaṅgvativiṣāgnikān||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dve viśāle caturjātaṃ bhūnimbaṃ kaṭurohiṇīm| yavānīṃ pauṣkaraṃ pāṭhāṃ granthiṃ cavyaṃ phalatrayam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">karṣāṃśamambukalaśe pādaśeṣe srute hime| dvau prasthau mākṣikātkṣiptvā rakṣetpakṣamupekṣayā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">rodhrāsavo'yaṃ meharśaḥśvitrakuṣṭhārucikṛmīn| pāṇḍutvaṃ grahaṇīdoṣaṃ sthūlatāṃ ca niyacchati||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrādi pratyekaṃ karṣapramāṇaṃ jalakalaśe pādaśeṣe srute śīte ca mākṣikāt dvau prasthau kṣiptvā pakṣamātramacalaṃ kṛtvā rakṣet| ayaṃ rodhrāsavo mehādīnnāśayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sādhayedasanādīnāṃ palānāṃ viṃśatiṃ pṛthak| dvivahe'pāṃ kṣipettatra pādasthe dve śate guḍāt||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kṣaudrāḍhakārdhaṃ palikaṃ vatsakādiṃ ca kalkitam| tatkṣaudrapippalīcūrṇapradigdhe ghṛtabhājane||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sthitaṃ dṛḍhe jatusṛte yavarāśau nidhāpayet| khadirāṅgārataptāni bahuśo'tra nimajjayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tanūni tīkṣṇalohasya patrāṇyālohasaṅkṣayāt| ayaskṛtiḥ sthitā pītā pūrvasmādadhikā guṇaiḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asanādīnāṃ-"asanatiniśa" (hṛ. sū. a. 15|19) ityādigaṇoktānāṃ dravyāṇāṃ, pṛthak-pratyekaṃ, palānāṃ viṃśatiṃ-viṃśatipalāni, apāṃ dvivahe-jaladroṇāṣṭake, sādhayet| tatra-tasmin, pādaśeṣe śṛte śīte ca sati guḍasya dve śate kṣipet| mākṣikasyārdhāḍhakam| "vatsakamūrvā' (hṛ. sū. a. 15|33) ityādikaṃ ca pṛthak pālikaṃ kalkitaṃ kṛtvā kṣipet| anantaramantarmākṣikapippalīcūrṇapralipte ghṛtabhājane dṛḍhe jatulipte sthitaṃ yavarāśau sthāpayet| anantaraṃ khadirāṅgārataptāni tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni punaḥpunaratra nimajjayet| yāvatsaṅkṣayaṃ-vilīnavṛttitvamāyānti| ayaskṛtiriyaṃ sthitā-sampannā, pītā pūrvasmāt-rodhrāsavāt, guṇairadhikā| atra ca saṅgrahoktāddaśamūlāriṣṭādayasaḥ parimāṇaṃ kalpyaṃ prāyo'tra prasthamātram| evamanyatrāpi dravadravyamapekṣya nārasiṃhaghṛtādau (hṛ. u. a. 39|170) anayaiva diśā'yasaḥ parimāṇaṃ kalpanīyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">rūkṣamudvartanaṃ gāḍhaṃ vyāyāmo niśi jāgaraḥ| yaccānyacchleṣmamedoghnaṃ bahirantaśca taddhitam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasminprameha udvartanaṃ rūkṣaṃ tathā gāḍhaṃ-na tu śithilaṃ, hitam| tathā vyāyāmarātrijāgarau ca| aparamapi yadevaṃprāyaṃ śleṣmamedoharaṃ bahirantaśca, tacca pramehiṇe hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">subhāvitāṃ sārajalaistulāṃ pītvā śilodbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīn jāṅgalajai rasaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sarvānabhibhavenmehān subahūpadravānapi| gaṇḍamālārbudagranthisthaulyakuṣṭhabhagandarān||35||</seg> kṛmiślīpadaśophāṃśca paraṃ caitadrasāyanam| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sārāḥ-asanakhadirādayaḥ, teṣāṃ jalaiḥ-kvāthaiḥ, śilāhvayāttulāṃ subhāvitāṃ pītvā sārāmbunaiva jāṅgalaprāṇimāṃsajai rasaiḥ śālīnadan sarvānmehān subahūpadravānapi jayet, gaṇḍamālādīṃśca| idaṃ cotkṛṣṭam rasāyanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| adhanaśchatrapādatrarahito munivartanaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yojanānāṃ śataṃ yāyātkhanedvā salilāśayān| gośakṛnmūtravṛttirvā gobhireva saha bhramet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhanarahitaḥ pramehī chatrapādatrarahito munivṛttiḥ san yojanānāṃ śataṃ yāyāt| athavā, salilāśayān khanet| athavā, gośakṛnmūtravartano gobhireva saha bhramet|</ab>
          <ab type="mula">bṛṃhayedauṣadhāhārairamedomūtralaiḥ kṛśam| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛśaṃ naramauṣadhayuktairāhārairbṛṃhayet| kimbhūtaiḥ amedomūtrakaraiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| śarāvikādyāḥ piṭikāḥ śophavatsamupācaret||38||</seg> apakvā vraṇavatpakvāḥ-------------------------------| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "śarāvikā kacchapikā" (hṛ. ni. a. 10|25) ityādyāḥ piṭikā apakvāḥ satīḥ śophavadupakramet| pakvāḥ punarvraṇavadupācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------tāsāṃ prāgrūpa eva ca| kṣīrivṛkṣāmbu pānāyabastamūtraṃ ca śasyate||39||</seg> tīkṣṇaṃ ca śodhanaṃ, prāyo durvirecyā hi mehinaḥ| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ ca pūrvarūpāvasthāyāmeva kṣīrivṛkṣāmbu pānāya śasyate chāgamūtraṃ ca| tathā, śodhanaṃ-virecanaṃ, tīkṣṇaṃ śasyate| kutaḥ ? ityāha-yasmāt pramehiṇo duḥkhena virecayituṃ śakyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| tailamelādinā kuryādgaṇena vraṇaropaṇam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">udvartane kaṣāyaṃ tu vargeṇāragvadhādinā| pariṣeko'sanādyena pānānne vatsakādinā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "elāyugma" (hṛ. sū. a. 15|43) ityādinā gaṇena tailaṃ vraṇaropaṇaṃ kuryāt| udvartane "āragvadhendrayava" (hṛ. sū. a. 15|17) ityādinā gaṇena kaṣāyaṃ kuryāt| "asanatiniśa" (hṛ. sū. a. 15|19) ityādinā pariṣekah syāt| pānamannaṃ ca "vatsakamūrvā' (hṛ. sū. a. 15|33) ityādinā saṃskṛtaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">pāṭhācitrakaśārṅgaṣṭāsārivākaṇṭakārikāḥ| saptāhvaṃ kauṭajaṃ mūlaṃ somavalkaṃ nṛpadrumam||42||</seg> sañcūrṇya madhunā lihyāttadvaccūrṇaṃ navāyasam| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādīn sañcūrṇya madhunā'valehayet| navāyasaṃ cūrṇaṃ tadvat-mākṣikeṇa lihyāt|</ab>
          <ab type="mula">madhumehitvamāpanno bhiṣagbhiḥ parivarjitaḥ|43| śilājatutulāmadyātpramehārtaḥ punarnavaḥ| 43 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhumehitvamapi prāpto bhiṣagbhiśca parivarjito mehī śilājatupalaśataṃ [ adyāt- ] sevanaṃ kuryāt| kṛtaśilājatutulaścāsau punarnavo bhavati| khāraṇāde ca viśeṣopakramā uktāḥ| yathā-"aśvatthacandanāgarupāṭhākvātho jalābhamehe tu| ikṣurasābhe pāṭhākṛmihantṛsambandhanaḥ kvāthaḥ|| sāndrākāre mehe hitā''ḍhakī karṇikāro vā| kvāthastathā'rjunasya pātavyo vāruṇīmehe|| piṣṭe sasitā rajanī pātavyā śiśiratoyena| nimbaśca śukramehe taptajalenāthavā surayā|| sikatāmehe citrakabāhlīkakuṣṭhaniḥkvāthaḥ| śītalamehe kvāthaḥ picumandakṛtaśca pātavyaḥ|| pāṣāṇabhittu surayā kvathitaḥ śastaḥ śanairmehe| gokṣurakasya kaṣāyo lālāmehe phalatrikeṇa saha|| śallakyuśīrasaindhavavacā hitāḥ kṣāramehinaḥ piṣṭāḥ| kvathitāśca nīlamehe rodhrasamaṅgākadambāḥ syuḥ|| kvātho bibhītakasya tu kalko vā kālamehināṃ śastaḥ| dhātakipadmakavikasākvāthaḥ kalko'pi vā niśāmehe|| māñjiṣṭhe syustriphalā jaladaṃ jalapadmakaṃ rodhram| lohitamehe yuñjyāttriphalākvāthena saṃyutaṃ girijam|| vālakaṃ trivṛtā dhātrī mustaṃ ca sarasāñjanam| kaṭukātiviṣārodhraṃ khādireṇāmbhasā pibet|| prāyaḥ śodhanametaddhi pradhānaṃ samudāhṛtam|" iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.4.13">
          <head>vidradhivṛddhicikitśitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ vidradhivṛddhicikitsitamārabhyate, pramehopadravabhūtatvādvidradheḥ| ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vidradhiṃ sarvamevāmaṃ śophavatsamupācaret| pratataṃ ca haredraktaṃ pakve tu vraṇavatkriyā||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmaṃ sarvameva vidradhiṃ śophavadupakramet| anavarataṃ ca raktamāharet| anantaraṃ pakve sati vraṇavatkriyā| viśeṣeṇa vikitsitamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pañcamūlajalairdhautaṃ vātikaṃ lavaṇottaraiḥ| bhadrādivargayaṣṭyāhvatilairālepayedvraṇam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca| vidārīvargasiddhena traivṛtenaiva ropayet||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātikaṃ vraṇaṃ-vātavidradhāvarthājjātaṃ, pañcamūlajalaiḥ prakṣālitaṃ "bhadradāru nataṃ" (hṛ. sū. a. 15|5) ityādinā madhuyaṣṭikayā tilaiśca lavaṇādyai(dhikai)rlepayet| vairecanikayuktena-"nikumbhakumbha" (hṛ. sū. a. 15|2) ityādivargoktena yuktena, traivṛtena-traivṛtākhyena snehena, viśodhya-śodhayitvā, tato "vidāripañcāṅgula" (hṛ. sū. a. 15|9) ityādidravyasiddhena traivṛtenaiva snehena vraṇaṃ ropayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṣālitaṃ kṣīritoyena limpedyaṣṭyamṛtātilaiḥ| paittaṃ ghṛtena siddhena mañjiṣṭhośīrapadmakaiḥ||4||</seg> payasyādviniśāśreṣṭhāyaṣṭīdugdhaiśca ropayet| nyagrodhādipravālatvakphalairvā------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittaṃ vraṇaṃ kṣīritoyena dhautam| kṣīriṇo-nyagrodhādayaḥ| madhuyaṣṭikāguḍūcītilairlimpedbahiḥ| ghṛtenetyādi| mañjiṣṭhādibhirghṛtena siddhena ropayet| sāmānyaparibhāṣoktapramāṇena (hṛ. ka. a. 6|15) dravyaṃ ghṛtaṃ jalaṃ samakṣīraṃ [ caturguṇavivardhitaṃ ] ityatra pākakramaḥ| nyagrodhetyādi| pravālaśca tvak ca phalaṃ ca pravālatvakphalāni| nyagrodhādīnāṃ (hṛ. sū. a. 15|41) pravālatvakphalaiḥ siddhena vā ghṛtena ropayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| --------------------------------kaphajaṃ punaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">āragvadhādinā dhautaṃ saktukumbhaniśātilaiḥ| limpetkulatthikādantītrivṛcchyāmāgnitilvakaiḥ||6||</seg> sasaindhavaiḥ sagomūtraistailaṃ kurvīta ropaṇam| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphajaṃ tu vraṇamāragvadhādinā (hṛ. sū. a. 15|17) dhautaṃ saktvādibhirlimpet| kulatthikādibhirdravyaistailaṃ ropaṇaṃ kurvīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| raktāgantūdbhave kāryā pittavidradhivatkriyā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktodbhave tathā''gantuje kṣatodbhave ca vidradhau pittavidradhitulyā kriyā kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite| ūśakādipratīvāpaṃ pūrvāhṇe vidradhau pibet||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āntare vidradhau varuṇādi (hṛ. sū. a. 15|29) gaṇakvāthamūṣakādi (hṛ. sū. a. 15|23) pratīvāpaṃ pūrvāhṇe pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ghṛtaṃ virecanadravyaiḥ siddhaṃ tābhyāṃ ca pāyayet| nirūhaṃ snehabastiṃ ca tābhyāmeva prakalpayet||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> virecanadravyairyathādoṣaṃ ca ghṛtaṃ siddhaṃ tathā tābhyāṃ-varuṇādigaṇoṣakādigaṇābhyāṃ, siddhaṃ ghṛtamapakvābhyantarotthite vidradhau pāyayet| tābhyāmeva gaṇābhyāṃ nirūhānvāsane nirūpayitavye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pānabhojanalepeṣu madhuśigru prayojitaḥ| dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pānādiṣu madhuśigruḥ prayojito dattāvāpo-vitīrṇakalkaḥ, sāmarthyāttatkvāthaḥ pakvaṃ vidradhiṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">trāyantītriphalānimbakaṭukāmadhukaṃ samam| trivṛtpaṭolamūlābhyāṃ catvāriṃ'śāḥ pṛthak pṛthak||11||</seg> <seg type="unit" n="12">masūrānnistuṣādaṣṭau tatkvāthaḥ saghṛto jayet| vidradhīgulmavīsarpadāhamohamadajvarān||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tṛṇmūrcchācchardihṛdrogapittāsṛkkuṣṭhakāmalāḥ| kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kuḍavaṃ tadrasāddhātrīsvarasātkṣīrato ghṛtāt| karṣāṃśaṃ kalkitaṃ tiktātrāyantīdhanvayāsakam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">mustātāmalakīvīrājīvantīcandanotpalam| pacedekatra saṃyojya tadghṛtaṃ pūrvavadguṇaiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trāyantyādikaṃ samaṃ-samāṃśaṃ, trivṛtāyāścatvāroṃ'śāḥ paṭolamūlācca, nistuṣamasūrādaṣṭāvityetaiḥ kvātho ghṛtasahito vidradhyādīn parākuryāt| trāyamāṇāyāḥ kuḍavamaṣṭaguṇe jale sādhyam| tadrasāt-trayāmāṇāyāḥ kvāthāt kuḍavaṃ, dhātrīsvarasāt kṣīrāghṛtācca pratyekaṃ kuḍavaṃ, karṣāṃśaṃ pratyekaṃ kalkīkṛtaṃ tiktādi, ekatra miśrayitvā pacet| tadetad ghṛtaṃ pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ vidārī saśatāvarī| parūṣakāṇi triphalā tatkvāthe pācayedghṛtam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kṣīrekṣudhātrīniryāsaprāṇadākalkasaṃyutam| tacchītaṃ śarkarākṣaudrapādikaṃ pūrvavadguṇaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣādibhiḥ kvāthe kṣīraṃ ikṣurase dhātrīrase harītakīkalkayutaṃ ghṛtaṃ sāmānyaparibhāṣayā pacet| tadghṛtaṃ śītaṃ saccharkarākṣaudrapādayutaṃ pūrvaguṇam| śarkarākṣaudrapādikamiti "ata iniṭhanau" iti ṭhan</ab>
          <ab type="mula">harecchṛṅgādibhirsṛk sirayā vā yathāntikam| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śṛṅgādibhī raktaṃ haret| sirayā vā yathāsamīpamasraṃ haret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| vidradhiṃ pacyamānaṃ ca koṣṭhasthaṃ bahirunnatam||18||</seg> jñātvopanāhayet- ----------------------------| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidradhiṃ koṣṭhasthaṃ koṣṭhagataṃ bahirunnataṃ pacyamānaṃ buddhvopanāhayet-upanaddhaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śūle sthite tatraiva piṇḍite| tatpārśvapīḍanātsuptau dāhādiṣvalpakeṣu ca||19||</seg> pakvaḥ syādvidradhiṃ bhittvā vraṇavattamupācaret| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatraiva śūle piṇḍite sthite yaṃ doṣamāśrityonnaddhastiṣṭhati tathā tatpārśve pīḍanena suptau-svapane, tathā dāhādiṣvalpakeṣu, ādiśabdenoṣādayo gṛhyante, eteṣu satsu pakvo vidradhiḥ syāt| taṃ bhitvā-sañchedya, vraṇavadupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| antarbhāgasya cāpyetaccihnaṃ pakvasya vidradheḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarbhāgasya ca vidradheretadeva cihnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pakvaḥ srotāṃsi sampūrya sa yātyūrdhvamadho'thavā| svayaṃ pravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśinaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| asamyagvahati klede varuṇādiṃ sukhāmbhasā||22||</seg> pāyayenmadhuśigruṃ vā yavāgūṃ tena vā kṛtām| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadā'sau pakvaḥ san srotāṃsi kledayitvordhvaṃ prayātyadho vā, taṃ doṣaṃ svayaṃ pravṛttaṃ-patantaṃ, hitāśina upekṣeta-na kiñcidupakramāntaraṃ kurvīta| daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā vaidya upadravānrakṣet| klede ca yathāvadavahati sati varuṇādimuṣṇāmbunā pāyayet, vaidya iti śeṣaḥ| daśāhamiti daśānāmahnāṃ samāhāra iti samāse "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "na saṅkhyādeḥ samāhāre" ityahnādeśaniṣedhaḥ| " nastaddhite" iti ṭilopaḥ| "sa napuṃsakam" iti napuṃsakatvam| "kalādhvanoḥ" iti dvitīyā| athavā madhuśigruṃ pāyayet| tena vā-madhuśigruṇā, kṛtāṃ peyāṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| yavakolakulatthotthayūṣairannaṃ ca śasyate||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavādijairyūṣaiḥ sahānnaṃ ca śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ūrdhvaṃ daśāhāttrāyantīsarpiṣā tailvakena vā| śodhayedbalataḥ, śuddhaḥ sakṣaudraṃ tiktakaṃ pibet||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśāhādanantaraṃ trāyantīghṛtena-"kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ" (ślo. 13) ityādinā, athavā tailvakena-"śamyākena trivṛtayā" (hṛ. ci. a. 3|152) ityādinā, śodhayedyathābalam| śuddhaḥ san kṣaudreṇa saha tiktakaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula">sarvaśo gulmavaccainaṃ yathādoṣamupācaret| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṇa prakāreṇagulmavadenaṃ-vidradhiṃ, yathādoṣamupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------| sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṃ vidradhīṣu ca||25||</seg> kaṣāyairyaugikairyuñjyātsvaiḥsvaistadvacchilājatu| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidradhīṣu sarvāsu sarvāvasthāsvevaṃ gugguluṃ yaugikaiḥ svaiḥsvairyogyaiḥ kaṣāyairyuñjyāt| tadvat-tathaiva kaṣāyaiḥ saha, śilājatu yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| pākaṃ ca vārayedyatnātsiddhiḥ pakve hi daivikī||26||</seg> api cāśu vidāhitvādvidradhiḥ so'bhidhīyate| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pākaṃ ca yatnena vārayet| hi-yasmāt, pakve sati daivikī siddhiḥ-na tu bhiṣagvaśānugetyarthaḥ| āśu ca vidāhitvāt saḥ-ayaṃ rogo, vidradhirityucyate| tasmāttasya pākarakṣāyāṃ yatitavyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| sati cālocayenmehe pramehāṇāṃ cikitsitam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mehe ca sati pramehāṇāṃ cikitsitamālocayet| caśabdādvidradhicikitsitoktamapi kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">stanaje vraṇavatsarvaṃ na tvenamupanāhayet| pāṭayetpālayan stanyavāhinīḥ kṛṣṇacūcukau||28||</seg> <seg type="unit" n="1">sarvāsvāmādyavasthāsu nirduhīta ca tatstanam| ---------------------------------------------|29| iti vidradhicikitsitam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stanaje vidradhāvupanāhaṃ varjayitvā sarvameva vraṇakriyākramaṃ kuryāt| vidradhiśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ| stanavidradhiṃ ca pāṭayedvaidyaḥ| stanyavāhinīḥ sirāḥ kṛṣṇacūcukau ca pālayan| sarvāsu cāmādyavasthāsu tasya-vidradheḥ sambandhinaṃ, stanaṃ nirduhīta| ādiśabdaḥ pacyamānapākāvasthayorgrahaṇārthaḥ| iti vidradhicikitsitamuktvā vṛddhicikitsitamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atha vṛddhicikitsitam| śodhayettrivṛtā snigdhaṃ vṛddhau snehaiścalātmake||29||</seg> kauśāmratilvakairaṇḍasukumārakamiśrakaiḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> calātmake vṛddhau sati vṛddhyāmayinaṃ trivṛtākhyena snehenāsamantāt snigdhaṃ santaṃ śodhayet| atra ca sāmānyoktāvapyapakvasya traivṛtasya na tathā prayogaḥ praśasyata iti pūrvoktayā rītyā (ślo. 3) vidārivargasiddhasyopayogaḥ kārya iti kecinmanyante| kaiḥ snehaiḥ ? kauśāmrādibhiḥ siddhaiḥ| sukumārakaṃ-atraiva vakṣyamāṇam (ślo. 41) , miśrakaṃ ca-gulmacikitsite (ślo. 89|90)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| tato'nilaghnaniryūhakalkasnehairnirūhayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">rasena bhojitaṃ yaṣṭitailenānvāsayedanu| svedapralopā vātaghnāḥ pakve bhittvā vraṇakriyām||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-śodhanādanantaraṃ, vātaghnakaṣāyakalkasnehairnirūhayet| anu-nirūhasya paścāt, māṃsarasena bhojitaṃ santaṃ madhuyaṣṭikātailenānuvāsayet| svedāḥ pralepāśca vātaghnā hitāḥ| pakve vṛddhau bhittvā-pāṭayitvā, vraṇakriyāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pittaraktodbhave vṛddhāvāmapakve yathāyatham| śophavraṇakriyāṃ kuryāt pratataṃ ca haredasṛk||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaraktotthite vṛddhāvāme pakve ca [yathāyathaṃ-] yathāsvaṃ, āme śophakriyāṃ kuryāt, pakve vraṇakriyāṃ kuryāt| satataṃ ca raktamākarṣet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">gomūtreṇa pibetkalkaṃ ślaiṣmike pītadārujam| vimlāpanādṛte cāsya śleṣmagranthikramo hitaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">pakve ca pāṭite tailamiṣyate vraṇaśodhanam| sumanoruṣkarāṅkollasaptaparṇeṣu sādhitam||34||</seg> paṭolanimbarajanīviḍaṅgakuṭajeṣu ca| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślaiṣmike vṛddhau dārvīkalkaṃ gomūtreṇa pibet| asya ca-ślaiṣmikavṛddheḥ, vimlāpanamantareṇa śleṣmagranthicikitsitaṃ hitam| vimlāpanaṃ-tastairmardanopāyairvimardanam| pakve pāṭite sati sumanoruṣkarādibhiḥ kuṭajāntaiḥ sādhitaṃ tailaṃ vraṇaśodhanamiṣyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| medojaṃ mūtrapiṣṭena susvinnaṃ surasādinā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śirovirekadravyairvā varjayan phalasevanīm| dārayedvṛddhipatreṇa samyaṅmedasi sūddhṛte||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vraṇaṃ mākṣikakāsīsasaindhavapratisāritam| sīvyedabhyañjanaṃ cāsya yojyaṃ medoviśuddhaye||37||</seg> <seg type="unit" n="38">manaḥśilailāsumanogranthibhallātakaiḥ kṛtam| tailamāvraṇasandhānātsnehasvedau ca śīlayet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medojaṃ vṛddhirogaṃ gomūtrapiṣṭena surasādinā gaṇena (hṛ. sū. a. 15|30) susvinnaṃ śirovirekadravyairvā susvinnaṃ vṛddhipatreṇa samyak kṛtvā dārayet| kiṃ kurvan ? phalasevanīṃ varjayan-pariharan| anantaraṃ medasi sūddhṛte sati mākṣikādibhiḥ pratisāritaṃ vraṇaṃ sīvyet| anantaramasyābhyañjanaṃ tailaṃ manaḥśilādibhiḥ kṛtaṃ-siddhaṃ, medoviśuddhaye yojyam| vraṇasandhānaṃ yāvat snehaṃ svedaṃ ca śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">mūtrajaṃ sveditaṃ snigdhairvastrapaṭṭena veṣṭitam| vidhyedadhastātsevanyāḥ srāvayecca yathodaram||39||</seg> vraṇaṃ ca sthagikābaddhaṃ ropayet------------| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrajaṃ vṛddhiṃ sevanyā adhastāt snigdhaiḥ sveditaṃ tathā vastrapaṭṭena veṣṭitaṃ vidhyet| jalodaravacca srāvayet| dvidvāranalikayā picchanalikayā vā krameṇa vraṇaṃ ca sthagikākhyena bandhaviśeṣeṇa baddhaṃ ropayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------antrahetuke| phalakośamasamprāpte cikitsā vātavṛddhivat||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antraje vṛddhau phalakośamasamprāpte sati vātavṛddhisadṛśīṃ cikitsāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pacetpunarnavatulāṃ tathā daśapalāḥ pṛthak| daśamūlapayasyāśvagandhairaṇḍaśatāvarīḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dvidarbhaśarakāśekṣumūlapoṭagalānvitāḥ| vahe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra triṃśatpalaṃ guḍāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">prasthameraṇḍatailasya dvau ghṛtātpayasastathā| āvaped dvipalāṃśaṃ ca kṛṣṇātanmūlasaindhavam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yaṣṭīmadhu(citra)kamṛdvīkāyavānīnāgarāṇi ca (kṣāranāgaram)| tatsiddhaṃ sukumārākhyaṃ sukumāraṃ rasāyanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vātātapādhvayānādiparihāryeṣvayantraṇam| prayojyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇaṃ sukhātmanām||45||</seg> <seg type="unit" n="46">nṛṇāṃ strīvṛndabhartṝṇāmalakṣmīkalināśanam| sarvakālopayogena kāntilāvaṇyapuṣṭidam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vardhmavidradhigulmārśoyonimeḍhrānilārtiṣu| śophodarakhuḍaplīhaviḍvibandheṣu cottamam||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punarnavasya tulāṃ jalasya vahe pacet| tathā daśamūlādīni pṛthagdaśapalapramāṇāni| poṭagalo-nalaḥ| aṣṭabhāgaśeṣe ca tasmin guḍāttriṃśatpalānyeraṇḍatailāt prasthaṃ ghṛtasya prasthau dvau kṣīraprasthau dvau kṣipet| dvipalapramāṇaṃ pippalyādikam| tadetatpakvaṃ sukumārasaṃjñaṃ ghṛtaṃ rasāyanaṃ sukumāram| ata eva vātātapādiśghnaṃ sarvakālopayogāt kāntyādidaṃ vardhmādyārtiṣu śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">yāyādvardhma na cecchāntiṃ sneharekānuvāsanaiḥ| bastikarma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet||48||</seg> agninā mārgarodhārthaṃ marutaḥ-----------------------| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadi snehādibhirvardhma śāntiṃ na gacchet tato bastikarma kṛtvā vaṅkṣaṇasthitaṃ vardhma maruto mārgarodhārthamagninā dahet|</ab>
          <ab type="mula">ardhenduvakriyā| aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat|49| utkṣipya sūcyā tattiryagdahecchittvā yato gadaḥ| tato'nyapārśve'nye tvāhurdahedvā'nāmikāṅguleḥ|50| gulme'nyairvātakaphaje plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ| kaniṣṭhikānāmikayorviśvācyāṃ ca yato gadaḥ|51| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vidradhivṛddhicikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato-yasminpārśve, gado vidyate tatpārśvasthasyāṅguṣṭhasyopari pṛṣṭhe snāva pītaṃ yattantutulyam| tat snāvotkṣipyārdhenduvakriyā sūcyā tiryak chittvā'nantaraṃ taddahedityeke vadanti| anya ācāryā evamāhuḥ| tataḥ pārśvāt yato'sau gadastiṣṭhati tato yadanyatpārśvaṃ tasmin pārśve'ṅguṣṭhasyopari yatsnāva tathāvidhaṃ yattatpūrvavat dahediti| anye tvevaṃ vadanti,-anāmikāyā aṅgulerupari yatsnāva tathārūpaṃ tatpūrvavaddahediti| anyairācāryairvātakaphaje gulme plīhni ca eṣaḥ (ayaṃ) eva-anantarokto, vidhiḥ smṛtaḥ| tathā viśvācyāṃ-vātavyādhiviśeṣe, yato yasmin pārśve'sau gadastasmin pārśve kaniṣṭhikānāmikayorupari yatsnāva pītaṃ tantusamaṃ tadutkṣipya tiryak chittvā dahediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vidradhivṛddhicikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.4.14">
          <head>gulmacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ gulmacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya prāyeṇaikayogakṣematvam, vātakāraṇatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) gulmaṃ baddhaśakṛdvātaṃ vātikaṃ tīvravedanam| rūkṣaśītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayedvātarogikaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedamācaret| ānāhavedanāstambhavibandheṣu viśeṣataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| bhitvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [vātikaṃ gulmaṃ tīvrarujaṃ purīṣavātagrahaṃ rūkṣaśītodbhūtaṃ vātacikitsitoktaistailaiḥ sādhayet| pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya gulminaḥ svedamācaret|] pānaśabdena snehapānaṃ vedyam, snigdhasyeti vacanāt| ānāhādiṣu viśeṣeṇa svedamācaret| yasmātsvedaḥ snigdhasya puṃsaḥ srotomṛdutvaṃ vidhāya mārutamulbaṇaṃ ca jitvā tathā vibandhaṃ bhittvā gulmamapohati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gulme snehapānaṃ hitam| ūrdhvanābhije gulme viśeṣeṇa snehapānaṃ hitam| pakvāśayagate bastirhitaḥ| jaṭharāśrita ubhayaṃ-snehapānabastyākhyaṃ, hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet||5||</seg> <seg type="unit" n="6">punaḥpunaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātaje gulme kaphapittānurakṣiṇaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātike gulme vahnau samiddhe sati vātaśakṛtośca vibandhe sati bṛṃhaṇānyannādīni snigdhoṣṇāni ca prayojayet| tathā, punaḥpunaḥ snehapānaṃ pradāpayet| nirūhāśca sahānuvāsanā vātike gulme kaphapittānurakṣiṇo narasya prayojyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ, taddhi mārutam| svasthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastikarma paraṃ-atiśayena, gulmaghnaṃ vidyāt| yasmātat-bastikarma, svasthāne-pakvāśayākhye, prathamaṃ pavanaṃ jitvā sadyaḥ-śīghraṃ, gulmaṃ jayati| yata evaṃ tasmātkāraṇānnityaṃ gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphotthāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">hiṅgusauvarcalavyoṣabiḍadimadīpyakaiḥ| puṣkarājājidhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śaṭhīvacāgandhailāsurasairdadhisaṃyutaiḥ| śūlānāhaharaṃ sarpiḥ sādhayedvātagulminām||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgvādibhirdadhiyuktairghṛtaṃ sādhayet| tacca pītaṃ vātagulmavatāṃ śūlādijit| dravyebhyaścaturgaṇaṃ ghṛtam, ghṛtasamaṃ dadhi, ghṛtāccaturguṇaṃ jalam, ityatra pākakramaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">hapuṣoṣaṇapṛthvīkāpañcakolakadīpyakaiḥ| sājājīsaindhavairdadhnā dugdhena ca rasena ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dāḍimānmūlakātkolātpacetsarpirnihanti tat| vātagulmodarānāhapārśvahṛtkoṣṭhavedanāḥ||12||</seg> yonyarśograhaṇīdoṣakāsaśvāsārucijvarān| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hapuṣādibhirghṛtāccaturthāśairdravyaiḥrdadhidugdhābhyāṃ dāḍimamūlakabadararasaiḥ samaiḥ sarpiḥ pacet| tacca vātagulmādīn parākuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ dvau punarnavau||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pauṣkarairaṇḍarāsnāśvagandhābhārgyamṛtāśaṭhīḥ| pacedgandhapalāśaṃ ca droṇe'pāṃ dvipalonmitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiśca māṣaiśca prāsthikaiḥ saha| kvāthe'smindadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ vipācayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">svarasairdāḍimāmrātamātuluṅgodbhavairyutam| tathā tuṣāmbudhānyāmlaśuktaiḥ ślakṣṇaiśca kalkitaiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bhārgītumburuṣaḍgranthāgranthirāsnāgnidhānyakaiḥ| yavānakayavānyamlavetasāsitajīrakaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ajājīhiṅguhapuṣākāravīvṛṣakoṣakaiḥ| nikumbhakumbhamūrvebhapippalīvelladāḍimaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śvadaṃṣṭrātrapusairvārubījahiṃsrāśmabhedakaiḥ| misidvikṣārasurasasārivānīlinīphalaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">trikaṭutripaṭūpetairdādhikaṃ tahyapohati| rogānāśutarān pūrvān kaṣṭānapi ca śīlitam||20||</seg> apasmāragadonmādamūtrāghātānilāmayān| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādīn pṛthag dvipalapramāṇān yavādibhiḥ prasthapramāṇaiḥ saha jaladroṇe pacet| kālā-nīlinī| suṣavī-sthūlajīrakaḥ| gandhapalāśo-gandhapatram| asmin kvāthe sāmānyaparibhāṣayā kṛte dadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ vipācayet| kimbhūtam ? dāḍimādijai svarasaistathā tuṣāmbvādibhiśca sarpiḥsamairyutam| tathā bhārgyādibhiḥ kalkīkṛtairupetam| yavānako-yavānībhedaḥ| kāravī-ajamodā| vṛṣako-vāsakaḥ| ūṣakaḥ-kallaraḥ| ibhapippalī-gajapippalī| aśmabhedaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| tat-etat, dādhikaṃ nāma ghṛtaṃ pūrvoktānāmayān drāktāraṃ hanti| apasmārādīṃśca kṛcchrānapyabhyastaṃ hanti| yadi cātra svarasālābhastadā tantrāntaroktā kalpanā kāryā| tantrāntare coktam-"prasthaṃ gṛhītvā cūrṇasya toyasya prasthamāvapet| ahorātrasthitaṃ pūtaṃ tatsyātsvarasavadguṇaiḥ||" munirapyūce (ca. ci. a. 1 pādaḥ 2|12)- "svarasānāmalābhe tvayaṃ vidhiḥ,-cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhorātrasthitaṃ mṛditapūtamāvapet tatsvarasavat prayojyam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">--------------------------------------------| tryūṣaṇatriphalādhānyacavikāvellacitrakaiḥ||21||</seg> kalkīkṛtairghṛtaṃ pakvaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| --------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tryūṣaṇādibhiḥ kalkīkṛtairghṛtaṃ samānakṣīraṃ caturguṇajalapakvaṃ vātagulmaṃ nudati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------| tulāṃ laśunakandānāṃ pṛthakpañcapalāṃśakam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pañcamūlaṃ mahaccāmbubhārārdhe tadvipācayet| pādaśeṣaṃ tadardhena dāḍimasvarasaṃ surām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dhānyāmlaṃ dadhi cādāya piṣṭāṃścārdhapalāṃśakān| tryūṣaṇatriphalāhiṅguyavānīcavyadīpyakān||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sāmlavetasasindhūtthadevadārūn paceddhṛtāt| taiḥ prasthaṃ tatparaṃ sarvavātagulmavikārajit||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laśunamūlatulāṃ palaśataṃ mahat pañcamūlaṃ ca pratyekaṃ pañcapaladaghnam| tadetattoyādṛśaśate pādaśeṣaṃ vipācayet| pādaśeṣādardhena dāḍimasvarasaṃ surāṃ dhānyāmlaṃ dadhi ca gṛhītvā tryūṣaṇādīṃśca dvikārṣikānādāya tairghṛtāt prasthaṃ pacet| tat-ghṛtaṃ, sarvavātagulmavikārajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi| prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā||26||</seg> ghṛte mārutagulmaghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājayakṣmacikitsite (ślo. 22) yaduktaṃ ṣaṭpalaṃ ghṛtaṃ tadvā pibet| rājayakṣmaṇīti viśeṣaṇaṃ spaṣṭārtham| ghṛte ṣaṭpalākhye kṣīrārthaḥ prasannayā vā kāryaḥ| athavā surayā dāḍimena vā| dadhisāreṇa vā| evaṃ kṣīraṃ hitvā prasannādyanyatamena sādhitaṃ ghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vātagulmajitsyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi||27||</seg> hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaje gulme śleṣmā vṛddhaḥ sannagniṃ hatvā yadyarucyādīn janayettadā taṃ-kaphaṃ, ullikhet-udvamet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| śūlānāhavibandheṣu jñātvā sasnehamāśayam||28||</seg> niryūhacūrṇavaṭakāḥ prayojyā ghṛtabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śūlādiṣu satsu sasnehamāśayaṃ jñātvā ghṛtoktairauṣadhaiḥ (ghṛtabheṣajaiḥ)- anantaroktānāṃ ghṛtānāmauṣadhaiḥ, kvāthacūrṇaguṭikā vā saha prayojyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| koladāḍimagharmāmbutakramadyāmlakāñjikaiḥ||29||</seg> maṇḍena vā pibetprātaścūrṇānyannasya vā puraḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kolādyambubhistakrādibhirvā prātaścūrṇāni-ghṛtauṣadhīnāṃ sambandhīni, maṇḍena saha pibet| athavā annasya-āhārasya, puraḥ-pūrvaṃ, pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitānyasakṛdrase||30||</seg> kurvīta kārmukatarān vaṭakān kaphavātayaḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cūrṇāni mātuluṅgarasena muhurmuhurbhāvitāni vaṭakān karmakaraṇasamarthān kurvīta| kaphavātayoḥ-kaphavātike gulma ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">hiṅguvacāvijayāpaśugandhā- dāḍimadīpyakadhānyakapāṭhāḥ| puṣkaramūlaśaṭhīhapuṣāgni- kṣārayugatripaṭutrikaṭūni||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sājājicavyaṃ sahatittiḍīkaṃ savetasāmlaṃ vinihanti cūrṇam| hṛtpārśvabastitrikayonipāyu- śūlāni vāyvāmakaphodbhavāni||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kṛcchrān gulmān vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kaṇṭhe bandhaṃ hṛdgrahaṃ pāṇḍurogam| annāśraddhāplīhadurnāmahidhmā- vardhmādhmānaśvāsakāsāgnisādān||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgvādikametaccūrṇaṃ hṛcchūlādīnnihanti tathā kṛcchragulmādīṃśca| dodhakopajātiśālinyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">lavaṇayavānīdīpyaka- kaṇanāgaramuttarottaraṃ vṛddham| sarvasamāṃśaharītakī- cūrṇaṃ vaiśvānaraḥ sākṣāt||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lavaṇādikaṃ krameṇottaraṃ bhāgavṛddhaṃ sarvasamabhāgā haritakīti cūrṇametatsākṣādvaiśvānaraḥ, dīpanaguṇasāmānyāt| āryāvṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">trikaṭukamajamodā saindhavaṃ jīrake dve samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ| prathamakavalabhojyaḥ sarpiṣā saṃprayukto janayati jaṭharāgniṃ vātagulmaṃ nihanti||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trikaṭukādīnāṃ saptānāṃ samadharaṇadhṛtānāṃ-samapramāṇasthāpitānāṃ, hiṅgubhāgo'ṣṭamo 'deyaḥ' ityadhyāhāryam| kecittvevaṃ vyākhyānayanti| dharaṇaśabdena palasya daśamo bhāga ucyate| dharaṇe dhṛtā dharaṇadhṛtāḥ, samāśca te dharaṇadhṛtāśca, teṣāṃ samadharaṇadhṛtānāṃ trikaṭukādīnāmaṣṭamo hiṅgubhāgo deyaḥ| sa ca prathamakavale bhojyo-bhakṣaṇīyaḥ| sarpiṣā samyak prayukto-miśrito, jaṭharāgniṃ janayati, vātagulmaṃ ca hanti| mālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">hiṅgūgrābiḍaśuṇṭhyajājivijayāvāṭyābhidhānāmayai- ścūrṇaḥ kumbhanikumbhamūlasahitairbhāgottaraṃ vardhitaiḥ| pītaḥ koṣṇajalena koṣṭhajarujo gulmodarādīnayaṃ śārdūlaḥ prasabhaṃ pramathya harati vyādhīn mṛgaughāniva||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgūgretyādibhirbhāgottaramaṃśādhikaṃ vardhitaiścūrṇaḥ koṣṇajalena pīto jaṭhararujādīn parākaroti| ayaṃ śārdūlākhyaścūrṇo haṭhāt pramathya vyādhīn mṛgaughāniva śārdūlaḥ-siṃhaḥ| apyata eva śleṣopamā'yamalaṅkāraḥ| tathā bhīmaśabdena śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttamupalakṣyate| yathā śārdūlaśabdena bhīmasena iti| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṃ cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ| prayāti nāśaṃ kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sindhūtthādīnāṃ cūrṇāni koṣṇaistoyaiḥ pibatāṃ kaphavātajo rogasaṅgho nāśaṃ yāti| ka iva ? nārācena nirbhinna ivetyupamā| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pūtikapatragajacirbhaṭacavyavahni- vyoṣaṃ ca saṃstaracitaṃ lavaṇopadhānam| dagdhvā vicūrṇya dadhimastuyutaṃ prayojyaṃ gulmodaraśvayathupāṇḍugudodbhaveṣu||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtikādidravyaṃ saṃstaracitaṃ yathākramanirdiṣṭamuparyuparibhāvena saṃstīrṇaṃ tathā lavaṇopadhanaṃ lavaṇaṃ sarvoparyupadhānaṃ dattvā'nantaraṃ dagdhvā sañcūrṇya tato dadhimastunā yutaṃ gulmādiṣu prayojyam| vasantatilakāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| hiṅgutriguṇaṃ saindhavamasmāttriguṇaṃ ca tailamairaṇḍam||39||</seg> tattriguṇarasonarasaṃ gulmodaravardhmaśūlaghnam| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavaṃ hiṅgutastriguṇam| asmācca-saindhavāt, airaṇḍatailaṃ triguṇam| tasmācca-airaṇḍatailāt, triguṇaṃ rasonasya rasam| tadetadgulmādighnam| āryāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhavam||40||</seg> surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mātuluṅgarasādikaṃ surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmapīḍāharam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ guḍasya dvau dhautātkṛṣṇatilātpalam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">khādannekatra sañcūrṇya koṣṇakṣīrānupo jayet| vātahṛdrogagulmārśoyoniśūlaśakṛdgrahān||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṇṭhyāḥ karṣo guḍasya dvau karṣau luñcitakṛṣṇatilātpalamityekatra miśrayitvā khādan koṣṇakṣīrānupaḥ san vātahṛdrogādīn jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pibederaṇḍatailaṃ tu vātagulmī prasannayā| śleṣmaṇyanubale vāyau, pitte tu payasā saha||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphānuge satyeraṇḍatailaṃ prasannayā sahasā gulmavān pibet| pitte tvanugate payasā sahairaṇḍatailaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vivṛddhaṃ yadi vā pittaṃ santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecanīyo'sau sasnehairānulomikaiḥ||44||</seg> tāpānuvṛttāvevaṃ ca raktaṃ tasyāvasecayet| ---------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātagulminaḥ pittaṃ vivṛddhaṃ yadi santāpaṃ kuryāt, tadā'sau-vātagulmī, virecanīyo-virecanārhaḥ| kaiḥ ? ānulomikairdravyaiḥ snehayutaiḥ| evaṃ [ca]-viraktasyāpi, tāpānuvartane sati tasya raktasrāvaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------| sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pācayet| vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram||46||</seg> hṛdrogaṃ vidradhiṃ śoṣaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīraṃ codakaṃ ca kṣīrodakam| tasmin laśunādaṣṭaguṇe śuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalaṃ sādhayet| tataḥ kṣīraśeṣaṃ vipācayet| tacca kṣīraśeṣaṃ vātagulmādīnya(na)bhibhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------| tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajaḥ||47||</seg> gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailādikamekatra-militaṃ, pītaṃ gulmādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṃ hitaḥ||48||</seg> śūlānāhavibandheśu sahiṅgubiḍasaindhavaḥ| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> citrakādikvātho hiṅgvādiyutaḥ paraṃ śūlādiṣu hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| puṣkarairaṇḍayormūlaṃ yavadhanvayavāsakam||49||</seg> jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāharujāpaham| ---------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣkarairaṇḍamūlādikaṃ jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāhādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| vāṭyāhvairaṇḍadarbhāṇāṃ mūlaṃ dāru mahauṣadham||50||</seg> pītaṃ niḥkvāthya toyena koṣṭhapṛṣṭhāṃsaśūlajit| ---------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāṭyāhvādīnāṃ mūlaṃ devadārvādi ca toyakvathitaṃ pītaṃ koṣṭhādiśūlajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------------------------------------| śilājaṃ payasā'nalpapañcamūlaśṛutena vā||51||</seg> vātagulmī pibet---------------------------------| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śilājatu vā mahatpañcamūlakvathitena kṣīreṇa saha vātagulmī pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------vāṭyamudāvarte tu bhojayet| snigdhaṃ paippalikairyūṣairmūlakānāṃ rasena vā||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udāvarte sati vāṭyaṃ snigdhaṃ-sasnehaṃ, pippalīsaṃskṛtairyūṣaiḥ saha bhojayet| athavā, mūlakarasenāśnīyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">baddhaviṇmāruto'śrnīyātkṣīreṇoṣṇena yāvakam| kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣayellavaṇottarān||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> baddhaviṇmāruta uṣṇena kṣīreṇa yāvakamaśrnīyāt| athavā, kulmāṣān bahusnehān lavaṇapradhānān bhakṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| samalāya ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlinyādibhiḥ saha sadoṣāya narāya biḍādiyutaṃ ghṛtaṃ deyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca pālikāni jalāḍhake||55||</seg> <seg type="unit" n="56">rase'ṣṭabhāgaśeṣe tu ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ hantyetannīlinīghṛtam||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlinyādīn palikān jalāḍhake pacet| aṣṭabhāgaśeṣe ca rase dadhiprasthena sudhākṣīrapalena ca miśrayitvā ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tato ghṛtapalaṃ yavāgūmaṇḍamiśritaṃ dadyāt| jīrṇe ca ghṛte samyagviriktaṃ naraṃ rasayutaṃ bhojanaṃ bhojayet| etacca nīlinīghṛtaṃ gulmādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā sarpirvātagulmacikitsitam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kukkuṭādayo vātagulme cikitsitaṃ-upakramaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">mitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍā vāruṇī pānaṃ taptaṃ vā dhānyakairjalam||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātagulmināṃ ca bhojanaṃ mitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ ca syāt| vāruṇī samaṇḍā dhānyakaiḥ śṛtaṃ jalaṃ vā pānaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula">snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittike gulme snigdhoṣṇenotthite sati sraṃsanaṃ hitam| tadeva virecanamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">drākṣābhayāguḍarasaṃ kampillaṃ vā madhudrutam||61||</seg> kalpotkaṃ raktapittoktaṃ-----------------------| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣābhayāguḍarasaṃ sraṃsanaṃ hitam| athavā, madhudrutaṃ kampillaṃ sraṃsanaṃ hitam| kalpoktaṃ virecanaṃ-virecanakalpavihitaṃ, (hṛ. ka. a. 2) , aktapittoktaṃ-"trivṛtā triphalā" (hṛ. ci. a. 2|10) ityādikaṃ, hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">--------------------gulme rūkṣoṣṇaje punaḥ| paraṃ saṃśamanaṃ sarpistiktaṃ vāsāghṛtaṃ śṛutam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tṛṇākhyapañcākvāthe jīvanīyagaṇena vā| śṛutaṃ tenaiva vā kṣīraṃ nyagrodhādigaṇena vā||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣoṣṇaje paittike gulme sarpistiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ (hṛ. ci. a. 19|2) , tathā vāsāghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 2|42) saṃśamanaṃ śreṣṭham| tṛṇākhyaṃ pañcakaṃ-"darbhakāsekṣu" (hṛ. sū. a. 6|171) ityādi, tasya kvāthe śṛutaṃ ghṛtaṃ hitam| athavā, jīvanīyagaṇena śṛutaṃ ghṛtaṃ hitam| tenaiva-jīvanīyagaṇena, śṛutaṃ kṣīraṃ hitam| nyagrodhādigaṇena vā śṛutaṃ kṣīraṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">tatrāpi sraṃsanaṃ yuñjyācchīghramātyayike bhiṣak| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatrāpi-na kevalaṃ snigdhoṣṇaje rūkṣoṣṇaje'pi paittike sāmānyato vā samutpanne gulme, ātyayike śīghraṃ sraṃsanaṃ yuñjyāt| kena ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| vairecanikasiddhena sarpiṣā payasā'pi vā||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> virecanavihitadravyasiddhena sarpiṣā kṣīreṇa vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet| pathyāpādaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut||65||</seg> pibedvā tailvakaṃ sarpiryaccoktaṃ pittavidradhau| ---------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmalakasyekṣośca rasena ghṛtāccaturguṇitenāḍhakamānena pathyāpādaṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tacca siddhaṃ pittagulmaṃ hanti| tailvakamathavā sarpiḥ (hṛ. ci. a. 21|32) pibet| yacca pittavidradhāvuktaṃ ghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 13|4) tacca pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">---------------------------------------------| drākṣāṃ payasyāṃ madhukaṃ candanaṃ padmakaṃ madhu||66||</seg> pibettaṇḍulatoyena pittagulmopaśāntaye| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣādi taṇḍulajalena saha pittagulmaśāntaye pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet| pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam||68||</seg> tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| ---------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trāyantyā dvipalaṃ jaladviprasthasādhitamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ paṭena pūtaṃ kṣīrasamaṃ pibet| tasyopari koṣṇaṃ kṣīrameva yathāśakti pibet-nānyatkiñcit| tena-kṣīreṇa, apahṛtadoṣasya gulmaḥ paittikaḥ śāmyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">---------------------------------------------| dāhe'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ sājyairlepo himauṣadhaiḥ||69||</seg> sparśaḥ saroruhāṃ patraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ| ---------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittike gulme dāhe sati ghṛtaiḥ śītaiḥ-śītavīryasādhitaiḥ sparśataśca śītaiḥ, abhyaṅgastathā lepaḥ śītavīryauṣadhaiḥ saghṛtaiḥ syāt| padmapatraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ sparśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">---------------------------------------------| vidāhapūrvarūpeṣu śūle vahneśca mārdave||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bahuśo'paharedraktaṃ pittagulme viśeṣataḥ| chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam||71||</seg> raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidāhapūrvarūpeṣu gulmeṣu tathā śūle vahnimāndye ca sati bahūn vārān raktaṃ haret| pittagulme viśeṣeṇāsraṃ haret| chinnamūlā gulmā na vidahyante-na pākaṃ yānti| ca-punaḥ, kṣayaṃ yānti| hi-yasmāt, raktamantaḥsthitaṃ vyamlībhāvaṃ yāti| tacca-raktaṃ, nāsti tatastadutthā rugapi nāsti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ||72||</seg> samāśvastaṃ saśoṣārtiṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ naraṃ jāṅgalamāṃsarasaistarpitaṃ samāśvastaṃ santaṃ saśeṣārtiṃ sarpirabhyāsayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| raktapittātivṛddhatvātkriyāmanupalabhya vā||73||</seg> gulme pākonmukhe sarvā pittavidradhivatkriyā| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktapittātivṛddhatvāddhetoḥ kriyāṃ vā'nupalabhya-anāsādya, gulme pākonmukhe sati sarvā pittavidradhitulyā kriyā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| śālirgavyājapayasī paṭolī jāṅgalaṃ ghṛtam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">dhātrī parūṣakaṃ drākṣā kharjūraṃ dāḍimaṃ sitā| bhojyaṃ, pāne'mbu balayā bṛhatyādyaiśca sādhitam||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śālyādi bhojyam| pāne balayā sādhitaṃ jalaṃ bṛhatyādinā vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">śleṣmaje vāmayetpūrvamavamyamupavāsayet| tiktoṣṇakaṭusaṃsargyā vahniṃ sandhukṣayettataḥ||76||</seg> hiṅgvādibhiśca dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasaiḥ| ---------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaje gulme pūrvaṃ vāmayet| avamanāha tu laṅghayet| kṛtopavāsasya tiktoṣṇakaṭudravyayutayā saṃsargyā vahniṃ dīpayet| tathā hiṅgvādibhiragniṃ sandhukṣayet| kimbhūtaiḥ ? dviguṇāni kṣārahiṅgvamlavetasāni yeṣu taiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------| nigūḍhaṃ yadi vonnaddhaṃ stimitaṃ kaṭhinaṃ sthiram||77||</seg> <seg type="unit" n="78">ānāhādiyutaṃ gulmaṃ saṃsvedya vinayedanu| ghṛtaṃ sakṣārakaṭukaṃ pātavyaṃ kaphagulminām||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nigūḍhādidharmayuktaṃ gulmaṃ saṃśodhya(saṃsvedya) vinayet-upaśamayet| paścāt kaphagulmināṃ ghṛtaṃ kṣārakaṭukayutaṃ pātavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">savyoṣakṣāralavaṇaṃ sahiṅgubiḍadāḍimam| kaphagulmaṃ jayatyāśu daśamūlaśghṛtaṃ ṛtam||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādiyutaṃ daśamūlapakvaṃ sarpiḥ kaphagulmaṃ śīghrameva hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| alpaṃ toyāḍhake sādhyaṃ pādaśeṣeṇa tena ca||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tulyaṃ ghṛtaṃ tulyapayo vipacedakṣasammitaiḥ| viḍaṅgahiṅgusindhūtthayāvaśūkaśaṭhībiḍaiḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">sadvīpirāsnāyaṣṭyāhvaṣaḍgranthākaṇanāgaraiḥ| etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param||82||</seg> plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsajit| ---------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhallātakānāṃ dvipalaṃ alpaṃ-hrasvaṃ, pañcamūlaṃ pṛthak palapramāṇaṃ toyāḍhake sādhanīyam| pādaśeṣeṇa ca tena kvāthena samaṃ sarpistulyakṣīraṃ viḍaṅgādibhiḥ kalkībhūtaiḥ kārṣikairvipācayet| etacca bhallātakaghṛtaṃ paraṃ-suṣṭhu, kaphagulmaharaṃ plīhādijicca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">---------------------------------------------| tato'sya gulme dehe ca samaste svedamācaret||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-ghṛtapānādanantaraṃ, gulme dehe cāsya samaste svedamācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṃ na virūkṣite||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [sarvatra-] sarvasminnaṣṭavidhe ca, gulme prathamaṃ-ādau, snehasvedābhyāmupapādite sati yā kriyā kriyate sā siddhiṃ yāti| yā tu virūkṣite sati kriyā sā siddhiṃ na yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">snigdhasvinnaśarīrasya gulme śaithilyamāgate| yathoktāṃ ghaṭikāṃ nyasyedgṛhīte'panayecca tām||85||</seg> <seg type="unit" n="86">vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā chindyādgulmaṃ pramāṇavit| vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet||86||</seg> pramṛjyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ spṛśet| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snigdhasvinnaśarīrasya gulme śaithilyaṃ yāte sati yantravidhyuditāṃ ghaṭikāṃ yojayet| gṛhīte ca gulme tāmapasārayet| anantaraṃ vastravyavahitaṃ gulmaṃ kṛtvā pramāṇavit vimārgādibhiryathālābhaṃ bhindyāt-vidārayet sūcikādinā| vimārgo-dārumayaḥ śastrakṛtirvastuviśeṣaścarmakārasambandhī| tathā, gulmameva kevalaṃ prapīḍayet pramṛjyācca| na punarantraṃ hṛdayaṃ [ca] spṛśet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca||87||</seg> śleṣmagulmamayaspātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayettataḥ| ---------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā kaphagulmaṃ tilādibhiḥ parilipyānantaraṃ lohabhājanaiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayet| ayaspātrairiti "ataḥkṛkami" ityādinā sādeśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">---------------------------------------------| evaṃ ca visṛtaṃ sthānāt kaphagulmaṃ virecanaiḥ||88||</seg> sasnehairbastibhiścainaṃ śodhayeddāśamūlikaiḥ| ---------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-asmin prakāre kṛte sati, sthānāccalitaṃ kaphagulmaṃ snehayuktairvirecanairbastibhiśca dāśamūlikaiḥ (hṛ. ka. a. 4|4) śodhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">---------------------------------------------| pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">eraṇḍatailahaviṣoḥ prasthau payasi ṣaḍguṇe| siddho'yaṃ miśrakaḥ sneho gulmināṃ sraṃsanaṃ hitam||90||</seg> vṛddhividradhiśūleṣu vātavyādhiṣu cāmṛtam| ---------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādibhiḥ palonmitairaṇḍatailasarpiṣoḥ prasthau dvau ṣaḍguṇe kṣīre pacet| ayaṃ miśrakākhyaḥ sneho gulmināṃ paraṃ sraṃsanaṃ vṛddhyādiṣu cāmṛtatulyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">---------------------------------------------| pibedvā nīlinīsarpirmātrayā dvipalīnayā||91||</seg> tathaiva sukumārākhyaṃ ghṛtānyaudarikāṇi vā| ---------------------------------------------|92|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā nīlinīghṛtaṃ-prāguktaṃ (ślo. 55) , sraṃsanaṃ dvipalamātrayā pibet| tathaiva dvipalamātrayā sukumārākhyaṃ ghṛtaṃ-vidradhyuktaṃ (hṛ. ci. 13|41) , sraṃsanārthaṃ pibet| udaracikitsitoktāni vā ghṛtāni pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">--------------------------------------------| droṇe'mbhasaḥ paceddantyāḥ palānāṃ pañcaviṃśatim||92||</seg> <seg type="unit" n="93">citrakasya tathā pathyāstāvatīstadrase srute| dviprasthe sādhayetpūte kṣipeddantīsamaṃ guḍam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tailātpalāni catvāri trivṛtāyāśca carṇataḥ| kaṇākarṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale||94||</seg> <seg type="unit" n="95">madhu tailasamaṃ dadyāccaturjātāccaturthikām| ato harītakīmekāṃ sāvalehapalāmadan||95||</seg> <seg type="unit" n="96">sukhaṃ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayaḥ| gulmahṛdrogadurnāmaśophānāhagarodarān||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kuṣṭhotkleśāruciplīhagrahaṇīviṣamajvarān| ghnanti dantīharītakyaḥ pāṇḍutāṃ ca sakāmalām||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaladroṇe dantīpalānāṃ pañcaviṃśatiṃ, [tathā] citrakasya palānāṃ pañcaviṃśatiṃ, [tathā] haritakīstāvatīḥ-pañcaviṃśatiṃ, pacet|tadrase srute dviprasthadaghne pūte pathyāsahite dantītulyaṃ guḍaṃ kṣipet| tailapalāni catvāri, trivṛtpalāni ca catvāri| kaṇāyāḥ karṣau dvau śuṇṭyāśca| siddhe cāsmin lehe tu suśīte tailatulyaṃ mākṣikaṃ dadyāt| caturjātāt samuditāccaturthikāṃ-palāparasaṃjñāṃ, dadyāt| ato-lehāt, pathyāmekāṃ sāvalehapalayutāṃ bhakṣayet| snigdho naraḥ sukhaṃ doṣaprasthaṃ viricyate nirāmayaḥ| etā dantīharītakyaḥ plīhā(gulmā)dīn ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">sudhākṣīradravaṃ cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sudhākṣīreṇa dravaṃ trivṛtāyāścūrṇaṃ prakṛtatvātsudhākṣīreṇaiva subhāvitaṃ karṣapramāṇaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā samyagviricyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">kuṣṭhaśyāmātrivṛddantīvijayākṣāraguggulūn| gomūtreṇa pibedakaṃ tena guggulumeva vā||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhādīn gomūtreṇa pibet| athavā, tena-gomūtreṇa, guggulumekameva pibet|</ab>
          <ab type="mula">nirūhān kalpasidhdyuktān yojayedgulmanāśanān| ---------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalpasidhdyuktānnirūhān gulmanāśanān yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">---------------------------------------------| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum||100||</seg> <seg type="unit" n="101">gūḍhamāṃsaṃ jayedgulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ| ekāntaraṃ dvyntaraṃ vā viśramayyātha vā tryaham||101||</seg> śarīradoṣabalayorvardhanakṣapaṇodyataḥ| ---------------------------------------------|102|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛtamūlādidharmayuktaṃ gulmaṃ kṣārādibhirjayet| ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā tryahaṃ vā viśramayya śarīradoṣabalayoryathākramaṃ vardhanakṣapaṇayorudyataḥ san|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">---------------------------------------------| arśośmarīgrahaṇyuktāḥ kṣārā yojyāḥ kapholbaṇe||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādhike gulme'rśośmarīgrahaṇīṣūktā ye kṣārāste yojyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">devadārutrivṛddantīkaṭukāpañcakolakam| svarjikāyāvaśūkākhyau śreṣṭhāpāṭhopakuñcakam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">kuṣṭhaṃ sarpasugandhāṃ ca dvyakṣāṃśaṃ paṭupañcakam| pālikaṃ cūrṇitaṃ tailavasādadhighṛtāplutam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">ghatasyāntaḥ pacetpakvamagnivarṇe ghaṭe ca tam| kṣāraṃ gṛhītvā kṣīrājyatakramadyādibhiḥ pibet||105||</seg> <seg type="unit" n="106">gulmodāvartavardhmārśojaṭharagrahaṇīkṛmīn| apasmāragaronmādayoniśukrāmayāśmarīḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">kṣārāgado'yaṃ śamayedviṣaṃ cākhubhujaṅgajam| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ rasakṣīraghṛtāśinaḥ||107||</seg> chittvā bhittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvātkṣārayatyadhaḥ| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> devadārvādisarpasugandhāparyantaṃ dvikārṣikaṃ lavaṇapañcakaṃ pālikametatsamastaṃ cūrṇīkṛtaṃ tailavasādadhighṛtairāplutaṃ-āloḍitaṃ, ghaṭasya madhye'ntardhūmaṃ pacet| sarpasugandhā-nākulī| agnivarṇe ca ghaṭe sati pakvaṃ taṃ kṣāraṃ gṛhītvā yathādoṣaṃ kṣīrādibhiḥ pibet| gulmādīn jayet ayaṃ kṣārāgada ākhujaṃ bhujaṅgajaṃ ca viṣaṃ drāk śamayet| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ māṃsarasādyāśinaḥ kṣāraḥ kṣā(kṣa)ratvādāśayaṃ(yāt) chittvā bhittvā'dhastāt pātayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| mande'gnāvarucau sātmayairmadyaiḥ sasnehamaśnatām||108||</seg> yojayedāsavāriṣṭānnigadān mārgaśuddhaye| ---------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mande'gnāvarucau ca satyāṃ madyaiḥ sātmyaiḥ sahasnehamāhāramaśrnatāmāsavādīn mārgaśuddhaye yojayet| adhunā'nnapānamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">---------------------------------------------| śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṃ phalam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">ciribilvāgnitarkārīyavānīvaruṇāṅkurāḥ| śigrustaruṇabilvāni bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimam| vyoṣaṃ takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ bhaktaṃ, pānaṃ tu vāruṇī||111||</seg> <seg type="unit" n="112">dhānyāmlaṃ mastu takraṃ ca yavānībiḍacūrṇitam| pañcamūlaśṛutaṃ vāri jīrṇaṃ mārdvīkameva vā||112||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śālaya ityādi bhaktāntaṃ bhaktam| pānaṃ tu vāruṇyādi mārdvīkāntam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">pippalīpippalīmūlacitrakājājisaindhavaiḥ| surā gulmaṃ jayatyāśu jagalaśca vimiśritaḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pipyalyādibhiḥ saha surā śīghrameva gulmaṃ jayati| jagalaśca pippalyādibhirvimiśrito gulmaṃ jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">vamanairlaṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ| bastikṣārāsavāriṣṭagulikāpathyabhojanaiḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">ślaiṣmiko baddhamūlatvādyadi gulmo na śāmyati| tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryādante śarādibhiḥ||115||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanādibhiḥ prayuktaiḥ ślaiṣmiko gulmo baddhamūlatvādyadi na śāmyati, tasya-gulmasya, hṛte rakte'nte dāhaṃ śarādibhiḥ kuryāt| atha dāhavidhānaṃ prastūyate-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">atha gulmaṃ saparyantaṃ vāsasā'ntaritaṃ bhiṣak| nābhibastyantrahṛdayaṃ romarājīṃ ca varjayan||116||</seg> <seg type="unit" n="117">nātigāḍhaṃ parimṛśecchareṇa jvalatā'thavā| lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā||117||</seg> tato'gnivege śamite śītairvraṇa iva kriyā| ---------------------------------------------|118|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gulmaṃ paryantaiḥ saha vastreṇāntaritaṃ-ācchāditaṃ, nābhyādi varjayannātiśayena parāmṛśedvaidyaḥ| śareṇa lohena vā jvalatā| kimbhūtena ? āraṇikotthena| athavā, taindukena kāṣṭhena| anantaramagnivege śamite sati śītaiḥ pradehādibhirvraṇa iva kriyā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">---------------------------------------------| āmānvaye tu peyādyaiḥ sandhuṣyāgniṃ vilaṅghite||118||</seg> svaṃ svaṃ kuryātkramaṃ miśraṃ miśradoṣe ca kālavit| ---------------------------------------------|119|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmānvaye ca sati vahniṃ peyādyaiḥ sandhukṣya vilaṅghite sati svaṃ svaṃ kramaṃ-yathādoṣaṃ, kuryāt| miśradoṣe miśraṃ kramaṃ kuryāt| kālavit-vaidyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">---------------------------------------------| gataprasavakālāyai nāryai gulme'srasambhave||119||</seg> <seg type="unit" n="12">snigdhasvinnaśarīrāyai dadyātsnehavirecanam| ---------------------------------------------||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāryai asrasambhave gulme sati snehavirecanaṃ dadyāt| kimbhūtāyai ? gataḥ prasavakālo yasyāstasyai iti| evaṃ hi purāṇatve sukhasādhyatā raktagulmasya syāt suniścitatvaṃ ca| tathā snigdhaṃ svinnaṃ śarīraṃ yasyāstasyai|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------| tilakvātho ghṛtaguḍavyoṣabhārgīrajonvitaḥ||120||</seg> pānaṃ raktabhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ| ---------------------------------------------|121|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktotthe gulme tilakvātho ghṛtādiyuktaḥ pānaṃ yoṣitaḥ| puṣpe ca naṣṭe pānaṃ bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">---------------------------------------------| bhārṅgīkṛṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam||121||</seg> cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulmarujāpaham| ---------------------------------------------|122|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhārṅgyādijaṃ cūrṇaṃ tilakvāthena pītaṃ gulmarujāhṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">---------------------------------------------| palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ||122||</seg> gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet| ---------------------------------------------|123|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāśakṣārapātre dve tailasarpiṣordve pātre paktvā gulmaśaithilyajananīṃ mātrāṃ prayojayet| snehāccaturguṇaṃ toyamatra kṣeptavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">---------------------------------------------| na prabhidyeta yadyevaṃ dadyādyonivirecanam||123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ kṛte sati yadi na prabhidyeta raktagulmastadā yonivirecanaṃ dadyāt| tadāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā tataḥ| tābhyāṃ vā bhāvitāndadyādyonau kaṭukamatsyakān||124||</seg> <seg type="unit" n="125">varāhamatsyapittābhyāṃ naktakān vā subhāvitān| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ dadyādyonau viśuddhaye||125||</seg> <seg type="unit" n="126">raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai prayojayet||126||</seg> bastiṃ sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam| ---------------------------------------------|127|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣārayuktaṃ bhṛṣṭatilacūrṇaṃ tatastasyā yonau dadyāt| sudhākṣīreṇa vā'nvitaṃ palalaṃ dadyāt| tābhyāṃ-kṣārasudhākṣīrābhyāṃ, bhāvitān kaṭukamatsyakān yonau dadyāt| varāhamatsyayoḥ pittābhyāṃ kaṭukamatsyakān subhāvitān naktakān vā subhāvitān yonau dadyāt| athavā, kiṇvaṃ guḍakṣārānvitaṃ yoniviśudhdyarthaṃ yonau dadyāt| raktapittaharaṃ kṣāraṃ madhusarpiṣā lehayet| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai prayojayet| dāśamūlikaṃ bastiṃ-kalpoktaṃ (hṛ. ka. a. 4|4) , kṣīragomūtrasahitaṃ kṣārānvitamasyai dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">---------------------------------------------| avartamāne rudhire hitaṃ gulmaprabhedanam||127||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte'pravartamāne sati gulmaprabhedanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">yamakābhyaktadehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam| rasaudanastathā''hāraḥ pānaṃ ca taruṇī surā||128||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pravṛtte rakte sati yamakābhyaktagātrāyāḥ samupekṣaṇaṃ-samyagupekṣaṇaṃ hitam| tathā, āhāro rasaudano hitaḥ| taruṇī surā ca pānam|</ab>
          <ab type="mula">rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharāḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharāḥ punaḥ|129| ānāhādāvudāvartabalāsaghno yathāyatham| 129 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rudhire'tipravṛtte punā raktapittaharāḥ kriyāḥ kāryāḥ| vātarugārtāyāḥ punaḥ sarvā vātaharāḥ kriyāḥ kāryāḥ| ānāhādau satyudāvartabalāsajitaḥ kriyāḥ kāryā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.4.15">
          <head>udaracikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaramudaracikitsitaṃ prakramyate| sambandhaścāsya gulmotpattau kila yathā vāyuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ prāyaḥ, tathā sa evodarāṇāmapi, ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) doṣātimātropacayātsrotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ tasmānnityamenaṃ virecayet||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāṇāmatimātramupacayo-vṛddhiḥ, tasmāt srotasāṃ mārgāḥ-mukharūpāṇi chidrāṇi, teṣāṃ nirodhācca bhavatyudaraṃ yataḥ, tasmādenaṃ-udariṇaṃ, abhīkṣṇaṃ virecayet| prāyeṇa vātapradhānatvādasya vyādheḥ snigdhaṃ virecanamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pāyayettailamairaṇḍaṃ samūtraṃ sapayo'pi vā| māsaṃ dvau vā'thavā gavyaṃ mūtraṃ māhiṣameva vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pibedgokṣīrabhuk syādvā karabhīkṣīravartanaḥ| dāhānāhātitṛṇmūrcchāparītastu viśeṣataḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailamairaṇḍaṃ gomūtrānvitaṃ kṣīrayutaṃ vā māsamekamathavā dvau māsau pāyayet| doṣādivaśād gavyaṃ mūtraṃ māhiṣaṃ vā mūtraṃ pibet| athavā gokṣīrabhugbhavet| karabhīkṣīravartano vā syāt| dāhādiyutastu viśeṣeṇaivaṃvṛttiḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ doṣasaṃśuddhikāṅkṣiṇām| snehanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni yojayet||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣādīnāṃ snehanīyāni sarpīṃṣyudarahantṝṇi yojayet|</ab>
          <ab type="mula">ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbumastuhyāḍhakasādhitam| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> "pañcakolayavakṣāra" (hṛ. ci. a. 5|22) iti ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbunā mastuno hyāḍhakena ca saṃdhitaṃ ghṛtaprasthaṃ ṣaṭpalopalakṣaṇalakṣitaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| nāgaratripalaṃ prasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mastunaḥ sādhayitvaitatpibetsarvodarāpaham| kaphamārutasambhūte gulme ca paramaṃ hitam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṇṭhyāḥ palatrayaṃ, prasthaṃ ghṛtatailāt, mastuna āḍhakametatsādhayitvā sarvodarāpahaṃ pibet| kaphamārutotthe ca gulme suṣṭhu hitametat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakātpale| kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarpiṣaḥ prasthaṃ tadapekṣayā caturguṇe jale gomūtre dviguṇe citrakapale kalke siddhaṃ sayavakṣāramudarī pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yavakolakulatthānāṃ pañcamūlasya cāmbhasā| surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā pāyayeddhṛtam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavādikvāthena surākāñjikābhyāṃ siddhaṃ vā ghṛtaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute| sraste doṣāśaye dadyātkalpadṛṣṭaṃ virecanam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhiḥ snehaiḥ snigdhāya narāya bale ca sañjāte sati pavane ca śānte sraste doṣāśaye sati kalpoktaṃ virecanaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">paṭolamūlaṃ triphalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam| kampillanīlinīkumbhabhāgān dvitricaturguṇān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pibetsañcūrṇya mūtreṇa peyāpūrvaṃ tato rasaiḥ| virikto jāṅgalairadyāttataḥ ṣaḍdivasaṃ payaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śṛtaṃ pibedvyoṣayutaṃ pītamevaṃ punaḥpunaḥ| hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolamūlādi kārṣikaṃ kampillādīnāṃ bhāgān krameṇa dvitricaturguṇān sañcūrṇya gomūtreṇa pibet| anantaraṃ viriktaḥ san peyāṃ bhuktvā jāṅgalamāṃsarasaiḥ śālyādikamadyāt| tataḥ-anantaraṃ, ṣaḍdivasāni kvathitaṃ kṣīraṃ trikaṭuyutaṃ pibet| evaṃ punaḥpunaretatpītaṃ sarvodarāṇi jātasalilānyapi hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām| pibetkarkandhumṛdvīkākolāmbhomūtrasīdhubhiḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gavākṣyādikaṃ cūrṇaṃ karkandhvādijalamūtrasīdhvanyatamena pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yavāni hapuṣā dhānyaṃ śatapuṣpopakuñcikā| kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭhī vacā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">citrako'jājikaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī phalatrayam| dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā| trivṛdviśāle dviguṇe sātalā ca caturguṇā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">eṣa nārāyaṇo nāma cūrṇo rogagaṇāpahaḥ| nainaṃ prāpyābhivardhante rogā viṣṇumivāsurāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">takreṇodaribhiḥ peyo gulmibhirbadarāmbunā| ānāhavāte surayā vātaroge prasannayā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbhobhirarśasaiḥ| parikarte savṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe| hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare||20||</seg> <seg type="unit" n="21">daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe| yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānyādīni viḍaṅgaparyantāni samāṃśāni| dantyā bhāgāstrayaḥ| trivṛdviśālayordvau dvau bhāgau| sātalāyāśca catvāraḥ| eṣa cūrṇo nārāyaṇo nāma rogagaṇāpahaḥ| enaṃ cūrṇaṃ prāpya rogā nābhivardhante| kaṃ ka[iva] ? yathā viṣṇumivāsurāḥ| udaribhireṣa takreṇa peyaḥ| gulmyādibhirbadarāmbvādibhiḥ peyaḥ| bhagandarādiṣvetadyathārhaṃ snehapītena virecanaṃ peyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ nīlinīphalam| trāyantīṃ rohiṇīṃ tiktāṃ sātalāṃ trivṛtāṃ vacām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet| dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca| śvitre kuṣṭheṣvajarake sadane viṣame'nale||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śophārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake| vātapittakaphāṃścāśu virekeṇa prasādhayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hapuṣādikametacūrṇaṃ dāḍimādirasaiḥ peyam| gulmādiṣu virekeṇa caitadāśu vātapittakaphān samprasādhayet| kālalavaṇaṃ-kṛṣṇalavaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ kṣārau lavaṇapañcakam| citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlinyādikaṃ cūrṇaṃ sarṣiṣā pibet| udaragulmaghnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pūrvavacca pibeddugdhaṃ kṣāmaḥ śuddho'ntarā'ntarā| kārabhaṃ gavyamājaṃ vādadyādātyayike gade||27||</seg> snehāneva virekārthe durbalebhyo viśeṣataḥ| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvavacca-yathā paṭolamūlādike cūrṇe (ślo. 10) kathitaṃ, tathaiva śuddhaḥ kṣāmaḥ san jāṅgalarasādanantaramantarā'ntarā-madhye madhye, dugdhaṃ pibet| kārabhaṃ gavyaṃ chāgaṃ vā kṣīram| ātyayike roge virekārthe snehāneva dadyāt| durbalebhyo vā viśeṣeṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| harītakīsūkṣmarajaḥprasthayuktaṃ ghṛtāḍhakam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">agnau vilāpya mathitaṃ khajena yavapallake| nidhāpayettato māsāduddhṛtaṃ gālitaṃ pacet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">harītakīnāṃ kvāthena dadhnā cāmlena saṃyutam| udaraṃ garamaṣṭhīlāmānāhaṃ gulmavidradhī||30||</seg> hantyetatkuṣṭhamunmādamapasmāraṃ ca pānataḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> harītakīsūkṣmacūrṇaprasthayuktaṃ ghṛtasyāḍhakamagnau vilāpya khajenāloḍitaṃ yavapallake-yavarāśimadhye, nidhāpayet| tato māsādanantaramuddhṛtaṃ gālitaṃ harītakīnāṃ kvāthena-sāmānyaparibhāṣoktapramāṇena, amlena dadhnā saṃyutaṃ ca pacet| etacca pānenodarādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| snuk''kṣīrayuktādgokṣīrācchṛtaśītāt khajenāhatāt||31||</seg> yajjātamājyaṃ snuk''kṣīrasiddhaṃ tacca tathāguṇam| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snukṣīramiśritādgokṣīrācchṛtaśītāt khajenāhatāt yajjātaṃ sarpistatsnukkṣīrapakvaṃ pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||32||</seg> jātaṃ mathitvā tatsarpistrivṛtsiddhaṃ ca tadguṇam| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīradroṇaṃ snukkṣīraprasthārghena yutaṃ dadhi jātaṃ mathitvā tatsarpistrivṛtāpakvaṃ pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet||33||</seg> snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā siddhaṃ-pūrvavatpakvaṃ, ghṛtaprasthaṃ kṣīre'ṣṭaguṇe snukṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca siddhaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| eṣāṃ cānu pibetpeyāṃ rasaṃ svādu payo'thavā||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣāṃ ca ghṛtādīnāṃ paścāt peyādīn pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">ghṛte jīrṇe viriktaśca koṣṇaṃ nāgarasādhitam| pibedambu tataḥ peyāṃ tato yūṣaṃ kulatthajam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛte jīrṇe viriktaśca san koṣṇaṃ śūṇṭhīsādhitaṃ jalaṃ pibet| anantaraṃ peyāṃ pibet| kulatthayūṣaṃ ca pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo vā pratibhojitaḥ| punaḥpunaḥ pibetsarpirānupūrvyā'nayaiva ca||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ tryahaṃ rūkṣaḥ san punarapi pratibhojitaḥ punaḥpunaranenaiva krameṇa sarpiḥ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyātkuśalo bhiṣak| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etāni-prāguktāni, siddhāni ghṛtāni kuśalo vaidyaḥ kurvīta gulmādīnāṃ śāntaye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pīlukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam| tailvakaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīlukalkapakvaṃ ghṛtamānāhabhedanaṃ pibet| tailvakaṃ (hṛ. ci. a. 21|32) vā nīlinīghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 14|55) miśrakaṃ (hṛ. ci. a. 14|89) vā snehaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula">hṛtadoṣaḥ kramādaśnan laghuśālyodanaprati| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛtadoṣaḥ krameṇa śālyodanamatilaghuguṇayuktamalpaṃ khādet| evaṃ saṃsarjanakrama ādaritavyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| upayuñjīta jaṭharī doṣaśeṣanivṛttaye||39||</seg> <seg type="unit" n="40">harītakīsahasraṃ vā gomūtreṇa payonupaḥ| sahasraṃ pippalīnāṃ vā snuk''kṣīreṇa subhāvitam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pippalīvardhamānaṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu| tadvadvā gugguluṃ kṣīraṃ tulyārdrakarasaṃ tathā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṭharī doṣaśeṣasya nivṛttaye harītakīsahasraṃ gomūtreṇāsakṛdbhāvitaṃ payonupaḥ san khādet| athavā, snuhīdugdhenāsakṛdbhāvitaṃ pippalī sahasramupayuñjīta| pippalīvardhamānaṃ vā rasāyanavidhānenopayuñjīta| athavā, dugdhāśanaḥ sannadrijamupayuñjīta| tathaiva gugguluṃ prayuñjīta| tathā, tulyārdrakarasaṃ kṣīramupayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa vā pibet| māsaṃ yuktastathā hastipippalīviśvabheṣajam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā, citrakadevadāruṇoḥ kalkaṃ kṣīreṇa pibet| tathā, māsaṃ hastipippalīviśvabheṣajakalkaṃ yukto-niyataḥ san, kṣīreṇa pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">viḍaṅgaṃ citrako danti cavyaṃ vyoṣaṃ ca tai payaḥ| kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgādibhiḥ kalkaiḥ kolapramāṇairāloḍitaṃ payaḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">bhojyaṃ bhuñīta vā māsaṃ snuhīkṣīraghṛtānvitam| utkārikāṃ vā snukkṣīrapītapathyākaṇākṛtām||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snukkṣīraghṛtānvitaṃ bhojyaṃ-āhāraṃ, māsaṃ vā bhuñjīta| snukkṣīrasiddhaṃ ghṛtaṃ snukkṣīraghṛtam, snukkṣīrayutaṃ vā ghṛtaṃ snukkṣīraghṛtam| utkārikāṃ vā snukkṣīrayutāṃ bhuñjīta| utkārikāṃ-roṭikām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ ca samīraṇaḥ| yadi kuryāt tatastailaṃ bilvakṣārānvitaṃ pibet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pakvaṃ vā ṭiṇṭukabalāpalāśatilanālajaiḥ| kṣāraiḥ kadalyapamārgatarkārījaiḥ pṛthakkṛtaiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samīraṇaḥ pārśvaśūlādikaṃ yadi kuryāt tatastailaṃ bilvādiyutaṃ pibet| athavā, mayūrajaṅghādijaiḥ kṣāraiḥ kadalyapāmārgatarkārījaiḥ pṛthakkṛtaiḥ pakvaṃ tailaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kaphe vātena pitte vā tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile| balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphe vātenāvṛte, tābhyāṃ-kaphapittābhyāṃ vā''vṛte'nile sati, balino narasya svauṣadhayutameraṇḍatailaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ| sāśvakarṇaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ bahiḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> devadārvādibhirgomūtrasahitairudaraṃ bāhyataḥ pralimpet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">vṛścikālīvacāśuṇṭhīpañcamūlapunarnavāt| varṣābhūdhānyakuṣṭhācca kvāthairmūtraiśca secayet||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛścikālyādīnāṃ kvāthairmūtraiśca jaṭharaṃ secayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">viriktamlānamudaraṃ sveditaṃ sālvaṇādibhiḥ| vāsasā veṣṭayedevaṃ vāyurnādhmāpayetpunaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udaraṃ viriktamlānaṃ sālvaṇādibhiḥ sveditaṃ tato vastreṇa veṣṭayet| evaṃ kṛte sati vāyurna punarādhmāpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">suviriktasya yasya syādādhmānaṃ punareva tam| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaiḥ samupācaret||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suviriktasya narasya yasya punarādhmānaṃ syāt, taṃ-udāriṇaṃ naraṃ, punareva nirūhaiḥ susnigdhairamlalavaṇaiścopācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram| tīkṣṇāḥ sakṣāragomūtrāḥ śasyante tasya bastayaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahopastambhena-kaphādyādhārakeṇa, vartate sopastambho vāyuryaṃ naramādhmāpayati, tasya tīkṣṇā bastayaḥ kṣāragomūtrābhyāṃ saha śasyante|</ab>
          <ab type="mula">iti sāmānyataḥ proktāḥ siddhā jaṭhariṇāṃ kriyāḥ| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ, sāmānyenodariṇāṃ kriyāḥ siddhāḥ proktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| vātodare'tha balinaṃ vidāryādiśṛtaṃ ghṛtam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pāyayeta tataḥ snigdhaṃ sveditāṅgaṃ virecayet| bahuśastailvakenainaṃ sarpiṣā miśrakeṇa vā||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātodare sati balavantaṃ puruṣaṃ vidāryādigaṇena pakvaṃ ghṛtaṃ pāyayet| anantaraṃ snigdhaṃ sveditaśarīramenaṃ bahuśastailvakena ghṛtena (hṛ. ci. a. 21|32) virecayet| miśrakeṇa (hṛ. ci. a. 14|89) vā ghṛtena virecayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kṛte saṃsarjane kṣīraṃ balārthamavacārayet| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramātpayaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛte saṃsarjane sati kṣīraṃ baladānāya dadyāt| utkleśāt prāk-prāyeṇa kaphopaciterutkleśaṃ dṛṣṭvā'nantaraṃ, bale labdhe sati krameṇa kṣīraṃ nivartayet-na sahasaiva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayettataḥ||56||</seg> tīkṣṇādhobhāgayuktena dāśamūlikabastinā| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-anantaramudīriṇaṃ yūṣādibhiḥ samiddhāgnimudāvartavantaṃ punarapi snigdhasvinnaṃ dāśamūlikabastinā nirūhayet| dāśamūliko bastiḥ-"dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet|" (hṛ. ka. a. 4|34) ityādiḥ kalpoktaḥ| tena kimbhūtena ? tīkṣṇādhobhāgayuktena| adhobhāgo-adhastāccharīre, yukto-yogyaḥ| tīkṣṇāścāsāvadhobhāgayuktaśca, tena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">---------------------------------------------| tilorubūkatailena vātaghnāmlaśṛtena ca||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| rūkṣaṃ baddhaśakṛdvātaṃ dīptāgnimanuvāsayet||58||</seg> avirecyasya śamanā bastikṣīraghṛtādayaḥ| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣaṃ baddhaśakṛdvātaṃ dīptānalaṃ tilairaṇḍatailena vātaghnairdravyairamlaiśca śṛtenānuvāsayet| sphuraṇādisadbhāve satyavirecyasyodariṇo narasya śamanā bastyādayaḥ prayojyāḥ| [ avirecyāḥ- ] "na tu recyo navajvarī " (hṛ. sū. a. 18|10) ityādayo virecanavidhāvuktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| balinaṃ svādusiddhena paitte saṃsnehya sarpiṣā||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śyāmātribhaṇḍītriphalāvipakvena virecayet| sitāmadhughṛtāḍhyena nirūho'sya tato hitaḥ||60||</seg> nyagrodhādikaṣāyeṇa snehabastiśca tacchṛtaḥ| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balavantaṃ puruṣaṃ paitte jaṭhare sati madhuravargasiddhena ghṛtena saṃsnehya śyāmādibhirvipakvena sarpiṣā virecayet| śyāmā-mālavikā trivṛt| tribhaṇḍī-kāśī trivṛt| anantaraṃ śarkarāmākṣikaghṛtabahulena nyagrodhādikaṣāyeṇāsya-āturasya, nirūho hitaḥ| [ tathā, ] tenaiva-nyagrodhādinā, [śṛto- ] vipakvaḥ, snehabastiḥ-anuvāsano, hitaḥ| nanu, balinamityayuktam| yataḥ prāgabhyadhāyi (hṛ. ni. a. 12|4)- "naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ" iti| atrocyate| bheṣajavegasahiṣṇumātratvamatra balavattvaṃ parikalpya balinamityuktam, na tu prakṛṣṭabalavantamityadoṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">---------------------------------------------| durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayetkṣīrabastibhiḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durbalaṃ tu naraṃ prāganuvāsya kṣīrabastibhiḥ śodhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">jāte cāgnibale snigdhaṃ bhūyo bhūyo virecayet| kṣīreṇa satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa satiktājyena sānile||63||</seg> <seg type="unit" n="64">payasā'nyatamenaiṣāṃ vidāryādiśṛtena vā| bhuñjīta jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agnibale ca jāte snigdhaṃ santaṃ punaḥpunarvirecayet| kena ? kṣīreṇa| trivṛccūrṇayutenairaṇḍaśṛtena vā kṣīreṇa sātalātrāyantībhyāṃ vā śṛtena karṇikāreṇa vā śṛtena| pittodariṇaḥ sutarāṃ balāpekṣitvād''durbalamityuktam| kaphayute pitte samūtreṇa kṣīreṇaiṣāmanyatamena śṛtena, sānile pitte tiktājyena saha payasā pūrvoktadravyāṇāmanyatamena śṛtena virecayet| tiktadravyayutamājyaṃ tiktājyam, kuṣṭhoktaṃ tiktaghṛtaṃ vā| vidāryādiśṛtena vā payasā bhuñjīta-bhojanaṃ kurvīta| jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">punaḥ kṣīraṃ punarbastiṃ punareva virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yattaḥ pittodaraṃ jayet||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punaḥ kṣīraṃ punarbastiṃ punareva virecanaṃ krameṇa dhruvamātiṣṭhan-ācaran, yatto-yatnavān san, pittodaraṃ jayet| punaḥ kṣīramityādiṣu punaḥśabdo vīpsārthaḥ| etacca krameṇa dhruvamātiṣṭhannityato labdham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vatsakādivipakvena kaphe saṃsnehya sarpiṣā| svinnaṃ snukṣīrasiddhena balavantaṃ virecitam||66||</seg> saṃsarjayetkaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphe-kaphodare, vatsakādivipakvena sarpiṣā saṃsnehya svinnaṃ santaṃ snukṣīrasiddhena ghṛtena balinaṃ virecitaṃ santaṃ saṃsarjayet-peyādyannairupakramet| kimbhūtaiḥ ? kaṭukṣāradravyayutairannaiḥ kaphaghnaiḥ| kaṭukṣārayutānāṃ kaphaghnatve'pi kaphaghnairityuktamatiśayārtham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| mūtratryūṣaṇatailāḍhyo nirūho'sya tato hitaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">muṣkakādikaṣāyeṇa snehabastiśca tacchṛtaḥ| bhojanaṃ vyoṣadugdhena kaulatthena rasena vā||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-saṃsarjanādanantaraṃ, nirūho gomūtratrikaṭukatailabahulo muṣkakādivargakvāthenāsya-kaphodariṇo, hitaḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam, tenaiva śṛto hitaḥ| bhojanaṃ vyoṣayuktena dugdhena saha hitaṃ kulattharasena vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca| dadyādariṣṭān kṣārāṃśca kaphastyānasthirodare||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madyapāya narāya mande'gnau staimityādau ca satyariṣṭān kṣārāṃśca dadyāt| kaphena styānaṃ jaṭharaṃ yasya tasminnidaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">hiṅgūpakulye triphalāṃ devadāru niśādvayam| bhallātakaṃ śigruphalaṃ kaṭukāṃ tiktakaṃ vacām||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śuṇṭhīṃ mādrīṃ ghanaṃ kuṣṭhaṃ saralaṃ paṭupañcakam| dāhayejjarjarīkṛtya dadhisnehacatuṣkavat||71||</seg> <seg type="unit" n="72">antardhūmaṃ tataḥ kṣārādbiḍālapadakaṃ pibet| madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">udaraṃ gulmamaṣṭhīlāṃ tūnyau śophaṃ visūcikām| plīhahṛdrogagudajānudāvartaṃ ca nāśayet||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiḍgvādikaṃ jarjarīkṛtya dadhisnehacatuṣkayutamantardhūmaṃ dāhayet| tasmāt kṣārādbiḍālapadakaṃ madirādibhiḥ pibet| eṣa ca kṣāra udaragulmādīn nāśayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">jayedariṣṭagomūtracūrṇāyaskṛtipānataḥ| sakṣāratailapānaiśca durbalasya kaphodaram||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durbalasya narasya kaphodaramariṣṭādipānena jayet| ayaskṛtiḥ-pramehacikitsite (a. 12|29) proktā, kṣārayutatailapānaiśca jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">upanāhyaṃ sasiddhārthakiṇvairbījaiśca mūlakāt| kalkitairudaraṃ svedamabhīkṣṇaṃ cātra yojayet||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, upanāhyaṃ jaṭharamasyaitaiḥ mūlakabījaiḥ kalkitaiḥ sasarṣapakiṇvaiḥ| tathā, nityaṃ svedamatra yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sannipātodare kuryānnātikṣīṇabalānale| doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyāmimām||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātodare-arthātsannipātodaravati nare, nātikṣīṇabalānale'dhidoṣānurodhena-tadvaśenaiva, kriyāmimāṃ-anantaroktāṃ, kuryāt| kiṃ kṛtvā ? pratyākhyāya,-etadudaramaśakyapratīkāramityevamuktvā| athopakramamāha-</ab>
          <ab type="mula">dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ pāne ca śasyate| ---------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantyāditailaṃ pāne ca śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------| kriyānivṛtte jaṭhare tridoṣe tu viśeṣataḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">dadyādāpṛcchya tajjñātīn pātuṃ madyena kalkitam| mūlaṃ kākādanīguñjākaravīrakasambhavam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kriyāmatikrānte jaṭhare viśeṣeṇa tridoṣaje tasya-udariṇo bandhūn, pṛṣṭvā-yathaitadviṣaṃ viṣamaṃ kiṃ jīvayatyuta mārayatīti sandeha ityādyuktvā, prayojyaṃ vakṣyamāṇaṃ caitat| pātumityādi| kākādanyādijaṃ mūlaṃ kalkitaṃ madyena pātuṃ dadyāt| kakādanī-kākaṇantikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">pānabhojanasaṃyuktaṃ dadyādvā sthāvaraṃ viṣam| yasmin vā kupitaḥ sarpo vimuñcati phale viṣam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ| bahiḥ pravartate bhinno viṣeṇāśu pramāthinā||80||</seg> tathā vrajatyagadatāṃ śarīrāntarameva vā| ---------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā pānabhojanasaṃyuktaṃ sthāvaraṃ viṣaṃ dadyāt| tena yasmin phale sarpaḥ kupito viṣaṃ muñcati tadvā dadyāt| tena-viṣeṇa pramāthinā, asya doṣasaṅghāto bhinno bahiḥ pravartate| kimbhūtaḥ ? sthirastathā līno dhātvādiṣu tathā unmārgagāmī| tathā-tena prakāreṇānuṣṭhitena, udaryagadatāṃ-nirvyādhitāṃ, vrajati| śarīrāntaraṃ vā yāti-mriyata ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ tu śītāmbusnātaṃ taṃ pāyayetpayaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">peyāṃ vā trivṛtaḥ śākaṃ maṇḍūkyā vāstukasya vā| kālaśākaṃ yavākhyaṃ vā khādetsvarasasādhitam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk| māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛtadoṣaṃ ca taṃ śītajalena snātaṃ santaṃ payaḥ śītaṃ pāyayet| peyāmathavā trivṛcchākaṃ maṇḍūkīśākaṃ vāstukaśākaṃ kālaśākaṃ yavaśākaṃ vā khādet| kimbhūtam ? svarasena sādhitam, tathā'mlalavaṇasnehavarjitam, tathā svinnāsvinnam| anannabhojī san, svinnāsvinnamiti "ktena naviśiṣṭena" iti samāsaḥ, māsamekaṃ yāvadetadaśnīyāt| tṛṣitaḥ san svarasaṃ-prakṛtatvāttacchākasya, pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">evaṃ vinirhṛte śākairdoṣe māsāt paraṃ tataḥ| durbalāya prayuñjīta prāṇabhṛtkārabhaṃ payaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ śākaviśeṣeṇa doṣe nirhṛte-prāyeṇa jalākhye, tataḥ-anantaraṃ, māsāt paraṃ duralāya puruṣāya kārabhaṃ kṣīraṃ prāṇakaraṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">plīhodare yathādoṣa snigdhasya sveditasya ca| sirāṃ bhuktavato dadhnā vāmabāhau vimokṣayet||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> plīhodare doṣānusāreṇa snigdhasya sveditasya ca dadhnā bhuktavataḥ sirāṃ vāme bāhau vimokṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">labdhe bale ca bhūyo'pi snehapītaṃ viśodhitam| samudraśuktijaṃ kṣāraṃ payasā pāyayettathā||86||</seg> <seg type="unit" n="87">amlasrutaṃ biḍakaṇācūrṇāḍhyaṃ naktamālajam| saubhāñjanasya vā kvāthaṃ saindhavāgnikaṇānvitam||87||</seg> hiḍgvādicūrṇaṃ kṣārājyaṃ yuñjīta ca yathābalam| ---------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bale ca jāte punarapi snehapītaṃ viśodhitaṃ santaṃ kṣāraṃ samudraśuktayutthaṃ payasā pāyayet| tathā karañjajaṃ kṣāramamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ srutaṃ, biḍakaṇācūrṇabhūyiṣṭhaṃ pāyayet| athavā, saubhāñjanasya kvātham saindhavādiyutaṃ pibet| hiḍgvādijaṃ cūrṇaṃ kṣāraṃ tathā ghṝtaṃ-ṣaṭpalādi, yathābalaṃ prayuñjīta| nanu, yathābalaṃ ihocyate| prāk cābhyadhāyi (hṛ. ni. a. 12|4)- "naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ" iti| tadime vākye parasparaṃ vyāghnāte| brūmaḥ| balaśabdeneha bheṣajabalaṃ soḍhuṃ śaktaṃ yadbalamātraṃ tadiha parikalpitam| pūrvaṃ ca prakṛṣṭaṃ yadbalaṃ tadvivakṣitamiti nātra pūrvāparavyāhatatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">---------------------------------------------| pippalīnāgaraṃ dantīsamāṃśaṃ dviguṇābhayam||88||</seg> biḍārdhāṃśayutaṃ cūrṇamidamuṣṇāmbunā pibet| ---------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalīnāgarayordvāvaṃśau, dantyā dvau bhāgau, harītakyāśca dvau bhāgau, biḍalavaṇasyārdhabhāgaḥ, ityevaṃ cūrṇamuṣṇāmbunā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">---------------------------------------------| viḍaṅgaṃ citrakaṃ saktūn saghṛtān saindhavaṃ vacām||89||</seg> dagdhvā kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet| ---------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgādikaṃ kapāle-karpare, dagdhvā kṣīreṇa gulmaplīhaghnaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">---------------------------------------------| tailonmiśrairbadarakapatraiḥ sammārditaiḥ samupanaddhaḥ||90||</seg> musalena pīḍito'nu ca yāti plīhā payobhujo nāśam| ---------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> badarakasya patraistailamiśritaiḥ suṣru marditaiḥ samupanaddhaḥ, anu-paścācca, musalena pīḍitaḥ plīhā kṣīrāśino nāśaṃ vrajati| upagītiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">---------------------------------------------| rohītakalatāḥ klṛptāḥ khaṇḍaśaḥ sābhayā jale||91||</seg> <seg type="unit" n="92">mūtre vā''sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet| kāmalāplīhagulmārśaḥ kṛmimehodarāpaham||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rohītakalatāḥ latāḥ khaṇḍaṃ klṛptāḥ saharītakīrjale mūtre vā''sunuyāt| tacca saptarātraṃ sthitaṃ jalaṃ mūtraṃ vā pibet| harītakyaśca lehavadbhuñjīta| tatpītaṃ kāmalādighnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatīm| koladviprasthasaṃyuktaṃ kaṣāyamupakalpayet||93||</seg> <seg type="unit" n="94">pālikaiḥ pañcakolaistu taiḥ samastaiśca tulyayā| rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet||94||</seg> plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu prayojitam| ---------------------------------------------|95|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rohītakatvacaḥ palānāṃ pañcaviṃśatiṃ kṛtvā badaraprasthadvayasaṃyuktaṃ kaṣāyamavatārayet| pañcakolaiḥ pālikaistaiḥ samastaiḥ pañcakolaiḥ rohītakatvacā tulyayā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet| etaddhṛtaṃ prayojitaṃ plīhābhivṛddhiṃ drāgeva śamayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">---------------------------------------------| kadalyāstilanālānāṃ kṣāreṇa kṣurakasya ca||95||</seg> tailaṃ pakvaṃ jayetpānātplīhānaṃ kaphavātajam| ---------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kadalyādīnāṃ kṣāreṇa tailaṃ pakvaṃ pānena kaphavātotthaṃ plīhānaṃ parākaroti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">---------------------------------------------| aśāntau gulmavidhinā yojayedagnikarma ca||96||</seg> aprāptapicchāsalile plīhni vātakapholbaṇe| ---------------------------------------------|97|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamapyanupaśāntau vātakaphotthe plīhnyasañjātapicchodake gulmavidhānenāgnikarma yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">---------------------------------------------| paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīrabastayaḥ||97||</seg> raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca śasyate| ---------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittike-pittelbaṇe, plīhni jīvanīyagaṇasādhitāni sarpīṃṣi tathā kṣīrabastiraktāvasekādi ca śasyate| "sirāṃ bhuktavato dadhnā vāmabāhau vimokṣayet|" (ślo. 85) ityanenaiva raktāvasekasyoktatvāt punarvacanaṃ prakarṣārtham| pittādhikye hi raktātivṛddhiḥ| tasmādatiraktasrāvo yojya iti pratipādanārthametaduktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">---------------------------------------------| yakṛti plīhavatkarma dakṣiṇe tu bhuje sirām||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yakṛti plīhavat karma kāryam| sirāṃ punardakṣiṇe bāhau dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam| satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">parīsraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ cāsmai virecanam| udāvartaharaṃ karma kāryaṃ yaccānilāpaham||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> baddhodariṇe puruṣāya svinnāya gomūtratīkṣṇauṣadhayutaṃ tailasaindhavābhyāṃ saha nirūhaṃ dadyāt, sānuvāsanaṃ-pūrvamanuvāsanaṃ paścāccetyarthaḥ| udarīṇaḥ svedaniṣedhādbaddhodariṇaḥ svedānujñānamapavāda iti naitatpūrvāparavyāhatam| parisraṃsīni-anulomakāraṇyannāni, asmai ca-jaṭhariṇe, tīkṣṇaṃ ca virecanaṃ dadyāt| udāvartaharaṃ karma kāryam| yacca vātghnaṃ tacca kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret| jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak||101||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chidrodaraṃ svedamantareṇa śleṣmodaravadupakramet| yadā tu kathañcidrasaśchidrebhyaḥ parisravan jaṭharamāpūrayitvā jalaṃ bhavettadā tajjātaṃ salilaṃ srāvyam| na ca sakṛdeva srāvyamiti pratipādanārthaṃ vīpsā, jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamiti| kiyantaṃ kālaṃ srāvyam ? ityāha-evamityādi| evaṃ-anena prakāreṇa, tat-baddhodaraṃ, yāpayet| svāsthyamiti yogyatayā'tra sambadhyate, tenaiva svāsthyaṃ prāpayediti bodhyam| na tu yāpyaṃ vidadhyāditi vyākhyeyam, na hi yāpyamudaramasti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">apāṃ doṣaharāṇyādau yojayedudakodare| mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca||102||</seg> dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret| ---------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udakodare pūrvamapāṃ doṣaharāṇi yojayet| tāni sarvāṇi gomūtrayuktāni tathā tīkṣṇāni tathā vividhāḥ kṣārā vidyante yeṣu tāni vividhakṣāravanti, anekakṣārayuktānītyarthaḥ| nanu, apāmityanarthakam, "yojayedudakodare" ityanenaivodakaharatvasya siddhatvāt| atrocyate| apāṃ ca harṇāni yaśca tatra saṃsṛṣṭo doṣo'dbhistasya ca haraṇāni jalasaṃsṛṣṭadoṣaharaṇānīti pratipādayitumuktam| ādāviti nirdeśāt paścādvātādidoṣānusāreṇa copakramaḥ kārya iti dyotayati| tathā bhojanairdīpanīyaiḥ kaphāpahaiścopācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">---------------------------------------------| kṣāraṃ chogakarīṣāṇāṃ srutaṃ mūtre'gninā pacet||103||</seg> <seg type="unit" n="104">ghanībhavati tasmiṃśca karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet| pippalī pippalīmūlaṃ śuṇṭhī lavaṇapañcakam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">nikumbhakumbhatriphalāsvarṇakṣīrīviṣāṇikāḥ| svarjikākṣāraṣaḍgranthāsātalāyavaśūkajam||105||</seg> <seg type="unit" n="106">kolābhā guṭikāḥ kṛtvā tataḥ sauvīrakāplutāḥ| pibedajarake śophe pravṛddhe codakodare||106||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣāraṃ chāgakarīṣāṇāṃ mūtre srutaṃ cāgninā pacet| asmiṃśca kṣārajale ghanībhavati sati karṣāṃśaṃ rajīkṛtaṃ pippalyādikaṃ kṣipet| tataḥ-tasmātkṣārāt, gulikāḥ kolābhāḥ kṛtvā sauvīrakāloḍitā ajarakādau pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">ityauṣadhairapraśame triṣu baddhodarādiṣu| prayuñjīta bhiṣak śastramārtabandhunṛpārthitaḥ||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ, auṣadhairaśāntau satyāṃ triṣu baddhacchidrodakodareṣu vaidya ārtajñātibhirnṛpeṇa cābhyārthitaḥ san śastraṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">snigdhasvinnatanornābheradho baddhakṣatāntrayoḥ| pāṭayedudaraṃ muktvā vāmataścaturaṅgulāt||108||</seg> <seg type="unit" n="109">caturaṅgulamānaṃ tu niṣkāsyāntrāṇi tena ca| nirīkṣyāpanayedbālamalalepopalādikam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">chidre tu śalyamuddhṛtya viśodhyāntraparisravam| markoṭairdaṃśayecchidraṃ teṣu lagneṣu cāharet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kāyaṃ mūrdhno'nu cāntrāṇi yathāsthānaṃ niveśayet| aktāni madhusarpirbhyāmatha sīvyedbahirvraṇam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">tataḥ kṛṣṇamṛdā''lipya badhnīyādyaṣṭimiśrayā| nivātasthaḥ payovṛttiḥ snehadroṇyāṃ vasettataḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> baddhakṣatāntrayoḥ-baddhodare chidrodare ca, snigdhasvinnaśarīrasya nābheradha udaraṃ caturaṅgulādvāmena muktvā caturaṅgulapramāṇaṃ pāṭayet| tena ca-chidreṇa, antrāṇi bahirniṣkāsya bālamalalepopalādikamapanayediti baddhodaropakramaḥ| chidrodaropakramamāha-chidre tu parīsrāviṇi śalyamuddhṛtya parisravamātraṃ viśodhyānantaraṃ markoṭaiśchidraṃ daṃśayet| teṣu ca-markoṭeṣu, bhakṣayituṃ lagneṣu mūrdhnaḥ-śiraso'paraṃ, kāyaṃ markoṭānāmākarṣet| anu [ca]-paścācca, antrāṇi madhusarpirbhyāmaktāni yathāsthānaṃ sthāpayet| [atha-] anantaraṃ, bahirvraṇaṃ sīvyet| bahiḥśabdanirdeśādābhyantaragataṃ na sīvyediti gamyate| tataḥ-anantaraṃ, kṛṣṇamṛdā madhuyaṣṭikāmiśrayā''lipya badhnīyāt| anantaraṃ nivātasthaḥ kṣīravṛttiḥ san snehadroṇyāṃ vaset| adhunā jalodarasyānyeṣāmapi jātajalānāṃ jaṭharāṇāṃ cikitsārthamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">sajale jaṭhare tailairabhyaktasyānilāpahaiḥ| svinnasyoṣṇāmbunā''kakṣamudare paṭṭaveṣṭite||113||</seg> <seg type="unit" n="114">baddhacchidroditasthāne vidhyedaṅgulamātrakam| nidhāya tasminnāḍīṃ ca srāvayedardhamambhasaḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">athāsya nāḍīmākṛṣya tailena lavaṇena ca| vraṇamabhyajya badhvā ca veṣṭayedvāsasodaram||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tṛtīye'hni caturthe vā yāvadāṣoḍaśaṃ dinam| tasya viśramya viśramya srāvayedalpaśo jalam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">viveṣṭayedgāḍhataraṃ jaṭharaṃ vāsasā ślatham| niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet||117||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sajale jaṭhariṇo jaṭhare tailaiḥ-tilānāṃ tailaiḥ sarṣapairaṇḍatailādibhiśca, anilaghnairabhyaktasya tathoṣṇāmbunā svinnasyākakṣaṃ-kakṣāntaṃ yāvat, udare paṭṭena-vastreṇa veṣṭite, tadudaraṃ vastreṇaiva veṣṭayitvā baddhacchidrodarayoryatkathitaṃ sthānaṃ tasmin sthāne'ṅgulapramāṇaṃ vidhyet| tasmiṃśca chidre nāḍīṃ nidhāya jalasyodarasthasyārdhaṃ srāvayet| jalasrāvādanantaramasya-udariṇo, nāḍīmākṛṣya salavaṇena tailena vraṇamabhyajya baddhvā ca vāsasā jaṭharaṃ veṣṭayet| tṛtīye divase'thavā caturthe yāvadāṣoḍaśaṃ dinaṃ tasya-udariṇo, viśramya viśramyālpaśaḥ-alpamalpaṃ kṛtvā, jalaṃ-doṣaṃ, srāvayet| sahasā hi pracurajalasrāvaṇādapāyaḥ syāt| tasmāt srutidivasādanantaraṃ tṛtīye caturthe pañcamādau vā dine śarīrabalābalamapekṣya ṣoḍaśadinaṃ maryādīkṛtya jalasrāvaṇaṃ kāryam| jaṭharaṃ ca śithilaṃ vāsasā gāḍhataraṃ viveṣṭayet| niḥsrute ca jale'sau jaṭharī laṅghitaḥ san peyāmasnehalavaṇāṃ&lt; pibet| nañatra īṣadarthaḥ| īṣat snehalavaṇaṃ kledarakṣārthaṃ vātakoparakṣārthaṃ ca| anyathā hi 'rūkṣāṃ nirlavaṇāṃ pibet' ityevaṃ nirdeśamācāryaḥ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">syātkṣīravṛttiḥ ṣaṇmāsāṃstrīn peyāṃ payasā pibet| trīṃścānyān payasaivādyāt phalāmlena rasena vā||118||</seg> <seg type="unit" n="119">alpaśo'snehalavaṇaṃ jīrṇaṃ śyāmākakodravam| prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram||119||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṇmāsān kṣīravṛttiḥ syāt| trīn māsān kṣīrapeyāṃ pibet| trīṃścānyān māsān payasaiva jīrṇaṃ śyāmākakodravamadyāt| phalāmlena vā māṃsarasena| katham ? alpamalpam| tathā, īṣat snehalavaṇam| [evaṃ-] anena prakāreṇa, prayataḥ salilodaraṃ vatsareṇa vijayet|</ab>
          <ab type="mula">varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ| ---------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varjyeṣvāhāravihārādiṣvatyarthoṣṇāmlalavaṇādiṣu (ślo. 125) yantrita udarī syāt| diṣṭe-kathite'nnapānādau, nātiyantritaḥ syāt| adiṣṭe-akathite punarannapānādau, jitendriyaḥ syāt-alolupena tatra bhavitavyamityarthaḥ| jalodaracikitsāprasaṅgena sarvodaracikitsāmāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------| sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ yataḥ||120||</seg> ato vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate| ---------------------------------------------|121|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvamevodaraṃ bāhulyena doṣasaṅghātotthaṃ yasmāttasmāt sarvatrodare vātādiśamanī kriyā praśasyate| prāyograhaṇaṃ kiñcit prāktanakarmanimittamudaraṃ nāvaśyaṃ doṣasaṅghātajamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">---------------------------------------------| vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite||121||</seg> <seg type="unit" n="122">tasmādbhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca| sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vahnirmandatvaṃ yata āgacchati doṣairudare prapūrite sati tasmātkāraṇāt bhojyāni-āhārāḥ, bhojyāni-bhakṣayitavyāni, jaṭharibhirdīpanāni laghūni ca| tathā saha pañcamūlena tathā'lpāmlādayo yeṣu tāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ| yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram||123||</seg> <seg type="unit" n="124">pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye| svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ vātapittakaphāstathā||124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomūtre bhāvitānāṃ ṣaṣṭikānāṃ taṇḍulairyavāgūṃ kṣīreṇa siddhāṃ prakāmaṃ-icchayā, naraṃ bhojayet| anu-paścāt, ikṣurasaṃ ca pibedudarāṇāṃ śāntyartham| tathā vātapittakaphāścaiṣāṃ-udariṇāṃ, svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| guḍaṃ tailakṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ||125||</seg> āyāsādhvadivāsvapnayānāni ca parityajet| --------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atyarthoṣṇāmlalavaṇādikaṃ jaṭharī tyajet| vāri pānāvagāhayoryadi tyajet tarhi kiṃ peyam ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">---------------------------------------------| nātyacchasāndramadhuraṃ takraṃ pāne praśasyate||126||</seg> <seg type="unit" n="127">sakaṇālavaṇaṃ vāte, pitte soṣaṇaśarkaram| yavānīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare||127||</seg> <seg type="unit" n="128">tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyutaṃ nicayodare| madhutailavacāśuṇṭhīśatahvākuṣṭhasaindhavaiḥ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">plīhni, baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ| sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre, vyoṣavatsalilodare||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> takramīṣadacchasāndramadhuraṃ pāne praśasyate| tacca pavane sapippalīsaindhavaṃ śreṣṭham| pitte samaricaśarkaram| yavānyādibhiḥ sahs kaphodare hitam| trikaṭukādibhiḥ saṃyuktaṃ sannipātodare| madhutailādibhiḥ plīhodare| hapuṣādibhiryutaṃ baddhodare| pippalīmadhuyutaṃ chidrodare| jalodare vyoṣayutaṃ śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām| takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphārtānāṃ gauravārocakādiyutānāṃ takramamṛtatvāya kalpate-sampadyate| etacca bruvan vātakaphayoḥ śuddhāvapi deyamiti dyotayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet| sthairyakṛtsarvadhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandhahṛt||131||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣāṃ ca prayogāṇāmanu kṣīraṃ prayojayet| tacca kṣīraṃ sarvadhātūnāṃ sthiratvaṃ karoti| tathā balyaṃ syāddoṣānubandhatvaṃ harati|</ab>
          <ab type="mula">bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīramevāmṛtāyate| 131 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne udaracikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bheṣajenāpacitaṃ śarīraṃ yeṣāṃ teṣāṃ kṣīramevāmṛtatvāya sampadyata iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne udaracikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.4.16">
          <head>pāṇḍurogacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyātumupakramyate| sambandhaścāsya nidāna evoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) pāṇḍvāmayī pibetsarpirādau kalyāṇakāhvayam| pañcagavyaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā''ragvadhādinā||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṇḍvāturaḥ kalyāṇakākhyaṃ (hṛ. u. a. 6|27) , sarpirādau pibet| ādāvityanenaitadgamayati,-asmin vyādhau prādhānyena pittacikitsā kāryā, tadanu vātakaphayoḥ| tathā ca pittasyaivaitadvyādhikartṛtve prādhānyam| ata eva ca nidāne'dhyagīṣṭa (hṛ. ni. a. 13|1)- "pittapadhānāḥ kupitāḥ" ityādi| tasmāt pittasyopaśāntyai sarpiḥpānaṃ yuktam| pañcagavyaṃ ghṛtaṃ-apasmārapratiṣedhoktam (hṛ. u. a. 7|20)| mahātiktaṃ-kuṣṭhacikitsitoktam (hṛ. ci. a. 19|8)| āragvadhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15|17) vā pakvaṃ ghṛtaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dāḍimātkuḍavo dhānyātkuḍavārdhaṃ palaṃ palam| citrakācchṛṅgaberācca pippalyardhapalaṃ ca taiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kalkitairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavātānulomanam| duḥkhaprasavinīnāṃ ca bandhyānāṃ ca praśasyate||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāḍimasya kuḍavam, dhānyakātkuḍavārdham, citrakaśuṇṭhyoḥ pratyekaṃ palam, pippalyā dvau karṣau, taiḥ piṣṭhairghṛtasya palāni viṃśatiṃ toyāḍhake pacet| tacca siddhaṃ hṛdayādyartijit, dīpanādiguṇayuktaṃ ca| duḥkhaprasavinīnāṃ strīṇāṃ vandhyānāṃ-aprasavinīnāṃ ca, śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">snehitaṃ vāmayettīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet| payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehitaṃ pāṇḍurogiṇaṃ tīkṣṇairvāmayet| punarapi snigdhaṃ ca bahuśaḥ kṣīreṇa śodhayet| kevalena vā payasā śodhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalimāsutam| drākṣāñjaliṃ vā mṛditaṃ tat pibet pāṇḍurogajit||6||</seg> mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā tatsiddhaṃ vā phalatrayam| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalimāsutaṃ pibet, tadetadubhayamapi pāṇḍurogaghnam| gomūtreṇa piṣṭāṃ haritakīṃ vā pibet| tena-gomūtreṇa, siddhaṃ-kvathitaṃ, phalatrayaṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| svarṇakṣīrītrivṛcchyāmābhadradārumahauṣadham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛutaṃ tenaiva vā pibet| sādhitaṃ kṣīramebhirvā pibeddoṣānulomanam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svarṇakṣīryādikaṃ gomūtrāñjalinā piṣṭamathavā tenaiva-gomūtreṇa, śṛutaṃ pibet| ebhirvā svarṇakṣīryādibhirdravyaiḥ kṣīraṃ sādhitaṃ doṣānulomakaraṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasā'yorajaḥ pibet| jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomūtre saptāhaṃ sthitaṃ lohacūrṇaṃ kṣīreṇa pibet| jīrṇe tasmin dugdhena sahānnaṃ bhuñjīta| māṃsarasena vā madhureṇa-na tvamlena|</ab>
          <ab type="mula">śuddhaścobhayato lihyātpathyāṃ madhughṛtadrutām| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhaścobhayataḥ-pāyuto mūrdhataśca, harītakīṃ madhghṛtadrutāṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| viśālākaṭukāmustākuṣṭhadārukaliṅgakāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">karṣāṃśā dvipicurmūrvā karṣārdhāṃśā ghuṇapriyā| pītvā taccūrṇamambhobhiḥ sukhairlihyāttato madhu||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pāṇḍurogaṃ jvaraṃ dāhaṃ kāsaṃ śvāsamarocakam| gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca tajjayet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśālādaya, ṣaṭ karṣamātrāḥ, mūrvā dvikarṣapramāṇā, ardhakarṣadghnī ativiṣā tadetaccūrṇaṃ koṣṇāmbunā pītvā mākṣikaṃ lihyāt| etacca pāṇḍurogādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vāsāguḍūcītriphalākaṭvībhūnimbanimbahaḥ| kvāthaḥ kṣaudrayuto hanti pāṇḍupittāsrakāmalāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāsādikvātho madhuyutaḥ pāṇḍvādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vyoṣāgnivellatriphalāmustaistulyamayorajaḥ| cūrṇitaṃ takramadhvājyakoṣṇāmbhobhiḥ prayojitam||14||</seg> kāmalāpāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśomehanāśanam| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādibhistulyamayorajaścūrṇitaṃ takrādibhirupayojitaṃ kāmalādināśanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśān mānataḥ samān||15||</seg> pippalīdviguṇān dadyādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍādikān samabhāgān pippalīdviguṇānimāṃ guṭikāṃ pāṇḍurogiṇe dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| tāpyaṃ dārvyāstvacaṃ cavyaṃ granthikaṃ devadāru ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyoṣādinavakaṃ caitaccūrṇayed dviguṇaṃ tataḥ| maṇḍūraṃ cāñjananibhaṃ sarvato'ṣṭaguṇe'tha tat||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pṛthagvipakve gomūtre vaṭakīkaraṇakṣame| prakṣipya vaṭakān kuryāttān khādettakrabhojanaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ete maṇḍūravaṭakāḥ prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇāṃ| kuṣṭhānyajarakaṃ śophamūrustambharocakam||19||</seg> arśāṃsi kāmalāṃ mehān plīhānaṃ śamayanti ca| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāpyādikaṃ vyoṣādinavakaṃ ca-pūrvoktaṃ, cūrṇayet| tataḥ-tebhyo, dviguṇaṃ maṇḍūramañjanasadṛśaṃ sarvebhyo'ṣṭaguṇe mūtre pṛthak vipakve ca vaṭakīkaraṇakṣame-ghane sati, prakṣipya vaṭakān kuryāt| tāṃśca takrapradhānabhojanaḥ san prāśrnīyāt| ete maṇḍūravaṭakāḥ pāṇḍvāmayināṃ prāṇādāstathā kuṣṭhādīn ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| tāpyādrijaturaupyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak||20||</seg> <seg type="unit" n="21">citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha| śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā drutāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamaṃ jvaram| kuṣṭhānyajarakaṃ mehaṃ śophaṃ śvāsamarocakam||22||</seg> viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāpyādayaḥ pṛthak pañcapalāścitrakādibhiḥ pālikaiḥ saha śarkarāṣṭapalayutāścūrṇīkṛtā madhunā dravīkṛtāḥ pāṇḍurogādīn ghnanti| viśeṣeṇāpasmārādīṃśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tvak''kṣīrīpippalīdhātrīkarkaṭākhyāḥ palonmitāḥ| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trijātakam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">madhutripalasaṃyuktān kuryādakṣasamān guḍān| dāḍimāmbupayaḥ pakṣirasatoyasurāsavān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tān bhakṣayitvā'nu pibenniranno bhukta eva vā| pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">hṛnmūtrapūtiśukrāgnidoṣaśoṣagarodaram| kāsāsṛgdarapittāsṛkśophagulmagalāmayān||28||</seg> mehavardhmabhramān hanyuḥ sarvadoṣaharāḥ śivāḥ| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāṭajādibhirdravyai rasaiḥ-rasatāṃ gataḥ, kvāthīkṛtairityarthaḥ| śilājatupalānyaṣṭau daśāhāni dviguṇāni triguṇāni vā bhāvitāni| ahaḥśabdo vāropalakṣaṇārthaḥ| tadayamātrārtho'vatiṣṭhate,-śilājatupalāṣṭakaṃ kevalaṃ jaladhautaṃ kauṭajādikaṃ tattulyamaṣṭaguṇite jale kvathitaṃ tato'ṣṭabhāgāvaśeṣarasaṃ gṛhītvā tena rasena daśa vārān dviguṇān triguṇān vā bhāvayediti| tāvatī-aṣṭapalapramāṇā sitaśarkarā, tvakkṣīryādikaṃ palonmitaṃ kaṇṭakāryāḥ phalamūlayoḥ palam| trijātakaṃ yuktyā-yāvatā trijātakenātisaugandhyaṃ hīnasaugandhyaṃ vā na syāt, evaṃ na hīnamātramatraitaddeyamavyāpakatvāt, na vā'timātramapyativyāpakatvenāyogārhatvāt| madhunastribhiḥ palaiḥ saṃyuktān kārṣikān guḍān vidadhyāt| tān guḍān bhakṣayitvā'nu-paścāt, dāḍimajalādīni yathāyogaṃ pibet nirannaḥ kṛtāhāro vā| te ca vaṭakāḥ pāṇḍvādīn hanyuḥ| sarvadoṣaharāḥ śivāśca syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| drākṣāprasthaṃ kaṇāpramthaṃ śarkarārdhatulāṃ tathā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dvipalaṃ madhukaṃ śuṇṭhīṃ tvakṣīrīṃ ca vicūrṇitam| dhātrīphalarasadroṇe tatkṣiptvā lehavatpacet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śītānmadhuprasthayutād lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ kāmalāṃ ca niyacchati||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣāyāḥ ṣoḍaśapalāni pippalyāśca| śarkarāyāḥ palāni pañcaśat| yaṣṭhyādikaṃ rajīkṛtaṃ dvipalapramāṇam| dhātrīphalarasasya droṇe sarvametatkṣiptvā lehamiva pacet| tasmāllehācchītātsato madhunaḥ prasthayutāt pāṇitalaṃ-karṣamātraṃ, lihyāt| sa ca leho halīmakādīnniyacchati-parākaroti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kanīyaḥpañcamūlāmbu śasyate pānabhojane| pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakādrasaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāne bhojane ca śasyate hrasvapañcamūlajam| mṛdvīkārasa āmalakarasaśca pāṇḍurogiṇāṃ kāmalārtānāṃ ca śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">iti sāmānyataḥ proktaṃ pāṇḍuroge bhiṣag''jitam| vikalpya yojyaṃ viduṣā pṛthagdoṣabalaṃ prati||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ, pāṇḍuroge sāmānyena bhiṣagajitaṃ-auṣadhaṃ, proktam| bhiṣajdhātuḥ kaṇḍvādau bhiṣajyate smaktaḥ bhiṣagjitam| tadabhijñena vaidyena vikalpya-nirūpya, pṛthagdoṣabalaṃ lakṣaṇīkṛtya yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">snehaprāyaṃ pavanaje tiktaśītaṃ tu paittike| ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sānnipātike||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavanaje pāṇḍau snehaprāyaṃ-snehabhūyiṣṭhaṃ, bheṣajam| tiktaśītaprāyaṃ tu paittike| ślaiṣmike tu kaṭurūkṣoṣṇabhūyiṣṭham| sannipātike vimiśraṃ cikitsitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mṛdaṃ niryāpayetkāyāttīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ| balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāyāt-śarīrāt, mṛdaṃ-śalyabhūtasthitāṃ, tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ-snuhīkṣīrādibhiḥ, nirharet puraḥ-pūrvam| śuddhe tu koṣṭhe balādhānāni ghṛtāni yojayet| tānyevāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vyoṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam| mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīrestaiḥ śṛtaṃ ghṛtam| sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikākṛtān||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādibhirghṛtāccaturthāṃśaih śṛtāni samena kṣīreṇa taccaturguṇajalena ghṛtaṃ sarvān vikārān mṛttikākṛtān śamayati|</ab>
          <ab type="mula">tadvatkesarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśāḍvalaiḥ| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kesarādibhiḥ pakvaṃ sarpistadvat-pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| mṛddveṣaṇāya tallolye vitaredbhāvitāṃ mṛdam||38||</seg> vellāgninimbaprasavaiḥ pāṭhayā mūrvayā'thavā| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛddveṣaṇārthe tasyāṃ mṛdi laulye-lolupatve sati, vellādibhirbhāvitāṃ mṛdaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| mṛdbhedabhinnadoṣānugamādyojyaṃ ca bheṣajam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛdo bhedo-viśeṣaḥ kṛṣṇapāṇḍurādiḥ, tena bhinno-viśeṣito, yo doṣastasya vātāderjñānāt| "mṛtkaṣāyā'nilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā" (hṛ. ni. a. 13|13) evaṃ lakṣaṇāddoṣānugamadbheṣajaṃ yojyam| naivameva mṛdbhakṣaṇamātravijñānena mṛnnirharaṇauṣadhaṃ caitaddhetuviparītamevetyavehi| yato mṛdā hetubhūtayā yaḥ pāṇḍuroga udabhūta tasya mṛnnirharaṇaṃ viparītameva|</ab>
          <ab type="mula">kāmalāyāṃ tu pittaghnaṃ pāṇḍurogāvirodhi yat| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāmalāyāṃ pittaharamauṣadhaṃ yat pāṇḍurogāvirodhi taddeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkitaḥ||40||</seg> prasthaḥ siddho ghṛtādgulmakāmalāpāṇḍuroganut| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pathyāśatakvāthe pathyāvṛntañcāśatkalkīkṛto ghṛtaprasthaḥ pakvaḥ kāmalādighnaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| āragvadhaṃ rasenekṣorvidāryāmalakasya vā||41||</seg> satryūṣaṇaṃ bilvamātraṃ pāyayetkāmalāpaham| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣo rasena vidāryā rasenāmalakarasena vā sahatrikaṭukaṃ palapramāṇamāragvadhaṃ kāmalāpahaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| pibennikumbhakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā||42||</seg> kumbhasya cūrṇaṃ sakṣaudraṃ traiphalena rasena vā| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nikumbhakalkaṃ vā paladvayapramāṇaṃ śiśirajalena pibet| kumbhacūrṇaṃ kṣaudrasahitaṃ vā traiphalena kvāthena pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam||43||</seg> prātaḥ prātarmadhuyutaṃ kāmalārtāya yojayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādyanyatamarasaṃ madhuyutaṃ prātaḥ kāmaline yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| niśāgairikadhātrībhiḥ kāmalāpahamañjanam||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niśādibhirañjanaṃ kāmalāhṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tilapiṣṭanibhaṃ yastu kāmalāvān sṛjenmalam| kapharuddhapathaṃ tasya pittaṃ kaphaharairjayet||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ punaḥ kāmalāvān malaṃ tilapiṣṭasadṛśaṃ muñcet tasya kapharuddhamārgaṃ tasyāturasya kaphaghnairdravyaiḥ pittaṃ jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">hāridranetramūtratvak''śvetavarcastadā naraḥ| bhavetsāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca||47||</seg> <seg type="unit" n="48">daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ| krameṇālpe'nuṣajyeta pitte śākhāsamāśrite||48||</seg> <seg type="unit" n="49">rasaistaṃ rūkṣakaṭvamaliḥ śikhitittiridakṣajaiḥ| śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthotthaiśca bhojayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavaṇoṣṇaṃ ca śasyate| sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ tathā''śayam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">svaṃ pittameti tenāsya śakṛdapyanurajyate| vāyuśca yāti praśamaṃ sahāṭopādyupadravaiḥ||51||</seg> nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūkṣādibhiḥ pavanaḥ kupitaḥ kaphena miśrito yadā pittaṃ bahiḥ kṣipet tadā hāridranetrādiḥ puruṣo bhavet āṭopādimāṃśca| hṛdayena ca guruṇā yuktaḥ| daurbalyādibhiḥ krameṇa kupito vāyuralpe pitte śākhāsamāśrite'nuṣajyeta| anuṣajyeteti karmakartari| taṃ-tādṛśaṃ naraṃ, rasai rūkṣakaṭvamlairmayūrādimāṃsajaistathā śuṣkamūlakodbhavairyūṣaistathā kulatthotthairbhojayet| bhṛśāmlādikaṃ ca bhojanaṃ śasyate| tathā bījapūrakarasasahitaṃ vyoṣaṃ lihyāt| evaṃ kṛte satyasya pittaṃ svamāśayameti, śakṛccānurajyate, vāyuśca praśamaṃ yātyāṭopāntrakūjanādibhirupadravaiḥ saha| asya-āturasya, apagatopadravasya sataḥ kāmalāvihito vidhiḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| gomūtreṇa pibetkumbhakāmalāyāṃ śilājatu||52||</seg> māsaṃ mākṣikadhātuṃ vā kiṭṭaṃ vā'tha hiraṇyajam| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kumbhakāmalāyāṃ gomūtreṇāloḍitaṃ śilājatu pibet| dhātumākṣikaṃ vā gomūtreṇa āsaṃ yāvat pibet| hiraṇyajaṃ [kiṭṭaṃ]-rūpyotthaṃ malaṃ vā, gomūtreṇa pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| guḍūcīsvarasakṣīrasādhitena halīmakī||53||</seg> <seg type="unit" n="54">mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ pibeddhātrīrasena tu| trivṛtāṃ tadvirikto'dyātsvādu pittānilāpaham||54||</seg> <seg type="unit" n="55">drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān||55||</seg> <seg type="unit" n="56">mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām||56||</seg> payasā ca prayuñjīta yathā doṣaṃ yathā balam| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> halīmakavān guḍūcīsvarasakṣīrapakvena mahiṣīghṛtena snigdhaḥ san trivṛtāṃ dhātrīrasena pibet| guḍūcīsvaraso'tra ghṛtāccaturguṇaḥ kṣīraṃ ghṛtasamamiti pākakramaḥ| tayā-trivṛtayā, virikte sati madhuraṃ vātapittaghnaṃ cādyāt| prāguktaṃ ca drākṣālehaṃ (ślo. 29) bhakṣayet| madhuradravyasādhitāni ghṛtāni cādyāt| yāpanān-prāṇakāriṇaḥ (hṛ. ka. a. 4|37) , kṣīrabastīṃśca śīlayedanuvāsanasahitān| mārdvīkāriṣṭayogāṃśca yuktyā vahnivṛddhaye pibet| abhayālehaṃ ca-āgastyaṃ kāsacikitsitoktaṃ "prasthonmite yavakvāthe viṃśatirvijayāḥ" ityādi, śīlayet| kṣīreṇa ca pippalīṃ madhuyaṣṭikāṃ balāṃ ca prayuñjīta yathādoṣādbalācca|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| pāṇḍurogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ ca kriyākramam|57| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṇḍurogeṣu śophacikitsitaṃ(toktaṃ) ca kriyākramaṃ sudhīḥ prayuñjīta| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ah.4.17">
          <head>śvayathucikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṇḍurogacikitsitādanantaraṃ śophacikitsitaṃ vyākhyātuṃ prakramyate| sambandhaścāsya nidāna evokta ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) sarvatra sarvāṅgasare doṣaje śvayathau purā| sāme viśoṣito bhuktvā laghu koṣṇāmbhasā pibet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">nāgarātiviṣādāruviḍaṅgendrayavoṣaṇam| athavā vijayāśuṇṭhīdevadārupunarnavam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">navāyasaṃ vā doṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtraharītakīḥ| varākvāthena kaṭukākumbhāyastryūṣaṇāni vā||3||</seg> athavā gugguluṃ tadvajjatu vā śailasambhavam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvatra doṣaje śvayathau sarvāṅgaje tathā sāme viśoṣitaḥ san laghu bhuktvā koṣṇena jalena nāgarādi pibet| viśoṣaṇamatropavāsaḥ| athavā, vijayādīn koṣṇāmbhasā pibet| doṣabahulo navāyasaṃ-pāṇḍurogoktaṃ (hṛ. ci. 16|14) , pibet| śudhyarthaṃ gomūtreṇa harītakīḥ śīlayet| triphalākvāthena saha kaṭukātrivṛtālohacūrṇatrikaṭukāṇi śīlayet| gugguluṃ vā śilājatu vā triphalākvāthenaiva śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| mandāgniḥ śīlayedāmagurubhinnavibaddhaviṭ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">takraṃ sauvarcalavyoṣakṣaudrayuktaṃ guḍābhayām| takrānupānamathavā tadvadvā guḍanāgaram||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mandāgnirāmagurubhinnavibaddhaviṭ san takraṃ sauvarcalādiyutaṃ śīlayet| guḍayutāmabhayāṃ takrānupānāṃ vā| tathaiva guḍanāgaraṃ takrānupānaṃ śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ārdrakaṃ vā samaguḍaṃ prakuñcārdhavivardhitam| paraṃ pañcapalaṃ māsaṃ yūṣakṣīrarasāśanaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gulmodarārśaḥśvayathupramehān śvāsapratiśyālasakāvipākān| sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayetprayogaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ārdrakaṃ vā tulyaguḍaṃ palārdhena pratidinaṃ vardhitaṃ paraṃ pañcapalaṃ yāvat| ekasminneva dine palapañcakapramāṇaṃ syāt, punarapi hrāsayedardhapalaṃ yāvat| evaṃ māsaṃ yāvadeṣa prayogaḥ| yathocitaṃ kaphapittavātādhiko yūṣādibhojī syāt| eṣa ca prayogo gulmādīṃścaturdaśa kaphāntān jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ghṛtamārdrakanāgarasya kalka- svarasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā| śvayathukṣavathūdarāgnisādai- rabhibhūto'pi piban bhavatyarogaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛtamārdrakanāgarasya kalkasvarasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā-paktvā, piban śophādibhirabhibhūto'pi nirāmayaḥ syāt| ārdrakanāgaramārdrakamucyate| upajātyaupacchandasike vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nirāmo baddhaśamalaḥ pibecchvayathupīḍitaḥ| trikaṭutrivṛtādantīcitrakaiḥ sādhitaṃ payaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mūtraṃ gorvā mahiṣyā vā sakṣīraṃ kṣīrabhojanaḥ| saptāhaṃ māsamathavā syāduṣṭrakṣīravartanaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirāmo baddhapurīṣaḥ śophārtaḥ san trivṛtā (trikaṭvā)- dibhiḥ sādhitaṃ payaḥ pibet| gormahiṣyā vā sambandhi mūtraṃ sa[kṣīraṃ] kṣīrabhojanaḥ san pibet| tathā, uṣṭrakṣīrabhojanaḥ pānāhārābhyāṃ vinā saptāhamathavā māsaṃ syāt| uṣṭrakṣīravartana ityatra "kukkuṭyādīnāmaṇḍādiṣu" puṃvadbhāvo vaktavya ityuṣṭrīśabdasya puṃvadbhāvaḥ| keciduṣṭrīkṣīreti jaguḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yavānakaṃ yavakṣāraṃ yavānīṃ pañcakolakam| maricaṃ dāḍimaṃ pāṭhāṃ dhānyakāmamlavetasam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bālabilvaṃ ca karṣāṃśaṃ sādhayetsalilāḍhake| tena pakvo ghṛtaprasthaḥ śophārśogulmamehahā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavānakādi karṣāṃśaṃ jalāḍhake pacet| tena-kvāthena, ghṛtaprasthaḥ pakvaḥ śophādihā syāt| brahmādiśabdasya prāyikatvācchophādiśabdottarādapi hanteḥ kvip|</ab>
          <ab type="mula">dadhnaścitrakagarbhādvā ghṛtaṃ tattakrasaṃyutam| pakvaṃ sacitrakaṃ tadvadguṇaiḥ-----------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> citrakagarbhāddadhnaḥ-citrakacūrṇamiśritātkṣīrādyajjātaṃ dadhi tasmānmathyamānāt, tattakreṇa-citrakatakreṇa, saṃyuktaṃ pakvaṃ tadvat-yavānakādighṛtasadṛśaṃ, guṇaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| ------------------yuñjyācca kālavit||13||</seg> dhānvantaraṃ mahātiktaṃ kalyāṇamabhayāghṛtam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālavit-avasthādoṣādivit, dhānvantaraṃ (hṛ. ci. a. 12|19) , mahātiktaṃ (hṛ. ci. a.19/8) kalyāṇakaṃ (hṛ. u. a.6/27) abhayāghṛtaṃ (hṛ. ci. a. 15|28) yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| daśamūlakaṣāyasya kaṃse pathyāśataṃ pacet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dattvā guḍatulāṃ tasmin lehe dadyādvicūrṇitam| trijātakaṃ trikaṭukaṃ kiñcicca yavaśūkajam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prasthārdhaṃ ca hime kṣaudrāttannihantyupayojitam| pravṛddhaśophajvaramehagulma- kārśyāmavātāmlakaraktapittam| vaivarṇyamūtrānilaśukradoṣa- śvāsāruciplīhagarodaraṃ ca||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlakaṣāyasyāḍhake pathyāśataṃ pacet| atra ca sāmānyaparibhāṣayā kvāthyadravyasya ca daśamūlasya dvātriṃśat palāni bhavanti| evaṃ ca tantrāntare virodhaḥ| tathā ca tatraivaṃ kathyate, (ca. ci. a. 12|50)- "dvipañcamūlasya tulākaṣāye kaṃse'bhayānāṃ ca śataṃ guḍācca|" iti| tadevaṃ virodhaṃ paśyanto vyākhyāmevaṃvidhāṃ vidvāṃso vidadhati,-daśamūlasya tulā, tasyāḥ kaṣāyo daśamūlakaṣāya iti| mayūravyaṃsakāditvāduttarapadalopi samāsaḥ| evaṃ daśamūlasya palaśataṃ tatkvāthasyāḍhake pathyāśataṃ pacet| guḍatulāṃ dattvā tasmin lehe vicūrṇitaṃ trijātakādi dadyāt| eteṣāṃ ca pramāṇaṃ vāsiṣṭhalehavet (hṛ. ci. a. 3|133) kalpyam| yavakṣārasya karṣamātraṃ deyam| tantrāntare hyuktam-"vyoṣāccatuṣpalaṃ dadyāttripalaṃ trisugandhataḥ| karṣamātraṃ yavakṣārāt" iti| śīte ca sati mākṣikāt prasthārdhaṃ deyam| tat-etat, upayojitaṃ pravṛddhaśophādīn hanti| kharanādastu jagāda-"daśamūlāḍhakamabhayāśatasahitaṃ pācayedapāṃ droṇe| avaśeṣitacaturaṃśe tasmin punaḥ prakṣipet pathyāḥ||" iti| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| purāṇayavaśālyannaṃ daśamūlāmbusādhitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">alpamalpapaṭusnehaṃ bhojanaṃ śvayathorhitam| kṣāravyoṣānvitairmaudgaiḥ kaulatthaiḥ sakaṇai rasaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tathā jāṅgalajaiḥ kūrmagodhāśalyakajairapi| anamlaṃ mathitaṃ pāne madyānyauṣadhavanti ca||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvayathoḥ purāṇayavādi daśamūlākvāthasādhitamalpaṃ tathā'lpalavaṇasnehaṃ bhojanaṃ hitam| kaiḥ saha ? maudgai rasaiḥ| kimbhūtaiḥ ? kṣāratryūṣaṇayuktaiḥ| tathā kaulatthai rasaiḥ| kimbhūtaiḥ ? sapippalīkaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 12|62)- "kulatthayūṣastu sapippalīko maudgastu satryūṣaṇayāvaśūkaḥ| rasastathā jāṅgalaviṣkirāṇāṃ sakūrmagodhāśikhiśallakānām||" iti| atra ca śikhino jāṅgalaviṣkiratvena gṛhītā api pathyataratvapratipādanārthaṃ punarupāttāḥ| tathā'yameva tantrakṛdaṣṭāṅgāvatāre'dhyagīṣṭa (?)-"daśamūlāmbhasā siddhairvyoṣakṣārarajonvitaiḥ| rasairjāṅgalajairmaudnaiḥ kaulatthairmaulakairapi||" iti| tathetyādi| tathā jāṅgalamāṃsajaistathā kacchapādijaiśca| pāne mathitamanamlaṃ madyāni ca sauṣadhāni hitāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ajājīśaṭhījīvantīkāravīpauṣkarāgnikaiḥ| bilvamadhyayavakṣāravṛkṣāmlairbadaronmitaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṛtā peyā''jyatailābhyāṃ yuktibhṛṣṭā paraṃ hitā| śophātisārahṛdrogagulmārśolpāgnimehinām||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajājīprabhṛtibhiḥ peyā ghṛtatailābhyāṃ yuktyā bhṝṣṭā'tiśayena śophādimatāṃ hitā|</ab>
          <ab type="mula">guṇaistadvacca pāṭhāyāḥ pañcakolena sādhitā| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcakolena sādhitā peyā guṇaistadvacca-pūrvoktaguṇā| tathaiva pāṭhāyāḥ sādhitā peyā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| śaileyakuṣṭhasthauṇeyareṇukāgurupadmakaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śrīveṣṭakanakhaspṛkkādevadārupriyaṅgubhiḥ| māṃsīmāgādhikāvanyadhānyadhyāmakavālakaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">caturjātakatālīsamustāgandhapalāśakaiḥ| kuryādabhyañjanaṃ tailaṃ lepaṃ snānāya tūdakam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā śaileyādibhirabhyañjanaṃ tailaṃ lepaṃ snānārthamudakaṃ ca kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">snānaṃ vā nimbavarṣābhūnaktamālārkavāriṇā| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nimbādivāriṇā ca (vā) snānaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------| ekāṅgaśophe varṣābhūkaravīrakakiṃśukaiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">viśālātriphalārodhranalikādevadārubhiḥ| hiṃsrākośātakīmādrītālaparṇījayantibhiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sthūlakākādanīśālanākulīvṛṣaparṇibhiḥ| vṛdhdyārddhihastikarṇaiśca sukhoṣṇairlepanaṃ hitam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekāṅgaje śophe punarnavādibhirjalapiṣṭaiḥ sukhoṣṇairlepo hitaḥ| iti sāmānyena śvayathorupakramaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">athānilotthe śvayathau māsārdhaṃ trivṛtaṃ pibet| tailameraṇḍajaṃ vātaviḍvibandhe tadeva tu||28||</seg> <seg type="unit" n="29">prāgbhaktaṃ payasā yuktaṃ rasairvā kārayettathā| svedābhyaṅgān samīraghnān lepamekāṅgage punaḥ||29||</seg> mātuluṅgāgnimanthena śuṇṭhīhiṃsrāmarāhvayaiḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anilaje śophe pakṣaṃ yāvattrivṛtaṃ tathairaṇḍatailaṃ pibet| vātaviḍvibandhe sati tadeva-pūrvoktamauṣadhaṃ, prāgbhaktaṃ kṣīreṇa māṃsarasena vā [yuktaṃ] pibet| tathā, svedābhyaṅgān vātaghnān kārayet, 'vaidyaḥ' iti śeṣaḥ| tathā, anilottha ekāṅgage śophe mātuluṅgādibhirlepaṃ kārayet| hiṃsrā-siṃhī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| paitte tiktaṃ pibetsarpirnyagrodhādyena vā śṛtam||30||</seg> kṣīraṃ tṛḍdāhamoheṣu lepābhyaṅgāśca śītalāḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaśvayathau tiktakākhyaṃ ghṛtaṃ pibet| nyagrodhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15|41) vā śṛtaṃ pibet| tathā, tṛḍādiṣu kṣīraṃ pibet| tathā, lepābhyaṅgāḥ śītā hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| paṭolamūlatrāyantīyaṣṭyāhvakaṭukābhayāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dāru dārvī himaṃ dantī viśālā niculaṃ kaṇā| taiḥ kvāthaḥ saghṛtaḥ pīto hantyantastāpatṛḍbhramān||32||</seg> sasannipātavīsarpaśophadāhaviṣajvarān| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādīnāṃ kvātho ghṛtasahitaḥ pīto'ntastāpatṛṣṇādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ śleṣmodbhave pibet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphodbhave śophe āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">srotovibandhe mande'gnāvarucau stimitāśayaḥ| kṣāracūrṇāsavāriṣṭamūtratakrāṇi śīlayet||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotovibandhe sati vahnau ca mande'rocake ca sati stimitāśayaḥ san kṣārādīn śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvak''sikatātasīḥ| praleponmardane yuñjyātsukhoṣṇā mūtrakalkitāḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇādīn koṣṇān pralepa unmardane ca mūtrakalkitān yuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">snānaṃ mūtrāmbhasī siddhe kuṣṭhatarkāricitrakaiḥ| kulatthanāgarābhyāṃ vā caṇḍā'guru vilepane||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrajale kuṣṭhādibhiḥ siddhe snānāya hite| kulatthaśuṇṭhībhyāṃ vā kvathite gomūtrajale hite| vilepane caṇḍāguruṇī hite|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kālājaśṛṅgīsaralabastagandhāhayāhvayāḥ| ekaiṣikā ca lepaḥ syācchvayathāvekagātrage||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālājaśṛṅgyādaya ekāṅgage śophe lepaḥ syāt| kālā-nīlinī| bastagandhā-kāravī| ekaiṣikā-trivṛtā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yathādoṣaṃ yathāsannaṃ śuddhiṃ raktāvasecanam| kurvīta, miśradoṣe tu doṣodrekabalātkriyām||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathādoṣaṃ-doṣānusāreṇa, śuddhiṃ tathā raktāvasecanaṃ yathāsannaṃ kurvīta| saṃsargaje tu yathābhyadhikadoṣānusāreṇa kriyāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ajājipāthāghanapañcakola- vyāghrārajanyaḥ sukhatoyapītāḥ| śophaṃ tridoṣaṃ cirajaṃ pravṛddhaṃ nighnanti bhūnimbamahauṣadhe ca||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajājyādayaḥ koṣṇajalapītāḥ śophaṃ tridoṣotthaṃ cirakālotpannaṃ vṛddhiṃ gataṃ nighnanti| bhūnimbanāgare ca 'hataḥ' iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">amṛtādvitayaṃ sivāṭikā surakāṣṭhaṃ sapuraṃ sagojalam| śvayathūdarakuṣṭhapāṇḍutā- kṛmimehordhvakaphānilāpaham||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amṛtāyugalādikaṃ guggulusahitaṃ gomūtreṇa pītaṃ śophādīn hanti| vaitālīyam| "ṣaḍviṣame'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ| na samā'tra parāśritā kalā vaitālīye'nte ralau guruḥ|" (vṛ. ra. a. 2|12)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">iti nijamadhikṛtya pathyamuktaṃ kṣatajanite kṣatajaṃ viśodhanīyam| srutihimaghṛtalepasekarekai- rviṣajanite viṣajicca śopha iṣṭam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-pūrvoktena prakāreṇa, nijaṃ śophaṃ-doṣajamadhikṛtya, [pathyaṃ-] cikitsitamuktam| kṣatotthe śophe kṣatajaṃ-asṛk, viśodhyam| kaiḥ ? raktasrāvādibhiḥ| viṣajanite śophe viṣaharamiṣṭam| puṣpitāgrā|</ab>
          <ab type="mula">grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ tilānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi salavaṇaṃ vijjalaṃ madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca|42| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvayathucikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grāmyādimaṃsādi śophī varjayet| "mtau nyau yau jñeyā kusumitalatāvellitā'kṣartulokaiḥ|" iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvayathucikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ah.4.18">
          <head>visarpacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ visarpacikitsitamutsedhasāmānyāccikitsāsādṛśyācca vyākhyāyate-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) ādāveva visarpeṣu hitaṃ laṅghanarūkṣaṇam| raktāvaseko vamanaṃ virekaḥ, snehanaṃ na tu||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visarpeṣu pūrvameva laṅghanādi hitam| snehanaṃ tu na hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pracchardanaṃ visarpaghnaṃ sayaṣṭīndrayavaṃ phalam| paṭolapippalīnimbapallavairvā samanvitam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanaṃ visarpaghnaṃ madanaphalaṃ madhuyaṣṭikendrayavānvitaṃ hitam| paṭolādibhiryutaṃ vā madanaphalaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyāstraiphalena vā| virecanaṃ trivṛccūrṇaṃ payasā sarpiṣā'thavā||3||</seg> yojyaṃ, koṣṭhagate doṣe viśeṣeṇa viśodhanam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛccūrṇaṃ trāyantyā rasena yuktaṃ drākṣārasena vā triphalārasena vā virecanaṃ yojyam, kṣīreṇa ghṛtena vā trivṛccūrṇaṃ yuktam| koṣṭhagate doṣe viśeṣeṇa śodhanaṃ yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| aviśodhasya doṣe'lpe śamanaṃ candanotpalam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">mustanimbapaṭolaṃ vā paṭolādikameva vā| sārivāmalakośīramustaṃ vā kvathitaṃ jale||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśodhanārhasya puṃso'lpe doṣe śamanaṃ candanotpalaṃ yojyam| mustanimbapaṭolaṃ vā yojyam| 'paṭolakaṭurohiṇī' (hṛ. sū. a. 15|15) ityādikaṃ vā yojyam| sārivādikaṃ vā jale kvathitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">durālabhāṃ parpaṭakaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā tṛṣṇāvīsarpavān pibet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dārvīpaṭolakaṭukāmasūratriphalāstathā| sanimbayaṣṭītrāyantīḥ kvathitā ghṛtamūrcchitāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durālabhādikaṃ kvathitaṃ śītakaṣāya vā tṛṣṇādimān pibet| tathā dārvyādīn nimbādibhiḥ saha kvathitān sarpirvimiśritān pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret| tvaṅmāṃsasnāyusaṃkledo raktakledāddhi jāyate||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte ca śākhāduṣṭe sati prathamaṃ rudhirameva haret| kutaḥ ? ityāha-tvaṅmāṃsetyādi| yasmāt tvagādikledo raktakledājjāyate, [ tasmādraktaṃ nirharet| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nirāme śleṣmaṇi kṣīṇe vātapittottare hitam| ghṛtaṃ tiktaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā trāyamāṇayā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirāme puṃsi tathā vātapittādhike kaphe ca kṣīṇe ghṛtaṃ tiktakādikaṃ hitam| pūrvaṃ sāmānyena visarpiṇaḥ snehanaṃ niṣiddham, avasthāviśeṣeṇa ca snehanamidamuktam, iti pūrvāparavyāhatatvamatra nāśaṅkanīyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">nirhṛte'sre viśuddhe'ntardoṣe tvaṅmāṃsasandhige| bahiḥkriyāḥ pradehādyāḥ sadyo vīsarpaśāntaye||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte nirhṛte'ntarviśuddhe doṣe tvaṅmāṃsāśrite sati pralepasekādyā bahiḥkriyāḥ-parimārjane vidheyāḥ, śīghrameva visarpaśāntaye syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śatāhvamustavārāhīvaṃśārtagaladhānyakam| surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ cālepanaṃ cale||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatapuṣpādikaṃ cale-vātavisarpe, pralepanaṃ hitam| ārtagalo-nīlaḥ sahacaraḥ|</ab>
          <ab type="mula">nyagrodhādigaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nyagrodhādigaṇaḥ (hṛ. sū. a. 15|49) pittavisarpe pralepo hitaḥ| tathā pittavisarpe padmotpalādikaṃ-daśagranthyākhyaṃ (saṅgrahākhya) tantradavadhāryam| yathā,- ṣaḍdharaṇākhyo yogaḥ (saṃ. ci. a. 21)| saṅgrahe caivaṃ paṭhyate (ci. a. 20)- "padmotpalaśaivālapaṅkadūrvāmṛṇālaśṛṅgāṭakakaserukaśarkarāhrīberacandanamuktāmaṇigairikapayasyāprapauṇḍarīkamadhukapadmakaghṛtakṣīrāṇi|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ| padminīkardamaḥ śītaḥ piṣṭaṃ mauktikameva vā||13||</seg> śaṅkhaḥ pravālaṃ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtānvitam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nyagrodhasya pādāstaruṇāḥ-abhinavāḥ, kadalīgarbhānvitā bisagranthiśca lepo'yaṃ śatadhautaghṛtāloḍitaḥ| tathā, padminīpaṅkaḥ śiśiraḥ, mauktikaṃ vā jalapiṣṭam, śaṅkho vā piṣṭo vidrumo vā śuktirvā, athavā gairikaṃ ghṛtayuktaṃ, lepo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| triphalāpadmakośīrasamaṅgākaravīrakam||14||</seg> nalamūlānyanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādibhirlepaḥ śleṣmavisarpahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| dhavasaptāhvakhadiradevadārukuraṇṭakam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">samustāragvadhaṃ lepo vargo vā varuṇādikaḥ| āragvadhasya patrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ||16||</seg> indrāṇiśākaṃ kākāhvā śirīṣakusumāni ca| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhavādikaṃ "varuṇasairyaka" (hṛ. sū. a. 15|21) ityādirvā karṇikārasya vā patrāṇi śleṣmātakatvaco vā indrāṇyādayo vā lepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| sekavraṇābhyaṅgahavirlepacūrṇān yathāyatham||17||</seg> etairevauṣadhaiḥ kuryādvāyau lepā ghṛtādhikāḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhireva śleṣmavisarpalepauṣadhaiḥ sekādīn kuryāt| vraṇābhyāṅgāya haviriti 'aśvaghāsavat' samāsaḥ| vāyau ye lepā uktāste ghṛtādhikāḥ kāryāḥ| adhikaśabdanirdeśāccedaṃ gamayati,-anyatrāpi pittavisarpe kaphavisarpe ca ye lepā uktāste'pi sa ghṛtāḥ kāryāḥ, na tvaghṛtā ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| kaphasthānagate sāme pittasthānagate'thavā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">aśītoṣṇā hitā rūkṣā raktapitte ghṛtānvitāḥ| atyarthaśītāstanavastanuvastrāntarāsthitāḥ||19||</seg> yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe'nye mandavīryāsta eva ca| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphasthānagate sāme vāyau kiñcicchītoṣṇarūkṣāśca pralepā hitāḥ, pittasthānagate ca| raktapitte tu ghṛtānvitā gatyantaśītāstanavastathā tanuvastrāntarāsthitāḥ kṣaṇe kṣaṇe'pare'pare yojyāḥ| ca-śabdo yasmādarthe| yasmātta eva punaḥ punaḥ prayujyamānā mandavīryāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭametatkarma praśasyate||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsṛṣṭadoṣe visarpe-ubhayarūpe ca saṃsargākhye sannipātākhye ca, etatkarma-idaṃ cikitsitam, yatpratidoṣamuktaṃ tadeva yathāyathaṃ saṃsṛṣṭaṃ kṛtvā tatra praśasyate| iti sāmānyena saṃsṛṣṭadoṣacikitsitamuktvā vātapittajādiṣvagnivisarpādiṣūpakramamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śatadhautaghṛtenāgniṃ pradihyātkevalena vā| secayeddhṛtamaṇḍena śītena madhukāmbunā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sitāmbhasā'mbhodajalaiḥ kṣīreṇekṣurasena vā| pānalepanasekeṣu mahātiktaṃ paraṃ hitam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agniśabdenāgnivisarpa upalakṣyate| tasya ca lakṣaṇam (hṛ. ni. a. 13|50)- "vātapittājjvara" ityādi yāvat "duṣprabodho'śrute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate|" iti| tamagnivisarpaṃ śatadhautaghṛtena pralepayet| secayedityādi| athavā kevalena ghṛtamaṇḍena secayet| śiśireṇa madhuyaṣṭījalena vā secayet| evaṃ śarkarājalena mustajalena kṣīreṇekṣurasena veti yojyam| pānādiṣu mahātiktaṃ (hṛ. ci. a. 19|8) suṣṭhu hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">granthyākhye raktapittaghnaṃ kṛtvā samyagyathoditam| kaphānilaghnaṃ karmeṣṭaṃ piṇḍasvedopanāhanam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> granthavisarpe raktapittaghnaṃ karma kṛtvā tataḥ kaphānilaghnaṃ karma piṇḍasvedādikamiṣṭam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">granthivīsarpaśūle tu tailenoṣṇena secayet| daśamūlavipakvena tadvanmūtrairjalena vā||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> granthivīsarpaśūle sati daśamūlavipakvenoṣṇena tailena secayet| tathaiva mūtrairdaśamūlavipakvairiti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| jalena vā daśamūlakvathitena secayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā| naktamālatvacā śuṣkamūlakaiḥ kalinā'thavā||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā, kṛṣṇagandhayā piṣṭayā sukhoṣṇayā pradihyāt| athavā, naktamālatvacā piṣṭayā sukhoṣṇayā pradihyāt| śuṣkamūlakaiḥ piṣṭaiḥ sukhoṣṇairathavā kalinā-bibhītakena, sukhoṣṇena lepayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">dantī citrakamūlatvak saudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilāmapi||26||</seg> <seg type="unit" n="27">bahirmārgāśritaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṃ granthimebhirbhindyācca bheṣajaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantyādibhirdravyairlepaḥ śilāmapi bhindyāt| kimuta kaphajaṃ bāhyamārgāśritaṃ granthiṃ lepo na bhindyāt| cirakālāvasthitaṃ granthimebhireva-pūrvoktairauṣadhaiḥ, bhindyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśārkaraiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayogaiśca pippalyāḥ kṣaudrasaṃyutaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca| mastabhallātasaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dhūmairvirekaiḥ śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ| taptāyohemalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūlakādiyūṣādibhiḥ sakṣāradāḍimairgodhūmādibhojanaistathā pānaiḥ sasīdhumadhuśa(śā)rkaraistathā sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaistathā "triphalāyāḥ prayogaiḥ" ityārabhya yāvat "taptāyohemalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ|" "dīrghakālasthitaṃ granthiṃ bhindyāt" ityanuvartya yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbale sthitaḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadi naivopaśāmyati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarairhemnā'pi vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tamuddharet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ābhiḥ-pūrvoktābhiḥ, kriyābhiḥ siddhābhiḥ-siddharṣipraṇītatvādasaṃvādinībhiḥ, tathā vividhābhiḥ-anekaprakārābhiḥ prayuktābhiḥ, bale sthito granthirdīrghakālānubandhatvādatiprabṛddhaḥ ata eva pāṣāṇakaṭhino yadi naivopaśāmyati| atha-anantaraṃ, asya dāhaḥ kṣāreṇa hitaḥ, agninā śarairhemnā'pi vā hitaḥ| athavā, pākibhirauṣadhaiḥ-bāhyāntaḥ śodhanaiḥ, pācayitvā pāṭayitvā taṃ-granthiṃ, udvaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam| punaścāpahṛte rakte vātaśleṣmajidauṣadham||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asya-granthergnanthivisarpavato, raktamutkleśamāgataṃ-vikārakāraṇaṃ pratyunmukhatāṃ prāptaṃ, bahuśo mokṣayet| punaśca rakte'pahṛte vātaśleṣmajidauṣadhaṃ tatra hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">praklinne dāhapākābhyāṃ bāhyāntarvraṇavatkriyā| dārvīviḍaṅgakampillaiḥ siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam||35||</seg> dūrvāsvarasasiddhaṃ tu kaphapittottare ghṛtam| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> praklinne sarvasmin visarpe dāhapākābhyāṃ copalakṣite bāhyāntarvraṇavatkriyā syāt| tathā, dārvyādibhiḥ siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam| vātapradhāne visarpa ityarthādgamyate| tathā, kaphapittottare visarpe dūrvāsvarasena pakvaṃ ghṛtaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| ekataḥ sarvakarmāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">visarpo na hyasaṃsṛṣṭaḥ so'srapittena jāyate| raktamevāśrayaścāsya bahuśo'sraṃ haredataḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekataḥ-ekasmiṃścikitsāpakṣe, sarvakarmāṇi-yathānirdiṣṭāni, raktamokṣaṇamekataḥ-ekasmin pakṣe| evaṃ visarpoddiṣṭayā sarvacikitsayā raktamokṣaṇasya ca visarpaśamane tulyatvāt| nanu, kathametatsyāt ? ityāha- yasmādvisarpaḥ sarvo raktapittenāsaṃsṛṣṭaḥ-asambaddho, na jāyate, na kadācidraktapittābhyāmantareṇotpadyata ityarthaḥ| asya ca-visarpasya, raktamevāśrayo nānyaḥ| ataḥ-asmāt, bahuśo-bahūn, raktameva haret|</ab>
          <ab type="mula">na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo hyupastabdhastvagraktapiśitaṃ pacet|38| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne visarpacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahudoṣāya visarpiṇe taddhṛtaṃ na deyaṃ yadvirecanaṃ na bhavati| pittaṃ hi visarpe prādhānyena cikitsyam| pittasya ca virecanamupakramapradhānamiti| tena-ghṛtena avirecanena, yasmādupastabdhaḥ-stambhito doṣaḥ, tvagraktamāṃsāni pacet| tasmādvirecanakarameva ghṛtaṃ yojyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne visarpacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 18||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ah.4.19">
          <head>kuṣṭhacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ kuṣṭhacikitsitamārabhyate| sambandhaścāsya nidāna evokta ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagraktamāṃsādidūṣaṇāttatsravaṇādāmayasvabhāvācca kāyakārśyaṃ kuṣṭhinaḥ prāyeṇāvaśyaṃ bhāvi| anenaivānusāreṇa vakṣyati (ślo. 16)- "snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnairantarā'ntarā|" ityāha-</ab>
          <ab type="mula">kuṣṭhinaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret| ---------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhavantaṃ naraṃ sarvameva snehapānairupakramet-śarīrāpyāyanārthaṃ pūrvamasya snehopayogo yukta ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------------------| tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam||1||</seg> daśamūlāmṛtairaṇḍaśārṅgeṣṭāmeṣaśṛṅgibhiḥ| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmin vātottare kuṣṭhe daśamūlādibhiḥ pakvaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------------------| paṭolanimbakaṭukādārvīpāṭhādurālabhāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayedapām| dvyāḍhake'ṣṭāṃśaśeṣeṇa tena karṣonmitaistathā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">trāyantīmustabhūnimbakaliṅgakaṇacandanaiḥ| sarpiṣo dvādaśapalaṃ pacettattiktakaṃ jayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">pittakuṣṭhaparīsarpapiṭikādāhatṛḍbhramān| kaṇḍupāṇḍvāmayān gaṇḍān duṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">visphoṭavidradhīgulmaśophonmādamadānapi| hṛdrogatimiravyaṅgagrahaṇīśvitrakāmalāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhagandaramapasmāramudaraṃ pradaraṃ garam| arśo'srapittamanyāṃśca sukṛcchrān pittajān gadān||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādi palāṃśaṃ dvyāḍhake pācayet| tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa kvāthena tathā karṣamātraistrāyantyādibhirghṛtasya palāni dvādaśa pacet| tadevaṃ tiktakākhyaṃ sarpiḥ pittakuṣṭhādīn jayet| aparānapi pittajānāmayān hanti| etaiśca dvādaśapalamātraṃ pakvaṃ prakṛṣṭaguṇaṃ syāditi dṛṣṭaṃ tattvadarśibhirmaharṣibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saptacchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā| triphalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau sārive kaṇe||8||</seg> <seg type="unit" n="9">nimbacandanayaṣṭyāhvaviśālendrayavāmṛtāḥ| kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā śatāvarī||9||</seg> <seg type="unit" n="10">paṭolātiviṣāmustātrāyantīdhanvayāsakam| tairjale'ṣṭaguṇe sarpirdviguṇāmalakīrase||10||</seg> siddhaṃ tiktānmahātiktaṃ guṇairabhyadhikaṃ matam| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptacchadādibhiḥ kalkairghṛtādaṣṭaguṇe jale dviguṇāmalakarase sarpiḥ pakvaṃ mahātiktasaṃjñaṃ guṇaiścābhyadhikaṃ tiktānmatam, munīnāmiti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ nimbasaptāhracitrakaiḥ||11||</seg> kuṣṭhoṣaṇavacāśālapriyālacaturaṅgulaiḥ| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphottare nimbādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ pakvaṃghṛtaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| sarveṣu cāruṣkarajaṃ tauvaraṃ sārṣapaṃ pibet||12||</seg> snehaṃ ghṛtaṃ vā kṛmijitpathyābhallātakaiḥ śṛtam| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣu ca kuṣṭheṣu bhallātakotthaṃ tuvarajaṃ sarṣapajaṃ vā snehamathavā ghṛtaṃ kṛmijidādibhiḥ sādhitaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| āragvadhasya mūlena śatakṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam||13||</seg> piben kuṣṭhaṃ jayatyāśu bhajan sakhadiraṃ jalam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇikārasya mūlena śatavārān ghṛtaṃ pakvaṃ piban kuṣṭhaṃ jayati khadirayutaṃ pānīyaṃ sevamānaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------| ebhireva yathāsvaṃ ca snehairabhyañjanaṃ hitam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhireva pūrvoktaiḥ snehairyathāyogamabhyañjanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yadudāhṛtam| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snigdhasya kuṣṭhinaḥ śodhanaṃ yojyaṃ yadvisarpe kathitam| tatra coktam (hṛ. ci. a. 18|3)- "rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyāḥ" ityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| lalāṭahastapādeṣu śirāścāsya vimokṣayet||15||</seg> pracchānamalpake kuṣṭhe śṛṅgādyāśca yathāyatham| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lalāṭādiṣu cāsyāturasya balāpekṣī vaidyo śirāṃ vimokṣayet| atyalpe kuṣṭhe pracchānaṃ syāt| yathāyathaṃ-yathāsvaṃ, śṛṅgādyāśca syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnairantarā'ntarā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">muktaraktaviriktasya riktakoṣṭhasya kuṣṭhinaḥ| prabhañjanastathā hyasya na syāddehaprabhañjanaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antarā'ntarā srutaraktaṃ kṛtavirekaṃ ca kuṣṭhaghnaiḥ snehairenaṃ-kuṣṭhinaṃ, āpyāyayet| evaṃ kṛte satyasya-kuṣṭhino, muktaraktasya tathā viriktasyāta eva riktakoṣṭhasya prabhañjano dehasya prabhañjano-vighātako, na syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vāsāmṛtānimbavarāpaṭola- vyāghrīkarañjodakakalkapakvam| sarpirvisarpajvarakāmalāsra- kuṣṭhāpahaṃ vajrakamāmananti||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāsādibhiḥ siddhaṃ sarpirvisarpādighnam| etacca vajrakasaṃjñaṃ ghṛtaṃ vadanti| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">triphalātrikaṭudvikaṇṭakārī- kaṭukākumbhanikumbharājavṛkṣaiḥ| savacātiviṣāgnikaiḥ sapāṭhaiḥ picubhāgairnavavajradugdhamuṣṭyā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prasthamebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca| kuṣṭhaśvitraplīhavardhmāśmagulmān hantyātkṛcchrāṃstanmahāvajrakākhyam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādibhiḥ kārṣikaiḥ pratyagrasruhīkṣīrapalena saha piṣṭairebhirauṣadhairghṛtaprasthaṃ caturguṇajalasiddhaṃ krūrakoṣṭhe snehanaṃ syāt recanaṃ ca| tathā, kuṣṭhādīn dāruṇān hanyāt| tacca mahāvajrakaṃ nāma| aupacchandasikaśālinyau vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">dantyāḍhakamapāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet| dhāmārgavapale pītaṃ tadūrdhvādho viśuddhikṛt||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantyāścatuḥṣaṣṭipalāni jaladroṇe pacet| tena kvāthena rājakośātakīpale ghṛtaṃ pacet| tatpītamūrdhvādho viśuddhikaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">āvartakītulāṃ droṇe pacedaṣṭāṃśaśeṣitam| tanmūlaistatra niryūhe ghṛtaprasthaṃ vipācayet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pītvā tadekadivasāntaritaṃ sujīrṇe bhuñjīta kodravamasaṃskṛtakāñjikena| kuṣṭhaṃ kilāsamapacīṃ ca vijetumicchan icchan prajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āvartakyāḥ śataṃ droṇe'pāmaṣṭāṃśaśeṣitaṃ pacet| ttrakvāthe, tasyā mūlaiḥ kalkīkṛtairghṛtaprasthaṃ vipācayet| taddhṛtamekadivasāntaritaṃ pītvā suṣṭhu jīrṇe ca ghṛte kodravamasaṃskṛtena kāñjikena saha bhuñjīta| kuṣṭhādīn vijigīṣuḥ, prajāṃ ca vistīrṇāmicchan, grahaṇaṃ smṛtiṃ cābhilaṣan| vasantatilakāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yaterlelītakavasā kṣaudrajātīrasānvitā| kuṣṭhaghnī samasarpirvā sagāyartryasanodakā||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yateḥ-brahmacaryāsthitasya, lelītakavasā mākṣikajātīrasayutā kuṣṭhaghnī syāt| lelītakavasā-sauvarcalalavaṇatailam, gandhakameke| jātīraso-bolaḥ| athavā, samaghṛtā khadirāsanodakasahitā kuṣṭhaghnī syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śālayo yavagodhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| mudgā masūrāstuvarī tiktaśākāni jāṅgalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">varāpaṭolakhadiranimbāruṣkarayojitam| madyānyauṣadhagarbhāṇi mathitaṃ cendurājimat||26||</seg> <seg type="unit" n="27">annapānaṃ hitaṃ kuṣṭhe, na tvamlalavaṇoṣaṇam| dadhidugdhaguḍānūpatilamāṣāṃstyajettarām||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śālyādikamannapānaṃ ca varādibhiryojitaṃ kuṣṭhe hitam| indurājiḥ-bākucī| amlādikamannapānaṃ na hitaṃ kuṣṭhe syāt| tathā dadhyādīnatiśayena varjayet| pratirogaṃ ca yannidānavarjanaṃ taccikitsitamevetyavagantavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">paṭolamūlatriphalāviśālāḥ pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ| syustrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca| bhāgārdhike nāgarapādayukte||28||</seg> <seg type="unit" n="29">etatpalaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibeddoṣaviśodhanāya| jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇīpradoṣa- marśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ṣaḍrātrayogena nihanti caitad hṛdvastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthak-pratyekaṃ, tribhāgenāpacito-nyūnaḥ, tṛtīyaḥ śāṇo yeṣāṃ te paṭolādayaḥ pañca pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ| loke'pi caivaṃ prayuktā eva| yathā,-tribhāgonāstrayo drammā deyā iti| atra hi dvau drammau tṛtīyaśca drammastribhāgena hīna iti gamyate| tadevaṃ paṭolasya śāṇau dvau dhānakāśca catasro bhavanti| ṣaḍdhānako hi śāṇaḥ| evaṃ paṭolamūlādidravyāṇāṃ pañcānāṃ pratyekaṃ ṣoḍaśadhānakāḥ syuḥ| syāttrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca bhāgārdhike| kimbhūte ? nāgarapādayukte satyau, na tu kevale| tadayamarthaḥ,-trāyantyā dhānakāḥ ṣaṭ, kaṭukāyā dhānakāḥ ṣaṭ, nāgarasya dhānakāścatasraḥ| ṣoḍaśadhānakā hyatra mūladravyabhāgaḥ| tadevaṃ paṭolādīnāṃ pañcānāmaśītirdhānakāḥ, trāyantīkaṭukayoḥ śuṇṭhīpādayutayoḥ ṣoḍaśadhānakāḥ, iti ṣaṇṇavatidhānakābhiḥ palaṃ bhavati| tadidaṃ palaṃ jarjaritaṃ kiñciccūrṇitaṃ jale vipakvaṃ doṣaviśuddhyarthaṃ pibet| jīrṇe satyauṣadhe jāṅgalamṛgapakṣiṇāṃ māṃsarasaiḥ saha purāṇaśālyodanamaśrnīyāt| upajātī vṛtte| etacca pītaṃ ṣaḍrātrayogena-ṣaḍdinānyupayuktaṃ, kuṣṭhādīn hanti| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">viḍaṅgasārāmalakābhayānāṃ palatrayaṃ, trīṇi palāni kumbhāt| guḍasya ca dvādaśa, māsameṣa jitātmanāṃ hantyupayujyamānaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kuṣṭhaśvitraśvāsakāsodarārśo- mehaplīhagranthirugjantugulmān| siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumukṣo- rbhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgasārādīnāṃ samuditānāṃ palatrayam, trīṇi palāni kumbhāt-trivṛtāyāstrīṇi palāni, guḍasya ca dvādaśapalāni| eṣa prayogo jitendriyāṇāṃ māsamupayujyamāno vakṣyamāṇān gadān hanti| "upendravajrā tu jatau jagau gaḥ|" māsaśabdopādānācca pratyahamasmādyogādardhapalaṃ dhānakānavaraktikātrayasahitamabhyavaharaṇīyatvenātrāvatiṣṭhate| anyatrāpi pradeśe ya evaṃvidho nirdeśastatra parimāṇakalpanāyāmayameva nyāyo'numantavyaḥ| maṇibhadrākhyo yakṣo bhikṣoḥ prāṇān mumukṣoḥ-jīvitaṃ jihāsoḥ, imaṃ siddhaṃ yogaṃ prāṇakaraṃ prāha,-jagādetyarthaḥ| atra bhūte kāle prāheti, tathā sādhu kiletyāgamikatvaṃ ca sūcayati| śālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">bhūnimbanimbatriphalāpadmakātiviṣākaṇāḥ| mūrvāpaṭolīdviniśāpāṭhātiktendravāruṇīḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sakaliṅgavacāstulyā dviguṇāśca yathottaram| lihyāddantītrivṛdbrāhmīścūrṇitā madhusarpiṣā||34||</seg> kuṣṭhamehaprasuptīnāṃ paramaṃ syāttadauṣadham|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūnimbādayastulyā dantyādayaśca yathottaraṃ dviguṇāścūrṇitā madhusarpiṣā lihyāt| kuṣṭhādīnāmetat paramaṃ bheṣajam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| varāviḍaṅgakṛṣṇā vā lihyāttailājyamākṣikaiḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādīn vā tailaghṛtamākṣikairlihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kākodumbarikāvellanimbābdavyoṣakalkavān| hanti vṛkṣakaniryūhaḥ pānātsarvāṃstvagāmayān||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākodumbarikādikalkavān vṛkṣakakvāthaḥ pānātsarvān tvagrogān hanti| kākodumbarikā-phalguḥ| vṛkṣako-vatsakaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kuṭajāgninimbanṛpatarukhadirāsanasaptaparṇaniryūhe| siddhā madhughṛtayuktāḥ kuṣṭhaghnīrbhakṣayedabhayāḥ|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṭajādikvāthe siddhāḥ pakvā harītakīrmadhughṛtasaṃyuktāḥ kuṣṭhanudo bhakṣayet| āryāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dārvīkhadiranimbānāṃ tvakkvāthaḥ kuṣṭhasūdanaḥ| ---------------------------------------------||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dārvyādīnāṃ tvakkvāthaḥ kuṣṭhanāśanaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">niśottamānimbapaṭolamūla- tiktāvacālohitayaṣṭikābhiḥ| kṛtaḥ kaṣāyaḥ kaphapittakuṣṭhaṃ susevito dharma ivocchinatti||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ebhireva ca śṛtaṃ ghṛtamukhyaṃ bheṣjairjayati mārutakuṣṭham| kalpayetkhadiranimbaguḍūcī- devadārurajanīḥ pṛthagevam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niśādibhiḥ kaṣāyaḥ kṛtaḥ kaphapittajaṃ kuṣṭhamuddalayati| suṣṭhu sevito yathā dharmaḥ| ebhireva-pūrvoktairauṣadhaiḥ, pakvaṃ varaṃ ghṛtaṃ vātakuṣṭhaṃ jayati| evaṃ-anayaiva kalpanayā, pṛthak khadirādīn kalpayet| upajātisvāgate vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">pāṭhādārvīvahnighuṇeṣṭākaṭukābhi- mūtraṃ yuktaṃ śakrayavaiścoṣṇajalaṃ vā| kuṣṭhī pītvā māsamaruk syādgudakīlī mehīśophī pāṇḍurajīrṇī kṛmīmāṃśca||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādibhirindrayavaiśca gomūtraṃ yuktamathavoṣṇajalaṃ māsaṃ pītvā kuṣṭhī nīruk syāt| arśasādiśca| "vedai randhrairmtau yasagā mattamayūram|" (vṛ. ra. a. 3|72)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">lākṣādantīmadhurasavarādvīpipāṭhāviḍaṅga- pratyak''puṣpītrikaṭurajanīsaptaparṇāṭarūṣam| raktā nimbaṃ surataru kṛtaṃ pañcamūlyau ca cūrṇaṃ pītvā māsaṃ jayati hitabhuggavyamūtreṇa kuṣṭham||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lākṣādicūrṇaṃ gomūtreṇa māsaṃ pītvā hitabhojī san kuṣṭhaṃ jayati| raktā-mañjiṣṭhā| surataruśabdasya napuṃsakatvamauṣadhavācitvāllokāśrayatvālliṅgasyetivā| pañcamūlyau-deśamūlamityarthaḥ| "mandākrāntā mabhanatatagā gaḥ samudrartulokaiḥ|"</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">niśākaṇānāgaravellatauvaraṃ savahnitāpyaṃ kramaśo vivardhitam| gavāmbupītaṃ vaṭakīkṛtaṃ tathā nihanti kuṣṭhāni sudāruṇānyapi||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niśādikaṃ krameṇa vivardhitaṃ gomūtreṇa pītamathavā vaṭakīkṛtaṃ kuṣṭhāni sukṛcchrāṇyapi nihanti| "uśanti vaṃśasthamidaṃ jatau jarau|"</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">trikaṭūttamātilāru- ṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā| gulikā rasāyanaṃ ku- ṣṭhajicca vṛṣyā ca saptasamā||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trikaṭukādibhirgulikā vihitā rasāyanaṃ kuṣṭahṛd vṛṣyā ca syāt| evaṃ ca saptasamākhyā| trikaṭukatriphale hyatra samudāyarūpatvād dve eva kalpite| "āryā vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">cāndraśakalāgnirajanī- viḍaṅgatuvarāsthyaruṣkaratriphalābhiḥ| vaṭakā guḍāṃśaklRptāḥ samastakuṣṭhāni nāśayantyabhyastāḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> candraśakalādibhirvaṭakā guḍāṃśena klRptāḥ-śīlitāḥ, niḥśeṣakuṣṭhāni ghnanti| candraśakalā-bākucī| āryāgītiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">viḍaṅgabhallātakabākucīnāṃ sadvīpivārāhiharītakīnām| salāṅgalīkṛṣṇatilopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgādīnāṃ cūrṇena guḍena piṇḍī lāṅgalikādyanvitā kuṣṭhaṃ vijayate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śaśāṅkalekhā saviḍaṅgasārā sapippalīkā sahutāśamūlā| sāyomalā sāmalakā satailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaśāṅkalekhā viḍaṅgādibhiḥ saha tailena līḍhā kṛcchrāṇi kuṣṭhāni vināśayati| upajātivṛttam(tte)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">pathyātilaguḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarairjayet| guḍāruṣkarajantughnasomarājīkṛtā'thavā||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pathyādibhiḥ sabhallātakaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ jayet| guḍādibhirvā kṛtā piṇḍī kuṣṭhaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">viḍaṅgādrijatukṣaudrasarpiṣmatkhādiraṃ rajaḥ| kiṭibhaśvitradadrughnaṃ khādenmitahitāśanaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadiracūrṇaṃ viḍaṅgādiyutaṃ mitahitabhojanaḥ kiṭibhādighnaṃ khādet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sitātailakṛmighnāni dhātryayomalapippalīḥ| lihānaḥ sarvakuṣṭhāni jayatyatigurūṇyapi||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sitādīni lihāno'śeṣakuṣṭhāni kṛcchrāṇyapi jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūle dve| saptacchadanimbatvak saviśālā citrako mūrvā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvaṃśam| nityaṃ kuṣṭhanibarhaṇametatprāyogikaṃ khādan||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi| vardhabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāpacīrhanti||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustādikaṃ samabhāgaṃ saktubhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ madhvaṃśena yutametaccūrṇaṃ prāyogikaṃ-prayogayogyaṃ, kuṣṭhaghnaṃ satataṃ khādet| āryāstisraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">rasāyanaprayogeṇa tuvarāsthīni śīlayet| bhallātakaṃ bākucikāṃ vahnimūlaṃ śilāhvayam||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasāyanoktena vidhinā tuvarāsthīni (hṛ. ū. a. 39|84) , śīlayet| bhallātakaṃ vā (hṛ. u. a. 39|75) , somarājīṃ vā (hṛ. u. a. 39|107) , citrakamūlaṃ vā (hṛ. u. a. 39|63) , śilājatu vā (hṛ. u. a. 39|137)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">iti doṣe vijite'ntas- tvaksthe śamanaṃ bahiḥ pralepādi hitam| tīkṣṇālepotkliṣṭaṃ kuṣṭhaṃ hi vivṛddhimeti maline dehe||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃprakāreṇa, antarvijite doṣe'ta eva tvaksthe bahiḥ pralepādi hitam| ādiśabdena snānādiparigrahaḥ| nanu, bahirbhāgasthaṃ kuṣṭhaṃ kimiti pūrvameva pralepādinā na jīyate ? ityāha-tīkṣṇetyādi| yasmāttīkṣṇena lepenotkliṣṭaṃ-utkleśaṃ prāpitaṃ, kuṣṭhaṃ maline-sadoṣe, kāye vivṛddhiṃ yāti| tasmādantaḥśuddhe kāye pralepādikaṃ hitam| āryāgītiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭalairhitaḥ svedaḥ| svinnotsanaṃ kuṣṭhaṃ śastrairlikhitaṃ pralepanairlimpet||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthirāṇi kaṭhināni ca maṇḍalāni yeṣāṃ kuṣṭhānāṃ teṣāṃ poṭalaiḥ svedo hitaḥ| svinnotsannaṃ kuṣṭhaṃ śastrairlikhitaṃ pralepairlimpet| gītirāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśaneṣu kuṣṭheṣu| teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yeṣu kuṣṭheṣu sparśendriyanāśaneṣu śastraṃ na kramate, teṣu raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya kṣāro nipātanīyaḥ| kramata iti "vṛttisarga" ityādinā taḍ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">lepo'tikaṭhinapuruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ samantro'gadaiścānu||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṣāṇavatkaṭhine tathā paruṣasparśe tathā supte sthirībhūte tathā purāṇe ca kuṣṭhe satyāturasyopayuktāgadasya viṣairmantrasahitairle(to le)paḥ kāryaḥ| anu-paścāt, agadaiśca lepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| ghṛṣṭāni śuṣkagomayaphenakaśastraiḥ pradehyāni||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhāni stabdhāni tathā'tisuptāni tathā'svedanāni kaṇḍūvanti ca śuṣkagomayādibhighṛṣṭānyanantaraṃ pralepyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">mustā triphalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅgayavāḥ| saptāhvakuṣṭhaphalinīdārvyaḥ siddhārthakaṃ snānam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathoddharṣaḥ| tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustādayaḥ snānaṃ syāt| eṣa eva kaṣāyo vamanaṃ [virecanaṃ] varṇakarastathoddharṣastvagdoṣādiprabādhanaḥ pāṇḍurogahṛcca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">karavīranimbakuṭajācchamyākāccitrakācca mūlānām| mūtre darvīlepī kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karavīramūlādinā caturguṇe gomūtre kvathite darvīlepī kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ-kuṣṭhāpahaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">śvetakaravīmūlaṃ kuṭajakarañjātphalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sitakaravīramūlādayaḥ sumanaḥpallavayuto lepo niścitaṃ kuṣṭhaghnaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhahā lepaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirīṣatvagādilepaścatuḥprakāraḥ kuṣṭhajit| āryā aṣṭau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vyoṣasarṣapaniśāgṛhadhūmai- ryāvaśūkapaṭucitrakakuṣṭhaiḥ| kolamātraguṭikā'rdhaviṣāṃśā śvitrakuṣṭhaharaṇo varalepaḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādibhirdravyaiḥ samāṃśaistadardhaviṣopetaiḥ kolapramāṇāvaṭikā lepataḥ śvitraṃ kuṣṭhaṃ hanti| [ svāgatāvṛttam| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ| sasarṣapaṃ tumbarudhānyavanyaṃ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt||65||</seg> <seg type="unit" n="66">taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tathā'sya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvaṃ tailābhyaktaṃ śarīraṃ nimbādibhiḥ samabhāgena cūrṇīkṛtairudvartanārthaṃ yatnaṃ kuryāt| tathā-evaṃ kṛte, asya-āturasya, kaṇḍvādayaḥ śāmyanti| udvartanānantaramuṣṇajalasnānaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">mustāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerī- kāsīsakampillakakuṣṭharodhrāḥ| gandhopalaḥ sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇā- nyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustādīni samānyetāni cūrṇāni kṛtāni tailabhyaktadehasyāvacūrṇanārthaṃ dadyāt| tathā-evamavacūrṇite sati, dadrurityādayo naśyanti| catvāryetānyupajātisaṃjñāni vṛttāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">snuggaṇḍe sarṣapātkalkaḥ kukūlānalapācitaḥ| lepādvicarcikāṃ hanti rāgavega iva trapām||69||</seg> <seg type="unit" n="70">manaḥśilāle maricāni taila- mārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tathā karañjaprapunāṭabījaṃ kuṣṭhānvitaṃ gosalilena piṣṭam||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapāṇāṃ kalkaḥ sruhyā gaṇḍe kukūlāgnau pācito lepena vicarcikāṃ hanti, rāgavego lajjāṃ yathā| manaḥśilādayaḥ pralepāt kuṣṭhahṛtaḥ| tadvadeva karañjādi gomūtrapiṣṭam| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">guggulumaricaviḍaṅgaiḥ sarṣapakāsīsasarjarasamustaiḥ| śrīveṣṭakālagandhairmanaḥśilākuṣṭhakampillaiḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">ubhayaharidrāsahitaiścākrikatailena miśritairebhiḥ| dinakarakarābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guggulvādibhiretaiścakrajatailena miśritaiḥ sūryaraśmitaptaighṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ drāk naśyati| cākrikaṃ tailaṃ-sadyaḥpīḍitaṃ cakrasthamevoṣṇaṃ tailam| kecittu bahukālakṛtatailapīḍanāt kollu(hṛ)kakāṣṭhāddevadārukāṣṭhavat khaṇḍaśaḥ pāṭitādyuktyā yattailaṃ gṛhyate taccakratailamityāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">maricaṃ tamālapatraṃ kuṣṭhaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre||73||</seg> <seg type="unit" n="74">tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhād gharmasevino'paiti| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maricādikaṃ tailena yuktaṃ saptadināni tāmrabhājane sthitaṃ tena ca-maricādinā, sidhmamāliptaṃ gharmasevino narasya saptāhenāpaiti| māsādyatsadyotthitaṃ śvitraṃ tannaśyati| snānena vinā viśuddhasya narasya| catasra āryāḥ, āryāśca jaghanacapalāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">mayūrakakṣārajale saptakṛtvaḥ parisrate| siddhaṃ jyotiṣmatītailamabhyaṅgātsidhmanāśanam||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāmārgakṣārodake saptavārān parisrute suvarṇalatātailaṃ pakvamabhyaṅgena sidhmaṃ nāśayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vāyasajaṅghāmūlaṃ vamanīpatrāṇi mūlakādbījam| takreṇa bhaumavāre lepaḥ sidhmāpahaḥ siddhaḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākajaṅghāmūlaṃ vamanyāḥ patrāṇi mūlakabījaṃ ca takreṇāṅgārakadine lepaḥ sidhmaghnaḥ siddhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṃ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣa ghṛtatailapākaḥ ghṛtatailābhyāṃ pāko yasya yogasya sa ghṛtatailapākaḥ, gamakatvātsamāsaḥ| siddho-niṣpannaḥ| siddhe'smin pāke sarjaraso madanena saha deyaḥ| tena-siddhena yogena, vipādikā'bhyaktā naśyati| tathā, carmaikakuṣṭhādikaṃ ca śāmyati| kṣīramūtrārkaṃ grāhyam, yaugikatvādvṛddhavaidyavyavahārācca| āryāstisraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">mūlaṃ saptāhvāttvak śirīṣāśvamārā- darkānmālatyāścitrakāsphotanimbāt| bījaṃ kārañjaṃ sārṣapaṃ prāpunāṭaṃ śreṣṭhā jantughnaṃ tryūṣaṇaṃ dve haridre||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tailaṃ tailaṃ sādhitaṃ taiḥ samūtrai- stvagdoṣāṇāṃ duṣṭanāḍīvraṇānām| abhyaṅgena śleṣmavātodbhavānāṃ nāśāyālaṃ vajrakaṃ vajratulyam||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptaparṇamūlaṃ śirīṣādīnāṃ tvak karañjādīnāṃ bījaṃ tathā triphalādayaḥ, etairgomūtrasahitaistilatailaṃ paktvā vātakaphodbhavānāṃ tvagdoṣāṇāṃ tathā duṣṭanāḍīvraṇānāmabhyaṅgena nāśāya vajrakasaṃjñametadalaṃ-samartham| tathā vajratulyam, avyāhataśaktitvāt| [ vaiśvadevī śālinī ca| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">eraṇḍatārkṣyaghananīpakadambabhārṅgī- kampillavellaphalinīsuravāruṇībhiḥ| nirguṇḍyaruṣkarasurāhvasuvarṇadugdhā- śrīveṣṭagugguluśilāpaṭutālaviśvaiḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">tulyasnugarkadugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahāvajram| atiśayitavajrakaguṇaṃ śvitrārśogranthimālāghnam||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eraṇḍādibhistulyasnugarkadugdhaṃ tailaṃ pakvaṃ mahāvajrasaṃjñaṃ smṛtam| atiśayena vajrakaguṇaṃ śvitrādighnam| vasantatilakaṃ āryā ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">kuṣṭhāśvamārabhṛṅgārkamūtrasnukkṣīrasaindhavaiḥ| tailaṃ siddhaṃ viṣāvāpamabhyaṅgāt kuṣṭhajitparam||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhādibhiḥ siddhaṃ tailaṃ viṣāvāpamabhyaṅgāt paraṃ kuṣṭhahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">siddhaṃ sikthakasindūrapuratutthakatārkṣyajaiḥ| kacchūṃ vicarcikāṃ cāśu kaṭutailaṃ nibarhati||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sikthakādibhiḥ pakvaṃ sarṣapatailaṃ kacchvādīnnihanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ saśrīveṣṭaṃ kuṣṭhasiddhārthakāśca| takronmiśraḥ syāddharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lākṣādayo niśā ca takronmiśro dadrūṣu lepa uktaḥ| mūlakabījaṃ ca takramiśraṃ tadvat| śālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">citrakasobhāñjanakau, guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ, śyāmā dantī dravantī ca||86||</seg> <seg type="unit" n="87">lākṣārasāñjanailāḥ, punarnavā ceti kuṣṭhināṃ lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā mārutakaphaghnāḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> citrakādayo dadhimaṇḍānvitāḥ pādaiḥ ṣaṭ vātaśleṣmakuṣṭhaghnā gaditāḥ| tatra citrakasobhāñjanakāvityeko lepaḥ, guḍūcyapāmārgadevadārūṇīti dvitīyaḥ, evamanye'pi vedyāḥ| ārye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">jalavāpyalohakesarapatraplavacandanamṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jalādīni bhāgottarāṇi siddhaḥ pittakaphakuṣṭhe pralepaḥ| jalaṃ-vālakam| vāpyaṃ-kuṣṭham| jaghanacapalā''ryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu| tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carmadale| śītāḥ pradehasekā vyadhanavirekaughṛtaṃ tiktam||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tiktadravyasādhitairghṛtaistathā jalena dhautairghṛtairabhyaṅgo dāhayukteṣu kuṣṭheṣu hitaḥ| klede ca prakarṣeṇa patati sati tailaiścandanādiyuktairabhyaṅgaḥ, caśabdāddhṛtaiśca, prakṛtatvāddhitaḥ| aṅge dāhādimati śītapradehādyāstiktakaṃ ca ghṛtaṃ hitam| vyadhanaṃ-sirāvyadhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">khadiravṛṣanimbakuṭajāḥśreṣṭhākṛmijitpaṭolamadhuparṇyaḥ antarbahiḥ prayuktāḥ kṛmikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirādayo gomūtrānvitā abhyantaraṃ bāhyataśca prayuktāḥ kṛmiyutakuṣṭhahṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādhikeṣu kuṣṭheṣu ghṛtamagre-pūrvaṃ, hitam| śleṣmādhikeṣu ca vamanam| pittottareṣu raktamokṣo virecanaṃ cāgre hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavati teṣām||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirhṛtāsradoṣāṇāṃ tathā saṃśodhitaśayānāṃ kuṣṭhānāṃ ye lepā yujyante, teṣāṃ sadyaḥ-śīghrameva, siddhiḥ-āmayanivṛttiḥ, bhavati| ata evedamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane| snehe ca kālayukte na kuṣṭhamativartate sādhyam||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣe-vātādau, hṛte rakte'panīte bāhye'bhyantare śamane kṛte snehe kṛte ca kāle yukte kuṣṭhaṃ sādhyaṃ nātivartate| api tūpaśāmyati| āryāḥ ṣaṭ, anyatra jaghanacapalāḥ (?)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahudoṣaḥ kuṣṭhī prāṇān rakṣatā bhiṣajā punaḥpunaḥ saṃśodhyaḥ| ekavelayaiva kasmānna śodhyate ? ityāha-yasmāddoṣe'timātrahṛte satyabalaṃ naraṃ vāto drāgeva hanyāt| āryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">pakṣātpakṣācchardanānyabhyupeyā- nmāsānmāsācchodhanānyapyadhastāt| śuddhirmūrghni syāttrirātrāttrirātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsyasṛḍmokṣaṇaṃ ca||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asau kuṣṭhī pakṣeṇa vamanāni seveta| māsānmāsādadhaḥśodhanāni bhajet| śirasi trirātre trirātre śuddhiḥ syāt| ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe raktamokṣaśca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">yo durvānto durvirikto'thavā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāpyate'sau| niḥsandehaṃ yātyasādhyatvamevaṃ tasmāt kṛtsnānnirharedasya doṣān||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ kuṣṭhī kṛtāsamyagvamanavirecanaḥ syāt, asāvuddhatairdoṣairvyāpyate| evaṃ niścayenāsādhyatvaṃ yāti| tasmāddhetorasya-kuṣṭhinaḥ, kṛtsnān-nikhilān, doṣānnirharet| śālinīvṛttam(tte)|</ab>
          <ab type="mula">vratadamayamasevā tyāgaśīlābhiyogo dvijasuragurupūjā sarvasattveṣu maitrī| śivaśivasutatārābhāskarārādhanāni prakaṭitamalapāpaṃ kuṣṭhamunmūlayanti|98| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vratādisevā tyāgādyabhyāso dvijādipūjā sarvasattvamaitrī śivādyārādhanāni kuṣṭhaṃ prakaṭitamalapāpaṃ nāśayanti| mālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ah.4.20">
          <head>śvitrakṛmicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāyate| cikitsāsāmyamityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kuṣṭhādapi bībhatsaṃ yacchīghrataraṃ ca yātyasādhyatvam| śvitramatastacchāntyai yateta dīpte yathā bhavane||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat-yasmāt, kuṣṭhādapi bībhatsaṃ-jugupsitaṃ nindyaṃ, tathā śīghrataramasādhyatvaṃ śvitraṃ yāti| ataḥ-asmāddhetoḥ, tasya-śvitrasya śamāya, yatnaṃ kuryāt| yathā jvalite gṛhe| āryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">saṃśodhanaṃ viśeṣātprayojayetpūrvameva dehasya| śvitre sraṃsanamagryaṃ malayūrasa iṣyate saguḍaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">taṃ pītvā'bhyaktatanuryathābalaṃ sūryapādasantāpam| seveta niriktatanustryahaṃ pipāsuḥ pibetpeyām||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prathamameva śarīrasya saṃśodhanaṃ viśeṣeṇa prayojayet| tadevāha-śvitre malayūraso-bākucīkvāthaḥ, saha guḍayā-snuhyā, saguḍo virecanamiṣyate| mukhacapalā| taṃ-kvāthaṃ, pītvā'vyaktaśarīraḥ san yathāśakti sūryakiraṇasantāpaṃ bhajet| viriktaśca san pipāsitaḥ peyāṃ trīṇi dināni pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śvitre'ṅge sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet tridinam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">malayūmasanaṃ priyaṅgūṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvitre sābhyaṅge ye sphoṭā udbhavanti, tān-sphoṭakān, kaṇṭakena bhindyāt| sphoṭeṣu niḥsruteṣu satsu prātaḥ prātastrīṇi dināni malayvādīni samutkvāthya pibet| pālāśaṃ vā kṣāraṃ phāṇitayuktaṃ yathāśakti pibet| tisra āryāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">phalgvakṣavṛkṣavalkalaniryūheṇendurājikākalkam| pītvoṣṇasthitasya jāte sphoṭe takreṇa bhojanaṃ nirlavaṇam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phalgorakṣesya ca tvaco yo niryūhaḥ-kvāthaḥ, tena [indurājikāyāḥ-] bākucyāḥ, kalkaṃ pītvā uṣṇe-ātape, sthitasya sphoṭeṣu jāteṣu satsu takreṇa saha bhojanaṃ nirlavaṇaṃ hitam| āryā gītiḥ (?)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe sthāpitaṃ kṣaudramiśram| pakṣādūrdhvaṃ śvitriṇā peyametat kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadṛṣṭaṃ vidhānam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomūtraṃ citrakādiyuktaṃ mākṣikānvitaṃ ghṛtakumbhe sthāpitaṃ pakṣaṃ yāvat pakṣādūrdhvaṃ śvitravataitatpeyam| asmai ca-śvitriṇe, kuṣṭhoktaṃ vidhānam| asmai iti kriyāgrahaṇātsampradānatvam| [śālinīvṛttam| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mārkavamathavā svādedbhṛṣṭhaṃ tailena lohapātrastham| bījakaśṛtaṃ ca dugdhaṃ tadanu pibocchvitranāśāya||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhṛṅgarājaṃ vā tailena bhṛṣṭaṃ lohapātrasthaṃ khādet| bhuktvā ca paścādbījakaśṛtaṃ kṣīraṃ śvitraśāntyai pibet| āryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pūtikārkavyādhighātasnuhīnāṃ mutre piṣṭāḥ pallavā jātijāśca| ghnantyālepācchvitradurnāmadadrū- pāmākoṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṃśca||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtikādīnāṃ pallavā gomūtre piṣṭāstathā jātipallavā gomūtre piṣṭāḥ pralepena śvitrādīn ghnanti|</ab>
          <ab type="mula">dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vāśvitre lepastailayukto variṣṭhaḥ| ------------------------------ ----------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvīpasambandhi carma dagdhaṃ hastijaṃ ca carma dagdhaṃ tailānvito lepaḥ śvitre'tiśayena varaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------------------- ------------------------------------| pūtiḥkīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko'pi hanti||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtiḥkīṭo rājavṛkṣajena kṣāreṇa lepata eka eva śvitraṃ hanti| pūtiḥkīṭo-varṣākālodbhavaḥ pilindiketi loke prasiddhaḥ| śālinyau vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">rātrau gomūtre vāsitān jarjarāṅgā- nahni cchāyāyāṃ śoṣayetsphoṭahetūn| evaṃ vārāṃstrīṃstaistataḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitranāśāya lepaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sphoṭahetūn-bhallātakān, jarjarīkṛtān niśi gomūtre sthitān divase chāyāyāṃ śoṣayet| evaṃ trīn vārān mūtrasthitān śoṣitāṃśca| tataḥ-anantaraṃ, taiḥ snuhīkṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭaiḥ śvitraśāntyai lepaḥ| vaiśvadevī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">akṣatailadrutā lepaḥ kṛṣṇasarpodbhavā maṣī| śikhipittaṃ tathā, dagdhaṃ hrīberaṃ vā tadāplutam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇasarpajā maṣī akṣatailena drutā lepaḥ| mayūrapittaṃ ca lepaḥ pūrvaguṇaḥ| athavā, hrīberaṃ dagdhaṃ tena-akṣatailenāloḍitaṃ, lepastadvat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kuḍavo'valgujabījāddharitālacaturthabhāgasammiśraḥ| mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ savarṇakaraṇaṃ paraṃ śvitre||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bākucībījaṃ palacatuṣṭayaṃ haritālapalaṃ gomūtreṇa piṣṭaṃ śvitre savarṇakaraṃ syāt| āryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṣāre sudagdhe gajaliṇḍaje ca gajasya mūtreṇa parisrute ca| droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujānām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śvitraṃ jayeccikkaṇatāṃ gatena tena pralimpan bahuśaḥ praghṛṣṭam| kuṣṭhaṃ maṣaṃ vā tilakālakaṃ vā yadvā vraṇe syādadhimāṃsajātam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gajapurīṣaje kṣāre sudagdhe droṇapramāṇe yathāpramāṇaṃ gajasya mūtreṇa kṣāravidhinā parīsrute'smin bākucībījaṃ dattvā pacet| kimbhūtam ? daśabhāgayuktam,-daśabhirbhāgaiḥ prakṛtatvāt kṣārasya sambandhibhirmiśritam| tena cikkaṇatāṃ-madanarūpatāṃ, gatena puruṣo bahuśaḥ praghṛṣṭaṃ śvitraṃ pralimpan jayet, kuṣṭhādīṃśca| adhimāṃsarūpato yacca syāttacca jayet| upajātī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhallātakaṃ dvīpisudhārkamūlaṃ guñjāphalaṃ tryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam| tutthaṃ sakuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">snugarkadugdhe ghanamāyasasthaṃ śalakayā tadvidadhīta lepam| kuṣṭhe kilāse tilakālakeṣu maṣeṣu durnāmasu carmakīle||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhallātakādikaṃ snugarkayordugdhe paktvā ghanamāyasapātre sthitaṃ tat-etat, śalākayā lepaṃ kuṣṭhādiṣu vidadhīta| indravajropajātī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva praśāmyati kṣīṇapāpasya||18||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śvitracikitsitam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvitraṃ kasyacideva narasya kṣīṇakalmaṣasya śuddhyādibhiḥ śāmyati| āryā| iti śvitracikitsā| asmādanantaraṃ kṛmicikitsitaṃ vyākhyāyate, cikitsāsāmānyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha kṛmicikitsitam| snigdhasvinne guḍakṣīramatsyādyaiḥ kṛmiṇodare| utkleśitakṛmikaphe śarvarīṃ tāṃ sukhoṣite||19||</seg> <seg type="unit" n="20">surasādigaṇaṃ mūtre kvāthayitvā'rdhavāriṇi| taṃ kaṣāyaṃ kaṇāgālakṛmijitkalkayojitam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">satailasvarjikākṣāraṃ yuñjyādvastiṃ tato'hani| tasminneva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">trivṛtkalkaṃ phalakaṇākaṣāyāloḍitaṃ tataḥ| ūrdhvādhaḥśodhite kuryātpañcakolayutaṃ kramam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ pariṣecanam| kāle viḍaṅgatailena tatastamanuvāsayet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmiṇamaduraṃ yasyeti pāmāditvānnapratyayaḥ| tasmin kṛmiṇodare nare snigdhasvinne tathā guḍādibhirutkleśitāḥ-svasthānāccyāvitāḥ , kṛmayaḥ kaphaśca yasya tasmiṃstathābhūta udare tathā samutkleśitādanantaraṃ tāṃ rātriṃ sukhoṣite sati satailasvarjikākṣāraṃ bastiṃ yuñjyāt| katham ? ityāha-surasādigaṇaṃ (hṛ. sū. a. 15|30) gomūtre'rdhavāriṇi kvāthayitvā tatastaṃ kaṣāyaṃ kaṇādīnāṃ kalkena yojitaṃ-miśraṃ kṛtvā| tato-nirūhādanantaraṃ , tasminnevāhani taṃ-nirūḍhaṃ , virecanaṃ trivṛtkalkaṃ phalādikaṣāyāloḍitaṃ pāyayet| tataḥ-anantaraṃ , ūrdhvādhaḥśodhite tasmin pañcakolayutaṃ kramaṃ-peyāvilepyādikaṃ , kuryāt| tataḥ kaṭvādibhiḥ kaṣāyaiḥ pariṣecitaṃ samanantaraṃ yadā sandhukṣito'gnistadā tasmin kāle viḍaṅgatailena tamanuvāsayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śiroroganiṣedhoktamācarenmūrdhageṣvanu| udriktatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirorogapratiṣedhe yaduktaṃ tanmūrdhageṣu kṛmiṣvācaret| anu-paścāt, prabhūtatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanamācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viḍaṅgakṛṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ| pibetsasvarjikākṣārairyavāgūṃ takrasādhitam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā viḍaṅgādibhistakrasādhitāṃ peyāṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">rasaṃ śirīṣakiṇihīpāribhadrakakembukāt| palāśabījapattarapūtikādvā pṛthak pibet||26||</seg> sakṣaudraṃ, surasādīn vā lihyātkṣaudrayutān pṛthak| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirīṣādirasaṃ pibet| kiṇihī-girikarṇikā| palāśabījādīnāṃ vā rasaṃ mākṣikānvitaṃ pṛthak pibet| athavā , surasādīn (hṛ. sū. a. 15|30) kṣaudrayutān pṛthag lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| śatakṛtvo'śvaviṭcūrṇaṃ viḍaṅgakvāthabhāvitam||27||</seg> kṛmimān madhunā lihyādbhāvitaṃ vā varārasaiḥ| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśvapurīṣacūrṇaṃ bahūn vārān viḍaṅgakvāthena bhāvitamathavā'śvaśakṛccūrṇaṃ triphalākvāthena bhāvitaṃ madhunā kṛmimān lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| śirogateṣu kṛmiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirogateṣu kṛmiṣu tat-śiroroganiṣedhoktaṃ, cūrṇaṃ pradhamanaṃ-nasyaṃ , cācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ| paktvā pūpalikāṃ khādeddhānyāmlaṃ ca pibedanu||29||</seg> sapañcakolalavaṇamasāndra takrameva vā| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, mūṣakakarṇīpallavaiḥ sūkṣmacūrṇitaiḥ śālicūrṇamiśritaiḥ pūpalikāṃ paktvā khādet| tadanu-paścācca, dhānyāmlaṃ pibet| athavā , takraṃ-mathitaṃ , pañcakolalavaṇayutaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| nīpamārkavanirguṇḍīpallaveṣvapyayaṃ vidhiḥ||30||</seg> viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayet| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīpādiṣvayameva-pūrvokto mūṣakakarṇīpallavavidhiḥ , kalpyaḥ| athavā , piṣṭairviḍaṅgacūrṇamiśritairbhakṣyān prakalpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhāṃśairātape sthitam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dinamāruṣkaraṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet| surāhvasaralasnehaṃ pṛthagevaṃ ca kalpayet||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aruṣkarajaṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet| kimbhūtam ? ardhabhāgapramāṇairviḍaṅgataṇḍulairmiśritaṃ tathā dinamātape sthitam| dinamityatyantasaṃyoge dvitīyā| devadārvāditailaṃ pṛthagevaṃ-viḍaṅgataṇḍulānvitamātape sthitaṃ , kalpayet|</ab>
          <ab type="mula">purīṣajeṣu sutarāṃ dadyādbastivirecane| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purīṣajeṣu kṛmiṣu sutarāṃ bastiṃ virecanaṃ ca dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| śirovirekaṃ vamanaṃ śamanaṃ kaphajanmasu||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphajanmasu kṛmiṣu śirovirekaṃ-nasyaṃ , vamanaṃ śamanaṃ ca kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryātkuṣṭhacikitsitāt| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktotthānāṃ kṛmīṇāṃ kuṣṭhacikitsitāt pratīkāraṃ vidadhyāt| lyablope pañcamī , kuṣṭhacikitsitoktapekṣyetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| indraluptavidhiścātra vidheyo romabhojiṣu||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> romabhojiṣu kṛmiṣvindraluptavidhiḥ (hṛ. u. a. 24|28) kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇavanti| samāsato'mlānmadhurān rasāṃśca kṛmīn jihāsuḥ parivarjayet|35| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvitrakṛmicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmīn jihāsuḥ kṣīrādīn varjayet| upajātivṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvitrakṛmicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ah.4.21">
          <head>vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyātumupakramyate , sarvacikitsābādhitatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) kevalaṃ nirupastambhamādau snehairupācaret| vāyuṃ sarpirvasāmajjatailapānairnaraṃ tataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayetpunaḥ| yūṣairgrāmyodakānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pāyasaiḥ kṛsaraiḥ sāmlalavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ| nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ svedayettataḥ||3||</seg> svabhyaktaṃ snehasaṃyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kevalaṃ-śuddhaṃ , tathā nirupastambhaṃ-anyenādhānakena samīpasambhavinā'nādhāritaṃ , īdṛśaṃ vāyuṃ snehairādāvevopācaret| katham ? ityāha-sarpirityādi| nanu, tailasya pavanavijaye prādhānyādevaṃ nirdeśaḥ kartuṃ yuktaḥ , tailavasāmajjasarpiḥpānairiti| yuktamāha bhavān| kintu, ājanmasātmyāt sarpiḥ pradhānamanavaratamiti sarpiḥ prāgupanyastam| sarpiḥpānādibhistāvat snehayet yāvat "snehodvegaḥ klamaḥ " (hṛ. sū. a. 16|30) ityādi snehalakṣaṇaṃ syāt| snehaklāntaṃ ca naraṃ payobhiḥ samāśvāsya punaryūṣādibhiḥ snehānvitaiḥ snehayet| tathā tarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ snehayet| tataḥ-anantaraṃ , suṣṭvabhyaktaṃ antaṃ śaṅkarādyaiḥ-svedaiḥ svedavidhigaditaiḥ, punaḥ punaḥ svedayet| eva svedite sati yo guṇaḥ syāttamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| snehāktaṃ svinnamaṅgaṃ tu vakraṃ stabdhaṃ savedanam||4||</seg> yatheṣṭamānāmayituṃ sukhameva hi śakyate| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehābhyaktaṃ gātraṃ svinnaṃ sadvakraṃ tathā stabdhaṃ tathā sarujaṃ yatheṣṭaṃ sukhamevānāmayituṃ śakyate| "jalahvalahmalanamāmanupasargāṇāṃ vā mitvam|" iti nāmayitumityatra na hṛsvatvam| etadeva dṛṣṭāntadvāreṇa pratipādayannāha--</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ||5||</seg> śakyaṃ karmaṇyatāṃ netuṃ kimu gātrāṇi jīvitām| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, śuṣkāṇyapi kāṣṭhāni snehasvedasaṃyojanena karmaṇyatāṃ netuṃ śakyante| kimuta jīvatāṃ gātrāṇi na śakyante ? śakyanta evetyarthaḥ| śakyamiti pūrvoktakramamātre napuṃsakatvamekatvaṃ ca| yathā kālidāsasya-"śakyamaṅgulibhiruddhṛtairadhaḥ śākhināṃ patitapuṣpakomalaiḥ| patrajarjaraśaśiprabhālavairebhirutkacayituṃ tavālakān||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| harṣatodarugāyāmaśophastambhagrahādayaḥ||6||</seg> svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svinnasya puṃso harṣādayaḥ śīghraṃ praśāmyanti| mṛdutvaṃ ca gātreṣu jāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| snehaśca dhātūn saṃśuṣkān puṣṇātyāśūpayojitaḥ||7||</seg> balamagnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāsyābhivardhayet| ---------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā, sninnasya sneha upayojito dhātūn viśuṣkān drāgeva puṣṇāti| tathā, asya-vātarogiṇo, balādīnabhivardhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------| asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiśca pratipādayet||8||</seg> tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ-āturaṃ, punaḥ snehasvedābhyāṃ yojayet| tathā-evaṃ kṛte snehamṛdau koṣṭhe sati sarve vātarogā naśyanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| yadyetena sadoṣatvātkarmaṇā na praśāmyati||9||</seg> mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairbheṣajaistaṃ viśodhayet| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anena karmaṇā cenna praśāmyati vātāmayastadā taṃ-vātāmayinaṃ, mṛdubhirdravyaiḥ-karṇikārādibhiḥ, snehānvitairviśodhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------------------------------| ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddhameva vā||10||</seg> payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam| --------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilvakena pakvaṃ sātalayā vā pakvaṃ kṣīreṇa vā sahairaṇḍatailaṃ pibet| tacca pītaṃ doṣaharaṃ śivaṃ ca syāt| nanu, kimityanulomanaṃ kriyate ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||11||</seg> sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāt snigdhādibhirāhārairmalaścitaḥ srotāṃsi ruddhvā vāyuṃ rundhyāt, tasmānmārutamanulomayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dīpanaiḥ pācanīyairvā bhojyairvā tadyutairnaram| saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo naro durbalo virecanānarho bhavet taṃ-naraṃ, nirūhairupācaret| kimbhūtaiḥ ? dīpanai pācanīyaiśca| athavā, tadyutaiḥ-dīpanīyapācanīyayutaiḥ, bhojyairupācaret| anantaraṃ samyakśuddhasya vahnau cotthite sati punarapi snehasvedau hitau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">āmāśayagate vāyau vamitapratibhojite| sukhāmbunā ṣaḍdharaṇaṃ vacādiṃ vā prayojayet||14||</seg> sandhukṣite'gnau parato vidhiḥ kevalavātikaḥ| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmāśayagate vāte sati tathā vamitaścāsau pratibhojitaśca tasmin vamitapratibhojite nara uṣṇajalena ṣaḍdharaṇaṃ vacādigaṇaṃ (hṛ. sū. a. 15|35) vā prayojayet| ṣaḍdharaṇayogaḥ saṅgrahādevāvagantavyaḥ| tatraivaṃ paṭhyate (ci. a. 21)- "dārvīkaliṅgakaṭukātiviṣāgnipāṭhā mūtreṇa sūkṣmarajaso dharaṇapramāṇāḥ| pītā jayanti gudajodarakuṣṭhamehakoṣṭhānilāḍhyapavanagrahaṇīpradoṣān||" iti| dharaṇaṃ-palasya daśamo bhāgaḥ| agnau sandīpite sati, anantaraṃ kevalavātiko vidhiḥ, 'kāryaḥ' iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| matsyānnābhipradeśasthe siddhānbilvaśalāṭubhiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābhipradeśasthe vāte matsyān bilvaśalāṭubhiḥ siddhā yojayet|</ab>
          <ab type="mula">bastikarma tvadhonābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhonābheḥ sthite vāte'vapīḍakaḥ śasyate| caśabdānmatsyāśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| koṣṭhage kṣāracūrṇādyā hitāḥ pācanadīpanāḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> koṣṭhage vāyau kṣārādyāḥ pācanā dīpanāśca hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula">hṛtsthe payaḥ sthirāsiddham-------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛdayasthite samīraṇe kṣīraṃ śāliparṇyā śṛtaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------śirobastiḥ śirogate| snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirogate śirobastiḥ śasyate| snaihikaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ karṇāditarpaṇaṃ ca hitam|</ab>
          <ab type="mula">svedābhyaṅganivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa-tvaksthe maruti svedādīni hitāni| hṛdayapriyaṃ cānnaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktasthe vāte śītāḥ pradehā raktamokṣaṇaṃ ca hitam|</ab>
          <ab type="mula">vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsamedaḥsthite vāyau virekastathā nirūhāḥ śamanāni ca hitāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthimajjasthaṃ mārutaṃ bāhyābhyantarataḥ snehairjayet|</ab>
          <ab type="mula">praharṣo'nnaṃ ca śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukrasthe samīraṇe praharṣaṇaṃ tathā balaśukrakāri cānnaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ dadyādvirecanam||20||</seg> viriktaṃ pratibhuktaṃ ca pūrvoktāṃ kārayetkriyāṃ| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukraṃ ca ruddhamārgaṃ dṛṣṭvā virekaṃ dadyāt| viriktaṃ pratibhuktaṃ ca naraṃ pūrvoditāṃ kriyāṃ kārayet| "hṛkroranyatarasyām|" iti pratibhuktasyāpi karmatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ ca viśuṣyatām||21||</seg> sitākāśmaryamadhukaiḥ siddhamutthāpane payaḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena garbhe śuṣke sati bālānāṃ ca viśuṣyatāṃ śarkarādibhiḥ siddhaṃ kṣīramutthāpane hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| snāvasandhiśirāprāpte snehadāhopanāhanam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāvādiprāpte snehadāhopanāhanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">tailaṃ saṅkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṅkucite'ṅge sati māṣasaindhavasādhitaṃ tailamabhyaṅgaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| āgāradhūmalavaṇatailairlepaḥ srute'sṛji||23||</seg> supte'ṅge veṣṭayukte tu kartavyamupanāhanam| ---------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rakte srute satyāgāradhūmādibhirlepaḥ| supte gātre tathā veṣṭanayukte copanāhaḥ kāryaḥ| ākṣepakādīnāṃ madhyāt mahātyayatvādapatānakasya tāvaccikitsāmāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------| athāpatānakenārtamasrastākṣamavepanam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">astabdhameḍhramasvedaṃ bahirāyāmavarjitam| akhaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ samupācaret||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-anantaraṃ, vātavyādhayaḥ saṃjñānirdiṣṭāḥ prastūyante| enaṃ-apatānakārtaṃ naraṃ, asrastākṣādiyuktaṃ yāvadakhaṭvāghātinaṃ ca tvaritaṃ kṛtvopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatra prāgeva susnigdhasvinnāṅge tīkṣṇanāvanam| srotoviśuddhaye yuñjyādacchapānaṃ tato ghṛtam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidāryādigaṇakvāthadadhikṣīrarasaiḥ śṛtam| nātimātraṃ tathā vāyurvyāpnoti sahasaiva vā||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasminnapatānakārte nare, pūrvameva ca suṣṭhu snigdhāṅge svinnāṅge ca tīkṣṇaṃ nasyaṃ-trikaṭukādinā, srotoviśuddhaye yojyam| tataḥ-anantaraṃ, acchapānaṃ ghṛtaṃ yuñjīta| katarat ? ityāha-vidāryādigaṇakvāthādiśṛtam| ghṛtādvidāryādigaṇakvāthaścaturguṇo dadhikṣīrarasāḥ sarpiḥsamā grāhyāḥ| tathā-evaṃkṛte sati, māruto'timātraṃ na vyāpnoti| sahasā-jhaṭityeva ca, nāśrute|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kulatthayavakolāni bhadradārvādikaṃ gaṇam| niḥkvāthyānūpamāṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasā'pi ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">svāduskandhapratīvāpaṃ mahāsnehaṃ vipācayet| sekābhyaṅgāvagāhānnapānanasyānuvāsanaiḥ||29||</seg> sa hanti vātaṃ, te te ca snehasvedāḥ suyojitāḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kulatthādīnānūpamāṃsaṃ ca niḥkvāthya tena kvāthenāmlaiḥ-dhānyāmlādibhiḥ, svāduskandhakṛtakalkaṃ mahāsnehaṃ vipācayet| saḥ-mahāsneho, vātaṃ hanti| te te ca-pūrvoktāḥ snehāḥ svedāḥ, samyagyojitāḥ vātaṃ ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| vegāntareṣu mūrdhānamasakṛccāsya recayet||30||</seg> avapīḍaiḥ pradhamanaistīkṣṇaiḥ śleṣmanibarhaṇaiḥ| śvasanāsu vimuktāsu tathā saṃjñāṃ sa vindati|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vegāntareṣu-vegāntarāleṣu, mūrdhānamasakṛt-bahūn vārān, recayet| kaiḥ ? ityāha-avapīḍaiḥ-"kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrdharecanaḥ|" (hṛ. sū. a. 20|7) ityuktaiḥ| tathā pradhamanaiḥ-"dhmānaṃ virecaneścūrṇairyuñjyāt" (hṛ. sū. a. 20|8) ityuktaiḥ| etaiśca tīkṣṇaiḥ-tīkṣṇadravyakṛtaiḥ, ata eva śleṣmanāśanaiḥ| [ tathā- ] evaṃkṛte sati, śvasanāsu śleṣmavimuktāsu saṃjñāṃ-cetanāṃ, saḥ-rogī, labhate| prāṇanāḍyo hṛdāśritāḥ śvasanā ityucyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sauvarcalābhayāvyoṣasiddhaṃ sarpiścale'dhike||31||</seg> <seg type="unit" n="31">---------------------------------------------||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyāvadhike sauvarcalādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ siddhaṃ sarpirhitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ prasthaṃ palāṃśaṃ gurupañcamūlam| sairaṇḍasiṃhītrivṛtaṃ ghaṭe'pāṃ paktvā pacetpādaśṛtena tena||32||</seg> <seg type="unit" n="33">dadhnaḥ pātre yāvaśūkāttribilvaiḥ sarpiḥprasthaṃ hanti tatsevyamānam| duṣṭān vātānekasarvāṅgasaṃsthān yonivyāpadgulmavardhmodaraṃ ca||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilvakato-lodhrāt palāṣṭakaṃ, triphalāyāḥ prasthaṃ, mahatpañcamūlaṃ pṛthak palabhāgam| kimbhutaṃ pañcamūlam ? eraṇḍavyāghrītrivṛtābhiryuktam| ete'pi palāṃśā ityarthaḥ| jaladroṇe pacet| tena ca pādāvaśeṣeṇa tathā dadhna āḍhake yavakṣārapalaistribhighṛtaprasthaṃ pacet| etacca ghṛtaṃ sevyamānaṃ duṣṭavātādīn hanti| upajātiśālinyau vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| vidhistilvakavajjñeyo ramyakaśokayorapi||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilvakasyeva tilvakavat mahānimbasyāśokasya ca vidharjñeyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">cikitsitamidaṃ kuryācchuddhavātāpatānake| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ--------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamupakramaṃ śuddhavātāpatānake kuryāt| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ-doṣadvayoktaṃ, cikitsitaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| ------------------cūrṇayitvā kaphānvite||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tumbarūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛtpārśvārtyapatantrake||36||</seg> <seg type="unit" n="37">hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmlavetasam| pibedvā śleṣmapavanahṛdrogoktaṃ ca śasyate||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphayukte tumbarvādikaṃ cūrṇayitvā yavakvāthajalena peyaṃ hṛtpīḍādiṣu(ke)| athavā, hiṅgvādikaṃ yavakvāthāmbunā peyam| śleṣmavātahṛdroge ca yatkathitaṃ tacca śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">āyāmayorarditavadbāhyābhyantarayoḥ kriyā| tailadroṇyāṃ ca śayanamāntaro'tra sudustaraḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āyāmayorbāhyābhyantarayorarditavatkriyā syāt| tailadroṇyāṃ śayanaṃ ca| atra-anayormadhyāt, āntara āyāmaḥ sudustaraḥ-atikaṣṭasādhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ| prasvidyaṃśca dhanuṣambhī daśarātraṃ na jīvati||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vivarṇadantāsyaḥ srastāṅgādiḥ prasvedavāṃśca dhanuṣkambhī daśarātraṃ na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">vegeṣvato'nyathā jīvenmandeṣu vinato jaḍaḥ| khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulo vikalo'thavā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">hanusraṃse hanū snigdhasvinnau svasthānamānayet| unnāmayecca kuśalaścibukaṃ vivṛte mukhe||41||</seg> nāmayetsaṃvṛte śeṣamekāyāmavadācaret| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ato'nyathā-vivarṇadantādiviparyayeṇa, tathā mandeṣu vegeṣu satsu jīvet| jīvaṃśca vinatādiguṇaḥ syāt| hanusraṃse tu hanū snigdhasvinnau santau svasthānaṃ prāpayet| kuśalo bhiṣak vivṛte mukhe sati cibukamūrdhvaṃ nāmayet| saṃvṛte tu mukhe cibukaṃ nāmayet| śeṣaṃ cikitsitamekayāmavadācaret-arditavadācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| jihvāstambhe yathāvasthaṃ kāryaṃ vātacikitsitam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvāyāḥ stambhe sati yathāvasthaṃ vātasyopakramaḥ kāryaḥ snehasvedānvitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ śrotrākṣitarpaṇam| saśophe vamanaṃ, dāharāgayukte sirāvyadhaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ardite nāvanādi cikitsitam| śophānvite sati vamanaṃ kāryam| dāhādiyukte sati sirāvyadhaḥ|</ab>
          <ab type="mula">snehanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakṣāghāte snehanaṃ tathā virekaḥ kāryaḥ snehānvitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| avabāhau hitaṃ nasyaṃ snehaścottarabhaktikaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avabāhau nasyādi hitam| āme tūpavāsa eva hita ityuvāca saṅgrahe (?)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">ūrustambhe tu na sneho na ca saṃśodhanaṃ hitam| śleṣmāmamedobāhulyādyuktyā tatkṣapaṇānyataḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kuryādrūkṣopacāraśca yavaśyāmākakodravāḥ| śākairalavaṇaiḥ śastāḥ kiñcittailairjalaiḥ śṛtaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">jāṅgalairaghṛtairmāṃsairmadhvambhoriṣṭapāyinaḥ| vatsakādirharidrādirvacādirvā sasaindhavaḥ||47||</seg> āḍhyavāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaḍdharaṇo'thavā| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrustambhe tu snehādi na hitaṃ śleṣmāmamedobāhulyāt| [ataḥ-] asmācca hetoḥ, tayoḥ-āmaśleṣmaṇoḥ, kṣapaṇāni-kṣayakaraṇāni, yuñjyāt| rūkṣopacārārthaṃ madhvambhoriṣṭapāyino yavādayaḥ śākairīṣallavaṇaistathā jalaiḥ śṛtaiḥ| tathā māṃsaiḥ saha| kimbhūtaiḥ ? jāṅgalaistathā ghṛtarahitairhitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| lihyātkṣaudreṇa vā śreṣṭhācavyatiktākaṇāghanāt||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kalkaṃ samadhu vā cavyapathyāgnisuradārujam| mūtrairvā śīlayetpathyāṃ gugguluṃ girisambhavam||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā kṣaudreṇa triphalādikaṃ kalkaṃ lihyāt| cavyādikaṃ vā kalkaṃ mākṣikānvitaṃ lihyāt| athavā, gomūtreṇa harītakīmabhyaset| tathā, gugguluṃ śilājatu vā śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">vyoṣāgnimustatriphalāviḍaṅgairgugguluṃ samam| khādan sarvān jayedvyādhīn medaḥ śleṣmāmavātajān||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādibhirnavabhirdravyairguggulaṃ tulyaṃ bhakṣayan sarvān medaḥśleṣmāmavātajān vyādhīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śāmyatyevaṃ kaphākrāntaḥ samedaskaḥ prabhañjanaḥ| kṣāramūtrānvitān svedān sekānudvartanāni ca||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ| mūlairvā'pyarkatarkārīnimbajaiḥ sasurāhvayaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">sakṣaudrasarṣapāpakvaloṣṭavalmīkamṛttikaiḥ| kaphakṣayārthaṃ vyāyāme sahye cainaṃ pravartayet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sthalānyullaṅghayennārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet| sthiratoyaṃ saraḥ kṣemaṃ pratisroto nadīṃ taret||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-prāgukte kriyākrame kṛte sati, kaphāvṛto marut samedaskaḥ śāmyati| tathā kṣāramūtrayutān svedādīn kuryāt| tathā, karañjaphalasarṣapaiḥ prabhūtamūtrāloḍitairlimpet| athavā, mūlairarkādijaiḥ kṣaudrādiyutairlimpet| enaṃ-ūrustambhinaṃ, soḍhuṃ śakye vyāyāme ca kaphakṣayāya pravartayet| śakya iti "śakisahośca" iti yat| vyāyāmaṃ śanaiḥ kārayedityarthaḥ| tameva vyāyāmamāha-sthalānyullaṅghayet| nārīryathāśakti śīlayet| sthiratoyaṃ sarastaret| kṣemaṃ-grahādirahitam| tathā nadīṃ taret| katham ? pratisrotaḥ-srotobhimukham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śleṣmamedaḥkṣaye cātra snehādīnavacārayet| sthānadūṣyādi cālocya kāryā śeṣeṣvapi kriyā||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmamedaḥkṣaye satyasmin snehādīnavacārayet| śeṣeṣu ca vātarogeṣu sthānadūṣyādīnnirūpya cikitsitaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sahacaraṃ suradāruṃ sanāgaraṃ kvathitamambhasi tailavimiśritam| pavanapīḍitadehagatiḥ piban drutavilambitago bhavatīcchayā||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahacarādi kvathitaṃ tailayutaṃ piban mārutārditaśarīra icchayā drutagamano vilambitagamano vā bhavati| tantrakṛtā sumatinaitadvātasya vṛttasya nāmāpi śliṣṭaṃ kṛtvā vibaddham| drutavilambitākhyaṃ hyetadvṛttam| tasya ca lakṣaṇam (vṛ. ra. a. 3|49)- "drutavilambitamāha nabhau bharau|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">rāsnāmahauṣadhadvīpippalīśaṭhipauṣkaram| piṣṭvā vipācayetsarpirvātarogaharaṃ param||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādīn piṣṭvā sarpiḥ sāmānyaparibhāṣayā vipācayet| tacca suṣṭhu vātarogahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikānāṃ bhāgān pṛthak daśa palān vipaceddhaṭe'pām| aṣṭāṃśaśeṣitarasena punaśca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacetpicubhāgakalkaiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pāṭhāviḍaṅgasuradārugajopakulyā- dvikṣāranāgaraniśāmiśicavyakuṣṭhaiḥ| tejovatīmaricavatsakadīpyakāgni- rohiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">mañjiṣṭhayā'tiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ| tatsevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ sandhyasthimajjagatamapyatha kuṣṭhamīdṛk||60||</seg> <seg type="unit" n="61">nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā- jatrūrdhvasarvagadagulmagudotthamehān| yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśopha- hṛtpāṇḍurogamadavidradhivātaraktam||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nimbādīnāṃ pṛthak pṛthak daśapalānambudroṇe pacet| tenāṣṭāṃśaśeṣeṇa kvāthena pāṭhādibhiryavānyantaiḥ kalkīkṛtaiḥ karṣāṃśaiḥ śreṣṭhaguggulupalaiśca pañcabhiḥ sarpiṣaḥ punaḥ prasthaṃ vipacet| tat-sarpiḥ, śīlitaṃ vāyumatibalaṃ sandhyādigatamapi parākaroti| kuṣṭhamapīdṛśaṃ(k)-sandhyādigataṃ, hanti| tathā, nāḍīvraṇādīn śamayati| vasantatilakāścatasraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet| tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śirogate||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balābilvābhyāṃ kvathite kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet| tasya-ghṛtamaṇḍasya pakvasya, karṣadvayaṃ palaṃ vā nasyaṃ śirogate vāte prayoktavyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā| viśeṣeṇa prayoktavyā kevale mātariśvani||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvat-ghṛtamaṇḍavat, nakrādijā vasā kevale vāte viśeṣeṇa prayojyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ pṛthak ca kvāthaṃ kvāthābhyāmekastailamābhyām| kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayettena pānā- dvātā naśyeyuḥ śleṣmayuktā viśeṣāt||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purāṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ ca pṛthak kvāthyam| kvāthābhyāmetābhyāṃ tailamekataḥ-ekasmin tailaṃ miśritaṃ, kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayet| tena tailena vātā naśyanti, viśeṣeṇa kaphayuktāḥ| vaiśvadevī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">prasāriṇītulākvāthe tailaprasthaṃ payaḥsamam| dvimedāmiśimañjiṣṭhākuṣṭharāsnākucandanaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">jīvakarṣabhakākolīyugulāmaradārubhiḥ| kalkitairvipacetsarvamārutāmayanāśanam||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prasāriṇītulākvāthe tailaprasthaṃ kṣīrasamaṃ dvimedādibhiḥ kalkitaiḥ sāmānyaparibhāṣayoktakalkapramāṇairvipacet| taccāśeṣavātarogaghnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">samūlaśākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśamūlataśca| palāni pañcāśadabhīrutaśca pādāvaśeṣaṃ vipacedvahe'pām||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tatra sevyanakhakuṣṭhahimailā- spṛkpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ| lohitānaladalohasurāhvaiḥ kopanāmiśituruṣkanataiśca||68||</seg> <seg type="unit" n="69">tulyakṣīraṃ pālikaistailapātraṃ siddhaṃ kṛcchrān śīlitaṃ hanti vātān| kampākṣepastambhaśoṣādiyuktān gulmonmādau pīnasaṃ yonirogān||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahācarasya mūlaśākhānvitasya tulāṃ sametāṃ daśamūlācca tulāṃ śatāvaryāḥ palāni pañcāśat jalasya caturdroṇe pādāvaśeṣaṃ vipacet| tasmin pādāvaśeṣe sevyādibhiḥ pālikaistailāḍhakaṃ tulyakṣīraṃ siddhaṃ śīlitaṃ kṛcchrān mārutān kampādiyutān gulmādīṃśca hanti| svāgatāśālinyau vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet| mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā caturguṇam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">athavā nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt| sailānaladaśaileyaśatāhvāraktacandanāt||71||</seg> <seg type="unit" n="72">siddhe'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ kṣipet| bheḍasya sammataṃ tailaṃ tatkṛcchrānanilāmayān||72||</seg> vātakuṇḍalikonmādagulmavardhmādikān jayet| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahācaratulāyāḥ kvāthe tailāḍhakaṃ pacet| mūlakalkāddaśapalāni kṣīraṃ tailacaturguṇaṃ dadyādityevaṃ pākaḥ| athavā sahācaratulāyāḥ kvāthe natādibhiḥ siddhe'smin taile śarkarārajaso'ṣṭādaśapalāni kṣipet| etacca bheḍākhyasya maharṣeḥ sammataṃ dāruṇān vātarogān vātakuṇḍalikādīṃśca jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| balāśataṃ chinnaruhāpādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">jalāḍhakaśate paktvā śatabhāgasthite rase| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">pacetsājayordhāṃśaṃ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ| śaṭhīsaraladārvelāmañiṣṭhāgurucandanaiḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">padmakātibalāmustāśūrpaparṇīhareṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">palāśarasakastūrīnalikājātikośakaiḥ| spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tvakkundarukakarpūrataruṣkaśrīnivāsakaiḥ| lavaṅganakhakaṅkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ| sanāgakesaraiḥ siddhe dadyāccātrāvatārite||79||</seg> <seg type="unit" n="80">patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tatprayojitam| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ chardiṃ mūrcchāṃ gulmakṣatakṣayān||80||</seg> <seg type="unit" n="81">plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet| balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balāyāḥ śataṃ, guḍūcyāḥ pañcaviṃśatipalāni, rāsnāyāḥ sārdhāni dvādaśapalāni, etacca jalāḍhakaśate paktvā''ḍhakamātrasthite kvāthe dadhyādibhistulyaistailāḍhakamajākṣīrasyārdhāḍhakaṃ śaṭhyādibhiḥ palonmitaiḥ pacet| kaṭuphalaṃ-laghukaṅkolakam| plavaḥ-kuṭannaṭaḥ| avatārite cāsmin patrakalkaṃ dadyāt| anantarametattailaṃ vidhinā prayojitaṃ kāsādīn hanti| etadbalātailaṃ śreṣṭhaṃ garbhavyāpaduktādbalātailāt| tathā vātarogaghnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">pāne nasye'nvāsane'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyagete prayuktāḥ| duṣṭān vātānāśu śāntiṃ nayeyu- rvandhyā nārīḥ putrabhājaśca kuryuḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ete-pūrvoktāḥ snehāḥ, pānādiṣu kāle-avasare, prayuktā duṣṭān vātān drāgeva śamayeyuḥ| vandhyāśca nārīḥ putrabhājo vidadhyuḥ| śālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula">snehasvedairdrutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ| pittaṃ vā darśayedrūpaṃ bastibhistaṃ vinirjayet|83| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehasvedaiśca yadā kapho druto-dravatvaṃ prāptaḥ, pakvāśayastho rūpaṃ darśayet, athavā pittaṃ rūpaṃ darśayet, taṃ-kaphaṃ pittaṃ vā, bastibhirvinirjayet| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ah.4.22">
          <head>vātaśoṇitacikitsitadhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ vātaraktacikitsitamārabhyate| yato vātaśoṇitākhyo vyādhiḥ prāyo vātavyādhireva| śoṇitayuktena vāyunā kṛtatvādbahuvaktavyācca pṛthagasyopadeśaḥ, ityata āha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret| alpālpaṃ pālayan vāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaśoṇitino narasya snigdhasya sato bahūn vārān lohitamalpālpaṃ haredvātakopabhayāt| ata evāha,-pālayan vāyum, tathā yathādoṣaṃ-doṣānatikrameṇa, tathā balānatikrameṇa| yathādoṣamityupalakṣaṇārtham, dūṣyādyanatikrameṇāpi raktaṃ haret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">rugrāgatodadāheṣu jalaukobhirvinirharet| śṛṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam||2||</seg> pracchānena sirābhirvā deśāddeśāntaraṃ vrajat| --------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rugrāgādiṣu satsu jalaukobhī rudhiraṃ haret| cimicimādyanvitaṃ raktaṃ śṛṅgatumbairharet| deśāddeśāntaraṃ gacchadasṛk pracchānena sirayā vā haret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">--------------------------------------------| aṅgaglānau tu na srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat||3||</seg> <seg type="unit" n="4">gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| glānimanyāṃśca vātotthān kuryādvāyurasṛkṣayāt||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgaglānau tu satyāṃ na sādhyaṃ syāt| tathā rūkṣe vātottare ca yadraktaṃ tadapi na srāvyam| rūkṣe sati vātacikitsitaṃ seveta| nanu, kasmādraktasrāvo na vidhīyate ? ityāha-vāyurasṛkkṣayādgambhīraśophādīn kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">virecyaḥ snehayitvā tu snehayuktairvirecanaiḥ| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> virecanayogyaḥ puruṣaḥ snehayitvā virecanadravyeḥ snehayutairvirecanīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vātottare vātarakte purāṇaṃ pāyayedghṛtam| --------------------------------------------||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātottare vātarakte purāṇaṃ ghṛtaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śrāvaṇīkṣīrakākolīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ| siddhaṃ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrāvaṇyādibhiḥ ṛṣabhayuktaiḥ kalkīkṛtaiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ dugdhayuktaṃ vā vātaśoṇitahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">drākṣāmadhūkavaribhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| ghṛtaṃ pibettathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam||7||</seg> tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam| --------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣāmadhūkayoḥ kvāthe siddhaṃ vā ghṛtaṃ saśarkaraṃ pibet| kṣīraṃ ca guḍūcīsvarase kvathitaṃ pibet| tailādi vā sammiśritaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------| balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ||8||</seg> śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balādibhiḥ śṛtaṃ payo vātarujānāśanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------------------------------------| dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhāroṣṇaṃ kṣīraṃ gomūtrayuktaṃ vā doṣānulomanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">paitte paktvā varītiktāpaṭolatriphalāmṛtāḥ| pibeddhṛtaṃ vā kṣīraṃ vā svādutiktakasādhitam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paitte-pittādhike vātaśoṇite, śatāvaryādīn paktvā pibet| svādutiktadravyaiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kṣīreṇairaṇḍatailaṃ ca prayogeṇa pibennaraḥ| bahudoṣo virekārthe jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahudoṣo naro virekārthameraṇḍatailaṃ kṣīreṇa pibet| jīrṇe tasmin kṣīraudanāśī syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaṣāyamabhayānāṃ vā pāyayeddhṛtabharjitam| kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇe drākṣārasena vā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā, harītakīnāṃ kvāthaṃ ghṛtabharjitaṃ pāyayet| trivṛtāmūlacūrṇaṃ kṣīrānupānaṃ drākṣārasena vā pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam||13||</seg> viśeṣātpyupārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu| --------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā tasya-vātaraktavato, malaṃ kṣīrabastibhirghṛtānvitairnirharet| yasmādbastitulyaṃ nānyadvātaraktacikitsitamasti| viśeṣeṇa pāthvādipīḍāsu bastirhitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------| mustādhātrīharidrāṇāṃ pibetkvāthaṃ kapholbaṇe||14||</seg> sakṣaudraṃ triphalāyā vā guḍūcīṃ vā yathātathā| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustādīnāṃ kvāthaṃ mākṣikānvitaṃ kaphottare vātaśoṇite pibet| triphalāyāḥ kvāthaṃ vā samākṣikaṃ pibet| sarveṇa prakāreṇa guḍūcīṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------| yathārhasnehapītaṃ ca vāmitaṃ mṛdu rūkṣayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| viḍaṅgam ṃ pippalīmūlaṃ lomaśāṃ vṛṣakaṃ tvacam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ṛddhiṃ lāṅgalikīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| kalye liptvā''yasīṃ pātrīṃ madhyāhne bhakṣayedidam||17||</seg> vātāsre sarvadoṣe'pi paraṃ śūlānvite hitam| --------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo yasyārhaḥ snehastaṃ pītavantaṃ kṛtavamanaṃ ca mṛdu kṛtvā rūkṣayet| triphalādīni samāṃśāni jalena peṣayet| piṣṭvā ca prabhāte lauhīṃ pātrīṃ liptvā madhyāhna idaṃ bhakṣayet| etacca vātarakte sarvadoṣe'pi paraṃ śūlānvite hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">--------------------------------------------| kokilākṣakaniryūhaḥ pītastacchākabhojinā||18||</seg> kṛpābhyāsa iva krodhaṃ vātaraktaṃ niyacchati| --------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kokilākṣabhojinā kokilākṣakakvāthaḥ pīto vātaraktaṃ śamayati| kṛpābhyāsaḥ krodhaṃ yathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------| pañcamūlasya dhātryā vā rasairlelītakīṃ vasām||19||</seg> khuḍaṃ surūḍhamapyaṅge brahmacārī piban jayet| --------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamūlasya rasairāmalakarasairvā lelītakīṃ vasāṃ brahmacārī piban śarīre khuḍaṃ susthirībhūtamapi jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------| ityābhyantaramuddiṣṭaṃ karmabāhyamataḥ param||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ, abhyantaraṃ karma-cikitsitamuktam| ataḥ paraṃ bāhyaṃ karmocyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinutparam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāñjikasyāḍhake tailaṃ caturthabhāgasarjarasaṃ pakvaṃ prabhūte jale mathitaṃ paraṃ jvaradāhārtinut|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṃ tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvoktaṃ tailaṃ pakvaṃ saha madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivābhirāvāparūpābhirvartate yattadevabhūtaṃ satpiṇḍatailamucyate| taccābhyaṅgādvātaraktarujāharam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣeko'nilaprāye tadvatkoṣṇena sarpiṣā||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlena kṣīraṃ siddhaṃ śīghrameva śūlahṛt, pariṣekeṇetyarthādavagamyate| ata evāha-pariṣeko'nilaprāye| tatheva koṣṇena sarpiṣā-ghṛtena, hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| stambhākṣepakaśūkārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā stambhādibhirārtaṃ naraṃ caturbhirmadhuradravyasādhitaiḥ snehaiḥ koṣṇaiḥ pariṣecayet| dāhe punastaireva śītaiḥ pariṣecayet|</ab>
          <ab type="mula">tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| --------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā, gavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ koṣṇaiḥ stambhākṣepakaśūlārtaṃ tadvat-prāgvat, pariṣecayet| dāhe punaretaireva kṣītaiḥ pariṣecayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">--------------------------------------------| niḥkvāthairjīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā laghoḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvanīyānāṃ dravyāṇāṃ niḥkvāthairlaghorvā pañcamūlasya kvāthaiḥ koṣṇaiḥ stambhādyārtaṃ pariṣecayet| dāhe tu śītalaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sekārthaṃ taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyate||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāhe drākṣārasa ikṣurasa madyāni dadhimastvamlakāñjikaṃ sekārthaṃ śasyate| tathā, taṇḍulāmbhaḥ kṣaudrāmbhaḥ śarkarāmbhaśca sekārthaṃ śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">priyāḥ priyaṃvadā nāryaścandamārdrakarastanāḥ| sparśaśītāh sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāryaḥ priyāḥ-vallabhāḥ, priyavacasaścandanonārdrāḥ karāḥ stanāśca yāsāṃ tāṃ evaṃvidhāḥ sparśena śītāḥ sukhasparśāśc dāhaṃ [ rujaṃ ] klamaṃ ca ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sarāge saruje dāhe raktaṃ hṛtvā pralepayet| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ| lepo rugdāhavīsarparāgaśophanibarhaṇaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāhe sarāge sati raktaṃ hṛtvā prapauṇḍarīkādibhirlepaḥ kāryaḥ| sa ca lepo rugdāhādinibarhaṇaḥ| dārvī-dāruharidrā| madhukaṃ-yaṣṭīmadhu| sitopalā-śarkarā| erakāsaktuḥ-erakābījasaktuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudgapāyasaḥ| tilasarṣapapiṇḍaiśca śūlaghnamupanāhanam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛśaraḥ-tilamudgādikṛto, vātaghnaiḥ sādhito mudrapāyaso-mudrakṣīre yo miśritaḥ, tilasarṣapapiṇḍaiścaitadupanāhanaṃ śūlaghnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">audakaprasahānūpavesavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ syurupanāhane||31||</seg> <seg type="unit" n="32">stambhatodarugāyāmaśophāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> audakādyā jīvanīyauṣadhaiḥ sādhitāḥ snehayuktāḥ susaṃskṛtā upanāhena stambhādināśanāḥ syuḥ| athavā, audakādīnāṃ vasā jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā stambhādināśanā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī chāgalaṃ payaḥ| lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ payasi nivṛtāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahacarajīvantīmūlakalko ghṛtacchāgapayomiśro lepa upayogī bhavati| piṣṭāstilā bhṛṣṭāḥ-bhajitāḥ, payasi-kṣīre, nivṛtāḥ-prakṣiptāḥ, tadvat-prāgvat pralepe yojyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kṣārapriṣṭakṣumāṃ lepameraṇḍasya phalāni vā| kughārcchūlanivṛttyarthaṃ śatāhvāṃ vā'nile'dhike||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣumāṃ-atasīṃ, kṣīreṇa piṣṭāmadhike'nile śūlanivṛtyarthaṃ lepaṃ kuryāt| yadvā, eraṇḍasya phalāni kṣīrapiṣṭāni śūlanivṛttyarthaṃ lepaṃ kuryāt| yadvā, śatapuṣpāṃ kṣīre piṣṭvā śūlanivṛttyarthaṃ lepaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">mūtrakṣārasurāpakvaṃ ghṛtamabhyañjane hitam| --------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtrādibhiḥ siddhaṃ ghṛtamadhike'nile'bhyañjane hitam|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------| siddhaṃ samadhu śuktaṃ vā sekābhyaṅge-------|35| ------------------------------------------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="36"><label type="siglum">Sa.</label> śuktaṃ-cukraṃ, siddhaṃ samākṣikaṃ seke pariṣeke'bhyaṅge ca hitam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">--------------------------------------------| ----------------------------kaphottare||35||</seg> gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| pralepaḥ śūlanudvātarakte----------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphottare vātarakte gṛhadhūmādipralepo hito bhavati| śatāhvā-śatapuṣpā| rajanīdvayaṃ-haridre dve|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------------| -----------------------------vātakaphottare||36||</seg> madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam| --------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphottare vātarakte madhuśigrorbījaṃ kāñjikasaṃyuktaṃ tadvat-pralepe hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">--------------------------------------------| muhūrtaliptamamlaiśca siñcedvātakaphottare||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphottare vātarakte muhūrtaliptamarthādeva kāñjikapiṣṭamadhuśigrubījena liptamamlaiḥ-śuktādibhiḥ, siñcet|</ab>
          <ab type="mula">uttānaṃ lepanābhyaṅgapariṣekāvagāhanaiḥ| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttānaṃ vātaraktaṃ lepādibhirācaret-cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------| virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gambhīraṃ vātaśoṇitaṃ virekādibhirācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vātaśleṣmottare koṣṇā lepadyāstatra śītalaiḥ| vidāhaśopharukkaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaśleṣmottara uttāne vātaśoṇite lepādyāḥ koṣṇā hitāḥ| tatra-tasmin vātaśleṣmottare, śītalairlepanaiḥ stambhanāt vidāhādīnāṃ vivṛdbhirbhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">pittaraktottare vātarakte lepādayo himāḥ| uṣṇaiḥ ploṣoṣarugrāgasvedāvadaraṇodbhavaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātarakte pittaraktottare himāḥ śītā lepādayo hitāḥ| tatra pittaraktottare vātarakta uṣṇairlepaiḥ pleṣādayo bhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kaṣāye pādaśeṣite| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacetkalkaiḥ palonmitaiḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">sthirātāmalakīdūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ| lohahaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kākolīkṣīrakākolīśatapuṣparddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvak''patranakhavālakaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayogaṃ vātasṛk''pittadāhajvarārtinut||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kvāthakalpanayā kvathitaṃ tasminkaṣāye pādaśeṣite caturbhāgāvaśiṣṭe tailasyāḍhakaṃ samakṣīramāḍhakapramāṇena kṣīreṇa tulyaṃ sthirādibhiḥ palonmitaiḥ kalkīkṛtairyuktaṃ pacet| tattailaṃ catuṣprayogaṃ-pāne nasye'nuvāsane bastau ca yojitaṃ, vātāsṛgādīnāmartinudbhavet| sthirā-śāliparṇī| tāmalakī-bhūdhātrī| payasyā-arkapuṣpī| abhīruḥ-śatāvarī| lohaṃ-agaru| haṃsapadī-kīṭamārī| madhuparṇī-guḍūcī| aindrī-viśālā| vitunnakaṃ-paripelavam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| sahasraśatapākaṃ tadvātāsṛgvātaroganut||45||</seg> <seg type="unit" n="46">rasāyanaṃ mukhyatamamindriyāṇāṃ prasādanam| jīvanaṃ bṛhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balākaṣāyeṇa kalkena ca tailaṃ kṣīreṇa samaṃ tulyaṃ pacet| tat-tailaṃ, sahasrapākaṃ śatapākaṃ vā vātaśoṇitavātarogaharam| tathā, mukhyatamaṃ-śreṣṭham, tadrasāyanamindriyāṇāṃ-cakṣurādīnāṃ, prasādanaṃ-prasādajanakam| jīvanaṃ-prāṇadhāraṇam| bṛṃhaṇaṃ-upacayakaram| svaryaṃ-svarakaram| śukrāsṛgdoṣāṇāṃ nāśanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ativṛddhyā'nile śastaṃ nādau snehanabṛṃhaṇam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṛtvā tatrāḍhyavātoktaṃ vātaśoṇitikaṃ tataḥ| bheṣajaṃ snehanaṃ kuryādyacca raktaprasādanam||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anile-vāte, medaso'tivṛddhyā kaphasya vā'tivṛddhyā mārgasaṃrodhāt kāraṇāt kupite snehanabṛṃhaṇamauṣadhamādau na śastam| tatra-medasāvṛte kaphāvṛte vā vāte, āḍhyavātoktaṃ yaccikitsitamuktaṃ tatkāryam| tataḥ-anantaraṃ, vātaśoṇitikaṃ snehanaṃ bheṣajaṃ kuryāt| yaccāpi raktasya prasādanaṃ tadapi kuryāt| vātaśoṇitacikitsitamuktvā prāṇādicikitsāmāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">prāṇādikope yugapadyathoddiṣṭaṃ yathāmayam| yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syādyathābalam||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇādīnāṃ pañcānāṃ yugapat-tulyakālaṃ kope, yathoddiṣṭaṃ-yathoktavātavyādhicikitsānatikrameṇa, yathāmayaṃ-prāṇādikopajanitarogādyapekṣayā, yathāsannaṃ-prāṇādīnāmanyatamamāsannamanatikramya, yasminneva roge ya eva prāṇādīnāmanyatama āsannastameva cikitset| yathābalaṃ-balānatikrameṇa, prāṇādīnāmanyatamasya balinaḥ pūrvapratīkāraṃ kuryāt| ityevamatra bhaiṣajyaṃ-auṣadhaṃ, vikalpyaṃ-vikalpanīyaṃ, syāt-bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">nīte nirāmatāṃ sāme svedalaṅghanapācanaiḥ| rūkṣaiścālepasekādyaiḥ kuryātkevalavātanut||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāme vāte svedādibhistathā rūkṣaiḥ sekalepādibhirnirāmatāṃ nīte paścāt kevalavātanut-śuddhavātacikitsitaṃ, kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śoṣākṣepaṇasaṅkocastambhasvapanakampanam| hanusraṃso'rditaṃ khāñjyaṃ pāṅgulyaṃ khuḍavātatā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">sandhicyutiḥ pakṣavadho medomajjāsthigā gadāḥ| ete sthānasya gāmbhīryātsidhyeyuryatnato navāḥ||52||</seg> tasmājjayennavānetān balino nirupadravān| --------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śoṣaḥ-aṅgaśoṣaḥ| ākṣepaṇaṃ-āyāmaḥ| saṅkocaḥ-aṅgāvayavānām| stambho-daṇḍavat stabdhatā| svapanaṃ-acaitanyam| kampanaṃ-vepathuḥ| hanusraṃso-hanubhraṃśaḥ| ardittaṃ-vāyunā vakrīkṛtaṃ vakrārdham| khāñjyaṃ-khañjatā| pāṅgulyaṃ-paṅgutā| khuḍavāto-vātaśoṇitam| sandhicyutiḥ-sthānādbhraṃśaḥ| pakṣavadhaḥ-pakṣāghātaḥ| tathā, ye gadāḥ-rogāḥ, medaādisthānasthā bhavanti ta ete sthānasya gāmbhīryabhāvena jātā navāḥ-acirakālotpannāḥ, yatnataḥ sidhyeyuḥ, balinaḥ puṃsaḥ| tasmādetān śoṣādīn nirupadravān [ navān- ] śīghrajanmano, jayet-cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------| vāyau pittāvṛte śītāmuṣṇāṃ ca bahuśaḥ kriyām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vyatyāsādyojayetsarpirjīvanīyaṃ ca pāyayet| dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śālirvirekaḥ kṣīravān mṛduḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyau pittāvṛte vyatyāsāt-paryāyeṇa, śītāmuṣṇāṃ ca kriyāṃ baḥuśaḥ-śataśo, yojayet| tathā, jīvanīyaṃ sarpistamāturaṃ pāyayet| atra ca pittāvṛte vāyau dhanvamāṃsaṃ-jāṅgalaṃ piśitaṃ, yojyam| yavāḥ śālayaśca, tathā kṣīravān-kṣīrayukto, mṛdurvireko yojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṃ pañcamūlabalāśṛtam| kāle'nuvāsanaṃ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atrāpi pittāvṛte vāyau bastayaḥ sakṣīrā yojyāḥ| pañcamūlaṃ-mahat, tena balāsahitena śṛtaṃ kṣīraṃ prayoktavyam| kāle-yathāvasaramanuvāsanayogye, madhurauṣadhasādhitaistailairanuvāsanaṃ deyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yaṣṭīmadhubalātailaghṛtakṣīraiśca secanam| pañcamūlakaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuyaṣṭitailena balātailena ghṛtena kṣīreṇa ca secanaṃ hitam| pañcamūlasya kaṣāyeṇa-kvāthena, vā śītalena vāriṇā pittāvṛte vāte secanaṃ yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam||57||</seg> purāṇasarpistailaṃ ca tilasarṣapajaṃ hitam| --------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāvṛte yavānnāni hitāni| jāṅgalā mṛgāḥ pakṣiṇaśca tathā svedā hitāḥ| tīkṣṇā nirūhāḥ-āsthāpanaviśeṣāśca| tīkṣṇaṃ vamanaṃ savirecanaṃ hitam| purāṇaṃ ca sarpiḥ, tilasarṣapajaṃ ca tailaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------| saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphapittābhyāṃ dvābhyāṃ saṃsṛṣṭe vāta ādāveva pittaṃ vinirharet| paścāt kaphaṃ vātayuktaṃ jayet|</ab>
          <ab type="mula">kārayedraktasaṃsṛṣṭe vātaśoṇitikīṃ kriyām| --------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktasaṃsṛṣṭe vāte vātaśoṇitikīṃ kriyāṃ kārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">--------------------------------------------| svedābhyaṅgarasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsāvṛte svedābhyaṅgamāṃsarasāḥ kṣīraṃ snehaśca yathāyogametaddhitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">pramehamedovātaghnamāḍhyavāte bhiṣagjitam| mahāsneho'sthimajjasthe pūrvoktaṃ retasā''vṛte||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āḍhyavāte-medasā''vṛte vāyau, pramehanaṃ medoghnaṃ vātaghnaṃ ca bhiṣagjitaṃ-auṣadhaṃ, hitam| asthimajjasthe vāte mahasneho-ghṛtamajjāvasātailaiḥ siddho, yadvā nārāyaṇādirhitaḥ| retasā''vṛte pūrvoktaṃ-vātavyādhau śukrastavātoktaṃ (hṛ. ci. a. 21|20) , hitam|</ab>
          <ab type="mula">annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu| --------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> annenāvṛte pācanīyamauṣadhaṃ vamanaṃ hitam| dīpanīyaṃ-āgneyaṃ, yadauṣadhaṃ laghu ca-prakṛtyā, tatsarvaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------| mūtrāvṛte mūtralāni svedāścottarabastayaḥ|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūtreṇāvṛte vāte mūtralāni-trapusādīni, svedāścottarabastayoḥ hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">eraṇḍatailaṃ varcaḥsthe bastisnehāśca medinaḥ| --------------------------------------------||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varcasā''vṛte vāta eraṇḍatailaṃ bastayaśca snehāśca medino hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-------------------------------------------| kaphapittāviruddhaṃ yadyaśca vātānulomanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sarvasthānāvṛte'pyāśu tatkāryaṃ mātariśvani| anabhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhikāraṇam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ| prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate| śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddhagugguloḥ||65||</seg> leho vā bhārgavastadvadekādaśasitāśitaḥ| -------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvasthānāvṛte mātariśvani-vāyau, āśu-śīghrameva, yadauṣadhaṃ kaphapittayoraviruddhaṃ vātasya cānulomanaṃ tatkāryam|tasmin sarvadhātvāvṛte mātariśvani yadanabhiṣyandi snigdhaṃ srotasāṃ yacchuddhikaraṃ tatsarvamannapānauṣadhaṃ yojyam| yāpanasaṃjñā bastayo bāhulyena madhurāḥ sānuvāsanāḥ-snehabastayaśca, hitāḥ| balasyādhikyaṃ prasamīkṣya-buddhvā, mṛdu virecanaṃ hitam| sarveṣāṃ rasāyanaprayogāṇāmupayogaḥ praśasyate| tathā śuddhasya gugguloḥ prayogaḥ, bhārgavo leho-brāhmarasāyanoktaścyavanaprāśo vā, tadvadekādaśasitāśito-brāhmarasāyanoktaḥ (?), praśasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">--------------------------------------------| apāne tvāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam||66||</seg> vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśayaviśodhanam| --------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāne vāyau yenakenacidāvṛte sarvaṃ bheṣajaṃ dīpanaṃ-agneḥ, grāhi-saṅgrahaṇaṃ, vātasyānulomanaṃ mūtrāśayasya-basteḥ, viśodhanaṃ tatsarvaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">--------------------------------------------| iti saṅkṣepataḥ praoktamāvṛtānāṃ cikitsitam||67||</seg> prāṇādīnāṃ bhiṣakkuryādvitarkya svayameva tat| --------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anantaroktena prakāreṇa, āvṛtānāṃ saṅkṣepataścikitsitaṃ-auṣadhaṃ, proktam| yat prāṇādīnāṃ pañcānāmāvṛtānāṃ cikitsitaṃ tat-pūrvoktaṃ, bhiṣak svayameva vitarkya-vicārya, kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">--------------------------------------------| udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">samānaṃ śamayedvidvāṃstridhā vyānaṃ tu yojayet| prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi tatsthitau dehasaṃsthitiḥ||69||</seg> svaṃ svaṃ sthānaṃ nayedevaṃ vṛtān vātān vimārgagān| --------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udānākhyaṃ vāyumūrdhvameva yojayet-yato'sau sadaivordhvagāmī, tathā prayateta yathordhvagāmī bhavati| apānākhyaṃ cānilamanulomayet-adhogatirhyayaṃ sadaiva samīraṇastasmādadhogamanaṃ yathā'sya sampadyeta tathā cikitsitaṃ kāryamityarthaḥ| samānākhyaṃ vāyuṃ vidvān vaidyo vātaghnairauṣadhaiḥ śamayet| ayamabhiprāyo granthakṛtaḥ-kila nāsyordhvagāmitā naivādhogāmitā yathā sampadyate tathā cikitsitaṃ hitam, kiṃ tarhi svasthānapratipattirevetyevaṃ cikitsā kāryeti| vyānākhyaṃ tu vāyuṃ tridhā yojayet-ūrdhvādhomadhyagamanaṃ yathā'sya śarīre sampadyate tathā cikitsā kāryeti| tathā, prāṇo vāyuścaturbhyo'pi-udānāpānasamānavyānebhyo'pi, sarvaprayatnena rakṣyaḥ-ythodānādibhirnāsya bādhā sampadyate tathā cikitsā kāryetyarthaḥ| yatastasya-prāṇasya, sthitau satyāṃ dehasya-śarīrasya, saṃsthitiḥ-jīvanaṃ bhavati, prāṇaṃ vinā na jīvatītyathaḥ| evaṃ-anena prakāreṇa, vātān vimārgagānāvṛtān svaṃ svaṃ sthānaṃ nayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">--------------------------------------------| sarvaṃ cāvaraṇaṃ pittaraktasaṃsargavarjitam||70||</seg> rasāyanavidhānena laśuno hanti śīlitaḥ| --------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvamevāvaraṇaṃ vātānāṃ pittaraktasaṃsargavarjitaṃ rasāyanavidhinā śīlito laśuno hanti| etena pittaraktasaṃsṛṣṭamāvaraṇaṃ varjayitvā sarvāvaraṇānyanyāni laśunaḥ kevala eva nihanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">--------------------------------------------| pittāvṛte pittaharaṃ marutaścānulomanam||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāvṛta udānādau pittaharaṃ pavanasya cānulomanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">raktāvṛte'pi tadvacca khuḍoktaṃ yacca bheṣajam| raktapittānilaharaṃ vividhaṃ ca rasāyanam||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktāvṛte tadvat-pittaharaṃ tathaiva mārutānulomanaṃ, hitam| yacca khuḍoktaṃ-vātaśoṇitoktaṃ, bheṣajaṃ tathā pittaraktānilaharaṃ ca hitam, vividhaṃ rasāyanaṃ ca| vividhaṃ-nānāprakāraṃ, sarvadoṣadūṣyādikaṃ cālokya yathāyogaṃ vidheyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">yathānidānaṃ nirdiṣṭamiti samyak cikitsitam| āyurvedaphalaṃ sthānametatsadyo'rtināśanāt||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anena prakāreṇa, yathānidānaṃ-nidānānatikrameṇa, yathoddeśastathā nirdeśaḥ| anayā rītyā sarvameva cikitsitaṃ nirdiṣṭam| etaccāyurvedaphalabhūtaṃ sthānam, etadupadeśena sadyo'rtināśanāddhetoḥ|</ab>
          <ab type="mula">cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣagjitam| bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ paryāyaiḥ smṛtamauṣadham|74| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cikitsitādaya auṣadhasya paryāyāḥ smṛtā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="5" xml:id="ah.5">
        <head>Kalpasiddhisthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.5.1">
          <head>vamanakalpādhyāyah</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śreegaṇeśāya namaḥ| cikitsitasthānādantaraṃ kalpasthānamārabhyate cikitsitasthānasya kalpasthānāpekṣatvāt| tathā hi prāgadhyageeṣṭa (hṛ. ci. a. 1/8) - "tarpaṇena rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni vā| vamanāni prayujyeta" iti| tadevamādyupadeśāt sapekṣatvamasya| tasmāt kalpasthānamucyata ityāha --</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmāt kalpasthānamucyata ityāha ---- athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanaṃ-ūrdhvaṃ mukhena doṣaharaṇam , tasya kalpa:-kalpanaṃ yojanamityartha:| śeṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyeyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śrīgaṇeśāya namaḥ| atha kalpasthānārambhaḥ| vamanakalpaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| atha vamanakalpaḥ| tatra saṅgrahe (ka. a. 1)-"vamandravyāṇāṃ madanaphalajīmūtakekṣvākudvikośātakīkuṭajaphalāni śreṣṭhāni| teṣvapi madanaphalam| doṣadūṣyādivaśāccaiṣāmetatkalpanānāṃ ca prādhānyam| doṣādīnāmeva cātibahvavasthābhedādvamanādiṣu kalpanānāṃ vyāpadāṃ sādhanānāṃ ca yadasaṅkhyeyatvaṃ, ato buddhimatāṃ vikalpamārgadarśanārthamudāharaṇamātraṃ kalpasiddhisthānamupadekṣyate|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">prādhānyācca vamanakalpe madanameva śasyata ityāha ---- atha madanakalpaḥ| vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ, trivṛnmūlaṃ virecane| nityamanyasya tu vyādhiviśeṣeṇa viśiṣṭatā||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanaviṣaye nityaṃ madanaṃ śreṣṭham , nirapāyitvādanyadravyaviṣaye'pi vā tasyopayogāt sarvatrāniṣiddhaprasaratwācca| lāghavamicchaṃśca tantrakṛdidamavocat-`trivṛnmūlaṃ virecane'iti| yathā madanaṃ vamane nityaṃ śreṣṭhaṃ , tathā trivṛnmūlaṃ virecane , nirapāyitvādihetunā| madanaṃ varjayitwā vyādhivaśādanyasya-jīmūtādeḥ , viśiṣṭatā| vakṣyati hi (ślo. 19)- "jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ| prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām| " iti| evaṃ trivṛnmūlaṃ varjayitwā parasya virecanadravyasya vyādhiviśeṣeṇa viśiṣṭatvam, na tu trivṛnmūlavatsarvatrāniṣiddhaprasaratvaṃ nirapāyitvaṃ ca| tathā coktam (saṅgrahe sū. a. 13)- "trivṛtsukhavirecanānām| " iti| tadevaṃ vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ trivṛnmūlaṃ viracane sarvadeti sthitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mānatrivṛtoḥ śreṣṭhatvamāha-vamana iti| nityaṃ avyabhicāreṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi| ādāyāhni praśastarkṣe madhye grīṣmavasantayoḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pramṛjya kuśamuttolyāṃ kṣiptvā badhvā pralepayet| gomayenānu muttolīṃ dhānyamadhye nidhāpayet||3||</seg> <seg type="unit" n="4">mṛdubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt| niṣkṛṣṭāni gate'ṣṭāhe śoṣayettānyathātape||4||</seg> <seg type="unit" n="5">teṣāṃ tataḥ suśuṣkāṇāmuddhṛtya phalapippalīḥ| dadhimadhvājyapalalairmṛditvā śoṣayetpunaḥ||5||</seg> tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya rkāyakāle prayojayet| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athaśabdo'tra prastutau madanasya prastāve| madanasya phalāni pāṇḍūni gṛhītvā, na tvatipāṇḍūnyatikrāntapākatwāt, na cātiharitānyāmatvāt| kadā''dāya ? praśastanakṣatre divase| kasminnṛtau ? madhye grīṣmavasantayoḥ| evamṛtusandhau gṛhītāni pramṛjya-vyapagatamalādidoṣāṇi kṛtwā, kuśamayyāṃ muttolyāṃ-mūṭikāyāṃ, kṣiptvā punarupariṣṭādbaddhdvā ca tato gomayena tāṃ muttolīṃ limpet| anantaraṃ dhānyamadhye nidhāpayet-sthāpayet| kuśānāṃ samūho racanāviśeṣaniṣpāditaḥ kuśamuttolītyucyate| mṛdubhītāni tāni madhviṣṭagandhāni- kadācinmadhugandhāni kadācidiṣṭagandhāni,kuśaveṣṭanādaṣṭāhena jñātvā anantaramaṣṭāhe'tikrānte kuśamuttolyāḥ niṣkṛṣṭāni-bahiṣkṛtāni, anantaramātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ teṣāṃ-madanaphalānāṃ, [suṣṭhu] śuṣkāṇāṃ phalapippalīruddhṛtya dadhimadhvājyapalalairmṛditvā-saṅkṣudya,punarātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ, suṣṭhu guptaṃ dhārayitvā kāryakāle-vamanāvasare, tāḥ prayojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madanasaṃskāramāha-phalānīti| phalāni-madanaphalāni| pramṛjya-viśodhya| kuśamuttolyāṃ-kuśamayarajjuveṣṭanikāyām| tāṃ ca muttolīṃ rajjubhirbaddhvā gomayena lepayet| anu-paścāt, dhānyarāśau nidhāpayet| saṅgrahe tu (ka. a.1) -"yavabusamāṣaśālivrīhikulatthamudgānyatamarāśau" iti| tato'ṣṭāhe gate mṛdubhūtāni madhuvadiṣṭagandhāni kuśaveṣṭanānniṣkṛṣya ātape śoṣayet| tataḥ suśuṣkāṇāṃ phalapippalīḥ-majjānaṃ, uddharet| tato dadhyādibhirmardayet| tataḥ punaḥ śoṣayet| tato guptaṃ sthāpayet| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"navaṃ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā" ityadhikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale| karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpyudake'thavā| tataḥ pibetkaṣāyaṃ taṃ prātarmṛditagālitam||8||</seg> sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-anantaraṃ, tataḥ-pippilībhyo, mātrāṃ-parimāṇaṃ prāyeṇa deśakālādivaśādwā mātrāṃ, vikalpyānantaraṃ tāṃ mātrāṃ jarjarīkṛtya-sañcūrṇya, madhuyaṣṭayādīnāmanyatamasya jale śarvarīṃ-sakalāṃ rātriṃ, vāsayedabhiṣavaṇāya| tataḥ-anantaraṃ, [prātaḥ] taṃ kaṣāyaṃ mṛditagālitaṃ pūrvaṃ mṛditaṃ paścādgālitaṃ-vastrapūtaṃ kṛtvā, sūtroditena vidhinā-"śvo vamyaṃ" (sū. a. 18|12) ityādigranthoktena, pibet| [tathā-] evaṃ kṛte sati, tena sādhu vamet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> madanaprayogamāha-atheti| tataḥ-phalapippalībhyaḥ, mātrāṃ-antarnakhamuṣṭiṃ, yāvadvā sādhu manyeta| kovidāraḥ-kāñcanāraḥ| karbudāraḥ-śleṣmātakaḥ| bimbī-tuṇḍikerī| nīpaḥ-kadambabhedaḥ| vidulo-vetasaḥ| śaṇapuṣpī-ghaṇṭāravā| sadāpuṣpī-vanakārpāsī| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| tena-tathākṛtena kaṣāyeṇa, sādhu vamet| anyathā tvasādhu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| śleṣmajvarapratiśyāyagulmāntarvidradhīṣu ca||9||</seg> pracchardayedwiśeṣeṇa yāvatpittasya darśanam| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśeṣeṇa śleṣmajvarādiṣu vamet| yāvatpittasya darśanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śleṣmajvarādau viśeṣamāha-śleṣmajvareti| śleṣmajvarādiṣu tu viśeṣeṇa punaḥpunarvāmayedāpittadarśanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| phalapippalicūrṇaṃ vā kwāthena svena bhāvitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādivāriṇā| pibejjvarāruciṣṭhevagranthyapacyarbudodarī||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā madanaphalapippalīcūrṇaṃ svena-phalapippalīkwāthena, bhāvitaṃ tribhāgatriphalācūrṇānvitaṃ kovidārādijalena pibet, jwarādiṣūdarānteṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanāntaramāha-phalapippalīti| svena-phalapippalīkvāthena| tribhāgaṃ-tṛtīyabhāgatulyaṃ, sammīlitaṃ triphalācūrṇaṃ yasmiṃstattathā| jvarādimān pibet| ṣṭhevaḥ-kaphaprasekaḥ|</ab>
          <ab type="mula">pitte kaphasthānagate jīmūtādijalena tat| -------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pitte kaphasthānagate sati granthyā (jvarā) dimānnarastat-madanaphalaṃ, jīmūtādijalena pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanāntaramāha-pitta iti| kaphasthānagate pitte tat-phalapippalīcūrṇaṃ, jīmūtādijalena pibet| jīmūtādayaḥ-śreṣṭheṣūktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------------| hṛddāhe'dhostrapitte ca kṣīraṃ tatpippalīśṛtam||12||</seg> kṣaireyīṃ vā---------------------------------------| ---------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛdayadāhe'dhoge raktapite [ca] tasya-madanaphalasya, pippalībhiḥ kwathitaṃ kṣīraṃ kṣaireyīṃ vā pibet| tantrāntare ca kṣīraśrapaṇavidhiruktaḥ-"dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ||" iti| asrapitta ityetāvatyukta ūrdhvagobhayagayorasrapittayorvamanāyogyatwādevādhograhaṇe siddhe punaradhograhaṇaṃ sukhatarapratipattyartham| kṣaireyīmiti "kṣīrāḍ ḍhañ" iti ḍhañ, "ṭiḍ ḍhāṇa" iti ṅīp| ā raṃ-anyadāha-hṛddāha iti| phalapippalīśṛtaṃ kṣīraṃ kṣaireyīṃ vā hṛddāhe'dhosrapitte ca pibet| kṣaireyīṃ-kṣīrapeyām| kṣīraṃ ca-tatpippalīśṛtameva| saṅgrahe tu (ka. a.1)-"tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------kaphacchardiprasekatamakeṣu tu| dadhyuttaraṃ vā dadhi vā tacchṛtakṣīrasambhavam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphacchardiprasekatamakeṣu dadhyuttaraṃ-dadhisarameva hitam| athavā dadhi hitam| ubhayamapi vamane hitaṃ tacchṛtakṣīrasambhavam| tacchṛtaṃ-madanapippalīśṛtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-kaphacchardīti| kaphacchardyādiṣu tu tacchṛtakṣīrajaṃ dadhi dadhyuttaraṃ vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">phalādikwāthakalkābhyāṃ siddhaṃ tatsiddhadugdhajam| sarpiḥ kaphābhibhūte'gnau śuṣyaddehe ca vāmanam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kwāthaśca kalkaśca kwāthakalkau, phalādīnāṃ-madanaphalajīmūtakekṣwādīnāṃ kwāthakalkau, tābhyāṃ siddhaṃ-pakwaṃ, sarpiḥ kaphenābhibhūte'gnau śuṣyaccharīre ca vāmanaṃ hitam| kimbhūtaṃ sarpiḥ ? tatsiddhadugdhajam ,- taiśca-phalādibhiḥ śṛtaṃ(siddhaṃ), tatsiddhaṃ ca taddugdhaṃ ca tasmādudbhūtam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-phalāditi| phalādīni-śreṣṭhatvenoktāni, teṣāṃ kvāthaḥ, teṣāmeva kalkaḥ, teṣāmeva kṣīrājjātaṃ sarpiḥ, ekatra siddhaṃ mandāgnau kārśye ca pibet| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"phalamajjacūrṇamiśreṇa vā''ragvadhādidravyāṇāṃ gopaghoṇṭābhūnimbabāṇavarjānāṃ sasomavalkapañcakolakānāmanyatamasya niryūheṇa sādhitaṃ lehamupayuñjīta| phalamajjacūrṇamiśreṇa vā reṇukailāśatāhvākustumburutagarakuṣṭhatvakcorakamarubakāgurugugguluvālakaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyakasthauṇeyakasurasā- pālevatapūtyaśokarohiṇīnāṃ dvāviṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitāmutkārikāmodanaṃ vā bhakṣayet| phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā tilaśālitandulapiṣṭaistatkaṣāyopasṛṣṭaiḥ surasādidravyānyatamaniryūhopasṛṣṭairvā śaṣkulīrapūpānanyaṃ vā bhakṣyaṃ sādhiyitvā bhakṣayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">swarasaṃ phalamajjño vā bhallātakavidhiśṛtam| ādarvīlepanātsiddhaṃ līḍhvā pracchardayetsukham||15||</seg> taṃ lehaṃ bhakṣyabhojyeṣu tatkaṣāyāṃśca yojayet| --------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phalamajjño vā swarasaṃ bhallātakavidhānena śṛtaṃ darvīlepaṃ yāvat paktwā līḍhvā sukhaṃ vamet| taṃ ca lehaṃ bhakṣyādiṣu tathā tasya-madanaphalasya, kaṣāyān yojayet| ā raṃ-anyadāha-svarasamiti| bhallātakavidhiḥ-ukto rasāyaneṣu (hṛ.u.a. 39/72)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------| vatsakādipratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phalamajjajaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nimbārkānyatarakwāthasamāyukto niyacchati| baddhamūlānapi vyādhīn sarvān santarpaṇodbhavān||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madanaphalamajjajo vā kaṣāyo vatsakādigaṇapratīvāpo (hṛ. sū. a. 15|33) nimbārkānyatarakwāthasaṃyukto vyādhīn samūlānapi niyacchati| kīddaśān ? santarpaṇajān| ā raṃ-anyadāha-vatsakādīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">rāṭhapuṣpaphalaślakṣṇacūrṇairmālyaṃ surūkṣitam| vamenmaṇḍarasādīnāṃ tṛpto jighran sukhaṃ sukhī||18||</seg> <seg type="unit" n="2">evameva phalābhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā| --------------------------------------------------|19| iti madanakalpaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madanapuṣpaphalasūkṣmacūrṇaiḥ surūkṣitaṃ-tadrajasā'tidhūsaritaṃ, puṣpaṃ jighran maṇḍarasādīnāṃ tṛptaḥ , ādigrahaṇāt kṛśarākṣīrayavāgūnāṃ parigrahaḥ , tathāvidho jighran sukhī-kleśamasahiṣṇuḥ , sukhena vamet| evameva-anenaiva krameṇa, phalābhāve sati puṣpaṃ prakṛtatwānmadanasya, kalpanīyam| "athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet| śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale||" (ślo. 6) ityādividhinā śalāṭu vā-bālamadanaṃ apakvaṃ phalaṃ vā, evaṃ kalpanīyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-rāṭhapuṣpaphaleti| rāṭho-madanaḥ| suruṣitaṃ-suṣṭhu avakīrṇam| śalāṭu-bālaṃ phalam| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"phalapippalīnāṃ vā phalādiniryūheṇaikaviṃśatikṛtvaḥ subhāvitānāṃ kusumarajaḥsadṛśena cūrṇenāvacūrṇayet sarasi saroruhaṃ bṛhatsāyāhne tadrātrimuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛśarākṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitopetamākaṇṭhaṃ pītavānupajighran sukumāraḥ samucitagandhasampadutkliṣṭakaphapitto bheṣajadveṣī ca tathā sukhena chardayati| etena sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">atha jīmūtakalpa:| ---------------------------------------------------| jīmūtādyāśca phalavat---------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīmūtatumbīkośātakyādyāḥ kuṭajaphalaparyantāḥ phalavat-madanaphalatulyavidhinā, kalpyāḥ| ā raṃ-madanavidhiṃ jīmūtādiṣvatidiśati-jīmūtādyā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------| ----------------------jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ||19||</seg> prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśeṣeṇa tu jīmūto jvarādiṣu yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha jīmūtakalpaḥ| tatra viṣayamāha-jīmūtamiti| jīmūtaṃ-devadālī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte, phale peyā payaskṛtā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">lomaśe kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṝte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ haritapāṇḍuke||21||</seg> <seg type="unit" n="22">āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ pibenmṛditagālitam| kaphādarocake kāse pāṇḍutwe rājayakṣmaṇi||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asya-jīmūtasya, puṣpe sampanne payaḥ-kṣīraṃ, jīmūtakaśṛtaṃ prayojyam| phale'sya niṣpanne payaskṛtā-jīmūtaśṛtakṣīraniṣpāditā, peyā yojyā| jīmūtaphalasya lomaśālomaśatayā mṛdukaṭhinabhedena dwaividhyam| lomaśe tasmin jīmūtaphale śṛtakṣīrasya yā santānikā-śītībhūtasyopariṣṭāddhano'vayavaḥ , taṃ vamane pibet| alomaśe jīmūtaphale-kāṭhinyamāgate, taccūrṇayutaṃ dadhyuttaraṃ-dadhisaraṃ, pibet| śṛte payasi prakṛtatwājjīmūtaphalaiḥ śṛte| kimbhūte ? haritapāṇḍuke,-lomaśālomaśayormadhyamāvasthāṃ prāpte sati, dadhyamlaṃ jātaṃ pibet| amlameva dadhi-dadhyamlam, kecittu mastu dadhyamlamityāhuḥ| jīmūtaphalena vā''sutya vāruṇīmaṇḍaṃ pibet| kimbhūtam ? mṛditagālitaṃ,-pūrvaṃ mṛditaṃ khajādinā, paścād gālitaṃ-prasratam| keṣu ? kaphārocakādiṣu| ā raṃ-prayogamāha-paya iti| asya-jīmūtasya, puṣpe nirvṛtte puṣpasiddhaṃ payaḥ prayoktavyam| phale phalasiddhakṣīrapeyā| lomaśe phale tatsiddhakṣīrasantānikā| cyutalomani phale tatsiddhakṣīradadhisaraṃ dadhi vā| haritapāṇḍuni phale tatsiddhakṣīrajamamlaṃ dadhi kṣīraṃ vā| haritapāṇḍubhirvāruṇīmaṇḍaṃ āsunuyāt-avasthāntaraṃ nayet| tato mṛditagālitaṃ kaphajeṣvarocakādiṣu pibet|</ab>
          <ab type="mula">iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbīkośātakīṣvapi| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iyaṃ ca kalpanā-'payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte' ityādikā 'āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ' itiparyantā, tumbīkośātakīṣvapi kāryā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jīmūtakalpanāṃ tumbīkośātakyoratidiśatiiyamiti| iyaṃ-avasthābhedena, kalpanā tumbyāṃ kośātakīdvaye ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ veṇijanmanām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet| dwe vā trīṇyapi vā''pothya kwāthe tiktottamasya vā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">āragvadhādinavakādāsutyānyatamasya vā| vimṛdya pūtaṃ taṃ kwāthaṃ pittaśleṣmajwarī pibet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paryāgatānāṃ-prāptasamyakpākānāṃ, phalānāṃ veṇijanmanāṃ-devadālyutpannānāṃ, cūrṇasya śuktiṃ-ardhapalaṃ, payasā vātapittābhyāmarditaḥ-āturaḥ , pibet| dwe vā trīṇyapi vā jīmūtaphalanyāpothya-jarjarīkṛtya, tiktottamasya-nimbasya, kwāthaṃ pittaśleṣmajwarī pibet| athavā, āragvadhādinavakāt-āragvadhavargādādyauṣadhanavakāt, anyatamasya kwāthe dwe vā trīṇyapi vā jīmūtaphalānyāsutya-sandhāya, tathā vimṛdya pūtaṃ kwātha pittaśleṣmajwarī pibet| garāgarī ca veṇī ca devadālī ca jīmūtaṃ ceti paryāyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-paryāgatānāmiti| paryāgatānāṃ-pakvānām| veṇī-jīmūtaḥ| śuktiṃ-ardhapalam| anyadāha-dve veti| āpothya-jarjarīkṛtya| tiktottamasya-paṭolasya| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"jīvakarṣabhakekṣuśatāvarīnāmanyatamasya svarasena vā pittaje| athavā pūrvavat ghṛtaṃ siddham|" iti|ḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">jīmūtakalkaṃ cūrṇaṃ vā pibecchītena vāriṇā| jware paitte, kavoṣṇena kaphavātātkaphādapi||26||</seg> <seg type="unit" n="2">iti jimūtakalpaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīmūtacurṇaṃ-phalamapi kalkīkṛtyāthavā taccūrṇaṃ pittajajware śītena jalenāloḍya pibet| tasyaiva kalkaṃ cūrṇaṃ vā kaphavātāt kaphāccodbhūte jware kavoṣṇena vāriṇā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-jīmūtakalkamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">athekṣwākukalpaḥ| kāsaśwāsaviṣacchardijvarārte kaphakarśite| ikṣwākurvamane śastaḥ pratāmyati ca mānave||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsādyārte kaphārdite puruṣe vamane-vamanaviṣaye, ikṣwākuḥ śastaḥ| pratāmyati ca mānave pratamakākrāntatwādyaḥ pratāmyati narastasmiṃśca, śastaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athekṣvākukalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsaśvāseti| ikṣvākuḥ-kaṭutumbī| pratāmyati-mūrcchāyukte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">phalapuṣpavihīnasya pravālaistasya sādhitam| pittaśleṣmajvare kṣīraṃ pittodrikte prayojayet||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phalapuṣpavihīnasya-asañjātaphalapuṣpasya, [tasya-] ikṣvākoḥ, kisalayaiḥ kṣīraṃ sādhitaṃ pittaśleṣmajvare pittodrikte prayojayet| phalapuṣpavihīnasyetyanena komalatvaṃ pratipādayati ikṣvākostantrakṛt| anyathā "pravālaiḥ sādhitaṃ kṣīraṃ pittodrikte prayojayet|" iti brūyāt| ikṣvākuphalasya jaraṭhāvastasya prayogamāha- ā raṃ-prayogamāha-phalapuṣpavihīnasyeti| vihīnatvaṃ-anutpattyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">hṝtamadhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi| syāttadā kaphaje kāse śwāse vamyaṃ ca pāyayet||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣvākuphalasya jaraṭhāvasthasya prayogamāha---- hṛtamadhye jīrṇe-supakve, tasmin ikṣvāko: phale hṛtamadhyabhāgatvācchūnyamadhye kṣīraṃ sthitaṃ sat yadā dadhi jātaṃ syāttadā kaphakāsādiṣu vamanārthaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-hṛtamadhya iti| hṛtamadhye-niṣkulīkṛte| jīrṇe-pakve|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ| tena takraṃ vipakvaṃ vā pibetatsamadhusaindhavam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣākuphalamadhyaṃ vā mastunā pāṇḍvādyarditaḥ pibet| tena-ikṣvākuphalamadhyena, takraṃ vā vipakwaṃ madhusaindhavayutaṃ pibet| samadhusaindhavamityuktaṃ spaṣṭārtham vamanavidhau hi samadhusaindhavasya vamanasyānujñānāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-mustuneti| tena-phalamadhyena| saṅgrahe tu (ka.a. 1)-"tadeva vā madhyaṃ saguḍapalalaṃ bhakṣayet| ikṣvākuphalatailaṃ vā pibet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">bhāvayitvā''jadugdhena bījaṃ tenaiva vā pibet| viṣagulmaudaragranthigaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajādugdhena tadbījaṃ bhāvayitvā tenaiva-chagalīkṣīreṇa, viṣagulmādiṣu pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-bhāvayitveti| tenaiva-ājadugdhena, viṣādiṣu ṣaṭsu pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">saktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ| kaphodbhave jvare kāse galarogeṣvarocake||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saktubhiḥ-yavasaktubhiḥ, tumbīsvarasabhāvitairmanthaṃ vā pibet| kaphodbhaveṣu jvarādiṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-saktubhiriti| kaphajeṣu jvarādiṣu manthaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">gulme jvare prasakte ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca daurbalyamaśnute||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalkaṃ tumbyā māṃsarasaiḥ pibet| gulme tathā jvare prasakte-dīrghakālānubandhini| evaṃ sati puruṣaḥ sādhukṛtvā vamati| daurbalyaṃ ca na prāpnoti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-gulma iti| gulme cirakālajvare ca māṃsarasaiḥ kalkaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tumbyāḥ phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam| chardayenmālyamāghrāya gandhasampatsukhocitaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="3">itīkṣvākukalpaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sa-(tumbyāḥ phalarasaiḥ puṣparasaiścāvacūrṇitaṃ śuṣkaiḥ-śoṣitaiḥ,tumbiphalarasaistumbipuṣpacūrṇamiśritairavacūrṇitaṃ mālyāmāghrāya sukhaṃ vamet| gandhasampat-gandhasampattimat|) r0 -anyadāha-tumbyā iti| tumbīphalarasaiḥ tumbīpuṣpacūrṇamiśritaiḥ śoṣitairavacūrṇitaṃ mālyamāghrāya sukhaṃ vamet| gandhasampat-gandhasampattimat| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"ikṣvakuphalasvarasaṃ vā triguṇakṣīrasādhitamuraḥsthite kaphe pīnase svarasāde ca pibet| bilvamūlaprasthakvāthena vā tumbībījāni kvāthayet| tatastamiṃstribhāgaghṛte ghṛtasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni tadardhāṃśikāni ca pratyekaṃ jīmūtamahājālinīvatsakakṛtavedhanāni kvāthatulyameva ca trikaṭukamāvapet| tataḥ punaradhiśritya lehaṃ sādhayet| tamavalihya pramathyāmanu pibet| ayameva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgeṣu pṛthak pṛthagukto veditabyaḥ vātakaphagulmaprasaktajvareṣu||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha dhāmārgavakalpaḥ| kāsagulmodaragare vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca kaṇṭhavaktrasthe kaphasañcayajeṣu ca||35||</seg> dhāmārgavo gadeṣviṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca| --------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsādiṣu, tathā kaphasthānasthe vāte, śrleṣmaṇi galasthe mukhasthe ca tathā kaphasañcayajeṣvarocakadiṣu tathā,sthireṣu-dīrghakālaprarūḍheṣu, mahatsu-cātyantaṃ pravṛddheṣu, rogeṣu dhāmārgavaḥ-kośaphalākhyaḥ,iṣṭaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha dvikośātakīkalpaḥ| tatrādau dhāmārgavakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kāsagulmeti| dhāmārgavo-rājakośātakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kākolī śrāvāṇī medā mahāmedā madhūlikā| tadrajobhiḥ pṛthaglehā dhamārgavarajonvitāḥ||37||</seg> kāse hṛdayadāhe ca śastā madhusitādrutāḥ| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvakarṣabhādīnāṃ pṛthak-prayekaṃ, teṣāṃ rajobhiścūrṇairmadhusitābhyāmatyantaṃ drutāḥ-dravīkṛtāḥ, dhāmārgavarajonvitāḥ taccūrṇamiśrāḥ, lehāḥ kāse hṛdayadāhe ca śastāḥ| madhūlikā madhuyaṣṭiḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogamāha-jīvakarṣabhakāviti| vīrā-vidārī| śrāvaṇī-muṇḍī| madhūlikā-jalajaṃ yaṣṭīmadhu| pākaṃ vinā'pi madhusitāyogenaiva lehatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">----------------------------------------------------| te sukhāmbhonupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ta eva-pūrvoktā lehāḥ, uṣṇodakānupānā vamanāya bhaveyuḥ| kaphe pittoṣmasahite sati-pittena tathā pittakāryeṇoṣmaṇā yukte|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> te-jīvakādilehāḥ| sukhāmbhaḥ-koṣṇamudakam| pittoṣmā-pittajastāpaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"jīvanīyānyatamacūrṇasaṃyuktān samadhuśarkarāṃstatkaṣāyairlehān pittopasarjane śleṣmaṇi vidadhyāt|" iti|</ab>
          <ab type="mula">dhānyatumbaruyūṣeṇa kalkastasya viṣāpahaḥ| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-dhāmārgavasya, kalko dhānyatumbarubhyāṃ yūṣeṇa kvāthena,upayukto viṣaghnaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-dhānyeti| dhānyaṃ-kustumbarī| yūṣaḥ-kvāthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| bimyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rase||39||</seg> <seg type="unit" n="40">ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā mānase mṛditaṃ pibet| tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="4">iti dhāmārgavakalpaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bimbyādīnāmanyatamasya rase-kvāthe, dhāmārgavaphalamekaṃ mṛditaṃ kṛtvā, athavā dve phale, mānase-mānovikāre, vamanaṃ ( nārthaṃ) pibet| athavā, tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ-dhāmārgavaphalasādhitaṃ kṣīrodbhavaṃ [ghṛtaṃ], phalādibhiḥ sādhitaṃ-madanaphalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakośātakīkuṭajaiḥ ṣaḍbhiḥ pakvaṃ,mānase vamanārthaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadaha-bimbyā iti| phalādibhiḥ-ṣaḍbhiḥśreṣṭhaiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 1)-"sumanaḥ saumanasyāyanīharidrācorakahaimavatīmahāsahākṣudrasahāvṛścīvabimbīpunarnavākāsamardānyatamakaṣāyeṇa dhāmārgavamekaṃ dve vā manovikāreṣu|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">atha kṣveḍakalpaḥ| kṣveḍo'tikaṭutīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣveḍaḥ-tiktakośātakī, atitīkṣṇoṣṇkaṭukatvāt kuṣṭhādiṣu pragāḍheṣu-atyantacirakālajatvād dṛḍheṣu prarūḍheṣu,praśasyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kṣveḍakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kṣveḍa iti| kṣveḍaḥ-kośātakī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">pṛthak phalādiṣaṭkasya kvāthe māṃsamanūpajam| kośātakyā samaṃ siddhaṃ tadrasaṃ lavaṇaṃ pibet||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthak phalādiṣaṭkasya- madanaphalekṣvākvādikasya, kvāthe māṃsamanūpajaṃ kośātakyā samaṃ-tayā tulyaṃ, siddhaṃ-pakvaṃ,tadrasaṃ tasya māṃsasya rasaṃ, lavaṇānvitaṃ pibet |</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogamāha-pṛthagiti|</ab>
          <ab type="mula">phalādipippalītulyaṃ siddhaṃ kṣveḍarase'thavā| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phalādipippalyo- madanaphalajīmūtekṣvākuphalamadhyabījāni, tābhistulyamānūpaṃ māṃsaṃ samakṣveḍarasena siddhaṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-phalādīti| pippalyo-bījāni, taistulyamānūpamāṃsam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------------| kṣveḍakvāthaṃ pibetatsiddhaṃ miśramikṣurasena vā||43||</seg> <seg type="unit" n="4">iti kṣveḍakalpaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadvā, ikṣurasena miśraṃ kṣeḍakvāthe siddhamānūpajaṃ māṃsarasaṃ salavaṇaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadāha-kṣveḍakvāthamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atha kuṭajaphalakalpaḥ| kauṭajaṃ sukumāreṣu pittaraktakaphodaye| jvare visarpe hṛdroge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṭajaṃ sukumāreṣu-atyantavamanāsahiṣṇuṣu, pittaraktakaphodaye-atiśayenādhike tasmin, tathā jvarādiṣu, vamane śreṣṭham|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kuṭajakalpaḥ| tatra viṣayamāha-kauṭajamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ toyena lavaṇasya vā| pāyayetkauṭajaṃ bījaṃ yuktaṃ kṛśarayā'thavā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">saptāhaṃ vā'rkadugdhāktaṃ taccūrṇaṃ pāyayetpṛthak| phalajīmūtakekṣvākujīvantījīvakodakaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="5">iti kuṭajaphalakalpaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapādīnāṃ pṛthak toyena-kvāthena, saindhavasya ca jalena, kuṭajabījaṃ pāyayet| athavā,kṛśarayā saha kauṭajaṃ pāyayet| athavā, saptāhamarkadugdhāktaṃ kuṭajabījacūrṇaṃ pṝthak madanaphalādyudakaiḥ pāyayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogamāha-sarṣapāṇāmiti|</ab>
          <ab type="mula">vamanauṣadhamukhyānāmiti kalpadigīritā| bījenānena matimānanyānyapi ca kalpayet|47| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne vamanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Sa.</label> vamanauṣadhamukhyānāṃ-chardiṣi prādhanānāmauṣadhānāṃ,iti evaṃ prakāreṇa, kalpasya dik-gatiḥ,īritā-kalpamārga uditaḥ| anena bījena-anayā diśā, sumatiranyānyapi vamanauṣadhāni kalpayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddisthāne vamanakalpo nām prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="1">ā raṃ-vamanayogānupasaṃharati-vamanauṣadheti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vāntyauṣadhaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.5.2">
          <head>virecanakalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanādanantaraṃ virecanasyopayoga iti vamanakalpādanantaraṃ virecanakalpaḥ prakramyata ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalpanaṃ kalpo-yojanā| virecanaṃ-adhobhāgena doṣanirharaṇam, tasya kalpo-virecanakalpaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| dantīdravantyādibhyaḥ sarvebhyo'pi virecanadravyebhyo nirapāyitvādvirecanasādhye vyādhāvaniṣiddhaprasaratvāt[ca] pūrvaṃ trivṛtāyā upanyāsaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanakalpaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| atha virecanakalpaḥ| tatra saṅgrahe| (ka. a. 2)- "virecanadravyāṇāṃ mūleṣu trivṛt, tvakṣu tilvakaḥ, kṣīreṣu snihī, phaleṣu harītakī, pradhānāni|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ| kaṣāyamadhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt| kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anenāsyāḥ svarūpakathanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trivṛdguṇānāha-kaṣāyamadhureti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśeṣyamāsādya jāyate sarvarogajit||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sā-evaṃguṇā trivṛt, adhunā vātapittakaphaghnairauṣadhairyuktā kalpaviśeṣatvaṃ prāpya virecanasādhyavyādhiviṣaye sarvarogajijjāyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃyogādikṛtān guṇānāha-sedanīmiti|</ab>
          <ab type="mula">dvidhā khyātaṃ ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmā'ruṇaṃ trivṛt| ----------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyāḥ-trivṛto, mūlaṃ dviprakāram,-ekaṃ śyāmamaparamaruṇam| śyāmaṃ mūlaṃ śyāmā, trivṛdaruṇāmiti vyākhyaṃ dvisaṃjñam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bhedadvayamāha-dvidheti| śyāmaṃ-śyāmākhyam| aruṇaṃ-trivṛdākhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------------------------------------------------| trivṛdākhyaṃ varataraṃ nirapāyaṃ sukhaṃ tayoḥ||3||</seg> sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca taddhitam| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tayoḥ-śyāmāruṇayoḥ, yadaruṇaṃ mūlaṃ tadvarataram| sāmarthyāt śyāmaṃ varam| aruṇaṃ yanmūlaṃ tannirapāyatvāt sukumārādiṣu hitam, na śyāmaṃ sāpāyatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> aruṇasya viṣayamāha-trivṛdākhyāmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sāpāyatve viśeṣeṇa hetumāha---- ---------------------------------------------| mūrcchāsammohahṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śyāmaṃ tīkṣṇāśukāritvādatastadapi śasyate| krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśakṣamiṇi cāture||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śyāmaṃ mūlaṃ mūrcchādihṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam| tattīkṣṇatvādāśukāritvācca sāpāyatvamasya| tadevaṃrūpamapi śyāmaṃ śasyate krūrakoṣṭhādiviṣaye|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śyāmasya viṣayamāha-mūrccheti| mūrcchāsammohayorjñānabhraṃśe tulye dehapātāpātābhyāṃ bhedaḥ| kaṣaṇaṃ-vilekhanaṃ hṛdayasya| kṣaṇanaṃ-kṣataṃ kaṇṭhasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| gṛhītvā visṛjetkāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gambhīrānugataṃ-gūḍhaṃ kṛtvā bhūmāvantaḥpraviṣṭam, tathā ślakṣṇaṃ-aparuṣam, tathā'tiryagyātaṃ(visṛtaṃ)-spaṣṭaṃ kṛtvā bhūmau gatam, evaṃvidhaṃ trivṛtāyā mūlaṃ gṛhītvā tatkāṣṭhaṃ visṛjet| tvacaṃ śuṣkāṃ kṛtvā nidhāpayet-sthāpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grahaṇavidhimāha-gambhīrānugatamiti| gambhīrānugataṃ-dūramadhoyātam| atiryagvisṛtaṃ-bahuṣu tathābhūteṣu madhyamam|</ab>
          <ab type="mula">atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnāgarasaindhavam| vātāmaye pibedamlaiḥ-------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-anantaram, kāle-virecanaprastāve, tataḥ-mūlatvacaḥ, cūrṇamīṣannāgarasaindhavamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, vātavikāre pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vāte virecanamāha-atheti| kiñcinnāgarasaindhavaṃ-nāgarasaindhavayormithastulyāṃśayoścūrṇena caturthāṃśatulyena yuktaṃ,amlaiḥ pibet| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "māṃsarasena vā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">--------------------------------------------------| -----------------------------paitte sājyasitāmadhu||7||</seg> kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ| -------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paitte vikāre sahaghṛtaśarkarāmadhu taccūrṇaṃ kṣīreṇa drākṣādirasairvā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pitte virecanamāha-pitte iti| varā-triphalā| rasāśabdo drākṣādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------------| kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ||8||</seg> pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphavikāre taccūrṇaṃ pīlurasādibhiḥ pibet| pañcakolādibhiścūrṇaiśca kaphaghnairyuktam| katham ? yuktyā,-pañcakolādicūrṇānāṃ yoge nātivyāptirna vā'vyāptiḥ, pañcakolādicūrṇena trivṛtācūrṇasya samyagyogaḥ syādityarthaḥ| ādiśabdenānyeṣāṃ pācanadīpanānāṃ pañcakolasadṛśānāṃ citrakā(maricā)dīnāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphe virecanamāha-kaphāmaya iti| pīluḥtīkṣṇataruḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "ebhireva ca dravyairyathāsvaṃ ghṛtaśarkarādrākṣākṣoḍatavakṣīrīmadhurāṇi mātuluṅgadāḍimāmalakakolakaramardakakapittharasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni vyoṣatīkṣṇāni vividhavesavārapūritāni sahakārarasatrijātakanāgakesarakarpūrasurabhīṇi lehaguṭikāmodakabhakṣyabhojyānyupakalpayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">------------------------------------------------| trivṛtkalkakaṣāyābhyāṃ sādhitaḥ sasito himaḥ||9||</seg> madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛtaḥ kalkena kaṣāyeṇa ca sādhitaḥ saśarkaro lehaḥ śīto madhutrijātasaṃyukto hṛdyaṃ virecanaṃ syāt| atra ca kāsacikitsitoktakaṇṭakārikālehavat (hṛ. ci. a. 3/63) pramāṇaṃ nirūpayitavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hṛdyaṃ virecanamāha-trivṛditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------------| ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate| sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajagandhādicūrṇaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate| sannipātajvarādipīḍitaḥ san|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sannipātādau virecanamāha-ajagandheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām| ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ikṣugaṇḍikāṃ dvidhākṛtya(tvā)-pāṭayitvā, trivṛtayā'ntarlimpet| anantaramekīkṛtya puṭapākena svinnaṃ bhakṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatraiva virecanāntaramāha-limpediti| ikṣugaṇḍikāṃ-ikṣukāṇḍam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagelābhyāṃ tulyā nīlī, taiśca tulyā trivṛt, sarvaiśca tulyā sitā, cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet| vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpāgniṣu ca nareṣu tathā sukumāreṣu virecanametannirapāyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātarogādiṣu virecanamāha-bhṛṅgailābhyāmiti| bhṛṅgaṃ-tvak| nīlī-kālāñjanī| taiḥ tribhiḥ| taiḥ-caturbhiḥ| phalaraso-drākṣādirasaḥ|| tarpaṇaṃ-mantham| manthagrahaṇaṃ saktūnāṃ prādhānyārtham, tena cūrṇatulyā yavasaktavo mānānukteśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt| sarvato'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭi gadān bahūn||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgataṇḍulādayaḥ samāṃśāḥ, sarvebhyo'rdhena trivṛt, tadetaccūrṇaṃ madhughṛtābhyāṃ līḍhaṃ guḍena vā''svāditaṃ gulmādīn kaphavātotthāṃścānyānapi gadān bahūn parimārṣṭi-parākaroti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gulmādiṣu virecanamāha-viḍaṅgeti| viḍaṅgatandulo-viḍaṅgasāraḥ| kaṇā-pippalī| sarvataḥ-viḍaṅgādibhyaḥ ṣaḍbhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| marīcendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān| paktvā mṛdvagninā khādettato mātrāmayantraṇaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān| grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ||20||</seg> guḍaḥ kalyāṇako nāma sarveṣvṛtuṣu yaugikaḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgādīni kārṣikāṇi, trivṛtācūrṇatilataile pṛthagaṣṭapalapramāṇe, āmalakaphalarasaprasthāṃstrīn, guḍapalāni pañcāśat, mṛdvigninā paktvā tasmānmātrāmayantraṇaḥ-yantraṇārahitaḥ san, bhakṣayet| sa ca bhakṣitaḥ kuṣṭhādīn hanti puṃsavanaśca syāt| guḍo'yaṃ kalyāṇakasaṃjñaḥ sarveṣu ca ṛtuṣu yaugikaḥ-yujyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kalyāṇakaṃ guḍamāviḍaṅgapippalīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------| vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ| mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca| avipattirayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittarogiṇām||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādibhiḥ samabhāgaiḥ sarvairdravyaistrivṛtsamā, sā ca trivṛt tulyaśarkarā, evametāḥ kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtā mūtrakṛcchrādiṣu śasyante| avipattirayaṃ yogaḥ pittarogiṇāṃ praśastaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mūtrakṛcchrādiṣu virecanamāha-vyoṣeti| sarvaiḥ navabhiḥ, samā-navabhāgā trivṛt| samasitā-śarkarāyā api nava bhāgāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛtādikaṃ kṣaudradrākṣārasasaṃyuktaṃ prāvṛṣi virecanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> varṣāsu virecanamāha-trivṛteti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛddurālabhādikaṃ drākṣājalena śaradi virecanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śaradi virecanamāha-trivṛditi| udīcyaṃ-vālakam| sātalā-saptalā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛtādikaṃ cūrṇamuṣṇāmbunā saha hemante pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hemante virecanamāha-trivṛtāmiti|</ab>
          <ab type="mula">trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛccharkarāsamā grīṣmartau virecanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grīṣme virecanamāha-trivṛteti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">------------------------------------------------| trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛdādīni sañcūrṇya tryahaṃ gomūtre bhāvayet| eṣa yogaḥ sarvartuṣvapi snigdhānāṃ narāṇāṃ maladoṣasya hārakaḥ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snigdhānāṃ sarvartukaṃ virecanamāha-trivṛditi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śyāmātrivṛddurālambhāhastipippalivatsakam| nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam||29||</seg> <seg type="unit" n="1">rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇāmapi sarvadā| ------------------------------------------------|30| iti trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śyāmādyaṃ cūrṇīkṛtaṃ māṃsarasaghṛtoṣṇāmbubhī rūkṣāṇāmapi sarvakālaṃ śastam| apiśabdāt snigdhānāṃ śastameva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rūkṣāṇāmapi sarvartuṣu virecanamāha-śyāmeti| saṅgrahe tu (?) (carake ka. a. 7)- " vyoṣatvakpatramustailaviḍaṅgāmalakān samān| trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaṅguṇam|| guḍena guṭikāḥ kuryāt kṣaudreṇa saha saṃyutāḥ| mūtrakucchre jvare vamyāṃ kāse śoṣe bhrame kṣaye|| gulme pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastā niryantritāśinaḥ| yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataṃ śreṣṭhaṃ virecanam||" (saṅgrahe ka. a. 2)- "tryūṣaṇatriphalāhiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam| sauvarcalārdhakarṣaśca palārddhaṃ cāmlavetasāt|| taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ maṇḍenāmlena vā pibet| gulmapārśvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cāsmin rasaudanam|| trivṛtātriphalādantīsātalāvyoṣasaindhavaiḥ || prakalpya cūrṇaṃ saptāhaṃ bhāvyamāmalakādrase|| tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu|| tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam|| śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥpayo'thavā| trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet|| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam| snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ|| lipte māse gate pītaṃ pāṇḍuśvayathugulmajit| surā vā trivṛtāpādakiṇvā tatkvāthasaṃyutā|| yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthāsvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet|| bhṛṣṭān vā satuṣān siddhānyavāṃstaccūrṇasaṃyutān āsutānambhasā tadvatpibejjātaṃ tuṣodakam|" iti| vṛnde tu (a.74/9)- "abhayāpippalīmūlaṃ maricaṃ viśvabheṣajam| tvakpatrapippalīmustaviḍaṅgāmalakāni ca|| etāni samabhāgāni dantī ca triguṇā bhavet| trivṛdaṣṭaguṇā deyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā|| madhunā modakān kṛtvā cākṣamātrān pramāṇataḥ| ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ canu jalaṃ pibet|| tasmādviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate| pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā|| pāṇḍutvakāsaviṣamajvaravahnisādān jaṅghorupṛṣṭhajaghanodarapārśvaśūlān| durnāmakuṇḍalabhagandaraśophagulmān yakṣmodarabhramavidāhakamūtrakṛcchrān|| lpīhākṣirogapavanāśmarikuṣṭhamehān hanyādrasāyanamidaṃ bhiṣajā prayuktam| alpavyayaṃ bahuphalaṃ satatopayojyamāyuṣkaraṃ palitanāśanamaśviddaṣṭam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha rājavṛkṣakalpaḥ| -------------------------------------------| jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu||30||</seg> rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ| -------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jvarādiṣvanyebhyastadviṣayoktebhyo virecanadravyebhyo rājavṛkṣo'tiśayena pathyaḥ| kimbhūtaḥ ? mṛdurmadhuraḥ śītalaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āragvadhakalpamāha-jvarahṛdrogeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave||31||</seg> yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bālādau mṛdutvādanapāyitvācca viśeṣeṇa caturaṅgulo yojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bālādau viśeṣādāragvadho yojya ityāha-bāla iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet| saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ||33||</seg> tato majjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-śamyākasya, phalakāle pariṇataṃ-pakvaṃ, phalaṃ samāharet-saṅgṛhṇīyāt| teṣāṃ-phalānāṃ, guṇavatāṃ-suniṣpannānāṃ, bhāraṃ-palaśataviṃśatiḥ, vālukāsu vinikṣipet| saptarātrādūrdhvaṃ sikatābhya uddhṛtyānantaramātape śoṣayet| tataḥ-anantaraṃ, tebhyaḥ phalebhyo majjānamuddhṛtya-gṛhītvā, pātre-bhāṇḍe, śucau śuddhe, sthāpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grahaṇavidhimāha-phalakāla iti| teṣāṃ-phalānām| bhāraṃ-tulāviṃśatiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite||34||</seg> caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ-majjānaṃ, drākṣārasena dadyāt| dāhādyārte nare caturvarṣe bāle sukhenaitadvirecanam, yāvaddvādaśavārṣike bāle sukhaṃ virecanamidam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dāhodāvartayorvirecanamāha-drākṣāraseneti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| caturaṅgulamajjño vā kaṣāyaṃ pāyayeddhimam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak| sauvīrakeṇa vā yuktam kalkena traivṛtena vā||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā rājavṛkṣamajjño himaṃ [kaṣāyaṃ]-śītakaṣāyaṃ, dadhimaṇḍādibhiḥ pṛthagyuktamathavā kāñjikenāthavā kalkena trivṛtāsambandhinā yuktaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyadvirecanapañcakamāha-caturaṅguleti| sauvīrakeṇa-kāñjikena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet| tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣameva vā||37||</seg> <seg type="unit" n="2">iti rājavṛkṣakalpaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantīkaṣāye tanmajjñaḥ-karṇikārasya madhyāni, guḍaṃ jīrṇaṃ ca vinikṣipet| tamariṣṭaṃ māsaṃ sthitaṃ pāyayet| pakṣaṃ vā sthitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanāntaramāha-dantīkaṣāya iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha tilvakakalpaḥ| tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktvā''bhyantaravalkalam| viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet| kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet| mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilvakamūlasya tvacaṃ tyaktvā madhyavalkalaṃ viśoṣya tathā cūrṇayitvā tataścūrṇāt dvau bhāgau rodhrasyaiva kaṣāyeṇa gālayet| tataḥ-anantaram, avaśiṣṭo yastṛtīyo bhāgastataścūrṇāt, taṃ tena kaṣāyeṇa vastragālitena bhāvayet| anantaraṃ vastragālitakaṣāyeṇa bhāvitaṃ punaḥ kaṣāye daśamūlasya bhāvitamanantaraṃ śuṣkacūrṇaṃ [kṛtvā] tataścūrṇāt pāṇitalaṃ-karṣaṃ, mastugomūtrādikena pibet| (kolaṃ-badaram, dhātrīphalaṃ-āmalakam, tayorambunī svarasau|) tadbhāvanauṣadhapramāṇaṃ ca śilājatunaḥ kalpavat kalpayet| śilājatukalpaṃ ca vakṣyati (hṛ. u. a. 39/135)- "samagirijamaṣṭaguṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye|" ityādi| tasmādatra tilvakatvaco bhāvyauṣadhasya rodhraśca(dhraṃca)bhāvanauṣadhaṃ samaṃ deyam, tato'ṣṭaguṇaṃ jalaṃ deyam, tacca kvathanenāṣṭāṃśaśeṣaṃ kāryamiti| evamanyatrāpyanirdiṣṭapramāṇānāṃ bhāvyadravyabhāvanādravyatoyāvaśiṣṭānāṃ parimāṇaṃ bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tilvakakalpamāha-tvacamiti| ābhyantaravalkalaṃ-kāṣṭhalagnā tvak| cūrṇasya bhāgatrayaṃ kṛtvā dvau bhāgāvekīkṛtya rodhrakaṣāyeṇa mardayitvā gālayet| tena draveṇa tṛtīyaṃ bhāgaṃ bhāvayet| punardaśamūlakaṣāyeṇa bhāvayet| punaḥśoṣayet| punaścūrṇayet| tasya cūrṇasya pāṇitalaṃ-karṣaṃ, mastvādibhiḥ pibet| kolaṃ-badaram, dhātrīphalam-āmalakam tayorambunī-svarasau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam||41||</seg> <seg type="unit" n="3">iti tilvakakalpaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaro ghṛtānvito lehaḥ syāt| sa ca lehaḥ śreṣṭhaṃ virecanam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanāntaramāha-tilvakasyeti| saṅgrahe tu (ka. a. 2)-" meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ kvathite jale| marujān sunuyāttatra jātaṃ sauvīrakaṃ yadā|| bhavedañjalinā tasya rodhrakalkaṃ pibettadā| marujān-yavān| surāṃ rodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha sudhākalpaḥ| sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam| āśveva kaṣṭhavibhraṃśānnaiva tāṃ kalpayedataḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mṛdau koṣṭhe'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi| kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi| sā śreṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ| tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīramuddhārayettataḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">bilvādīnāṃ bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ| miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato'ṅgāreṣu śoṣayet||46||</seg> pibetkṛtvā tu guṭikāṃ mastumūtrasurādibhiḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sudhā-guḍā, doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayaṃ hanti| evaṃguṇāmapi tāṃ-sudhāṃ, bhiṣak mṛdukoṣṭhādiṣu ato na kalpayet| śīghrameva kaṣṭavibhraṃśāditi| kalpayedityatisarjane liṅ| tarhi kveyaṃ prayojyā ? ityāha-kalpyeti| gulmādiṣu kalpyā sāsnuk, tīkṣṇairbahubhiḥ kaṇṭakaiścitā śreṣṭhā syāt| tāṃ-sudhāṃ, dvivarṣāmathavā trivarṣāṃ viśeṣeṇa śiśirānte kāryavaśādanyasminnapi ṛtau śastreṇa pāṭayitvā tataḥ-sudhātaḥ, kṣīramuddhārayet| dve varṣe pramāṇamasyā iti ṭhak| tasya rasāllugiti luk| tataśca ṭāp| tataḥ-anantaraṃ, bilvādīnāṃ kaṇṭakārīmahoṭikayorvā kvāthena ekaśaḥ-ekenaikena, samaṃ melayitvā sudhākṣīramanantaramaṅgāreṣu tadubhayamapi śoṣayet| tato guṭikāṃ kṛtvā yathāyogaṃ mastvādibhiḥ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snuhīkalpamāha-sudheti| tāṃ-sudhām, mudukoṣṭhādiṣu na kalpayet| kaṣṭavibhraṃśāṃ-duḥsahavyāpadam| ataḥ-atiyogabhayāt| gulmādiṣu tu kalpyā| madhumehaḥ-madhupramehaḥ| dūśīviṣaṃ-viṣapratiṣedhoktam| sā-sudhā, bahutīkṣṇāgrakaṇṭakā śreṣṭhā| bilvādīnāṃ-bṛhatpañcamūloktānām| samaṃ-samamātram| ekaśaḥ-ekasyaikasya kvāthena kramānmiśraṇaṃ śoṣaṇaṃ ca| vā śabdāddhṛhatīdvayasya bhinnaḥ prayogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-------------------------------------------------| trivṛtādīnnava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sasātalām||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saptāhaṃ snukpayaḥ pītān rasenājyena vā pibet| tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā||48||</seg> <seg type="unit" n="4">iti sudhākalpaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛtādīnnaveti 'trivṛcchyāmā rājavṛkṣastilvakaśca tathā sudhā| śaṅkhinī saptalā dantī dravantīti [smṛtā nava||]' iti| tadetān trivṛtādīṃstathā tripālāṃ svarṇakṣīrīṃ sātalāṃ ca sapta vāsarān snukpayaḥ pītān-snukkṣīrabhāvitān, māṃsarasena ghṛtena vā pibet| tathaiva vyoṣādīn guḍāmbunā pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogāntaramāha-trivṛtādīniti| trivṛtādīnnava-trivṛt śyāmā āragvadhastilvakaḥ snuhī śaṅkhinī satpalā dantī dravantī ceti| atra snuhī kāṇḍaṃ, na kṣīram, tasya bhāvanāsādhanatvāt| varā-triphalā| sātalā-satpalā-satpalā, tasyāḥpunaruktatvāt svarṇakṣīrīṃ sasātalāmiti bhinnaḥ prayogaḥ| ata eva triphalāprayogo'pi bhinnaḥ| rasena-māṃsarasena| vyoṣādiprayogo'api tadvat| tasya tu pānaṃ guḍodakena| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- " adyācchāmātrivṛvkāthaṃ snukkṣīghṛtaphāṇitaiḥ| kāsārirasayūṣādyairyuktaṃ vā snukpayaḥ pibet|| nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsatpalārajaḥ| rātrau mūtre divā gharme saptāhaṃ sthāpayedanu|| snukkṣīre'pi tatastena mālyaṃ vāso'vacūrṇitam| ājighran prāvṛṇānaśca mṛdukoṣṭho viricyate||" iti</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">atha śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ| nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet| akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirālavaṇānvitam||50||</seg> <seg type="unit" n="5">hṛdroge vātakaphaje tadvadgulme'pi yojayet| -------------------------------------------------|51| iti śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṅkhinyāḥ phalaṃ nistuṣīkṛtaṃ nātiśuṣkaṃ grāhyam| saptalāyāśca mūlaṃ grāhyam| te ca-śaṅkhinīphalasātalāmūle, tīkṣṇavikāṣiṇī-taikṣṇyāt vikāśitvācca, śleṣmāmayādyeṣu kalpayet| tayoḥ-śaṅkhinīsaptalayoḥ pūrvoktayoḥ, karṣamātraṃ piṇḍaṃ surālavaṇayuktaṃ vātakaphajahṛdrogādiṣu kalpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śaṅkhinīphalasatpalāmūlayoḥ kalpamāha-nātiśuṣkamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">atha dantīdravantyoḥ kalpaḥ| --------------------------------------------------| dantidantasthiraṃ sthūlaṃ mūlaṃ dantīdravantijam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāśi ca| guru prakopi vātasya pittaśleṣmavilāyanam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedyaṃ mṛddarbhaveṣṭitam| śoṣyaṃ mandātape'gnyarkau hato hyasya vikāśitām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">tatpibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ| abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī garī||54||</seg> <seg type="unit" n="55">gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī| siddhaṃ tatkvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">visarpavidradhyalajīkakṣādāhān jayeddhṛtam| tailaṃ tu gulmamehārśovibandhakaphamārutān||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ| iti dantīdravantyoḥ kalpaḥ| virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantino dantaḥ, tadvatsthiraṃ sthūlaṃ ca dantīdravantyudbhavaṃ mūlaṃ kiñcittāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāśi cetyādinā tatsvarūpoktiḥ| tacca kṣaudrapippalībhyāṃ liptaṃ mṛddarbhaveṣṭitaṃ sveditaṃ paścānmandātape śoṣyam| kimevaṃ kriyate ? ityāha yasmādagnyarkāvasya vikāśitāṃ hataḥ| tacca mastvādibhiḥ pibet| abhiṣyaṇṇadehādiḥ pāṇḍvāmayī kṛmikoṣṭhī bhagandarī ca gomṛgājamāṃsarasaiḥ pibet| tasya mūlasya kvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca siddhaṃ ghṛtaṃ visarpādīn jayet| tailaṃ tu siddhaṃ gulmādīn jayet| mahāsnehaḥ śakṛtādisaṅgādīn jayet| ete trivṛtādayo virecane nava śreṣṭhatamāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dantīdravantyoḥ kalpamāha-dantīti| hataḥ-nāśayataḥ| abhiṣyaṇṇatanuḥ-[rāklinnadehaḥ| pāṇḍvāmayādiṣu gavādimāṃsarasaiḥ| visarpādiṣu tatkvāthādisiddhaṃ ghṛtam| kakṣākṣudrarogeṣūktā (hṛ. u.a. 31/11)| gulmādiṣu ghṛtavatsiddhaṃ tailam| śakṛtsaṅgādiṣu ghṛtavatsiddho mahāsnehaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 2)-" dantyā rase'jaśṛṅgyāśca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ| lehaḥ siddho virekārthe dāhasantāpamehanut|| vātatarṣe jvare paitte syātsa evājagandhayā| dantīdravantyormūlāni paceddhātrīrase tataḥ|| trīnaṃśān phāṇitāddvau ca bhṛjjettaile ghṛte 'thavā| śyāmādikalkayukto'yaṃ lehaḥ siddho virecanam|| pathyākṣadaśamūlānāṃ tadvallehāḥ pṛthagrasaiḥ| tayorbilvasamaṃ varṇaṃ tadrasenaiva bhāvitam|| vibaddhaviśi vātotthe gulme cāmlaṃ yutaṃ hitam| mudgādisidvaistanmūlairyūṣādīṃśca vikalpayet|| dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavānakam| saśuṇṭhyagnikapṛthvīkaṃ cūrṇitaṃ saptavāsarān|| mūtrabhāvitamājyena pibejjīrṇe ca tarpaṇam| sarvadā sarvarogeṣu bāle vṛddhe ca taddhitam|| durbhuktājīrṇapārśvārttigulmaplīhodareṣu ca| gaṇḍamālāsu vāte ca pāṇḍuroge ca śasyate||" iti| harītakīkalpamāha-harītakīmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha harītakīkalpaḥ| harītakīmapi trivṛdvidhānenopakalpayet| guḍasyāṣṭapale pathyāviṃśatiḥ syātpalaṃ palam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa| prakalpya modakānekaṃ daśame daśame'hani||59||</seg> <seg type="unit" n="60">uṣṇāmbho'nu pibetkhādettān sarvānvidhinā'munā| ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="6">viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ| ----------------------------------------------------|61| iti harītakīkalpaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā trivṛtāyā vidhānamuktaṃ "atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnāgarasaindhavam|"(ślo.7) ityādi, tathaiva harītakyā api vidhātavyamityarthaḥ| guḍasyāṣṭapale pathyāviṃśatirdantīcitrakayoḥ palaṃ palaṃ pratyekaṃ syāt| pippalītrivṛtayoḥ karṣāvubhau| daśa modakānevaṃ prakalpyaikamekaṃ modakaṃ daśame daśame dine yojayet| paścāduṣṇāmbu pibet| amunā vidhinā sarvān modakān bhakṣayet| ete modakā niṣparihārāstathā'śeṣavyādhinibarhaṇāḥ syuḥ| viśeṣeṇa grahaṇyādīnāṃ hitāḥ| sambandhamātrasya vivakṣitatvādatra ṣaṣṭhī, anyathā tu hitayoge caturthī syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> prayogāntaramāha-guḍasyeti| pathyāviṃśatiriti phalānāṃ viṃśatiḥ, palānām| "saṅkhayā phalānāṃ śataśo'palā syāt" iti vacanāt| sarvasya cūrṇasya guḍapākena daśa modakān prakalpya, daśame daśame'hanyekaṃ khādet| evaṃ sarvān khādeddivasadvyaśītyā| saṅgrahe tu (ka. a. 2)- "viśeṣādgrahaṇīśophapāṇḍumehodarāpahām| pibetpathyāṃ sasindhūtthaviḍaṅgoṣaṇanāgarām|| mūtreṇa vatsakādervā niryūheṇa harītakīm| pathyānāgaracūrṇaṃ vā saṃyuktaṃ nīlinīphalaiḥ|| guḍena bhakṣayettoyaṃ kavoṣṇaṃ prapibedanu| pathyātrivṛdūbhyāṃ guṭikāḥ kāryā drākṣārasaplutāḥ|| māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā yakṣmī lihyāddhṛtaplutāḥ| pathyātrivṛtpaṭūṣṇāmbu sarvaśreṣṭhaṃ virecanam|| snukkṣīrabhāvite pathyācūrṇe kurvīta modakān| kolāsthimātrān śuṣkāṃśca navanītena lehayet|| gulmodarayakṛtplīhaśūlānāhavibandhinaḥ| lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhaṃ trikaṭukānvitam|| sukhodakaṃ cānu pibet sukhametadvirecanam|" iti|</ab>
          <ab type="mula">alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām|61| kuryātsaṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ| 61 1/2| tvakkesarāmrātakadāḍimailā- sitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyena taistaiśca manonukūlai- ryuktāni deyāni virecanāni| 62 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne virecanakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alpasya-vīryeṇa mātrayā vā kadācidalpauṣadhayogasya, kenacittattadyogyauṣadhasaṃśleṣeṇa tasya mahārthatvaṃ kāryam| tathā kālena-madhyāhnādinā, tathā saṃskāreṇa-tadyogyena guṇāntarotpādanena, tathā yuktyā-yojanāprakāraviśeṣeṇa, tathā vīryeṇa prabhūtasya-mātrayā'thavā mahārthasya, kadācit kenaciddravyeṇa viśleṣaṃ kṛtvā tasyālpakarmatvaṃ kāryam| tathā kālena pratyūṣādinā mandavīryeṇa, tathā saṃskāreṇa-guṇāntarādhānena, tathā yuktyā-tādṛśyā, alpaśaktitvalakṣaṇaṃ karma kāryam| tvakkesarādibhistaistaiḥ-anyaiśca tathāvidhaiḥ, manonukūlaiḥ-mānasapriyaiḥ, auṣadhairyuktāni virecanāni deyāni| evaṃ kṛte sati samyagyogo virecanasya syāditi| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne vire- canakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ virecanakalpānāṃ kiñcidviśeṣamāha alpasyeti| saṃśleṣaḥ-anuktasya| viśleṣaḥ-uktasya| kālaḥ-avasthāviśeṣaḥ| saṃskāraḥ-pākabhāvanādiḥ| yuktiḥ-mātrālpatvabahutvādiḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rekauṣadhaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.5.3">
          <head>vamanavirecanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha vamanavirecanakalpābhyāmanantaraṃ tadvyāpatsiddhiṃ brūte-</ab>
          <ab type="mula">athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātredayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanavirecanayorvyāpat-ayathāśāstramanuṣṭhīyamānayorgadotpattiḥ, tasyā vamanavirecanavyāpadaḥ siddhiḥ-sādhanaṃ cikitsitaṃ, tāṃ varṇayiṣyāmaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanavirecanavyāpatsiddhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| vyāpadaścoktāḥ saṅgrahe (ka. a. 3)- "pratikūlā gatiḥ pāko grathitatvaṃ sagauravam| doṣotkleśo bhṛśādhmānaṃ parikartaḥ parisravaḥ|| pravāhikā hṛdgrahaṇaṃ sarvagātraparigrahaḥ| saha dhātusraveṇaitā dvādaśoktāḥ sasādhanāḥ|| vyāpado yogavibhraṃśādvividhe'pi virecane|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vamanaṃ mṛdukoṣṭhena kṣudvatā'lpakaphena vā| atitīkṣṇahimastokamajīrṇe durbalena vā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pītaṃ prayātyadhastasminniṣṭahānirmalodayaḥ| vāmayettaṃ punaḥ snigdhaṃ smaran pūrvamatikramam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃvidhena puruṣeṇaivaṃvidhaṃ vamanaṃ pītamadhaḥ prayāti| tasmin-vamane'dhastātprayāte sati, iṣṭahāniḥ-abhipretasya vamanakāryasyāniṣpattiḥ| tathā malasya-vamanasādhyasya śleṣmaṇaḥ kevalasyānyadoṣayuktasya vā, udayaḥ-svasthānasthasyaivāmayakaraṇaṃ praticalapravalake ca| taṃ-puruṣaṃ pītavamanamapyavāntaṃ, punaḥ snigdhaṃ vāmayet| pūrvaṃ snigdhamapīti punaḥ śabdasyārthaḥ| kathaṃ vāmayet ? smaran pūrvamatikramam, yato'tikramāt pītavamano'pyasau puruṣo vamanakarmaṇaḥ phalaṃ nāptavān| tamatikramaṃ-aparādhaṃ, smaran cetasi kurvāṇo, na tvevameva, vāmayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanasya pratikūlāṃ gatimāha-vamanamiti| atiśabdastīkṣṇādibhistribhiḥ sambadhyate| tasmin-vamane| iṣṭahāniḥ-yadarthaṃ vamanaṃ tasyāniṣpatiḥ| malodayo-doṣotkleśaḥ| taṃ-tathābhūtam, snigdhaṃ kṛtvā punarvāmayet, yena sā vyāpajjātā tatpariharan|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ajīrṇinaḥ śleṣmavato vrajatyūrdhvaṃ virecanam| atitīkṣṇoṣṇalavaṇamahṛdyamatibhūri vā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tatra pūrvoditā vyāpatsiddhiśca, na tathā'pi cet| āśaye tiṣṭhati tatastṛtīyaṃ nāvacārayet||4||</seg> anyatra sātmyāddhṛdyādvā bheṣajānnirapāyataḥ| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajīrṇinastathā bahuśleṣmiṇo virecanamatitīkṣṇoṣṇalavaṇahṛdyamatiprabhūtaṃ ca pītamūrdhvaṃ yāti| tatra-tasminnūrdhvaṃ vrajati, pūrvoktā(ditā) vyāpat-iṣṭahānirmalodaya iti| tatra tathaiva siddhiḥ-cikitsitam| tathā, anantaraṃ virecanasyordhvagamanādaviriktaṃ punaḥ snigdhaṃ virecayet| tathaiva pūrvaṃ virecanātikramaṃ smarannito'parādhātpūrvaṃ virecane na viriktastamatikramaṃ pariharan virecayedityarthaḥ| tathā'pi-evamanuṣṭhīyamāne tadvirecanauṣadhaṃ pītaṃ, yadyāśaye-koṣṭhalakṣaṇe, na tiṣṭhati-tatra sthitiṃ na badhnāti ūrdhvameva punareti, tatastṛtīyaṃ virecanauṣadhaṃ-āragvadhādi, nāvacārayet| yadi tu sātmyaṃ hṛdyaṃ nirapāyaṃ vā bheṣajaṃ tadā tṛtīyamapyavacārayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> virecanasya pratikūlāṃ gatimāha-ajīrṇina iti| tatra-virecane| pūrvoditā-vamanoktā, vyāpat-iṣṭahānirmalodaya ityeṣā, siddhiśca-taṃ snigdhaṃ punarvirecayedityeṣā| tathā'pi-tenāpi prakāreṇa, yadyāśaye virecanaṃ na tiṣṭhati-ūrdhvaṃ yāti, tataḥ-anantaraṃ, tṛtīyaṃ prayogaṃ nāvacārayet, yadi tu sātmyaṃ hṛdyaṃ nirapāyaṃ vā bheṣajaṃ tadā tṛtīyamapyavacāreyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| asnigdhasvinnadehasya purāṇaṃ rūkṣamauṣadham||5||</seg> <seg type="unit" n="6">doṣānutkleśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān| vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ tamaso darśanaṃ tṛṣam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">piṇḍīkodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām| snigdhasvinnasya vā'tyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śītairvā stabdhamāme vā samutkleśyāharanmalān| tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asnigdhasvinnaśarīrasya purāṇaṃ rūkṣaṃ virecanauṣadhamupayuktaṃ doṣānutkleśya-pracyāvya, nirhartumaśaktaṃ vibhraṃśādikān gadān janayet| athavā, snigdhasvinnasya cauṣadhamatyalpaṃ-mātrāhīnaṃ, dīptāgnerjīrṇaṃ-pariṇataṃ, syāt| śītairvā stabdhabheṣajamāme vā stabdhaṃ sat [malān-] doṣān, utkleśyānirharat pūrvoktāneva rogān janayet| saḥ-evaṃbhūtaḥ, sarva evāyogaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grathitatvapākagauravāṇyāha-asnigdheti| tatra "vivarṇatām" ityantena grathitatvam| "auṣadham" ityantena pākam| śeṣeṇa gauravam| vibhraṃśaṃ-iṣṭahānim| jīrṇaṃ-pakvam| śītaiḥ-auṣadhapānānantaramantarbahirvā sevitaiḥ, auṣadhaṃ stabdhaṃ bhavati| tadvadāme-apakvadoṣe| tāneva-vibhraṃśādīn| saṅgrahe tu (ka. a. 3)- "snigdhasvinnasya ca vamanamakṛtvā virecanaṃ pītavataḥ sāmasya vā mṛdu vā viriktasyādhobhāge'tyarthagurustabdhodaratā śūlo vātapurīṣasaṅgaśca bhavati|" ityuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| nirūḍhaṃ jāṅgalarasairbhojayitvā'nuvāsayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā| snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ-utkliṣṭadoṣaṃ, tailalavaṇābhyaktaṃ prastarasaṅkarākhyaiḥ svedaiḥ svinnaṃ tathā nirūḍhaṃ jāṅgalarasairbhojayitvā phalādisiddhatailena mātrayā'nuvāsayet| vātaharaiḥ snehaiḥ snigdhaṃ punastīkṣṇena virecanena viśodhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> taṃ-trividhāyoginaṃ, nirūḍhaṃ-samūtraistīkṣṇairnirūhaiḥ, saṅgrahe (ka. a. 3) tathoktatvāt, madanaphalāditailenānuvāsayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bahudoṣasya rūkṣasya mandāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkleśya doṣān mārgān nirudhya taiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaṃ viṇmūtravātanāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pañcamūlayavakṣāravacābhūtikasaindhavaiḥ| yavāgūḥ sukṛtā śūlavibandhānāhanāśanī||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahudoṣasya rūkṣasya tathā mandāgneralpamauṣadhaṃ yojitaṃ tathodāvartavato doṣānutkleśya mārgān nirudhya taiśca doṣairbhṛśaṃ nābhimādhmāpayet| tathā pṛṣṭhādirujādīn kuryāt| ādhmātasya narasyābhyaṅgādikaṃ karma udāvartaharaṃ sarvaṃ śasyate| pañcamūlādibhiḥ sukṛtā yavāgūḥ śūlādināśanī|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣotkleśabhṛśādhmāne āha-bahudoṣasyeti| tatra "utkleśya doṣān" ityantena doṣotkleśam| śeṣeṇa bhṛśādhmānam| uktaṃ hi saṅgrahe (ka. a. 3)- "kapholbaṇasyātisnigdhasya gurukoṣṭhasya mandāgnervā mṛdupraṇītamauṣadhaṃ bhṛśamutkleśya doṣān jāḍyatandrādaurbalyāṅgasādān janayati| tacchīghramullikhet| laṅghitaṃ ca sandhukṣitāgniṃ punaḥ snigdhaṃ tīkṣṇoṣṇairviśodhayet| saśeṣānnāya vātaśleṣmavate rūkṣāya sodāvartāya mandāgnaye vā śītaṃ rūkṣaṃ vā dattamauṣadhaṃ bhṛśamādhmānaṃ karoti| tatra malasaṅgātsamunnahyatyudaramantaḥśūlaṃ dṛtivatpārśvayorāpūrṇatā śiraḥpṛṣṭharujā śvāsaḥ pāyuvastinistodaśca bhavati| tamudāvartānāhaharābhyaṅgasvedavartidīpanacūrṇabastikriyābhirupācaret|" iti| taiḥ-utkliṣṭadoṣaiḥ| nābhiṃ-nābhisamīpamudaram| pañcamūlādiyavāgūḥ sukṛtā-trikaṭulavaṇasnehayutā| pañcamūlaṃ-mahat| uktaṃ hi vṛndena (jvarātisārādhikāra ślo.16)- "pañcamūlīti sāmānyādbhāhyā pitte kanīyasī| mahatī pañcamūlī tu vātaśleṣamottare hitā||" iti| bhūtikaṃ-rohiṣam| saindhavasYa kvāthyadravyeṣūktāvapi siddhāyāṃ yavāgvāṃ lavaṇasthāne prayogaḥ| ata eva sukṛtāśabdena kṛtākhyo bheda ucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pipalīdāḍimakṣārahiṅguśuṇṭhyamlavetasān| sasaindhavān pibenmadyaiḥ sarpiṣoṣṇodakena vā||15||</seg> pravāhikāparisrāvavedanāparikartane| -------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādīn madyena sarpiṣoṣṇāmbunā vā pibet pravāhikādiṣu|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pravāhikāditraye bheṣajamāha-pippalīti| pippalyādicūrṇaṃ madyādyanyatamena pravāhikādiṣu tisṛṣu vyāpatsu pibet| vedanayā parikartanaṃ-chedanamiva| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"kṣāmeṇālpabalena mṛdukoṣṭhāgninā rūkṣeṇa snigdhena vā svinnena sāmena vā balavadauṣadhamupayuktaṃ sapittamanilaṃ paridūṣya parikartikāmāpādayati| tatra nābhibastigudameḍhre sadāhaṃ parikartanamanilasaṅgo viṣṭambhaśca| taṃ kṛṣṇatilamadhukamadhuyuktaiḥ picchābastibhirāsthāpayet| kṣīrivṛkṣaśṛtakṣīreṇa vā, śītāmbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukatailena vā'nuvāsayet| kṣāmasya ca madhuro bṛṃhaṇaśca sarvo vidhiriṣṭaḥ| sāme dīpano laṅghanaśca, laghurūkṣoṣṇaṃ cānnapānam| nirāmībhūte cānubandhe laghukṣārāmlam| vāte'dhike dadhi sāmlaṃ dāḍimatvacā yuktaṃ bhojane pāne ca yuñjīta| sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibet| uṣṇāmbunā vā tiladevadārukalkam| krūrakoṣṭhasya bahudoṣasyālpamalpaguṇaṃ mṛdusnigdhaṃ vā śodhanamavacāritamutkleśya doṣānna nirharati, alpālpaṃ ca pittakaphasaṃsṛṣṭaṃ parisravati, viṣṭambhagauravaśophakoṭhakaṇḍūpāṇḍutāṅgasādagudaśūlāni cāpādayati| taṃ tiniśadhavāśvakarṇapalāśabalāniryūhairmadhuyuktairāsthāpayet| upaśāntaparisravaṃ ca punarupasnigdhaṃ tīkṣṇaiḥ śodhayet| śuddhe ca dīpanāṃścūrṇāsavāriṣṭādīn yojayet| pītauṣadho yadā vegamudīrayati nigṛhṇāti vā, tadā pravāhikā'sya jāyate| tasyāṃ sadāhaśūlaṃ sapicchaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ saraktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamānaḥ kaphamupaviśati| taṃ paristravavidhinopacaret|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham| hidhmāpārśvarujākāsadainyalālākṣivibhramaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">jihvāṃ khādati niḥsaṃjño dantān kaṭakaṭāyayan| na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak||18||</seg> <seg type="unit" n="19">madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam| pācanīyaistataśvāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet||19||</seg> kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇābhipravardhayet| ---------------------------------------------------|20| gh|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahādvātādayaḥ kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ hṛdgrahaṃ kurvanti| hidhmādiyuktaḥ sa ca hṛdgrahādimān jihvāṃ khādati niḥsaṃjñaḥ san| tathā dantān kaṭakaṭāyate| tatra tasminnavasthāviśeṣe, bhiṣagāśveva taṃ-rogiṇaṃ, saṃśayaṃ hitvā vāmayet| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ vāmayet| kaphamūrcchitaṃ kaṭubhirvāmayet| vāmayitvā cāsya doṣaśeṣaṃ pācanīyairdravyairvipācayet| kāyāgniṃ balaṃ ca krameṇāsyābhipravardhayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hṛdgrahamāha-pītauṣadhasyeti| akṣivibhramaḥ-utdhṛtākṣatvam| kaṭakaṭāyayan-kaṭatkaṭaditi kārayan, "lohitādiḍājūbhyaḥ kyaṣ" iti kyaṣantāṇṇica| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"tasmai bhiṣak śīghramamuhyannabhyaṅgapūrvaṃ dhānyasvedena parisvedya tīkṣṇamavapīḍaṃ dadyāt| yathādoṣocchrāyaṃ ca bastīn vitaret|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate||20||</seg> tasmai snigdhāmlalavaṇān dadyātpittakaphe'nyathā| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyātivamataḥ pavanena hṛdayaṃ pīḍyate, tasmai rogiṇe snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt| pittakaphe kupite, anyathā-madhuraśītādikaṃ, dadyādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hṛdgrahaviśeṣe bheṣajamāha-pavaneneti| anyatheti rūkṣamadhurakaṭutiktakaṣāyān yogān dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ruddho'ti vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ| stambhavepathunistodasādodveṣṭārtibhedanaiḥ||22||</seg> tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate| ---------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pītabheṣajasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā ruddho'ti viśuddhasya vā vāyuraṅgāni gṛhṇāti stambhādibhiḥ| tatra sarvaṃ vātaharaṃ snehasvedādi śasyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sarvagātraparigrahamāha-pītauṣadhasyeti| saṅgrahe tu (ka. a. 3)- "asnigdhasvinnenābrahmacāriṇā vegadhāriṇā mṛdukoṣṭhena sukumāreṇa vā rūkṣamauṣadhamatimātraprayuktamativirekādvāyuṃ prakopayati| tena sarvāṅgapragrahe viśeṣātpārśvapṛṣṭha śroṇimanyāmarmasu śūlaṃ mūrcchā bhramaḥ kampaḥ stambho nistodo bheda udveṣṭanaṃ saṃjñānāśaśca syāt| tamabhyajya dhānyaiḥ svedayitvā yaṣṭīmadhuvipakvena tailenānuvāsayet, vātaharaṃ cānnapānam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| bahutīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnāsrāvayeddravān| tatrātiyoge madhuraiḥ śeṣamauṣadhamullikhet||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yojyo'ti vamane reko vireke vamanaṃ mṛdu| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">añjanaṃ candanośīramajāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya narasya bahutīkṣṇaṃ ca bheṣajaṃ viṭpittakaphān śīghrameva hṛtvā dravān dhātūnāsrāvayet| tasmin virecanātiyoge madhurairdravyaiḥ śeṣaṃ virecanadravyamuddharet| ativamane sati vireko yojyaḥ| ativireke ca mṛdu vamanaṃ yojyam| pariṣekādibhiśca śītaistaṃ-virekaṃ, stambhayet| ādiśabdo jalārdraśītamārutādigrahaṇāya| añjanādikaṃ lājacūrṇaiḥ saha manthaṃ paraṃ virekātiyogaharaṃ pibet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> dhātusravamāha-bahutīkṣṇamiti| ajāsṛgchāgarudhiram| añjanādiṣaṭkaṃ lājacūrṇaiḥ saha pibet "saktavaḥ sarpiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ| nātisāndrā na cātyacchā mantha ityabhidhīyate||' ityuktaviśeṣaprāptyarthaṃ manthamityuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibetphalarasairmanthaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanasya tvatiyoge śītāmbupariṣecitaḥ san phalarasairmanthaṃ ghṛtādiyuktaṃ pibet| atiśayena sodgāre vamane sati mūrvādicūrṇaṃ lehayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanātiyoge viśeṣamāha-vamanasyeti| mūrvādipañcakacūrṇaṃ madhunā lehayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vamato'ntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇā hṛdyā yūṣamāṃsarasā hitāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vāggrahānilarogeṣu ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyātsnehasvedau ca kālavit||31||</seg> <seg type="unit" n="32">atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ yataḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śune kākāya vā dadyāttenānnamasṛjā saha| bhukte'bhukte vadejjīvaṃ pittaṃ vā bheṣajeritam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syātpitte śuddhaṃ tu śoṇite||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇātkriyām| raktapittātisāraghnīṃ tasyāśu prāṇarakṣaṇīm||35||</seg> <seg type="unit" n="36">mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastau niṣecayet| śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ bastiṃ vā yojayeddhimam| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chardayato'bhyantare jihvāyāṃ praviṣṭāyāṃ satyāṃ kavalagrahaśchāgamāṃsarasāḥ snigdhādiyuktā manaḥpriyā hitāḥ| tathā tasya-antaḥpraviṣṭajihvasya, agre'pare narā amlāni phalāni khādeyuḥ| niḥsṛtāṃ ca rasanāṃ tiladrākṣākalkena liptāmantaḥ praveśayet| vāggrahādiṣu vātarogeṣu ghṛtamāṃsopasādhitāṃ svacchāṃ yavāgūṃ dadyāt| snehasvedau ca yojayet| atiyogena ca yadbheṣajaṃ jīvākhyaṃ śoṇitaṃ harati tadbhaiṣajyaṃ jīvādānamiti gaditam, yatastajjīvitamādatte| pittaraktayorgandhavarṇānuvṛttitvasāmānyāt kimidaṃ raktamuta pittam ? iti saṃśayaḥ| tatparīkṣārthamāha-śune kākāya vetyādi| tena virecanātiyogodbhavena raktena, miśritamannaṃ śune vāyasāya vā dadyāt| tasmin raktamiśrite'nne bhukte sati jīvaṃ vadet| abhukte ca sati tasmin virecanātiyogeritaṃ pittaṃ brūyāt| śuklaṃ vastraṃ tena virecanātiyogodbhavena raktena saṃśayarūpeṇa bhāvitaṃ-ārdrīkṛtaṃ, anantaramāvānaṃ-śuṣkaṃ, koṣṇavāriṇā prakṣālitaṃ-prakarṣeṇa dhautaṃ, pitte sati vivarṇaṃ vastraṃ syāt, na śuddham| śoṇite tu sati prakṣālitaṃ vastraṃ śuddhaṃ syāt| tṛṣṇādyārtasya śoṇite sravatyeva takrapittātisāraghnīṃ prāṇarakṣaṇīṃ śīghraṃ kriyāṃ kuryāt, āmaraṇāt| anena ca maraṇatulādhirūḍhatvaṃ dyotayati| saṃśaye'pi cikitsā kāryeti prāgabhyadhāyi| tatra mṛgādīnāṃ jīvatāṃ sadyaskaṃ-tatkṣaṇotpannaṃ, raktaṃ pibet| kimbhūtam ? jīvābhisandhānam| jīvamabhisandhīyate'treti jīvābhisandhānam| hi-yasmāt, tat-raktaṃ kartṛbhūtaṃ, jīvaṃ karma āśu gacchati-prāpnoti| tadetadraktaṃ darbhamṛditaṃ-abhinavaprasūtadarbhamṛditaṃ, bastau niṣecayet-prakṣipet| śyāmādibhirvā śṛtaṃ payo ghṛtamaṇḍāñjanābhyāṃ yuktaṃ bastiṃ himaṃ-śītalaṃ, yojayet| athavā picchābastiṃ-svalpamanuvāsanaṃ, suśītaṃ ghṛtamaṇḍena-svacchenordhvabhavena ghṛtasyoparibhāgasthitena, deyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kavalagrahāḥ-gaṇḍūṣāḥ| te ca yūṣā māṃsarasā vā| tanukāṃ-acchām| vamanabhaiṣajyātiyoge vyāpadamāha-atiyogāditi| jīvaśoṇitaṃ-ojaḥ, "ojastu tejo dhātūnāṃ" (hṛ. sū. a. 11/37) ityādinoktam| tat-vyāpadrūpaṃ jīvādānasaṃjñam| tenāsṛjā-jīvaśoṇitena| bhāvitaṃ-dvistrirvā stimitam| tataḥ āvānaṃ-īṣacchuṣkam| tataḥ koṣṇavāriṇā prakṣālitam| tadyadi vivarṇaṃ syāttadā pittam| yadi śuddhaṃ tadā jīvaśoṇitam| tasya-jñātajīvaśoṇitanirgamasya| sadyaskaṃ gṛhītamātraṃ śirāvyadhena| jīvābhisandhānaṃ-jīvaśoṇitanyūnāṃśapūraṇam| hi-yasmāt, tat jīvaṃ-jīvaśoṇitaṃ, āśu gacchati| tadeva-mṛgādīnām, darbhamṛditaṃ-darbhacūrṇena saha bharditam, bastau niṣecayet-tena nirūhaṃ dadyāt, śyāmādikvathitena payasā vā| śyāmā-priyaṅguḥ| picchābastiṃ-atisāracikitsitoktam (hṛ.ci.a. 9/72)|</ab>
          <ab type="mula">asyāmapyatiyogodbhavāyāmavasthāyāṃ gudabhraṃśaḥ sambhāvyata ityāha- gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| ----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiḥ-kaṣāyarasaniṣpāditaiḥ- kvāthaiḥ, stambhayitvā praveśayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiḥ-kaṣāyarasairdravyaiḥ, stambhayitvā-stabdhatāṃ nītvā, praveśayet|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| visaṃjñaṃ śrāvayetsāmaveṇugītādinisvanam|39| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhi- sthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visaṃjñaṃ sampannaṃ sāmaveṇugītādīnāṃ nisvanaṃ śrāvayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpa siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> visaṃjñaṃ sāmādidhvanīn śrāvayet| saṅgrahe tu (ka. a. 3)-"atimātramakāle'lpaṃ tulyavīryairabhāvitam| asamyak saṃskṛtaṃ jīrṇaṃ vyāpadyetauṣadhaṃ dhruvam|| chardanaṃ na tu duśrcchardaṃ durvirecaṃ na recanam| pāyayedauṣadhaṃ bhūyastannihanti tathā hi tau|| yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam| vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam|| vibaddhe'lpaṃ cirāddoṣe stravatyuṣṇaṃ pibejjalam| tenādhmānaṃ vamistṛṣṇā vibandhaścāśu śāmyati|| bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate| sodgāraṃ sāṅgaśūlaṃ vā svedaṃ tatrāvacārayet|| samyagviriktasyodgāre bheṣajaṃ kṣipramullikhet| ajīrṇamapravṛttau tu suśītaiḥ stambhayedbhiṣak|| kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam| kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne niśi vā tat pravarttate|| kṣārānāhārayejjīrṇe tiṣṭhatyūrdhvaṃ gate'pi vā| vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet|| tṛṇmohabhramamūrcchādyāḥ syurjīryati ca bheṣaje| pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate|| lālāhṛllāsaviṣṭambharomaharṣāḥ kaphāvṛte| bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvāpi kaphanuddhitam||" iti| tathā dhātusrave (saṃ,ka.a. 3)-"taṃ śatadhautaghṛtenābhyajya kaṣāyasvāduśītaiḥ pradehapariṣekāvagāhānnapānaiḥ śarkarāmadhumadbhiśca lehaiḥ stambhayet| viśeṣeṇa tu virecanātiyoge taṇḍulāmbhasā madhumiśreṇa vāmayet| priyaṅvādikaṃ ca taṇḍulodakena pibet| rodhrarasāñjanādāḍimatvaco vā| kaṭphalotpalasamaṅgāpadmakesarāṇi vā| kṣaudraśarkarāmadhukodumbaratvaco vā| śeṣeṣvapi cāsamyakprayuktavamanavirecanopadraveṣu yathāmayaṃ doṣādīnālakṣya pratikuryāt| bastivyāpatsiddhiṃ cekṣeta| evamubhayato bhāge'pi śodhane yathāvasthamuttiṣṭheta| yā tu virecane parikartikā tadvamane kaṇṭhakṣaṇanam, yaḥ parisravaḥ sa kaphaprasekaḥ, yat pravāhaṇaṃ sa śuṣkodgāra iti|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyaurvedarasāyane| śuddhivyāpatprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 3||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.5.4">
          <head>bastikalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha doṣaharaṇasāmānyādbastikalpaḥ prakramyata ityāha-</ab>
          <ab type="mula">athāto bastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kalpanaṃ-kalpaḥ| basteḥ kalpo bastikalpaḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat| ā raṃ- bastikalpamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīteatheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni| aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsā- cchāgātpacedapsu caturthaśeṣam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pūto yavānīphalabilvakuṣṭha- vacāśatāhvāghanapippalīnām| kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailai- ryuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca||2||</seg> <seg type="unit" n="3">bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthī svasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca| bastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyādamumeva tatra||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-balādīni pratyekaṃ palonmitāni, tathā'ṣṭau [ phalāni-] madanaphalāni prāyeṇa palaṃ syuḥ, chāgamāṃsāt pañcāśatpalāni, apsu caturbhāgāvaśeṣaṃ pacet| pūtaśca kvātho yavanyādibhiḥ kalkaistathā guḍādibhiryuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇayutaśca bastyarthaṃ parikalpitatvādbastiḥ sarvagadānāmapahantā svasthe ca hitaḥ svāsthyānuvṛttikṛttvāt jīvano bṛṃhaṇaśca| atra caturthaśeṣagrahaṇamanarthakam| yato vakṣyati (ka. a. 6/14)- "kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam|" iti| atrocyate| vakṣyamāṇaparibhāṣāpramāṇamatra nāśrīyata iti pratipādanāya caturthaśeṣopādānam| tena nirūhayogyakvāthārthaṃ dravyāccaturguṇaṃ jalaṃ kṣiptvā caturbhāgāvaśeṣaṃ grāhyamitīhāvatiṣṭhate| evamanyatrāpi nirūha upayujyate| ye tu tantrakārābhiprāyamavidantaḥ saralāśamukhīkāste sāmānyaparibhāṣoktapramāṇaṃ jalaṃ kṣiptvā caturaṃśaśeṣaṃ grāhyāmiti vadanti, śeṣaṃ sthitam| tathā yavānyādikalkasya paladvayamātraṃ grāhyam, "svasthe kalkapaladvayam|" (hṛ. sū. a. 19/44) iti vacanāt| snehaścātra kvāthe caturthāṃśaḥ ṣaṣṭhāṃśo'ṣṭamāṃśaḥ krameṇa vātapittakapheṣu yojyaḥ| uktaṃ ca (hṛ. sū. a. 19/39)- "tataḥ kvāthāccaturthāśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike|| iti| madhulavaṇe ca yathā nātyacchatā nātilavaṇatā ca bastau syāttathā yojayitavye| uktaṃ ca (hra.sū a . 19/41)- madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā eva (iti)| bastau ca yatra kalko na paṭhitastatrāmumeva kalkaṃ dadyāt| upajātivṛtte indravajrā ca| ā raṃ- bastikalpo dvividhaḥ,-nirūhakalpo'nuvāsanakalpaśca| tatrādau nirūhakalpaḥ| tatrāpi vātaharaḥ| balādinirūhamāha-balāmiti ṣiḍaśa pṛthak palonmitāni| apsu-sarvebhyaḥ ṣoḍaśaguṇāsu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ| trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlasya chāgamāṃsasahitasya rasaḥ-kvāthaḥ, amlena kāñjikādinā yuktaḥ, pūrvaiḥ-yavanyādibhiḥ peṣyaiḥ sahitaḥ, tathā tribhiḥ snehaiḥ-sarpirmajjāvasākhyairanvitaḥ, śreṣṭho nirūhaḥ sarvavyādhiharo gaditaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> daśamūlādinirūhamāha-dvipañcamūlasyeti| trayaḥsnehāḥ-ghṛtatailavasāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">balāpaṭolīlaghupañcamūla- trāyantikairaṇḍayavātsusiddhāt| prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat||5||</seg> <seg type="unit" n="6">priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca| syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balāpaṭolyāde rasāt susiddhāt prasthaḥ siddhaḥ, tathā chāgamāṃsarasādardhaprasthena yuktaḥ punaḥ sādhyaḥ yāvadasau prasthapramāṇaḥ syāt| priyaṅgvādibhiḥ kalkairyuktastailādibhiḥ sahito bastirdīpano māṃsabalapradaśca syāt| cakṣurbalaṃ ca śīghramevopadadhāti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> balādinirūmāha-balāpaṭolīti| balādeḥ susiddhādyo raso jātaḥ tasmāt prasthaḥ chāgarasyārdhaprasthena yuktaḥ| pākena prasthaśeṣaḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśā ttathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam| rāsnābalāchinnaruhāśvagandhā- punarnavāragvadhadevadāru||7||</seg> <seg type="unit" n="8">phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayedaṣṭamaśeṣite'smin| vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅgu- yaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dadyātsupiṣṭaṃ sahatārkṣyaśaila- makṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam| samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirjayellekhanadīpano'sau||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭha- hṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham| gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃ- stāstāṃśca rogān kaphavātajātān||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eraṇḍamūlasya trīṇi palāni, palāśāt-kiṃśukācca palāni trīṇi, hrasvaṃ pañcamūlaṃ pālikaṃ, rāsnādīni pratyekaṃ pālikāni, aṣṭau madanaphalāni ca jalāḍhakadvaye vipācayet| aṣṭāṃśaśeṣite cāsmin vacādikamakṣapramāṇaṃ supiṣṭaṃ dadyāt| lavaṇakarṣacaturthāṃśayuktaṃ mākṣikatailamūtrānvito'yaṃ bastirlekhano dīpano jaṅghādiśūlādīṃstāṃstān-bahuvidhānapi, vātaśleṣmotthān rogān jayati| ṣaḍupajātaya indravajrā ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> eraṇḍādinirūhamāha-eraṇḍamūlāditi| palāśāt tathā-tripalam| tārkṣyaśailaṃ-rasāñjanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yaṣṭyāhvarodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṣṭyāhvādibhiḥ śṛtaṃ payo'gryaṃ-śreṣṭhaṃ, syāt| śarkarākṣaudraghṛtayuktaṃ suśītalaṃ jīvanīyasahitaṃ pittāmayān hanti| abhayaṃ-uśīram|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha pittaharanirūhāḥ| tatra uaṣṭyādinirūhamāha-yaṣṭyāhveti| abhayaṃ-uśīram| agryaṃ-gavyam| sajīvanīyaṃ-jīvantyādigaṇakalkayuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">rāsnāṃ vṛṣaṃ lohitikāmanantāṃ balāṃ kanīyastṛṇapañcamūlyau| gopāṅganācandanapadmakarddhi- yaṣṭyāhvarodhrāṇi palārdhakāni||12||</seg> <seg type="unit" n="13">niḥkvāthya toyena rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam| jīvantimedardhdivarīvidārī- vīrādvikākolikaserukābhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sitopalājīvakapadmareṇu- prapauṇḍarīkotpalapuṇḍarīkaiḥ| rodhrātmaguptāmadhuyaṣṭikābhi- rnāgāhvamuñjātakacandanaiśca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyātpariṣiktagātraḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dāhātisārapradarāsrapitta- hṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca| sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādīnyardhapalapramāṇāni toyena niḥkvāthya tena rasena payaḥ śṛtamardhāḍhakamātraṃ jalahīnaṃ jīvantyādibhiḥ supiṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ saindhavānvitaṃ śītalameva dadyāt| tasminnirūhe pratyāgate-nirgate, pariṣiktāṅgo dhanvamāṃsarasena śālīnadyāt| sātmyādivaśādvā kṣīreṇādyāt| sa ca dāhādīn hanti| pañcopajātaya indravajrā ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rāsnādinirūhamāha-rāsnāmiti| vṛṣaṃ-rāsnānirūhamāha-rāsnāmiti| vṛṣaṃ-vāsām| lohitikāṃ-mañjiṣṭhām| anantāṃ-dūrvām| kanīyaḥ-bṛhatyādi| tṛṇaṃ-darbhādi| gopāṅganā-sārivā rāsnādīnyeka viṃśatiḥ palārdhakāni| toyena ṣoḍaśaguṇena pādaśeṣaḥ kvātho dvicatvāriṃśatpalāni, tena payasaścatuḥṣaṣṭipalāni pacedambuhīnaṃ-kvāthahīnaṃ yāvadbhavati, kṣīrāvaśeṣamityarthaḥ| vīrā-kṣīravidārī| padmoreṇuḥ-padmakeśaram| puṇḍarīkaṃ-śvetapadmam| nāgahvaṃ-nādakesaram| pradaraṃ-rajotipravṛttiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- " gopāṅganācandanaśītapākīdrākṣārdhiśmaryamadhūkasevyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇītugāsvaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ|| godhūmacūrṇaiśca picupramāṇairikṣorvidāryāśca rasena yuktaḥ| tailena yaṣṭīmadhusādhitena sitopalākṣaudraghṛtaiśca śītaḥ|| bastiḥ praśastaḥ sa samastadehadāhe saśūle'vayavāśrite vā| gulmātisārabhramamūtrakṛchrakṣīṇe kṣataujobalasaṅkṣaye ca|| catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭaḥ chāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapeṣyo balavarṇamāṃsaretognitaimiryaśirorujīṣṭaḥ|| yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhu vātaraktavisarpavaisvaryahito nirūhaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kośātakāragvadhadevadāru- mūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhai- rakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||18||</seg> dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca| --------------------------- - ------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kośātakādīn jale paktvā tasya rasasya-kvāthasya, daśa prasṛtāḥ syuḥ| tān sarṣapādibhirakṣapramāṇairyuktān, kṣaudrādīnāṃ pratyekaṃ prasṛtena yuktān, phalāhvayaṃ tailaṃ-yanmadanaphalakalkenāmlaiśca pakvaṃ tailam, tadetatsaṃyojya kapharogārtādibhyo nirūhaṃ dadyāt| atra kośātakādīnāṃ dravyāṇāṃ parimāṇamanuktamapi sāmānyaparibhāṣayā tatparimāṇaṃ kalpanīyam| yatparimāṇebhyo dravyebhyaḥ ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā caturbhāgāvaśeṣaṃ yathā daśa prasṛtāḥ sampadyante tatparimāṇāni kośātakyādīnyatra parikalpanīyānīti bodhyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha kaphaharanirūhāḥ| tatra kośātakādinirūhamāhakośātaketi| phalāhvayaṃ tailaṃ-phalatailam| kṣārasyayavakṣārasya| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- " punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīvabhūtīkabalāpalāśāḥ| dvipañcamūlaṃ ca palāṃśakāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau|| bilvaṃ yavāṅkolakulatthadhānyaphalāni ca syuḥ prasṛtonmitāni| payo jalavdvyāḍhakasādhitaṃ tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śucivastrapūtam|| vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhāvāktam|| kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca nāsya yuktaṃ prasṛtatrayeṇa| dadyānnirūhaṃ vidhinā vidhijñastaṃ sarvasaṃsargakṛtāmayaghnam || ardhārdhavihitān bastīnataścitrān pravakṣyate| kośātakīdvayekṣvākuphalajīmūtavatsakāḥ|| śyāmātrivṛtayormūlaṃ tathā dantīdravantijam| prakīryā codakīryā ca kṣīriṇī nīlinī phalam|| satpalā śaṅkhinī rodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca| sakalkasaindhavayutāḥ pakvāśayaviśodhanāḥ|| dhātakīpuṣpatarkārījīvantīmūlavatsakāḥ|| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ|| priyaṅgūḥ raktamūlī ca taruṇījātiyūthikāḥ| vaṭādyāḥ kiṃśuko rodhramiti saṅgrahikā matāḥ|| grahī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ krameṇa tu| ūṣakādipratīvāpo lekhanastriphalārasaḥ|| madhuravkāthakalkena sarasājyena bṛṃhaṇaḥ | badaryairāvaṇīśelūśālmalīdhanvanāṅkurāḥ|| samākṣikāḥ kṣīrayutāḥ sāsrujaḥ picchilāḥ smṛtāḥ| kolaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapauṇḍekṣuvālubhiḥ|| dāhaghnaḥ saghṛtakṣīrodvitīyaścotpalādibhiḥ| muṣṭiḥ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho hṛtānvitaḥ|| hitaḥ pravāhaṇe tadvadvṛntaiḥ śālmalikasya ca| karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ|| parikarte tathā vṛntaiḥ| śrīparṇīkovidārajaiḥ| paristrave payaḥ siddhaṃ savṛścīvapunarnavam|| ākhukarṇikayā tadvattandulīyakayuktayā| aśvāvarohakaḥ kākanāsārājakaserukāḥ|| siddhāḥ kṣīre'ti yoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ| nyagrodhādyaiścaturbhiśca tenaiva vidhinā'paraḥ|| bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī| kāśmaryabadarīmūrvāstatho śīrapriyaṅgava|| jīvādāne śṛte kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau| bastī pradeyau bhiṣajā śitau samadhuśarkarau|| govyajāmahiṣīkṣīrairjīvaniyutairapi| śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣyavyajaśoṇitaiḥ|| sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------- - ------------------------------| vakṣye mṛdūn snehakṛto nirūhān sukhocitānāṃ prasṛtaiḥ pṛthak tu||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tuśabdo bhinnakramaḥ| sukhocitānāṃ punaḥ sukumārāṇāṃ tu nirūhān pṛthak prasṛtairvakṣye-bhaṇiṣyāmi| kimbhūtān ? mṛdūn-atīkṣṇān, tathā snehakṛtaḥ-kṛtasnehān| kecittvasamagraṃ vṛttaṃ coktama(ktvā')nuṣṭubhā saṃgṛhṇate, taccāsamyak, evaṃ hi vṛttasyāsya khaṇḍanā syāt, tasmādayameva pāṭhaḥ śreyān| prasṛtaiśca niṣpāditatvādete vakṣyamāṇā bastayaḥ prasṛtasaṃjñāḥ [ jñeyāḥ ]| upajātīndravajropajātayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṣīrād dvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātajit||22||</seg> <seg type="unit" n="23">paṭolanimbabhūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| prasṛtaḥ pṛthagājyācca bastiḥ sarṣapakalkavān||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sa pañcatikto'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā| catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt||24||</seg> <seg type="unit" n="25">prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ| payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām||25||</seg> ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt| ---------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-anantaram, imānnirūhān snehanasamarthān mṛdūn-atīkṣṇān, sukumārāṇāṃ narāṇāṃ karmaṇā-vamanādinā, viplutānāṃ-bhraṣṭānāṃ, prasṛtaiḥ pṛthagupalakṣitān vakṣyāmi| kṣīrād dvau prasṛtau-catvāri palāni, madhutailaghṛtāt trayaḥ prasṛtāḥ-ṣaṭ palāni, khajena-darvyākāreṇa, mathito bastirvātaṃ hanti balaṃ varṇaṃ ca karoti| atra ca kalkābhāvāt balādye bastau yaḥ kalkaḥ (ślo. 2) , sa eva kalpyaḥ| tailādīnāṃ pratyekaṃ prasṛta ekaḥ| bilvādipañcamūlakvāthāt dvau prasṛtau| kaulatthāt kvāthāt dvau prasṛtau| sa bastirvātajit| paṭolādināṃ pañcānāṃ kvāthāt pṛthak prasṛto, ghṛtācca prasṛto, bastiḥ sa sarṣapakalkaḥ sa pañcatikta ābhiṣyandādihā| tailādibhyaścaturbhyaścatvāraḥ prasṛtāḥ-āṣṭau palāni, piṣṭaiḥ sarṣapaiḥ saha bastirviṭsaṅgādijit| payasyādikvāthānāṃ pañcānāṃ prasṛtāḥ pañca, mākṣikaghṛtayordvau prasṛtau, iti sapta prasṛtāḥ| pippalīkalkavān bastirvṛṣatvakṛt-śukrakaraḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sukumāranirūhānāha-atheti| sa nirūhaḥ pañcatiktākhyaḥ| payasyā-kṣīriṇī| payasyādīnāṃ pañcānāṃ vkāthaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 4)- " viḍaṅgatrifalāśigrufalamustākhukarṇijāt| kaśāyāt prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān|| [nirūhaḥ kṛmihā vaillapippalīkalkayojitaḥ| śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍavkathatailasurāsavāt|| prasṛtāḥ pañca capalākauntīyaṣṭyāhvakalkavān| ] bastiḥ kavoṣṇaḥ sānāhe mutrekṛcchre paro mataḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------------| siddhabastīnato vakṣye sarvadā yān prayojayet||26||</seg> nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān| ---------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-prasṛtebhyo nirūhebhyo'nantaraṃ, nirvyāpattvādi guṇataḥ saṃjñayā siddhabastīnatiprasiddhān vakṣye-bhaṇiṣyāmi| yān sarvadā prayojayet| tathā nirvyāpado bahuphalān balādipradāṃśca sukhāṃśca| suśrute coktam (ci. a. 38/116)- "yasmin bastau yathā yukte dhruvā siddhiḥ prakīrtitā| siddhabastiriti khyāto munibhistattvadarśibhiḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> siddhabastīnāha-siddhabastīniti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------------| madhutaile same karṣaḥ saindhavāddvipicurmisiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ| rasāyanaṃ pramehārśaḥkṛmigulmāntravṛddhinut||28||</seg> sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit| ---------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhutaile same-tulye, saindhavasya karṣo, misiḥ dvipicuḥ-dvikarṣapramāṇaḥ, eraṇḍamūlakvāthena saha mādhutailiko'yaṃ niruho rasāyanaṃ syāt pramehādijit| "yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyenātra vartate| mādhutailika ityeṣavijñeyo basticintakaiḥ||" iti suśrutaḥ (ci. a. 38/114)| saṃ-madhuyaṣṭiyuktaścaiṣa bastiścakṣuṣyo raktapittajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra ādhutailikamāha-madhutaila iti| āmadhukavkāthe'dhike purvasya guṇāntaramāha-sayaṣṭīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------------| yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān||29||</seg> pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāpanākhyo bastirmustākalkena saha madhutailamāṃsarasājyayutaḥ pāyvādiśūlajit| yāpanaḥ-prāṇadhāraṇāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yāpanaṃ bastimāha-yāpana iti| māṃsaraso'travkāthasthāne|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------------| prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ prakalpayet||30||</seg> yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam| ---------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāpanaṃ nirūhaṃ ghṛtādibhiḥ prasṛtapramāṇaiḥ saindhavārdhakarṣeṇa hapuṣārdhapalayutaṃ kalpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvaguṇaṃ bastyantaramāha-prasṛtāṃśairiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------| eraṇḍamūlaniḥkvātho madhutailaṃ sasaindhavam||31||</seg> eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ| ----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eraṇḍamūlaniḥkvātho madhutailasaindhavānvita ityeṣa vacāpippalīmadanaphalānvito yuktaratho'nvarthanāmā bastiḥ| suśrute coktam (ci. a. 38/115)- "ratheṣvapi hi yukteṣu hastyaśveṣvapi yojayet| yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ smṛtaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pūrvaguṇaṃ yuktarathākhyaṃ bastimāha-eraṇḍamūleti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">----------------------------------------------| sa kvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavam||32||</seg> suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ| ----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa pūrvokta eraṇḍamūlakvātho madhvādibhiḥ saha eṣa bastirdoṣahṛcchivaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣaharaṃ bastimāha-sa kvātha iti| ṣaṅgranthāvacā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-------------------------------------------------| pañcamūlasya niḥkvāthastailaṃ māgadhikā madhu||33||</seg> sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamūlakvāthastilatailādikaḥ saindhavamadhukasahitaḥ siddhavastisaṃjño munibhiḥ smṛtaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> doṣaharaṃ siddhabastimāha-pañcamūlasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------| dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">gomūtre, tena piṣṭaiśca pāṭhāvatsakatoyadaiḥ| saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">yukto bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu| śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvipañcamūlādīni gomūtreṇa pācayet| tena-kvathitena gomūtreṇa, piṣṭaiśca pāṭhādibhiryuktaḥ kaphāmayādihṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> gomūtrabastimāha-dvipañcamūleti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavāḥ| mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ, madanāṣṭakam| jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ parisrutam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet| sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">piṣṭairyaṣṭimisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ| bastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgnibalaśukravivarddhanaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgrahān| viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ| hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān||42||</seg> cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam| -----------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustādīni kanīyaḥpañcamūlaparyantāni pṛthak pālikāni, madanaphalānyaṣṭau, jalāḍhake pacet| tacca pādaśeṣaṃ parisrutaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacediti| tāvatkaṣāyeṇa saha paktavyaṃ yāvatkṣīraprasthadvayaṃ syādityarthaḥ| bastiḥ sarpirmadhusaindhavayutaḥ piṣṭairyaṣṭyādibhiḥ sahitaḥ sukhoṣṇo māṃsādivarddhano vātaraktādīn hanyāt| cakṣuṣyādiguṇaśca| kimbhūtaḥ ? sapādajāṅgalarasaḥ,- tatra caturviṃśatipaliko niruhaḥ, tasya pādena ṣaṭpalāni jāṅgalarasasya syurityarthaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> yāpanarājaṃ bastimāha-musteti| akṣaṃ-bibhītakam|rohiṇī-kaṭukā| śyāmā-priyaṅgu| kuṇḍalovātakuṇḍalikākhyo mūtrāghātaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| mṛgāṇāṃ laghuvadrā(ḍrā)ṇāṃ daśamūlasya cāmbhasā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">hapuṣāmisigāṅgeyīkalkairvātaharaḥ param| niruho'tyarthavṛṣyaśca mahāsnehasamanvitaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hrasvānāṃ bṛhatāmubhayarūpāṇāṃ mṛgāṇāṃ māṃsānāṃ tathā daśamūlasya ca kvāthena saha hapuṣadikalko bastiḥ suṣṭhu vātaharo mahāsnehayuto vṛṣyaśca syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ativṛṣyaṃ yāpanamāha-mṛgāṇāmiti| laghavo-hariṇādayaḥ| vadrāḥ-varāhādayaḥ| gāṅgeyī-mustā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| laghunā pañcamūlena pālikena samanvitam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">paktvā kṣīrajale kṣīraśeṣaṃ saghṛtamākṣikam| tadvidārīkaṇāyaṣṭiśatāhvāphalakalkavat||46||</seg> bastirīṣatpaṭuyutaḥ paramaṃ balaśukrakṛt| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ daśapalamātraṃ hrasvena pañcamūlena palamitena yutaṃ kṣīrajale paktvā kṣīrasyārdhāḍhako jalasyārdhaḍhaka ityevaṃ kṛtvā tāvatkvāthayet yāvatkṣīrāvaśeṣaṃ syāt| kṣīraṃ ca taccheṣaṃ ca kṣīraśeṣam| ghṛtamākṣikasahitaṃ vidāryādikalkānvitamīṣallavaṇayukto bastiḥ paramaṃ [bala]śukrakṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> māyūraṃ bastimāha-mayūramiti| paktvā kṣīrajale, "dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīram" ityādipabhāṣayā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">----------------------------------------------| kalpaneyaṃ pṛthak kāryā tittiriprabhṛtiṣvapi||47||</seg> <seg type="unit" n="48">viṣkireṣu samasteṣu pratudaprasaheṣu ca| jalacāriṣu tadvacca matsyeṣu kṣīravarjitā||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iyaṃ ca kalpanā tittiryādiṣvapi viṣkireṣvaśeṣeṣu pratudeṣu prasaheṣu ca pṛthakkāryā| tathaiva jalacāriṣvapīyaṃ kalpanā kāryā| matsyeṣu tu kṣīravarjitā kalpaneyaṃ kāryā, matsyānāṃ kṣīreṇa saha viruddhatvāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mayūravidhiṃ viṣkirādiṣvatidiśati-kalpaneti| matsyeṣu kṣiravarjam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">godhānakulamārjāraśalyakondurajaṃ palam| pṛthak daśapalaṃ kṣīre pañcamūlaṃ ca sādhayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tatpayaḥ phalavaidehīkalkadvilavaṇānvitam| sasitātailamadhvājyo bastiryojyo rasāyanam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vyāyāmamathitoraskakṣīṇendriyabalaujasām| vibaddhaśukraviṇmūtrakhuḍavātavikāriṇām||51||</seg> <seg type="unit" n="52">gajavājirathakṣobhabhagnajarjaritātmanām| punarnavatvaṃ kurute vājīkaraṇamuttamam||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> godhādīnāṃ māṃsaṃ pṛthak-pratyekaṃ, daśapalapramāṇaṃ kṣīre pañcamūlaṃ ca sādhayet| etatkṣīraṃ madanaphalakaṇākalkasaindhavasauvarcalānvitaṃ bastiḥ śarkarātailamadhughṛtasahito yojyo rasāyanaṃ syāt| vyāyāmamathitoraskādīnāṃ punarnavatvaṃ kurute vājīkaraṇeṣu mukhyaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> godhādibāstimāha-godheti| palaṃ-māṃsam| vaidehī-pippalī|</ab>
          <ab type="mula">siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ātmaguptādibhiḥ siddhena payasā saha bhojyam| uccaṭā-guñjā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vṛṣyāṇāṃ bastīnām bhojane viśeṣamāha-siddheneti| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- " pṛthak palāṃśaṃ vipacetpañcamūlamagokṣuram| kṣīrāḍhake catirthasthaṃ piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam|| kṣaudratailājyasinhūtthayuktaṃ bastiḥ supūjitaḥ| viśeṣādvālavṛddhastrīsukumārasukhātmanām|| tadvatsahācarabalāsārivādarbhasādhitam| kṣīraṃ, bastistathā'bhīruguḍūcībṛhatīdvayaiḥ|| siddhaṃ payo māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavān| pañcamulaṃ bṛhatyādi pratidravyaṃpalonmitam|| dvipalaṃ śāligodhūmayavamāṣaṃ saṣaṣṭikam| taiḥsiddhaṃ chāgalaṃ kukkuṭāṇḍarasaḥ sitā|| sājyakṣaudradvilāvaṇastairbastiḥ śukrakṛtparam| kalpo'yaṃ śikhigonardamatsyādyaṇḍaraseṣvapi|| rasaḥ kulīramāṃsasya caṭakāṇḍarasānvitaḥ| saśarkarāghṛtamadhurbastirvṛṣyatamo mataḥ|| bastaśūkarajairmuṣkaiḥ kilīracaṭakāmiṣaiḥ| siddhaṃ payo bastamuṣkamuccaṭekṣurakaṃ madhu|| tairghṛtāḍhyo'lpalavaṇo bastirvṛṣyatamaḥ param| siddhena payasā bhojyamātmagutpoccaṭekṣuraiḥ|| ato daśādaśāna yastu bastīnniṣevate| vājīva puśṭaḥ savṛṣo gacchati pramadāśatam|| ete mākṣīka saṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram| nātiyogaṃ na cāyogaṃ stambhitāste ca kurvate|| nirūhā lekhanāḥ prāyo bṛṃhaṇāḥ snehabastayaḥ| yāpaneṣūbhayaṃ tasmānneṣṭaṃ teṣvanuvāsanam|| mṛdutvānna nivarteran yasyatvete prayojitāḥ| samūtrairbastibhiratīkṣṇairāsthāpya kṣiprameva saḥ|| śofāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥ parikartikāḥ| syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt|| ariṣṭakṣārasidhvādyastatreṣtā dīpani kriyā| yutkyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ|| mṛdvalpauṣadhasaṃyogātpādahīnapramāṇataḥ| alpakālopayogācca teṣu niṣparihāratā||" iti| iti siddhabastayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">snehāṃścāyantraṇān siddhān siddhadravyaiḥ prakalpayet| --------------------------------------------------------||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehāṃśca-snehabastīn, ayantraṇān-niṣparihārān, siddhān-bahuśo dṛṣṭapratyayān, siddhadravyaiḥ-nirapāyaiḥ, prakalpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atha siddhasnehāḥ| siddhabastidravyaireva siddhasnehāḥ prakalpyā ityāha-snehāniti| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- "sahācarābhīrubalārāsnāgokṣurakāt pṛthak| tulāṃ jaladroṇaśate paceddroṇavaśeṣitte|| putaśīte bisadrākṣātugākṣīrīnidigdhikāḥ| mahāsahākṣudgasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ|| jīvakarṣabhakodīcyamṛṇālotpalacandanam| kharjūramāmalakyātmagutpātāmalakīkaṇāḥ|| paṭolamedātvakpatraśītapākyodanāvhayāḥ| kalkīkRtya kṣipettasmin pṛthak ca prasthamammitam|| rasaṃ varāhamahiṣabastamuṣkodbhavaṃ tathā| śikhikukkuṭahaṃsāṇḍasasbavaṃ tailāsarpiṣī|| dhātrīvidārīsvarasaṃ gavyakṣīrāḍhakadvayam| brahyabherīmṛdaṅgānāṃ ninādaiḥ sādhitaṃ ca tat|| sitacchtrakṛtacchāyaṃ sitavastrāvaguṇṭhitam| āropitaṃ gajaskandhe pujayitvā vṛṣadhvajam|| kṛtvā svastyanaṃ dadyātsnehabastimayantraṇam| prātpastenātivṛṣatāṃ śramayedvanitāśatam| nirvalīpalitaḥ kāntaścirañjīvī bhavetsa ca| naṣṭaśukrakśatakṣīṇaviṣamajvariṇāṃ hitam|| vyāpannārtavaśukrāṇāṃ putradātā rasāyanam| evaṃ ca bastayo'nye'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ|| śataṃ vārān sahayā vā pācayetsambhave sati|" iti|</ab>
          <ab type="mula">doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ| ----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhunā doṣaghnāḥ saparīhārāḥ snehabastayo vakṣyante| tānevāha-</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> niṣparihārān snehabastīnuktvā saparihārānāha| tatra pratijñāvākyamāha-doṣanghā iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām||54||</seg> <seg type="unit" n="55">guḍucyairaṇḍabūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam| śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān| vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| anuvāsanamityetatsarvavātavikāranut||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādikaṃ palapramāṇam| kākanāsā-kākajaṅghā| yavādīni prasṛtapramāṇāni, jalasya vahe-droṇacatuṣṭaye, vipācya, tena ca droṇaśeṣeṇa tailāḍhakaṃ palāṃśakaiḥ jīvanīyaiḥ peṣyaiḥ saha pacet| etadanuvāsanamakhilapavanāmayajit|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> daśamulādisnehamāha-daśamulamiti| bhūtīkaṃbhustṛṇam| vṛṣakaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| kākanāsā-kākatuṇḍī| vahe-droṇacatuṣṭaye|</ab>
          <ab type="mula">ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā| --------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ānūpaprāṇināṃ vasā jīvanīyadravyasādhitā tadvatpūrvaguṇā|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vasāsnehamāha-ānūpānāmiti| jīvanīyānāṃ kalkaḥ kāryaḥ| dravaṃ tūdakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-------------------------------------------------| śatāhvāciribilvāmlaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāhvādibhistailaṃ pakvaṃ pavane yojyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tailamāha-śatāvheti| ciribilvaḥ-karañjaḥ| amlāni-dhānyāmlādīni|</ab>
          <ab type="mula">saindhavenāgnivarṇena taptaṃ cānilajid ghṛtam| -------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agnivarṇena saindhavena taptaṃ ca ghṛtaṃ samīraṇajidbhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ghṛtamāha-saindhaveneti| saindhavamagninā'gnivarṇaṃ kRtvā ghṛtamadhye niḥkṣipet||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-------------------------------------------------| jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm| svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām||60||</seg> <seg type="unit" n="61">piṣṭvā tailaghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam||61||</seg> rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuvāsanam| -------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādīn kalkīkṛtya tailaghṛtaṃ-yamakaṃ, kṣīre caturguṇe sādhayet| etadanuvāsanaṃ bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balādivardhanaṃ rajaḥśukrarogaharaṃ putrīyaṃ ca| putrīyamiti hitārthe "putrāccha ca " iti chaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> jīvantyādiyamakamāha-jivantīmiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-----------------------------------------------| saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">hrīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadāru sakaṭphalam| nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī||63||</seg> <seg type="unit" n="64">viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā| bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca taiḥ samaiḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">sādhyameraṇḍatailaṃ vā tailaṃ vā kapharoganut| vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān||65||</seg> ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam| -----------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavādibhiḥ samāṃśaiḥ sāmānyaparibhāṣayā eraṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā sādhyam| dvirvāgrahaṇāt eraṇḍatailasyārdhaṃ tilatailasyārdhamityapi kalpanīyamityāhuḥ| etadanuvāsanaṃ kapharogajit śīghraṃ vardhmādīn hanyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saindhavāditailamāha-saindhavamiti| niculo-vetasaḥ| śyāmā-trivṛt| capalā-pipplī| eraṇḍatailaṃ tilatailaṃ vā sādhyam| tacca kapharogajidbhavati| vardhmādīṃśca hanyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">-----------------------------------------------| sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ bilvādinā'thavā||66||</seg> kaphaghnaṃ--------------------------------------| -----------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcamūlena bilvādinā vā sādhitaṃ tailaṃ kaphaghnaṃ kalpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bilvāditailamāha-sādhitamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">-----------kalpayettailaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ| phalairaṣṭaguṇaiścāmlaiḥ siddhamanvāsanaṃ kaphe||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā kaphaghnairdravyaiḥ phalairaṣṭaguṇaiścāmlaiḥ siddhamanuvāsanaṃ kaphe śastam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anyairapi kaphandhaistailakalpanāmāha-kalpayediti| ā raṃ- phalatailamāha-phalairiti| phalaiḥ-madanaphalaiḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 5)- "śūlanāhe tu tadyukto nirūhaḥ paṭumutravān|| tadyuktaḥ-phalatailayuktaḥ| śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣire caturguṇe| tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittandhamanuvāsanam|| " iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛduścāsau bastiśca mṛdubastiḥ, madhurasnigdhaśītalātmakatvānmṛduḥ, mṛdubastiścāsau jaḍībhūtaśca mṛdubastijaḍībhūtaḥ,-koṣṭhādbahiraniḥsaraṇāt koṣṭha evāvasthitiṃ kṛtvā sthitaḥ, tasmiṃstathābhūte'nyo bastistīkṣṇaḥ śasyate| tīkṣṇaiḥ-gomūtrādiniṣpāditairbastibhiḥ, vikarṣite koṣṭhe sati snigdhādiguṇo bastiriṣyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> evaṃ bastīnuktvā kalpanāprakāramāha| tatra mṛdunājāḍeye jāte tīkṣṇo yojyaḥ, tīkṣṇena karṣaṇe jāte mṛduryojya ityāha-mṛdubastīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyaistu mārdavam||69||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇatvaṃ bastermūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ prāptakālaṃ- yogye'vasare, vidhātavyam| kṣīraghṛtādyaiśca bastermārdavaṃ prāptakālaṃ kartavyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tīkṣṇatvamṛdutvahetūni dravyāṇyāha-tīkṣṇatvamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">balakālarogadoṣaprakṛtīḥ pravibhajya yojito bastiḥ| svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rogānnivartayati||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balādīn pravibhajya svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ-yathāyathaṃ yogyaiḥ, siddho bastiryojitaḥ svān svānāmayānupaśamayati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> balādyanurodhena bastiḥ kalpya ityāha-balakāleti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn saṃtarkya yuñjīta||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uṣṇārtānāṃ nṛṇāṃ śītān bastīn śītārtānāṃ- sukhoṣṇān bastīn dadyāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> hetuvyādhiviparīto bastiḥ kalpya ityāha-uṣṇārtānāmiti|</ab>
          <ab type="mula">bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśodhanīyeṣu|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ā raṃ- śodhanīyeṣu bṛṃhaṇīyaniṣedhamāha-bastīniti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> v</ab>
          <ab type="mula">na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkaśuddhadehānām| dadyādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ye ca|73| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāna bastikalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃ-yasmādete doṣairnibaddhajīvitāḥ, tasmādeteṣāṃ doṣanirharaṇāt prāṇasaṃśayaḥ syādityāha, jīvitarakṣārthamete na viśodhyā iti| āryāścatasraḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhasthāne bastikalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.5.5">
          <head>vastivyāpatsiddhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">asmādanantaraṃ bastivyāpatsiddhirvyākhyāyate----||1||</seg> athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athāta iti pūrvavat| (asamyak prayukteṣu bastiṣu yā vyāpadaḥ, tāsāṃ sādhanāyāsyādhyāyasyārambhaḥ|)</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bastivyāpatsiddhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| bastivyāpadaśca dvādaśoktāḥ saṅgrahe (ka.a.6)- "vibandhagauravādhmānaśirorugvāhanordhvagāḥ| kukṣiśūlāṅgarughidhmāhṛtpīḍākartanasravāḥ|| ayogādatiyogācca basteḥ syuḥ ṣaṭ ṣaḍāpadaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ| śīto'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano'pi vā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| karotyayogaṃ tena syādvātamūtraśakṛdagrahaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">nābhibastirujā dāho hṛllepaḥ śvayathurgude| kaṇḍūrgaṇḍāni vaivarṇyamaratirvahnimārdavam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyadoṣe'tisāriṇi| uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ praśasyate||4||</seg> <seg type="unit" n="5">phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam| bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān||5||</seg> surādimūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> astrigdhādiguṇasya puṃsaḥ śiśirastathā'lpasnehalavaṇo'lpadravyamātraḥ-alpadravyakalpaḥ(lkaḥ), tathā ghano-bahudravyakalko, bastiryojitaḥ san bastisādhyaṃ doṣaṃ saṅkṣobhya durbalatvādanirharan ayogaṃ karoti| tena-ayogena, vātādigrahaḥ syāt| prāk-atisāracikitsite (ci. a. 9/6) kvāthadvayaṃ-pācanayugulaṃ-madhya doṣe'tisāriṇi vihitaṃ bhūtīkapippalyādireko bilvadhaniko dvitīyaḥ, tasmāt-kvāthadvayāt, ekasya-anyatarasya kvāthasyoṣṇasya, tatrāvasthāyāṃ pānaṃ praśasyate, tathā phalavartayaḥ svedāśca nānāvidhāḥ, avasthāśca jñātvā virecanaṃ śasyate| tathā bilvādimān bastistathā surādimān bastiḥ, saprākpeṣyaḥ-"balāṃ guḍūcīṃ" (ka. a. 4/1) ityādau bastau yaḥ peṣyo yavānyādikṛt tena prākpeṣyeṇa saha vartata iti saprākpeṣyaḥ| tamatra dattavastinotkliṣṭaṃ doṣamānayet-ākarṣayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vibandhākhyāṃ vyāpadamāha-asnigdheti| dravyaṃkvāthyaṃ peṣyaṃ ca| taṃ doṣaṃ-yadarthaṃ dattaḥ| kvāthadvayaṃ-"pibet prakavathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan| bhutīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ|| athavā bilvadhanikāmustanāgaravālakam|" (hṛ.ci.a. 915) ityuktam| bhūtīkaṃ-kaṭtṛṇam| prākpeṣyaṃ-"pūtoyavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāvhāghanapippalīnām| kalkaiḥ (hṛ.ka.a. 4/2) ityuktam| surā-madirā| ādiśabdādanyadapyamlam| gauravākhyāṃ vyāpadaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"saśeṣāme nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ| mūrcchayatyanilaṃ mārgaṃ rūṇadhdyagniṃhinasti ca|| gauravaklamahṛcchūladāhasammohaveṣṭanam| tataḥ kuryādupacarettaṃ rūkṣasvedapācanaiḥ|| pippalīkaṭtṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam| pibetsauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam|| vacānāgaraśaṭhyo vā ghṛtamaṇḍena mūrcchitāḥ| peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭanāsavena vā|| dāru trikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭhīm| piṣṭhvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃścha dīpanān|| bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| yukto'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye'thavā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bastirdoṣāvṛto rūddhamārgo rundhyātsamīraṇam| sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vidāhaṃ gudakoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām| ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet| bilvādiśca nirūhaḥ syātpīlusarṣapamūtravān||9||</seg> saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣāḍhye tathā rūkṣe krūrakoṣṭhe vā bastiralpavīryo datto doṣaiḥ-vāyvādyavarakairāvṛtaḥ, anantaraṃ sa bastī ruddhamārgaḥ-pratihatagatiprasaraṇo, vāyuṃ rundhyāt| so'nilo vimārgaga ādhmānaṃ kuryāt| tathā hṛdayādīnāṃ marmaṇāṃ vyadhanaṃ-pīḍanaṃ, tathā gudakoṣṭhasya vidāhaṃ, tathā muṣkavaṅkṣaṇavedanāṃ ca kuryāt| tathā śūlaiḥ-nānāvidhābhirbhagnaruddhamṛditapīḍitāvanaddhādibhiḥ pīḍābhiḥ, hṛdayaṃ ruṇaddhi-āvṛṇoti| hṛdayamāvṛtyānantaram, itaścetaśca-aniyate deśe, dhāvati pavanaḥ| tatra-avasthāviśeṣe, suṣṭvabhyaktāṅgasya svinnāṅgasya ca phalavartiṃ prayojayet| bilvādikaśca niruhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān| saraladevadārubhyāṃ sādhitaṃ tailaṃ cānuvāsanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ādhmānākhyāṃ vyāpadamāha-yukta iti| bilvādiḥ-vibandhavyāpadyuktaḥ| pīlu-pīluphalam| śirorujākhyāṃ vyāpadaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"bahudoṣe'bale krūrakoṣṭhe bastistanurmṛduḥ| śīto'lpaśchāvṛto doṣaiḥ pratihanti samīraṇam|| ūrdhvaṃ so'nusaran dehaṃ kuryādvāyuḥ śirorujam| grīvāstambhaṃ pratiśyāyaṃ bādhiryaṃ dṛṣṭivibhramam|| tamuṣṇatailalavaṇapradigdhasvinnamarditam| tīkṣṇairdhūmaiḥ pradhamanairnasyairāsyavirecanaiḥ|| virekairbastibhiśchāśu yojayedānulomikaiḥ|" iti| vāhānākhyāṃ ca vyāpadamāha saṅgrahe (ka.a. 6)-"snigdhasvinne mahādoṣe bastimṛdvalpabheṣajaḥ| utkleśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām|| śophaṃ bastāvapāne ca sadanaṃ corujaṅghayoḥ| vibaddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ sa pravāhate|| svedābhyaṅgānniruhāṃścha śodhanīyānulomikān| vidadhyāllaṅghayitvā ca vṛttiṃ tasya viriktavat||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vā'timātrayā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">asnigdhalavaṇoṣṇo vā bastiralpo'lpabheṣajaḥ| mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">nireti mūrcchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan| mūrcchāvikāraṃ dṛṣṭvā'sya siñcecchītāmbunā mukham||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vyejadāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet| pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛjyāt karairuṣṇairadhomukham||13||</seg> <seg type="unit" n="14">keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhīṣayedvyāladaṃṣṭribhiḥ| śastrolkārājapuruṣairbastireti tathā hyadhaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna mriyate tathā| prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati| kuṣṭhakramukakalkaṃ ca pāyetāmlasaṃyutam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">oṣṇyāttaikṣṇyātsaratvācca bastiṃ so'syānulomayet gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vā'dhonulomanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ| pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān| bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite||20||</seg> śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vegasaṃrodhaṃ-vegavidhāraṇaṃ, kurvataḥ puṃso yaḥ pīḍito bastiratimātrayā vā pīḍito'snigdhalavaṇoṣṇo vā tathā'lpo mātrayā, alpabheṣajaśca mṛdurvā, sa tathābhūto mārutenordhvaṃ kṣipto mūkhanāsikāt nireti-nirgacchati| mūrcchādīn pravartayet(yan)| asya tu-tathāvidhabasteḥ puruṣasya, mūrcchādivikāraṃ dṛṣṭvā śītāmbunā mukhaṃ siñcet| tathā klamanāśaṃ yāvat taṃ tālavṛntādinā vījayet| tathā taṃ puruṣaṃ prāṇāyāmaṃ ca kārayet, prāṇāyāmena hyūrdhvaṃ vikṣipto bastiradho yāti| uṣṇaiḥ karaiḥ pṛṣṭhaṃ pārśvamudaraṃ ca mṛjyāt| tathā taṃ puruṣamadhomukhaṃ kṛtvā keśairutkṣipyordhvaṃ nītvā vapurdhunvīta| tathā vyālādibhirbhīṣayet| tathordhvaṃ pravṛtto bastiryasmādadho gacchati| tathā pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryādyathā na mriyeta| evaṃ sati prāṇodānanirodhaḥ sampadyate, prāṇodānanirodhādyasmādadhogaḥ suprasiddhatarāyano bhūtvā'pāno vāyustaṃ bastiṃ drāgevāpakarṣati-ūrdhvādadhaḥ kṣipati| suṣṭhu-prakarṣeṇa, prasiddhataramayanaṃ yasya sa suprasiddhatarāyanaḥ| kuṣṭhādikalkaṃ cāmlasaṃyutaṃ pāyayet| [ saḥ ] kalkaḥ, asya-āturasya, uṣṇādiguṇayogāttaṃ bastimanulomayet| trivṛtādikalkaṃ pītaṃ gomūtreṇādhonulomanam| pakvāśayasthite doṣe snigdhe (svinne) niruho dāśamūliko vidhātavyaḥ| yavādibhiśca gomūtrasādhitairbastirvidheyaḥ| athavā gomūtrasiddhairguḍūcyādibhistailaguḍasaindhavayukto bastirvirekadravyakalkavān vidheyaḥ| urasi sthite bilvādipañcamūlena siddho bastirvidhātavyaḥ| śirasi sthite bastau nasyaṃ dhūmaśca, śiraśca sarṣapakalkena pracchādanīyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ūrdhvamārutākhyāṃ vyāpadamāha-kurvata iti| mṛjyāt-mardayet| bhīṣayet-trāsayet| pāṇibhiśca vastraiśca| suprasiddhataraṃ-gudaṃ meḍhraṃ ca, ayanamasya sa tathā| kramukaṃ-pūgaḥ| daśamūlayavādīnāṃ mūtre kvāthaḥ, amṛtādīnāṃ vā saptānām| amṛtā-guḍūcī| tvak patraṃ ca pūtīkarañjasya| tailādiyogastu dvayorapi kvāthayoḥ, bilvādikvāthasyāpi| ityayogavyāpadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano'tisveditasya vā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥpunaḥ| atiyogatvamāpanno bhavetkukṣirujākaraḥ||22||</seg> virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atyuṣṇatīkṣṇāmlaghano bastiḥ prayukto'tisveditasya vā puṃso'lpe doṣe tathā mṛdau koṣṭhe muhurmuhuḥ prayuktatvādatiyogatvaṃ prāpto'yam kukṣirugjanakaḥ syāt| saḥ-tathāvidho bastiḥ, virecanātiyogena tulye-sadṛśe, lakṣaṇacikitsite yasya sa evaṃ syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athātiyogavyāpadaḥ| kukṣiśūlākhyavyāpadamāha-bastiriti| saṅgrahe tu (ka.a. 6)-"pṛśniparṇī sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukolpale| piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre tanduladhāvane|| drākṣāyāḥ pakvaloṣṭhasya prasāde madhukasya vā| vinīya saghṛtaṃ bastiṃ yuñjyāddāhe'tiyogataḥ||" iti| virecanatulyatvoktyā dāho'pyuktaḥ| aṅgarugādivyāpañcatuṣkaṃ tvāha saṅgrahe (ka.a. 6)- "snehasvedairasampādya gurutīkṣṇo'timātrakaḥ| duḥsthitāya praṇihito bastirduḥśayitāya vā|| atipravṛtto marutaṃkopayetsa vimārgagaḥ| karotyaṅgarujāṃ jṛmbhāṃ stambhaṃ bhedaṃ ca parvaṇām|| taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ sveditaṃ saṃstarādibhiḥ| bilvakolayavairaṇḍavarṣābhūbṛhatīdvayaiḥ|| sakulatthaiḥ śṛtairmastuphalasauvīrakānvitaiḥ| āsthāpayetsasindhūtthairjāṅgalairāśitaṃ rasaiḥ|| tailenānilajaddravyavipakvenānuvāsayet| mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan|| kuryāddhidhmāṃ hitaṃ tatra hidhmāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat| balābṛhatyādivarākāśmaryarasasaindhavaiḥ| saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvā'nuvāsayet| uṣṇāmbunā'kṣaṃ pippalyā dadyāllavaṇasaṃyutam|| dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātajit| atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak prapīḍitaḥ|| ghaṭṭayeddṛdayaṃ bastistatra kāśakuśotkaṭaiḥ| syātsāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ|| śṛtairbastirhitaḥ siddho vātaghnaiścānuvāsanam| mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣatīkṣṇātimātrakaḥ|| hṛtvā bastirmalān śīghraṃ vātapitte prakopayet| nābhibastigudāṃste hi kṛntato'sya muhurmuhuḥ|| vivarṇasyālpamutthānaṃ bastirnilekhanādbhavet| svāduśītauṣadhaistatra payasyekṣvādibhiḥ śṛtaḥ|| yaṣṭyāvhatilakalkābhyāṃ bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ| sasarjarasayaṣṭyāvhaṃ jiṅgiṇīkardamāñjanam|| vinīya dugdhe bastiḥ syāvdyaktāmlarasabhojinaḥ| picchilaścha hito bastiḥ snehaścha madhuraiḥ śṛtaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| bastiḥ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gudaṃ dahan likhan kṣiṇvan karotyasya parisravam| sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">bahuśaścātivegena mohaṃ gacchati so'sakṛt| raktapittātisāraghnī kriyā tatra praśasyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ mṛdvīkāvāriṇā pibet| taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikān jayet||26||</seg> <seg type="unit" n="27">viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām| yuñyādvā'tiviriktasya kṣīṇaviṭkasya bhojanam||27||</seg> māṣayūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām| siddhirvastyāpadāmevaṃ------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇo bastiḥ prayuktaḥ paittikasya vā prayukto gudaṃ dahanniva vilikhanniva kṣipannivāsya-narasya, parisravaṃ karoti| saḥ-puruṣaḥ, tadā vidagdhamasraṃ sravati| tathā bahuṣo-bahūn vārān, ativegena bhūribhiḥ- bahubhiḥ, varṇaiḥ pittaṃ sravati| tathā mohamasakṛd gacchati| tatrāvasthāyāṃ raktapittaghnī tathā raktātisāraghnī kriyā ca praśasyate| dāhamohādiṣu trivṛtkalkaṃ drākṣājalena pibet| yasmāt tat-trivṛtkalkayutaṃ drākṣāvāri, pittaśakṛdvātān hatvā dāhādīn jayet| viśuddhaśca saśarkarāṃ śītāṃ peyāṃ pibet| ativiriktasya kṣīṇapurīṣasya puṃsaḥ kulmāṣān māṣayūṣeṇa saha bhojanaṃ yuñjyāt| dadhyathavā surāṃ pānaṃ dadyāt| bastyāpadāṃ-niruhavyāpattīnāṃ, evaṃ siddhiḥ-cikitsitaṃ, syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snavākhyāṃ vyāpadamāha-bastiriti| saṅgrahe tu (ka.a. 6)-"tatrārdraśālmalīvṛntaiḥ kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam| pūtaṃ ghṛtānvitaṃ bastiṃ dadyādanyāṃśca picchilān|| vaṭādipallaveṣvevaṃ kalpo yavatileṣu ca| suvarcalopodakayoḥ karbudāre ca śasyate|| gude ca śītamadhurān kuryātsekapralepanān|" iti| tathā (saṅgrahe ka.a. 6)-"āmaṃ yaḥ kuṇapaṃ rugvānupaveśyeta sāruciḥ| saghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet|| śakṛdvātamasṛkpittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate| pakvaṃ tatra svavargīyo bastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam|| ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargātriṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśadvidyātsopadrabāṃścha tān|| śūlapravāhikādhmānaparikartārucijvarān| tṛṇmohadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān|| tatrāme'ntarapānaṃ tu kaṭvamlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate|| vātaghnagrāhivargīyo bastiḥ śakṛti śasyate| svādvamlo vyaktalavaṇaḥ snehabastiḥ samīraṇe|| rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaḥ| sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaḥ|| śakṛtā vāyunā cāme tena varcasyathānile| saṃsṛṣṭe'ntarapānam syāt kaṭvamlalavaṇairyutam|| pittenāme'sṛjā tadvattayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavetpānaṃ sakaṭusvādutiktakam|| tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyakaṭutiktakam| āmena tu kaphe yukte kaṣāyalavaṇauṣadham|| vātena viśi pitte vā viṭpittāsraistathā'nile| syāt kaṣāyāmlamadhuraḥ saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ|| bastirvātena rakte tu kāryaḥ khādvamlatiktakaḥ| śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛtorasnapittayoḥ|| bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ| kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittaśoṇitaiḥ|| kaṭutiktakaṣāyaḥ syātsaṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ| madhuroṣaṇatiktastu rakte kaphavimūrcchite|| mārute kaphasaṃsruṣṭe kaṭvamlavaṇo bhavet| syādbastiḥ kaṭutiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe|| tricatuḥpañcaṣaṭyogānevameva vikalpayet| yuktiśchaiṣā'tisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā|| yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet| nirāmāṇāṃ ca pañcānāṃ bastiḥ ṣaḍrasiko hitaḥ|| udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kaṭtṛṇaṃ ca palāṃśikam|| piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam|| kacchurādhātukībilvasamaṅgāraktamūlibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiścha yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ|| bālodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ| masūradhārakīpuṣpabalābhiścha tathā bhavet|| nānāprakārā jāyante vyāpado bastivibhramāt| yathāyathaṃ yathāvasthaṃ tāṃsāṃ kurvīta sādhanam||" iti nirūhavyāpadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| -----------------------snehabastestu vakṣyate||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehabasteḥ-anuvāsanasya, siddhirvakṣyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> athānuvāsanavyāpadaḥ| tāścoktāḥ saṅgrahe (ka. a. 7)-"snehabastau marutpittakaphātyāśaviḍāvṛte| abhuktaśūnapāyvāmadatte'ṣṭau vyāpadaḥ smṛtāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā||29||</seg> dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śīto bastiralpo vā'dhike vāte dattaḥ, tathā pitte'tyuṣṇaḥ, tathā kaphe mṛduḥ, ayogaḥ sampadyate| atibhukte gururbastirdattaḥ, tathā varcasaḥ-purīṣasya, sañcaye'lpabalaḥ-ubhayathā mātrayā vīryataśca, dattaḥ, taiḥ-śītādikāraṇādvātādibhiḥ, snehabastirāvṛto nāyāti-gudamārgānna pratyāgacchati, abhibhavādapyetaireva|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> tatra pañcānāṃ vyāpadāṃ kāraṇamāha-śīto'lpa iti| guruḥ-cirapākaḥ| alpabalaḥ-anulomanāsamarthaḥ| śītādiguṇasvāvṛtatvam| alpasyābhibhavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pārśvarugveṣṭanairvidyādvāyunā snehamāvṛtam| snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ| nirūhairnirharetsamyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ||32||</seg> tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stambhorusādādibhirvāyunā snehamāvṛtaṃ vidyāt| taṃ evaṃvidhaṃ, snehaṃ-snehabastiṃ, niruhaiḥ samyak snigdhāmlalavaṇoṣṇairnirharet| tāneva nirūhānāha-sauvīrakasurādisādhitaistathā gomūtrānvitaistathā pañcamūlanirvṛttaiḥ pañcamūlakvāthavadbhirityarthaḥ| tathā rāsnā ca pītadruśca rāsnāpītadrū, tābhyāṃ sādhite taile rāsnāpītadrutaile, te vidyate yeṣāṃ nirūhāṇāṃ taiḥ, kvacitpuṭake rāsnātailaṃ kvaciddharidrātailaṃ yojyamityarthaḥ| tābhyamiti dvivacananirdeśāt pṛthagetat tailadvayamupayogīti gamyate| ca-samuccaye, na kevalaṃ taṃ nirūhayet, rāsnātailena pītadrutailena vā doṣādyanurodhādanuvāsayecca| sāyaṃ bhukte-na tu prātarbhukte|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vātāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-stambhorusadaneti| veṣṭanaṃ-piṇḍikodveṣṭanam| pītadruḥ-saralaḥ| rāsnātailena pītadrutailena ca saṃskṛtaiḥ| bilvādipañcamūlayavakolakulatthānāṃ kvāthaḥ| tābhyāṃ-rāsnāpītadrutailābhyām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| tṛḍdāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ||33||</seg> vidyātpittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taṃ tṛḍdāhādibhiḥ pittāvṛtaṃ snehabastiṃ vidyāt| svādutiktairbastibhirvinirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pittāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-tṛṭdāheti| tamakaḥ-tamaḥpraveśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sammūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam| kaṣāyatiktakaṭukaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ||35||</seg> phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tandrādibhiḥ kaphāvṛtaṃ snehabastiṃ vidyāt| taṃ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhiḥ nirūhaiḥ, vinirharet| phalānāṃ-uṣṇavīryāṇāmakṣoṭādīnāṃ, tailaṃ phalatailam| kecittuṃ phalaṃ-madanaphalaṃ, tilatailaṃ ca, tābhyāṃ yutāstairiti vyācakṣate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kaphāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-tandreti| phalatailaṃ-madanaphalatailam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam||37||</seg> mṛdurvirekaḥ sarvaṃ ca tatrāmavihitaṃ hitam| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chardyādibhirāmaliṅgairdāhayutaiḥ snehamatyaśanāvṛtaṃ vidyāt| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanaṃ hitam| tathā mṛdubhiḥ-atīkṣṇaiḥ, virekaḥ| tathā tasmin sarvamāmavihitamauṣadhaṃ hitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atyaśanāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-chardimūrccheti| āmaṃ-āmājīrṇam| kvāthaiḥ kaṭūnāmeva, cūrṇaiḥ kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------------| viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ| śyāmābilvādisiddhaiśca niruhaiḥ sānuvāsanaiḥ||39||</seg> nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca| --------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṇmūtrādibhirviḍāvṛtaṃ snehaṃ viditvā, snehādibhistathā śyāmādibhiḥ siddhairnirūhairanuvāsanaiśca, tathodāvartahareṇa vidhinā, samyag nirharet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> viḍāvṛtasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-viṇmūtrānileti| artiḥ-śūlam| śyāmādiḥ-gaṇaḥ| bilvādipañcamūlam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------------| abhukte śūnapāyau vā peyāmātrāśitasya vā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">gude praṇihitaḥ sneho vegāddhāvatyanāvṛtaḥ| ūrdhvaṃ kāyaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi||41||</seg> <seg type="unit" n="42">mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| tatsiddhatailo deyaḥ syānnirūhaḥ sānuvāsanaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kuryānnibarhaṇam||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhukte snehabastiḥ, tathā śūnaḥ pāyuryasya tasmin praṇihito bastiḥ, athavā peyāmātramevāśitaṃ yena sa peyāmātrāśitastasya gude praṇihitaḥ snehabastiḥ, anāvṛtaḥ san vegādūrdhvaṃ kāyaṃ dhāvati| tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaśca khebhyaḥ eti-patati| tatra gomūtrādisiddho yo yavādimān kvāthastena kvāthena siddhatailairnirūhamanuvāsanaṃ [ ca ] dadyāt| kaṇṭhādāgacchataḥ snehasya stambhakaṇṭhagrahādibhiśchardighnībhiḥ kriyābhiśca tannirharaṇaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> abhuktadattaśūnapāyudattayorlakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-abhukta iti| mātrā-stokam| peyāśitasya cābhuktatulyatvānna pṛthaguddeśaḥ kṛtaḥ| kaṇṭhādeti-nirgacchati| ūrdhvebhyo'pi khebhyaḥ-nāsānetrakarṇebhyaḥ| śyāmātrivṛtyavakolakulatthānāṃ mūtreṇa kvāthaḥ| teṣāmeva kalkena mutreṇa ca siddhaṃ tailam| tatra kvāthatailābhyāṃ nirūhaḥ| tailenānuvāsanaḥ| stambhaḥ-ucchvāsarodhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">nāpakvaṃ praṇayetsnehaṃ gudaṃ sa hyupalimpati| tataḥ kuryātsaruṅmohakaṇḍūśophān, kriyā'tra ca||44||</seg> tīkṣṇo bastistathā tailamarkapatrarase śṛtam| --------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apakvaṃ snehaṃ na dadyāt| yasmāt saḥ-apakvaḥ sneho, gudamupalimpati| tataḥ-upalipte gude, rujābhiḥ saha mohādīn kuryāt| atra cikitsitaṃ tīkṣṇo bastistathā'rkapatrarase śṛtaṃ tailam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> āmadattasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-nāpakvamiti| tailamanuvāsanārtham| ityanuvāsanavyāpadaḥ| atha netrabastiśayyāpraṇetṛdoṣajā vyāpadaḥ| tāśchoktāḥ saṅgrahe (ka.a.7)-"hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet| aprāptyatigatikṣobhakaṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihyā teṣāṃ doṣā yathākramam| māṃsalasnigdhaviṣabhajālavatsthūlavātalāḥ| chidraḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet| gativaiṣamyadaurgandhyajihyatvasrutidurgrahāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ| uccakairatyavākśīrṣamūrdhvasaṅkucitasthitam| uttānaṃ dakṣiṇaṃ pārśvaṃ sapta śayyāḥ parityajet| mūtrāghāto'tisamprāptiraprāptiḥ sādhu nāgatiḥ| āśvāgatirmarutkopastṛptiḥ pakvāśayasya ca| taddoṣāḥ syurvidhātavyaṃ yathaupayakamatra ca| savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ|| atimandakabāhyātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">--------------------------------------------------| anucchvāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">praviśya kṣubhito vāyuḥ śūlatodakaro bhavet| tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anucchvāsya bastervadane baddhe sati, athavā niḥśeṣaṃ datte sati, praviśyāntare vāyuḥ kupitaḥ śūlatodakaraḥ syāt| tasminnabhyaṅgo gude svedaśca, tathā vātahantṛṇi bhojanāni ca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> savātapraṇanasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-anucchvāsyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā| syāt kaṭīgudajaṅghorubastistambhārtibhedanam||47||</seg> bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sabastayaḥ| --------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śīghraṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipte ca kaṭyādiṣu stambhapīḍābhedanāni syuḥ| tatra vātaghnamaśanaṃ svedo'bhyaṅgaśca|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> atdrutotkṣiptayorlakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāhadrutamiti| praṇīte-praveśite| niṣkṛṣṭe-niṣkāśite| utkṣipte-pṛṣṭhavaṃśaṃ prati nānīte| tiryaṅnetrasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha saṅgrahe (ka.a.7)- "tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati| netre taddaju niṣkṛṣya saṃśodhya ca punarnayet||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------| pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">uraḥśirorujaṃ sādamūrvośca janayedbalī| bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīḍyamāne bastipuṭake'ntarā-madhya eva, kadācittasmin mukte, gude'nilaḥ pratihato balavān uraḥśirorujamūrusādaṃ ca janayet| tatra bilvādibhirbastirmadanaphalaśyāmādimān syāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ulluptasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-pīḍyamāna iti| phalaṃ-madanaphalam| kampitādīnāṃ caturṇāṃ lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha saṅgrahe (ka.a. 7)-"syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate gude| kaṣāyā madhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|| atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ| syātsārtidāhanistodaguruvarcaḥpravartanam|| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiścha śasyate| na bhāvayati mandastu bāhyaścāśu nivartate|| snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiprapīḍito bastipuṭakaḥ koṣṭhe tiṣṭhati, galaṃ vā''yāti| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi ca karma śasyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ativegasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ cāha-atiprapīḍita iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vamanādyairviśuddhaṃ ca kṣāmadehabalānalam| yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathā tathā||51||</seg> bhiṣak prayatnato rakṣetsarvasmādapacārataḥ| ----------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanavirekādyaiśca viśuddhaṃ kṣāmadehaṃ kṣāmabalaṃ kṣāmānalaṃ ca puruṣaṃ vaidyaḥ prayatnena sarvasmādapacārādrakṣet| kimiva? yathā taruṇaṃ-abhinavaṃ jātamaṇḍaṃ, yathā ca tailapūrṇaṃ pātraṃ rakṣyate, tathā prayatnena rakṣet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> vamanādiśuddhasya viśeṣato'pacāraṃ niṣedhati vamanādyairiti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| dadyānmadhurahṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau|52| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ| anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ|53| vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet| sarvaṃsahaḥ sthirabalo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ|54| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmin madhurahṛdyāni dadyāt| anantaramamlalavaṇau rasau, tataḥ svādutiktarasau, tataḥ kaṣāyakaṭukarasau dadyāt| anyonyapratyanīkānāṃ-parasparapratipakṣāṇāṃ rasānāṃ, tathā snigdharūkṣayoranyonyapratyanīkayoḥ, vyatyāsāt-viparyayāt, upayogena-yathāsvamupayogena, yathā-madhurarasamupayujya punaramlādyanyatamaṃ tatpratipakṣaṃ yuñjyāt, amlamupayujya punarmadhurādyanyatamaṃ tatpratipakṣaṃ yuñjyāt, evaṃ snigdharūkṣayorupayogaṃ kuryāt| tathā taṃ puruṣaṃ vamanādibhirviśuddhaṃ, prakṛtiṃ yathocitāṃ svāṃ nayet| sarvaṃsahaḥ-aśeṣakṣamaḥ, tathā sthirabalaḥ, prakṛtiṃ prāptaḥ pumān vedyaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śuddhasyopacāramāha-dadyāditi| saṅgrahe tu (ka. a. 7)-"atrāntare tyajedaṣṭau bhāṣyādīni viśeṣataḥ| uccairbhāṣyācchirorogatimiroraḥsvaravyathāḥ|| raktaniṣṭhevatamakajvarādyāstatra sādhanam|| abhyaṅgasvedanasyādhobhaktasnehopasevanam|| maunaṃ vidhirvātaharo yathāsvaṃ ca vikārajit| atyāsyāyanayānābhyāṃ sandhimūrdhatrikādiruk| aticaṅkramaṇātpādajaṅghorusadanādayaḥ| teṣāṃ vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate| ajīrṇabhojanādāmaviṣacchardijvarādayaḥ| tatra mātrāśitīyokto vidheyo vidhirāmahā|| ahitānnādyathādoṣaṃ rogāḥ syurbheṣajāni ca| halīmakādayaḥ proktā divāsvapnāt purā gadāḥ|| vidadhyāt kaphajitteṣu dhūmarūkṣānnalaṅghanam| vyavāyājjīvitabhraṃśastairasyānilāmayaiḥ|| gudo'valupyata iva bhramatīva ca cetanā| meḍhraṃ dhūmāyati manastamasīva praveśyate|| jīvanīyaśṛtakṣīrasarpiṣorupayojanam| āhāro bṛṃhaṇastatra vṛṣyāste te ca bastayaḥ|| vegarodhordhvavātatvāt prāguktā ye sadāturāḥ| teṣāṃ vibaddhe pavane sarvadehopatāpini|| phalavartiṃ purā dadyādatha bastiṃ calāpaham| nikumbhakumbhāgnyurubūkadhāvanīpunarnavādāru mahacca pañcakam| phalaṃ ca mutre kvathitaṃ samastu ghṛtaṃ satailaṃ lavaṇāni pañca|| nirūhitaṃ dhanvarasena bhojayennikumbhatailena tato'nuvāsayet| balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakātphalam|| yavān kulatthāṃśca pacejjale rasaḥ samustapāṭhendrayavaiścha kalkavān| satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ sadā''turāṇāṃ balapuṣṭivarṇadaḥ|| tathā'nuvāsyaṃ madhukena sādhitaṃ bālena bilvena śatāvhayā'thavā| sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ|| na cānyadā''śvaṅgabalābhivarddhanaṃ nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayorhitam|| nirūhabasternaiva syādanyat sthavirabālayoḥ| balāṅgavarddhanaṃ śīghramādṛto yojayedataḥ||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| bastivyāpatprakaraṇaṃ sāmatsyena nirūpitam|| 5||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.5.6">
          <head>dravyakalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha bheṣajakalpo vyākhyātumārabhyate| bastivyāpadāṃ hyutpannānāṃ siddhiḥ-sādhanaṃ, sadbheṣajaprayogāt|</ab>
          <ab type="mula">api ca sarveṣāṃ rogāṇaṃ yā siddhiḥ-praśamopāyaḥ, so'pi sadbheṣajaprayogādeva| ityāha---- athāto dravyakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bheṣajasya kalpo-yojanā, bheṣajakalpaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> bheṣajakalpaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dhanve sādhāraṇe deśe same sanmṛttike śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjite|1| mṛdau pradakṣiṇajale kuśarohiṣasaṃstṛte| aphālakṛṣṭe'nākrānte pādapairbalavattaraiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śasyate bheṣajaṃ jātaṃ, yuktaṃ varṇarasādibhiḥ| jantvajagdhaṃ davādagdhamavidagdhaṃ ca vaikṛtaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhūtaiśchāyāyātapāmbvādyairyathākālaṃ ca sevitam| avagāḍhamahāmūlamudīcīṃ diśamāśritam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhanvadeśe, tathā sādhāraṇe deśe, tathā same-animnonnate, tathā sanmṛttike, tathā śmaśānādivarjite, caityaṃ-dinacaryādhyāye (hṛ. sū. a. 2/33) uktam| tathā mṛdau-susparśe, tathā pradakṣiṇaṃ-anukūlaṃ jalaṃ yasmin, tathā kuśarohiṣasaṃstṛte, tathā'phālakuṣṭe-khile, tathā vṛkṣairmahattarairanākrānte deśe, yadbheṣajaṃ jātaṃ yuktaṃ yathāsvam varṇarasādibhiḥ, tadbheṣajaṃ śasyate| tathā jantubhiḥ- kīṭaiḥ, ajagdhaṃ-abhakṣitaṃ, davena-dāvāgninā, adagdhaṃ-apruṣṭaṃ, tathā'vidagdhaṃ vaikṛtairbhūtaiḥ-svabhāvaṃ parityajya dharmabādhādvikṛtairākāśā(pṛthivyā)dibhiryadanāsevitaṃ tadavidagdham| vikṛtameva vaikṛtam, prajñāditvādaṇ| tathā chāyādibhiryathākālaṃ kālamanatikramya sevitaṃ, yadā tasyabhejaṣasya vṛddhau chāyādīnāmanyatamaṃ vastujātamupayujyate tadā tena sevitamityarthaḥ| tathā'vagāḍhaṃ-dūraṃ gataṃ, mahat-pṛthu, mūlaṃ yasya tadavagāḍhamahāmūlam| tathodicīṃ-uttarāṃ, diśamāśritaṃ-tāmāśritya sthitam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> sa ca deśaguṇakālakalpanāmānaiḥ pañcadhā| tatra deśamāha-dhanva iti| dhanve-jāṅgale| sanmṛttike-snigdhakṛṣṇasuvarṇavarṇamadhurarasamṛttike| āyatanaṃ-vadhasthānaṃ devayajanāgāraṃ ca| guṇamāha-yuktamiti| avagāḍhaṃ-gambhīram| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "viśeṣatastvaśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā va sthūlatṛṇavṛkṣasasyaprāyā pṛthvī svaguṇabhūyiṣṭhā| nānāvarṇā laghupuṣpavatī praviralapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā| rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rukṣatanukoṭaravṛkṣaprāyā'lparasaprarohā'nilaguṇabhūyiṣṭhā| mṛdvīsamā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣā śyāmā''kāśaguṇabhūtiṣṭhā| tatrāmbupṛthvīguṇabhuyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virecanāni bṛṃhaṇāni ca śasyante| analānilākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni| sarvaguṇayuktāsūbhayato bhāgāni| ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni| evaṃ balavattamāni bhavanti| teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyam| grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām| śaradi tvakkandakṣīrāṇi| hemante sārāṇi| yathartu puṣpaphalam| anye punarāhuḥ, saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtusṣu, āgneyānyāgneyeṣu, evamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi bhavanti|" iti| etacca " yathākālaṃ ca sevitam" ityatra tantrakāreṇa saṅgṛhītam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">|mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi| tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai||1||</seg> <seg type="unit" n="5">mantreṇānena matimān sarvamapyauṣadhaṃ nayet| ] atha kalyāṇacaritaḥ śrāddhaḥ śucirupoṣitaḥ| gṛhṇīyādauṣadhaṃ susthaṃ sthitaṃ kāle ca kalpayet||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sakṣīraṃ tadasampattāvanatikrāntavatsaram| ṛte guḍaghṛtakṣaudradhānyakṛṣṇāviḍaṅgataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">payo bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām| vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athetyānantaryamaṅgalasūcakam| bheṣajamevaṃvidhaṃ viditvā'nantaraṃ kalyāṇaṃ-svastyayanādi, caritaṃ-anuṣṭhitaṃ, yenāsau kalyāṇacaritaḥ, tathā śrāddhaḥ-bheṣajaharaṇaṃ prati śraddhāvān, tathā śuciḥ-snānādinā śuddhaḥ tathopoṣitaḥ-kṛtopavāsaḥ, evaṃvidhamauṣadhamevaṃvidhaḥ pumān gṛhṇīyāt| tacca bheṣajaṃ [susthaṃ-] svasthaṃ kṛtvā, sthitaṃ kāle sakṣīraṃ-ārdraṃ, kalpayet| tadasampattau tu tathāvidhasya sakṣīrasyauṣadhasyāsampattau, anatikrāntavatsaraṃ bheṣajaṃ kalpayet| kiṃ sarvaṃ dravyamanatikrāntavatsaraṃ kalpayet? ṛta ityādi| guḍādīn varjayitvā paramauṣadhamanatikrāntavatsaraṃ kalpayet| guḍādīṃstu atikrāntavatsarān kalpayet| kṣīraṃ baṣkayaṇyāḥ sambandhi grāhyam| viṭ mūtraṃ ca, taccakṣīraṃ ca, nīrujaṃ-apagatadoṣaṃ, grāhyam| vayobalavatāṃ dhātupicchādikaṃ grāhyam| ādigrahaṇāt cikitsitopayogi keśanakhacarmādikaṃ gṛhyate| vayaḥśabdopādānāt viśiṣṭaṃ taruṇaṃ vayo gṛhyate, na hyavayāḥ kaścidasti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> grahaṇasthāpanāvacāraṇāvadhimāha-atheti| śrāddhaḥ-śraddhāvān| sakṣīraṃ-ārdram, tadabhāve śuṣkam| tacca varṣāvadhi, ghṛtādīni vinā| dhānyaṃ-śālyādi| kṛṣṇā-pippilī| bāṣkayaṇaṃ,-baṣkayaṇī-prauḍhavatsā, tasyā viṇmutraṃ kṣīraṃ ca| tannīrujāṃ-arogāṇāṃ, taruṇānāṃ balināṃ ca grāhyam| dhātvādikaṃ tadvat| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttiḥ śuciḥ śuklvāsāḥ saṃpūjya devatāmaśvinau gobrāhyṇāṃśca kṛtopavāsa udaṅnukhaḥ prāṅnukho vāgṛṇhīyāt| gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasaṃsthānyāgāreṣu pūrvottaradvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmasu, agnisalilopasvedadhūmarajomūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ| rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā||8||</seg> pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ purvaṃ balādhikā| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṣāyasya yonayaḥ-ākarāḥ, lavaṇavarjitā madhurādayaḥ pañca rasāḥ| tebhya eva kaṣāyāḥ-svarasādayaḥ, pañca sambhavanti| lavaṇasya tu svarasakalpanāyogo na sambhavati, sadaiva śuṣkarūpatvāt| kalkakalpanā'pi na sambhavati, yato yad dravyaṃ draveṇa siktaṃ pīṇḍībhavati na tu vilīyate tat kalkasaṃjñāmāsādayati| tathā yad dravyaṃ kvāthayitvā jalāduddhriyate dravyāvayavāstūdakamanupraviśanti, tatraiva śṛtakalpanā| lavaṇasya tu vilīnarūpatvādevaṃ na sambhavati iti śṛtakalpanāyā apyasambhavaḥ| evaṃ śītaphāṇṭayorapyanenaiva nyāyenāsambhava ityuktaṃ lavaṇavarjyā rasāḥ kaṣāyayonaya iti| muninā'pyuktaṃ (ca. sū. a. 4/6)-["kalpanāvaśataḥ pañcānāṃ rasānāṃ kaṣāyasaṃjñāvyavahāra iti| lavaṇasya kalpanāyogābhāvāt ] madhurakaṣāyo'mlakaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṭu kaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti|" iti| rasānāṃ svarasādi kalpanāyogo na sambhavati| uktaṃ caitat| tasmāt guṇaguṇinorabhedopacārādiha rasagrahaṇena tadāśrayāṇāṃ dravyāṇāṃ grahaṇaṃ mantavyam| rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ svarasādīnām| sā ca kalpanā pūrvaṃ pūrvaṃ-yathāpūrvaṃ, balādhikā-adhikaśaktiḥ| evaṃ phāṇṭākhyā kalpanā sabalā| tato'pyadhikaśaktiḥ śītākhyā| tato'pyadhikavīryā śṛtākhyā| tato'pyadhikaśaktiḥ kalkākhyā| kalkākhyāyāṃ cūrṇākhyāyāśca kalpanāyā antarbhāvādapṛthaggrahaṇam| kalkākhyāyāśca kalpanāyāḥ svarasākhyā kalpanā adhikaśaktiḥ| nanu, cūrṇādanantaraṃ kalkaḥ kriyate na tu kalkādanantaraṃ cūrṇam| tasmāt pañcānāṃ kalpanānāṃ madhye cūrṇakalpanaiva nirdeṣṭuṃ yuktā, na tu kalkakalpanā| yuktamāha bhavān| kintu lavaṇasya kaṣāyasaṃjñāyāṃ samāveśo mābhūditi kalpanānāṃ madhye kalka iti nirdeśaḥ kṛto na cūrṇa iti| tasmāllavaṇe na sambhavati kaṣāyasaṃjñāsamāveśaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kalpanāmāha-kaṣāyayonaya iti| dravyāduddhṛtasārabhāgaḥ kaṣāyaḥ| lavaṇasya tadabhāvatvādayonitvam| te rasādayo yathāpurvaṃ balavattarāḥ| [tantrāntare-"rasaḥ vkātho himaḥ phāṇṭaḥ kalkaścūrṇaṃ vivartikā| lehaḥ sneho'tha sandhānaṃ daśaitā dravyakalpanāḥ|| sadyaḥ samuddhṛtāt kṣuṇṇāt paṭaniṣpīḍitāt stravet| dravyāttu sa ca niryāso rasaḥ svarasa ucyate|| dviraṣṭapalike toye kṣuṇṇadravyapalaṃ smṛtam| turyaśeṣaṃ sa niryūhaḥ smṛtaḥ vkāthaḥ kaṣāyakaḥ|| śṛtaḥ kaṣāyo niryūhaḥ kvātho yūṣaḥ kṛtaśca saḥ| kṛtayūṣaḥ pramathyā ca dravyātkālīkṛtā smṛtā|| dvipala mānametasya kecidāhuścatuḥ| palam|" iti|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">------------------------------------------------| sadyaḥsamuddhṛtāt kṣuṇṇādyaḥ sravetpaṭapīḍitāt||9||</seg> svarasaḥ sa samuddiṣṭaḥ-------------------------| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sadyaḥ-tatkṣaṇaṃ, samabhūmeḥ samyaguddhṛtaṃ-utkhātaṃ, anantaraṃ kṣuṇṇaṃ-piṣṭaṃ, sadyaḥsamuddhṛtakṣuṇṇaṃ, tasmādvastrapīḍitādyaḥ sravet sa svarasaḥ kalpanākaṣāyaḥ samuddiṣṭaḥ-saṃjñāyāṃ saṅketitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> rasalakṣaṇamāha-sadya iti| yasmin dine samuddhṛtaṃ tasminneva dine prakṣālya kṣuṇṇaṃ paṭapīḍitaṃ ca yaddravyaṃ tasya rasaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------kalkaḥ piṣṭo dravāplutaḥ| cūrṇo'plutaḥ--------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> draveṇā''plutaḥ piṣṭaḥ san kalka iti kalpanākaṣāyaḥ saṅketitaḥ| yat dravyaṃ draveṇa aplutaṃ-śuṣkameva piṣṭaṃ, sa kalpanākaṣāyaścūrṇa iti gaditaḥ| tena kalkasyaivāyaṃ bheda iti, nāsau kalpaneti śaṅkanīyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> kalkalakṣaṇamāha-kalka iti| śuṣkaṃ dravyaṃ draveṇāplutya piṣṭaṃ kalkaḥ, anāplutya-cūrṇaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- " upaladaśanāpiṣṭastu kalkaḥ| sūkṣmatāntavacyutaścūrṇaḥ| tasya samastadravyāparityāgādāplutoyogācca kalkādabhedaḥ| iti| daśanapeṣaṇe lālaiva dravaḥ| kalkasya peṣaṇe pāne cāplutatvam| cūrṇasya pāna eva| samasygrahaṇe'pyaśakyapeṣaṇasya tyāgānna kaṣāyalakṣaṇābhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| ------------śṛtaḥ kvāthaḥ----------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat dravyaṃ draveṇā''plutya śṛtaṃ sa kalpanākaṣāyaḥ kvātha iti kathyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛtalakṣaṇamāha-śṛta iti kvāthanoddhṛtaḥ śuṣkadravyarasaḥ-śṛtaḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- " sa tu bhedyānyau ṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedyāni ca chedayitvā prakṣālyodakena śucau rūkṣāyāmadhaḥ pralitpāyāṃ tāmrāyomṛnmayānyatamasthālyāṃ samāvāpya bavhalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāttāvadudakamāsecayecchoṣayecca| athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyā ca vighaṭṭayan mṛdunā paritaḥ samupagacchatā'nalena sādhayet| avatārya ca supariśrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta| kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅnuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet|" iti| tadupadeśe-kṣīrādivkāthopadeśe, vārikvāthaṃ kṛtvā taṃ kvāthaṃ kṣīrādyaiḥ saha samaṃ kṣīrādiśeṣaṃ kvāthaye| evaṃ hyanupadagdhaṃ dravyaṃ bhavati| kevalakṣīrādipāke tūpadagdhaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ------------------------śīto rātriṃ drave sthitaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat dravyaṃ drave sakalāṃ rātriṃ sthitaṃ sa kalpanākaṣāyaḥ śīta ityucyate|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śītalakṣaṇamāha-śīta iti| kvathanaṃ vinā kvāthavatsakalarātristhāpitoddhṛtaḥ-śītaḥ|</ab>
          <ab type="mula">sadyo'bhiṣutapūtastu phāṇṭaḥ-----------------------| --------------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat dravyaṃ drave'bhiṣutya sadyaḥ pūtaṃ kriyate sa kalpanākaṣāyaḥ phāṇṭa iti saṅketitaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> phāṇṭalakṣaṇamāha-sadya iti| sadyaḥ-āloḍanasamanantarameva pūtaḥ-phāṇṭaḥ| abhiṣutaḥ-āloḍitaḥ| āloḍanaṃ coṣṇodakena| uktaṃ hi saṅgrahe (ka. a. 8)- "uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaṃ phāṇṭaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------tanmānakalpane| yuñjyādvyādhyādibalatastathā ca vacanaṃ muneḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mānaṃ ca kalpanā ca mānakalpane, teṣāṃ-svarasādīnāṃ, mānakalpane [tanmānakalpane]| te vyādhyādibalena yuñjayāt| ādiśabdena koṣṭhabalādīnāṃ grahaṇam| tatra samyagrasavīryādīn doṣadhātvādyālocya prathamamanantaraṃ vyādhyādibalaṃ ca, tataḥ svarasādīnāṃ mānakalpane yuñjyāt, na niyamaṃ kṛtvetyata āha-tathā ca vacanaṃ muneḥ| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpaneti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> uktānāṃ kalpanānāṃ vakṣyamāṇānāṃ ca mānānāṃ viṣabhedānāha-tanmāneti| vyādhibalānusāreṇa yā kalpanāyayā mātrayā yasyocitā tāṃ tayā tasya yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula">madhyaṃ tu mānaṃ nirdiṣṭaṃ svarasasya catuṣpalam| -----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhyamaṃ mānaṃ-mātrā, svarasasya catuṣpalam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mandabuddhyarthaṃ madhyamaṃ mānamupadiśyate| tatra rasasyāha-madhyamiti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------------| peṣyasya karṣamāloḍyaṃ tad dravasya palatraye||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> peṣyasya-ubhayarūpasya kalkasya cūrṇasya vā, karṣaṃ madhyamaṃ mānam| tacca-peṣyasya karṣaṃ, dravasya palatraye prakṣipyāloḍyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> peṣyasyāha-peṣyasyeti| kalkacūrṇayoḥ karṣaṃ tadā''loḍanadravasya palatrayam|</ab>
          <ab type="mula">kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam| -----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kvāthaṃ dravyapale, dravasya prakṛtatvāt tasya prasthārdhaṃ dattvā, tacca śrapaṇena pādaśeṣaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śṛtasyāha-kvāthamiti| śṛte kvāthyadravyasya palaṃ dravasya ṣoḍaśapalāni, catvāryavaśeṣyāṇi|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| śītaṃ pale palaiḥ ṣaḍbhiḥ----------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītaṃ kaṣāyaṃ pale dravyasya, ṣaḍbhiḥ palairdravasya, kuryāt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śītasyāha-śītamiti| śīte dravyasya palaṃ dravasya ṣaṭ palāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| ------------------------------caturbhistu tato'param||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-śītakaṣāyāt, aparaṃ-phāṇṭākhyaṃ prakṛtatvāt dravyasya pale caturbhirdravasya palaiḥ kuryāt| pañcavidhāyāṃ kaṣāyakalpanāyāṃ madhyamaṃ mānam| asmācca mānāt deśakālādīn samīkṣyonādhikabhāvo mātrāyāḥ svabuddhyā kalpyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> phāṇṭasyāha-caturbhiriti| phāṇṭe dravyasya palaṃ dravasya catvāri palāni| anayoranavaśeṣyatvaṃ kvathanābhāvāt, yāvatpūtaṃ tāvatpeyam| atra tantrāntarokto viśeṣaḥ-"karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ ca sarvaśaḥ| dravaśuktyā'valeḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ| kvāthena cūrṇapānaṃ yattatra kvāthapradhānatā pravartate na tenātra cūrṇāpekṣī caturdravaḥ|| tena dvipale kvāthe cūrṇakarṣaḥ| mātrā kṣaudraghṛtādīnāṃ kalkakvātheṣu cūrṇavat| ādiśabdāt guḍatailaśarkarādīni| ṣoḍaśāṣṭacaturbhāgaṃ vātapittakaphārtiṣu| kṣaudraṃ kaṣāye dātavyaṃ viparītā tu śarkarā| ityeke|| uttamā syāt palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyamā| jaghanyā sā palārddhena snehakvāthyauṣadheṣu ca| dīptānalamahākāyaṃ pāyayantyañjaliṃ jalam| anye tvarddhaṃ parityajya prasṛtiṃ tu cikitsakāḥ| kvāthatyāgamanicchantastvaṣṭabhāgāvaśeṣitam| pāraṃparyopadeśena vṛddhavaidyāḥ paladvayam|| syāddhitaḥ sādhito yūṣastvaṣṭādaśaguṇe jale| caturdaśaguṇe peyā yavāgūḥ ṣaṅguṇe jale|| śṛtaṃ pañcaguṇe bhaktaṃ vilepī ca caturguṇe| kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| arddhasthitena tenātra yavāgvādyupayojayet| vṛddhavaidyāḥ palaṃ dravyam grāhayantyāḍhake'mbhasi|| bheṣajasyātibāhulyāt kadācidarucirbhavet| yadapsu śataśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tatodravyaṃ sādhayetprāsthike'mbhasi| ardhasthitaṃ prayoktavyaṃ pānepeyādisaṃvidhau| karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparān| atra dvātriṃśatpalajale kvāthyasya karṣārddhaṃ karṣaḥ palaṃ vā tīkṣṇasaumyātisaumyatve sati, kaṇāśuṇṭyoriti ṣaḍaṅgādīti kalkatisaumyatve sati, kaṇāśuṇṭhyoriti ṣaḍaṅgādīti kalkadravyasyeti padaistīkṣṇādīnāṃ grahaṇāt yasya kalko'pyatisaumyatvāt pātuṃ śakyate kiṃ punaḥ kvāthastatkalkadravyasya| aparān-sārdhakarṣadvikarṣādīn, yuktyā-tīkṣṇādyavāntaraviśeṣaparyālocanayā, pācayet| āḍhake'ñjaliḥ palaṃ vetyetata prasthe palaṃ kārṣo vetyanena gatārthamapyaruciryathā na syāt tathā kalpyamityevamarthamuktam| dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kśīrapāke tvayaṃ vidhiḥ|| na syānmuktarasaṃ samyag dravyaṃ kṣīrādibhiḥ saha| tannirdeśe vāripūrvam pādavatsādhayedbhiṣak|| pūrvaṃ ṣoḍaśabhāgaṃ vāri caturbhāgāvaśeṣaṃ sādhayet, paścāttena vāriṇā tulyāni kṣīrādīnyāvārikṣayātpacet| śuṣkaṃ dravyamupādāya svarasānāmasambhave| vāri ṇyaṣṭaguṇe sādhyaṃ grāhyaṃ pādāvaśeṣitam|| āḍhakaṃ dravyacūrṇānāmāsutaṃ salilāḍhake| ahorātrasthitaṃ kuryātsvarasaṃ svarase'sati|| mṛdau caturguṇaṃ vāri kaṭhine'ṣṭaguṇaṃ smṛtam| kaṭhinātkaṭhinaṃ yattu tatra ṣoḍaśikaṃ jalam|| mṛdvādikvāthyasaṅghāte mānānuktau cikitsakāḥ| madhyasyobhayagāmitvādicchantyaṣṭaguṇaṃ jalam|| pādaśeṣaḥ snehavidhau kvāthastoye caturguṇe|" iti|</ab>
          <ab type="mula">snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam| kalkasnehadravaṃ yojyam-------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snehapāke vidhātavye kalkasnehadravāṇāmamānoktau-māna vacanasya viśiṣṭasyānirdeśe, caturguṇavivardhitaṃ kalkasnehadravaṃ yojyam| kalkaśca snehaśca dravaśca teṣāṃ samāhāraḥ kalkasnehadravam| tadevaṃ kalkāt snehaścturguṇaḥ snehāt dravaścaturguṇa iti bodhyam| pañcaprabhṛti tu dravaṃ pṛthak snehasamaṃ dadyādityatra yojyamiti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehapāke mānamāha-snehapāka iti| kalkāccaturguṇaḥ snehaḥ, snehāccaturguṇaṃ dravam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| ------------------------------adhīte śaunakaḥ punaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">snehesidhdyati śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaunakākhyastu tantrakṛdadhīte-evaṃ paṭhati| sneha ityādi| snehaḥ kadācicchuddhāmbunā pacyate kadācinniḥkvāthena kadācitsvaraseneti| taiḥ śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ snehe siddhyati sati krameṇa kalkasyāṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamaṃ yojayediti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śaunakamatamāha-adhīta iti| niṣvkāthe drave kalkātṣaṅguṇaḥ snehaḥ, svarase'ṣṭaguṇaḥ snehaḥ, anyatra caturguṇaḥ| kṣīrādiṣu śuddhāmbuprakṣepasyāvakāśatvāt rasavkāthayoḥ parasparamanyairvā saṅkare sāmānyaparibhāṣāviṣayatvāt| saṅkīrṇaṃ hi dravāntaram| "śaṇasya kovidārasya vṛṣasya kakubhasya ca| kalkāḍhyātvātpraśaṃsanti puṣpakalkaṃ caturthakam||" iti|</ab>
          <ab type="mula">pṛthak snehasamaṃ dadyātpañcaprabhṛti tu dravam| ---------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> s0- snehapākalakṣaṇamadhunā lakṣayannāha- viśeṣāntaramāha-pṛthak snehasamamiti| yatra caturbhyo'dhikāni dravāṇi tatra tu parasparasāmyena militāni snehāccaturguṇāni| saṅgrahe'pyuktam (ka. a. 8)- "samuditadravasya pādena seho yojyaḥ|" iti| sarvadravāṇāṃ yugāpatprakṣepaḥ, athaikadhyaṃ prati saṃsṛjyādhiśritya ca niryūhavatsādhayet|" iti (ka. a. 8) saṅgrahavacanāt| anirūpitakalpanaṃ ca bhaiṣajyaṃ kalkīkuryāt| kalkānuktau nirūpitakalpanamiti, " yataḥ vkāthastataḥ kaṣkaḥ kevalakāthabhāṣite|" iti vacanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------------| nāṅguligrāhitā kalke na snehe'gnau saśabdatā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">varṇādisampacca yadā tadainaṃ śīghramāharet| ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalkaviṣaye'ṅguligrāhitvaṃ yadā na bhavati, agnau prakṣipte vā snehe saśabdatā-caṭacaṭāyitvaṃ na bhavati, tathā varṇagandharasasparśānāṃ yadā sampat-śubhatvaṃ syāt, tadā-tasmin kāle, aśyāmalacchāyāmantaṃ snehaṃ śīghramāharet| agritaḥ snehasya kaṭāhasthitasya sa kālo'vataraṇa ityarthaḥ| anyadapi snehapākalakṣaṇamasti-ghṛtasyeti| ghṛtākhyasya snehasya samyakpākaṃ prāptasya phenopaśamo yadā jāyate, tailākhyasya ca snehasya pacyamānasya tadudbhavaḥ-phenotpattiḥ syāt, tadā ghṛtatailayoḥ pāko bhavati|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pavkasnehahalakṣaṇamāha-nāṅguligrāhiteti| uktaṃ ca vṛndena (jvarādhikāre ślo 265)- "snehakalko yadā'ṅgulyā vartito vartivadbhavet| vahnau kṣipte ca no śabdastadā siddhaṃ vinirdiśet|| śabdasyoparame prātpe phenasyoparame tathā| gandhavarṇarasānāṃ ca sampattau siddhmādiśet|" iti| ghṛtatailayoḥphenopaśamodbhavau viśeṣau|</ab>
          <ab type="mula">lehasya tantumattā'psu majjanaṃ saraṇaṃ na ca| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lehasya pākaṃ prāptasya tantumattā-tantuprādurbhāvaḥ pākaḥ| tathā'psu majjanaṃ pākalakṣaṇaṃ saraṇāsaraṇarūpatayā dvidhā sambhavatyata idamāha-saraṇaṃ na ca| sarvalehasyāpsu majjanaṃ bhavati na tu saraṇaṃ-avayavaśo gamanam, tathā'pi tasya pākaḥ sampanna iti vedyam|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> pavkelehalakṣaṇamāha-lehasyeti| tantumatvamudakamajjanamavisaraṇaṃ ca| snehalehaukvāthabhedau| tayormānaṃ "uttamāsyātpalaṃ mātrā" ityādinoktam, kvāthyauṣadhaśabdena lehasyāpi grahaṇāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------| pākastu trividho mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame| kiñcitsīdati kṛṣṇe ca vartya(rti)māne ca paścimaḥ||20||</seg> dagdho'ta ūrdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt| ----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pākastriprakāro mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇākhyaḥ [ ca ]| snehapākavidhau kiṭṭākhye vastujāte kalkasame yathā kalko'ṅgulinā'vaṣṭabhnāti, tathā kiṭṭe'pi snehapākasyāṅguligrāhitā na bhavati, sa snehapāko manda ucyate| madanopame kiṭṭe satyevamaṅguligrāhiṇi snehapākasya sa cikkaṇaḥ pākaḥ| kiñcit-īṣat, kiṭṭe sīdati sati tathā varṇataḥ kṛṣṇe ca tasmin, tathā vartya(rti)māne-vartimā(tāṃ)gacchati sati, paścimaḥ-kharacikkaṇākhyaḥ pākaḥ| ataḥ asmāt kharacikkaṇāt, ūrdhvaṃ-anantaraṃ, dagdho bhavati snehaḥ| sa ca niṣkāryaḥ syāt-yathānirūpitakāryakaraṇo na bhavet, nirvīryatvāt| āmaḥ-īṣatpākaḥ snehaḥ, punaragnisādakṛt|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> snehapākabhedānāha-pākastviti| tatra kalkasame kiṭṭe mandaḥ| pākena snehātpṛthagbhūtaḥ kalkaḥ-kiṭṭaḥ| vaivarṇyādyabhāvāt kalkasamatvam| madanopame cikkaṇaḥ| madanaṃ madhūcchiṣṭam| paścimaḥ-kharacikkaṇaḥ| sīdati-mlāyati| ata ūrdhva-paśrimādūrdhvam dagdhaḥ, sa ca niṣphalaḥ| mandādarvāk-āmaḥ, sa cāgnimāndyakṝt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| mṛdurnasye, kharo'bhyaṅge, pāne bastau ca cikkaṇaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛduḥ-mandapākaḥ sneho, nasye-tadviṣaye, prayojyaḥ| kharaḥ-kharacikkaṇaḥ snehaḥ, abhyaṅge-tadviṣaye, prayojyaḥ| pāne tathā bastau-tadviṣaye, cikkaṇaḥ prayojyaḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> trayāṇāṃ viṣayabhedānāha-mṛduriti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">adhunā mānasaṅkhyāyāḥ yathāsvaṃ saṃjñāsaṃvidhānārthamāha---- śāṇaṃ pāṇitalaṃ muṣṭiṃ kuḍavaṃ prasthamāḍhakam| droṇaṃ vahaṃ ca kramaśo vijānīyāccaturguṇam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śāṇādayo vahaparyantāḥ krameṇa caturguṇāḥ pāṇitalādisaṃjñā vedyāḥ|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> mānabhedānāha-śaṇamiti| śāṇādayo'ṣṭau yathottaraṃ caturguṇāḥ| śāṇamānaṃ tu saṅgraheṇoktam (ka.a.8)- "ṣaḍvaṃśyo-marīciḥ| tāḥ ṣaṭ-sarṣapaḥ| te'ṣṭau-taṇḍulaḥ| tau-dhānyamāṣaḥ| tau-yavaḥ| ataḥ paraṃ caturguṇavṛcyā aṇḍikāmāṣakaśāṇāḥ|" iti| vaṃśī-vaṃśarandhrapraviṣṭaraśmisthaṃ rajaḥ|</ab>
          <ab type="mula">dviguṇaṃ yojayedārdraṃ kuḍavādi tathā dravam| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṣkārdrayorekasmin yoge tulyaparimāṇena nirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyādārdraṃ dravyaṃ dviguṇaṃ dattvā yojayet| śuṣkārdrayorvā dravyayostulyaparimāṇanirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyābhāve satyārdraṃ dravyaṃ dviguṇaṃ kṛtvā yojayet| śuṣkadravadravyayayorekasmin yoge tulyaparimāṇena nirdiṣṭayoḥ śuṣkadravyāt dravadravyam kuḍavādiparimāṇa saṃjñayā nirdiṣṭaṃ dviguṇaṃ kṛtvā yojayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> ārdradravayorviśeṣamāha-dviguṇamiti| ādraṃ tvauṣadhaṃ dviguṇaṃ yojayet, palamityukte paladvayam| kuḍavādi dravaṃ ca, kuḍavaityukte kuḍavadvayam| " vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ| nityamārdrāḥ prayoktavyā mānato dviguṇā na te||" ityeke|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam| kalkīkuryācca bhaiṣajyamanirūpitakalpanam||24||</seg> aṅgānuktau tu mūlaṃ syādaprasiddhau tadeva tu| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nirdrave-anuktadrave, peṣaṇāloḍanārthaṃ vāri yojayet| snehapāke cānuktadrave vāryeva yojayet| yatra yatra prayoge dravyāṇāṃ parimāṇaṃ viśiṣṭaṃ noktaṃ tatra tatra dravyāṇāṃ sadṛśān bhāgān kalpayet|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> anuktajñānārthamāha-peṣaṇāloḍana iti| peṣaṇāloḍanasnehapākeṣvanuktadraveṣu vāri yojyam| pramāṇānuktau samabhāgatvam| kalpanānuktau kalkaḥ| aṅgānuktau mūlam| aprasiddhau tadeva| yathā-harītakītyukte phalam| " anirdiṣṭāprasiddheṣu mūlaṃ grāhyaṃ tvagādiṣu|" iti (ka. a. 8) saṅgrahavacanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">| ṣaḍvaṃśyastu marīcī syāt, ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| taṇḍulaḥ sarṣapāstvaṣṭau, dhānyamāṣastu tau, yavaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="25">tāvaṇḍikā caturbhistairmāṣakaḥ śāṇakastathā| ] dvau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ draṃkṣaṇaśca, tau||25||</seg> <seg type="unit" n="26">akṣam picuḥ pāṇitalaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ| karṣo biḍālapadakaṃ tindukaḥ pāṇimānikā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śabdānyatvamabhinne'rthe śuktiraṣṭamikā picū| palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭirāmraṃ caturthikā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dve pale prasṛtastau dvāvañjalistau tu mānikā| āḍhakaṃ bhājanaṃ kaṃso, droṇaḥ kumbho ghaṭo'rmaṇam||28||</seg> tulā palaśataṃ, tāni viṃśatirbhāra ucyate| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dbau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ draṃkṣaṇaścetyatra śabdānyatvam, na tu tattvato bhedaḥ| tau dvau draṃkṣaṇāvakṣaṃ tathā picustathā pāṇitalaṃ tathā suvarṇaṃ tathā kavalagrahastathā karṣastathā biḍālapadaṃ tathā tindukastathā pāṇimānikā, ityatrābhinne'rthe śabdānekatvam| tathā dvau picū śaktistathā'ṣṭamikā, ityatrāpi śabdānyatvamarthasyaikye sati| palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭirāmraṃ caturthikā, ityatrāpi śabdānāṃ vailakṣaṇye sati nārthato bhedaḥ| dve pale prasṛta ityucyate| tau dvau prasṛtāvañjaliḥ kathyate| tau dvāvañjalī mānikā,- aṣṭau palānītyeva| āḍhakādīnāṃ śabdanāṃ svarūpato bhinnānāṃ nārthato bhedaḥ| tathaiva droṇādīnāṃ śabdānām| palaśataṃ tulā nigadyate| tāni-palaśatani, viṃśatirbhāra ucyate| kvāthādīnāṃ tūttamādimātrāḥ saṅgrahādavadhāryāḥ| saṅgrahe tvevaṃ paṭhyate (ka. a. 8)- "kvātho niryūhaḥ| tatra bhedyānyauṣadhānyaṇuśo bhedayitvā chedyāni ca chedayitvā prakṣālyodakena śucau rūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṃ tāmrāyomṛnmayādyanyatamāyāṃ sthālyāṃ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt tāvadudakamāsecayecchoṣayecca| [agrāvadhiśrayet| yāvanmātrodakadāne tathā tadavaśiṣṭatve ca tatra niyamasāmarthyāt kvāthyadravyaparimāṇasya| atreyatparimāṇāni dravyāṇi, udakamiyatpramāṇaṃ, tadavaśiṣṭatā ceyatpramāṇā, iti na niyamoktirevaṃvidhā vidyate| kiṃ tarhi? abhyūhanīyametatsarvamiti| atra vidhiḥ|] athāgnāvadhiśritya mahatyāsane sukhopaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalokayan darvyā ca vighaṭṭayan mṛdunā ca paritaḥ samupagacchatā'nalena sādhayet| avatārya ca suparisrutaṃ yathārhasparśaṃ prayuñjīta| kṣīrādisahitaṃ ca dravyaṃ na samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ kvāthayet| śītasalilāplutaṃ tu niśāparyuṣitaṃ pūtaṃ śītaḥ kaṣāyaḥ| uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutaḥ pūtaḥ phāṇṭa iti| tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṃ kalpanāṃ mātrāṃ ca saṃprayojayet| tathā ca kecidāhuḥ| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca bhaiṣajyamavacārayet|| [ evaṃ ca sarvamabhyūhyātra kartavyaṃ niścitaṃ kṛtvoktena vidhineti| ] etadevamupadiṣṭaṃ buddhimatāṃ jñānaprabodhāya| yathā tu sarve bhiṣajo vijñāsyanti tathaivopadekṣyata iti| niryāse madhyamā mātrā catuṣpalam| kalkacūrṇayoḥ karṣaḥ palatrayaṃ tadāloḍane| niryūhe bheṣajapalamudakārdhaprasthe'dhiśatya pādaśeṣamavatārayet| śītaphāṇṭayorauṣadhapalaṃ ṣaḍbhiścaturbhirambupalairāsutamiti|" iti| tathā śāṇaparimāṇasya pāṇitalavācakasya [ ca ] kimapi parimāṇaṃ noktaṃ yenāsau [ na ] paricchidyata iti na vācyam, saṅgrahe tatparimāṇasyoktatvāt| tatra hyevamuktam ( saṃ.ka.a.8)-"ṣaḍvaṃśyo marīcī| tāḥ ṣaṭ marīcyaḥ sarṣapa ucyate| aṣṭau sarṣapāstaṇḍulaḥ| tau dvau taṇḍulāveko dhānyamāṣaḥ| tau dvau dhānyamāṣau yavaḥ| ataḥ paraṃ caturguṇavṛdhdyā'ṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadroṇavahāḥ kalpyante| [ evaṃ caturbhirmāṣakaiḥ śāṇasya parimāṇaṃ paricchidyate| ] dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ| māṣakasya tu paryāyo hemaḥ| karṣasya ṣoḍaśikā| āḍhakasya tu paryāyāḥ kaṃsaḥ pātraṃ bhājanaṃ ca| droṇasya paryāyo nalvaṇaḥ, tathā armaṇaḥ, tathonmānaḥ, tathā ghaṭaḥ kumbhaḥ kalaśaśca| droṇadvayasya ca śūrpaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> saṃjñāntaramāha-dvau śāṇāviti| śāṇadvayasya vaṭakādayaścatastraḥ saṃjñāḥ| vaṭakadvayasyākṣādayo nava ṣoḍaśikā ca| paladvayasya prasṛtaḥ| prasṛtadvayasyāñjaliḥ kuḍavaśca| añjalidvayasya mānikā| āḍhakādayastistra ekārthāḥ| droṇādayaścatastraḥ [c]| palaśataṃ-tulā| viṃśatistu bhāraḥ| saṅgrahe tu (ka. a. 8)- "dharaṇaṃ tu palasya daśamo bhāgaḥ| māṣakasya paryāyo hemo dhānakaśca| paladvayasyāṣṭamānam| droṇadvayasya śūrpaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā|29| saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham| 29 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne dravyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> himavatparvatena vindhyaśailena ca bāhulyena vasundharā vyāptā| tatra-tayormadhyāt, ādyaṃ-haimavatamauṣadhaṃ, saumyaṃ pathyaṃ ca svabhāvādbhavati| vaindhyaṃ cauṣadhamāgneyaṃ-na tathā dehasya sadā pathyaṃ, syāditi| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne dravyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="ayurvedarasayana" resp="#hemadri"><label type="siglum">Ā. rā.</label> śailabhedāddravyaviśeṣamāha-himavaditi| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dravyakalpaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="6" xml:id="ah.6">
        <head>Uttarasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.6.1">
          <head>bālopacaraṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrīgaṇeśāya namaḥ| anantaramuttarasthānārambhaḥ| yataḥ kāyākhyamādyamaṅgam| tacca pūrvaiḥ sthānaiḥ sarvamuktam| adhunā bālādīnāmuttareṣāmaṅgānāmavasara ityuttarākhyaṃ sthānamucyate| tatrāpi yathoddeśastathā nirdeśa iti bālākhyamaṅgaṃ vivakṣurāha-</ab>
          <ab type="mula">athāto bālopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bālasya-śiśoḥ, upacaraṇaṃ bālopacaraṇam, tasmai hitaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| itītyādinā svamanīṣikāparikalpitatvamasya tantrasya nirākaroti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">jātamātraṃ viśodhyolbādbālaṃ saindhavasarpiṣā| prasūtikleśitaṃ cānu balātailena secayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">aśmanorvādanaṃ cāsya karṇamūle samācaret| athāsya dakṣiṇe karṇe mantramuccārayedimam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātamātraṃ-sadya evodbhūtaṃ, bālamulbāt-aparāparaparyāyāt, saindhavayuktena ghṛtena vividhaiḥ prakāraiḥ śodhayitvā paścāt prasūtyā-prasavena, kleśitaṃ bālaṃ balātailena secayet| paścāt pāṣāṇayorvādanamasya karṇamūle kārayedvaidyaḥ| anantaramasya dakṣiṇe karṇe imaṃ-vakṣyamāṇaṃ, mantramuccārayet| tameva mantramāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tameva mantramāha ---- "aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādabhijāyase| ātmā vai putranāmāsi sañjīva śaradāṃ śatam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śatāyuḥ śatavarṣo'si dīrghamāyuravāpnuhi| nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvā'bhirakṣatu"||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgādityādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svasthībhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa caturaṅgulāt| badhdvordhvaṃ vardhayitvā ca grīvāyāmavasañjayet||5||</seg> <seg type="unit" n="6">nābhiṃ ca kuṣṭatailena secayetsnāpayedanu| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā||6||</seg> koṣṇena taptarajatatapanīyanimajjanaiḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samāśvastasya ca bālasya nābhiṃ caturaṅgulādūrdhvaṃ sūtreṇa badhdvā'nantaraṃ chedayitvā grīvāyāṃ yojayet| nābhiṃ ca kuṣṭatailena secayet| anu-paścāt, kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa snāpayet| athavā sarveṣāṃ gandhānāṃ-candanādīnāṃ, jalena snāpayet| kimbhūtena ? koṣṇena| katham ? taptābhyāṃ-uṣṇābhyāṃ, rūpyasuvarṇābhyāṃ nimajjanaiḥ-asakṛtsecanaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| tato dakṣiṇatarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śirasi snehapicunā, prāśyaṃ cāsya prayojayet| hareṇumātraṃ medhāyurbalārthamabhimantritam||8||</seg> aindrībrāhmīvacāśaṅkhapuṣpīkalkaṃ ghṛtaṃ madhu| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ dakṣiṇahastatarjanyā vaidyastālu unnamya śirasi picunā tailāktenāvaguṇṭhayet| asya ca-bālasya, prāśyaṃ-lehaṃ, medhādyarthaṃ prayojayet| kiyanmātram ? hareṇupramāṇam| tathā'bhimantritaṃ-prāṅmantreṇa| kiṃ tatprāśyam ? ityāha-aindrītyādi| aindrī-indravāruṇī| brāhmī-maṇḍūkaparṇī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| cāmīkaravacābrāhmītāpyapathyā rajīkṛtāḥ||9||</seg> lihyānmadhughṛtopetā hemadhātrīrajo'thavā| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā suvarṇādikaṃ sūkṣmacūrṇikṛtya lihyāt| rajīkṛtā iti "arurmanaḥ" ityādinā sulopa itvaṃ ca| hemadhātrīcūrṇaṃ vā madhughṛtayuktaṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| garbhāmbhaḥ saindhavavatā sarpiṣā vāmayettataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ-anantaraṃ, garbhāmbhaḥ sarpiṣā saindhavayuktena vāmayet|</ab>
          <ab type="mula">prājāpatyena vidhinā jātakarmāṇi kārayet| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato jātakarmāṇi-vedavihitāni, prājāpatyena-yo vedokto vidhistena gṛhyoktena, vidhinā bhiṣak kārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">stanyapravartanahetumāha ---- -------------------------------------------------| sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ||11||</seg> tṛtīye'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hṛdayāśritānāṃ sirāṇāṃ prasavāddhetoryadvivṛtatvaṃ tasmātkāraṇāt tṛtīye divase kadāciccaturthe yoṣitāṃ stanyaṃ pravartate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| prathame divase tasmāttrikālaṃ madhusarpiṣī||12||</seg> anantāmiśrite mantrapāvite prāśayecchiśum| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yata evaṃ dinatricaturmātraṃ kṣīrābhāvaḥ, tasmāddhetoḥ prathame'hni trīn kālān madhughṛte yavāsakayukte mantreṇa pāvite śiśuṃ prāśayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ tṛtīye ca ghṛtaṃ, tataḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">prāṅniṣiddhastanasyāsya tatpāṇitalasammitam| stanyānupānaṃ dvau kālau navanītaṃ prayojayet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-dvitīye divase tṛtīye ca divase lakṣmaṇayā siddhaṃ ghṛtaṃ trīneva kālān bhojayet| anantaraṃ tasya-śiśoḥ, pāṇestalena- madhyena, sammitaṃ-tatpramāṇaṃ, navanītaprayogāt pūrvaṃ nivāritastanasyāsya-bālasya, dvau kālau navanītaṃ stanyānupānaṃ prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">mātureva pibetstanyaṃ tadhdyalaṃ dehavṛddhaye| stanyadhātryāvubhe kārye tadasampadi vatsale||15||</seg> <seg type="unit" n="16">avyaṅge brahmacāriṇyau varṇaprakṛtitaḥ same| nīruje madhyavayasau jīvadvatse na lolupe||16||</seg> hitāhāravihāreṇa yatnādupacarecca te| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bālo mātuḥ-jananyā eva, stanyaṃ pibet| kutaḥ ? yasmācca tasyāḥ stanyamatiśayena dehasya vṛddhaye syāt| tadasampadi-mātṛstanyāsampattau, dve stanyadhātryau ca vatsale-snehale, kārye| tathā vyaṅgarahite, brahmacāriṇyau-varjitamaithune, varṇena prakṛtyā ca tulye, tathā niramaye, madhyavayaske, jīvadvatse, [ na lolupe-] laulyavarjite ādarayukte, te hitenāhāravihāreṇa yatnādupacaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| śukkrodhalaṅghanāyāsāḥ stanyanāśasya hetavaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">stanyasya sīdhuvarjyāni madyānyānūpajā rasāḥ| kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeśca viparyayaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śugādīni stanyanāśasya kāraṇāni| śuk-śokaḥ| stanyasya madyāni hetavaḥ| kiṃbhūtāni ? sīdhuvarjyāni| ānūpajāśca rasāḥ| tathā kṣīravatya oṣadhayaḥ-jīvantyādyāḥ| śokādivaiparītyaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">viruddhāhārabhuktāyāḥ kṣudhitāyā vicetasaḥ| praduṣṭadhātorgarbhiṇyāḥ stanyaṃ rogakaraṃ śiśoḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā viruddha āhāro bhukto yayā tasyāḥ, tathā bubhukṣitāyā ninditāyāśca, tathā praduṣṭadoṣāyā garbhiṇyāśca sambandhi stanyamupayuktaṃ bālasya rogahetuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet| hrasvena pañcamūlena sthirābhyāṃ vā sitāyutam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stanyasyābhāve sati chāgaṃ payaḥ, gavyaṃ vā chāgatulyaguṇaṃ pibet| chāgasamānaguṇaṃ gavyaṃ kathaṃ syāt ? tatrāha-hrasvenetyādi| hrasvena pañcamūlena siddhaṃ śāliparṇīpṛśniparṇīsiddhaṃ vā śarkarāyutaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ| jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyadā' tasya-śiśoḥ, bāndhavā vihitarakṣādayo niśāṃ jāgṛyuḥ| ṣaṣṭhīṃ punastamasvinīṃ viśeṣeṇa-yatnena, jāgṛyuḥ| kiṃ kurvantaḥ ? paraṃ harṣaṃ dhārayantaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ svakulocitaiḥ| kārayetsūtikotthānaṃ nāma bālasya cārcitam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">bibhrato'ṅgairmanohlālarocanāgurucandanam| nakṣatradevatāyuktaṃ bāndhavaṃ vā samākṣaram||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśame dine pūrṇe sati sūtikāyā utthānaṃ kārayet| kathaṃ kārayet ? svakulayogyairvidhānaiḥ| bālasya nāma arcitaṃ-praśastamanugataṃ kulajātyādibhiḥ| kimbhūtasya ? aṅgaiḥ-pāṇyādibhiḥ, manohlādīni dhārayataḥ| kimbhūtaṃ nāma ? nakṣatrasya yā'sau devatā tayā yuktam| athavā bāndhavaṃ-jñātipūrvajaṃ, samavarṇaṃ-na tu viṣamākṣaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam| prāgudakśirasaḥ kuryāt bālasya jñānavān bhiṣak||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śucidhautopadhānāni nirvalīni mṛdūni ca| śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato-nāmakaraṇādanantaraṃ, prakṛtibhede-vikṛtivijñānīye (śā.a. 5) , uktāni yāni rūpāṇi tairāyuṣaḥ parīkṣaṇaṃ bālasya jñānavān-sumatiḥ, vaidyaḥ kuryāt| kimbhūtasya ? prākśirasa uttaraśiraso vā| tathā śucyādiguṇayuktāni upadhānāni śayyāyāmāstaraṇārthaṃ vāsāṃsi kuryāt| tathā rakṣoghnairdravyairdhūpitāni|</ab>
          <ab type="mula">kāko viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ| --------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kākaśca vastrādidhūpane śastaḥ| kimbhūtaḥ ? viśastaḥ vyāpādito, na tu svayaṃ mṛtaḥ| tathā trivṛtāyuktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| jīvatkhaṅgādiśṛṅgotthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dhārayedauṣadhīḥ śreṣṭhā brāhmayaindrījīvakādikāḥ| hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣātsatataṃ vacām||27||</seg> āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣiṇīm| -------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bālaḥ sarvadā śubhahetūn maṇīn bibhṛyāt| kimbhūtān ? jīvantaśca te khaṅgādayaśca, teṣāṃ śṛṅgāṇi, tebhya utthānaṃ yeṣāṃ tān, jīvatāmeva ye gṛhītā ityarthaḥ| śṛṅgagrahaṇamupalakṣaṇārtham, ata eva sarpādijānapi maṇīn dhārayet| tathā, oṣadhīrbrāhmyādīḥ śreṣṭhāḥ-śubhāḥ, dhārayet| kaiḥ ? pāṇyādibhiḥ| viśeṣeṇa sarvadā vacāṃ dhārayet| kimbhūtāṃ vacām ? āyurādikaraṇahetuṃ tathā rakṣonivāriṇīm|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-------------------------------------------------| ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe'hani||28||</seg> karṇau himāgame vidhyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ ṣaṣṭhe māsi saptame'ṣṭame vā bālasya nīrujasya himāgame śubhe divase karṇau vidhyet, dhātryutsaṅgasthitasya| dhātrī-mātā stanadāyinī ca| kathaṃ vidhyet ? sāntvayan prīti vacanādinā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kuta ityāha ---- -------------------------------------------------| prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dakṣiṇena dadhatsūcīṃ pālimanyena pāṇinā| madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcidgaṇḍāśrayaṃ prati||30||</seg> <seg type="unit" n="31">jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite| dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite||31||</seg> vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt| nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ-----------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kumārasya prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇaṃ karṇaṃ yoṣitastu vāmaṃ vaidyo vidhyet| kiṃ kurvan ? dakṣiṇena hastena sūcīṃ dadhat, vāmena pāṇinā pāliṃ dadhat| kva vidhyet ? karṇapīṭhasya madhya bhāge kiñcit-manāk, gaṇḍasthānābhimukham| kīdṛśasya bālasya ? samyaṅ niścalaṃ dhṛtasya| kva vidhyet ? daivakṛte chidre| kimbhūte ? jarāyumātreṇa pracchanne-sthagite| tathā raviraśmibhiravabhāsite-udyotite| tathā'laktakarasenāṅkite-cinhite| kathaṃ vidhyet ? lāghavāt sakṛt-ekavārameva, tathā ṛju-saralaṃ kṛtvā nopariṣṭānnādhastānna pārśvato vidhyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-------------------------------------------------| ---------------------------śirāstatra hi saṃśritāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kālikāmarmarīraktāḥ tadvyadhādrāgarugjvarāḥ| saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hi-yasmāt, tatra śirā āśritāḥ| ta evāha kāliketyādi saṃ-tāsāṃ ca vyadhāt rāgādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula">teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ ca rāgādīnāṃ yathāsvaṃ nirūpya cikitsitaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------------------------| sthāne vyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthāne vyadhāt rudhiraṃ na bha(sra)vati, na ca rugādīnāṃ sambhavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtraṃ cānu nidhāpayet| āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vidhyetpālīṃ hitabhujaḥ sañcāryā'tha sthavīyasī| vartistryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-anu-karṇavyadhasya paścāt, sūtraṃ snehaliptaṃ sūcyā'nusyūtaṃ karṇe nidhāpayet| āmatailena ca secayet| bahalāṃ-ghanāṃ, pālīṃ tadvat-pūrvavat, ārayā vidhyet hitāśinaḥ sataḥ| anantaraṃ tryahādūrdhvaṃ sthūlatarā vartiḥ sañcāryā| tato rūḍhaṃ karṇaṃ śanaiḥ śanairvardhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">athainaṃ jātadaśanaṃ krameṇāpanayetstanāt| pūrvoktaṃ yojayetkṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-anantaramenaṃ-śiśuṃ, jātadantaṃ santaṃ stanāt krameṇāpasārayet-na sahasā| pūrvoktaṃ-chāgādikaṃ, kṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ| apastanasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ| saṅgrāhī dhātukīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> priyālādibhirmodako'pastanasya śiśoḥ prīṇano yojyaḥ| bālabilvādibhirdīpano modako yojyaḥ| dhātukyādibhiḥ saṅgrāhī yojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">rogāṃścāsya jayetsomyairbheṣajairaviṣādakaiḥ| anyatrātyayikādvyāghervirekaṃ sutarāṃ tyajet||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathāvasthamasya-śiśoḥ, somyairauṣadhairaviṣādakaiḥ-akṣobhakaiḥ, āmayān jayet| virekamatiśayena varjayedātyayikaṃ vyādhimantareṇa|</ab>
          <ab type="mula">trāsayennāvidheyaṃ taṃ trastaṃ gṛhṇanti hi grahāḥ| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na ca taṃ-bālaṃ, avidheyaṃ-anāyattaṃ kṛtvā, trāsayet- na bhāyayet| yatastrastaṃ bālaṃ grahā gṛhṇanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| vastravātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vastravātādibhyaśca taṃ rakṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ| sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛd ghṛtam||42||</seg> āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam| -------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> brāhmyādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ sādhitaṃ sarpirvāṅmedhādikṛt| āyuṣyaṃ pāpmādiharaṃ bhūtonmādanibarhaṇaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-------------------------------------------------| vacendulekhāmaṇḍūkīśaṅkhapuṣpīśatāvarīḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">brahmasomāmṛtābrāhmīḥ kalkīkṛtya palāṃśikāḥ| aṣṭāṅgaṃ vipacetsarpiḥ prasthaṃ kṣīracaturguṇam||44||</seg> tatpītaṃ dhanyamāyuṣyaṃ vāṅmedhāsmṛtibuddhikṛt| -------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacādibhiḥ pālikaiścaturguṇakṣīrāt ghṛtaprasthamaṣṭāṅgaṃ pacet| aṣṭāvaṅgāni-vacādīni yasmiṃstadaṣṭāṅgam| etatpītaṃ dhanyādiguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-------------------------------------------------| ajākṣīrābhayāvyoṣapāṭhogrāśigrusaindhavaiḥ||45||</seg> siddhaṃ sārasvataṃ sarpirvāṅmodhāsmṛtivahnikṛt| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajākṣīrādibhiḥ siddhaṃ sārasvataṃ ghṛtaṃ vāṅmedhādikaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| vacāmṛtāśaṭhīpathyāśaṅkhinīvellanāgaraiḥ||46||</seg> apāmārgeṇa ca ghrutaṃ sādhitaṃ pūrvavadguṇaiḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ pūrveṇa samānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-------------------------------------------------| hema śvetavacā kuṣṭhamarkapuṣpī sakāñcanā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">hema matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṃ vacā| catvāra ete pādoktāḥ prāśā madhughṛtaplutāḥ||48||</seg> varṣaṃ līḍhā vapurmedhābalavarṇakarāḥ śubhāḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hemādiślokoktāḥ pādikāścatvāro yogā madhughṛtābhyāṃ sadravā varṣaṃ līḍhā vapurādikṛtaḥ śubhāśca|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| vacāyaṣṭyāhvasindhūtthapathyānāgaradīpyakaiḥ|49| śudhdyate vāgghavirlīḍhaiḥ sakuṣṭhakaṇajīrakaiḥ| 49 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālo- pacaraṇīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="1"><label type="siglum">Sa.</label> vacādibhiḥ sarpirlīḍhairvāk śasyate| śudhyata iti cintyam, "karmavatkarmakartā" ityasya tvaviṣayaḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ |sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālopa- caraṇīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.6.2">
          <head>bālāmayapratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ bālasyopacaryamāṇasya ye rogāstaccikitsārtho bālāmayapratiṣedha ucyate- bālastriprakāraḥ kathito munibhiḥ| kṣīravartano'nnavartana ubhayavartanaḥ-kṣīrānnābhyāṃ yo vartate| tābhyāṃ-annakṣīrābhyāṃ, aduṣṭābhyāṃ svāsthyaṃ bhavati| duṣṭābhyāṃ tu kṣīrānnābhyāṃ rogodbhūtiḥ| śuddhaṃ kṣīraṃ lakṣayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śuddhaṃ kṣīraṃ lakṣayati ---- athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ bālasyopacaryamāṇasya ye rogāstaccikitsārtho bālāmayapratiṣedha ucyate- bālastriprakāraḥ kathito munibhiḥ| kṣīravartano'nnavartana ubhayavartanaḥ-kṣīrānnābhyāṃ yo vartate| tābhyāṃ-annakṣīrābhyāṃ, aduṣṭābhyāṃ svāsthyaṃ bhavati| duṣṭābhyāṃ tu kṣīrānnābhyāṃ rogodbhūtiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-------------------------------------------------| -----------------------vātādduṣṭaṃ tu plavate'mbhasi||2||</seg> kaṣāyaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ varcomūtravibandhakṛt| -------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaduṣṭaṃ kṣīraṃ jale plavate-taratīva naikatāṃ gacchati| kaṣāyādiguṇayuktaṃ ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| pittāduṣṇāmlakaṭukaṃ pītarājyapsu dāhakṛt||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādduṣṭaṃ kṣīramuṣṇāmlakaṭukam, tathā toye prakṣiptaṃ pītarāji syāt dāhakaraṃ ca|</ab>
          <ab type="mula">kaphātsalavaṇaṃ sāndraṃ jale majjati picchilam| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt kṣīraṃ duṣṭaṃ salavaṇaṃ ghanaṃ ca syāt| apsu ca majjati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||4||</seg> yathāsvaliṅgāṃstadvyādhīn janayatyupayojitam| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsargād duṣṭaṃ kṣīraṃ saṃsṛṣṭaliṅgaṃ syāt| sānnipātikaṃ kṣīraṃ triliṅgaṃ syāt| tacca kṣīramupayojitaṃ bālasya ca yathāsvaliṅgān vyādhīn janayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| śiśostīkṣṇamabhīkṣṇaṃ ca rodanāllakṣayedrujam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bālasya tīkṣṇaṃ-kharaṃ, abhīkṣṇaṃ ca rujaṃ-pīḍāṃ, rodanāllakṣayet,- atirodanena kiñcidrodanena ca yathāyogaṃ rujaṃ vidyādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ| tatra vidyādrujaṃ----------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṃ dehadeśaṃ sa bhṛśaṃ spṛśet yatra ca dehadeśe sparśanākṣamaḥ syāt tatra deśe rujaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| --------------------mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ| koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi| bastau guhye ca viṇmūtrasaṅgottrāsadigīkṣaṇaiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirasi pīḍāmakṣinimīlanādvidyāt| vināśahetumata eva jihvauṣṭhadaśanādibhirhṛdi pīḍāṃ vidyāt| vibandhādibhirādhmānādibhiśca koṣṭhe rujaṃ vidyāt| bastau guhye ca pīḍāṃ viṭsaṅgādibhirvidyāt|</ab>
          <ab type="mula">atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryādyathādoṣaṃ yathāmayam| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-anantaraṃ, evaṃ jñātvā dhātryā vaidyo yathādoṣaṃ yathārogaṃ kriyāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| tatra vātātmake stanye daśamūlaṃ tryahaṃ pibet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">athavā'gnivacāpāṭhākaṭukākuṣṭhadīpyakam| sabhārgīdārusaralavṛścikālīkaṇoṣaṇam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu, vātena duṣṭe stanye trīṇi dināni daśamūlaṃ pibet| athavā citrakādīni kvathitāni tryahaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tataḥ pibedanyatamaṃ vātavyādhiharaṃ ghṛtam| anu cācchasurāmevaṃ snigdhāṃ mṛdu virecayet||11||</seg> bastikarma tataḥ kuryātsvedādīṃścānilāpahān| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ vātavyādhicikitsitoktaṃ ghṛtaṃ pibet| paścādacchasurāṃ pibet| evaṃ snigdhāṃ satīṃ mṛdu virecayet-āragvadhena| anantaraṃ bastikarma kuryāt| svedādīṃśca mārutāpahān| ādiśabdenābhyaṅgādergrahaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| rāsnājamodāsaraladevadārurajonvitam||12||</seg> bālo lihyād ghṛtaṃ tairvā vipakvaṃ sasitopalam| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādicūrṇānvitaṃ śiśuḥ sarpirlihyāt| athavā taiḥ siddhaṃ saśarkaraṃ ghṛtaṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| pittaduṣṭe'mṛtābhīrupaṭolīnimbacandanam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">dhātrī kumāraśca pibet kvāthayitvā sasārivam| athavā triphalāmustabhūnimbakaṭurohiṇīḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sārivādiṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ tathā gaṇam| ghṛtānyebhiśca siddhāni pittaghnaṃ ca virecanam||15||</seg> śītāṃścābhyaṅgalepādīn yuñjyāt--------------| -------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaduṣṭe guḍūcyādīni kvāthayitvā bālaḥ pibet dhātrī ca| athavā triphalādīn pibet| athavā sārivādigaṇaṃ(gaṇādyanyatamaṃ) pibet saṃ-athavā sārivādibhirgaṇaiḥ pṛthak pṛthak siddhāni ghṛtāni lihyāt| virecanadravyaṃ ca pittaghnaṃ kuryā(yuñjyā)t| abhyaṅgādīṃśca śītān yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------śleṣmātmake punaḥ| yaṣṭyāhvasaindhavayutaṃ kumāraṃ pāyayed ghṛtam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sindhūtthapippalīmadvā, piṣṭaiḥ, kṣaudrayutairatha| rāṭhapuṣpaiḥ stanau limpecchiśośca daśanacchadau||17||</seg> sukhamevaṃ vamedbālaḥ-------------------------------| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaduṣṭe stanye madhuyaṣṭīsaindhavayuktaṃ ghṛtaṃ bālaṃ pāyayet| saindhavapippaliyuktaṃ ghṛtaṃ vā pāyayet| madanakusumairmākṣikayuktaiḥ stanau limpet| bālasya coṣṭhau limpet| evaṃ kṛte sati bālaḥ sukhaṃ vamet|</ab>
          <ab type="mula">----------------tīkṣṇairdhātrīṃ tu vāmayet| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātrīṃ tīkṣṇairvamanairvāmayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------------| athācaritasaṃsargī mustādiṃ kvathitaṃ pibet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tadvattagarapṛthvīkāsuradārukaliṅgakān| athavā'tiviṣāmustaṣaḍgranthāpañcakolakam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ kṛte saṃsarge sati mustādiṃ kvathitaṃ pibet| tagarādīn vā ativiṣādīn vā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">stanye tridoṣamaline durgandhyāmaṃ jalopamam| vibaddhamacchaṃ vicchinnaṃ phenilaṃ copaveśyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śakṛnnānāvyathāvarṇaṃ, mūtraṃ pītaṃ sitaṃ ghanam| jvarārocakatṛṭchardiśuṣkodgāravijṛmbhikāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">aṅgabhaṅgo'ṅgavikṣepaḥ kūjanaṃ vepathurbhramaḥ| ghrāṇākṣimukhapākādyā jāyante'nye'pi taṃ gadam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṣīrālasakamityāhuratyayaṃ cātidāruṇam tatrāśu dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopapādayet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tridoṣaduṣṭe stanye durgandhyādiguṇaṃ śakṛdupaveśyate, tathā nānāvyathāvarṇam| mūtraṃ ca pītaṃ sitaṃ ghanaṃ-styānaṃ, ca syāt| tathā jvarādayaḥ, anye'pi-evaṃprakārā rogāḥ, jāyante| taṃ-īdṛśaṃ, gadaṃ kṣīrālasakamiti kathayanti| atyayaṃ-vināśahetum, ata evātidāruṇam tatra-kṣīrālasake, śīghrameva dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vihitāyāṃ ca saṃsargyāṃ vacādiṃ yojayedgaṇam| niśādiṃ vā'thavā mādrīpāṭhātiktāghanāmayān||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ vihitāyāṃ ] saṃsargyāṃ-peyādike krame kṛte, vacādiṃ niśādiṃ vā gaṇaṃ prayojayet| mādryādīn vā yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pāṭhāśuṇṭhyamṛtātiktatiktādevāhvasārivāḥ| samustamūrvendrayavāḥ stanyadoṣaharāḥ param||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādaya upayuktāḥ paraṃ stanyadoṣaharāḥ| tiktaḥ kirātatiktaḥ|</ab>
          <ab type="mula">anubandhe yathāvyādhi pratikurvīta kālavit| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anubandhe tu sati yathārogaṃ cikitsitaṃ kuryādvaidyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| dantodbhedaśca rogāṇāṃ sarveṣāmapi kāraṇam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">viśeṣājjavaraviḍbhedakāsacchardiśirorujām| abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rogāṇāṃ ca sarveṣāmapi dantodbhedo heturjāyate| viśeṣeṇa jvarādīnāṃ tu hetuḥ sampadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame| dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñcinna dūyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābhayam| vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārjārāṇāṃ pṛṣṭhabhaṅge sati, mayūrāṇāṃ ca śikodbhave sati, dantotthāne ca śiśūnāṃ, naneti dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ, tena sarvaṃ vapurbālasyottaptaṃ bhavet| na kiñcinna dūyate,- api tu sarvāṇyevāṅgāni pīḍyanta ityarthaḥ| tatra doṣānusāreṇa tathā doṣādikyānurodhena tathā rogānusāreṇa ca deśakālasattvasātmyaprakṛtīrnirūpyāuṣadhaṃ prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat| atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī||30||</seg> saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt| --------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat-yasmāt, ta eva vātādayo doṣāḥ, ta eva rasādayo dūṣyāḥ, jvarādayaśca rogāḥ pūrvoktāsta eva, tasmāt tadeva pūrvoktaṃ bhaiṣajyam| asya tu-bālasya, mātrā kanīyasī| kuto'sya hrasvatarā mātrā ? ityāha-saukumāryetyādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| snigdhā eva sadā bālā ghṛtakṣīraniṣevaṇāt||31||</seg> sadyastān vamanaṃ tasmāt pāyayenmatimān mṛdu| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiśavaḥ sarvadaiva snigdhāḥ| kutaḥ ? ghṛtakṣīraniṣevaṇāt| yataścaivaṃ tasmāt tān-bālān, sadyo vamanaṃ mṛdu dhīmān pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| stanyasya tṛptaṃ vamayet kṣīrakṣīrānnasevinam||32||</seg> pītavantaṃ tanuṃ peyāmannādaṃ ghṛtasaṃyutām| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīrasevinaṃ tathā kṣīrānnasevinaṃ bālaṃ stanyasya tṛptaṃ santaṃ vāmayet| stanyasya tṛptamiti "adhikaraṇavācinaśca" iti ṣaṣṭhī| vā(va)mayediti "glāsnāvanuvamāṃ ca" iti mittvavikalpaḥ annādaṃ bālaṃ tanuṃ-aghanāṃ, peyāṃ sasarpiṣkāṃ pītavantaṃ vāmayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| bastiṃ sādhye virekeṇa, marśena pratimarśanam||33||</seg> yuñjayādvirecanādīṃstu dhātryā eva yathoditān| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> virekeṇa sādhye roge bastiṃ yuñjayāt| marśena sādhye roge pratimarśaṃ yuñjyāt| virecanādīn punaryathoditān dhātryā eva yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| mūrvāvyoṣavarākolajambūtvakdārusarṣapāḥ||34||</seg> sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrvādayo madhunā līḍhāḥ suṣṭhu stanyadoṣaharāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet||35||</seg> pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiśordantapālīṃ pippalyāścūrṇena samākṣikeṇa pratisārayet| athavā dhātakīpuṣpādikṛtena cūrṇena pratisārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam||36||</seg> drutaṃ karoti bālānāṃ dantakesaravanmukham| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lāvādicūrṇaṃ mākṣikadravīkṛtamupayuktaṃ śiśūnāṃ śīghraṃ dantakesaravanmukhaṃ karoti| dantā eva kesaraṃ tat (rāṇi tāni) vidyate(nte) yasminniti matup|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ||37||</seg> madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ dantotthāne siddham,- avyāhataśaktitvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| rajanīdārusaralaśreyasībṛhatīdvayam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā| grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsanut| bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ balavarṇadaṃ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rajanyādicūrṇaṃ mākṣikayuktena sarpiṣā līḍhaṃ grahaṇyā dīpanaṃ suṣṭhu vātasya cānulomanam| tathā'tīsārādijit| bālasya sarvāmayeṣu hitaṃ balavarṇadaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">samaṅgādhātakīrodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ| mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam| kṣīramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān||42||</seg> vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samaṅgādibhiḥ sāmānyaparibhāṣayā toye sādhitaṃ ghṛtaṃ kṣīramastuyutaṃ pakvaṃ dantotthān rogānanekaprakārān hanti| etacca vṛddhakāśyapena nirmitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| dantodbhaveṣu rogeṣu na bālamatiyantrayet||43||</seg> svayamapyupaśāmyanti jātadantasya yadgadāḥ| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantodbhaveṣu rogeṣu bālaṃ nātīva yantrayet-pathyabhojanādinā nātīva niyamayet, yathā'nyarogiṇam| kim ? ityāha-yat-yasmāt, svayameva(mapi)-cikitsāmantareṇāpi, jātadantasya sato bālasya rogāḥ praśāmyanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-----------------------------------------------| atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotaḥsu rasavāhiṣu| arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca jāyate||45||</seg> kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ| -----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhṛśaṃ divāsvapnādisevino'rbhakasya kaphena rasavāhiṣu srotaḥsu ruddheṣu satsu arocakādayaḥ prādurbhavanti| tataḥ-teṣu jāteṣu, kumāraḥ śuṣyati| snigdhaṃ śuklaṃ vadananayanaṃ yasya sa evaṃbhūtaḥ san|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-----------------------------------------------| saindhavavyoṣaśārṅgeṣṭāpāṭhāgirikadambakān||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet| -----------------------------------------------||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyārocakādiṣu saindhavādīn samadhughṛtān yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-----------------------------------------------| aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ ca cūrṇitam||47||</seg> badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā pañcakolaṃ rajīkṛtamaśokakaṭukābhyāṃ yuktaṃ yojayet| athavā badaryādicūrṇaṃ sarpiṣā dravīkṛtaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">niculotpalavarṣābhūbhārgīmustaiśca kārṣikaiḥ| siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param||49||</seg> simhyaśvagandhāsurasākaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam| -----------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthirādibhiḥ kārṣikairghṛtasya prasthārdhaṃ siddhaṃ paraṃ srotasāṃ viśodhanam| simhyādibhirghṛtaṃ pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-----------------------------------------------| yaṣṭyāhvapippalīrodhrapadmakotpalacandanaiḥ||50||</seg> tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajidghṛtam| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuyaṣṭikādibhiḥ sādhitaṃ sarpiḥ śoṣajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-----------------------------------------------| śṛṅgīmadhūlikābhārgīpippalīdevadārubhiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">aśvagandhādvikākolīrāsnarṣabhakajīvakaiḥ| śūrpaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam||52||</seg> śaśottamāṅganiryūhe śuṣyataḥ puṣṭikṛtparam| -----------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śṛṅgyādibhiḥ kalkitaiḥ śaśasya śiraḥkvāthena sādhitaṃ ghṛtaṃ śuṣyato bālasyātipuṣṭikaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-----------------------------------------------| vacāvayaḥsthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam||53||</seg> bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam| -----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacādibhiśchāgamūtrasurābhyāṃ ca siddhaṃ tailamabhyaṅge hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-----------------------------------------------| lākṣārasasamaṃ tailaprasthaṃ mastu caturguṇam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ| samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ samaiḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma tailamabhyañjanādidam| balyaṃ jvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut||56||</seg> yakṣarākṣasabhūtaghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate| -----------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lākṣārasatulyaṃ tailaprasthaṃ mastucaturguṇamaśvagandhādibhiḥ sāmānyaparibhāṣoktapramāṇaiḥ siddhaṃ lākṣādikasaṃjñam| etattailamabhyaṅgād balyaṃ jvarādijit yakṣmādighnaṃ garbhiṇībhyaśca hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">-----------------------------------------------| madhunā'tiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum||57||</seg> ekāṃ vā'tiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam| -----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ativiṣādīn madhunā kāsādipīḍitaṃ śiśuṃ-bālaṃ, lehayet| athavā, ativiṣāmekāṃ lehayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-----------------------------------------------| pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet| pippalīpañcalavaṇaṃ kṛmijitpāribhadrakam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tadvallihyāttathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām| lābhataḥ śalyakaśvāvidgodharkṣaśikhijanmanām||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo bālaḥ pītaṃ pītaṃ stanyaṃ vamet taṃ bṛhatīdvayasya phalasvarasaṃ pañcakolaṃ ca ghṛtamākṣikābhyāṃ lehayet| athavā pippalyādikaṃ tadvat-pūrvavat madhusarpiṣā, bālo lihyāt| vyoṣaṃ tathā-madhusarpiṣā, lihyāt| [ athavā ] śalyakādijanmanāṃ romṇāṃ carmaṇāṃ ca yathālābhaṃ maṣīṃ madhughṛtābhyāṃ lihyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase| sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ viniyacchati||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirādirase sakṣīraṃ sarpiḥ pakvamupayuktaṃ vamiṃ śamayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-----------------------------------------------| tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate| tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam||64||</seg> tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ| -----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapho madhurādyaistālumāṃse prakupitastālukaṇṭakaṃ kuryāt| tena-tālukaṇṭakena, śirasi tālupradeśe nimnatā syāt| tathā tālunaḥ patanaṃ stanadveṣaḥ kṛcchreṇa stanapānaṃ śakṛcca dravaṃ syāt| tathā tṛḍādyāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">-----------------------------------------------| tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet||65||</seg> tālu tadvatkaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ| -----------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra tālūtkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet| tathaiva kaṇādibhiḥ pratisārayet</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">-----------------------------------------------| śṛṅgaveraniśābhṛṅgaṃ kalkitaṃ vaṭapallavaiḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">badhvā gośakṛtā liptaṃ kukūle svedayettataḥ| rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā śuṇṭhyādikaṃ kalkitaṃ vaṭapallavairbadhvā gośakṛtā liptaṃ tataḥ kukūle svedayet| anantaraṃ rasena ca-tataḥ srutena, tālu āsyaṃ ca limpet| tathā netre pariṣecayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam| pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> harītakyādikaṃ mākṣikayuktaṃ stanyena śiśuḥ pītvā tālukaṇṭakādvimucyate</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">malopalepātsvedādvā gude raktakaphodbhavaḥ| tāmro vraṇo'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ vadantyanye'hipūtanam| pṛṣṭārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmikam||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gude raktakaphodbhavo malopalepāt svedādvā tāmro vraṇaḥ kaṇḍūmānāntaro bahūpadravo jāyate| taṃ-tathāvidhaṃ, kecinmātṛkādoṣaṃ kathayanti| apare ca pūtanasaṃjñamityāhuḥ| kecit pṛṣṭāruriti, kecit gudakuṭṭamiti, kecicca tamanāmikaṃ, bruvate|</ab>
          <ab type="mula">tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ| -----------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-tasminnanekanāmni roge, dhātryāḥ kṣīraṃ śodhanīyam kaiḥ ? pittaśleṣmahṛdbhirauṣadhaiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">-----------------------------------------------| śṛtaśītaṃ ca śītāmbuyuktamantarapānakam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet| triphalābadarīplakṣatvakkvāthapariṣecitam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ| lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairvā'vacūrṇayet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">suślakṣṇairathavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ| sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacā'thavā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā| sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saha kṣaudreṇa vartate yattat sakṣaudram, sakṣaudram ca tat tārkṣyaśailaṃ ca, tena yuktaṃ śītāmbu, antaraṃ pānakaṃ ca hitam| kimbhūtam ? śṛtaśītam| atra ca śītamātrasya śītatvenaiva labdhatvācchītāmbivatyatiśayārtham| evaṃ hi pittopaśāntirbhavati| ata eva ca tatsahitasya kaphasya śamanāya mākṣikarasāñjanayogo'tra kṛtaḥ| tena ca jalena vraṇaṃ lepayet| kimbhūtaṃ vraṇam ? triphalādikvāthena pariṣecitaṃ santaṃ kāsīsādibhiramlapiṣṭairvā lepayet| athavā, etaireva cūrṇitairvraṇamavacūrṇayet| athavā madhukādibhiḥ supiṣṭairavacūrṇayet| sārivāśaṅkhanābhibhyāmavacūrṇayet| athavā, asanatvacā limpet| rāgakaṇḍvādhikye jalaukobhirasrasrāvaṃ kuryāt| jalaukasā "jātau" ityekavacanāt tasya prayogo na doṣāya, tathā sallakṣasya dṛṣtatvāt| sarvaṃ cikitsitaṃ pittavraṇatulyaṃ gudakuṭṭake śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">pāṭhāvelladvirajanīmustabhārgīpunarnavaiḥ| sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpivṛścikālīyutaiḥ śṛtam||76||</seg> lihāno mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ| -----------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ mātrayā lihan mṛttikodbhavairāmayairmucyate|</ab>
          <ab type="mula">vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stanastena pralepitaḥ| sthito muhūrtaṃ dhauto'nu pītastaṃ taṃ jayedgadam|77| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālā- mayapratiṣedho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya rogasya yadauṣadhamuktaṃ tenaivauṣadhena stanaḥ pralepito muhūrtamātraṃ-nāḍikādvayaṃ yāvad vidhṛtaḥ, stano'nu dhautaḥ paścāt pītastaṃ taṃ-aniyataṃ rogaṃ, jayet| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattavirachitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālā mayapratiṣedho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.6.3">
          <head>balagrahapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bālagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ bālagrahapratiṣedha ucyate, grahāṇāmapi roga hetutvāt| bālānāṃ grahā bālagrahāḥ, teṣāṃ pratiṣedho yasmin sa bālagrahapratiṣedhaḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā| manuṣyavigrahāḥ pañca sapta strīvigrahā grahāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">skando viśākho meṣākhyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ| śakuniḥ pūtanā śītapūtanā'dṛṣṭipūtanā||2||</seg> mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī| -------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvaṃ śrīmahādevena kārtikeyasya rakṣārthaṃ manuṣyaśarīrāḥ pañca grahā nirmitāḥ| strīśarīrāśca saptotpāditāḥ| saṃ-skandādayaḥ pañca nararūpāḥ| śakunyādayaḥ sapta strīrūpāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------------| teṣāṃ grahīṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ-grahāṇāṃ, grahīṣyatāṃ pūrvarūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sāmānyaṃ rūpamuttrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ| phenasrāvordhvadṛṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam| nakhairakasmātparitaḥ svadhātryaṅgavilekhanam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ sāmānyaṃ rūpamuttrāsa ityādi svadhātryaṅgavilekhanāntam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ| hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo natakandharaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dantakhādī stanadveṣī trasyan roditi visvaram| vakravaktro vaman lālāṃ bhṛśamūrdhvaṃ nirīkṣate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vasāsṛggandhirudvigno baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ| calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ saṃraktobhayalocanaḥ||8||</seg> skandārtastena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaved dhruvam| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu graheṣu madhye, ekalocanasravaṇaśīlastathā śiro vikṣipata ityādi saṃraktalocanadvayāntaṃ skandagṛhītasya lakṣaṇam| tena vaikalyaṃ-paṅgutvakāṇatvādi, mṛtyureva vā dhruvaṃ niścitaṃ, bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">samprati viśākhasya skandāpasmārāparasaṃjñasya lakṣaṇamāha ---- --------------------------------------------------| saṃjñānāśo muhuḥ keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛvmūtrapravartanam| phenodvamanamūrdhvekṣā hastabhrūpādanartanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">stanasvajihvāsandaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ| pūyaśoṇitagandhaśca skandāpasmāralakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃjñānāśādikaṃ pūyaśoṇitagandhāntaṃ skandāpasmāralakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ādhmānaṃ pāṇipādasya spandanaṃ phenanirvamaḥ| tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ| oṣṭhadaṃśāṅgasaṅkocastambhabastābhagandhatāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ, madhye vinamanaṃ, jvaraḥ| mūrcchaikanetraśophaśca naigameṣagrahākṛtiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> meṣasya naigameṣāparasaṃjñasyādhmānādi ekanetraśophāntaṃ lakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam| bahirāyāmanaṃ jihvādaṃśo'ntaḥkaṇṭhakūjanam||15||</seg> dhāvanaṃ viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni| --------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuni-śvagrahe, kampa ityādikaṃ krośanaṃ śvavadityantaṃ lakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------| romaharṣo muhustrāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kāsātisāravamathujṛmbhātṛṭśavagandatāḥ| aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ||17||</seg> muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe| --------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pitṛgrahe romaharṣaṃ ityādikaṃ bālasya syurityantaṃ lakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">--------------------------------------------------| srastāṅgatvamatīsāro jihvātālugale vraṇāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sphoṭāḥ sadāharukpākāḥ sandhiṣu syuḥ punaḥpunaḥ| niśyahni pravilīyante pāko vaktre gude'pi vā||19||</seg> bhayaṃ śakunigandhatvaṃ jvaraśca śakunigrahe| --------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śakunigrahe srastāṅgatvamityādikaṃ jvaraścetyantaṃ liṅgam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------------| pūtanāyāṃ vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">hidhmā''dhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ| srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavatpūtigandhitā||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamiḥ kampa ityādikaṃ kākavatpūtigandhitetyantaṃ pūtanāgrahe liṅgam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam| tṛṣṇā'ntrakūjo'tīsāro vasāvadvisragandhatā||22||</seg> pārśvasyaikasya śītatvamuṣṇatvamaparasya ca| --------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītapūtanayā kampo rodanamityādikamuṣṇatvamaparasya cetyevamantaṃ śītapūranāgrahe liṅgam</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------| andhapūtanayā chardirjvaraḥ kāso'lpanidratā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">varcaso bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam| dṛṣṭeḥ sādātirukkaṇḍūpothakījanmaśūnatāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hidhmodvegastanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ| vepathurmatsyagandhatvamathavā sāmlagandhatā||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chardyādikaṃ sāmlagandhatetyantamandhapūtanāyā [a] dṛṣṭipūtanāparasaṃjñāyā lakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā| sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ||26||</seg> arocako'ṅgaglapanaṃ gomūtrasamagandhatā| --------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhamaṇḍitāyāṃ grahe pāṇipādāsyaramaṇīyatetyādikaṃ lakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------------| revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ karṇanāsākṣimardanam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kāsahidhmākṣivikṣepavakravaktratvaraktatāḥ| bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> revatyāṃ-revatīgrahe, śyāvanīlatvādi liṅgam|</ab>
          <ab type="mula">adhunā'sādhyalakṣaṇaṃ vakti ---- jāyate śuṣkarevatyāṃ kramātsarvāṅgasaṅkṣayaḥ| --------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṣkarevatyāṃ kramātsarvāṅgasaṅkṣaya iti liṅgam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------| keśaśāto'nnavidveṣaḥ svaradainyaṃ vivarṇatā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">rodanaṃ gṛdhragandhatvaṃ dīrghakālānuvartanam| udare granthayo vṛttā yasya nānāvidhaṃ śakṛt||30||</seg> jihvāyā nimnatā madhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet| --------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśaśāta ityādikaṃ śyāvaṃ tālu cetyantaṃ yasya bālasya syāt, taṃ na cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-------------------------------------------------| bhuñjāno'nnaṃ bahuvidhaṃ yo bālaḥ parihīyate||31||</seg> tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣkarevatī| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhuñjāno'nnamityādilakṣaṇaṃ bālaṃ śuṣkarevatī hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tribhiḥ kāraṇairgrahā gṛhṇantītyāha ---- -------------------------------------------------| hiṃsāratyarcanākāṅkṣā grahagrahaṇakāraṇam||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṃsā ca ratiścārcanā ca, tāsāmākāṅkṣā-abhilāṣaḥ, sā grahāṇāṃ grahaṇe kāraṇaṃ-hetuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tatra hiṃsātmake bālo mahān vā srutanāsikaḥ| kṣatajihvaḥ kvaṇedbāḍhamasukhī sāśrulocanaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">durvarṇo hīnavacanaḥ pūtigandhiśca jāyate| kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdgāti na jugupsate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hastau codyamya saṃrabdho hantyātmānaṃ tathā param| tadvacca śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">apsu majjetpatetkūpe kuryādanyacca tadvidham| tṛḍdāhamohān pūyasya chardanaṃ ca pravartayet||36||</seg> raktaṃ ca sarvamārgebhyo riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet| -------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu graheṣu madhyāt, hiṃsātmake grahe sati bālo mahān vā puruṣaḥ srutanāsikādiguṇo jāyate| tathā kṣāmaḥ san idamidaṃ kuryāt| tadvidhaṃ-ātmahananādikaṃ, anyadapi kuryāt| tṛṭdāhamohāṃstathā chardanaṃ ca pūyasya pravartayet| tathā sarvasrotobhyo raktaṃ ca pravartayet, riṣṭotpattiṃ ca| taṃ bālaṃ nopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sampratyarcanākāmaṃ brūte ---- -------------------------------------------------| rahaḥstrīratisaṃlāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ||37||</seg> hṛṣṭaḥ śāntaśca duḥsādhyo ratikāmena pīḍitaḥ| -------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rahaḥstrīratyādipriyo hṛṣṭādiguṇo bālo ratikāmena graheṇa pīḍitaḥ kṛcchrasādhyaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunaiṣāṃ cikitsitamāha ---- -------------------------------------------------| dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭhagalatālukaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyatyāyāti dīnatām| annamannābhilāṣe'pi dattaṃ nāti bubhukṣate||39||</seg> gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyātsukhasādhanam| -------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīnādiguṇaḥ san idamidaṃ karoti| taṃ-evaṃvidhaṃ, balikāmena gṛhītaṃ bālaṃ sukhasādhyaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-------------------------------------------------| hantukāmaṃ jayeddhomaiḥ siddhamantrapravartitaiḥ||40||</seg> itarau tu yathākāmaṃ ratibalyādidānataḥ| -------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jighāṃsugrahaṃ homādibhirjayet| nanu, hiṃsākāmo'sādhyastaṃ tyajedityuktam, tatkathaṃ tasya sādhanamuktam ? brūmaḥ| asādhyasyāpi cikitsā kāryaiva| tathā ca saṅgrahe'bhyadhāyi "tasmādācaramocchvāsāccikitset|" ityādi| api ca mantraprabhāvasyācintyatvāt| itarau tu-ratyarcanākāmau, yathābhilāṣaṃ ratibalyādidānena jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| atha sādhyagrahaṃ bālaṃ vivikte śaraṇe sthitam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">trirahnaḥ siktasaṃmṛṣṭe sadā sannihitānale| vikīrṇabhūtikusumapatrabījānnasarṣape||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rakṣoghnatailajvalitapradīpahatapāpmani| vyavāyamadyapiśitanivṛttaparicārake||43||</seg> <seg type="unit" n="44">purāṇasarpiṣā'bhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā| sādhitena balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pāribhadrakakaṭvaṅgajambūvaruṇakaṭūtṛṇaiḥ| kapotavaṅkāpāmārgapāṭalāmadhuśigrubhiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ| sakadambakarañjaiśca, dhūpaṃ snātasya cācaret||46||</seg> dvīpivyāghrāhisiṃharkṣacarmabhirghṛtamiśritaiḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atheti kṛtamaṅgalam| sādhyagrahaṃ bālaṃ vivikte gṛhe sthitam| kimbhūte ? [ triḥ- ] trīn vārān, śodhite sikte ca| trirahna iti "kṛtvo'rthaprayoge kāle'dhikaraṇe" ityadhikaraṇe ṣaṣṭhī| tathā sarvadā nikaṭāgnau| tathā vikṣiptabhūtyādike, rakṣoghnatailapradīptapradīpahatapāpe, vyavāyādinivṛttaparicārake| kimbhūtaṃ bālam ? purāṇaghṛtābhyaktam| tathā snātamuṣṇāmbunā| kimbhūtena jalena ? balādibhiḥ sādhitena| vaijayantī-araṇikā| mahāśvetā_kaṭabhī| pariṣiktasya cāsya dvīpyādicarmādibhirghṛta miśritairdhūpanaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-------------------------------------------------| pūtīdaśāṅgasiddhārthavacābhallātadīpyakaiḥ||47||</seg> sakuṣṭhaiḥ saghṛtairdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ| -------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtyādibhirdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ syāt| pūtī-pūtīkarañjaḥ| "vacāhiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī| pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ" (hṛ. u. a. 37|27) iti daśāṅgaḥ kāśyapena vinirmitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------------------| sarṣapā nimbapatrāṇi mūlamaśvakhurā vacā||48||</seg> bhūrjapatraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarvagrahanivāraṇaḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapādibhirdhūpo'śeṣagrahanivāraṇaḥ| aśvakhurā-girikarṇikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------------| anantāmrāsthitagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śṛgālavinnā mustā ca kalkitaistairghṛtaṃ pacet| daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad grahajitparam||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavāsādibhiḥ kalkitairdaśamūlarasakṣīrayutaṃ ghṛtaṃ pacet| tacca śiśoḥ pathyaṃ paraṃ grahajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">rāsnāhyaṃśumatīvṛddhapañcamūlabalāghanāt| kvāthe sarpiḥ pacetpiṣṭaiḥ sārivāvyoṣacitrakaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pāṭhāviḍaṅgamadhukapayasyāhiṅgudārubhiḥ| sagranthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśostatsatataṃ hitam||52||</seg> sarvarogagrahaharaṃ dīpanaṃ balavarṇadam| -------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādikvāthe sārivādibhiḥ kalkaiḥ sarpiḥ pacet| tacca śiśoḥ sadā pathyaṃ sarvarogagrahaghnaṃ dīpanaṃ balavarṇadaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-------------------------------------------------| sārivāsurabhibrāhmīśaṅkhinīkuṣṭhasarṣapaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vacāśvagandhāsurasayuktaiḥ sarpirvipācayet| tannāśayedgrahān sarvān pānenābhyañjanena ca||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sārivādibhiḥ surasayuktaiḥ sarpirvipācayet| tacca pānābhyañjanābhyāṃ sarvagrahanāśanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">gośṛṅgacarmavālāhinirmokaṃ vṛṣadaṃśaviṭ| nimbapatrājyakaṭukāmadanaṃ bṛhatīdvayam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kārpāsāsthiyavacchāgaromadevāhvasarṣapam| mayūrapatraśrīvāsaṃ tuṣakeśaṃ sarāmaṭham||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mṛdbhāṇḍe bastamūtreṇa bhāvitaṃ ślakṣṇacūrṇitam| dhūpanaṃ ca hitaṃ sarvabhūteṣu viṣamajvare||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gośṛṅgādi sarpanirmokādi ca mṛnmaye bhāṇḍe chāgamūtreṇa bhāvitaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ sarvabhūteṣu viṣamajvare ca dhūpanārthaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">ghṛtāni bhūtavidyāyāṃ vakṣyante yāni tāni ca| yuñjyāttathā baliṃ homaṃ snapanaṃ mantratantravit||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāni ca sarpīṣi bhūtavidyāyāṃ vakṣyante tāni ca yuñjyāt| tathā mantrāḥ-saṅgrahoktāḥ, tantrāṇi ca, etāni vettīti mantratantravit,-vaidyo, baliṃ homaṃ snapanaṃ ca yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">pūtīkarañja(ñjāt)tvakpatraṃ kṣīribhyo barbarādapi| tumbīviśālāralukaśamībilvakapitthataḥ||59||</seg> utkvāthya toyaṃ tadrātrau bālānāṃ snapanaṃ śivam| -------------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtīkarañjatvak tathā patraṃ kṣīrivṛkṣādbarbarādibhyaśca toyamutkvāthya tadrātrau bālānāṃ snapanaṃ śivaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| anubandhān yathākṛcchraṃ grahāpāye'pyupadravān|60| bālāmayaniṣedhoktabheṣajaiḥ samupācaret| 60 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bālagrahapratiṣedho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anubandhān yathākṛcchraṃ tathā grahāṇāmapāye-mokṣe, ca ye upadravāstāṃśca bālāmayapratiṣedhādhyāyoktairauṣadhaiḥ samupakramet| iti śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālagra- hapratiṣedho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3|| ityaṣṭāṅgahṛdaye dvitīyaṃ kaumāratantraṃ samāptam|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.6.4">
          <head>bhūtavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhunā bhūtavijñānādhyāyārambho grahasāmānyāt|</ab>
          <ab type="mula">athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhunā bhūtavijñānādhyāyārambho grahasāmānyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">bhūtasya rūpaprakṛtibhāṣāgatyādiceṣṭitaiḥ| yasyānukāraṃ kurute tenāviṣṭaṃ tamādiśet||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya bhūtasya rūpāderanukāraṃ yādṛśaṃ bhajate tena taṃ puruṣamadhiṣṭhitaṃ vadet|</ab>
          <ab type="mula">so'ṣṭādaśavidho devadānavādivibhedataḥ| -------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa bhūto'ṣṭādaśaprakāro devādibhedena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| hetustadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto'thavā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">prajñāparādhaḥ, sutarāṃ tena kāmādijanmanā| luptadharmavratācāraḥ pūjyānapyativartate||4||</seg> <seg type="unit" n="5">taṃ tathā bhinnamaryādaṃ pāpamātmopaghātinam| devādayo'pyanughnanti grahāśchidraprahāriṇaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya bhūtasyānuṣaṅge prajñāparādhaḥ sadyaḥ-adhunātanaḥ, pūrvajanmakṛto vā hetuḥ| tena-prajñāparādhena, kāmakrodhādijena sutarāṃ naṣṭadharmavratācāraḥ san pūjyānapyatikrāmati| taṃ puruṣaṃ tathā luptadharmavratācāratvādbhinnamaryādaṃ devādayo grahā apyatyanta- maryādātikramādanu-paścāt, ghnanti| na kevalaṃ hiṃsātmakānāmakṣamā iti dyotanārtho'piśabdaḥ| kīdṛśāste ? chidraprahāriṇaḥ| hetāviyaṃ prathamā, chidraprahāritvādityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">chidraṃ pāpakriyārambhaḥ pāko'niṣṭasya karmaṇaḥ| ekasya śūnye'vasthānaṃ śmaśānādiṣu vā niśi||6||</seg> <seg type="unit" n="7">digvāsastvaṃ gurornindā rateravidhisevanam| aśucerdevatārcādi parasūtakasaṅkaraḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">homamantrabalījyānāṃ viguṇaṃ parikarma ca| samāsāddinacaryādiproktācāravyatikramaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chidraṃ pāpakriyārambha ucyate| sa cāśubhasya karmaṇaḥ pākaḥ-phalam| ekasya-advitīyasya, śūnye sthāne'vasthitiḥ, athavā śmaśānādiṣu niśyavasthitiḥ| tathā nagretyādi| kiṃ vā bahunoditena ? saṅkṣepeṇa dinacaryādikathitasyācārasya ca vyatikrama iti grahagrahaṇe hetuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">grūhṇanti śuklapratipattrayodaśyoḥ surā naram| śuklatrayodaśīkṛṣṇadvādaśyordānavā grahāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">gandharvāstu carturdaśyāṃ dvādaśyāṃ coragāḥ punaḥ| pañcamyāṃ, śuklasaptamyekādaśyostu dhaneśvarāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śuklāṣṭapañcamīpaurṇamāsīṣu brahmarākṣasāḥ| kṛṣṇe rakṣaḥ piśācādyā navadvādaśaparvasu||11||</seg> <seg type="unit" n="12">daśāmāvāsyayoraṣṭanavamyoḥ pitaro'pare| guruvṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṃ sandhyāsu lakṣayet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> devāḥ śuklapratipadi śuklatrayodaśyāṃ ca naraṃ gṛhṇanti| śuklatrayodaśyāṃ kṛṣṇadvādaśyāṃ ca dānavā grahā gṛhṇanti| gandharvāśca- turdaśyāṃ dvādaśyāṃ ca| sarpāstu pañcamyām| śuklapakṣasya saptamyāmekādaśyāṃ ca yakṣā gṛhṇanti| śuklāṣṭamyādiṣu brahmarākṣasā gṛhṇanti| rakṣaḥpiśācādayaḥ kṛṣṇapakṣe navamīdvādaśyoḥ parvasu ca gṛhṇanti| daśamyādiṣu pitaro gṛhṇanti| apare-anuktā guruvṛddhādayaḥ, aṣṭamīnavamyorgṛhṇanti| pūrvākteṣveva tithiṣu prāyeṇa(yaḥ)-bāhulyena, grahaṇakālaṃ sandhyāsu-parvādiṣu, jānīyāt</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">phullapadmopamamukhaṃ saumyadṛṣṭimakopanam| alpavāksvedaviṇmūtraṃ bhojanānabhilāṣiṇam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">devadvijātiparamaṃ śuciṃ saṃskṛtavādinam| mīlayantaṃ cirānnetre surabhiṃ varadāyinam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śuklamālyāmbarasaricchailoccabhavanapriyam| anidramapradhṛṣyaṃ ca vidyāddevavaśīkṛtam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phullapadmopamamukhamityādi devagrahagṛhītaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jihmadṛṣṭiṃ durātmānaṃ gurudevadvijadviṣam| nirbhayaṃ māninaṃ śūraṃ krodhanaṃ vyavasāyinam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rudraḥ skando viśākho'hamindro'hamiti vādinam| surāmāṃsaruciṃ vidyāt daityagrahagṛhītakam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihmadṛṣṭimityādilakṣaṇalakṣitaṃ daityavaśīkṛtaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">svācāraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ gītanartanakāriṇam| snānodyānaruciṃ raktavastramālyānulepanam||18||</seg> śṛṅgāralīlābhirataṃ gandharvādhyuṣitaṃ vadet| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svācāramityādilakṣaṇalakṣitaṃ gandharveṇa gṛhītaṃ vidyāt</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------| raktākṣaṃ krodhanaṃ stabdhadṛṣṭiṃ vakragatiṃ calam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śvasantamaniśaṃ hihvālolinaṃ sṛkkiṇīliham| priyadugdhaguḍasnānamadhovadanaśāyinam||20||</seg> uragādhiṣṭhitaṃ vidyāttrasyāntaṃ cātapatrataḥ| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktākṣamityādilakṣaṇaṃ chatrācca trasyantaṃ sarpādhiṣṭhitaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| viplutatrastaraktāṃkṣaṃ śubhagandhaṃ sutejasam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">priyanṛtyakathāgītasnānamālyānulepanam| matsyamāṃsaruciṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭaṃ balinamavyatham||22||</seg> <seg type="unit" n="23">calitāgrakaraṃ kasmai kiṃ dadāmīti vādinam| rahasyabhāṣiṇaṃ vaidyadvijātiparibhāvinam||23||</seg> alparoṣaṃ drutagatiṃ vidyādyakṣagṛhītakam| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viplutatrastaraktākṣamityādilakṣaṇaṃ yakṣagṛhītaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| hāsyanṛtyapriyaṃ raudraceṣṭaṃ chidraprahāriṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ākrośinaṃ śīghragatiṃ devadvijabhiṣagdviṣam| ātmānaṃ kāṣṭhaśastrādyairghnantaṃ bhoḥśabdavādinam||25||</seg> śāstravedapaṭhaṃ vidyād gṛhītaṃ brahmarākṣasaiḥ| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hāsyanṛtyapriyamityādilakṣaṇaṃ brahmarākṣasagṛhītaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| sakrodhadṛṣṭiṃ bhṛkuṭimudvahantaṃ sasaṃbhramam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">praharantaṃ pradhāvantaṃ śabdantaṃ bhairavānanam| annādvinā'pi balinaṃ naṣṭanidraṃ niśācaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nirlajjamaśuciṃ śūraṃ krūraṃ paruṣabhāṣiṇam| roṣaṇaṃ raktamālyastrīraktamadyāmiṣapriyam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">dṛṣṭvā ca raktaṃ māṃsaṃ vā''lihānaṃ daśanacchadau| hasantamannakāle ca rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sakrodhadṛṣṭimityādilakṣaṇaṃ rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">avasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinam| ucchiṣṭanṛtyagāndharvahāsamadyāmiṣapriyam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">nirbhartsanāddīnamukhaṃ rudantamanimittataḥ| nakhairlikhantamātmānaṃ rūkṣadhvastavapuḥsvaram||31||</seg> <seg type="unit" n="32">āvedayantaṃ duḥkhāni sambaddhābaddhabhāṣiṇam| naṣṭasmṛtiṃ śūnyaratiṃ lolaṃ nagnaṃ malīmasam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rathyācailaparīdhānaṃ tṛṇamālāvibhūṣaṇam| ārohantaṃ ca kāṣṭhāśvaṃ tathā saṅkarakūṭakam||33||</seg> bahvāśinaṃ piśācena vijānīyādadhiṣṭhitam| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avasthacittamityādilakṣaṇaṃ piśācagṛhītaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------------------------| pretākṛtikriyāgandhaṃ bhītamāhāravidviṣam||34||</seg> tṛṇacchidaṃ ca pretena gṛhītaṃ naramādiśet| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pretākṛtikriyāgandhamityādilakṣaṇaṃ pretagṛhītaṃ naraṃ vidyāt</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-------------------------------------------------| bahupralāpaṃ kṛṣṇāsyaṃ pravilambitayāyinam||35||</seg> śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet| -------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahupralāpādilakṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-------------------------------------------------| gṛhītvā kāṣṭhaloṣṭādi bhramantaṃ cīravāsasam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">nagnaṃ dhāvantamuttrastadṛṣṭiṃ tṛṇavibhūṣaṇam| śmaśānaśūnyāyatanarathyaikadrumasevinam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tilānnamadyamāṃseṣu satataṃ saktalocanam| niṣādādhiṣṭhitaṃ vidyād vadantaṃ paruṣāṇi ca||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gṛhītvā kāṣṭhamityādilakṣaṇaṃ tathā paruṣāṇi bhāṣamāṇaṃ niṣādagṛhītaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yācantamudakaṃ cānnaṃ trastalohitalocanam| ugravākyaṃ ca jānīyānnaramaukiraṇārditam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yācantamudakamityādilakṣaṇamaukiraṇārditaṃ vidyāt</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">gandhamālyaratiṃ satyavādinaṃ parivepinam| bahunidraṃ ca jānīyādvetālena vaśīkṛtam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gandhamālyaratimityādilakṣaṇaṃ vetālagṛhītaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">aprasannadṛśaṃ dīnavadanaṃ śuṣkatālukam| calannayanapakṣmāṇaṃ nidrāluṃ mandapāvakam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">apasavyaparīdhānaṃ tilamāṃsaguḍapriyam| skhaladvācaṃ ca jānīyāt pitṛgrahavaśīkṛtam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aprasannadṛśamityādilakṣaṇaṃ pitṛgrahagṛhītaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">guruvṛddharṣisiddhābhiśāpacintānurūpataḥ| vyāhārāhāraceṣṭābhiryathāsvaṃ tadgrahaṃ vadet||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gurvādīnāṃ śāpacintānurūpavacanādibhiryathāyogaṃ tadgrahaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula">kumāravṛdānugataṃ nagnamuddhatamūrdhajam| asvasthamanasaṃ dairghyakālikaṃ sagrahaṃ tyajet|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūta vijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvagrahagṛhītaṃ tyajet| kīdṛśam ? kumārasamūhenānuyātaṃ, tathā nagnamuddhatakeśaṃ, tathā'svasthacittaṃ, tathā dīrghakālānuvartinaṃ ceti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūtavijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.6.5">
          <head>bhūtapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto bhūtapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūtagrahavijñānādanantaraṃ bhūtasya pratiṣedhaṃ-cikitsitaṃ, ucyate| nanu, nidānacikitsitapadābhyāṃ prasiddhatarābhyāṃ pūrvavatkimitīdaṃ tantrakṛtā nopanibaddham ? iti keciccodyamacūcudan| tān sañcakṣmahe| śāstrakārasyāsyedṛśī pratijñā,-sūtraśārīranidāna cikitsitakalpottarākhyaiḥ ṣaḍbhiḥ sthānaistantramidamabhidheyamiti| tadevaṃ yadyuttare sthāne'pi kiñcinnidānacikitsitapadābhyāmabhidhīyate, tataḥ ṣaṭsthānakamidaṃ tantramiti pratijñāṃ vyāhanyāt| tasmādayaṃ viracanāprakāraviśeṣaḥ kṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bhūtaṃ jayedahiṃsecchaṃ japahomabalivrataiḥ| tapaḥśīlasamādhānadānajñānadayādibhiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ahiṃsākāmaṃ bhūtaṃ japādibhirjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">hiṅguvyoṣālanepālīlaśunārkajaṭājaṭāḥ| ajalomī sagolomī bhūtakeśī vacā latā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kukkuṭī sarpagandhākhyā tilāḥ kāṇavikāṇike| vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallyapi||3||</seg> <seg type="unit" n="4">srotojāñjanarakṣoghnaṃ rakṣoghnaṃ cānyadauṣadham| kharāśvaśvāviduṣṭrarkṣagodhānakulaśalyakāt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dvīpimārjāragosiṃhavyāghrasāmudrasattvataḥ| carmapittadvijanakhā varge'smin sādhayedghṛtam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">purāṇamathavā tailaṃ navaṃ tatpānanasyayoḥ| abhyaṅge ca prayoktavyameṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ebhiśca guṭikāṃ yuñjyādañjane sāvapīḍane| pralepe kalkameteṣāṃ kvāthaṃ ca pariṣecane||7||</seg> prayogo'yaṃ grahonmādān sāpasmārāñśamaṃ nayet| --------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgvādaya auṣadham| ālaṃ-haritālam| nepālī- kastūrikā| jaṭā-jaṭāmāṃsī| ajalomī-śvetadūrvā| golomī-dūrvā| latā-priyaṅguḥ| kukkuṭī-śitivārakaḥ| sarpagandhākhyā-nākulī| kāṇaviṣā(kā)ṇike-kākolīkṣīrakākolyau| śṛṅgī-ativiṣā| mohanavallī-vandākaḥ| anyadapi rakṣoghnaṃ guggulvādikamauṣadham| tathā gardabhaturaṅgādibhyaścarmādayaḥ| sāmudrasattvato-jaladhijantoḥ| tadetasmin hiṅgvādivarge, ghṛtaṃ purāṇamathavā navaṃ tailaṃ pacet-sādhayet| tacca-ghṛtaṃ tailaṃ vā, siddhaṃ pāne nasye'bhyaṅge ca prayojyam| eṣāṃ dravyāṇāṃ ca cūrṇaṃ dhūpane prayojyam| ebhiścūrṇairguṭikāmañjane'vapīḍane ca yuñjyāt| eteṣāṃ ca dravyāṇāṃ kalkaṃ pralepe kvāthaṃ pariṣecane ca yuñjyāt| ayaṃ prayogo grahādīn śamayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| gajāhvāpippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">godhānakulamārjārajhaṣapittaprapeṣitān| nāvanābhyaṅgasekeṣu vidadhīta grahāpahān||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastipippalyādīni(n) godhādipittapiṣṭāni(n) nasyābhyaṅgasekeṣu grahāpahān kuryāt| mūlaṃ-puṣkaramūlam| jhaṣo jalacarabhedaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">siddhārthakavacāhiṅgupriyaṅgurajanīdvayam| mañjiṣṭhā śvetakaṭabhī varā śvetā'drikarṇikā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nimbasya patraṃ bījaṃ tu naktamālaśirīṣayoḥ| surāhvaṃ tryūṣaṇaṃ sarpirgomūtre taiścaturguṇe||11||</seg> <seg type="unit" n="12">siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam| grahān sarvānnihantyāśu viśeṣādāsurān grahān||12||</seg> kṛtyālakṣmīviṣonmādajvarāpasmārapāpma ca| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapādi gomūtre caturguṇe sarpiḥ siddhaṃ siddhārthakasaṃjñaṃ pāne nasye ca yojitaṃ sarvān grahān drāk nāśayati| viśeṣeṇāsuragrahān kṛtyādīṃśca| śvetakaṭabhī-śvetaguñjā| śvetā'drikarṇikā-śuklā girikarṇikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| ebhirevauṣadhairbastavāriṇā kalpito'gadaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pānanasyāñjanālepasnānoddharṣaṇayojitaḥ| guṇaiḥ pūrvavaduddiṣṭo rājadvāre ca siddhikṛt||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhireva dravyaiśchāgamūtreṇa kalpito'gadaḥ pānādiṣu yojito guṇaiḥ pūrveṇa tulya ukto rājadvāre ca siddhikaraḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">siddhārthakavyoṣavacāśvagandhā- niśādvayaṃ hiṅgupalāṇḍukandaḥ| bījaṃ karañjāt, kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapitthavṛkṣāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">samāṇimanthaṃ sanataṃ sakuṣṭhaṃ syonākamūlaṃ kiṇihī sitā ca| bastasya mūtreṇa subhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">duṣṭavraṇonmādatamoniśāndhā- nudbandhakān vārinimagnadehān| digdhāhatān darpitasarpadaṣṭāṃ- ste sādhayantyañjananasyalepaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> siddhārthakādi bastamūtreṇa subhāvitaṃ gavyena pittena guḍān-guḍakān, kuryāt| te ca-guḍakāḥ, añjananasyalepairduṣṭavraṇādīn sādhayanti| upajātivṛtte indravajrā ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kārpāsāsthimayūrapatrabṛhatīnirmālyapiṇḍītaka- tvaṅmāṃsīvṛṣadaṃśaviṭtuṣavacākeśāhinirmokakaiḥ| nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ skandonmādapiśācarākṣasasurāveśajvaraghnaṃ param||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kārpāsāsthyādibhiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ skandādighnaṃ paraṃ syāt| nirmālyaṃ-mahādevasambandhi| vṛṣadaṃśaviṭ-mārjāraviṣṭhā| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">trikaṭukadalakuṅkumagranthikakṣārasiṃhī- niśādārusiddhārthayugmāmbuśakrāhvayaiḥ sitalaśunaphalatrayośīratiktāvacā- tutthayaṣṭībalālohitailāśilāpadmakaiḥ| dadhitagaramadhūkasārapriyāhvāviṣākhyā- viṣātārkṣyaśailaiḥ sacavyāmayaiḥ kalkitairghṛtamanavamaśeṣamūtrāṃśasiddhaṃ mataṃ bhūtarāvāhvayaṃ pānatastad grahaghnaṃ param||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trikaṭukādibhiḥ kalkitaiḥ purāṇaṃ sarpiraśeṣamūtrāṇāṃ- gomūtrādīnāṃ, aṃśaiḥ bhāgaiḥ, siddhaṃ bhūtarāvasaṃjñaṃ matam| tat pāne(nataḥ) paraṃ grahaghnaṃ syāt| dalaṃ-tamālapatram| siddhārthayugmaṃ-pītakṛṣṇabhedena| tutthaṃ-karpārikātuttham| śakrāhvayāḥ-indrayavāḥ| sitalaśunaṃ-śuklarasonam| priyāhvā-kaṅguṇikā| viṣākhyā-ativiṣā| viṣā-kākolī| "prathamaka iha daṇḍakaścaṇḍavṛṣṭiprayāto nadvayānāpyanāpyaraiḥ saptabhiḥ| pratipadamiha vṛddhirephavṛddhyā syurarṇārṇavavyālabīmūtalīlākaroddāmaśaṅkhādayaḥ||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">natamadhukarañjalākṣāpaṭolīsamaṅgāvacā- pāṭalīhiṅgusiddhārthasiṃhīniśāyuglatārohiṇī- badarakaṭuphalatrikākāṇḍadārukṛmighnājagandhā- marāṅkollakośātakīśigrunimbāmbudendrāhvayaiḥ| gadaśukatarupuṣpabījograyaṣṭyadrikarṇīnikumbhā- gnibilvaiḥ samaiḥkalkitairmūtravargeṇa siddhaṃ ghṛtaṃ vidhivinihitamāśu sarvaiḥ kramairyojitaṃ hanti sarvagrahonmādakuṣṭhajvarāṃstanmahābhūtarāvaṃ smṛtam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> natādibhirmūtravargeṇa-gomūtrādimūtrakadambakena, sarpiḥ pakvaṃ vidhivinihitaṃ sarvaiḥ kramaiḥ-abhyaṅgapānanasyādibhiḥ, yojitaṃ śīghraṃ sarvān grahādīn hanti| etacca mahābhūtarāvasaṃjñaṃ ghṛtam| daṇḍako vyālākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yeṣu dineṣu grahā gṛhṇanti teṣu dineṣu teṣāṃ grahāṇāṃ viśeṣeṇa balihomādīn bhiṣak prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">snānavastravasāmāṃsamadyakṣīraguḍādi ca| rocate yadyadā yebhyastatteṣāmāharettadā||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snānavastrādi yadyebhyo grahebhyo rocate tattebhyastasmin dine dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ratnāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī| bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirityayam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā ratnādīni tathā bījāni-yavādīni, madhusarpiṣī sarve ca bhakṣyāḥ sarveṣāṃ grahāṇām| ityayaṃ sāmānyo vidhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">surarṣiguruvṛddhebhyaḥ siddhebhyaśca surālaye| diśyuttarasyāṃ tatrāpi devāyopaharedbalim||24||</seg> <seg type="unit" n="25">paścimāyāṃ yathākālaṃ daityabhūtāya catvare| gandharvāya gavāṃ mārge savastrābharaṇaṃ balim||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pitṛnāgagrahe nadyāṃ nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇe| yakṣāya yakṣāyatane saritorvā samāgame||26||</seg> <seg type="unit" n="27">catuṣpathe rākṣasāya bhīmeṣu gahaneṣu ca| rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ brahmarakṣasām||27||</seg> śūnyālaye piśācāya paścimāṃ diśamāsthite| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> surādibhyaḥ pañcabhyaḥ surālaye baliṃ dadyāt| tatrāpi devāyottarasyāṃ balimupaharet| daityabhūtāya paścimāyāṃ diśicatvare balimupaharet| gavāṃ pathi vastrābharaṇasahitaṃ baliṃ gandharvāyopaharet| pitṛnāgagrahebhyo nadyāṃ baliṃ dadyāt| nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇadeśe baliṃ dadyāt| yakṣāya yakṣaprāsāde athavā saritoḥ-nadyoḥ, samāgame balimupaharet| rākṣasaśabdeneha brahmarākṣaso gṛhyate| rākṣasāya catuṣpathe bhayānakeṣu vaneṣu ca baliṃ dadyāt| dakṣiṇasyāṃ tu diśi rākṣasānāṃ baliṃ dadyāt| pūrvasyāṃ diśi brahmarakṣasām| śūnyālaye paścimāṃ diśamāsthite piśācāya baliṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| śuciśuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyamodanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">dadhi chatraṃ ca dhavalaṃ devānāṃ baliriṣyate| hiṅgusarṣapaṣaḍgranthāvyoṣairardhapalonmitaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">caturguṇe gavāṃ mūtre ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tatpānanāvanābhyaṅgairdevagrahavimokṣaṇam||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuciśuklamālyādikaṃ ca devānāṃ baliriṣyate| hiṃgvādibhirardhapalikaiḥ sarpiḥprasthaṃ caturguṇe gomūtre vipācayet| tatpānādibhirdevagrahavimokṣaṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula">nasyāñjanaṃ vacāhiṅgulaśunaṃ bastavāriṇā| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacāhiṅgulaśunaṃ chāgamūtreṇa nasyamañjanaṃ ca dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| daitye balirbahuphalaḥ sośīrakamalotpalaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daityagrahe balirbahūni phalāni yasmin, tathośīrakamalotpalairyukto deyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">nāgānāṃ sumanolājaguḍāpūpaguḍaudanaiḥ| paramānnamadhukṣīrakṛṣṇamṛnnāgakesaraiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vacāpadmapurośīraraktotpaladalairbaliḥ| śvetapatraṃ ca rodhraṃ ca tagaraṃ nāgasarṣapāḥ||33||</seg> śītena vāriṇā piṣṭaṃ nāvanāñjanayorhitam| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgānāṃ sumanolājādibhirbalirdeyaḥ| śvetapatrādayaḥ śītalajalapiṣṭā nasye'ñjane ca hitāḥ| śvetapatraṃ śukla puṇḍarīkam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| yakṣāṇāṃ kṣīradadhyājyamiśrakaudanaguggulu||34||</seg> devadārūtpalaṃ padmamuśīraṃ vastrakāñcanam| hiraṇyaṃ ca baliryojyo------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yakṣāṇāṃ kṣīrādibhirbaliryojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| -------------------------mūtrājyakṣīramekataḥ||35||</seg> siddhaṃ samonmitaṃ pānanāvanābhyañjane hitam| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomūtrakṣīraghṛtaṃ tulyapramāṇamekasmin pakvaṃ nasyābhyañjanayorhitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------------| haritakī haridre dve laśuno maricaṃ vacā||36||</seg> nimbapatram ca bastāmbukalkitaṃ nāvanāñjanam| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> harītakyādi chāgamūtreṇa piṣṭaṃ nāvanāñjane hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| brahmarakṣobaliḥ siddhaṃ yavānāṃ pūrṇamāḍhakam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">toyasya kumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ vilepanam| ---------------------------------------------------||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakvaṃ yavānāmāḍhakaṃ-pātraṃ, pūrṇaṃ jalakumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ pralepanamiti brahmarākṣasāya baliṃ dadyāt| yavānāṃ pūrṇaṃ siddhamāḍhakaṃ-pakvapātraṃ, yavaiḥ pūrṇaṃ pakvapātramityarthaḥ| pūraṇārthe'traṣaṣṭhī| āḍhakaśabdo'tra pātravācako na tu mānavācakaḥ| pakvapātraṃ-pakvaśarāvamiti</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| naktamālaśirīṣatvaṅmūlapuṣpaphalāni ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tadvacca kṛṣṇapāṭalyā bilvamūlaṃ kaṭutrikam| hiṃgvindrayavasiddhārthalaśunāmalakīphalam||42||</seg> nāvanāñjanayoryojyo bastamūtrayuto'gadaḥ| ---------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> naktamālādikaṃ bastamūtreṇa yutamagado nasyābhyañjanayoryojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------------| ebhireva ghṛtaṃ siddhaṃ gavāṃ mūtre caturguṇe||43||</seg> rakṣograhān vārayate pānābhyañjananāvanaiḥ| ---------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhireva dravyairghṛtaṃ gomūtre caturguṇe siddhaṃ pānādibhī rakṣograhanivāraṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------------| piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṃ dadhi||44||</seg> mūlakaṃ lavaṇaṃ sarpiḥ sabhūtaudanayāvakam| ---------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piśācānāṃ sīdhvādibhirbalirdeyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------------| haridrādvayamañjiṣṭhāmiśisaindhavanāgaram||45||</seg> <seg type="unit" n="46">hiṅgupriyaṅgutrikaṭurasonatriphalā vacā| pāṭalīśvetakaṭabhīśirīṣakusumairghṛtam||46||</seg> gomūtrapādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayorhitam| ---------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> haridrādvayādibhirgomūtrapādikaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ pānābhyañjanayorhitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------------| bastāmbupiṣṭaistaireva yojyamañjananāvanam||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bastāmbupiṣṭairetaireva dravyairnasyamañjanaṃ ca hitamuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet| sarpiṣpānādi mṛdvasmin bhaiṣajyamavacārayet||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi na yojayet| mṛdu sarpiṣpānādikamauṣadhamatra yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ṛte piśācātsarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret| savaidyamāturaṃ ghnanti kruddhāste hi mahaujasaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣu ca graheṣu piśācamantareṇa pratikūlaṃ nācaret| te hi devādayo mahaujasaḥ pratikūlācaraṇāt kruddhāḥ santaḥ vaidyasahitamāturaṃ ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitam| sarvavyādhicikitsāṃ ca japan sarvagrahān jayet||50||</seg> tathonmādānapasmārānanyaṃ vā cittaviplavam| ---------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitaṃ tathā sarvavyādhicikitsitamityādi japan sarvān grahānunmādādīṃśca parākaroti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------------------------------------------| mahāvidyāṃ ca māyūrīṃ śuciṃ taṃ śrāvayetsadā||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māyurīṃ mahāvidyāṃ taṃ-grahagṛhītaṃ, śuciṃ santaṃ satataṃ śrāvayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃśca tadgaṇān| japan siddhāṃśca tanmantrān grahān sarvānapohati||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā sthāṇuṃ bhūtādhipaṃ pūjayet| tathā tasya gaṇān pramathasaṃjñān pūjayet grahān parākaroti| | siddhāṃśca tanmantrān japan sarvān</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">yaccānantarayoḥ kiñcidvakṣyate'dhyāyayorhitam| yaccoktamiha tatsarvaṃ prayuñjīta parasparam||53||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhūtapratiṣedho nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadapynantarayoradhyāyayoḥ-unmādāpasmārapratiṣedhākhyayoḥ, vakṣyati-bhaṇiṣyati, taccātra hitam| yacca,[iha-]asminnadhyāye, devagrahādīnāṃ pṛthak cikitsitaṃ kathitaṃ tadapi parasparaṃ grahāṇāṃ prayuñjīteti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūta- pratiṣedho nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5|| ā raṃ-dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātu pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaistribhiradhyāyairvihāra uktaḥ| āhāro vaktvyaḥ| sa ca dvividhaḥ,-dravo'dravaśca| tatra dravo'sminnadhyāye| ata evāyaṃ dravadravyavijñānīyaḥ| tatra ca pañca vargāḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 5183)- "toyakṣīrekṣutailānaṃ vargairmadyasya ca kramāt" iti| ā raṃ-tatrādou toyavargaḥ| tattoyaṃ dvedhā,- divyaṃ bhaumaṃ ca| divyaṃ caturdhā,- dhāraṃ kāraṃ touṣāraṃ haimaṃ ca| dhāraṃ dvedhā,-gāṅgaṃ sāmudraṃ ca| tatra gāṅgaguṇānāha-jīvanamiti| jīvanaṃ prāṇadhāraṇam| tarpaṇaṃ-tṛptijananam| hṛdyaṃ-hṛdayasya priyam, tatprasādakaratvāt| hlādi-sukhajanakam| buddhiprabodhanaṃ-prajñāvikāśajanakam| tanu-sarvebhyo'pi viralam| acyaktarasaṃ-rasavadapyanabhivyaktamadhurādirasaviśeṣam| mṛṣṭam-jihvendriyapriyam| śītaṃ-sparśavīryābhyām| laghu-śīghrapākam| amṛtopamaṃ-devānāmamṛtamivedaṃ manuṣyāṇām| gaṅgāmbu-ākāśagaṅgātoyaṃ meghairānītam| nabhaso bhRaṣṭaṃ-ākāśātpatitam, divyamityarthaḥ| gaṅgāmbvati sāmudrasya vyāvṛttyartham| nabhaso bhraṣṭamiti bhaumasya| divyasya bhaumādviśeṣamāha-spṛṣṭamiti| divyameva bhūsambandhādbhaumamucyate-spṛṣṭamiti| devyameva bhūsambandhādbhaumamucyate| taccārkādibhiḥ spṛśyate| spṛṣṭaṃ ca vyaktarasatvādidoṣasambandhāddhitāhitatve bhūyo deśakālāvapekṣate| bhūyograhaṇaṃ divyasyāpi kiñciddeśakālāpekṣatvaṃ dyotayati| deśāpekṣā yathā-supātrasthaṃ hitam, ahitaṃ duṣpātrastham| vakṣyati hi-"endramambu supātrasthamavipannaṃ sadā pibet|" iti| kālāpekṣā yathā-ārtavaṃ hitam, anārtavamahitam| vakṣyati hi-"anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat " iti| bhaumaṃ tu bhūyastato'pyadhikamapekṣate| tatra deśāpekṣā yathā-jāṅgale hitam, ahitamanūpe| tatrāpi śucyādou hitam, ahitamaśucyādou| tatrāpi kūpādou hitam, ahitaṃ ṣalvalādou| tatrāpi supātre hitam, ahitaṃ duṣpātre| tatrāpi kvaciddehe hitam, ahitaṃ kvacit ityādi| kālāpekṣā yathāśaraddhīṣmayorhitam, ahitamanyadā| tatrāpi divā hitam, ahitaṃ rātrou| tatrāpi bhuktasya madhye hitam, ahitamantādyoḥ, ityādi| divyaṃ sarvadā sarvatra sarveṣāṃ hitam| ā raṃ-gāṅgaṃ lakṣayati-yenābhivṛṣṭamiti| abhivṛṣṭaṃ dhārāsampātena siktam| rājate-roupyapātre| aklinnaṇ-sikthaprakledarahitam| avivarṇaṃ-varṇāntararahitam| parīkṣā ca muhūrtamātram| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 4517)- "sa yadi muhūrtamātraṃ sthitastādṛśa eva bhavati, tadā tadā patatītyavagantavyam" iti| peyaṃ-pānārham| ā raṃ-sāmudraṃ lakṣayati-anyathā sāmudramiti| anyathā-kledavaivarṇyotpattau| sāmudrapānaṃ niṣedhayati-tanneti| tat sāmudram, māsādāśvayujādvinā, gṛhītamiti śeṣaḥ| uktaṃ hi suśrute (sū. a. 45/7)-"sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gaṅgāvadbhavati" iti| ā raṃ-divyapānaṃ vidhatte-endramiti| endraṃ-divyam| supātrasthaṃ-śuddhasauvarṇādipātrastham| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaḥ srutaṃ jalam| haimamṛnmayayātrasthamavipannaṃ sadā pibet||" iti| avipannaṃ-sparśarasādivikṛtirahitam| sadā-sarveṣu ṛtuṣu| bhaumapānaṃ vidhatte-tadabhāva iti| tadabhāve-divyābhāve| bhūmiṣṭhaṃ-bhaumam| āntarikṣānukāri-divyasadṛśaguṇam| śucyādau deśe sthitam| śuciḥ-nirmalaḥ| pṛthuḥ-vistīrṇaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.6.6">
          <head>unmādapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāta unmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūtapratiṣedhādanantaramunmādāpasmārapratiṣedha ucyate, cikitsāsāmānyāt| tatrāpyapasmārādunmādasya pūrvamupanyāso bahuvaktavyatvādityāha- unmādasya pratiṣedha-cikitsitaṃ, bhaṇiṣyāmaḥ|</ab>
          <ab type="mula">unmādāḥ ṣaṭ pṛthagdoṣanicayādhiviṣodbhavāḥ| ----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratyekaṃ doṣaistrayaḥ sānnipātika ādhijo viṣajaśceti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">----------------------------------------------| unmādo nāma manaso doṣairunmārgagairmadaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> unmādo doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, unmārgagaiḥ-apathaprasthitaiḥ, manaso yo madaḥ sa unmādo nāma roga ucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā vistareṇotpattikramamunmādānāmāha ---- śārīramānasairduṣṭairahitādannapānataḥ| vikṛtāsātmyasamalādviṣamādupayogataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">viṣaṇṇasyālpasattvasya vyādhivegasamudgamāt| kṣīṇasya ceṣṭāvaiṣamyāt pūjyapūjāvyatikramāt||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ādhibhiścittavibhraṃśād viṣeṇopaviṣeṇa ca| ebhirhi hīnasattvasya hṛdi doṣāḥ pradūṣitāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dhiyo vidhāya kāluṣyaṃ hatva mārgān manovahān| unmādaṃ kurvate, tena dhīvijñānasmṛtibhramāt||5||</seg> deho duḥkhasukhabhraṣṭo bhraṣṭasārathivadrathaḥ| bhramatyacintitārambhaḥ-------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śārīramānasairdoṣairduṣṭairyāvadupaviṣeṇa ceti| ebhiḥ-amībhirhetubhiḥ, doṣā hṛdaye pradūṣitāḥ santo hīnasattvasya puṃso buddheḥ kāluṣyaṃ kṛtvā tathā cittavahāni srotāṃsi hatvonmādaṃ kurvate| tena-unmādena, deho buddhibhramānnaṣṭasukhaduḥkho bhraṣṭasārathiriva ratho bhramati| acintitaḥ-anirūpitakriyaḥ, ārambhaḥ-udyamo, yasya sa evam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti sāmānyalakṣaṇamunmādasyoktvā pavanādijasya viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha ---- ----------------------------------------------| ----------------------tatra vātātkṛśāṅgatā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">asthāne rodanākrośahasitasmitanartanam| gītavāditravāgaṅgavikṣepāsphoṭanāni ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">asāmnā veṇuvīṇādiśabdānukaraṇaṃ muhuḥ| āsyātphenāgamo'jasramaṭanaṃ bahubhāṣitā||8||</seg> <seg type="unit" n="9">alaṅkāro'nalaṅkārairayānairgamanodyamaḥ| gṛddhirabhyavahāryeṣu tallābhe cāvamānatā||9||</seg> utpiṇḍitāruṇākṣitvaṃ jīrṇe cānne gadodbhavaḥ| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādunmāde sati kṛśāṅgādilakṣaṇaṃ ca jīrṇe cānne gadodbhava ityantam| asthāne-aprasaṅge, rodanādīni| asāmnā auddhatyena, punaḥpunaḥ veṇuvīṇādivādyasyānukaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------| pittātsantarjanaṃ krodho muṣṭiloṣṭādyabhidravaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śītacchāyodakākāṅkṣā nagnatvaṃ pītavarṇatā| asatyajvalanajvālātārakādīpadarśanam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādunmāde sati santarjanakrodhādayaḥ syuḥ| asatyānāṃ jvalanādīnāṃ darśanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaphādarocakaśchardiralpehāhāravākyatā| strīkāmatā rahaḥprītirlālāsiṅghāṇakasrutiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">baibhatsyaṃ śaucavidveṣo nidrā śvayathurānane| unmādo balavān rātrau bhuktamātre ca jāyate||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādunmāde satyarocakādayaḥ syuḥ| tathā rātrau balavān sadyo bhukte ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sarvāyatanasaṃsthānasannipāte tadātmakam| unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāt taṃ bhiṣak parivarjayet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āyatanāni-nimittāni, saṃsthānāni-liṅgāni, sarvāṇi tridoṣaviṣayāṇyāyatanāni saṃsthānāni ca yasmin sannipāte| tadātmakaṃ-tridoṣottham, unmādaṃ dāruṇaṃ-māraṇātmakaṃ, vidyāt| taṃ-unmādaṃ, nopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha cittajamunmādaṃ vakti ---- dhanakāntādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavān| pāṇḍurdīno muhurmuhyan hāheti paridevate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rodityakasmānmriyate tadguṇān bahu manyate| śokakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūko viceṣṭate||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhanādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavānunmādaḥ syāt| tena pāṇḍvādikaḥ sannidamidaṃ karoti| tathā śokakhinnacetāḥ san dhyāyan jāgaraṇaśīlo viceṣṭate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">viṣeṇa śyāvavadano naṣṭacchāyābalendriyaḥ| vegāntare'pi sambhrānto raktākṣastaṃ vivarjayet||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣeṇonmāde śyāvavadanaḥ syāt| taṃ varjayet-nopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athānilaja unmāde snehapānaṃ prayojayet| pūrvamāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu śodhanam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athedṛśyunmādalakṣaṇe'vagate sati pavanajo ya unmādastasmin snehapānaṃ pūrvaṃ kārayet| āvṛtavartmani tvanile sasnehaṃ mṛdu śodhanaṃ pūrvaṃ snehapānāt kārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kaphapittabhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| sasnigdhasvinnasya bastiṃ ca śirasaḥ savirecanam||19||</seg> tathā'sya śuddhadehasya prasādaṃ labhate manaḥ| ----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphabhave pittabhave conmāde snigdhasvinnasya narasya yathāsaṅkhyaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca kārayet| apiśabdānna kevalaṃ pavanajesnehapānamādau, yāvat kaphapittotthe'pi kāryamiti gamayati| tathā ca muniḥ(?)-"unmādaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret|" iti| bastiṃ śirasaḥ savirecanaṃ triṣvapyunmādeṣu kārayet| tathā ca-evaṃ, śuddhaśarīrasya sato manaḥ prasīdati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------| itthamapyanuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">harṣaṇāśvāsanottrāsabhayatāḍanatarjanam| abhyaṅgodvartanālepadhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ||21||</seg> yuñjyāttāni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ| ----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamapyupakrānta unmāde'syānubandhe sati tīkṣṇaṃ nāvanāñjanaṃ yuñjyāt, harṣaṇādi ca| kutaḥ ? yasmādetāni kṛtāni śuddhadehasya cittaṃ prakṛtiṃ prāpayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">----------------------------------------------| hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam||22||</seg> siddhaṃ samūtramunmādabhūtāpasmāranutparam| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgvādibhirdvipalikairghṛtasyāḍhakaṃ gomūtreṇa saha pacet| taccopayuktaṃ paramamunmādādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| dvau prasthau svarasād brāhayā ghṛtaprasthaṃ ca sādhitam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vyoṣaśyāmātrivṛddantīśaṅkhapuṣpīnṛpadrumaiḥ| sasaptalākṛmiharaiḥ kalkitairakṣasammitaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">palavṛddhyā prayuñjīta paraṃ mātrā catuṣpalam| unmādakuṣṭhāpasmāraharaṃ vandhyāsutapradam||25||</seg> vāksvarasmṛtimedhākṛd dhanyaṃ brāhmīghṛtaṃ smṛtam| ----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> brāhmīsvarasātprasthadvayaṃ ghṛtasya prasthaṃ vyoṣādibhiḥ kārṣikai rajīkṛtaiḥ pakvaṃ palavṛddhyā-palaṃ prathame'hni dvipalaṃ dvitīye'hni tripalaṃ tṛtīye'hni catuṣpalaṃ caturthe'hne tataḥ paraṃ catuṣpalamityevaṃ, prayuñjīta| tacconmādādijidvandhyāsutapradaṃ vāgādikṛcchivaṃ ca brāhmīghṛtaṃ smṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| varāviśālābhadrailādevadārvelavālukaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ| bṛhatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakesaradāḍimaiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vellatālīsapatrailāmālatīmukulotpalaiḥ| sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">prasthaṃ bhūtagrahonmādakāsāpasmārapāpmasu| pāṇḍukaṇḍūviṣe śoṣe mohe mehe gare jvare||29||</seg> <seg type="unit" n="30">aretasyaprajasi vā daivopahatacetasi| amedhasi skhaladvāci smṛtikāme'lpapāvake||30||</seg> <seg type="unit" n="31">balyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ kāntisaubhāgyapuṣṭidam| kalyāṇakamidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavaneṣu ca||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varādibhiḥ karṣapramāṇairghṛtaprasthaṃ pacet| taccopayuktaṃ bhūtagrahādiṣu śreṣṭhaṃ balyādiguṇaṃ ca| kalyāṇakākhyametatsarpiḥ puṃsavaneṣu ca varam| atra ca bhadrailā-sthūlailā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ebhyo dvisārivādīni jale paktvaikaviṃśatim| rase tasmin pacetsarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vīrādvimedākākolīkapikacchūviṣāṇibhiḥ| śūrpaparṇīyutairetanmahākalyāṇakaṃ param||33||</seg> bṛṃhaṇaṃ sannipātaghnaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ| ----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhyo-varādibhyo, madhyādādyāni sapta hitvā, dvisārivādīnyekaviṃśatiṃ jale ṣoḍaśaguṇe snehāpekṣayā pacedyāvatsnehāccaturguṇaḥ kvāthaḥ| tasmin snehacaturguṇe rase sarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇaṃ vīrādibhiḥ snehakvathitaiḥ pādikaiḥ kalkīkṛtaiḥ pacet| etanmahākalyāṇakaṃ nāma ghṛtaṃ pūrvasmāt-kalyāṇakāt, guṇairatiriktam| atra dvisārivādināṃ pāṭhādevaikaviṃśatitvaṃ cet atadguṇasaṃvijñāno'yaṃ bahuvrīhiriti kasyacid bhrāntiḥ syāt| evaṃ ca sārivādidvayasya grahaṇaṃ na prāpnuyādityekaviṃśatigrahaṇam</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------| jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī| vayaḥsthā śūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulīdvayam| kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tairghṛtam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam| mahāpaiśācakaṃ nāma ghṛtametadyathā'mṛtam||37||</seg> buddhimedhāsmṛtikaraṃ bālānaṃ cāṅgavardhanam| ----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṭilādibhirghṛtaṃ pakvaṃ cāturthikādināśanam| jaṭilāmāṃsī| pūtanā-harītakī| keśī-gandhamāṃsī| caraṭī-padmacāriṇī| markaṭī-kapikacchūḥ| jayā-araṇikā| vīrā-kākolī| corakaḥ-caṇḍā| vayaḥsthā-dhātrī| śūkarī-vṛddhadārukaḥ| chatrā-dhānyakam| aticchatrā-śatapuṣpā| palaṅkaṣā-lākṣā| mahāpuruṣadantā-śatāvarī| kāyasthā-kṣīrakākolī| nākulīdvayaṃ-sarpākṣī sarpasugandhā ca| mahāpaiśācakasaṃjñaṃ cāturthikādināśanam| tathā'mṛtatulyaṃ mahāguṇatvāt| buddhyādikaṃ śiśūnāṃ ca saṃvardhayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">----------------------------------------------| brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu jaṭāṃ murām||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām| jyotiṣmatīṃ nāgavinnāmanantāṃ saharītakīm||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kāṅkṣīṃ ca hastimūtreṇa piṣṭvā chāyāviśoṣitā| vartirnasyāñjanālepadhūpairunmādasūdanī||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> brāhmyādibhirgajamūtrapiṣṭā vartiśchāyāyāṃ viśoṣitā nasyādibhirunmādahṛt| viṣaghnā-ativiṣā| viśalyā-lāṅgalī| nāgavinnā-nāgadantī| kāṅkṣī-saurāṣṭrikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">avapīḍāśca vividhāḥ sarṣāpāḥ snehasaṃyutāḥ| kaṭutailena cābhyaṅgo dhmāpayeccāsya tadrajaḥ||41||</seg> sahiṅgustīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānodito hitaḥ| ----------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa-"kalkādyairavapīḍastu" (hṛ.sū.a. 20/7) iti kathito'vapīḍaḥ| te'vapīḍāḥ sarṣapatailayutā hitāḥ| abhyaṅgaśca sarṣapatailena| tathā'sya tadrajaḥ-sarṣapacūrṇaṃ, ghrāṇe dhmāpayet| tathā sūtrasthānoktastīkṣṇo dhūmo (a. 21/17) hiṅgunā saha hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">----------------------------------------------| śṛgālaśalyakolūkajalaukāvṛṣabastajaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mūtrapittaśakṛllomanakhacarmabhirācaret| dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradehapariṣecanam||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śṛgālādimūtrādibhirdhūpādikamācaret| atra jalaukācarmacaṭikā|</ab>
          <ab type="mula">dhūpayetsatataṃ cainaṃ śvagomatsyaiḥ supūtibhiḥ| vātaśleṣmātmake prāyaḥ------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> enaṃ-conmādinaṃ, punaḥpunaśca gomatsyādibhiḥ suṣṭhu pūtiṃgandhibhirdhūpayet| vātaśleṣmātmake bāhulyenaiṣa upakramaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">----------------------------------------------------| -----------------------------paittike tu praśasyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ| śītāni cānnapānāni madhurāṇi laghūni ca||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittike tūnmāde tiktakaṃ sarpirjīvanīyaṃ ca śasyate| tathā miśrako-yamakaḥ snehaḥ, praśasyate| tathā śiśirāṇi madhurāṇyannapānāni laghūni ca śasyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vidhyecchirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā| nivāte śāyayedevaṃ mucyate mativibhramāt||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā śirāvyadhavidhyuktāṃ śirāṃ vidhyet| meduramāṃsasya tṛptaṃ nivāte svāpayecca| evaṃ kṛte sati mativibhramāt mucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">prakṣipyāsalile kūpe śoṣayedvā bubhukṣayā| āśvāsayetsuhṛttaṃ vā vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">bṛyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā| baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyasedvottānamātape||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet| kaśābhistāḍayitvā vā baddhaṃ śvabhre viniḥkṣipet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">athavā vītaśastrāśmajane saṃtamase gṛhe| sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">(trāsayecchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ| ) athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| bhāpayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ matam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā jalavarjite kūpe prakṣipya kṣudhā śoṣayet| athavā taṃ-unmādavantaṃ, suhṛt dharmārthayutairvākyairāśvāsayet-sāntvayet| athavā'sya putrādervināśaṃ-vighātaṃ, taṃ brūyāt| adbhutāni vā taṃ darśayet| athavā kaṭutailenābhyaktaṃ badhvā tamuttānaṃ kṛtvā''tape nyaset| kapikacchvā, athavā taptairlohādibhiḥ| athavā carmakaśābhirahatya baddhaṃ santamavaṭe viniḥkṣipet| śastrādivarjite tvagāre('ndhakāre) bhavane vā badhvā vinikṣipet| nanu ca, ekasya śūnyagṛhe sthitirunmādasya nidānamuktam| yacca yasya nidānaṃ tadeva tasya kathaṃ cikitsitaṃ syāt ? naiṣadoṣaḥ| tadarthakāribheṣajatvāt| tadarthakāriṇi hi bheṣajeyadeva nidānaṃ tadevauṣadham| yathā,-tucchadagdhe'gnipratapanam, madātyaye madyapānamiti| tadvadihāpyavagantavyam| athavā samutpāṭitadaṃṣṭreṇa sarpeṇa bhāpayet, dāntairgajādibhirvā| rājapuruṣā bahirnītvā taṃ suṣṭu yantritaṃ kṛtvā rājājñayā tarjayanto vadhena bhāpayeyuḥ| yato dehaduḥkhabhayebhyaḥ sakāśāt paraṃ-atiśayena, prāṇabhayaṃ matam| tena-bhayena, itaścetaścittaṃ viplutamunmādinaḥ śamameti|</ab>
          <ab type="mula">siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśakālādyapekṣayā| ----------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iyaṃ kriyā deśādyapekṣayā siddhā prayojanīyā</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">----------------------------------------------| iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate||53||</seg> tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet| ----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iṣṭadravyavināśād yasya mānasamupahanyate tasya tatsadṛśā-tulyā, prāptiḥ kāryā| tathā sāntvanaiścāśvāsanaiśca śamamunmādinaṃ nayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">----------------------------------------------| kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān||54||</seg> parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet| ----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāmādijānunmādān anyonyapratikṣairebhireva-kāmādibhiḥ, śamaṃ nayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">----------------------------------------------| bhūtānubandhamīkṣeta proktaliṅgādhikākṛtim||55||</seg> yadyunmāde tataḥ kuryādbhūtanirdiṣṭamauṣadham| ----------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhūtaiḥ-devādibhiḥ pūrvoktaiḥ, anubandhaḥ-anuṣaṅgaḥ, tamanantarokta āgantāvunmāde yadīkṣeta tato bhūtapratiṣedhoktamauṣadhaṃ kuryāt| nanu, kathamīkṣaṇaṃ kartuṃ śakyate ? iti viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha-proktaliṅgādhikākṛtimiti| proktāni pūrvaṃ ṣaḍvidhasyonmādasya yāni liṅgāni tebhyo'dhikā''kṛtiḥ-lakṣaṇaṃ, yasya-bhūtānubandhasya, taṃ tathāvidham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">----------------------------------------------| baliṃ ca dadyātpalalaṃ yāvakaṃ saktupiṇḍikām||56||</seg> <seg type="unit" n="57">snigdhaṃ madhuramāhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān| pakvāmakāni māṃsāni surāṃ maireyamāsavam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca| catuṣpathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṅgameṣu ca||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā'tra bhūtānubandhe palalayāvakādi ca yāvat puṣpāṇi sahacarasya ceti baliṃ dadyāt| kva ? catuṣpathe, tathā gotīrthe nadyorvā saṅgame|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ satvavānna sa yujyate||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ puruṣo nivṛttamadyamāṃso hitabhojī prayataḥ śuciḥ syāt| sa sātviko nijāgantubhirunmādairna yujyate| tasmādīdṛśena bhāvyamiti bhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula">prasāda indriyārthānāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigatonmādalakṣaṇam|60| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne unmādapratiṣedho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> indriyārthānāṃ prasannatvaṃ tathābuddhyātmamanasāṃ ca, dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ ceti vigatonmādasya lakṣaṇamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne unmā- dapratiṣedho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.6.7">
          <head>apasmārapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto'pasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaramapasmārapratiṣedha ucyate, cikitsāsāmānyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">smṛtyapāyo hyaposmāraḥ sa dhīsattvābhisaṃplavāt| jāyate'bhihate citte cintāśokabhayādibhiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tamo viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantān khādan vaman phenaṃ hastau pādau ca vikṣipan||3||</seg> <seg type="unit" n="4">paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihyakṣibhruvo doṣavege'tīte vibudhyate||4||</seg> kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> smṛterapāyo-vināśaḥ, apasmāra ucyate| sa ca-smṛtivināśo, buddhyādivināśāccitte cintādyabhihate, tathonmādavaccittadehagatairdoṣaiḥ prakṛpitaiḥ sattve hate, hṛdaye vyāpte, tathā saṃjñāvāhiṣu srotaḥsu vyāpteṣu satsu, jāyate| tasmiṃśca jāte sati mūḍhamatiḥ san tamo-mohaṃ, viśan bībhatsāḥ-ninditāḥ, kriyāḥkurute| na tu tamo dravyaviśeṣa iha gṛhyate, tasya divā'sambhavasyāpi darśanaṃ sambhāvyata eva, rogasvabhāvāt| ata eva vakṣyati,-"paśyannasanti rūpāṇi" iti| tā eva kriyā vakti-dantānityādi yāvadvijihvākṣibhruva iti| vijihyamakṣibhruvaṃ yasya sa evam| akṣibhruvaśabdo'caturādinipātaḥ| doṣavege cātikrānte vibudhyate-prakṛtiṃ yāti| kālāntaraiṇa saḥ-apasmarīm evameva-pūrvavat, karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------------| apasmāraścaturbhedo vātādyairnicayena ca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apasmāraścatuḥprakāraḥ| katham ? ityāha-vātādibhiḥ sannipātena ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">rūpamutpatsyamāne'smin hṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ| tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrūvyudāso'kṣivaikṛtam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">aśabdaśravaṇaṃ svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ| avipāko'rucirmūrcchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">nidrānāśo'ṅgamardastṛṭ svapne gānaṃ sanartanam| pānaṃ tailasya madyasya tayoreva ca mehanam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asminnapasmāra udbubhūṣati sati hṛtkampādayaḥ syuḥ| gānādi syāt, tailamadyayoḥ pānaṃ syāt, tathā tayoreva-taila madyayoḥ, mehanaṃ-mūtraṇaṃ, syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra vātātsphuratsakthiḥ prapataṃśca muhurmuhuḥ| apasmarati saṃjñāṃ ca labhate visvaraṃ rudan||9||</seg> <seg type="unit" n="10">utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate| āvidhyati śirodantān daśatyādhmātakandharaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">parito vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ| rūkṣśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kṛṣṇamīkṣate||11||</seg> capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ virūpaṃ vikṛtānanam| --------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu madhyāt, vātādapasmāre sati sphuratsakathyādikaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">--------------------------------------------------------| apasmarati pittena muhuḥ saṃjñā ca vindati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pītaphenākṣivaktratvagāspālayati medinīm| bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tṛṣānvitaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittenāpasmāre sati punaḥpunaḥ saṃjñāṃ-cetanāṃ ca labhate| pītaphenākṣimukhatvaṃ syāt| atra ca vaktragrahaṇenaivākṣigrahaṇe siddhe'kṣigrahaṇamatiśayārtham| tathā''sphālayati medinīmityādi ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam| ceṣṭā'lpā bhūyasī lālā śuklanetranakhāsyatā||14||</seg> śuklābharūpadarśitvaṃ----------------------| --------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāccireṇa kālena grahaṇam| cireṇaiva vimokṣaṇaṃ syāt| śceṣṭā'lpetyādi ca|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------sarvaliṅgaṃ tu varjayet| --------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaliṅgamapasmāraṃ varjayet-nopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------------------| athā''vṛtānāṃ dhīcittahṛtkhānāṃ prākprabodhanam||15||</seg> tīkṣṇaiḥ kuryādiapasmāre karmabhirvamanādibhiḥ| --------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-evamapasmārasvarūpamavagamya, dhīcittahṛdayasrotasāṃ pūrvaṃ prabodhanaṃ kuryāt| kaiḥ ? vamanādibhiḥ tīkṣṇaiḥ karmabhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------------| vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ, paittaṃ prāyo virecanaiḥ||16||</seg> ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret| --------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātikamapasmāraṃ bastiprāyairupācaret| paittaṃ virecanaprāyairupācaret| ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairupācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------------------| sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca||17||</seg> apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanān śṛṇu| --------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvataḥ-adha upariṣṭācca viśuddhasya, tathā samyagāśvāsitasya ca-kṛtapeyādyannasaṃsargikasya ca samyagāśvāsanaṃ sampadyate| tasyāpasmāriṇaḥ, apasmāraviśodhanāya vakṣyamāṇānimān yogānākarṇaya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tānevāha ---- --------------------------------------------------------| gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ||18||</seg> apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet| --------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomayasvarasādibhirghrutaṃ pakvamapasmārādighnaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------------------| dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm| śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dvipalāḥ saliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite| bhārgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mūrvābhūtīkabhūnimbaśreyasīsārivādvayaiḥ| madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">prasthaṃ tadvad dravaiḥ pūrvaiḥ pañcaganyamidaṃ mahat| jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param||23||</seg> śophārśaḥkāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham| --------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvipañcamūlādīni pṛthag dvipalapramāṇāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite kvāthe bhārgyādibhiḥ karṣāśaiḥ kalkīkṛtairghṛtasya prasthaṃ tadvat pūrvaiḥ-gomayasvarasādibhirdravaiḥ, pācayet| mahadidaṃ pañcagavyaṃ paraṃ jvarādiharam, śophādighnaṃ ca| bahudravyayogāccāsya mahattvam, yathā mahākalyāṇakādeḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">--------------------------------------------------------| brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam||24||</seg> purāṇaṃ medhyamunmādālakṣmyapasmārapāomajit| --------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> brāhmyādibhiḥ purāṇaṃ sarpiḥ pakvaṃ medhyamunmādādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">--------------------------------------------------------| tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||25||</seg> kṣīradroṇe pacetsiddhamapasmāravimokṣaṇam| --------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tailaprasthaṃ ghrutaprasthaṃ jīvaniyaiḥ rajīkṛtaiḥ palapramāṇaiḥ kṣīradroṇe pacet| tatsiddhamapasmāravimocanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------------------| kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kāRṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet| vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ nihanti tat||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīrekṣurasayoḥ kaṃse-āḍhake, tathā kāśmaryarase'ṣṭaguṇe-aṣṭaprasthaparimāṇe, ghṛtādasyāṣṭaguṇatvam| jīvaniyaiḥkārṣikairghṛtaprasthaṃ vipācayet| tat vātapittajamapasmāraṃ śīghrameva nihanti| nanu, dvandvajasyāpasmārasyāsambhavāt kathamuktaṃ vātapittodbhavaṃ hantīti? ucyate| vātapittotthayordvayorapyapasmārayorhantītyetadihokta mityadoṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula">tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvat-pūrvavat, kāśādikvāthe śṛtaṃ kṣīraṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------------------| kūṣmāṇḍasvarase sarpiraṣṭādaśaguṇe śṛtam||28||</seg> yaṣṭīkalkamapasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam| --------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kūṣmāṇḍasvarase'ṣṭādaśaguṇe madhuyaṣṭikākalkaṃ ghṛtaprasthaṃ pakvamapasmārajit budhdyādipradaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------------| kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvane paramaṃ hitam||29||</seg> śvaśṛgālabiḍālānaṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam| --------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nasye suṣṭru hitam, na kṛṣṇānām gavām, acintyatvātprabhāvasya| śvādīnāmapi pittaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">--------------------------------------------------------| godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavamapi||30||</seg> pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate| --------------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> godhādīnāṃ ca pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">--------------------------------------------------------| triphalābyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṃ vipācitam| bastamūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vā dhmāpayedbhiṣak||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādibhiḥ kalkitaiśchāgamūtre caturguṇe sādhitaṃ tailaṃ nasyamunmādāpasmāriṇorhitam| cūrṇaṃ triphalādervā vaidyo nāsāyā madhye dhmāpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayojayet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nakulādīnāṃ yathāsambhavaṃ tuṇḍādibhirapasmāriṇo dhūmaṃ (paṃ) yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śīlayettailalaśunaṃ payasa vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā tailalaśunaṃ śīlayet| kṣīreṇa vā śatāvarīmadyāt| brāhmīrasaṃ vā kuṣṭharasaṃ madhunā samabhyaset, vacāṃ vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">samaṃ kruddhairapasmāro doṣaiḥ śārīramānasaiḥ| yajjāyate yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tasmādrasāyanairenaṃ duścikitsyamupācaren| tadārtaṃ cāgnitoyāderviṣamātpālayetsadā||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yat-yasmāt, apasmāro yugāpatprakopitaiḥ śārīramānasairdoṣairjāyate, yataścaiṣa mahāmarmāśrayaḥ, tata enaṃ-apasmāraṃ, duścikitsyaṃ rasāyanairupācaret| apasmārārtaṃ cāgnijalāderviṣamāt sada pālayet|</ab>
          <ab type="mula">muktaṃ mano vikāreṇa tvamitthaṃ kṛtavāniti| na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṃ ceto'sya bṛṃhayet|37| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne'pasmārapratiṣedho nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manovikāreṇa ca muktaṃ santaṃ tvamitthaṃ kṛtavāniti na brūyāt| asya ca manaḥ kliṣṭamiṣṭairviṣayairupabṛṃhayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne'pasmāra- pratiṣedho nāma saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7|| ityaṣṭāṅgahṛdaye bhūtatantraṃ tṛtīyaṃ samāptam</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.6.8">
          <head>vartmarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">prādhānyāt pūrvamupanyāsa ityāha ---- athāto vartmarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apasmārādanantaraṃ śālākyamupakramyate| yathaiva hṛdayākhyamahāmarmāśritairapasmāro janyate tathaiva murdhākhyamahāmarmāśritairūrdhvajatrūtthā rogā janyante| teṣāmapi ca madhye cakṣūrogāṇāṃ vartmani rogā vartmarogāḥ,-kṛcchronmīlādayaḥ, teṣāṃ vijñānaṃ-bodhaḥ, sa vidyate yasminniti chaḥ, tasya pūrvavalluk|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ| acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ| vartma sandhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā||2||</seg> rogān kuryuḥ--------------------------------------------| --------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaroganidāne uktāni-abhihitāni yathāyogaṃ tiktoṣaṇādīni, tairāhāravihāraiḥ prakupita malā rogān kuryuḥ| viśeṣādacakṣuṣyairāhāravihāraiḥ kupitā malāḥ prāyo-bāhulyena, pittānusāriṇastathā śirādibhiḥ karaṇabhūtābhirūrdhvaṃ jatruṇaḥ prasṛtāstathā netrasya sambandhinamavayavaṃ-vakṣyamāṇaṃ vartmādikaṃ, āśritāḥ| vartmetyādi| vāśabdaḥ pratyekaṃ yujyate, vartma vā sandhiṃ vā sitaṃ vā'sitaṃ vā dṛṣṭiṃ vā sakalaṃ locanamāśritāḥ| iti sāmānyena nayanarogāṇāṃ samprāptiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ| suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pāṃśupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca| vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tat||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu vartmādyāśriteṣu madhye, vartmāśrayāḥ sirā vāyuḥ prāpya suptotthitasya narasya vartmastambhaṃ kurute, rujayā saha| tathā paṃśupūrṇābhanayanatvaṃ kṛcchreṇonmīlanamaśru ca kurute| vimardanāt-malanācca, śamaḥ syāt| taṃ-īdṛksvarūpaṃ, kṛcchronmīlākhyaṃ netrerogaṃ vadanti|</ab>
          <ab type="mula">cālayan vartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ| karotyaruṅ nimeṣo'sau---------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyurvatmanī cālayan nimeṣonmeṣaṇaṃ pīḍārahitaṃ punaḥ punaḥ karoti| asau nimeṣākhyo rogo jñeyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------------| ----------------------------------vartma yattu nimīlyate||5||</seg> vimuktasandhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat| ---------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatpunarvartma vimuktasandhi tathā niśceṣṭaṃ hīnam ca nimīlyate taṃ vātahatākhyaṃ rogaṃ vadanti, 'munayaḥ' iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------------------| kṛṣṇāḥ pittena bahvyo'ntarvartma kumbhīkabījavat||6||</seg> ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṃjñitāḥ| ---------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena kṛṣṇavarṇāḥ piṭikā bahvyo vartmanormadhye kumbhīkabījatulyāstathā bhinnāḥ satyaḥ punaradhmāyante, tāḥ kumbhīsaṃjñāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------------| sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam||7||</seg> pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat| ---------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena sadāhakledanistodaṃ tathā raktākāraṃ sparśanākṣamaṃ vartma jāyate, tat pittotkliṣṭamuśanti-kathayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------------------| karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣmāntamāsthitam||8||</seg> pakṣmaṇāṃ śātanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam| ---------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ pakṣmāntamāsthitaṃ kaṇḍūm dāhaṃ ca karoti| anupaścāt, pakṣmāṇāṃ śātaṃ karoti| taṃ pakṣmaśātaṃ varṇayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------------------| pothakyaḥ piṭikāḥ śvetāḥ sarṣapabhā ghanāḥ kaphāt||9||</seg> śophopadeharukkaṇḍūpicchilāśrusamanvitāḥ| ---------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt piṭikāḥ sitāḥ sarṣapopamā ghanāḥ-nibiḍāḥ, śophādiyutāḥ pothakīsaṃjñāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma stambhakledopadehavat||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stambhādiyutaṃ vartma yad bhavet tatkaphotkliṣṭaṃ nāma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ kaphāt| kolamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastato'tha vā||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt yo granthiḥ kolamātraḥ, athavā tataḥ-tasmāt kolātkiñcidalpaḥ, pāṇḍuḥ pīḍāpākarahitaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaśca syāt, sa lagaṇākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">raktā raktena piṭikā tattulyapiṭikācitā| utsaṅgākhyā------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktena raktevarṇā piṭikā tattulyapiṭikairācitā utsaṅgākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------------------| ------------------tathotkliṣṭaṃ rājimatsparśanākṣamam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā-utsaṅgavat, utkliṣṭākhyaṃ vartma| tacca na piṭikārupam, kiṃ tarhi ? rājiyutaṃ sparśanākṣamaṃ ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi chinnaṃ chinnaṃ ca vardhate||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhikamāṃsaṃ ca vartmābhyantarasthitamarśo nāma raktena syāt| raktaṃ varṇataḥ, tathā stabdhatādiguṇaṃ syāt| tathā tatsrāvitadraktaṃ sravatyabhīkṣṇam| tat punaḥpunaschinnamapi vardhate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">madhye vā vartmano'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā| mudgamātrā'sṛjā tāmrā piṭikā'ñjananāmikā||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asṛjā tāmrā piṭikā mudgapramāṇā vartmano madhye'nte vā kaṇḍvādimatī sthirā cāñjananāmikā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yadantaḥ sūkṣmakhācitam| sasrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣaiḥ-vātādibhiḥ, bahiḥ śūnaṃ yadvartma sūkṣmaiḥ khaiḥchidraiḥ, antarācitaṃ sasrāvaṃ ca tad bisavartma, udakāntaḥsthitasacchidrabisatulyatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yadvartmotkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt| raktadoṣatrayotkleśādbhavatyutkliṣṭavartma tat||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadvartma raktotkleśāddoṣatrayotkleśācca utkliṣṭaṃ-utkleśitaṃ sat, akasmāt-hetuṃ vinaiva, mlānimiyāt-śuṣkatvaṃ yāyāt, tadutkliṣṭavartma syāt|</ab>
          <ab type="mula">śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat| ---------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktasahitaistrimalairyadvartma śyāvaṃ rujā kledena śophena ca yuktaṃ bhavati, tacchyāvavartma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------------------| śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śliṣṭe-ekatra saṃlagne, vartmanī kaṇḍvādiyute śliṣṭavartma nāma|</ab>
          <ab type="mula">vartmano'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatopamāḥ| sikatāvartma-----------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vartmano madhye vālikātulyāḥ piṭikāḥ kharasparśāstathā rūkṣāḥ, tat sikatāṃvartma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------------------| -----------------------kṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kardamasadṛśaṃ kṛṣṇaṃ vartma kardamākhyam|</ab>
          <ab type="mula">bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ| ---------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahalaiḥ-ghanaiḥ, māṃsaiḥ savarṇaiḥ samaiḥ-na viṣamaiḥ, cīyate tadbahalaṃ nāma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------------------| kukuṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">syāttena śiśurucchranatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ| savartmaśūlapaicchilyaḥ karṇanāsākṣimardanaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kukūṇakaḥ śiśoreva-na mahato, jayate| yato'sau dantotpattihetuko bhavati| tena-kukūṇakena, bāla ucchūnatāmranayano vīkṣaṇākṣamastathā vartmaśūlādimān karṇādimardanaśca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanāṃ jāyate tathā| kharatā'ntarmukhatvaṃ ca romṇāmanyāni vā punaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate| uṣyate cānilādidviḍalpāhaḥ śāntiruddhṛtaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakṣmoparodhe vartmanāṃ saṅkoco bhavati| tathā kharatvamantarmukhatvaṃ ca romṇām, anyāni va romāṇi jāyante| taiścakharāntarmukhaiḥ, apūrvairvā rogasvabhāvāttīkṣṇāgraiḥ kaṇṭakairiva ghṛṣṭamakṣiśūyate| uṣyate ca-sāntardāhastīvroṣmā syādityarthaḥ| tathā pavanādidviṭ, ādiśabdenānalātapau gṛhyete| stokānyahānyuddhṛtaiḥ-utpāṭitaistaistaiḥ, śāntirbhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ| tāmraḥ pakvo'srapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kanīnake vartmanorbāhyataḥ kaṭhina unnato granthiralajītyucyate| kimbhūto granthiḥ ? tāmraḥ pakvaścāsrasrāvī pūyasrāvī ca| tathā muhurmuhuḥ srutaḥ sannādhmāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| srāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vartmano'ntare māṃsapiṇḍākṛtiḥ śvayathuḥ saraktaistribhirdoṣairarbudaḥ syāt| kimbhūtaḥ śvayathuḥ ? grathito nīrujaḥ| sa ca bāhyataścalo viṣamaśca syāt|</ab>
          <ab type="mula">caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ| ---------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anena prakāreṇa, caturviṃśatisaṅhkhyā vartmāśrayā rogāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------------| ādyo'tra bheṣajaiḥ sādhyo dvau tato'rśaśca varjayet||25||</seg> pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastreṇa sādhayet| ---------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ atra-] eṣu madhyāt, ādyaḥ-kṛcchronmīlanākhyo, bheṣajaiḥ sādhyaḥ| tataḥ-anantaraṃ, dbau-nimeṣavātahatau arśaśca varjayet| pakṣmoparodho yāpanīyaḥ| śeṣān-ekonaviṃśatiṃ, śastreṇopacaret|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------------| kuṭṭayetpakṣmasadanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam|26| bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ| pothakīśyāvasikatāśliṣṭotkliṣṭacatuṣṭayam|27| sakardamaṃ sabahalaṃ vilikhetsakukūṇakam| 27 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhagupasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogavijñānīyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣvapi-śastrasādhyeṣu madhye, pakṣmasadanaṃ kuṭṭayet sūcīkūrcena| arbudaṃ ca chindyādvṛddhipatrādinā| lagaṇādīni vrīhimukhādinā bhindyāt| pothakyādayaḥ kukūṇakāntā ekādaśa vilekhyāḥ| utkliṣṭacatuṣṭayaṃ-pittotkliṣṭaṃ kaphotkliṣṭaṃ raktotkliṣṭamutkliṣṭavartmaceti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vartmaroga- vijñānīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.6.9">
          <head>vartmarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vartmarogavijñānādanantaraṃ vartmarogapratiṣedha ārabhyata ityāha ---- athāto vartmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg> <seg type="unit" n="1">kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣākalkāmbusādhitam| sasiraṃ yojayetsnigdhaṃ nasyadhūmāñjanādi ca||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛcchronmīle vartmaroge purāṇaṃ ghṛtaṃ drākṣākalkāmbupakvaṃ samaśarkaraṃ yojayet| snigdhaṃ ca nasyādikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kumbhīkāvartmopakramamāha ---- kumbhīkāvartma likhitaṃ saindhavapratisāritam| yaṣṭīdhātrīpaṭolīnāṃ kvāthena pariṣecayet||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kumbhīkāvartma likhitaṃ vṛddhipatrādinā saindhavalavaṇena pratisāritaṃ sat madhuyaṣṭikādikvāthena pariṣecayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kathaṃ vartma lekhanīyam ? ityāha ---- nivāte'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ| bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam| na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">maṇḍalāgreṇa tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam| likhettenaiva patrairvā śākaśophālikādijaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">phenena toyarāśervā picunā pramṛjannasṛk| sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā| ghṛtena siktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ūrdhvādhaḥ karṇayordattvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ| dvitīye'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham||8||</seg> kuryāccaturthe nasyādīn muñcedevāhni pañcame| ---------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nivāte sthāne āptairadhiṣṭhitasya-kṛtāśrayasya, tathā śuddhasya-vamanavirecanādinā, uttānaṃ nityaṃ śete tasya vartma vāsasā koṣṇāmbunā taptena sveditaṃ sannirbhujya-kuṭilīkṛtya, vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ dhṛtamevaṃ na sraṃsate| na vā calati sarvataḥ| anantaraṃ tadvartma tiryaṅ maṇḍalāgreṇa śastrapadāṅkitaṃ kṛtvā tenaiva śastreṇa śākādipatrairvā samudraphenena vā likhet| kiṃ kurvan ? picunā-karpaṭādiyojitena, raktaṃ pramṛjan| rakte sthite-avahati, sulikhitaṃ tadvartma jñātvā sakṣaudrairyathāsvaṃ kathitaiḥ saindhavādibhiḥ pratisārayet| paścāccoṣṇena vāriṇā prakṣālya sarpiṣā siktamanantaramabhyaktaṃ madhusarpiṣā ūrdhvādhaḥ karṇayoryavasaktubhiḥ piṇḍīṃ ca dattvā'vabadhnīyāt| dvitīye divase muktasya vartmano yathāsvaṃ pariṣekaṃ kuryāt| caturthe divase nasyādīn kuryāt| pañcame divase muñcedeva-nānyatkiñcitkuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------------------| samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūghārṣādyapīḍitam||9||</seg> vidyātsulikhitaṃ vartma likhed bhūyo viparyaye| ---------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samaṃ nakhasadṛśaṃ śophādyapīḍitaṃ sulikhitaṃ vartma jānīyāt| viparyaye-asmāllakṣaṇādvaiparītye sati, tadvartma punarlikhet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------------| rukpakṣmavartmasadanasraṃsanānyatilekhanāt||10||</seg> snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ| ---------------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atilekhanādrujādīni syuḥ| tasmin-atilekhane, snehasvedādiko vātaghno vidhiḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------------------| abhyajya navanītena śvetarodhraṃ pralepayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">eraṇḍamūlakalkena puṭapāke pacettataḥ| svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtam||12||</seg> striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam| ---------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvetarodhraṃ navanītenābhyajya eraṇḍamūlakalkena pralepayet| anantaraṃ puṭapāke pacet| svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtaṃ sat yuvatīkṣīreṇa chagalyā vā kṣīreṇa marditaṃ netre secanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------------------| śālitandulakalkena liptaṃ tadvat pariṣkṛtam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kuryānnetre'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā| kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atilikhite vartmani navanītenāktaṃ śvetarodhraṃ śālitandulakalkena liptaṃ baddhaṃ pariṣkṛtaṃ-pūrvavatparikalpitaṃ puṭapākīkṛtaṃ svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtaṃ cetyarthaḥ, tat dadhimastunā mṛditaṃ sekaṃ kuryāt| dadhigrahaṇaṃ takramastvādinivṛttyai| athavā kevalena-kalkarodhrarahitena, mastunā jāṅgalamāṃsāśino narasya sekaṃ kuryāt| apiḥ svedanādisamudāyavikalpārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">piṭikā vrīhivakreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ| niṣpīḍayedanu vidhiḥ pariśeṣastu pūrvavat||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭhinonnatāḥ piṭikāḥ vrīhivakreṇa bhittvā'nu niṣpīḍayet| pariśeṣo vidhiḥ-pralepanakṣālanabandhanasecanādiḥ, pūrvavatkāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula">lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarvatra vartmani| ---------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lekhane bhedane ca eṣa eva kramaḥ sarvatra vartmani kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------------------| pittāsrotkliṣṭayoḥ svāduskandhasiddhena sarpiṣā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sirāvimokṣaḥ snigdhasya trivṛcchreṣṭhaṃ virecanam| likhite srutarakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam||17||</seg> yaṣṭīkaṣāyaḥ, sekastu kṣīraṃ candanasādhitam| ---------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittotkliṣṭe raktotkliṣṭe ca madhuraskandhaśṛtena ghṛtena snigdhasya puṃsaḥ sirāvimokṣaḥ kāryaḥ| tathā trivṛtātriphale virecanam| likhite vartmani srutalohite ca sati madhuyaṣṭikākvāthaḥ kṣālanaṃ hitam| kṣīraṃ candanasādhitaṃ tu seko hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------------------| pakṣmaṇāṃ sadane sūcyā romakūpān vikuṭṭayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">grāhayedvā jalaukobhiḥ payasekṣurasena vā| vamanaṃ, nāvanaṃ sarpiḥ śṛtaṃ madhuraśītalaiḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakṣmaṇāṃ sadane sati romakūpān-romamūlāni, sucyā vikuṭṭayet| jalaukobhirvā grāhayet| kṣīreṇekṣurasena vā vamanaṃ hitam| madhuraśītalaiḥ-drākṣādibhiḥ, pakvaṃ ghṛtaṃ nāvanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayetsurasārasaiḥ| tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣpakāsīsaṃ cūrṇayitvā tāmrapātre daśāhaṃ surasārasaiḥ-samūrvārasaiḥ, bhāvayet| tat-etat, pakṣmaśāte śreṣṭhamañjanam</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pothakīrlikhitāḥ śuṇṭhīsaindhavapratisāritāḥ| uṣṇāmbukṣālitāḥ siñcet khadirāḍhakiśigrubhiḥ||21||</seg> apsiddhairdviniśāśreṣṭhāmadhukairvā samākṣikaiḥ| ---------------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pothakīrlikhitā vṛddhipatrādibhiḥ, śuṇṭhīsaindhavābhyāṃ pratisāritāḥ, tathoṣṇāmbunā kṣālitāḥ, jalakvathitaiḥ khadirādibhiḥ siñcet| dviniśādibhirvā jalakvathitaiḥ samākṣikaiḥ siñcet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭe vilikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sūkṣmaiḥ saindhavakāsīsamanohvākaṇatārkṣyajaiḥ| vamanāñjananasyādi sarvaṃ ca kaphajiddhitam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphotkliṣṭe vartmani śastreṇa vilikhite saindhavādibhiḥ sūkṣmarajīkṛtairmākṣikasahitaiḥ pratisāraṇaṃ hitam| tathā vamanādi hitam| sarvaṃ ca yatkaphajit tacca hitam|</ab>
          <ab type="mula">kartavyaṃ lagaṇe'pyetadaśāntāvagninā dahet| ---------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lagaṇe'pīdaṃ kāryam| evamapyaśame sati jvalanena dahet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">|svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍya bhiṣaga(ḍyotsaṅgāṃ cā)_ ñjananāmikām| śilailāsaindhavanataiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet||1||</seg> <seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------------| kukūṇe khadiraśreṣṭhānimbapatraśṛtaṃ ghṛtam||24||</seg> pītvā dhātrī vametkṛṣṇāyaṣṭīsarṣapasaindhavaiḥ| ---------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kukūṇe khadirādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ dhātrī-stanadāyinī, pītvā kṛṣṇādibhirvamet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------------| abhayāpippalīdrākṣākvāthenaināṃ virecayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhayādikvāthenaināṃ-stanadāyinīṃ, virecayet|</ab>
          <ab type="mula">mustādvirajanīkṛṣṇākalkenālepayetstanau| dhūpayetsarṣapaiḥ sājyaiḥ----------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustādikalkena kucāvālepayet| sājyaiḥ sarṣapaiḥ stanau dhūpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------------------| -----------------------------śuddhāṃ kvāthaṃ ca pāyayet||26||</seg> paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalodbhavam| ---------------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhāṃ ca-vamanavirecanādinā, paṭolādikaṃ kvāthaṃ tāṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------------------| śiśostu likhitaṃ vartma srutāsṛgvā'mbujanmabhiḥ||27||</seg> dhātryaśmantakajambūtthapatrakvāthena secayet| ---------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiśoḥ punarvartma likhitaṃ jalaukābhirvā srutaraktaṃ dhātryādipatrakvāthena secayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------------------| prāyaḥ kṣīraghṛtāśitvādbālānāṃ śleṣmajā gadāḥ||28||</seg> tasmādvamanamevāgre sarvavyādhiṣu pūjitam| ---------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyo-bāhulyena, kṣīraghṛtabhojanatvācchiśūnāṃ kaphajā rogāḥ syuḥ| tasmādvamanameva pūrvaṃ teṣāṃ sarvavyādhiṣu pūjitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tadeha vamanamāha ---- ---------------------------------------------------------| sindhūtthakṛṣṇāpāmārgabījājyastanyamākṣikam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">cūrṇo vacāyāḥ sakṣaudro madanaṃ madhukānvitam| kṣīraṃ kṣīrānnamannaṃ ca bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ||30||</seg> vamanaṃ sarvarogeṣu viśeṣeṇa kukūṇake| ---------------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sindhūtthetyādi vamanaṃ dadyāt, vacācūrṇaḥ sakṣaudro vā, madanaphalaṃ madhuyaṣṭīyuktaṃ vā| kṣīraṃ kṣīrānnaṃ tathā'nnaṃ bhajataḥ śiśoryathākramaṃ vamanatrayametat yojyam| vamanaṃ sarveṣvevāmayeṣu śiśoḥ śreṣṭham| viśeṣeṇa kukūṇake hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------------------| saptalārasasiddhājyaṃ yojyaṃ cobhayaśodhanam||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptalārasena vā siddhaṃ ghṛtamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dviniśārodhrayaṣṭyāhvarohiṇīnimbapallavaiḥ| kukūṇake hitā vartiḥ piṣṭaistāmrarajonvitaiḥ||32||</seg> kṣīrakṣaudraghṛtopetaṃ dagdhaṃ vā lohajaṃ rajaḥ| ---------------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kukūṇake dviharidrādibhistāmracūrṇayuktairjalapiṣṭairvartirhitā| kṣīrādiyuktaṃ dagdhaṃ lohotthaṃ vā cūrṇaṃ hitam| kecittu samudraphenacūrṇaṃ dagdhaṃ dugdhamākṣikayuktamityāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------------------| elārasonakatakaśaṅkhoṣaṇaphaṇijjakaiḥ||33||</seg> vartiḥ kukūṇapothakyoḥ surapiṣṭaiḥ sakaṭphalaiḥ| ---------------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> elādibhiḥ kaṭphalayuktaḥ kukūṇapothakyoḥ surāpiṣṭairvatirhitā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------------| pakṣmarodhe pravṛddheṣu śuddhadehasya romasu||34||</seg> <seg type="unit" n="35">utsṛjya dvau bhruvo'dhastādbhāgau bhāgaṃ ca pakṣmataḥ| yavamātraṃ yavākāraṃ tiryak chitvā''rdravāsasā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">apaneyamasṛk tasminnalpībhavati śoṇite| sīvyetkuṭilayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">badhvā lalāṭe paṭṭaṃ ca tatra sīvanasūtrakam| nātigāḍhaślathaṃ sūcyā nikṣipedatha yojayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">madhusarpiḥkavalikāṃ na cāsmin bandhamācaret| nyagrodhādikaṣāyaiśca sakṣīraiḥ secayedruji||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pañcame divase sūtramapanīyāvacūrṇayet| gairikeṇa vraṇaṃ yuñjyāttīkṣṇaṃ nasyāñjanādi ca||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakṣmarodhe romasu prakarṣeṇa vṛddheṣu śuddhaśarīrasya narasya bhravo'dhastādvou bhāgāvutsṛjya-vihāya, pakṣmato bhāgaṃ hitvā yavamātraṃ-yavasaṃsthānaṃ, tiryak chittvā klinnavastreṇa raktamapanayet| rakte cālpībhavati sati vakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ sīvyet| tato lalāṭe paṭṭaṃ badhvā tatra ca paṭṭe sīvanasūtrakaṃ nātigāḍhaślathaṃ sūcyā vinikṣipet| anantaraṃ mākṣīkaghṛtakavalikāṃ yojayet| na cātra bandhaṃ kuryāt| pīḍāyāṃ satyāṃ nyagrodhādi kaṣāyaiḥ kṣīrayutaiḥ secayet| pañchame divase sūtramapanīya vraṇaṃ gairikeṇāvacūrṇayet| tīkṣṇaṃ ca nasyādi yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula">dahedaśāntau nirbhujya vartmadoṣāśrayāṃ valīm| saṃdaṃśonādhikaṃ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṃ dahet|40| sūcyagreṇāgnivarṇena, dāho bāhyālajeḥ punaḥ| bhinnasya kṣāravahnibhyāṃ succhinnasyārbudasya ca|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamapyaśāntau vartmadoṣāśrayāṃ valīṃ nirbhujya dahet| adhikaṃ pakṣma saṃdaṃśena hṛtvā tasya pakṣmaṇa āśrayaṃ dahet| kena ? sūcyagreṇāgnivarṇena| bāhyālajestu bhinnasya dāhaḥ kāryaḥ| alajīśabdaḥ puṃsyapi dṛṣṭaḥ| arbudasya kṣāravahnibhyāṃ suṣṭu cchinnasya dāhaḥ kārya iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarakhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vartma- rogapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.6.10">
          <head>sandhisitāsitarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yathoddeśastathā nirdeśa iti tāneva tāvatsandhiroganāha ---- athātaḥ sandhisitāsitarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vartmarogapratiṣedhādanantaraṃ sthānānupūrvyā sandhisitāsitarogavijñānamārabhyate- saṃ-sandhī ca sitāsitau ca sandhisitāsitāḥ, teṣu rogāḥ, teṣāṃ vijñānam| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vāyuḥkruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ| aśru srāvayate vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt||1||</seg> tena netraṃ sarugrāgaśophaṃ syātsa jalāsravaḥ| -----------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavanaḥ kupito jalavāhinīḥ sirāḥ prāpya jalākṛti aśru srāvayate| kutaḥ ? vartmaśuklasandhe kanīnakāt| tena-jalābhasrāveṇa, nayanaṃ saruk sarāgaṃ saśophaṃ ca syāt| sa ca jalāsravākhyo rogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| kaphāt kaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt kaphāsrave sati śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ ca sravet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ| pṛthumūlabalaḥ snigdhaḥ savarṇo mṛdupicchilaḥ||3||</seg> mahānapākaḥ kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā śophastīkṣṇāgrādiguṇaḥ| sa upanāhākhyo nīrujaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| raktād raktāsrave tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktena raktāsravo bhavati| tasmiṃśca tāmravarṇamuṣṇaṃ cāśru saṃsravet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vartmasandhyāśrayā śukle piṭikā dāhaśūlinī| tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vartmasandhirāśrayo yasyāḥ sā vartmasandhyāśrayā, śukle piṭikā śūladāhavatī tāmravarṇā mudgasadṝśī parvaṇī bhaṇyate| sā ca bhinnā satī raktaṃ sravati| eṣā ca raktasamutthaiva vedyā, raktāsravādanantaramasyāḥ pāṭhāt raktasrāvitvācca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pūyāsrave malāḥ sāsrā vartmasandheḥ kanīnakāt| srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅmāṃsapākataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūyāsravākhye doṣā raktasahitā vartmasandheḥ kanīnakāt punaḥ punaḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅmāṃsapākāddhetoḥ srāvayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūyālaso vraṇa ucyate| kīdṛk ? sūkṣmaḥ tathā śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kvāsau syāt ? kanīnasandhau| tathā''dhmāyīānāhavān, pūyāsrāvī saruk ca syāt|</ab>
          <ab type="mula">kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kanīnasyāntaḥ śopho ruktodadāhavān alajītyucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān||8||</seg> pūyāsrāvī kṛmigranthirgranthiḥ kṛmiyuto'rtimān| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāṅge kanīne vā kaṇḍvādimāṃstathā pūyāsrāvī granthireva kṛmiyukto'rtimān kṛmigranthirucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ||9||</seg> śastreṇa sādhayetpañca sālajīnāsravāṃstyajet| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upanāhādīṃścturaḥ śastreṇa sādhayet| āsravān-jalāsravādīṃścaturaḥ, alajīṃ ceti pañca tyajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">evaṃ sandhigatānnava rogānākhyāya sitabhāgasthān rogānāha ---- -----------------------------------------------| pittaṃ kuryātsite bindūnasitaśyāvapītakān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklaṃ sadāharuk| rogo'yaṃ śuktikasaṃjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> site netradeśe pittaṃ kartṛ bindūn kṛṣṇaśyāvapītān kuryāt| malalepadigdhadarpaṇasamānaṃ vā sarvam śuklam| evamubhayaprakāro'pyayaṃ sadāharuk śuktikasaṃjño rogaḥ, śakṛdbhedena tṛṣā jvareṇa ca yuktaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛddhyadhimāṃsakam| śuklārma-----------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphācchuklabhāge samaṃ-na tu viṣamam, tathā śvetavarṇamadhimāṃsakaṃ ciravṛddhi, tat śuklārma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| ---------------śophastvarujaḥ savarṇo bahalo'mṛduḥ||12||</seg> guruḥ snigdho'mbubindvābho balāsagrathitam smṛtam| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śophastu nīrujaḥ samānavarṇo bahalādistathā jalabindusamo balāsagrathitaṃ smṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bindubhiḥ piṣṭavatsitairutsannaiḥ piṣṭakaṃ nāmārma vadet</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">raktarājītataṃ śuklamuṣyate yatsavedanam| aśophāśrūpadehaṃ ca sirotpā taḥ sa śoṇitāt||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktarājītataṃ śuklaṃ-śuklabhāgaṃ, uṣyate| yatsavedanaṃ śophāśrūpaleparahitaṃ sa śoṇitāt sirotpātaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan| kuryātsāsraṃ sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirotpāto'cikitsitastā eva-raktā eva, rājīrvardhayan sirāharṣaṃ sāsraṃ kuryāt| tena-sirāharṣeṇa, locanaṃ vīkṣaṇākṣamaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula">sirājāle sirājālaṃ būhadraktaṃ ghanonnatam| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirājāle bṛhattathā raktaṃ ghanamunnataṃ ca yad bhavati, tatsirājālaṃ nāma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābhamadhimāṃsakam||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samaṃ-natu viṣamaṃ, tathā ślakṣṇaṃ yadadhimāṃsakaṃ tacchoṇitārma|</ab>
          <ab type="mula">nīruk ślakṣṇo'rjunaṃ binduḥ śaśalohitalohitaḥ| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīrujaḥ ślakṣṇo binduḥ śaśalohitatāmro'rjunaṃ nāma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| mṛdvāśuvṛddhyaruḍmāṃsaṃ prastāri śyāvalohitam||17||</seg> prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ--------------------| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsaṃ prastāritaṃ tathā mṛdu tathā āśuvṛddhi tathā nīruk śyāvalohitaṃ prastāryarmetyucyate| tacca tribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------snāvārma snāvasannibham| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snāvasadṛśaṃ tu snāvārmetyucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------| śuṣkasṛkpiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu||18||</seg> adhimāṃsārma tad--------------------------------| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṣkaraktapiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ tathā bahalaṃ pṛthu ca syāt, tadadhimāṃsārma bhaṇyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------dāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ| kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ piṭikāḥ sarṣapopamāḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṭikā dāhādimatyastathā sirācitāḥ kṛṣṇabhāgāsannāḥ sarṣapasaṃsthānāḥ sirāsaṃjñāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sitabhāgotthānāmeṣāṃ trayodaśānāṃ sādhanaṃ sūtrayati ---- śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam| sādhayaidauṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam||20||</seg> navotthaṃ tadapi dravyaiḥ-----------------------------| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuktyādīn ṣaḍauṣadhaiḥ sādhayet| śeṣān sapta śastreṇa sādhayet| navotthitānetānapi bheṣajairupakramet na kevalaṃ pūrvoktaṃ ṣaṭkamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------armoktaṃ yacca pañcadhā| tacchedyamasitaprāptaṃ māṃsasnavasirāvṛtam||21||</seg> carmoddālavaducchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ ca varjayet| -----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yacca pañcaprakāramarmoktaṃ-śuklārma śoṇitārma prastāryarma snāvārmādhimāṃsārma, etacchedanārham| yat kṛṣṇabhāgaprāptaṃ māṃsasnāvasirāvṛtaṃ carmoddālavaducchrāyi tadvarjayet-na cikitset| yacca dṛṣṭiprāptaṃ tadapi varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha kṛṣṇarogānāha ---- -----------------------------------------------| pittaṃ kṛṣṇe'thava dṛṣṭau śukraṃ todāśrurāgavat||22||</seg> <seg type="unit" n="23">chitvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam| pakvajambūnibhaṃ kiñcinnimnaṃ ca kṣataśukrakam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tatkṛcchrasādhyaṃ, yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt| tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā||24||</seg> tṛtīyapaṭalacchedādasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ kartṛ kṛṣṇabhāge dṛṣṭau vā śukraṃ janayati| kimbhūtam ? todāśrurāgayuktam| kiṃ kṛtvā ? tvacaṃ-prathamaṃ paṭalaṃ chittvā, tena kṛṣṇamaṇḍalaṃ pakvajambūsadṛśaṃ nimraṃ ca kṣataśukrakaṃ syāt| tacca kṛcchrasādhyam| dvitīyapaṭalavyadhāttu yāpyaṃ syāt| tatra-dvītīyapaṭalavyadhe, todādīnāṃ bāhulyaṃ tathā sūcīviddhopamakṛṣṇamaṇḍalatvaṃ ca| todādibhūyastvena sevanīviddhopamakṛṣṇamaṇḍalatayā ca dvitīyapaṭalavyadho'numīyata ityarthaḥ| tṛtīyapaṭalacchedāt vraṇairnicitamasādhyaṃ kṣataśukrakam| evaṃ kṣataśukrakaṃ tridhā'bhidhāya śuddhaśukramācaṣṭe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ nātiruk śuddhaśukrakam||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṅkhavacchuklaṃ śuddhaśukrakam| tacca kaphājjāyate| na cātivedanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ātāmrapicchilāsrasrudātāmrapiṭikā'tiruk| ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā varjyā'sṛjā'jakā||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ātāmraṃ-īṣattāmravarṇaṃ, picchilaṃ cāsraṃ sravati yā'sau ātāmrapicchilāsrasrut| tathā ātāmrapiṭikā tathā'tipīḍāvatī tathā'jāviṭsadṛśe ucchrāyakārṣṇye yasyāḥ saivam| ajakākhyā raktena syāt| sā ca varjyā'sādhyatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam| satodadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyate||27||</seg> animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saraktairmalaiḥ sirāśukraṃ syāt| tena sirāśukreṇa juṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalaṃ sirābhiravatanyate| kimbhūtābhiḥ ? satodadāhatāmrābhiḥ| animittaṃ-akasmāt, asmin kadāciduṣṇamacchaṃ ghanaṃ vā'sraṃ sravati| tacca tyajedasādhyatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛtkṛṣṇaṃ nīyate śuklarūpatām||28||</seg> <seg type="unit" n="29">dhavalābhropaliptābhaṃ niṣpāvardhadalākṛti| atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam||29||</seg> pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣaiḥ saraktaiḥ sakṛt-ekahelayaiva, kṛṣṇamaṇḍalaṃ śuklarūpatāṃ nīyate| kimbhūtam ? dhavalābhropaliptābham| tathā niṣpāvārdhadalasyevākṛtiryasya tadevam| tathā tīvravedanārāgadāhaśvayathubhiḥ pīḍitam| tacca śukraṃ pākātyayena tīvrarujaṃ varjayet-nopakramet|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| yasya vā liṅganāśo'ntaḥ śyāvaṃ yadvā salohitam|30| atyutsedhāvagāḍhaṃ vā sāśru nāḍīvraṇāvṛtam| purāṇaṃ viṣamaṃ madhye vicchinnaṃ yacca śukrakam|31| pañcetyuktā gadāḥ kṛṣṇe sādhyāsādhyavibhāgataḥ| 31 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sandhisitāsitarogavijñhānīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya ca śukrasya liṅganāśaḥ-antardṛṣṭivināśa ityarthaḥ, yacca śyāvamantaḥ, yacca kiñcillohitam, tathā'tyunnatamavagāḍhaṃ vā, sāśrunāḍīvraṇāvṛtaṃ vā, tathā purāṇaṃ-vatsarātītam tathā viṣamasaṃsthānam, tathā madhye vicchinnaṃ yacca śukrakaṃ, tatsarvaṃ varjayet| kṛṣṇamaṇḍale iti-pūrvoktena prakāreṇa, pañca rogāḥ sādhyāsādhyavibhāgenoktāḥ| sukhagrahaṇadhāraṇārthaṃ saṅkhyopādānamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sandhisitāsiratogavijñānīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.6.11">
          <head>sandhisitasitarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">asmādanantaraṃ sandhisitāsitarogapratiṣedha ucyate ---- athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyadayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratiṣidhyate nirākriyate cikitsyata iti pratiṣedhaḥ,-cikitsā| śeṣaṃ pūrvavat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">jalāsrāvakaphāsrāvayorasādhyatvādupanāhacikitsāmāha ---- upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ bhinnaṃ vrīhimukhena ca| lekhayenmaṇḍalāgreṇa tataśca pratisārayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pippalīkṣaudrasindhūtthairbadhnīyātpūrvavattataḥ| paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayecca tam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaidyo maṇḍalāgreṇopanāhaṃ sandhirogaṃ lekhayet| kimbhūtam ? svinnaṃ vartmarogapratiṣedhoktena prakāreṇa poṭalikayoṣṇodakaplutayeti| tathā vrīhimukhena bhinnam| tataḥ pippalyādibhiḥ pratisārayet| [ tataḥ-] anantaraṃ, pūrvavat-prakṣālyoṣṇena vāriṇā ghṛtena siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā ūrdhvādhaḥ karṇayośca yavasaktubhiḥ piṇḍīṃ dattvā, badhnīyāditi| tathā paṭolapatrāmalakakvāthena cāścyotayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">parvaṇī baḍiśenāttā bāhyasandhitribhāgataḥ| vṛddhipatreṇa vardhyā'rdhe syādaśrugatiranyathā||3||</seg> cikitsā cārmavatkṣaudrasaindhavapratisāritā| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> parvaṇī bāhyasandhitribhāge baḍiśena gṛhītā satī vṛddhi patreṇa vardhyā-chedanīyā| kutra bhāge vardhyā ? ityāha-ardhe| ato'nyathā-adhikacchedanāt, aśrugatiḥ syāt| cikitsā ceyamarmavat| tatra caivamuktam (ślo. 20)-"samyak chinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam| uṣṇena sarpiṣā siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā|| badhnīyātsecayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca| karañjabījasiddhena kṣīreṇa' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| pūyālase sirāṃ vidhyettatastamupanāhayet||4||</seg> kurvīta cākṣipākoktaṃ sarvaṃ karma yathāvidhi| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūyālase sirāṃ vidhyet| anantaramupanāhayet| akṣipākoktaṃ cāśeṣaṃ karma yathāvidhi kurvīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| saindhavārdrakakāsīsalohatāmraiḥ sucūrṇitaiḥ||5||</seg> cūrṇañjanaṃ prayuñjīta sakṣaudrairvā rasakriyām| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavādibhiścūrṇāñjanaṃ prayuñjīta| saindhavādibhireva mākṣikayutai rasakriyāṃ vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhittvā vilikhya ca||6||</seg> triphalākṣaudrakāsīsasaindhavaiḥ pratisārayet| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmigranthi tripalādibhiḥ pratisārayet| kimbhūtam ? karīṣeṇa-gomayādinā svinnam, tathā vrīhimukhādibhirbhittvā vilikhya ca|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| pittābhiṣyandavacchuktiṃ------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuktyākhyaṃ rogaṃ pittābhiṣyandena tulyamupācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| ----------------------------balāsāhvayapiṣṭake||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kaphābhiṣyandavanmuktvā sirāvyadhamupācaret| bījapūrarasāktaṃ ca vyoṣakaṭphalamañjanam||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balāsagrathitaṃ piṣṭakaṃ ca sirāvyadhaṃ varjayitvā kaphābhiṣyandavadupācaret| tathā bījapūrakarasenāktaṃ vyoṣakaṭphalamañjanaṃ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jātīmukulasindhūtthadevadārumahauṣadhaiḥ| piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ śophakaṇḍūghnamañjanam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātīmukulādibhiḥ prasannayā piṣṭairvartiḥ śophakaṇḍūharamañjanam|</ab>
          <ab type="mula">raktasyandavadutpātaharṣajālārjunukriyā| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirotpātasirāharṣasirājālārjune kriyā raktasyanda iva kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| sirotpāte viśeṣeṇa ghṛtamākṣikamañjanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sirāharṣe tu madhunā ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam| arjune śarkarāmastukṣaudrairāścayotanaṃ hitam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sphaṭikaḥ kuṅkumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhunā'ñjanam| madhunā cāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirotpāte viśeṣeṇa ghṛtamākṣikamañjanaṃ hitam| sirāharṣe mākṣikeṇa ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam| arjune śarkarāmastukṣaudreṇāścyotanaṃ hitam| spāṭikādi mākṣikeṇāñjanamathavā sauvīrāñjanaṃ madhunā hitam| śaṅkho vā samudrapheno vā śarkarayā saha hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">armoktaṃ pañcadhā tatra tanu dhūmāvilaṃ ca yat| raktaṃ dadhinibhaṃ yacca śukravattasya bheṣajam||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arma pañcaprakāramuktam| teṣu madhye yattanu dhūmavadāvilaṃ ca, tathā raktaṃ-raktavarṇaṃ, dadhisadṛśaṃ ca yat, tasyārmaṇaḥ śukrasadṛśamauṣadham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">athārmaṇaḥ śastracikitsāmāha ---- uttānasyetarat svinnaṃ sasindhūtthena cāñjitam| rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">itthaṃ saṃroṣitākṣāsya pracale'rmādhimāṃsake| dhṛtasya niścalaṃ mūrdhni vartmanośca viśeṣataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">apāṅgamīkṣamāṇasya vṛddh'rmaṇi kanīnakāt| valī syādyatra tatrārma baḍiśenāvalambitam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nātyāyataṃ mucuṇḍyā vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ| samantānmaṇḍalāgreṇa mocayedatha mokṣitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kanīnakamupānīya caturbhāgāvaśeṣitam| chindyātkanīnakaṃ rakṣedvāhinīścāśruvāhinīḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kanīnakavyadhādaśru nāḍī cākṣṇi pravartate| vṛddhe'rmaṇi tathā'pāṅgātpaśyato'sya kanīnakam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttānasya puṃso vāmadakṣiṇayoritarat-ekamakṣi, svinnaṃkṛtasvedaṃ ca, tathā bījapūrarasena saindhavānvitenāñjitaṃ nimīlyasthagayitvā, vimardayet-malayet| anena prakāreṇa saṃroṣitākṣasyasato'rmādhimāṃse pracale sati mūrdhni niścalaṃ ghṛtasya vartmanośca viśeṣeṇa ghṛtasya kanīnakādarmaṇi vṛddhe satyapāṅgaṃ paśyato yatra valī syāt tatrārma baḍiśenāvalambitaṃ nātyāyataṃ-nātidīrghaṃ yathābhavatitathā'valambitam| tataḥ-anantaraṃ, mucuṇḍyā sūcyā sūtreṇa vā mocayet| atha mokṣitaṃ ca viccheditaṃ ca sat kanīnakamupānīya caturbhāgāvaśeṣitaṃ maṇḍalāgrena chindyāt| vyavahitānāmapi padānāmarthayogyatāvaśādeva sambandho'tra yojyaḥ| kanīnakaṃ rakṣet| kanīnakavyadhādaśru nāḍī cākṣṇi pravartate| apāṅgapradeśāccārmaṇi vṛddhe tathā kanīnakaṃ vīkṣamāṇasya chindyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">samyak chinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam| uṣṇena sarpiṣā siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">badhnīyātsecayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca| karañjabījasiddhena kṣīreṇa kvathitaistathā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sakṣaudrairdviniśārodhrapaṭolīyaṣṭikiṃśukaiḥ| kuraṇṭamukulopetairmuñcedevāhni saptame||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyak chinnaṃ madhvādibhiḥ pratisāritaṃ ghṛtenoṣṇena siktaṃ mākṣikasarpiṣā'bhyaktaṃ badhnīyāt| tṛtīyādidineṣu ca muktvā kṣīreṇa karañjabījasiddhena secayet| dviharidrādibhiśca kvathitaiḥ śītaiśca madhuyutaiḥ sekaṃ kuryāt| saptame dine muñcedeva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">samyak chinne bhavetsvāsthyaṃ hīnāticchedajān gadān| sekāñjanaprabhṛtibhirjayellekhanabṛṃhaṇaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samyak chinne'rmaṇi svāsthyaṃ bhavet| hīnāticchedajān rogān sekāñjanādyairyathāyogaṃ lekhanairbṛṃhaṇaiśca jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sitāmanaḥśilaileyalavaṇottamanāgaram| ardhakarṣonmitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca madhudrutam||24||</seg> añjanaṃ śleṣmatimirapillaśukrārmaśeṣajit| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sitādibhirardhakarṣonmitai rasāñjanaṃ dvikarṣonmitaṃ madhudrutamañjanaṃ śleṣmatimirādijit</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| triphalaikatamadravyatvacaṃ pānīyakalkitām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śarāvapihitāṃ dagdhvā kapāle cūrṇayettataḥ| pṛthakśeṣauṣadharasaiḥ pṛthageva ca bhāvitā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvilavaṇānvitā| triṇyetānyañjanānyāha lekhanāni paraṃ nimiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalāyā ekatamasya harītakyāderdravyasya tvacaṃ pānīyakalkitāṃ śarāvapihitāṃ kapāle dagdhvā cūrṇayet| tata eva triphalāyāḥ pṛthak śeṣauṣadharasaiḥ pṛthageva caikaikaṃ bhāvitā sā maṣī śoṣitā punaḥ peṣyā lavaṇadvayayutā| trīṇyetānyañjanāni paraṃ lekhanāni timiraghnāni nimirvakti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sirājāle sirā yāstu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ| na siddhyantyarmavattāsāṃ piṭikānāṃ ca sādhanam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirājāle yāḥ sirā kaṭhinā lekhanauṣadhairna sidhyanti tāsāmarmavat cikitsā, piṭikānāṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">doṣānurodhācchukreṣu snigdharūkṣā varā ghṛtam| tiktamūrdhvamasṛksrāvo rekasekādi ceṣyate||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śukreṣu doṣavaśāt kadācit rūkṣā kadācit snigdhā triphalā hitā| tathā ghṛtaṃ tiktamūrdhvamasṛksrāvo rekasekādi ceṣyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tristrivṛdvāriṇā pakvaṃ kṣataśukre ghṛtaṃ pibet| sirāyāν haredraktaṃ jalaukobhiśca locanāt||30||</seg> <seg type="unit" n="31">siddhenotpalakākolīdrākṣāyaṣṭividāribhiḥ| sasitenājapayasā secanaṃ salilena vā||31||</seg> rāgāśruvedanāśāntau paraṃ lekhanamañjanam| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛtkvāthena trīn vārān ghṛtaṃ pakvaṃ kṣataśukre pibet| paścātsirayā raktaṃ haret| nayanādvā jalaukobhirharet| tathā''jadugdhenotpalādibhiḥ siddhena saśarkareṇa secanaṃ hitam| athavotpalādikvathitena jalena secayet| rāgāśruvedanāśāntau satyāṃ lekhanamañjanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| vartayo jātimukulalākṣāgairikacandanaiḥ||32||</seg> prasādayanti pittāsraṃ ghnanti ca kṣataśukrakam| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātimukulādibhirvartayaḥ pittāsraṃ prasādayanti| kṣataśukraṃ ca ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| dantairdantivarāhoṣṭragavāśvājakharodbhavaiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">saśaṅkhamauktikāmbhodhiphenairmaricapādikaiḥ| kṣataśukramapi vyāpi dantavartirnivatayet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tamālapatraṃ godantaśaṅkhapheno'sthi gārdabham| tāmraṃ ca vartirmūtreṇa sarvaśukrakanāśinī||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi dhātavastryūṣaṇaṃ truṭiḥ| karañjabījaṃ laśuno vraṇasādi ca bheṣajam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśukraghnamañjanam| nimnamunnamayetsnehapānanasyarasāñjanaiḥ||37||</seg> sarujaṃ nīrujaṃ tṛptipuṭapākena śukrakam| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gajādyudbhavairdantaiḥ śaṅkhamuktāphenayutaiścuturthāṃśakamaricaiḥ kṣataśukrakamapi vyāpi dantavartiriyaṃ nivartayet| apiśabdācchuddhaśukrakamapi| tamālapatrādibhirvartirgomūtreṇa sarvaśukrakahṛt| ratnani-mauktikādīni, dantāḥ-gajādīnām, śṛṅgāṇi chāgādīnām, dhātavo-gairikādyāḥ, tryūṣaṇādīni, tathā vraṇasādi bheṣajaṃ-svarṇakṣīryādi, etadañjanaṃ savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśukraharam| nimnaṃ śukrakaṃ snehapānādibhirunnamayet| sarujaṃ nīrujaṃ ca tarpaṇapuṭapākenonnamayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| śuddhaśukre niśāyaṣṭīsārivāśābarāmbhasā||38||</seg> secanaṃ rodhrapoṭalyā koṣṇāmbhomagnayā'thavā| -----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhaśukre haridrādikvāthena secanaṃ hitam| athavā rodhrapoṭālyā koṣṇāmbumagnayā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------| bṛhatīmūlayaṣṭyāhvatāmrasaindhavanāgaraiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dhātrīphalāmbunā piṣṭairlepitaṃ tāmrabhājanam| yavājyāmalakīpatrairbahuśo dhūpayettataḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tatra kurvīta guṭikāstā jalakṣaudrapeṣitāḥ| mahānīlā iti khyātāḥ śuddhaśukraharāḥ param||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bṛhatīcūrṇādibhirāmalakajalena piṣṭaistāmrabhājanaṃ lepitaṃ yavādibhirdhūpayet| anantaraṃ tatra guṭikāstoyamākṣikapiṣṭāḥ kuryāt| etāśca mahānīlā iti prathitāḥ paraṃ śuddhaśukraghnāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">sthire śure ghane cāsya bahuśo'paharedrasṛk| śiraḥkāyavirekāṃśca puṭapākāṃśca bhūriśaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthire śukre ghane cāturasyāsya bahuśo raktaṃ mokṣayet| śirovirekādīn puṭapākāṃśca punaḥpunaḥ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kuryānmaricavaidehīśirīṣaphalasaindhavaiḥ| harṣaṇaṃ triphalākvāthapītena lavaṇena vā||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maricādibhirharṣaṇaṃ kuryāt| triphalākvāthapītena saindhavena vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">kuryādañjanayogau vā ślokārdhagaditāvimau| śaṅkhakolāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ||44||</seg> surādantārṇavamalaiḥ śirīṣakusumānvitaiḥ| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> imau ślokārdhauktau yogau gha(ha)rṣaṇāya kuryāt| śaṅkhādibhirmākṣikāntaireko yogaḥ, surādibhiḥ kusumāntairanyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-----------------------------------------------| dhātrīphaṇijjakarase kṣāro lāṅgalikodbhavaḥ||45||</seg> uṣitaḥ śoṣitataścūrṇaḥ śukraharṣaṇamañjanam| -----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātryādirase kṣāro lāṅgalikaja uṣitaḥ śoṣitaścūrṇaḥ śukraharṣaṇamañjanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-----------------------------------------------| mudgā vā nistuṣāḥ piṣṭāḥ śaṅkhakṣaudrasamāyutāḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sāro madhūkānmadhumān majjā vā'kṣātsamākṣikā| gokharāśvoṣṭradaśanāḥ śaṅkhaḥ phenaḥ samudrajaḥ||47||</seg> vartirarjunatoyena hṛṣṭaśukrakanāśinī| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṅkhamadhuyutā mudgā nistuṣāḥ piṣṭā athavā'ñjanam| madhūkātsāro madhuyuto'ñjanam| athavā bibhītakānmajjā mākṣikānvitā| saṃ-gavādidantāḥ śaṅkhaḥ samudrapheno vā pārthajalena piṣṭāvartihṛṣṭaśukrahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ vālādibhirlikhet||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ vālaśākapatrādibhirlikhet|</ab>
          <ab type="mula">sirāśukre tvadṛṣṭighne cikitsā vraṇaśukravat| -----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāśukre punaradṛṣṭighne cikitsā vraṇaśukra iva kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------| puṇḍrayaṣṭyāhvakākolīsiṃhīlohaniśāñjanam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kalkitaṃ chāgadugdhena saghṛtairdhūpitaṃ yavaiḥ| dhātrīpatraiśca paryāyādvartiratrāñjanaṃ param||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṇḍrādikaṃ chāgadugdhena piṣṭaṃ sasarpiṣkairyavairāmalakapatraiśca paryāyeṇa dhūpitā vartirne(ra)trāñjanaṃ param|</ab>
          <ab type="mula">aśāntāvarmavacchastramajakākhye ca yojayet| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśāntau satyāmarmavadajakākhye ca śastraṃ prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-----------------------------------------------| ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre'nyatra ca tadvidhe||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vedanopaśamaṃ snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ| kuryādbībhatsatāṃ jetuṃ śukrasyotsedhasādhanam||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asādhyāyāmajakāyāṃ śukre cānyatra roge tatprakāre'sādhye vedanopaśamaṃ snehapānādibhirvidadhīta| bībhatsatāṃ-nindyatāṃ, jetuṃ śukrasyotsedhasādhanaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">nālikerāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam| bhasmādbhiḥ srāvayettābhirbhāvayetkarabhāsthijam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">cūrṇaṃ śukreṣvasādhyeṣu tadvaivarṇyaghnamañjanam| sādhyeṣu sādhanāyālamidameva ca śīlitam||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nālikerāsthyādijaṃ bhasma adbhiḥ srāvayet| tābhiradbhiḥ karabhāsthijaṃ cūrṇaṃ bhāvayet| taccūrṇamañjanamasādhyeṣu śukreṣu vaivarṇyaharam| śīlitaṃ caitadeva śukrāṇāṃ sādhanāyālaṃ-śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula">ajakāṃ pāRśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam| samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet|55| vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca| saptarātrād vraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāge same sthire|56| snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā| tathā'pi punarādhmāne bhedacchedādikāṃ kriyām|57| yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam| 57 1/2| nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathāsvaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt| na hīyate labdhabalā tathā'nta- stīkṣṇāñjanairdṛk satataṃ prayuktaiḥ| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sandhisitāsitarogapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajakāṃ pārśvataḥ sūcyā vidhvā jalaṃ ca niḥsrāvyānantaramaṅguṣṭhena samaṃ vasārdreṇa-vasayā dravīkṛtya, vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet| baddhaṃ baddhaṃ vimucya sa saptarātrād vraṇe rūḍhe sati tathā kṛṣṇabhāge same sthite sati snehāñjanaṃ ca kartavyam| kṣīraghṛte ca nasyam| evamapi kṛte punarādhmāne sati bhedacchedādikāṃ kriyāṃ yuktyā kuryāt| yathā'ticchedena dṛṣṭernimajjanaṃ na syāt| śukreṣu ca nityaṃ ghṛtaṃ yathāyogaṃ pakvaṃ pānādau vidadhyāt| kim ? ityāha-tathā ghṛtapānasecanena labdhabalā dṛgantaḥ pratataṃ prayuktaistīkṣṇāñjanairna hīyate-na hāniṃ yāyāditi| upajātirvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sandhisitā- sitarogapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.6.12">
          <head>dṛṣṭirogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dṛṣṭirogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite| avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ dṛṣṭirogavijñānamāha| tatrāpi pūrvaṃ timiraṃ lilakṣayiṣurāha- [ male- ] doṣe vātādyanyatame, sirānusāriṇi tathā prathamaṃ-bāhyaṃ, paṭalaṃ śrite satyavyaktaṃ rūpaṃ paśyati| vyaktamapi kadācinnimittamantareṇa paśyati| eṣa timirākhyo roga iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati| bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre sūkṣmaṃ ca nekṣate||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dūrāntikasthaṃ rūpaṃ ca viparyāsena manyate| doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhāsthite| dṛṣṭerabhyantaragate hnasvavṛddhaviparyayam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">māntikasthamadhaḥsaṃsthe dūragaṃ nopari sthite| pārśve paśyennapārśvasthe timirākhyo'yamāmayaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīyaṃ paṭalaṃ prāpte'bhūtamapi paśyati, na kevalaṃ bhūtam| bhūtaṃ tu yatnena paśyati, taccāsannameva| dūre na ca sūkṣmaṃ paśyati| dūrāntikasthaṃ ca rūpaṃ vaiparītyena manyate,-dūrasthaṃ nikaṭasthaṃ, nikaṭasthaṃ dūrasthamityarthaḥ| doṣe maṇḍalasaṃsthāne dvitīyapaṭalāśrite eva maṇḍalānīvālokate| dṛṣṭimadhyasthe doṣa ekameva vastu dviprakāraṃ paśyati| bahudhāsthite doṣa ekameva vastu bahuprakāraṃ paśyati| dṛṣṭerabhyantarāśrite doṣe hrasvaṃ ca vṛddhaṃ ca tayorviparyayaḥ| hrasvaṃ ca mahāntaṃ, mahāntaṃ ca hrasvamiti vaiparītyena paśyati| adhaḥsthite doṣe samīpasthaṃ padārthaṃ nekṣate| upariṣṭātsthite doṣe dūragaṃ na paśyati| pārśvasthe doṣe pārśve rūpaṃ na paśyet| ayaṃ sarva eva timirasaṃjño rogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prāpnoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite| tenordhvamīkṣate nādhastanucailāvṛtopamam||6||</seg> yathā varṇaṃ ca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīyaṃ paṭalaṃ sthite doṣe kācatvaṃ prāpnoti| tena kācenordhvamīkṣate na tvadhaḥ| tacca tanuvastracchannasadṛśam| dṛṣṭiścātra doṣānusāreṇa rajyate| yathā vātena śyāvetyādi| krameṇa ca dṛṣtirhīyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| tathā'pyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ||7||</seg> liṅganāśaṃ malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamapyupekṣamāṇasyācikitsitasya tṛtīyaṃ paṭalaṃ muktvā caturthapaṭalaṃ gato malo-doṣaḥ, liṅganāśaṃ-dṛṣṭināśaṃ ca, kurvan dṛṣṭimaṇḍalaṃ chādayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti sāmānyalakṣaṇamuktva viśeṣamāha ---- -----------------------------------------------| tatra vātena timire vyāviddhamiva paśyati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">calāvilāruṇābhāsaṃ prasannaṃ cekṣate muhuḥ| jalāni keśān maśakān raśmīṃścopekṣite'tra ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kācībhūte dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam| candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajodhūmāvṛtāmiva| spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām||11||</seg> sa liṅganāśo------------------------------------| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-timireṣu madhye, pavanena timire sati vyāviddhamiva paśyati| tathā calaṃ dhūmāvilamaruṇābhāsaṃ muhuḥ-punaḥ-prasannaṃ cālokate-prakṛtisthanayanena paśyati, pavanasya calarūpatvāt| tathā jālādīni muhuḥ paśyati| āsyaṃ-mukhaṃ, anāsikaṃ-nāsikārahitaṃ, paśyati| tathā candradīpādīnāmanekatvaṃ vakramavakramiva ca manyate| vṛddhaḥ kāco rajodhūmāvṛtāmiva ca dṛṣṭiṃ kuryāt| tathā spaṣṭā'ruṇā''bhā yasyāstām| tathā vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā| tathā hatadarśanām| sa evaṃbhūto liṅganāśaḥ| iti vātajāstimirakācaliṅganāśā uktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">adhunā vāyusāmānyāṃ gambhīrāṃ dṛṣṭiṃ vyācaṣṭe ---- -------------------vāte tu saṅkocayati dṛksirāḥ| dṛgmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasou smṛtā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāte tu dṛksirāḥ saṅkocayati sati dṛṣṭimaṇḍalamantaḥ praviśati| sā gambhīrā dṛṣṭiḥ smṛtā| 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pittaje timire vidyutkhadyotadyotadīpitam| śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlaṃ ca paśyati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kāce dṛk kācanīlābhā tādṛgeva ca paśyati| arkendupativeṣāgnimaricīndradhanūṃṣi ca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittodbhave timire vidyudādidīpitaṃ tathā mayūratittiripatrābhaṃ prāyeṇa nīlaṃ ca paśyati| kāce kācanīlasadṛśī dṛṣṭiḥ syāt| tādṛgeva-kācanīlābhāsaṃ, paśyati| kāce kācanīla sadṛśī dṛṣṭiḥ śyāt| tādṛgeva kācanīlābhasaṃ paśyati| tathā'rkendu pariveṣādīn paśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhṛṅganīlā nirālokā dṛk snigdhā liṅganāśataḥ| dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā hṛsva hrasvadarśinī||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> liṅganāśād dṛṣṭiśca bhramaranīlā nirālokā snigdhā ca syāt| pittena hrasvasaṃjñā dṛṣṭiḥ syāt| sā ca hrasvā-hrasvasaṃsthānā, tathā hrasvadarśinī-alpadarśinī|</ab>
          <ab type="mula">bhavetpittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittabidagdhasaṃjñā dṛṣṭiḥ pītavarṇā syāt| tathā pītābhaṃ darśanaṃ yasyāḥ sā pītābadarśanā ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetaṃ ca paśyati||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śaṅkhedukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam| kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syālliṅganāśe tu lakṣyate| mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃsthitaḥ| uṣṇe saṅkocamāyāti chāyāyāṃ parisarpati||19||</seg> śaṅkhakundendukumudasphaṭikopamaśuklimā| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena timire sati prāyaḥ snigdhaṃ śuklaṃ cālokate| tathā śaṅkhādibhirivācitaṃ paśyati| kāce tu niṣprabhendvarkādibhirivācitaṃ paśyati| dṛk śuklābhā syāt liṅganāśe tu dṛśyate mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdhastathā dṛṣṭivināśanaśca| jalasyeva binduścalaḥ padminīpuṭasaṃsthitaḥ| ātape cāsou binduḥ saṅkucati| chāyāyāṃ prasarati| tathā śaṅkhādiśuklimā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------------------| raktena timire raktaṃ tamobhūtaṃ ca paśyati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistadṛk ca paśyati| liṅganāśe'pi tādṛg dṛṅ niṣprabhā hatadarśanā||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktena timire sati raktābhaṃ tathā tama iva ca paśyati| kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭiḥ syāt| tādṛgeva-rakta kṛṣṇaṃ vā, paśyati| liṅganāśe ca tādṛśyeva-kācavat, dṛṣṭistathā niṣprabhā hatadarśanā ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">saṃsargasannipāteṣu vidyātsaṅkīrṇalakṣaṇān| timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ||22||</seg> timire, śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsargasannipāteṣu saṅkīrṇalakṣaṇān-vyāmiśralakṣaṇān, timirakācaliṅganāśān vidyāt| tathā'kasmāt-nimittamantareṇa, taiḥ-saṃsargasannipātaiḥ, vyaktaṃ-spaṣṭaṃ, kadācidākulamīkṣaṇaṃdarśanaṃ, yasya sa evaṃbhūto narastimire syāt| śeṣayoḥ-kācaliṅganāśayoḥ dṛṣṭau citro rāgaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| dyotyate nakulasyeva yasya dṛṅ nicitā malaiḥ||23||</seg> nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyāturasya nakulasyeva dṛṣṭirdoṣairnicitā dyotyate-dedīpyate, sa nakulāndhaḥ| tatra-nakulāndhe, divā citraṃ paśyati, na tu niśi-rajānyām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| arke'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gado'paraḥ| divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ||25||</seg> vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arke'staparvatasya mastake nyastā gabhastayo yena tasmin sati stambhaṃ prāptā doṣā dṛśaṃ chādayanti| sa evaṃbhūto doṣāndho nāma rogaḥ| divā kathaṃ paśyati ? ityatra yuktimāha- saṃ-malā ahni divākararaśmibhiḥ spṛṣṭāstathā dṛṣṭipathādbhraṣṭā vilīnāḥ santaḥ, atra-rātryandhe, spaṣṭaṃ darśanaṃ dadati| divākarakaraspṛṣṭā iti hetau prathamā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tato'kṣiṇi| dāhoṣe malinaṃ śuklamahanyāviladarśanam||27||</seg> rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uṣṇena taptasya sahasā-jhaṭityeva, śiśirajalanimajjanāt tridoṣaraktasaṃpṛkta ūṣmordhvamakṣṇi yāti| tataḥ-ūṣmaṇa ūrdhvagamanāt, akṣṇi dāhoṣe bhavataḥ| śuklabhāgaśca malino bhavati| ahani-dine, āvilaṃ darśanaṃ jāyate, rātrau cāndhyam| sā dṛṣṭiruṣṇavidagdhākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| bhṛśamamlāśanāddoṣaiḥ sāsrairyā dṛṣṭirācitā||28||</seg> sakledakaṇḍūkaluṣā vidagdhā'mlena sā smṛtā| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atyantamamlāśanāt-amlabhakṣaṇāt, doṣaiḥ saraktairyā dṛṣṭirācitā kledakaṇḍūkaluṣānvitā syāt| sā vidagdhāmleti dṛṣṭiḥ smṛtā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------| śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ||29||</seg> dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śokādisantaptasya narasya vātādayo dhūmenevāvilāṃ dhūmadarśanāṃ dṛṣṭiṃ kuryuḥ| sa dhūmaro nāma rogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| sahasaivālpasattvasya paśyato rūpamadbhutam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bhāsvaraṃ bhāśkarādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ| kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām||31||</seg> vaidūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām| oupasargika ityeṣa liṅganāśo--------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sahasaiva-atarkitasya, puṃso'lpasattvasya rūpamadbhutaṃ paśyato bhāsvaraṃ bhāskaraprakāraṃ paśyato vā vātādayo locanāśritā dṛṣṭiṃ muṣitadarśanāṃ vaiḍūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmiva pīḍārahitāṃ kurvanti| kiṃ kṛtvā ? tejaḥ saṃśoṣya| ityeṣa aupasargiko liṅganāśaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| -------------------------------'tra varjayet|32| vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṃ hRasvajāmapi| ṣaṭ kācā nakulāndhaśca yāpyāḥ, śeṣāṃstu sādhayet|33| dvādaśeti gadā dṛṣṭou nirdiṣṭāḥ saptaviṃśatiḥ| 33 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne dṛṣṭirogavijñānīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu madhye, kaphādvinā liṅganāśān-vātapittasaṃsargasannipātaraktajoupasargikān ṣaṭ, tathā gabhīrāṃ hrasvajāmapidṛṣṭimityaṣṭau varjayet| ṣaṭ kācāḥ-vātapittakaphasaṃsargasannipātaraktajāḥ, nakulāndhaśceti sapta yāpyāḥ| śeṣāṃśca dvādaśa sādhayet, tatra vātapittakapharaktasaṃsargasannipātaiḥ pṛthak timirāṇīti ṣaṭ, saptamaḥ kaphena ca liṅganāśaḥ, aṣṭamaḥ pittavidagdhā dṛṣṭiḥ, navamo doṣāndhaḥ, daśama uṣṇavidagdhā, ekādaśo vidagdhāmlā, dvādaśo dhūmaraḥ, iti| evaṃ dṛṣṭimaṇḍale rogāḥ saptaviṃśatisaṅkhyāḥ kathitāḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne dṛṣṭiroga- vijñānīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.6.13">
          <head>timirapratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">asmādanantaraṃ timiripratiṣedha ucyate ----- athātastimirapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nanu, dṛṣṭirogavijñānādanantaraṃ dṛṣṭirogapratiṣedho jñāpyaḥ| upapannamāha bhavān| kiṃ tu dṛṣṭitogacikitsitasya bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyo vaktuṃ yuktaḥ| tatrāpi kramaprāptastimirapratiṣedha iti timirapratiṣedhārambha eva yuktaḥ| kācādīnāṃ tvalpavaktavyatvādatraivābhidhānam| tato bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyo liṅganāśasya| iti sarvaṃ yuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">timiraṃ kācatāṃ yāti kāco'pyāndhyamupekṣayā| netrarogeṣvato ghoraṃ timiraṃ sādhayed drutam||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> timiramupekṣayā kācatvaṃ yāti| kāco'pyupekṣita āndhyaṃ gacchati| ataḥ kāraṇānnetrarogeṣu madhye timiraṃ dāruṇaṃ śīghraṃ sādhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tulāṃ pacet jīvantyā droṇe'pāṃ pādaśeṣite| tatkvāthe dviguṇakṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet||2||</seg> <seg type="unit" n="3">prapauṇḍarīkakākolīpippalīrodhrasaindhavaiḥ| śatahvāmadhukadrākṣāsirādāruphalatrayaiḥ||3||</seg> karṣikairniśi tatpītaṃ timirāpaharaṃ param| ----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyāḥ palaśatamapāṃ droṇe pādāvaśeṣitaṃ pacet| tatkvāthe ghṛtaprasthaṃ dviguṇakṣīraṃ prapauṇḍarīkādibhiḥ karṣaparimāṇaiḥ kalkitairvipācayet| niśi pītaṃ tatparaṃ timirāpaham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| drākṣācandanamañjiṣṭhākākolīdvayajīvakaiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sitāśatāvarīmedāpuṇḍrāhvamadhukotpalaiḥ| pacejjīrṇaghṛtaprasthaṃ samakṣīraṃ picūnmitaiḥ||5||</seg> hanti tatkācatimiraraktarājīśirorujaḥ| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā drākṣādibhiḥ picūnmitaiḥ-karṣāṃśaiḥ, jīrṇasya-purāṇaghṛtasya prasthaṃ samakṣīraṃ pacet| tacca kācādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------| paṭolanimbakaṭukādārvīsevyavarāvṛṣam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak| prasthamāmalakānaṃ ca kvāthayennalvaṇe'mbhasi||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tadāḍhake'rdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet| mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭajodīcyacandanaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sapippalīkaistatsarpighrāṇakarṇāsyarogajit| vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut||9||</seg> viśeṣācchukratimiranaktāndhyoṣṇāmladāhahṛt| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādikaṃ parpaṭāntaṃ pṛthak palonmitamāmalakānāṃ prasthaṃ nalvaṇe-droṇe'mbhasi, kvāthayet| tadāḍhake mustādibhiḥ sapippalīkaiḥ piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, ardhapalikairghṛtaprasthaṃ vipācayet| tacca ghṛtaṃ ghrāṇādirogajit, vidradhyādirogajit, viśeṣeṇa śukrādighnam| etatpaṭolādyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------| triphalāṣṭapalaṃ kvāthyaṃ pādaśeṣaṃ jalāḍhake||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tena tulyapayaskena triphalāpalakalkavān| ardhaprastho ghrutātsiddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā||11||</seg> yuktaṃ pibettattimirī tadyuktaṃ vā varārasam| ----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalāyāḥ palāṣṭakaṃ jalāḍhake pādaśeṣaṃ kvāthyam| tena kvāthena tulyakṣīreṇa triphalāpalakalkayukto ghṛtārdhaprasthaḥ pakvaḥ śarkarayā mākṣikeṇa vā yutaṃ tattimirī pibet| ghṛtena vā tena yuktaṃ triphalākvāthaṃ doṣadūṣyādivaśāt pibet| etacca triphalāghrutamucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------| yaṣṭīmadhudvikākolīvyāghrīkṛṣṇāmṛtotpalaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pālikaiḥ sasirādrākṣairghṛtaprasthaṃ pacetsamaiḥ| ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pṛthak||13||</seg> mahātraiphalamityetatparaṃ dṛṣṭivikārajit| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṣṭyādibhiḥ pālikaiḥ sahasitādrākṣairajākṣīrādibhiḥ pṛthaksvarasaiḥ samaiḥ prasthapramāṇaiḥ sarpiḥprasthaṃ vipācayet| etanmahātraiphalaṃ suṣṭru dṛṣṭivikārajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------| traiphalenātha haviṣā lihānastriphalāṃ niśi||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yaṣṭīmadhukasaṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām| māsamekaṃ hitāhāraḥ pibannāmalakodakam||15||</seg> sauparṇaṃ labhate cakṣurityāha bhagavānnimiḥ| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> traiphalena ca sarpiṣā triphalāṃ yaṣṭīyuktāṃ mākṣikeṇa ca pariplutāṃ rātrau lihāno māsamekaṃ hitāśī sannāmalakodakaṃ piban gārutmataṃ cakṣurlabhata iti bhagavānnimirāha|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| tāpyāyohemayaṣṭyāhvasitājīrṇājyamākṣikaiḥ||16||</seg> saṃyojitā yathākāmaṃ timiraghnī varā varā| ----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāpyādibhiḥ saṃyojitā triphalā yathākāmaṃ varā timiraghnī syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------| saghṛtaṃ vā varākvāthaṃ śīlayettimirāmayī||17||</seg> apūpasūpasaktūn vā triphalācūrṇasaṃyutān| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā triphalākvāthaṃ sasarpiṣkaṃ timirarogaharamabhyaset| apūpādīn vā triphalācūrṇasaṃyutān śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| pāyasaṃ vā varāyuktaṃ śītaṃ samadhuśarkaram||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prātarbhaktasya vā pūrvamadyātpathyāṃ pṛthak pṛthak| mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṃ timirāturaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāyasaṃ triphalāyutaṃ va śītaṃ samadhuśarkaraṃ prātaradyāt| bhaktasya pūrvaṃ vā| harītakīṃ vā mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ pṛthak pṛthak yutāmanārataṃ timirāturo'dyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">srotojāṃśāṃścatuḥṣaṣṭiṃ tāmrāyorūpyakāñcanaiḥ| yuktān pratyekamekāṃśairandhamūṣodarasthitān||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatastacca niṣecayet| rasaskandhakaṣāyeṣu saptakṛtvaḥ pṛthak pṛthak||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṃ tribhirbhāgairyutaṃ tataḥ| cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotojāt catuḥṣaṣṭimaṃśāṃstāmrādibhiḥ pratyekamekāṃ-śairyutānandhamūṣodarasthitān dhmāpayitvā samyagāvṛttaṃ-āvartitaṃ śilāyāṃ, tataḥ-anantaraṃ, madhurādigaṇakvātheṣu tanniṣecayet pṛthak pṛthak saptavārān| tato vaiḍūryamuktāśaṅkānāṃ tribhirbhāgairyutametaccūrṇāñjanaṃ sarvatimiraghnaṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">māṃsītrijātakāyaḥkuṅkumanīlotpalābhayātutthaiḥ| sitakācaśaṅkhaphenakamaricāñjanapippalīmadhukaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">candre'śvanīsanāthe sucūrṇitairañjayedyugulamakṣṇoḥ| timirārmaraktarājīkaṇḍūkācādiśamamicchan||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-māṃsyādibhiḥ sūkṣmarajīkṛtaiścandre'śvinīyukte satyakṣiyugmamañjayet timirādiśāntimicchan| ārye mukhacapale|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">maricavaralavaṇabhāgau bhāgau dvau kaṇasamudraphenābhyām| sauvīrabhāganavakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphamayajit||25||</seg> <seg type="unit" n="1">| manohvātutthakastūrīmāṃsīmalayarocanāḥ| daśakarpūrasaṃyuktamaśītiguṇamañjanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">piṣṭaṃ citrāśvinīpuṣye ṣaḍvidhe timire hitam| prasādanaṃ ca dṛṣṭeḥ syāccakṣuṣeṇāvabhāṣitam]||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maricasaindhavayordvau bhāgau, pippalīsamudraphenayordvau bhāgau, sauvīrāñjanasya bhāgā nava, etaccitrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphāmayajit| gītirāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">drākṣāmṛṇālīsvarase kṣīramadyavasāsu ca| pṛthak divyāpsu srotojaṃ saptakṛtvo niṣecayet||26||</seg> <seg type="unit" n="27">taccūrṇitaṃ sthitaṃ śaṅkhe dṛkprasādanamañjanam| śastaṃ sarvākṣirogeṣu videhapatinirmitam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣādisvaraseṣu pṛthak pṛthak divyajale ca srotoñjanaṃ saptakṛtvo niṣecayet| taccūrṇikṛtaṃ śaṅke sthitaṃ dṛṣṭiprasādakṛdañjanaṃ sarvākṣirogeṣu śreṣṭhaṃ videhapatinirmitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nirdagdhaṃ bādarāṅgāraistutthaṃ cetthaṃ niṣecitam| kramādajāpayaḥ sarpiḥkṣaudre tasmāt paladvayam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kārṣikaistāpyamaricasrotojakaṭukānataiḥ| paṭurodhnaśilāpathyākaṇailāñjanaphenakaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yuktaṃ palena yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam| hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlataḥ||30||</seg> cūrṇo viśeṣāttimiraṃ bhāskaro bhāskaro yathā| ----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bādaraṅgāraistutthaṃ nirdagdhaṃ pūrvavat krameṇa chāgakṣīraghṛtamākṣike niṣecitaṃ, tasmāt-nirdagdhācca tutthāt paladvayaṃ, tāpyādibhiḥ kārṣikairyaṣṭīpalena ca yuktaṃ, mūṣāntardhmāpitaṃ cūrṇitaṃ, kācādīn hanti| susevito'yaṃ bhāskaraścūrṇo viśeṣeṇa timiraṃhanti| yathā ravirandhakāramityupamāśleṣo'laṅkāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------| triṃśadbhāgā bhujaṅgasya gandhapāṣāṇapañcakam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śulbatālakayordvau dvau vaṅgasyaiko'ñjanāttrayam| andhamūṣīkṛtaṃ dhmātaṃ pakvaṃ vimalamañjanam||32||</seg> timirāntakaraṃ loke dvitīya iva bhāskaraḥ| ----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bujaṅgasya-sīsakasya triṃśadbhāgāḥ, gandhapāṣāṇasya bhāga pañcakaṃ, śulbatālakayordvau dbau bhāgau, vaṅgasya-trapuṇa eko bhāgaḥ, añjanādbhāgatrayamandhamūṣādhmātaṃ vipakvamañjanaṃ dvitīyo bhāskara ivaloke timirāntakaram| bhujaṅgādīnāṃ śodhitanāmatra prayogaḥ, na tu māritānām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">gomūtre chagaṇarase'mlakāñjike ca strīstanye haviṣi viṣe ca mākṣike ca| yattutthaṃ jvalitamanekaśo niṣiktaṃ tatkuryādgaruḍasamaṃ narasya cakṣuḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tattutthaṃ narasya garuḍanayanatulyaṃ nayanaṃ kuryāt| katamam ? yaddīptaṃ sat gomūtrādiṣvanekaśaḥ-saptakṛtvo, niṣiktam| praharṣiṇīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śreṣṭhājalaṃ bhṛṅgarasaṃ saviṣājyamajāpayaḥ| yaṣṭīrasaṃ ca yatsīsaṃ saptakṛtvaḥ pṛthak pṛthak||34||</seg> <seg type="unit" n="35">taptaṃ taptaṃ pāyitaṃ tacchalākā netre yuktā sāñjanā'nañjanā vā| taimiryārmasrāpapaicchilyapaillaṃ kaṇḍūṃ jāḍyaṃ raktarājīṃ ca hanti||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatsīsaṃ taptaṃ taptaṃ triphalākvāthādikaṃ pṛthak pṛthak spatakṛtvaḥ pāyitaṃ tasya sīsasya śalākā nayane yuktā sahāñjanā'ñjanena rahitā vā taimiryādīn hanti| śālinīvṛttam| dravyaśalākeyamiti prathitā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">rasendrabhujagau tulyau tayostulyamathāñjanam| īṣātkarpūrasaṃyuktamañjanaṃ timirāpaham||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāradasīsakau samāṃśau, tayoḥ samamañjanaṃ, ṣoḍaśāṃśakarpūrayutamidamañjanaṃ timirāpahaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">yo gṛdhrastaruṇaraviprakāśagalla- stasyāsyaṃ samayamṛtasya gośakṛdbhiḥ| nirdagdhaṃ samadhṛtamañjanaṃ ca peṣyaṃ yogo'yaṃ nayanabalaṃ karoti gārdhram||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo gṛdhrastaruṇaraviprakāśagallastasya samayamṛtasyāsyaṃ mukhaṃ, gośakṛdbhiḥ-gomayakarīṣaiḥ, nirdagdhaṃ-bhasmāsātkṛtaṃ, tasya samamañjanaṃ-srotojaṃ, samadhṛtaṃ-samabhāgaṃ, peṣyaṃ-cūrṇayitavyam| ayaṃ yogo nayanayoḥ-netrayoḥ, balaṃ gārdhraṃ-gṛdhratulyaṃ, karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kṛṣṇasarpavadane sahaviṣkaṃ dagdhamañjananiḥsṛtadhūmam| cūrṇitaṃ naladapatravimiśraṃ bhinnatāramapi rakṣati cakṣuḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇasarpasya vadane sahaviṣkamañjanamaniḥsṛtadhūmaṃ dagdhaṃ māṃsīpatrakamiśritaṃ cūrṇītamupayuktaṃ sat cakṣurbhinnatāramapi rakṣati| bhinnatāramapītyanena śaktyatiśayamasyāha| na tu bhinnatārasya kathañcidrakṣaṇaṃ syāt| anyatrāpyevaṃvidho nyāyo'yamanusaraṇīyaḥ| svāgatāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">kṛṣṇasarpaṃ mṛtaṃ nyasya caturaścāpi vṛścikān| kṣīrakumbhe trisaptāhaṃ kledayitvā pramanthayet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tatra yannavanītaṃ syātpuṣṇīyāttena kukkuṭam| andhastasya purīṣeṇa prekṣate dhruvamañjanāt||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīrakumbhe mṛtaṃ kṛṣṇasarpaṃ nyasya vṛścikāṃśca caturastrisaptāhaṃ kledayitvā viloḍayet| tasmin yannavanītaṃ bhavet, tena navanītena kukkuṭaṃ puṣṇīyāt| tasya kukkuṭasya purīṣeṇāndho'pyañjanānniścitamīkṣate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kṛṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakāt phalamañjanam| rasakriyeyamacirādandhānaṃ darśanapradā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇasarpasya vasā śaṅkhaḥ katakaphalaṃ sauvīrāñjanam| iyaṃ rasakriyā drāgevāndhānāṃ dṛṣṭipradā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">maricāni daśārdhapicu- stāpyāttutthātpalaṃ picuryaṣṭyāḥ| kṣīrārdradagdhamañjana- mapratisārākhyamuttamaṃ timire||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśa maricāni, vaṭṭamākṣikādardhakarṣaṃ, tutthātpalaṃ, madhuyaṣṭikāyāḥ karṣaḥ, etatsarvaṃ kṣīrārdraṃ paścāddagdhamapratisārasaṃjñamañjanamatiśreṣṭhaṃ timire| gītirāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">akṣabījamaricāmalakatvak- tutthayaṣṭimadhukairjalapiṣṭaiḥ| chāyayaiva guṭikāḥ pariśuṣkā nāśanyanti timirāṇyacireṇa||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akṣabījādibhirjalapiṣṭairguṭikāḥ chāyayaiva pariśuṣkāḥ-na tvātapena, timirāṇi laghu nāśayanti| svāgatāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">maricāmalakajalodbhava- tutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavṛddhaiḥ| ṣaṇmākṣika iti yoga- stimirārmakledakācakaṇḍūhantā||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maricādibhiḥ kramavṛddhaiḥ ṣaṇmākṣika iti yogastimirādighnaḥ| ṣaṇmākṣika iti ko'rthaḥ ? kīdṛśaḥ samāsaḥ ? brūmaḥ| mākṣikaśabdenādilopākhyayā tantrayuktyā vaṭṭamākṣika ityucyate| ṣaṭpūraṇo vaṭṭamākṣiko yasminniti samāsaḥ| tenāsmin yoge ṣaṣṭho vaṭṭamākṣika ityavatiṣṭhate| gītirāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">ratnāni rūpyaṃ sphaṭikaṃ suvarṇaṃ srotoñjanaṃ tāmramayaḥ saśaṅkham| kucandanaṃ lohitagairikaṃ ca cūrṇāñjanaṃ sarvadṛgāmayaghnam||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ratnādibhiścūrṇāñjanam| ratnānyatra vajramarakatādīni yathālābhaṃ grāhyāṇi| lohitagairikaṃ-lohitaṃ gairikam, kecittu lohitaṃ-kuṅkumamāhuḥ| etaccūrṇāñjanamaśeṣadṛṣṭirogaharam| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tilatailamakṣatailaṃ bhṛṅgasvaraso'sanācca niryūhaḥ| āyasapātravipakvaṃ karoti dṛṣṭerbalaṃ nasyam||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilatailamakṣatailaṃ ca samāṃśaṃ mārkavasvaraso'sanācca kvāthaścetyayasaḥ pātre vipakvaṃ dṛṣṭerbalametannasyaṃ karoti| āryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">doṣānurodhena ca naikaśastaṃ snehāsravisravaṇarekanasyaiḥ| upācaredañjanamūrdhabasti- bastikriyātarpaṇalepasekaiḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> doṣavaśācca snehādibhirmuhurmuhurenaṃ-netrarogiṇamupakramet| mūrdhabastiḥ-gaṇḍūṣādividhyuktaḥ (hṛ.sū.a. 22)| bastiḥbastividhyuktaḥ (hṛ.sū.a. 19)| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">----------------------------------------------| sāmānyaṃ sādhanamidam pratidoṣamataḥ śṛṇu||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> idaṃ-anantarābhihitaṃ, sāmānyaṃ cikitsitam saṃ-ataḥ-anantaraṃ, pratidoṣaṃ sādhanaṃ śṛṇu|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">kiṃ tat ? ityāha ---- vātaje timire tatra daśamūlāmbhasā ghṛtam| kṣīre caturguṇe śreṣṭhākalkapakvaṃ pibettataḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">triphalāpañcamūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīrasaṃyutam| eraṇḍatailasaṃyuktaṃ yojayecca virecanam||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tatra-] teṣu timirādiṣu madhye, vātotthe timire daśamūlakvāthena ghṛtaṃ kṣīre caturguṇe triphalākalkapakvaṃ pibet| anantaraṃ triphalāpañcamūlānāṃ kvāthaṃ kṣīreṇa saṃyutameraṇḍatailānvitaṃ virecanaṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">samūlajālajīvantītulāṃ droṇe'mbhasaḥ pacet| aṣṭabhāgasthaite tasmiṃstailaprasthaṃ payaḥsame||51||</seg> <seg type="unit" n="52">balātritayajīvantīvarīmūlaiḥ palonmitaiḥ| yaṣṭīpalaiścaturbhiśca lohapātre vipācayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">loha eva sthitaṃ māsaṃ nāvanādūrdhvajatrujān| vātapittāyamayān hanti tadviśeṣāddṛgāśrayān||53||</seg> keśāsyakandharāskandhapuṣṭilāvaṇyakāntidam| ----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūlajālayutāyā jīvantyāḥ palaśataṃ jaladroṇe pacet| tasmin jale'ṣṭabhāgaśeṣe kṣīratulye tailaprasthaṃ balātritayādibhiḥ palonmitairmadhuyaṣṭikāpalaiścaturbhirlohapātre vipācayet| lohabhāṇḍa evaṃ māsaṃ sthitaṃ tannasyenordhvajatrujān rogān hanti| viśeṣeṇa dṛṣṭyāśrayān vātapittarogān parākaroti| keśādiṣu puṣṭilāvaṇyakāntikaram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">----------------------------------------------------| sitairaṇḍajaṭāsiṃhīphaladāruvacānataiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ghoṣayā bilvamūlaiśca tailaṃ pakvaṃ payonvitam| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātaśleṣmāmayārtijit||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuklairaṇḍamūlādibhistailaṃ sakṣīraṃ pakvaṃ nasyena sarvajatrūrdhvarogādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">vasā'ñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate| gṛdhrāhikukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaiyāghrī vārāhī vā vasā'ñjane śasyate| gṛdhrasarpakukkuṭotthā vā vasā pṛthaṅ madhuyaṣṭikāyutā śreṣṭhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">pratyañjane ca srotojaṃ rasakṣīraghṛte kramāt| niṣiktaṃ pūrvavadyojyaṃ timiraghnamanuttamam||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratyañjane ca srotoñjanaṃ māṃsarasādiṣu krameṇa taptaṃ taptaṃ saptakṛtvaḥ niṣiktaṃ pūrvavadyojyam| etacca paraṃ timirahṛt|</ab>
          <ab type="mula">na cedevaṃ śamaṃ yāti tatastarpaṇamācaret| ----------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadyevaṃ timiraṃ na śāmyet tatastarpaṇamācaret-kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">----------------------------------------------------| śatāhvākuṣṭhanaladakākolīdvayaṣṭibhiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">prapauṇḍarīkasaralapippalīdevadārubhiḥ| sarpiraṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ tarpaṇamuttamam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatapuṣpādibhirghṛtamaṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ śreṣṭhaṃ tarpaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">medasastadvadaiṇeyāddugdhasiddhāt khajāhatāt| uddhṛtaṃ sādhitaṃ tejo madhukośīracandanaiḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathaiva kṛṣṇahariṇānmedaso dugdhe siddhāt khajenāloḍitāt teja uddhṛtya madhikośīracandanaiḥ saha pakvaṃ tarpaṇamuttamam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">śvāvicchalyakagodhānāṃ dakṣatittiribarhiṇām| pṛthakpṛthaganenaiva vidhinā kalpayedvasām||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāvidādīnāṃ pṛthaganenaiva vidhinā vasāṃ kalpayet|</ab>
          <ab type="mula">prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭapākaṃ prayojayet| ----------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṭapākaṃ tu prasādanaṃ snehanaṃ ca-tarpaṇapuṭāpākavidhyuktaṃ (hṛ.sū.a. 24/14-16), prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">----------------------------------------------------| vātapīnasavaccātra nirūhaṃ sānuvāsanam||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra ca-vātaje timire, vātapīnasa iva nirūhamanuvāsanaṃ ca prayojayet</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pittaje timire sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ| vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya vyadhayetsirām||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaje timire jīvanīyaiḥ phalatrikena ca pakvaṃ sarpiḥ pāyayitvā tataḥ snigdhasya sataḥ sirāṃ vyadhayet|</ab>
          <ab type="mula">śarkarailātrivṛccūrṇairmadhuyuktairvirecayet| ----------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarkarādibhiḥ samākṣikairviracayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">----------------------------------------------------| suśītān sekalepādīn yuñjyānnetrāsyamūrdhasu||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> netrāsyaśiraḥsu cātiśiśiran sekalepādīn yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">sārivāpadmakośīramuktāśābaracandanaiḥ| vartiḥ śastā'ñjane, cūrṇastathā patrotpalāñjanaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagairikaiḥ| ----------------------------------------------------||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sārivādibhirvartirañjane śastā| tathā patrādibhiścūrṇo'ñjanaṃ śastam|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| sauvīrāñjanatutthakaśṛṅgīdhātrīphalasphaṭikakarpūtam| pañcāṃśaṃ pañcāṃśaṃ tryaṃśamathaikāṃśamañjanaṃ timiraghnam| ----------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sauvīrāñjanādikamañjanaṃ śastam| kiyatkiyatpramāṇam ? ityāha-pañcāṃśamityādi| tadevaṃ pañca bhāgāḥ sauvīrāñjanasya, pañcaiva tutthakasya, śṛṅgyāmalakānāṃ bhāgāstrayaḥ, sphaṭikakarpūrasya bhāga ekaḥ, iti sthitam| evametadañjanaṃ timirahṛt kuryāt| gītirāryeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">----------------------------------------------------| nasyaṃ cājyaṃ śṛtaṃ kṣīrajīvanīyasitotpalaiḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīreṇa caturguṇena jīvanīyādibhirājyaṃ-ghṛtaṃ, pakvaṃ nasye śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śleṣmodbhave'mṛtākvāthavarākaṇaśṛtaṃ ghṛtam| vidhyetsirāṃ pītavato dadyāccānu virecanam||68||</seg> kvāthaṃ pūgābhayāśuṇṭhīkṛṣṇākumbhanikumbhajam| ----------------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmotthatimire'mṛtādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ pītavataḥ sirāṃ vidhyet| virecanaṃ ca pūgādibhiḥ kvāthaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">----------------------------------------------------| hnīberadārudviniśākṛṣṇākalkaiḥ payonvitaiḥ||69||</seg> dvipañcamūlaniryūhe tailaṃ pakvaṃ ca nāvanam| ----------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hnīberādibhiḥ kalkitaiḥ payonvitardvirpañcamūlakvāthe tailaṃ pakvaṃ nāvanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">----------------------------------------------------| śaṅkhapriyaṅgunepālīkaṭutrikaphalatrikaiḥ||70||</seg> dṛgvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt------------| ----------------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṅkhādibhirdṛgvaimalyāya vimalākhyeyaṃ vartirhitā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">-------------------------------------kokilā punaḥ| kṛṣṇaloharajovyoṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇalohādibhiḥ kokilākhyā vartiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śaśagokharasiṃhoṣṭradvijā lālāṭamasthi ca| śvetagovālamaricaśaṅkhacandanaphenakam||72||</seg> piṣṭaṃ stanyājadugdhābhyāṃ vartistimiśukrajit| ----------------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaśādijā dvijāḥ-dantāḥ, eṣāmeva lālāṭaṃ-lalāṭe bhavamasthi, tathā śvetagovālādīni, strīkṣīracchāgadugdhābhyāṃ piṣṭā vartistimiraśukraharetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">----------------------------------------------------| raktaje pittavatsiddhiḥ śītaiścāsraṃ prasādayet||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktaje timire pittavadupakramaḥ| [śītaiḥ-] śītavīryaiḥ śītasparśairannapānauṣadhasekalepādibhiśca, raktaṃ prasādayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">drākṣayā naladarodhrayaṣṭibhiḥ śaṅkhatāmrahimapadmapadmakaiḥ| sotpalaiśchagaladugdhavartitai- rasrajaṃ timiramāśu naśyati||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> drākṣādibhiśchāgalīdugdhapiṣṭaiḥ śīghraṃ raktotthaṃ timiraṃ naśyati|</ab>
          <ab type="mula">saṃsargasannipātotthe yathādoṣodayaṃ kriyā| ----------------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃsargaje sannipātaje ca timire yathādoṣodrekaṃ cikitsitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">----------------------------------------------------| siddhaṃ madhūkakṛmijinmaricāmaradārubhiḥ||75||</seg> sakṣīraṃ nāvanaṃ tailaṃ piṣṭairlepo mukhasya ca| ----------------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhūkādibhiḥ sakṣīraṃ tailaṃ siddhaṃ nāvanaṃ hitam| madhūkādibhireva jalena piṣṭairmukhalepo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">----------------------------------------------------| natanīlotpalānantāyaṣṭyāhvasuniṣaṇṇakaiḥ||76||</seg> sādhitaṃ nāvane tailaṃ śirobastau ca śasyate| ----------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> natādibhiḥ sādhitaṃ tailaṃ nāvane śirobastau ca śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">----------------------------------------------------| dadyāduśīraniryūhe cūrṇitaṃ kaṇasaindhavam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tatsrutaṃ saghṛtaṃ bhūyaḥ pacetkṣaudraṃ ghane kṣipet| śīte cāsmin hitamidaṃ sarvaje timire'ñjanam||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uśīrakvāthe pippalīsaindhavaṃ rajīkṛtaṃ dadyāt| tacca srutaṃ sat ghṛtānvitaṃ punaḥ pacet| ghane cāsmin śīte ca kṣaudraṃ kṣipet| etat sarvotthe timire hitamañjanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">asthīni majjapūrṇāni sattvānāṃ rātricāriṇām| srotojāñjanayuktāni vahatyambhasi vāsayet||79||</seg> <seg type="unit" n="80">māsaṃ viṃśatirātraṃ vā tataścoddhṛtya śoṣayet| sameṣaśṛṅgīpuṣpāṇi sayaṣṭyāhvāni tānyanu||80||</seg> cūrṇitānyañjanaṃ śreṣṭhaṃ timire sānnipātike| ----------------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rātricāriṇāṃ prāṇināmasthīni majjapūrṇāni srotoñjanayuktāni jale vahati māsaṃ viṃśatirvā niśā vāsayet| tataḥ-paścāt, uddhṛtya śoṣayet| tani ca meṣaśṛṅgīpuṣpairyutāni madhūkena ca, cūrṇitāni sānnipātike timire'ñjanaṃ śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">----------------------------------------------------| kāce'pyeṣā kriyā muktvā sirāṃ, yantranipīḍitāḥ||81||</seg> āndhyāya syurmalā dadyātsrāvye tvasre jalaukasaḥ| ----------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāce'pyayeṣā-pūrvoditā kriyā, sirāṃ hitvā| sirā'pi kasmānnānumīyate ? ityāha-yantretyādi| siropayogiyantranipīḍitā malā āndhyāya yataḥ syuḥ| srāvye tu rakte jalaukaso dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">----------------------------------------------| guḍaḥ pheno'ñjanaṃ kṛṣṇā maricaṃ kuṅkumādrajaḥ||82||</seg> rasakriyeyaṃ sakṣaudrā kācayāpanamañjanam| ----------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍādayo rasakriyā kṣaudrānviteyaṃ kācayāpanamañjanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">----------------------------------------------| nakulandhe tridoṣotthe taimiryavihito vidhiḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nakulāndhe tridoṣaje timiravihito vidhiḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">rasakriyā ghṛtakṣaudragomayasvarasadrutaiḥ| tārkṣyagairikatālīsairniśāndhe hitamañjanam||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛtādidrutai rasāñjanādibhirniśāndhe rasakriyā hitamañjanam|</ab>
          <ab type="mula">daghnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhe'ñjanamuttamam| ----------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dadhnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhe śreṣṭhamañjanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">----------------------------------------------| karañjikotpalasvarṇagairikāmbhojakesaraiḥ||85||</seg> piṣṭairgomayatoyena vartidoṣāndhanāśinī| ----------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karañjikādibhirgomayarasena piṣṭairvartirnaktāndhyahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">----------------------------------------------| ajāmūtreṇa vā kauntīkṛṣṇāsrotojasaindhavaiḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kālānusārītrikātutriphalālamanaḥśilāḥ| saphenāśchāgadugdhena rātryandhe vartayo hitāḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajāmūtreṇa piṣṭaiḥ kauntyādibhirvā vartirniśāndhyaghnī| saṃ-kālānusāryādayo'jākṣīreṇa piṣṭā vartayo niśāndhe hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">sanniveśya yakṛnmadhye pippalīradahanpacet| tāḥ śuṣkā madhunā ghṛṣṭā niśāndhe śreṣṭhamañjanam||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalīryakṛnmadhye sanniveśyādahan pacet| tataḥ pippalyaḥ śuṣkā madhughṛṣṭā rātryandhe paramañjanam|</ab>
          <ab type="mula">khādecca plīhayakṛtī māhiṣe tailasarpiṣā| ----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māhiṣe ca plīhayakṛtī tailasarpiṣā saha bhakṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">----------------------------------------------| ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tathā'timuktakairaṇḍāśophālyabhīrujāni ca| bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ patraiḥ pāne ca pūjitam||90||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyāśca pallavāni sarpiṣā pakvāni bhuñjīta| tathā atimuktakādīni patrāṇi ghṛtasiddhāni khādet| agastipatraiḥ sarpiḥ siddhaṃ pāne ca pūjitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe jīrṇasarpiṣā| snigdhaṃ verecayecchītaiḥ śītordihyācca sarvataḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amlapittoṣṇairvidāho-vidagdhatvaṃ, amlapittoṣṇavidāhaḥ| dhūmarākhyaścāmlapittoṣṇavidāhaśca tasmin| tatra dhūmarākhyaḥ-"śokajvarādi" (a. 12/29) ityādi lakṣaṇaḥ| "bhṛśamamlāśanāt" (a. 12/28) ityādinā'mlavidagdhā| "bhavetpittavidagdhākhyā" (a. 12/16) iti pittavidagdhā| "uṣṇataptasya" (a. 12/26) ityādinā uṣṇāvidagdheti| tasmin dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe'tipurāṇasarpiṣā'bhyaktaṃ snigdhaṃ śītairviśodhayet| śītaiśca sarvato lepayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">gośakṛdrasadugdhājyairvipakvaṃ śasyate'ñjanam| svarṇagairikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gośakṛdādibhirvapakvamañjanaṃ śasyate| svarṇagairikādīnāṃ cūrṇairāvāpo yasyāṃ sā, evaṃvidhā rasakriyā va śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">medāśābarakānantāmañjiṣṭhādārviyaṣṭibhiḥ| kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ satailaṃ nāvanaṃ hitam||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medādibhiḥ kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ tailasahitaṃ pakvaṃ nāvanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">tarpaṇaṃ kṣīrasarpiḥ syādaśāmyati sirāvyadhaḥ| ----------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīrodbhavam sarpistarpaṇaṃ hitam| evamaśāmyati sirāvyadhaḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">----------------------------------------------| cintābhighātabhīśokaraukṣyāt sotkaṭakāsanāt||94||</seg> <seg type="unit" n="95">virekanasyavamanapuṭapākādivibhramāt| vidagdhāhāravamanāt kṣuttṛṣṇādividhāraṇāt||95||</seg> akṣirogāvasānācca paśyettimirarogivat| ----------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cintādibhiratimiravānapi timirarogīva paśyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">----------------------------------------------| yathāsvaṃ tatra yuñjīta doṣādīn vīkṣya bheṣajam||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [ tatra- ] tasmiṃśca timirarogisadṛśadarśane, yathāyogaṃ doṣadūṣyadeśādīn vīkṣyauṣadhaṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">sūryoparāgānalavidyudādi- vilokanenopahatekṣaṇasya| santarpaṇaṃ snigdhahimādi kāryaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam||97||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sūryoparāgādivilokanenopahatadarśanasya snigdhahimādi santarpaṇaṃ kāryam| ādiśabdenātisūkṣmātibhāsurādiparigrahaḥ| survaṇaṃ ca ghṛtena ghṛṣṭamañjanaṃ hitam| upājātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyai- ryatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā| vyartho loko'yaṃ tulyarātriṃdivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> netrarakṣāyāṃ sadā yatno vidheyo yāvajjīvitābhilāṣitvam| yasmādandhānāṃ tulyarātriṃdivānāṃ puṃsāṃ vidyamāne'pi dhane loka eva nirarthakaḥ syāt| rātriṃdivaśabdo'trācaturādisūtre nipātitaḥ| vaiśvadevīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">triphalā rudhirasrutirviśuddhi- rmanaso nirvṛtirañjanaṃ sanasyam| śakunāśanatā sapādapūjā ghṛtapānaṃ ca sadaiva netrarakṣā||99||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādikaṃ sadaiva-sarvakālaṃ, netrarakṣā syāt|</ab>
          <ab type="mula">ahitādaśanātsadā nivṛtti- rbhṛśabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca| muninā niminopadaṣṭametat paramaṃ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṃsām|100| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara sthāne timirapratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ahitādāhārāt satataṃ nivṛttiḥ, atibhāsurādyālokanāccoparatiḥ, ityetannimināmrā muninā paramaṃ nṛṇāṃ nayanasya rakṣaṇamuditam| aupacchandasikaṃ(ke) vṛttam(tte)| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyām sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne timira- pratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.6.14">
          <head>liṅganāśapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vidhyetsujātaṃ niḥprekṣyaṃ liṅganāśaṃ kaphodbhavam| āvartakyādibhiḥ ṣaḍbhirvivarjitamupadravaiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> liṅganāśastimirapratiṣedhātpṛthagucyate, bahuvaktavyatvāt| sujātaṃ-suṣṭhu ghanībhūtaṃ, liṅganāśaṃ niḥprekṣyaṃ kaphodbhavaṃ vidhyet| śeṣāstu liṅganāśā asādhyā iti na tān vidhyet| tathā''vartakyādibhirvakṣyamāṇaiḥ ṣaḍbhirupadravairvivarjitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sujātaṃ kasmādvidhyet ? ityāha ---- so'sañjāto hi viṣamo dadhimastunibhastanuḥ| śalākayā'vakṛṣṭo'pi punarūrdhvaṃ prapadyate||2||</seg> <seg type="unit" n="3">karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayetpunaḥ| śleṣmalaiḥ pūryate cāśu so'nyaiḥ sopadravaścirāt||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa liṅganāśo yasmādasañjāto viṣamo-na samasaṃsthānaḥ, tathā dadhimastusadṛśastathā tanuḥ-na ghanaḥ, śalākayā'vakṛṣṭo'pi san punarūrdhvam pravartate| tīvrāṃ rujaṃ karoti| punarapi-kṛtavyadho'pi san bhūyo'pi, dṛṣṭimācchādayet| śleṣmalairāhārairāśu pūryate| so'paraiśca-aśleṣmalairāhāraiḥ, sopadravai(va)ścirātpūryate|</ab>
          <ab type="mula">ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ| tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmācchlaiṣmiko liṅganāśaḥ śleṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadoṣeṇa-vātādinā, abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ| tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmācchlaiṣmiko liṅganāśaḥ śleṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadoṣeṇa-vātādinā, abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| śarkarā'rkapayoleśaniciteva ghānāti ca||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-śarkarā'rkakṣīralavaniciteva tathā'tighana syāt|</ab>
          <ab type="mula">rājīmatī dṛṅnicitā śāliśūkābharājibhiḥ| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājīmatī dṛṣṭiḥ śāliśūkasadṛśībhī rājībhirnicitā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------| viṣamacchinnadagdhābhā saruk chinnāṃśukā smṛtā||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣamā chinnadagdhābhā tathā sarujā chinnāṃśukā dṛṣṭiḥ smṛtā|</ab>
          <ab type="mula">dṛṣṭiḥ kāṃsyasamacchāyā candrakī candrakākṛtiḥ| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> candrakī dṛṣṭiḥ kāṃsyatulyacchāyā candrakākārā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------| chatrābhā naikavarṇā ca chatrakī nāma nīlikā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chatrābhā'nekavarṇā ca chatrakī nāma nīlikā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">na vidhyedasirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām| nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asirārhādīnāṃ narāṇāṃ liṅganāśaṃ na vidhyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha sādhāraṇe kāle śuddhasambhojitātmanaḥ| deśe prakāśo pūrvāhṇe bhiṣagjānūccapīṭhagaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ| aṅguṣṭhamṛdite netre dṛṣṭau dṛṣṭvotplutaṃ malam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">svāṃ nāsāṃ prekṣamāṇasya niṣkampaṃ mūrdhni dhārite| kṛṣṇādardhāṅgulaṃ muktvā tathā'rdhārdhamapāṅgataḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ dhṛtām| daivacchidraṃ nayetpārśvādūrdhvamāmanthayanniva||12||</seg> savyaṃ dakṣiṇahastena netraṃ savyena cetarat| vidhyet---------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atheti maṅlārthaḥ| kṛtamaṅgalasya śuddhasya tathā sambhojitātmana āturasya sādharaṇe kāle prakāśe deśe pūrvāhṇe jānutulyāsanasthito vaidya āturasya yantritasyopaviṣṭasya, tathā svinne'kṣiṇī yasya tasya svinnākṣasya| kaiḥ ? mukhavāyubhiḥ| tathā'ṅguṣṭhena malite nayane sati dṛṣṭau malamutplutaṃ-udgataṃ dṛṣṭvā, svāṃ nāsikāṃ vīkṣamāṇasya mūrdhni niṣkampaṃ dhārite sati kṛṣṇamaṇḍalādardhāṅgulaṃ hitvā'pāṅgāccāṅgulacaturbhāgaṃ muktvā tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ yathā bhavati tathā dhṛtāṃ daivacchidrasya pārśvaṃ nayet ūrdhvamāloḍayanniva| savyaṃ netraṃ dakṣiṇakareṇa, vāmena ca hastena dakṣiṇamakṣi, vidhyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------| -------suviddhe śabdaḥ syādaruk cāmbulavasrutiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sāntvayannāturaṃ cānu netraṃ stanyena secayet| śalākāyāstato'greṇa nirlikheṇṇetramaṇḍalam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">abādhamānaḥ śanakairnāsāṃ prati nudaṃstataḥ| ucchiṅghanāccāpahareddṛṣṭimaṇdalagaṃ kapham||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sthire doṣe cale vā'ti svedayedakṣi bāhyataḥ| atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā baddhākṣaṃ śāyayettataḥ| viddhādanyena pārśvena tamuttānaṃ dvayorvyadhe||17||</seg> nivāte śayane'bhyaktaśiraḥpādaṃ hite ratam| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suviddhe sati śabdaḥ syāt| tathā'rug jalalavasya ca srutiḥ syāt| sāntvayan rogiṇamanu-paścāt, netraṃ stanyena secayet| tataḥ-anantaraṃ, śalākāyā agreṇa dṛṣṭimaṇḍalaṃ nirlikhet| katham ? apīḍayan| tathā śanairnāsāṃ prati kaphaṃ nudan| tata ucchiṅghanācca dṛṣṭimaṇḍalagaṃ kaphaṃ haret| doṣe cale sthire vā satyakṣibāhyato'ti svedayet| anantaraṃ rūpeṣu-vastuṣu, dṛṣṭeṣu satsu śanaiḥ śalākāmārkarṣet| tato ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā paṭṭikayā baddhākṣaṃ viddhādanyena pārśvena śāyayet| dvayorakṣṇorvyadhe sati tamuttānaṃ nivāte śayane'bhyaktaśiraḥ pādaṃ hite rataṃ śāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| kṣavathuṃ kāsamudgāraṃ ṣṭhīvanaṃ pānamambhasaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">adhomukhasthitiṃ snānaṃ dantadhāvanabhakṣaṇam| saptāhaṃ nācāretsnehapītavaccātra yantraṇā||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣavathvādīn saptāhaṃ nācaret| atra ca snehapīta iva yantraṇā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śaktito laṅghayetseko ruji koṣṇena sarpiṣā| savyoṣāmalakaṃ vāṭyamaśnīyātsaghṛtaṃ dravam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vilepīṃ vā tryahāccāsya kvāthairmuktvā'kṣi secayet| vātaghnaiḥ saptame tvahni sarvathaivākṣi mocayet||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaktyanusāreṇa ca taṃ laṅghayet| pīḍāyāṃ satyāṃ koṣṇena ghṛtena seko hitaḥ| tathā vyoṣāmalakayuktaṃ vāṭhyaṃ dravaṃ saghṛtaṃ tryahaṃ bhuñjīta vilepikāṃ vā| tryahādantaraṃ nayanaṃ muktvā kvāthairvātaghnaiḥ sevayet| saptame tu dine sarvathaivākṣi mocayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yantraṇāmanurudhyeta dṛṣṭerāsthairyalābhataḥ| rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalokayet||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dṛṣṭeśca yantraṇāṃ kuryāt| atisūkṣmabhāsurādīn nekṣetetyarthaḥ| sthairyalābho yāvadakṣṇi syāt| sthirībhūtāyāmapi dṛśi sūkṣmaṇi rūpāṇi bhāsurāṇi ca sahasā nāvalokayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śopharāgarujādīnāmadhimanthasya codbhavaḥ| ahitairvedhadoṣācca yathāsvaṃ tānupācaret||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ahitairācaritaistathā vedhadoṣācca śophādīnāmadhimanthasya codbhūtiḥ| tāṃśca yathāyogamupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kalkitāḥ saghṛtā dūrvāyavagairikasārivāḥ| mukhālepe prayoktavyā rujārāgopaśāntaye||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dūrvādayaḥ kalkitāḥ saghṛtā mukhālepe prayoktavyā rūgrāgaśamāya|</ab>
          <ab type="mula">sasarṣapāstilāstadvanmātuluṅgarasāplutāḥ| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilāḥ sarṣapayuktā bījapūrarasāplutāḥ pūrvaguṇāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------| payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhuyaṣṭibhiḥ||25||</seg> ajākṣīrayutairlepaḥ sukhoṣṇaḥ śarmakṛtparam| ----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> payasyādibhiśchāgakṣīrānvitaiḥ sukhoṣṇo lepaḥ paraṃ sukhakṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukaiśchāgalaṃ payaḥ||26||</seg> śṛtamāścyotanaṃ yojyaṃ rujārāgavināśanam| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrādibhirajākṣīraṃ śṛtamāścyotane yojyaṃ rujādihṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------| madhukotpalakuṣṭhairva drākṣālākṣāsitānvitaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhukādibhirvā śṛtamajākṣīramāścyotanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vātaghnasiddhe payasi śṛtaṃ sarpiścaturguṇe| padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu śasyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sirāṃ tathā'nupaśame snigdhasvinnasya mokṣayet| manthoktāṃ ca kriyāṃ kuryādvedhe rūḍhe'ñjanaṃ mṛdu||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaghnaśṛte kṣīre caturguṇe sarpiḥ padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu śasyate| saṃ-evamapyanupaśāntau snigdhasvinnasya sirāṃ mokṣayet| manthoktaṃ copakramaṃ yuñjīta| vedhe rūḍhe sati mṛdvañjanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ| viddhe'kṣṇi saguḍā vartiryojyā divyāmbupeṣitā||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āḍhakyādibhiḥ saguḍā vartirdivyāmbupiṣṭhā viddhe nayane yojyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">jātīśirīṣadhavameṣaviṣāṇipuṣpa vaiḍūryamauktikaphalaṃ payasā supiṣṭam| ājena tāmramamunā pratanu pradigdhaṃ saptāhataḥ punaridaṃ payasaiva piṣṭam||31||</seg> piṇḍāñjanaṃ hitamanātapaśuṣkamakṣṇi viddhe prasādajananaṃ balakṛcca dṛṣṭeḥ| ---------------------------------------- - ----------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jātyādikamajākṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭametena ca tāmraṃ pratanu pradigdhaṃ saptāhātpunarajākṣīreṇa caitat piṣṭaṃ piṇḍāñjanaṃ chāyāśuṣkaṃ viddhe nayane prasādanaṃ hitam| dṛṣṭeśca balakṛt|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------- - ----------------------------------| srotojavidrumaśilāmbudhiphenatīkṣṇai- rasyaiva tulyamuditaṃ guṇakalpanābhiḥ|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne liṅganāśapratiṣedho nāma catu rdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srotojādibhirajākṣīrapiṣṭaiḥ piṇḍāñjanaṃ pūrvavaditi| vasantatilakaṃ(ke) vṛttam(tte)| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne liṅganāśapratiṣedho nāma caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.6.15">
          <head>sarvākṣirogavijñāniyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">adhunā kramaprāptaṃ sarvākṣirogavijñānaṃ vakti ---- athātaḥ sarvākṣirogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| vātena netre'bhiṣyaṇṇe nāsānāho'lpaśophatā| śaṅkhākṣibhrūlalāṭasya todasphuraṇabhedanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śuṣkālpā dūṣikā śītamacchaṃ cāśru calā rujaḥ| nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrājjantūnāmiva sarpaṇam||2||</seg> akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiḥ śalyairivācitam| snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ so'bhiṣyandaḥ--------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> netre vātenābhiṣyaṇṇe nāsānāha ityādinā liṅgānirdeśaḥ| snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ-sukham, ityupaśayanirdeśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| ------------------------------------upekṣitaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ| araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣibhruvādayaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātabhiṣyando mohādupekṣito'dhimantho bhavet| tatrādhimanthe, karṇanādādikaṃ syāt| araṇiśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hatādhimanthaḥ so'pi syāt pramādāttena vedanāḥ| anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭihā||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhimantho'pi pramādādupekṣito hatādhimantho bhavet| tena-hatādhimanthena, anekarūpā rujā jāyante| vraṇaśca dṛṣṭau dṛṣṭihā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayan| vyathāṃ tīvrāmapaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam||6||</seg> saṅkocayati paryaśru so'nyatovātasaṃjñitaḥ| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-manyādibhyo vāyuranyato vā tīvrāṃ vyathāṃ pravartayet (yan) nayanaṃ saṅkocayati| kimbhūtam ? paicchilyarāgaśopharahitam| tathā paryaśru| sa anyatovātasaṃjñitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| tadvajjihmaṃ bhavennetramūnaṃ vā vātaparyaye||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvat-anyatovāta iva, jihmaṃ netramūnaṃ-hīnaṃ vā, vātaparyaye syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmano bahiḥ| antaḥ kledo'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābhadarśanam||8||</seg> kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ pittābhiṣyandalakṣaṇam| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-dāha ityādi pittābhiṣyandalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham||9||</seg> adhimanthe bhavennetraṃ------------------------| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-adhimanthe jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍatulyābhaṃ netraṃ bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------syande tu kaphasambhave| jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūrnidrā'nnānabhinandanam||10||</seg> sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā| -----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaje tu syande jāḍyādikaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-----------------------------------------------| adhimanthe nataṃ kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam||11||</seg> praseko nāsikādhmānaṃ pāṃśupūrṇamivekṣaṇam| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhimanthe kṛṣṇamaṇḍalaṃ nataṃ śuklamaṇḍalaṃ connataṃ prasekādi ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| raktāśrurājīdūṣīkāraktamaṇḍaladarśanam||12||</seg> raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktasyandena raktāśrurājyādikaṃ nayanaṃ syāt| pittasyandalakṣaṇaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| manthe'kṣi tāmraparyantamutpāṭanasamānaruk||13||</seg> <seg type="unit" n="14">rogeṇa bandhūkanibhaṃ tāmyati sparśanākṣamam| asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇamagnyābhadarśanam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> manthe sati tāmraparyantaṃ tathotpāṭanena samānā rug yasya tadevaṃbhūtaṃ nayanaṃ syāt| bandhūkapuṣpatulyarāgam| tathā tāmyati sparśanākṣamaṃ lohitanimagnanimbābhaṃ kṛṣṇaṃ pāvakasadṛśaṃ ca darśanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syāndādhikavyathāḥ| śaṅkadantakapoleśu kapāle cātirukkarāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhimanthāśca yathāsvaṃ sarve syandādhikavyathāḥ, tathā śaṅkhādiṣvatiśayena rukkarāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātapittāturaṃ ghārṣatodabhedopadehavat| rūkṣadāruṇavartmākṣi kṛcchronmīlanimīlanam||16||</seg> vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat| uktaḥ śuṣkākṣipāko'yaṃ--------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittottaraṃ netraṃ gharṣādimat syāt| tathā rūkṣe dāruṇe ca vartmanī yasmistathā kṛcchrādunmīlanimīlane yasmiṃstathā'kṣisaṅkocanena viśuṣkatvaṃ tathā śītecchā śūlapākena ca yutamakṣi syāt| ayaṃ śuṣkākṣipāko nāma uktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| ----------------------saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">saraktaistatra śopho'tirugdāhaṣṭhīvanādimān| pakvodumbarasaṅkāśaṃ jāyate śuklamaṇḍalam||18||</seg> aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tribhirmalaiḥ-doṣairvātādibhiḥ, saraktaiḥ saśopho nāma netrarogo bhavet| tatra-saśophe, śopho'tirug dāhaṣṭhīvanādimān bhavet| tadā śuklamaṇḍalaṃ pakvodumbarasaṅkāśaṃ jāyate| aśru ca muhuruṣṇaṃ muhuḥ śītamityādi ghanaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| alpaśophe'lpaśophastu pāko'nyairlakṣaṇaistathā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">akṣipākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā| kaphopadigdhamasitaṃ sitaṃ prakledarāgavat||20||</seg> dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāka iti pākaśabdenākṣipākātyaya upalakṣyate| ādyantalopākhyayā tantrayuktyā</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| annasāro'mlatāṃ nītaḥ pittaraktolbaṇairmalaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam| saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ cāviladarśanam||22||</seg> amloṣito'yam--------------------------------| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaraktolbaṇairdoṣairannasāro'mlatvaṃ nītaḥ śirābhirnetramārūḍhaḥ san śyāvalohitaṃ nayanaṃ karoti| tathā śophādiyutam| bhṛśaṃ cāspaṣṭadarśanam| ityayamamloṣitaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-----------------ityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ| --------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ityevaṃ ṣoḍaśa sarvagā rogā uktāḥ| prakṛtatvāt sarvanetragā iti gamyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------| hatādhimanthameteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eteṣu rogeṣu madhye sākṣipākātyayaṃ hatādhimanthaṃ tyajet|</ab>
          <ab type="mula">vātodbhūtaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣmajāto'dhimanthaḥ| raktotpanno hanti tadvattrirātrāt mithyācārāt paittikaḥ sadya eva|24| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sarvākṣirogavijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātajo'dhimanthaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ hanti| mithyācārāditi sarvatrānuvartate| śleṣmajo'dhimanthaḥ saptarātreṇa dṛṣṭiṃ hanti| raktajaścādhimanthastrirātreṇa dṛṣṭiṃ hanti| paittikaścādhimantho mithyopacārāt sadya eva dṛṣṭiṃ hanti| śālinīvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogavi- jñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.6.16">
          <head>sarvākṣirogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">adhunā sarvākṣirogapratiṣedha upakramyate ---- athātaḥ sarvākṣirogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| prāgrūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣanāvanam| kārayedupavāsaṃ ca kopādanyatra vātajāt||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> syandeṣu pūrvarūpāvasthāyāṃ tīkṣṇameva gaṇḍūṣādikamupavāsaṃ ca syandavantaṃ kārayet, vātotthaṃ kopaṃ muktvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dāhopadeharāgāśruśophaśāntyai biḍālakam| kuryātsarvatra patrailāmaricasvarṇagairikaiḥ||2||</seg> sarasāñjanayaṣṭyāhvanatacandanasaindhavaiḥ| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāhādiśāntyai biḍālakaṃ kuryāt| sarvatra syande patrailādibhiḥ saindhavāntairbiḍālakaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ bhṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātaje ghṛtabhṛṣṭaṃ vā yojyaṃ śabaradeśajam| māṃsīpadmakakālīyayaṣṭyāhvaiḥ pittaraktayoḥ||4||</seg> manohvāphalinīkṣaudraiḥ kaphe, sarvaistu sarvaje| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavādi ghṛtamaṇḍena bhṛṣṭaṃ vā pavanaje ghṛtabhṛṣṭaṃ vā rodhraṃ yojyam| māṃsyādibhiḥ pittaraktayorbiḍālakaṃ kuryāt| manaḥśilādibhiḥ kaphaje| sarvaje tu syande sarvaiḥ-pūrvoktairmilitaiḥ, biḍālakaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sitamaricabhāgamekaṃ caturmanohvaṃ dviraṣṭaśābarkam| sañcūrṇya vastrabaddhaṃ prakupitamātre'vaguṇṭhanaṃ netre||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturbhāgapramāṇā manohvā yasmiṃstaccaturmanohvam| dviḥ-dvau vārau, aṣṭāṣṭabhāgapramāṇaḥ śābarako yasmiṃstat dviraṣṭaśābarakam| tena sitamaricasyaikaṃ bhāgaṃ manaḥśilāyāścaturo bhāgān rodhrasya ṣoḍaśa bhāgān sañcūrṇya etatsūkṣmavastrabaddhaṃ prakupitamātre-sadyaḥprakupite, nayane'vaguṇṭhanaṃ hitam| gītiḥ samukhacapalā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ| taccūrṇaṃ sakṛdavacūrṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āraṇyāḥ kulatthāśchagaṇarase-gośakṛdrase, paṭāvabaddhāḥ susvinnāstathā nakhairvituṣīkṛtāsteṣāṃ cūrṇamekavāramevāvacūrṇanāt sadya eva netrāṇāṃ kopaṃ vidhamati-jayati| praharṣiṇīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ghoṣābhayātutthakayaṣṭirodhrai- rmūtī susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhaiḥ| tāmrasthadhānyāmlanimagnamūrti- rartiṃ jayatyakṣiṇi naikarūpām||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghoṣādibhiḥ susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhairmūtī-poṭalikā, tāmrasthakāñjikanimagnamūrtiḥ pīḍāṃ nānāvidhāṃ netre dhāritā jayati| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ṣoḍaśabhiḥ salilapalaiḥ palaṃ tathaikaṃ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham| seko'ṣṭabhāgaśiṣṭaḥ kṣaudrayutaḥ sarvadoṣakupite netre||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dārvyāḥ palaṃ jalapalaiḥ ṣoḍaśabhiḥ śṛtamaṣṭabhāgaśeṣaḥ seko madhuyutaḥ sarvadoṣakupite cakṣuṣi hitaḥ| āryā gītiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vātapittakaphasannipātajāṃ netrayorbahuvidhāmapi vyathām| śīghrameva jayati prayojitaḥ śigrupallavarasaḥ samākṣikaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ekaikadoṣajāṃ sannipātajāṃ vā nayanayornānāvidhāṃ pīḍāṃ śīghrameka eva śobhāñjanakarasaḥ sakṣaudro jayati| rathoddhatāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taruṇamurubūkapatraṃ mūlaṃ ca vibhidya siddhamāje kṣīre| vātābhiṣyandarujaṃ sadyo vinihanti saktupiṇḍikā coṣṇā||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eraṇḍasya taruṇaṃ patraṃ mūlaṃ ca vibhidya-saṃkṣudya, chāgadugdhasiddhaṃ vātābhiṣyande pīḍāṃ sadya eva nihanti| doṣādivaśāt saktupiṇḍī uṣṇā vā rujaṃ hanti| āryā gītiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ| koṣṇaḥ sahairaṇḍajaṭābṛhatīmadhuśigrubhiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">hrīberavakraśārṅgeṣṭodumbaratvakṣu sādhitam| sāmbhasā payasā''jena śūlāścyotanamuttamam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">mañjiṣṭhārajanīlākṣādrākṣarddhimadhukotpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ secanaṃ raktapittajit||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaje'bhiṣyande bilvādibhireraṇḍamūlādibhiḥ saha kvāthaḥ kṛtaḥ koṣṇo hitamāścyotanam| hrīberādiṣu sādhitaṃ sajalenājena payasā uttamaṃ śūlāścyotanaṃ prasādanaṃ bhavet| hrīberaṃ-vālakam| vakraṃ-tagaram| mañjiṣṭhādibhiḥ kvāthaḥ sasitaḥ śiśiraḥ seko raktapittaghnaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaseruyaṣṭyāhvarajastāntave śithilaṃ sthitam| apsu divyāsu nihitaṃ hitaṃ syande'srapittaje||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaserukādirajo vastre śithilaṃ sthitaṃ divyajale kṣiptaṃ syande raktapittaje hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">puṇḍrayaṣṭīniśāmūtī plutā stanye saśarkare| chāgadugdhe'thavā dāharugrāgāśrunivartanī||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṇḍrādibhirmūtī strīkṣīre saśarkare plutā chāgadugdhe vā dāhādihṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śwetarodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitaṃ| vastrasthaṃ stanyamṛditaṃ pittaraktābhighātajit||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvetarodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ vasanasthaṃ stanyena mṛditaṃ pittādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">nāgaratriphalānimbavāsarodhrarasaḥ kaphe| koṣṇamāścyotanaṃ miśrairbheṣajaiḥ sānnipātike||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgarādirasaḥ śleṣmaṇyāścyotanaṃ koṣṇaṃ hitam| sānnipātike'bhiṣyande miśrairauṣadhaiḥ-etairevānantaroktaiḥ, āścyotanaṃ koṣṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">sarpiḥ purāṇaṃ pavane, pitte śarkarayā'nvitam| vyoṣasiddhaṃ kaphe pītvā yavakṣārāvacūrṇitam||18||</seg> srāvayedrudhiraṃ bhūyastataḥ snigdhaṃ virecayet| ------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavane purāṇaṃ ghṛtaṃ hitam| pitte śarkarayā yutaṃ ghṛtaṃ hitam| kaphe vyoṣasiddhaṃ ghṛtaṃ yavakṣārāvacūrṇitaṃ pītvā rudhiraṃ srāvayet| bhūyaḥ snigdhaṃ tato virecayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------| ānūpavesavāreṇa śirovadanalepanam||19||</seg> uṣṇena śūle, dāhe tu payaḥsarpiryutairhimaiḥ| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ānūpavesavāreṇa śirovadanalepanamuṣṇena kāryaṃ śūle sati| dāhe tu sati kṣīraghṛtānvitaiḥ śītaiḥ pralepaḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| timirapratiṣedhaṃ ca vīkṣya yuñjyādyathāyatham||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> timirapratiṣedhaṃ ca paryālocya yathāyogaṃ cikitsitaṃ yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ayameva vidhiḥ sarvo manthādiṣvapi śasyate| aśāntau sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣa eva vidhiraśeṣeṣu manthādiṣvapi śasyate| sarvathaivāśāntau manthe bhruvorupari dāhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rūpyaṃ rūkṣeṇa godadhnā limpennīlatvamāgate| śuṣke tu mastunā vartirvātākṣyāmayanāśinī||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rūpyaṃ godadhnā rūkṣeṇa limpet| tasmin dadhni nīlatvamāgate śuṣke ca mastunā vartirvātākṣiroganāśinī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sumanaḥkalikādayo vartirdivyena jalena piṣṭā pittaraktahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phena aileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavādibhirvartiḥ śleṣmākṣirogajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī cāṣṭapalaṃ pacet| jaladroṇe rase pūte punaḥ pakve ghane kṣipet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">puṣpāñjanāddaśapalaṃ karṣaṃ ca maricāttataḥ| kṛtaścūrṇo'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandasambhavān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">hanti rāgarujāgharṣān sadyo dṛṣṭiṃ prasādayet| ayaṃ pāśupato yogo rahasyaṃ bhiṣajāṃ param||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> praprauṇḍarīkādikamaṣṭapalaṃ pṛthagjaladroṇe pacet| rase pūte punaḥ śṛte ghane ca puṣpāñjanāddaśa palāni, marīcātkarṣaṃ ca kṣipet| kṛtaścūrṇo'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandotthān rāgādīn hanti| tathā sadya eva dṛṣṭiṃ prasādayet| eṣa pāśupatākhyo yogo bhiṣajāṃ paraṃ rahasyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śuṣkākṣipāke haviṣaḥ pānamakṣṇośca tarpaṇam| ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena vā'ṇunā||28||</seg> pariṣeko hitaścātra payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam| ------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṣkākṣipāke ghṛtasya pānamakṣṇośca jīvanīyasiddhena ghṛtena tarpaṇaṃ hitam| aṇunā tailena nasyaṃ hitam atra ca kṣīraṃ koṣṇaṃ saindhavayutaṃ pariṣeko hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------| sarpiryuktaṃ stanyapiṣṭamañjanaṃ ca mahauṣadham||29||</seg> vasā vā''nūpasattvotthā kiñcitsaindhavanāgarā| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgaraṃ stanyapiṣṭaṃ ghṛtānvitamañjanaṃ hitam| ānūpaprāṇijā vā vasā kiñcitsaindhavaśuṇṭhīyutā [ añjanaṃ ] śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān keśān mallakasampuṭe||30||</seg> dagdhvā''jyapiṣṭā lohasthā sā maṣī śreṣṭhamañjanam| ------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśān ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān mallakasampuṭe dagdhvā ghṛtapiṣṭā lohapātrasthā sā maṣī śreṣṭhamañjanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">------------------------------------------------| saśophevā'lpaśophe ca snigdhasya vyadhayetsirām||31||</seg> rekaḥ snigdhe punardrākṣāpathyākvāthatrivṛdghṛtaiḥ| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saśophe'lpaśophe vā snigdhasya sirāṃ vidhyet| snigdhasya punardrākṣādibhirvirekaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| śvetarodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ tāntavasthitam||32||</seg> uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekaḥ śūlaharaḥ param| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvetarodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ vastrasthitamuṣṇāmbunā mṛditaṃ sekaḥ śūlahṛtparam|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| dārvīprapauṇḍarīkasya kvātho vā''ścyotane hitaḥ|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dārvīprapauṇḍarīkayośca kvātha āścyotane hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sandhavāṃśca prayuñjīta gharṣarāgāśruruggharān| ------------------------------------------------||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhāvāṃśca vakṣyamāṇān gharṣādiharān prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula">tāmraṃ lohe mūtraghṛṣṭaṃ prayuktaṃ netre sarpirdhūpitaṃ vedanāghnam| tāmre ghṛṣṭo gavyadadhnaḥ saro vā yuktaḥ kṛṣṇāsaindhavābhyāṃ variṣṭhaḥ||34.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lohabhāṇḍe tāmraṃ gomūtreṇa ghṛṣṭaṃ sarpirdhūpitaṃ netre prayuktaṃ pīḍāhṛt| gavyadadhisarastāmre ghṛṣṭaḥ kṛṣṇāsaindhavayukto netre prayukto varīyān vedanāghnaḥ sandhāvaḥ|</ab>
          <ab type="mula">śaṅkhaṃ tāmre stanyaghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamyāḥ patrairdhūpitaṃ tadyavaiśca| netre yuktaṃ hanti sandhāvasaṃjñaṃ kṣipraṃ gharṣaṃ vedanāṃ cātitīvrām||35.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaṅkhaṃ stanyena tāmre ghṛṣṭaṃ śamīpatrairyavaiśca ghṛtāktairdhūpitaṃ tatsandhāvasaṃjñaṃ netre prayuktaṃ śīghraṃ gharṣaṃ vedanāmatidāruṇāṃ ca hanti| śālinyau vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">------------------------------------------------| udumbaraphalaṃ lohe ghṛṣṭaṃ stanyena dhūpitam||36||</seg> sājyaiḥ śamīcchadairdāhaśūlarāgāśruharṣajit| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> udumbaraphalaṃ lohe stanyena ghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamīpatrairdhūpitaṃ dāhādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">------------------------------------------------| śigrupallavaniryāsaḥ sughṛṣṭastāmrasampuṭe||37||</seg> ghṛtena dhūpito hanti śophagharṣāśruvedanāḥ| ------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śigrupallavarasaḥ sughṛṣṭastāmrasampuṭe ghṛtena dhūpitaḥ śophādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">------------------------------------------------| tilāmbhasā mṛtkapālaṃ kāṃsye ghṛṣṭaṃ sudhūpitam||38||</seg> nimbapatrairghṛtābhyaktairgharṣaśūlāśrurāgajit| ------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛtkapālaṃ tilāmbhasā kāṃsye ghṛṣṭaṃ tathā nimbapatrairghṛtābhyaktairdhūpitaṃ gharṣādijit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------| sandhāvenāñjite netre vigatauṣadhavedane||39||</seg> stanyenāścyotanaṃ kāryaṃ triḥ paraṃ nāñjayecca taiḥ| ------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sandhāvena netre'ñjite vigatauṣadhavedane sati stanyenāścyotanaṃ hitaṃ kāryaṃ trīn vārān| taiśca-sandhāvaiḥ, paraṃ-tribhyo vārebhyo, nāñjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">------------------------------------------------| tālīsapatracapalānataloharajoñjanaiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">jātīmukulakāsīsasaindhavairmūtrapeṣitaiḥ| tāmramālipya saptāhaṃ dhārayetpeṣayettataḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">mūtreṇaivānu guṭikāḥ kāryāśchāyaviśoṣitāḥ| tāḥ stanyaghṛṣṭā gharṣāśruśophakaṇḍūvināśanāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tālīsapatrādibhirmūtrapiṣṭaistāmramālipya saptāhaṃ dhārayet| tataḥ saptāhādūrdhvaṃ gomūtreṇaiva guṭikāḥ kuryāt| tāśca chāyāviśoṣitāḥ stanyaghṛṣṭā gharṣādighnāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">vyāghrītvaṅ''madhukaṃ tāmrarajo'jākṣīrakalkitam| śamyāmalakapatrājyadhūpitaṃ śopharukpraṇut||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyāghryādikamajākṣīrakalkitaṃ śamyāmalakapatrairghṛtānvitairdhūpitaṃ śopharukpraṇut|</ab>
          <ab type="mula">amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyandasādhanam| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amloṣite netraroge pittābhiṣyandacikitsitaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| utkliṣṭāḥ kaphapittāsranicayotthāḥ kukūṇakaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pakṣmoparodhaḥ śuṣkākṣipākaḥ pūyālaso bisaḥ| pothakyamloṣito'lpākhyaḥ syandamanthā vinā'nilāt||45||</seg> ete'ṣṭādaśa pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ| ---------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utkliṣṭādayo'ṣṭādaśa rogā ime pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| cikitsā pṛthageteṣāṃ svaṃsvamuktā atha vakṣyate||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pillībhūteṣu sāmānyāt atha pillākhyarogiṇaḥ| snigdhasya charditavataḥ sirāvyadhahṛtāsṛjaḥ||47||</seg> viriktasya ca vartmānu nirlikhedāviśuddhitaḥ| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eteṣāṃ pṛthak cikitsā yathāsvamuktā| atha bhaṇiṣyate cikitsā pillībhūteṣu sāmānyena| atha pillākhyākṣirogavataḥ snigdhasya charditavato narasya viddhasirasya viriktasya ca vartma nirlikhedāviśuddheḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| tutthakasya palaṃ śvetamaricāni ca viṃśatiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">triṃśatā kāñjikapalaiḥ piṣṭvā tāmre nidhāpayet| pillānapillān kurute bahuvarṣotthitānapi||49||</seg> tatsekenopadehāśrukaṇḍūśophāṃśca nāśayet| ---------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tutthakasya palaṃ, viṃśatiḥ śvetamaricāni-saubhāñjanabījāni, kāñjikapalaistriṃśatā piṣṭvā tāmre nidhāpayet| tatsekena pillān bahuvarṣotthitānapyapillān kurute| upadehādīṃśca nāśayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| karañjabījaṃ surasaṃ sumanaḥkorakāṇi ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">saṃkṣudya sādhayetkvāthe pūte tatra rasakriyā| añjanaṃ pillabhaiṣajyaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karañjabījādīni saṃkṣudya jale sādhayet| kvāthe pūte tatra rasakriyā| añjanaṃ pille auṣadhaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">rasāñjanaṃ sarjaraso rītipuṣpaṃ manaḥśilā| samudrapheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca||52||</seg> añjanaṃ madhunā piṣṭaṃ kledakaṇḍūghnamuttamam| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasāñjanādikaṃ madhunā piṣṭamañjanaṃ paraṃ kledakaṇḍūhṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| abhayārasapiṣṭaṃ vā tagaraṃ pillanāśanam||53||</seg> bhāvitaṃ bastamūtreṇa sasnehaṃ devadāru ca| ---------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> harītakīkvāthapiṣṭaṃ tagaraṃ paraṃ pillaghnam| devadārusasnehaṃ bastamūtreṇa bhāvitaṃ tadvat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">---------------------------------------------| saindhavatriphalākṛṣṇākaṭukāśaṅkhnābhayaḥ||54||</seg> satāmrarajaso vartiḥ pillaśukrakanāśinī| ---------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saindhavādayastāmrajaḥsahitā vartiḥ pillaśukrahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| puṣpakāsīsacūrṇo vā surasārasabhāvitaḥ||55||</seg> tāmre daśāhaṃ tat paillyapakṣmaśātajidañjanam| ---------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣpakāsīsacūrṇaḥ surasārasena daśāhaṃ bhāvitastadañjanaṃ paillyapakṣmaśātaghnam| surasā-mūrvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">alaṃ ca sauvīrakamañjanaṃ ca tābhyāṃ samaṃ tāmrarajaḥ susūkṣmam| pilleṣu romāṇi niṣevito'sau cūrṇaḥ karotyekaśalākayā'pi||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> haritālaṃ sauvīrāñjanaṃ [ca]| tābhyāṃ dvābhyāṃ tulyaṃ tāmracūrṇaṃ sūkṣmam| eṣa cūrṇo niṣevita ekayā'pi śalākayā pilleṣu romāṇi karoti| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">lākṣānirguṇḍībhṛṅgadārvīrasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ bhāvitaṃ saptakṛtvaḥ| dīpaḥ prajvālyaḥ sarpiṣā tatsamutthā śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthe maṣī sā||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lākṣādirasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ saptavārān bhāvitam| tena kārpāsena sarpiṣā dīpaḥ prajvālyaḥ| tatsamutthā maṣī pillānāṃ ropaṇārthe śreṣṭhā| vaiśvadevīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------| vartmāvalekhaṃ bahuśastadvacchoṇitamokṣaṇam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">punaḥpunarvirekaṃ ca nityamāścyotanāñjanam| nāvanaṃ dhūmapānaṃ ca pillarogāturo bhajet||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pillarogī vartmāvalekhādikaṃ punaḥpunarbhajet|</ab>
          <ab type="mula">pūyālase tvaśānte'nte dāhaḥ sūkṣmaśalākayā| --------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūyālase punaraśānte satyante sūkṣmaśalākayā dāho hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">--------------------------------------------| caturṇavatirityakṣṇo hetulakṣaṇasādhanaiḥ||60||</seg> parasparamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyena gaditā gadāḥ| --------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ityevamakṣṇaścaturṇavati gadā lakṣaṇahetusādhanairanyonyamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyenoktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">--------------------------------------------| sarvadā ca niṣeveta svastho'pi nayanapriyaḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">purāṇayavagodhūmaśāliṣaṣṭikakodravān| mudgādīn kaphapittaghnān bhūrisarpiḥpariplutān||62||</seg> <seg type="unit" n="63">śākaṃ caivaṃvidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām| saindhavaṃ triphalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ātapatraṃ padatrāṇaṃ vidhivaddoṣaśodhanam| varjayedvegasaṃrodhamajīrṇādhyaśanāni ca||64||</seg> <seg type="unit" n="65">krodhaśokadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān| vidāhi viṣṭambhakaraṃ yaccehāhārabheṣajam||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> svastho'pi nayanavallabhaḥ san sadaiva purāṇayavādikaṃ niṣeveta| evaṃvidhaṃ kaphapittaghnaṃ śākaṃ ca| vidhirvidyate yasmiṃstacca śodhanaṃ-virecanādi, bhajet| tathā vegasaṃrodhādikaṃ varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">dve pādamadhye pṛthusanniveśe śire gate te bahudhā ca netre tā mrakṣaṇodvartanalepanādīn pādaprayuktānnayane nayanti||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dve pādasya madhye pṛthurūpe sire| te ca bahudhā netragate| tāḥ sirāḥ abhyaṅgādīn pādaprayuktānnetraṃ(tre)prāpayanti|</ab>
          <ab type="mula">malauṣṇyasaṅghaṭṭanapīḍanādyai- stā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ| bhajetsadā dṛṣṭihitāni tasmā- dupānadabhyañjanadhāvanāni|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāśca malauṣṇyādibhirduṣṭā nayanāni dūṣayante| yata evaṃ tasmād dṛṣṭihitāni sarvadā upānadabhyañjanādīni bhajet| upajātī vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ah.6.17">
          <head>karṇarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ karṇarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut| mithyāyogena śabdasya kupito'nyaiśca kopanaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prāpya śrotrasirāḥ kuryācchūlaṃ srotasi vegavat| ardhāvabhedakaṃ stambhaṃ śiśirānabhinandanam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">cirācca pākaṃ pakvaṃ tu lasīkāmalpaśaḥ sravet| śrotraṃ śūnyamakasmācca syātsañcāravicāravat||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nayanāmayādanantaraṃ dūragrahaṇasādharmyeṇa karṇarogānāha| yathā hi cakṣurdūradeśasthamapi paśyati tathā śrotraṃ dūrasthamapi śṛṇotītyāha- pratiśyāyetyādibhiḥ śabdasya ca mithyābhiyogena pavanaḥ kupito'parairapi sarvanidānaiḥ kupitaḥ śrotrasirāḥ prāpya srotasi-karṇavivare, śūlaṃ vegavat kuryāt| tathā'rdhāvabhedakaṃ śirorogaṃ stambhaṃ karṇasyaiva, tathā śītasyānabhinandanaṃ cireṇa ca pākaṃ kuryāt| pakvaṃ tu śrotramalpaśo lasīkāṃ sravet| akasmācca śūnyaṃ syāt| sañcāravicāravacca-sthagitāsthagitaṃ ca yathā, syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śūlaṃ pittāt sadāhoṣāśītecchāśvayathujvaram| āśupākaṃ prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti||4||</seg> sā lasīkā spṛśedyadyattattatpākamupaiti ca| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena śūlaṃ dāhādyanvitaṃ syāt| tatra ūṣā-prādeśikaḥ santāpaḥ| dāhaḥ-sarvāṅgīṇastīvroṣmā sadā'ratimān| tathā''śu pāko yasmiṃstadevam| tathā prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti syāt| sā ca lasīkā yadyadaṅgaṃ spṛśet tat tat pākaṃ gacchati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| kaphācchirohanugrīvāgauravaṃ mandatā rujaḥ||5||</seg> kaṇḍūḥ śvayathuruṣṇecchā pākācchvetaghanasrutiḥ| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphācchirādigauravaṃ jāyate| rujo mandatvaṃ kaṇḍvādi ca syāt| pākācchvetā ghanā ca srutiḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| karoti śravaṇe śūlamabhighātādidūṣitam||6||</seg> raktaṃ pittasamānārti kiñcidvā'dhikalakṣaṇam| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktamabhighātādidūṣitaṃ karṇe śūlaṃ karoti| kimbhūtaṃ raktam ? pittena samā pīḍā yasmiṃstadevam| kiñciccādhikalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| śūlaṃ samuditairdoṣaiḥ saśophajvaratīvraruk||7||</seg> <seg type="unit" n="8">paryāyāduṣṇaśītecchaṃ jāyate śrutijāḍyavat| pakvaṃ sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samuditaiḥ-sannipatitairdoṣaiḥ, śūlaṃ śophādiyutaṃ jāyate| tathā paryāyeṇoṣṇaśītecchaṃ śrutijāḍyayuktaṃ ca| pakvaṃ sitāsitāraktaghanaṃ pūyaṃ pravahati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śabdavāhisirāsaṃsthe śṛṇoti pavane muhuḥ| nādānakasmādvividhān karṇanādaṃ vadanti tam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śabdavāhinīṣu sirāsu gate vāte muhuḥ śabdān vividhānakasmācchṛṇoti| taṃ karṇanādaṃ vadanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śleṣmaṇā'nugato vāyurnādo vā samupekṣitaḥ| uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ kuryādbadhiratvaṃ krameṇa ca||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyuḥ śleṣmaṇā'nugataḥ karṇanādo vā samupekṣitaḥ-acikitsitaḥ, karṇe-śrotre, uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ-śravaṇaṃ, kuryāt| krameṇa badhiratvaṃ-bādhiryaṃ ca, kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vātena śoṣitaḥ śleṣmā śroto limpettato bhavet| ruggauravaṃ pidhānaṃ ca sa pratīnāhasaṃjñitaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena śleṣmā śoṣitaḥ śroto limpet| tato ruggauravaṃ tasya srotaso gurutvaṃ syāt, sthaganaṃ ca| sa pratīnāhasaṃjñako gadaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kaṇḍūśophau kaphācchrotre sthirau tatsaṃjñayā smṛtau| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt kaṇḍūśophau karṇe sthirau tatsaṃjñau kaṇḍūśophākhyau bhavataḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| kapho vidagdhaḥ pittena sarujaṃ nīrujaṃ tvapi||12||</seg> ghanapūtibahukledaṃ kurute pūtikarṇakam| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaḥ pittena vidagdhaḥ sarujaṃ nīrujaṃ vā ghanapūtibahukledaṃ pūtikarṇakamanugatārthaṃ kurute|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| vātādidūṣitaṃ śrotraṃ māṃsāsṛkkledajā rujam||13||</seg> khādanto jantavaḥ kuryustīvrāṃ sa kṛmikarṇakaḥ| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādibhiḥ dūṣitaṃ śrotraṃ jantavo bhakṣayanto māṃsādikledajāṃ tīvrāṃ rujaṃ kuryuḥ| sa kṛmikarṇakākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate syātpūrvalakṣaṇaḥ||14||</seg> vidradhiḥ, pūrvavaccānyaḥ-----------------------| -------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate pūrvoktalakṣaṇo vidradhiḥ syāt| nidāne hyevamuktam (hṛ. ni. a. 11| 2)- "yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ| vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ||" iti| tadvadiha vidradhisāmānyāt karṇavidradhireka evoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------śopho'rśo'rbudamīritam| teṣu ruk pūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ ca bādhate||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśo'rbudaṃ ca tadīritamiti karṇārśaḥ karṇārbudamiti| tatra hyuktam (hṛ. u. a. 8|13)- "arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi chinnaṃ chinnaṃ vivardhate||" iti| arbudasya tu lakṣaṇam (hṛ. u. a. 8|24)- "vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| sāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ||" iti| teṣu-arśo'rbudeṣu, rug bādhate pūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula">garbhe'nilātsaṅkucitā śaṣkulī kucikarṇakaḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādgarbhe-abhyantare, saṅkucitā śaṣkulī kucikarṇasaṃjñaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| eko nīruganeko vā garbhe māṃsāṅkuraḥ sthiraḥ||16||</seg> pippalī pippalīmānaḥ-------------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsāṃṅkuro garbhe sthira eko'neko vā nīrujaḥ pippalītyucyate, karṇapippalītyarthaḥ| sa ca māṃsāṃṅkuraḥ pippalīmānaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------sannipātādvidārikā| savarṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ śvayathuḥ, sa upekṣitaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kaṭutailanibhaṃ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati| saṅkocayati rūḍhā ca sā dhruvaṃ karṇaśaṣkulīm||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātena vidārikākhyaḥ śvayathuḥ stabdhastathā savarṇaḥ sarujaḥ| sa upekṣitaḥ san kaṭutailanibhaṃ sravet| kṛcchreṇa rohati| sā ca vidārikā rūḍhā satī niścitaṃ karṇaśaṣkulīṃ saṅkocayati|</ab>
          <ab type="mula">sirāsthaḥ kurute vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāstho vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayaṃ-pālīśoṣasaṃjñaṃ, kurute|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| kṛśā dṛḍhā ca tantrīvat pālī vātena tantrikā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sukumāre cirotsargātsahasaiva pravardhite| karṇe śophaḥ saruk pālyāmaruṇaḥ paripoṭavān||20||</seg> paripoṭaḥ sa pavanāt----------------------| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena pālī kṛśā dṛḍhā ca tantrīva syāt| sā tantrīketyucyate| sukumāre karṇe cirotsargāt sahasaiva-na tu śanaiḥ, pravardhite śvayathuḥ pālyāṃ saruk tathā lohitaḥ paripoṭavāṃśca| paripoṭaḥ-sphuṭanam| sa vātāt paripoṭasaṃjñaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------utpātaḥ pittaśoṇitāt| gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvo rugdāhapākavān||21||</seg> śvayathuḥ sphoṭapiṭikārāgoṣākledasaṃyutaḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaśoṇitāt sa evotpātasaṃjñaḥ| gurvābharaṇabhārādibhirhetubhūtaiḥ prakupitāt pittaśoṇitāt śopho rugādimān sphoṭādisaṃyutaḥ| śyāvo'nugatārthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| pālyāṃ śopho'nilakaphātsarvato nirvyathaḥ sthiraḥ||22||</seg> stabdhaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānunmantho galliraśca saḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphāt pālyāṃ śophaḥ sarvato nirvyathaḥ sthiraḥ stabdhaḥ samānavarṇaḥ kaṇḍūyuta unmantha ucyate| sa eva gallirākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| durviddhe vardhite karṇe sakaṇḍūdāhapākaruk||23||</seg> śvayath uḥ sannipātotthaḥ sa nāmnā duḥkhavardhanaḥ| ---------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇe durviddhe sati kaṇḍvādisaṃyutaḥ śophaḥ sanni ppātātmako duḥkhavardhanasaṃjñaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------| kaphāsṛk''kṛmijāḥ sūkṣmāḥ sakaṇḍūkledavedanāḥ||24||</seg> lehyākhyāḥ piṭikāstā hi lihyuḥ pālīmupekṣitāḥ| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapharaktajakṛmijāḥ sūkṣmāḥ kaṇḍvādiyutā lehyākhyāḥ piṭikāḥ| yasmāttā upekṣitāḥ pālīṃ lihyuḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| pippalī sarvajaṃ śūlaṃ vidārī kucikarṇakaḥ|25| eṣāmasādhyāḥ, yāpyaikā tantrikā'nyāṃstu sādhayet| pañcaviṃśatirityuktāḥ karṇarogā vibhāgataḥ|26| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādayaścatvāro rogā eṣāṃ madhye'sādhyāḥ| tantrikā yāpyā| anyāṃstu viṃśatirogān sādhayet| iti-evaṃ prāguktena prakāreṇa, pañcaviṃśatirāmayā vibhāgenoktāḥ| anenānyatantrakṛtāṃ saṅkīrṇakarṇarogakathanaṃ sūcayati| saṅkhyānaṃ ca sukhasmaraṇārthamatra kṛtamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ah.6.18">
          <head>karṇarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ karṇarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) karṇaśūle pavanaje pibedrātrau rasāśitaḥ| vātaghnasādhitaṃ sarpiḥ, karṇaṃ svinnaṃ ca pūrayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">patrāṇāṃ pṛthagaśvatthabilvārkairaṇḍajanmanām| tailasindhūtthadigdhānāṃ svinnānāṃ puṭapākataḥ||2||</seg> rasaiḥ kavoṣṇaistadvacca mūlakasyāralorapi| ---------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantarametaccikitsocyata ityāha- vātodbhave karṇaśūle māṃsarasena bhojito vātaghnadravyasādhitaṃ ghṛtaṃ niśi pibet| karṇaṃ ca svinnaṃ santaṃ pṛthagaśvatthādijānāṃ patrāṇāṃ tailasaindhavadigdhānāṃ puṭapākataḥ svinnānāṃ rasaiḥ koṣṇaiḥ pūrayet| tathaiva mūlakasya rasena syonākasya ca rasena pūrayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------| gaṇe vātahare'mleṣu mūtreṣu ca vipācitaḥ||3||</seg> mahāsneho drutaṃ hanti sutīvrāmapi vedanām| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātahare gaṇe'mleṣu mūtreṣu ca-gomūtrādiṣu, vipācito mahāsneho drāgeva sudāruṇāmapi pīḍāṃ jayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhātkṣaumeṇa veṣṭitāt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tailasiktātpradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ| yojyaścaivaṃ bhadrakāṣṭhātkuṣṭhātkāṣṭhācca sāralāt||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahataḥ pañcamūlasya ekatamāt kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt tailasiktāt prajvalitāt grāhyaḥ snehaḥ| sa karṇe niṣiktaḥ sadyo rujāhṛt| evaṃ-anenaiva vidhinā, devadārukāṣṭhāt kuṣṭhāt saralakāṣṭhācca cyutaḥ sneho-raso, yojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vātavyādhipratiśyāyavihitaṃ hitamatra ca| varjayecchirasā snānaṃ śītāmbhaḥpānamahnyapi||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātavyādhau pratiśyāye ca yadvihitaṃ bheṣajaṃ taccātra hitam| śirasā saha snānaṃ varjayet| śītajalapānaṃ divā'pi na kāryam, rātrau tu sarvathā varjyamevetyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pittaśūle sitāyuktaghṛtasnigdhaṃ virecayet| drākṣāyaṣṭiśṛtaṃ stanyaṃ śasyate karṇapūraṇam||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaśūle sitānvitaghṛtena snigdhaṃ virecayet| drākṣāmadhukasiddhaṃ strīkṣīraṃ karṇapūraṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yaṣṭyanantāhimośīrakākolīrodhrajīvakaiḥ| mṛṇālabisamañjiṣṭhāsārivābhiśca sādhayet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yaṣṭīmadhurasaprasthakṣīradviprasthasaṃyutam| tailasya kuḍavaṃ nasyapūraṇābhyañjanairidam||9||</seg> nihanti śūladāhoṣāḥ kevalaṃ kṣaudrameva vā| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṣṭyādibhiḥ kalkairmadhukakvāthaprasthena kṣīrasya dviprasthena ca saṃyutaṃ tailakuḍavaṃ sādhayet| nasyakarṇapūraṇābhyañjanairidaṃ śūlādīn hanti| kevalaṃ kṣaudraṃ vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| yaṣṭyādibhiśca saghṛtaiḥ karṇau dihyātsamantataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaṣṭyādibhiḥ-pūrvoktaiḥ, sasarpikaiḥ karṇau ca parito limpet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vāmayet pippalīsiddhasarpiḥsnigdhaṃ kaphodbhave| dhūmanāvanagaṇḍūṣasvedān kuryātkaphāpahān||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphotthe pippalīpakvaghṛtasnigdhaṃ vāmayet| dhūmādīṃśca kaphaghnān vidadhyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">laśunārdrakaśigrūṇāṃ muruṅgyā mūlakasya ca| kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laśunādīnāṃ pṛthak pṛthak svarasaḥ karṇapūraṇe koṣṇaḥ śreṣṭhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān| sannidhāya snuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛtān||13||</seg> svedayetpuṭapākena sa rasaḥ śūlajitparam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arkāṅkurānamlena-kāñikena, piṣṭāṃstailena rūkṣi(ṣi)tān lavaṇānvitān snuhīkāṇḍe korite sannidhāya tasyāḥ-snuhyāḥ, patrairāvṛtān puṭapākena svedayet| sa rasaḥ paraṃ śūlajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| rasena bījapūrasya kapitthasya ca pūrayet||14||</seg> suktena pūrayitvā vā phenenānvavacūrṇayet| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā bījapūrasya rasena kapittharasena ca pūrayet| athavā suktena pūrayitvā samudraphenacūrṇairavacūrṇayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| ajāvimūtravaṃśatvak''siddhaṃ tailaṃ ca pūraṇam||15||</seg> siddhaṃ vā sārṣapaṃ tailaṃ hiṅgutumburunāgaraiḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajāvimūtrābhyāṃ vaṃśatvacā ca siddhaṃ tailaṃ pūraṇaṃ hitam| sārṣapaṃ tailaṃ hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ siddhaṃ pūraṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| raktaje pittavatkāryaṃ sirāṃ cāśu vimokṣayet||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktaje karṇaśūle pittavatkāryam| śīghraṃ ca sirāṃ vimokṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pakve pūyavahe karṇe dhūmagaṇḍūṣanāvanam| yuñjyānnāḍīvidhānaṃ ca duṣṭavraṇaharaṃ ca yat||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakve pūyavahe karṇe dhūmādikaṃ yojyam| nāḍīvidhānaṃ ca yojyam| duṣṭavraṇaghnaṃ yacca tacca yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">srotaḥ pramujya digdhaṃ tu dvau kālau picuvartibhiḥ| pureṇa dhūpayitvā tu mākṣikeṇa prapūrayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">surasādigaṇakvāthaphāṇitāktāṃ ca yojayet| picuvartiṃ susūkṣmaiśca taccūrṇairavacūrṇayet||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> picuvartibhiśca karṇasroto digdhaṃ-pūyena, dvau kālau pramṛjya guggulunā dhūpayitvā tato mākṣikeṇa pūrayet| surasādigaṇakvāthakṛtaphāṇitāktāṃ picuvartiṃ ca yojayet| susūkṣmaistaccūrṇaiḥ-surasādirajobhiḥ, avacūrṇayet karṇasrotaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śūlakledagurutvānāṃ vidhireṣa nivartakaḥ| priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇibhiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca| pacettailaṃ tadāsrāvaṃ nigṛhṇātyāśu pūraṇāt||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śūlādīnāṃ nivartako vidhireṣaḥ| priyaṅgvādibhiḥ kapittharasena tailaṃ pacet| tatpūraṇāddrāgevāsrāvaṃ nirharati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nādabādhiryayoḥ kuryād vātaśūloktamauṣadham| śleṣmānubandhe śleṣmāṇaṃ prāgjayedvamanādibhiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāde badhiratve ca vātaśūloktamauṣadhaṃ kuryāt| śleṣmānubandhe prāk śleṣmāṇaṃ vamanādibhirjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">eraṇḍaśigruvaruṇamūlakātpatraje rase| caturguṇe pacettailaṃ kṣīre cāṣṭaguṇonmite||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yaṣṭyāhvākṣīrakākolīkalkayuktaṃ nihanti tat| nādabādhiryaśūlāni nāvanābhyaṅgapūraṇaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eraṇḍādipatraje rase caturguṇe kṣīre cāṣṭaguṇe yaṣṭikādikalkayutaṃ tailaṃ pacet| tacca nāvanādibhirnādādīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pakvaṃ prativiṣāhiṅgumiśitvak''svarjikoṣaṇaiḥ| sasuktaiḥ pūraṇāttailaṃ ruk''srāvāśrutinādanut||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prativiṣādibhiḥ saṃyuktaṃ tailaṃ pakvaṃ pūraṇādrujādijit|</ab>
          <ab type="mula">karṇanāde hitaṃ tailaṃ sarṣapotthaṃ ca pūraṇe| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapodbhavaṃ ca tailaṃ karṇanāde hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| śuṣkamūlakakhaṇḍānāṃ kṣāro hiṅgu mahauṣadham||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śatapuṣpāvacākuṣṭhadāruśigrurasāñjanam| sauvarcalayavakṣārasvarjikaudbhidasaindhavam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">bhūrjagranthibiḍaṃ mustā madhusuktaṃ caturguṇam| mātuluṅgarasastadvat kadalīsvarasaśca taiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pakvaṃ tailaṃ jayatyāśu sukṛcchrānapi pūraṇāt| kaṇḍūṃ kledaṃ ca bādhiryapūtikarṇatvaruk''kṛmīn||29||</seg> kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantāmayeṣu ca| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṣkamūlakakhaṇḍānāṃ kṣārādīni sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāni tathā tailānmadhuyutaṃ suktaṃ caturguṇaṃ tathā bījapūrarasaḥ kadalīsvarasaśca caturguṇaḥ| tairetaistailaṃ pakvaṃ pūraṇāt sukṛcchrānapi kaṇḍvādīnāśu jayet| idaṃ kṣāratailaṃ mukhadantarogeṣu ca śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| atha suptāviva syātāṃ karṇau raktaṃ harettataḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadi karṇau suptāviva syātāṃ tadā'sraṃ haret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">saśophakledayormandaśrutervamanamācaret| bādhiryaṃ varjayedbālavṛddhayościrajaṃ ca yat||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇayoḥ saśophakledayormandaśruterāturasya vamanaṃ prayuñjyāt| bādhiryaṃ bālavṛddhayościrajātaṃ ca yattadvarjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pratīnāhe parikledya snehasvedairviśodhayet| karṇaśodhanakenānu karṇaṃ tailasya pūrayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">sasuktasaindhavamadhormātuluṅgarasasya vā| śodhanādrūkṣatotpattau ghṛtamaṇḍasya pūraṇam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratīnāhe snehasvedaiḥ parikledya karṇaṃ karṇaśodhanakena viśodhayet| paścāttailasya suktādinā yuktasya karṇau(rṇaṃ) pūrayet| tailasyeti sambandhamātre ṣaṣṭhī| mātuluṅgarasasya vā suktādiyuktasya pūrayet| śodhanena rūkṣatotpattau satyāṃ ghṛtamaṇḍasya pūraṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kramo'yaṃ malapūrṇe'pi karṇekaṇḍvāṃ kaphāpaham| nasyādi, tadvacchophe'pi kaṭūṣṇaiścātra lepanam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇe malena pūrṇe'pyayaṃ-pratīnāhoktaḥ, kramaḥ kāryaḥ| kaṇḍvāṃ tathā kaphaghnaṃ nasyādi| śophe'pi tathaivāyaṃ kramaḥ| kaṭūṣṇaiśca lepanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">karṇasrāvoditaṃ kuryātpūtikṛmiṇakarṇayoḥ| pūraṇaṃ kaṭutailena viśeṣāt kṛmikarṇake||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtikarṇe kṛmi[ṇa]karṇe ca karṇasrāvoktaṃ cikitsitaṃ kuryāt| kṛmiṇakarṇake viśeṣātkaṭutailena pūraṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vamipūrvā hitā karṇavidradhau vidradhikriyā| pittotthakarṇaśūloktaṃ kartavyaṃ kṣatavidradhau||36||</seg> <seg type="unit" n="37">arśorbudeṣu nāsāvad āmā karṇavidārikā| karṇavidradhivatsādhyā yathādoṣodayena ca||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇavidradhau vamanapūrvā vidradhikriyā śastā| kṣatavidradhau pittotthakarṇaśūloktaṃ sarvaṃ kartavyam| arśorbudeṣu nāsāvat cikitsā| karṇavidārikā'pakvā karṇavidradhivat cikitsyā, yathādoṣodayena ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pālīśoṣe'nilaśrotraśūlavannasyalepanam| svedaṃ ca kuryāt svinnāṃ ca pālīmudvartayettilaiḥ||38||</seg> priyālabījayaṣṭyāhvahayagandhāyavānvitaiḥ| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pālīśoṣe vātaśrotraśūla iva nasyādi svedaṃ ca kuryāt| pālīṃ ca svinnāṃ tilaiḥ priyālabījādiyuktairudvartayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| tataḥ puṣṭikaraiḥ snehairabhyaṅgaṃ nityamācaret||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tataḥ snehaiḥ puṣṭikṛdbhirnityaṃ sā'bhyaktavyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">śatāvarīvājigandhāpayasyairaṇḍajīvakaiḥ| tailaṃ vipakvaṃ sakṣīraṃ pālīnāṃ puṣṭikṛtparam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāvaryādibhistailaṃ sakṣīraṃ pakvaṃ pālīnāṃ paraṃ puṣṭikṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kalkena jīvanīyena tailaṃ payasi pācitam| ānūpamāṃsakvāthe ca pālīpoṣaṇavardhanam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīvantyādigaṇajena kalkena kṣīre ānūpamāṃsakvāthe ca tailaṃ pācitaṃ pālipoṣaṇaṃ pālīvṛddhikṛcca|</ab>
          <ab type="mula">pālīṃ chittvā'tisaṅkṣīṇāṃ śeṣāṃ sandhāya poṣayet| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pālīmatisaṅkṣīṇāṃ chittvā śeṣāṃ sandhāya vardhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| yāpyaivaṃ tantrikākhyā'pi paripoṭe'pyayaṃ vidhiḥ||42||</seg> utpāte śītalairlepo jalaukohṛtaśoṇite| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yāpyaivaṃ tantrikāsaṃjñā| paripoṭe'pyeṣa eva vidhiryāpyākhyaḥ| utpāte jalaukobhirapanītarakte śītalairlepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| jambvāmrapallavabalāyaṣṭīrodhratilotpalaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sadhānyāmlaiḥ samañjiṣṭhaiḥ sakadambaiḥ sasārivaiḥ| siddhamabhyañjane tailaṃ visarpoktaghṛtāni ca||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jambvādibhiḥ siddhaṃ tailamabhyaṅge hitam| visarpoktaghṛtāni ca hitāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">unmanthe'bhyañjanaṃ tailaṃ godhākarkavasānvitam| tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ||45||</seg> surasālāṅgalībhyāṃ ca siddhaṃ, tīkṣṇaṃ ca nāvanam| ---------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> unmanthe tailaṃ godhākarkaṭavasāyuktaṃ tālaparṇyādibhiḥ siddhamabhyañjanaṃ hitam| tathā surasālāṅgalībhyāṃ ca tailaṃ siddhaṃ tīkṣṇaṃ nāvanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| durviddhe'śmantajambvāmrapatrakvāthena secitām||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tailena pālīṃ svabhyaktāṃ suślakṣṇairavacūrṇayet| cūrṇairmadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍrāhvaniśodbhavaiḥ||47||</seg> lākṣāviḍaṅgasiddhaṃ ca tailamabhyañjane hitam| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durviddhe'śmantakādikvāthena secitāṃ pālīṃ tailena svabhyaktāṃ madhukādibhiḥ sūkṣmarajīkṛtairavacūrṇayet| lākṣāviḍaṅgasiddhaṃ tailamabhyañjane hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| svinnāṃ gomayajaiḥ piṇḍairbahuśaḥ parilehikām||48||</seg> <seg type="unit" n="49">viḍaṅgasārairālimpedurabhrīmūtrakalkitaiḥ| kauṭajeṅgudakārañjabījaśamyākavalkalaiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">athavā'bhyañjanaṃ tairvā kaṭutailaṃ vipācayet| sanimbapatramaricamadanairlehikāvraṇe||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> parilehikāṃ gomayajaiḥ piṇḍairbahuśaḥ svinnāṃ viḍaṅgasārairurabhrīmūtrakalkitairālimpet| kauṭajādibījādibhirvā'vimūtreṇa kalkitairālimpet| athavā taireva-kauṭajādibhiḥ, kaṭutailaṃ nimbādibhiḥ saha vipācayet lehikāvraṇe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">chinnaṃ tu karṇaṃ śuddhasya bandhamālocya yaugikam| śuddhāsraṃ lāgayellagne sadyaśchinne viśodhanam||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇaṃ tu chinnaṃ śuddharaktaṃ śuddhasya yaugikaṃ bandhamālocya lāgayet| lagne karṇe sadyaśchinne viśodhanaṃ-virekādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">atha karṇarogavidhānamāha ---- atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam| niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam| sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇairavākiret||53||</seg> <seg type="unit" n="54">śoṇitasthāpanairvraṇyamācāraṃ cādiśettataḥ| saptāhādāmatailāktaṃ śanairapanayet picum||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> keśāntaṃ grathitvā chedanaṃ lekhanaṃ ca kṛtvā sandhiṃ suṣamaṃ niveśya na nimnaṃ na connatam, suṣamamiti "suṣāmādiṣu ca" iti ṣatvam, abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitaṃ sūtreṇa na gāḍhaṃ na ca śithilaṃ badhvā śoṇitasthāpanaiḥ-madhukagairikādibhiḥ, avacūrṇayet| tato vraṇahitamācāramācaret| saptāhādūrdhvamāmatailenāktaṃ śanaiḥ picumapanayet| suśrute(?) (saṅgrahe) tūktam (saṃ. u. a. 22)- "na karṇe śopharāgādiyukte sandhānamiṣyate| na ghasmarasya nātyuṣṇe nāviśuddhatanorapi||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">surūḍhaṃ jātaromāṇaṃ śliṣṭasandhiṃ samaṃ sthiram| suvarṣmāṇamarogaṃ ca śanaiḥ karṇaṃ vivardhayet||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> surūḍhādiguṇaṃ ca karṇaṃ śanairvivardhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">varṣmarūpamucyate(?) ---- jalaśūkaḥ svayaṅguptā rajanyau bṛhatīphalam| aśvagandhābalāhastipippalīgaurasarṣapāḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mūlaṃ kośātakāśvaghnarūpikāsaptaparṇajam| chucchundarī kālamṛtā gṛhaṃ madhukarīkṛtam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">jatūkā jalajanmā ca tathā śabarakandakam| ebhiḥ kalkaiḥ kharaṃ pakvaṃ satailaṃ māhiṣaṃ ghṛtam||58||</seg> hastyaśvamūtreṇa paramabhyaṅgātkarṇavardhanam| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jalaśūkādibhirgajāśvayormūtraiḥ piṣṭaiḥ satailaṃ māhiṣaṃ ghṛtaṃ kharapākaṃ pakvamabhyaṅgāt karṇavardhanam| jalaśūkaḥ-śevālam| rūpikā-arkaḥ| chucchundarī-mūṣikābhedaḥ| sā ca kālena mṛtā, na tu vyāpāditā| jatūkā-carmacaṭikā| jalajanmā-jalaukā| śabarakandako-laśunaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| atha kuryādvayasthasya chinnāṃ śuddhasya nāsikām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">chindyānnāsāsamaṃ patraṃ tattulyaṃ ca kapolataḥ| tvaṅmāṃsaṃ nāsikāsanne rakṣaṃstattanutāṃ nayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sīvyed gaṇḍaṃ tataḥ sūcyā sevinyā picuyuktayā| nāsācchede'tha likhite parīvartyopari tvacam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kapolavadhraṃ sandadhyātsīvyennāsāṃ ca yatnataḥ| nāḍībhyāmutkṣipedantaḥ sukhocchvāsapravṛttaye||62||</seg> <seg type="unit" n="63">āmatailena siktvāν pattaṅgamadhukāñjanaiḥ| śoṇitasthāpanaiścānyaiḥ suślakṣṇairavacūrṇayet||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tato madhughṛtābhyaktaṃ badhvā''cārikamādiśet| jñātvā'vasthāntaraṃ kuryāt sadyovraṇavidhiṃ tataḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">chindyādrūḍhe'dhikaṃ māṃsaṃ nāsopāntācca carma tat| sīvyettataśca suślakṣṇaṃ hīnaṃ saṃvardhayetpunaḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atheti maṅgale| kṛtamaṅgalasya vayasthasya-taruṇasya, śuddhasya nāsikāṃ chinnāṃ kuryāt| katham ? ityāha-nāsātulyaṃ patraṃ chindyāt| tena-patreṇa, tulyaṃ kapolācchindyāt| nāsikātulye deśe tvacaṃ māṃsaṃ ca rakṣan tat-patraṃ, tanutāṃ nayet| anantaraṃ sūcyā sevinyā picuyuktayā gaṇḍaṃ sīvyet| atha nāsāchede likhite tattvacamuparivartya kapolavadhraṃ sandadhyāt| nāsāṃ ca yatnena sīvyet| antaḥ-madhye, nāsikāṃ nāḍībhyāmutkṣipet sukhocchvāsapravartanāya| tata āmatailena siktvā pattaṅgamadhukāñjanairavacūrṇayet| anyairapi-sirāvyadhavidhyuktaiḥ śoṇitasthāpanaiḥ (hṛ. sū. a. 27|48) , suślakṣṇaiścūrṇairavacūrṇayet| anantaraṃ mākṣikaghṛtābhyāmabhyaktaṃ badhvā, ācārikaṃ-snehavidhyuktaṃ, ādiśet| avasthāntaraṃ ca jñātvā sadyovraṇapratiṣedhavidhiṃ kuryāt| tato rūḍhe satyadhikaṃ māṃsaṃ tacca nāsāsamīpādadhikaṃ carma chindyāt| anantaraṃ sīvyet| tataḥ suślakṣṇaṃ ca kṛtvā punaḥ sīvyet| hīnaṃ ca vardhayet|</ab>
          <ab type="mula">niveśite yathānyāsaṃ sadyaścchinne'pyayaṃ vidhiḥ| nāḍīyogādvinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhiḥ|66| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogapratiṣedho nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sadyaśchinne'pi ghrāṇe yathānyāsaṃ niveśite satyayameva vidhiḥ| nāḍīyogamantareṇauṣṭhasyāpi chinnasya nāsāsandhānatulyo vidhiriti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogapratiṣedho nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 18||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ah.6.19">
          <head>nāsārogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atha kramaprāptaṃ nāsārogavijñānaṃ bibhaṇiṣurāha ---- athāto nāsārogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">)avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ| nīcātyuccopadhānena pītenānyena vāriṇā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ| kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styānatāṃ gatāḥ||2||</seg> janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣayapradam| ---------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avaśyāyādibhirvātolbaṇā doṣāḥ kruddhā nāsāyāṃ styānatāṃ-ghanatvaṃ prāptāḥ, pratiśyāyaṃ janayanti| kimbhūtam ? vivardhamānaṃ kṣayapradam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------| tatra vātātpratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ| kīṭikā iva sarpantīrmanyate parito bhruvau||4||</seg> svarasādaścirātpākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tatra-] teṣu rogeṣu vātapittakaphādyuttheṣu madhye, vātāt pratiśyāye sati mukhaśoṣādayaḥ syuḥ| bhruvau paritaḥ kīṭikāḥ sarpantīriva manyate| bhṛvau parita iti "abhitaḥ paritaḥ" iti dvitīyā| svarasādādayaśca syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| pittāttṛṣṇājvaraghrāṇapiṭikāsambhavabhramāḥ||5||</seg> nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāt pratiśyāye sati tṛṣṇādayo bhavanti| ghrāṇamadhye piṭikā ghrāṇapiṭikāḥ, tāsāṃ sambhavaḥ| nāsāyā agre pāko nāsāgrapākaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| kaphātkāso'ruciḥ śvāso vamathurgātragauravam||6||</seg> mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt pratiśyāye sati kāsādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvṛddhiśāntimān||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tridoṣajaḥ pratiśyāyaḥ sarvadoṣalakṣaṇairyutaḥ| akasmāt-nimittaṃ vinā, vṛddhimāṃśchāntimāṃśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk| urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ śvāsapūtitā||8||</seg> kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktaṃ duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāptaṃ pratiśyāyaṃ karoti| tasminnurasaḥ suptatva tāmranayanatvādikaṃ pittābhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha duṣṭapratiśyāyalakṣaṇamāha ---- ---------------------------------------------| sarva eva pratiśyāyā duṣṭatāṃ yāntyupekṣitāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yathoktopadravādhikyātsa sarvendriyatāpanaḥ| sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kupyatyakasmādbahuśo mukhadaurgandhyaśophakṛt| nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ| mūrcchanti cātra kṛmayo dīrghasnigdhasitāṇavaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pakvaliṅgāni teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ| śleṣmā sacikkaṇaḥ pīto'jñānaṃ ca rasagandhayoḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarva eva pratiśyāyā upekṣitā duṣṭatvaṃ yānti| sa tu-duṣṭapīnaso, yathoktopadravāṇāṃ-mukhaśoṣādīnāṃ, ādhikyāddhetoḥ sarvendriyatāpano-nāsācakṣurādīnāṃ khedakaḥ, agnisādādiyutaśca syāt| tathā sahasaiva punaḥ punaḥ kupyati| mukhadaurgandhyādikaraḥ, tathā nāsikākledādikaro muhuḥ pūyasadṛśakṛṣṇaraktapiṇḍitaśleṣmasrutiḥ| atra ca kṛmayo mūrcchanti dīrghāḥ snigdhāḥ śvetāḥ susūkṣmāśca| teṣu-pratiśyāyeṣu, pakvalakṣaṇāni| tadyathā,-aṅgasya-śarīrasya lāghavaṃ syāt, kṣuteśca śamaḥ, kaphaḥ sacikkaṇaḥ pīto, rasagandhayoścājñānamiti| bhṛśakṣavākhyaṃ lakṣayitumāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tīkṣṇāghrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ| vātakopibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vighaṭṭite'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajet| nivṛttaḥ kurute'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇasya-marīcādeḥ, ghrāṇāt-siṃhanāt, tathā raviraśmyādibhirvātakopibhiranyairvā nāsātaruṇāsthani vighaṭṭite sati vāyuḥ kṛddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ gacchet| sa nivṛttaḥ san atyantaṃ chikkāṃ kurute| sa bhṛśakṣava ucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute'nilaḥ| śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kṛcchrāducchvasanaṃ tataḥ||16||</seg> smṛto'sau nāsikāśoṣo-----------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca vāyuḥ śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kurute| tataḥ kṛcchrāducchvasanaṃ syāt| asau nāsikāśoṣaḥ smṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------nāsānāhe tu jāyate| naddhatvamiva nāsāyāḥ śleṣmaruddhena vāyunā||17||</seg> niḥśvāsocchvāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsānāhākhye roge jāte sati ghrāṇasya naddhatvaṃ-āpūramiva, jāyate| śleṣmaṇā ruddhena vātena niḥśvāsocchāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva syātām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat||18||</seg> sa ghrāṇapākaḥ---------------------------------| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaṃ kartṛ nāsāpuṭe tvaṅmāṃsaṃ sadāhaśūlaṃ pacet sa ghrāṇapākākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasambhavaḥ| accho jalopamo'jasraṃ viśeṣānniśi jāyate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srāvastu tatsaṃjño-ghrāṇasrāvākhyaḥ| sa ca kaphādeva kevalādbhavati| accho jalasadṛśo nityaṃ srāvo jāyate, viśeṣeṇa rātrau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ ruddhvā srotāṃsyapīnasam| kuryātsaghurghuraśwāsaṃ pīnasādhikavedanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">averiva sravatyasya praklinnā tena nāsikā| ajasraṃ picchilaṃ pītaṃ pakwaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapho nāsāyāṃ pravṛddho ruddhvā srotāṃsyapīnasaṃ ghurghuraśvāsayutaṃ pīnasādhikarujaṃ kuryāt| tena-apīnasena, asya rogiṇo meṣasyevānavarataṃ praklinnā nāsikā picchilādiyuktaṃ kaphaṃ siṅghāṇakaṃ sravati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ sparśanāsahā| bhaveddhūmopamocchvāsā sā dīptirdahatīva ca||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktena nāsā dagdheva bāhyato'ntarataśca sparśanaṃ na sahate| tathā dhūmopamocchvāsā dahatīva ca| sā dīptisaṃjñā rogajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tālumūle malairduṣṭairmāruto mukhanāsikāt| śleṣmā ca pūtirnirgacchet pūtināsaṃ vadanti tam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tālumūle doṣairduṣṭairmukhanāsikād vāyuḥ kaphaśca pūtirnirgacchet, taṃ pūtināsaṃ vadanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">nicayādabhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet| tatpūyar aktamākhyātaṃ śirodāharujākaram||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātādabhighātādvā nāsā pūyāsṛk sravet| tatpūyaraktas aṃjñaṃ śirodāharujākaramākhyātam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pittaśleṣmāvaruddho'ntarnāsāyāṃ śoṣayenmarut| kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaśleṣmāvaruddho vāyurantarnāsāyāṃ śoṣayetkapham| sa ca-kaphaḥ, śuṣka(:) puṭatāṃ prāpnoti| puṭakaṃ taducyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">arśorbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham| sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaḥ pratataṃ kṣutiḥ||26||</seg> sānunāsikavāditvaṃ pūtināsaḥ śirovyathā| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśāṃsyarbudāni ca doṣaliṅgairyathāsvaṃ jānīyat| sarveṣu-arśaḥsvarbudeṣu ca, kṛcchrāducchvasanam| tathā pīnaso'navarataṃ kṣavaḥ, tathā sānunāsikabhāṣitaṃ, tathā pūtināsaḥ śirovyatheti syuḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| aṣṭādaśānāmityeṣāṃ yāpayedduṣṭapīnasam|27| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogavijñānīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣāmaṣṭādaśānāṃ pīnasādīnāṃ madhye duṣṭapīnasaṃ yāpayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogavijñānīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ah.6.20">
          <head>nāsārogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā nāsācikitsābhaṇanāvasara ityāha ---- athāto nāsārogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) sarveṣu pīnaseṣvādau nivātāgārago bhajet| snehanasvedavamanadhūmagaṇḍūṣadhāraṇam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vāso gurūṣṇaṃ śirasaḥ sughanaṃ pariveṣṭanam| laghvamlalavaṇaṃ snigdhamuṣṇaṃ bhojanamadravam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dhanvamāṃsaguḍakṣīracaṇakatrikaṭūtkaṭam| yavagodhūmabhūyiṣṭhaṃ dadhidāḍimasārikam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bālamūlakajo yūṣaḥ kulatthotthaśca pūjitaḥ| kavoṣṇaṃ daśamūlāmbu jīrṇāṃ vā vāruṇīṃ pibet||4||</seg> jighreccorakatarkārīvacājājyupakuñcikāḥ| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīnaseṣvakhileṣvapi nivātaveśmasthitaḥ san snehanasvedanavamanadhūmān gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ca sevet| tathā vastraṃ gurūṣṇasvabhāvaṃ kauśeyāvikādibhirmūrdhnaḥ pariveṣṭanaṃ sughanaṃ bhajet| tathā bhojanaṃ laghvādiguṇaṃ bhajet| dāḍimaṃ śreṣṭhaṃ-dāḍimasāram| dadhidāḍimasādhitamiti kecit paṭhanti| bālamūlakottho yūṣaḥ kulatthajaśca yūṣaḥ pūjitaḥ| daśamūlāmbu koṣṇaṃ prasannāṃ vā jīrṇāṃ-purāṇāṃ, pibet| corakādīn jighret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| vyoṣatālīsacavikātintiḍīkāmlavetasam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sāgnyajāji dvipalikaṃ tvagelāpatrapādikam| jīrṇādguḍāttulārdhena pakvena vaṭakīkṛtam||6||</seg> pīnasaśvāsakāsaghnaṃ rucisvarakaraṃ param| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyoṣādikaṃ pṛthak dvipaladadhnaṃ, tvagādikaṃ dvikārṣikaṃ, purāṇaguḍena pañcāśatpalapramāṇena pakvena vaṭakīkṛtametat pīnasādihṛt paraṃ rucyādikṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------| śatāhvātvag''balā mūlaṃ syonākairaṇḍabilvajam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sāragvadhaṃ pibeddhūmaṃ vasājyamadanānvitam| athavā saghṛtān saktūn kṛtvā mallakasampuṭe||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāhvādikaṃ vasādiyutaṃ dhūmaṃ pibet| mallakasampuṭe vā saktūn sasarpiṣkān kṛtvā dhūmaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula">tyajetsnānaṃ śucaṃ krodhaṃ bhṛśaṃ śayyāṃ himaṃ jalam| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snānādīni tyajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti sāmānyena cikitsāmabhidhāya viśeṣeṇāha ---- ----------------------------------------------| pibedvātapratiśyāye sarpirvātaghnasādhitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">paṭupañcakasiddhaṃ vā vidāryādigaṇena vā| svedanasyādikāṃ kuryāt cikitsāmarditoditām||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapratiśyāye vātaghnaiḥ-rāsnādibhiḥ, sādhitaṃ ghṛtaṃ pibet| saindhavādibhiḥ pañcabhirlavaṇairvā siddhaṃ, 'vidāripañcāṅgula' (hṛ. sū. a. 15|9) ityādinā vā siddhaṃ ghṛtaṃ pibet| tathā, arditoktāṃ cikitsāṃ svedādikāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam| pariṣekān pradehāṃśca śītaiḥ kurvīta śītalān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dhavatvak''triphalāśyāmāśrīparṇīyaṣṭitilvakaiḥ| kṣīre daśaguṇe tailaṃ nāvanaṃ saniśaiḥ pacet||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittotthe raktaje ca pratiśyāye madhuradravyaiḥ śṛtaṃ sarpiḥ pātavyam| pariṣekādīn śītavīryaiḥ śītalān kuryāt| dhavatvagādibhistailaṃ kṣīre daśaguṇe haridrānvitairnāvanaṃ pacet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kaphaje laṅghanaṃ lepaḥ śiraso gaurasarṣapaiḥ| sakṣāraṃ vā ghṛtaṃ pītvā vamet, piṣṭaistu nāvanam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bastāmbunā paṭuvyoṣavellavatsakajīrakaiḥ| kaṭutīkṣṇairghṛtairnasyaiḥ kavalaiḥ sarvajaṃ jayet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaje laṅghanaṃ hitam| tathā śiraso gaurasarṣapairlepaḥ| ghṛtaṃ sayavakṣāraṃ pītvā vamet| chāgamūtreṇa ca piṣṭaiḥ saindhavādibhirnasyaṃ hitam| ghṛtaiḥ kaṭutīkṣṇairnasyaiḥ kavalaiśca sānnipātikaṃ pratiśyāyaṃ jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yakṣmakṛmikramaṃ kurvan yāpayedduṣṭapīnasam| vyoṣorubūkakṛmijiddārumādrīgadeṅgudam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vārtākabījaṃ trivṛtā siddhārthaḥ pūtimatsyakaḥ| agnimanthasya puṣpāṇi pīluśigruphalāni ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aśvaviḍ''rasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ| kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ dhūmaṃ ghrāṇāsyataḥ pibet||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭapīnasaṃ yāpayet, yakṣmaharaṃ kṛmiharaṃ ca cikitsitaṃ kurvan| vyoṣādiśigruphalāntāni turagaviḍ''rasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ piṣṭāni kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ nāsayā mukhena ca pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam| śuṇṭhīkuṣṭhakaṇāvelladrākṣākalkakaṣāyavat||18||</seg> sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyaṃ kṣavapuṭapraṇut| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣavathau puṭakākhye ca roge tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam| śuṇṭhyādikalkakvāthavat tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ nasyaṃ kṣavaṃ puṭaṃ ca hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------| nāsāśoṣe balātailaṃ pānādau bhojanaṃ rasaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">snigdho dhūmastathā svedo nāsānāhe'pyayaṃ vidhiḥ| pāke dīptau ca pittaghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi saṃsrutau||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāsāśoṣe balātailaṃ pānanasyādau hitam| bhojanaṃ māṃsarasairhitam| tathā snigdho dhūmaḥ svedaśca hitaḥ| nāsānāhe'pyeṣa eva vidhiḥ-cikitsetyarthaḥ| nāsāpāke dīptau ca pittaghnaṃ cikitsitam| saṃsrutau-srāve, tīkṣṇaṃ nasyādi hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaphapīnasavatpūtināsāpīnasayoḥ kriyā| lākṣākarañjamaricavellahiṅgukaṇāguḍaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">avimūtradrutairnasyaṃ kārayedvamane kṛte| śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ||22||</seg> savellasurasaistailaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtināsāpīnasayoḥ kaphapīnasavadupakramaḥ| lākṣādibhirurabhramūtradrutaiḥ kṛte vamane nasyaṃ kārayet| śigrvādīnāṃ bījairvyoṣādiyutaistailaṃ pakvaṃ pūtināsāpīnasayornasyaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| pūyarakte nave kuryād raktapīnasavat kramam||23||</seg> atipravṛddhe nāḍīvat-------------------------| ----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūyarakte navotthe raktapīnasa iva cikitsitaṃ kuryāt| atipravṛddhe cāsminnāḍīvraṇavadupakramaḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------------------dagdheṣvarśorbudeṣu ca| nikumbhakumbhasindhūtthamanohvālakaṇāgnikaiḥ|24| kalkitairghṛtamadhvaktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet| śigrvādi nāvanaṃ cātra pūtināsoditaṃ bhajet|25| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogapratiṣedho nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśorbudeṣu ca dagdheṣu nikumbhādibhiḥ kalkitairghṛtamadhvaktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet| śigrvādikaṃ ca nasyaṃ pūtināsoktaṃ bhajediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogapratiṣedho nāma viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ah.6.21">
          <head>mukharogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kramaprāptaṃ mukharogavijñānamabhidhitsurāha ---- athato mukharogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam| māṣasūpadadhikṣīrasuktekṣurasaphāṇitam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam| dhūmarcchardanagaṇḍūṣānucitaṃ ca sirāvyadham||2||</seg> kṛddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān| ---------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mātsyamāhiṣavārāhapiśitādi bhajato dantadhāvanaṃ dviṣataḥ-asevamānasya, dhūmādikaṃ cocitaṃ dviṣataḥ, sirāvyadhaṃ ca dviṣataḥ, śleṣmolbaṇā doṣāḥ kṛddhā mukhasyāntare gadān kurvanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------------| tatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenauṣṭho dvidhā kṛtaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu mukharogeṣu madhye pavanādoṣṭho dvidhā kṛtaḥ khaṇḍauṣṭha iti gaditaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">oṣṭhakope tu pavanāt stabdhāvoṣṭhau mahārujau| dālyete paripāṭyete paruṣāsitakarkaśau||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavanādoṣṭhakope tvoṣṭhau stabdhau mahārujau dālyete tathā paripāṭyete iva| tathā paruṣau kṛṣṇau rūkṣau dṛśyete|</ab>
          <ab type="mula">pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau| piṭikābhirbahukledāvāśupākau--------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittenauṣṭhau tīkṣṇaṃ na sahete| pītau ca syātām| tathā ca sarṣapākṛtibhiḥ piṭikābhiścitau bahukledau śīghrapākau ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------| -----------------------------------------kaphātpunaḥ||5||</seg> śītāsahau guru śūnau savarṇapiṭikācitau| ---------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena śītāsahau guru śūnau savarṇaiḥ piṭakairācitau syātām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------------| sannipātādanekābhau durgandhāsrāvapicchilau||6||</seg> akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātādoṣṭhau nānāvarṇapiṭakairācitau durgandhasrāvapicchilau sahasaiva mlānau kadācitsaṃśūnau viṣamapākinau vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau||7||</seg> kharjūrasadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakte'rbudaṃ bhavet| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-raktena yuktau rudhiraṃ sravantau raktaprabhau ca| kṣīṇe rakte kharjūrākāramarbudamoṣṭhau syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------------| māṃsapiṇḍopamau māṃsātsyātāṃ mūrcchatkṛmī kramāt||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsena māṃsapiṇḍopamāvoṣṭhau| krameṇa ca mūrcchatkṛmī syātām| mūrcchanti kṛmayo yayoriti mūrcchatkṛmī| tayoḥ kṛmayo jāyanta ityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū| kṣatajāvavatīryete pāṭyete cāsakṛtpunaḥ||9||</seg> grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśanacchadau| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medasā tailābhaḥ śophaḥ kledaśca yayostāvevam| tathā kaṇḍūyutau mṛdū cauṣṭhau syātām| kṣatajāvasakṛdavadīryete paripāṭyete-bhedyete iva, grathitau ca punaroṣṭhau syātāṃ sakaṇḍūkau ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| jalabudbudavadvātakaphādoṣṭhe jalārbudam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphāt jalabudbudākāraṃ jalārbudamoṣṭhe syāt| ityekādaśa oṣṭhe|</ab>
          <ab type="mula">gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāhajvarānvitaḥ| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthiraḥ śopho gaṇḍapradeśe dāhajvarayuto gaṇḍālajītyucyate| ityeko gaṇḍe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| vātāduṣṇasahā dantāḥ śītasparśe'dhikavyathāḥ||11||</seg> dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena dantā uṣṇasahāḥ śītasparśe'dhikavyathāḥ, śūlena dālyanta iva ca| asau śītadantasaṃjño dālanaścoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| dantaharṣe pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhavantyamlāśaneneva sarujāścalitā iva| dantabhede dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantaharṣe pracaṇḍavātasyāmlaśītabhakṣasyā (sya cā)- sahāḥ, dvijāḥ tathā'mlāśaneneva sarujāścilitā iva ca syuḥ| dantabhede dantāstodādiyutāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ| karālastu karālānāṃ daśanānāṃ samudgamaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cālākhyo rogo dantaiśca caladbhirbhakṣaṇādadhikavyathaiśca syāt| karālānāṃ dantānāṃ samudgamaḥ karālākhyo rogaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">danto'dhiko'dhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ| jāyamāne'tirug dante, jāte tatra tu śāmyati||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhiko danto'dhidantasaṃjño rogaḥ| vardhanaśca sa evoktaḥ| jāyamāne tasmin dante'tipīḍā jāyate| jāte tu tasmin pīḍā śāmyati|</ab>
          <ab type="mula">adhāvanāmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ| pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā----------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhāvanāddante malaḥ kapho vā pavanena śoṣitaḥ pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ| sa evopekṣitaḥ śarkarā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-------------------------------------------------| -----------------------------------sā'pyupekṣitā||16||</seg> śātayatyaṇuśo dantātkapālāni kapālikā| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapālikākhyo dantāt kapālānyaṇuśaḥ-stokaṃ stokaṃ, śātayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| śyāvaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilairdvijaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvijaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilaiḥ śyāvākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samūlaṃ dantamāśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ| śoṣite majjñi suṣire dante'nnamalapūrite||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pūtitvātkṛmayaḥ sūkṣmā jāyante, jāyate tataḥ| ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambho'sitaścalaḥ||19||</seg> pralūnaḥ pūyaraktasrut sa coktaḥ kṛmidantakaḥ| -------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samūlaṃ dantamāśritya doṣairadhikamārutaiḥ śoṣite majjñi suṣire dante'nnamalapūrite pūtitvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante| tato'hetu-nimittamantareṇa, tīvrārtiśāntirjāyate| tathā saṃrambhānvitaḥ kṛṣṇaścalaḥ pralūnākhyaḥ pūyaraktasrāvī| sa ca kṛmidantaka uktaḥ| iti dante daśaite|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------------------------------------| śleṣmaraktena pūtīni vahantyasramahetukam||20||</seg> śīryante dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca| śītādo'sau---------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaraktena dantamāṃsāni pūtīni raktaṃ nirnimittaṃ vahanti śīryante| kimbhūtāni ? mṛduklinnāni asitāni ca| asau śītādaḥ kathyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| ---------------upakuśaḥ pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dantamāmsāni dahyante raktānyutsedhavantyataḥ| kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyante'sṛji sthite||22||</seg> calā mandarujo dantā pūti vaktraṃ ca jāyate| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaraktottho yo dantamāṃse pākaḥ sa upakuśasaṃjñaḥ| tena dantamāṃsāni dahyante raktavarṇāni sotsedhāni ca| tataḥ kaṇḍūyutāni raktaṃ sravanti| rakte sthite satyādhmāyante| calā dantā mandarujaḥ syuḥ| pūti vaktraṃ ca jāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| dantayostriṣu vā śopho badarāsthinibho ghanaḥ||23||</seg> kaphāsrāttīvraruk śīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvayordantayostriṣu va danteṣu śopho badarāsthisadṛśo ghanaḥ kapharaktāt tīvraruk śīghraṃ pacyate| sa dantapuppuṭasaṃjñaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ||24||</seg> sarugdāhaḥ sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantamāṃse bāhye'bhyantare ca doṣaiḥ saraktairguruḥ śvayathuḥ sarugdāhaḥ| sa ca bhinnaḥ san pūyāsraṃ sravet| sa dantāvidradhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| śvayathurdantamūleṣu rujāvān pittaraktajaḥ||25||</seg> lālāsrāvī sa suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-dantamūleṣu śvayathuḥ pīḍāvān pittaraktottho lālāsrāvī| suṣirasaṃjño dantamāṃsapraśātanaḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| sa sannipātājjvaravān sapūyarudhirasrutiḥ||26||</seg> mahāsuṣira ityukto viśīrṇadvijabandhanaḥ| -------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātajvarayutaḥ pūyarudhirasrāvenānvitaḥ mahāsuṣirākhya uktaḥ| sa ca viśīrṇadvijabandhanaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-------------------------------------------------| dantānte kīlavacchopho hanukarṇarujākaraḥ||27||</seg> pratihantyabhyavahṛtiṃ śleṣmaṇā so'dhimāṃsakaḥ| -------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantānte kīlasadṛśaḥ śopho hanau karṇe ca rujāṃ karoti| abhyavahṛtiṃ pratihanti| so'dhimāṃsakaḥ śleṣmaṇā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-------------------------------------------------| ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān||28||</seg> yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbho'bhighātajaḥ| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantamāṃseṣu dantakāṣṭhādinā ghṛṣṭeṣu mahān saṃrambho jāyate| yasminsati dantāśca calanti| so'bhighātajo vidarbhākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-------------------------------------------------| dantamāṃsāśritān rogān yaḥ sādhyānapyupekṣate||29||</seg> <seg type="unit" n="30">antastasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ sañjanayedgatim| pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī||30||</seg> tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svairyathoditaiḥ| -------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantamāṃsāśritān rogān sādhyānapi ya upekṣate, tasyāntareṣu doṣo'sravan sūkṣmāṃ gatiṃ sañjanayet| sā ca gatiḥ punaḥ punaḥ pūyaṃ sravati| tvaṅmāṃsāsthīni prabhinatti| tāśca gatayaḥ pañca vijñeyāḥ svaiḥ svairvātādijairlakṣaṇaiḥ| iti dantamūle trayodaśa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-------------------------------------------------| śākhapatrakharā suptā sphuṭitā vātadūṣitā||31||</seg> jihvā pittāt sadāhoṣā raktairmāsāṅkuraiścitā| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātadūṣitā jihvā śākapatravat kharā suptā sphuṭitā ca syāt| pittāt sadāhoṣā tathā raktairmāṃsāṅkuraiśca citā jihvā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-------------------------------------------------| śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphena bahalā guruḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena śālmalīkaṇṭakābhaiḥ kaṇṭakaiścitā bahalā guruśca jihvā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kaphapittādadhaḥ śopho jihvāstambhakṛdunnataḥ| matsyagandhirbhavetpakvaḥ so'laso māṃsaśātanaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphapittāt jihvāyā adhaḥ śopho jihvāstambhakara unnataḥ pakvo matsyagandhirbhavet| so'lasākhyomāṃsaśātanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">prabandhane'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ| sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlāloṣāstambhavān kharaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">adhijihvaḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakṛt| tādṛgevopajihvastu jihvāyā upari sthitaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvāyāḥ prabandhane'dhastājjihvāgratulyaḥ śophaḥ sahāṅkuraḥ kaphapittaraktairlāloṣāstambhayutaḥ kharasparśayuto'dhijihvorukkaṇḍūbhyāṃ yuto vākyāhāravighātaṃ karoti| tādṛgeva-adhijihvāsadṛśa upajihvaḥ, jihvāyā upari sthitaḥ| iti jihvāyāḥ ṣaḍete|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tālumāṃse'nilādduṣṭe piṭikāḥ sarujaḥ kharāḥ| bahyo ghanāḥ srāvayutāstāstālupiṭikāḥ smṛtāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātāttālumāṃse duṣṭe piṭikāḥ sarujaḥ kharā bahyo ghanāḥ srāvānvitāśca| tāstālupiṭikāḥ smṛtāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tālumūle kaphātsāsrāt matsyabastinibho mṛduḥ| pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayā''hāramīrayan||37||</seg> kaṇṭhoparodhatṛṭkāsavamikṛt galaśuṇḍikā| -------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-tālumūle kaphādraktānvitāt matsyabastisadṛśo mṛduḥ pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayā''hāraṃ prerayan kaṇṭhoparodhādikṛt| gulaśuṇḍikākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-------------------------------------------------| tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ tālusaṃhatiḥ||38||</seg> padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurarbudam| -------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ sā tālusaṃhatirityucyate| tālumadhye padmākāro raktādduṣṭācchvayathurarbudam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-------------------------------------------------| kacchapaḥ kacchapākāraściravṛddhiḥ kaphādaruk||39||</seg> kolābhaḥ śleṣmamedobhyāṃ puppuṭo nīrujaḥ sthiraḥ| -------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> padārthacandrikā-kaphādduṣṭāt tāludeśe yaḥ śvayathuḥ kacchapākāraściravṛddhiraruk ca, sa kacchapa ityucyate| p cśleṣmamedobhyāṃ duṣṭābhyāṃ kolābhaḥ-kolasadṛśo, nīrujaḥ sthiraśca yaḥ śophaḥ syāt, sa puppuṭa ityucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-------------------------------------------------| pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cpittena duṣṭena yastālunaḥ pākaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ, sa pākākhyaḥ-pākasaṃjñaḥ|</ab>
          <ab type="mula">vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ| -------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cvātapittajvarāyāsaiḥ pratibaddho yaḥ śoṣastāluśoṣaḥ, sa tadāhvayaḥ-tāluśoṣa ityucyate| ityaṣṭau tālurogāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārgarodhinaḥ||41||</seg> māṃsāṅkurāḥ śīghracayā rohiṇī śīghrakāriṇī| -------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p ckaṇṭhe-kaṇṭhapradeśe, ye māṃsāṅkurā jihvāprabandhajāḥ-jihvāmūlotthāḥ, dāruṇāḥ-duḥsahāḥ, kaṇṭhamārgānurodhinaḥ śīghracayāḥ-satvarodbhūtāḥ, bhavanti| sā śīghrakāriṇī-āśuvyāpādanaśīlā, rohiṇītyucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-------------------------------------------------| kaṇṭhāsyaśoṣakṛdvātāt sā hanuśrotrarukkarī||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p csā-rohiṇī, vātātsamutpannā kaṇṭhāsyaśoṣaṃ karoti| hanvoḥ śrotrayośca rujaṃ karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pittājjvaroṣātṛṇmohakaṇṭhadhūmāyanānvitā| kṣiprajā kṣiprapākā'tirāgiṇī sparśanāsahā||43||</seg> kaphena picchilā pāṇḍuḥ------------------------| -------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cpittād rohiṇī jvarādibhiranvitā syāt| kṣiprajā-śīghrotthānā| śīghrapākā atirāgiṇī-bhṛśalohitā| sparśanāsahā-sparśaṃ na sahate| paṃ caṃ-kaphena duṣṭena rohiṇī picchilā pāṇḍurā ca bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------asṛjā sphoṭakācitā| taptāṅgāranibhā karṇarukkarī pittajākṛtiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p casṛjā-raktena duṣṭena, rohiṇī sphoṭakairācitā samantāt vyāptā syāt| taptāṅgāranibhā-varṇataḥ sparśato vā, karṇayo rujāṃ karoti| pittajākṛtiḥ-pittottharohiṇīlakṣaṇasamanvitā bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā| doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kolavad grathitonnataḥ||45||</seg> śūkakaṇṭakavatkaṇṭhe śālūko mārgarodhanaḥ| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cnicayāt-sannipātāt, rohiṇī gambhīrapākāgūḍhapākā, syāt| sarvaliṅgaiḥ-vātādīnāṃ sambandhibhiḥ, samanvitā-yuktā, syāt| p cdoṣaiḥ-vātādibhiḥ, kapholbaṇaiḥ-kaphapradhānaiḥ, kaṇṭhe kolavad grathitonnataḥ śūkakaṇṭakavat mārgarodhano yaḥ śophaḥ syāt, sa kaṇṭhaśālūka ityucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| vṛndo vṛttonnato dāhajvarakṛd galapārśvagaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhe kārpāsīphalasannibhaḥ| picchilo mandaruk śophaḥ kaṭhināstuṇḍikerikā||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p ckaṇṭhe vṛttonnato galapārśvago yaḥ śopho bhavati, dāhajvaraṃ karoti, sa nāmnā vṛnda ityucyate| p ckaṇṭhapradeśe śophaḥ kārpāsyāḥ phalasannibhaḥ-tadākāraḥ, picchilo mandaruk śophaḥ kaṭhinaśca| sa nāmnā tuṇḍikeriketyucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">bāhyāntaḥ śvayathurghoro galamārgārgalopamaḥ| galaugho mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||48||</seg> valayaṃ nātiruk śophastadvadevāyatonnataḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p ckaṇṭhe śvayathurbāhyāntarghoro-dustaro, galamārgārgalopamaḥ-sa iva, jāyate| mūrddhagurutādīṃśca pradadāti| sa galaugha ityucyate| p cgale yaḥ śopho nātiruk āyatonnataḥ syāt, sa vyādhirvalayamityucyate| tadvadeva-valayākṛtitvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------------| māṃsakīlo gale doṣaireko'neko'thavā'lparuk||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kṛcchrocchvāsābhyavahṛtiḥ pṛthumūlo gilāyukaḥ| bhūrimāṃsaṅkuravṛtā tīvratṛḍjvaramūrddharuk||50||</seg> śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukvarī| -------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cdoṣaiḥ vātādibhirduṣṭaiḥ, gale māṃsakīla eko'neko vā'lparug jāto mūle pṛthuḥ-vistīrṇaḥ, kṛcchrāt-duḥkhena, ucchvāsābhyavahṛtirya(tī ya)sya saḥ| tathāvidho vyādhirgilāyuka ityucyate| p cbhūribhiḥ-prabhūtaiḥ, māṃsāṅkurairāvṛtā-parivṛtā, tīvratṛḍjvaramūrddharugyutā vṛttā yā vartiḥ sā śataghnī| nicayātsañcayaṃ prāptā śataghnīvaccātirukkarī| sa vyādhirnāmnā śataghnītyucyate| śataghnī-śastraviśeṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-------------------------------------------------| vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pūtipūyanibhasrāvī śvayathurgalavidradhiḥ| jihvāvasāne kaṇṭhādāvapākaṃ śvayathuṃ malāḥ||52||</seg> janayanti sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ tadgalārbudam| -------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cvyāptaḥ sarvagalaḥ-kaṇṭho, yeneti| evaṃvidho yaḥ śvayathuḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ pūti-durgandhi, pūyasadṛśaṃ sravati malaṃ,sa galavidradhirityucyate| p cjihvāvasāne-paryante, kaṇṭhādau śvayathumapākaṃ sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ malāḥ-doṣāḥ, janayanti| tadgalārbudaṃ smṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhavedbahiḥ| vardhamānaḥ sa kālena muṣkavallambate'tiruk||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kṛṣṇo'ruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātātkṛṣṇarājimān| vṛddhastālugale śoṣaṃ kuryācca virasāsyatām||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cduṣṭaiḥ pavanaśleṣmamedobhirgalasya bahirgalagaṇḍo nāma vyādhirbhavet| sa ca kālena vivardhamāno</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśo guruḥ kaphāt| vṛddhastālugale lepaṃ kuryācca madhurāsyatām||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p ckaphātprakupitāt gale galagaṇḍo jātaḥ sthiraḥ samānavarṇaḥ kaṇḍumān śītasparśo guruśca bhavet| vṛddhaḥ san tālugale lepaṃ kuryāt| tathā madhurāsyatāṃ-madhuravaktratvaṃ ca, kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">medasaḥ śleṣmavaddhānivṛddhyoḥ so'nuvidhīyate| dehaṃ vṛddhaśca kurute gale śabdaṃ svare'lpatām||56||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cmedasaḥ pravṛddhādutpanno galagaṇḍaḥ kaphavallakṣaṇairbhavet| sa ca dehaṃ-śarīraṃ, hānivṛddhyoranuvidhīyate-anukaroti| tena dehasya vṛddhau so'pi vṛddho bhavet, dehasya kṣayāt kṣīṇaḥ syāt| vṛddhaḥ sa gale śabdaṃ kurute svare cālpatām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">śleṣmaruddhā'nilagatiḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraḥ| tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svarahā'nilāt||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cśleṣmaṇā duṣṭena yadā'nilasya-vāyoḥ, gatiḥ ruddhā bhavet| tathā sa ca yena vyādhinā puruṣaḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraśca syāt| te(ye)na ca tāmyan-tamogacchan tamaḥpraviśan, prakarṣeṇa saktaṃ śvāsaṃ muñcati| sa vyādhiranilāt-vātāt, svarahāsvaraghnanāmnā, bhavet| iti galarogā aṣṭādaśa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">karoti vadanasyāntarvraṇān sarvasaro'nilaḥ| sañcāriṇo'ruṇān rūkṣānoṣṭhau tāmrau calatvacau||58||</seg> <seg type="unit" n="59">jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭākācitā| vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p canilo-vāyuḥ, sarvasaraḥ-sarvataḥ prasaran san, sarvato vadanasyāntarvraṇān sañcāriṇo'ruṇān rūkṣāṃśca karoti| tathauṣṭhau tāmrau-tāmravarṇau, calatvacau| jihvā ca śītāsahā śītasparśākṣamā, gurvī sphuṭitā kaṇṭakairācitā syāt| sa ca mukhaṃ-vaktraṃ, kṛcchreṇa vivṛṇoti| sa mukhasya pāka ityucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">adhaḥ pratihato vāyurarśogulmakaphādibhiḥ| yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvagudastu saḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p carśogulmakaphādibhirvāyuradhaḥ pratihato vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvaṃ yāti| sa ūrdhvaguda iti saṃjñitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">mukhasya pittaje pāke dāhoṣe tiktavaktratā| kṣārokṣitakṣatasamā vraṇāḥ tadvacca raktaje||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cpittaje-pittodbhave, mukhasya pāke dāhoṣe bhavataḥ| tathā tiktavaktratā-tiktāsyatvaṃ, bhavet| vraṇāśca kṣāreṇokṣitaṃ yat kṣataṃ-vraṇaḥ, tena samānāḥ-tatsamarujāḥ, bhavanti| paṃ caṃ-raktaje pāke mukhasyāntaḥ pittajapākavallakṣaṇāni bhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">kaphaje madhurāsyatvaṃ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ| antaḥkapolamāśritya śyāvapāṇḍu kapho'rbudam||62||</seg> kuryāttad ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate| -------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p ckaphaje pāke madhurāsyatvaṃ-madhuramukhatvaṃ, syāt| tathā kaṇḍūmatpicchilāśca vraṇā bhavanti| p ckapho vṛddho'ntaḥkapolamāśrityārbudaṃ śyāvaṃ pāṇḍu ca kuryāt| taccārbudaṃ ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca punarvivardhate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-------------------------------------------------| mukhapāko bhavetsāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtirmalaiḥ||63||</seg> pūtyāsyatā ca taireva dantakāṣṭhādividviṣaḥ| -------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cmalaiḥ-vātādibhiḥ, sarvaiḥ-tribhiḥ, sāsraiḥ-saraktaiḥ, mukhasya pāko bhavet| sa ca sarvākṛtiḥ-sarvalakṣaṇaḥ, syāt| p cdantakāṣṭhavidviṣaḥ puṃsastaireva doṣaiḥ pūtyāsyatāpūtivaktratvaṃ, syāt| [iti sarvavaktragā aṣṭau|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-------------------------------------------------| oṣṭe gaṇḍe dvije mūle jihvāyāṃ tāluke gale||64||</seg> <seg type="unit" n="65">vaktre sarvatra cetyuktāḥ pañcasaptatirāmayāḥ| ekādaśaiko daśa ca trayodaśa tathā ca ṣaṭ||65||</seg> aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt-----------------| -------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p coṣṭhāmayā ekādaśoktāḥ| gaṇḍe ekaḥ| dvijedante, daśa| dantamūle trayodaśa| jihvāyāṃ ṣaṭ| tālunyaṣṭau| gale'ṣṭadaśa| vaktre'ṣṭavāmayāḥ| evaṃ sarvatra pañcasaptatirāmayā ākhyātāḥ-uktāḥ|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------teṣvanupakramāḥ| karālo māṃsaraktauṣṭhāvarbudāni jalādvinā|66| kacchapastālupiṭikā galaughaḥ suṣiro mahān| svaraghnordhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ|67| nāḍyoṣṭhakopau nicayāt, raktātsarvaiśca rohiṇī| daśane sphuṭite dantabhedaḥ, pakvopajihvikā|68| galagaṇḍaḥ svarabhraṃśī kṛcchrocchvāso'tivatsaraḥ| yāpyastu harṣo bhedaśca śeṣān śastrauṣadhairjayet|69| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogavijñānīyo nāmai- kaviṃśo'dhyāyaḥ|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p coṣṭhādyāmayeṣu madhye'nupakramāḥ-asādhyāḥ| karālo nāma dantarogaḥ| mahāsuṣiro dantarogaḥ| svaraghno galarogaḥ| ūrdhvagudo vaktrarogaḥ| śataghnīvalayau kaṇṭharogau| alaso'dhijihvārogaḥ| nicayāt-sannipātāt, nāḍī dantamūlajā| oṣṭhakopaḥ sannipātajo'sādhyaḥ| raktātsannipātāt [ca] jātā rohiṇī| dantabhedo daśane-dante, sphuṭite'sādhyaḥ| pakvopajihvikā'sādhyā| galagaṇḍaḥ svarabhraṃśaḥ(śī)kṛcchrocchvāso'tivatsaro'sādhyaḥ| p cdantaharṣo dantabhedaśca dvāvetau yāpyau| p cśeṣān rogān śastrauṣadhairjayet| yathāyogairvakṣyamāṇairiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mukharoga- vijñānīyo nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ah.6.22">
          <head>mukharogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto mukharogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇavadācaret| -------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p ckhāṇḍauṣṭhasya-chinnauṣṭhasya snigdhasvinnasya, oṣṭhaprāntau vilikhya suṣliṣṭau kṣaumasūtreṇa syūtvā sadyovraṇavadupacāraṃ kuryāt,-śatadhautaghṛtābhyaktāṃ vraṇasyopari kavalikāṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-------------------------------------------------| yaṣṭijyotiṣmatīrodhraśrāvaṇīsārivotpalaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">paṭolyā kākamācyā ca tailamabhyañjanaṃ pacet| nasyaṃ ca tailaṃ vātaghnamadhuraskandhasādhitam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cmadhuyaṣṭyādibhiḥ kalkitaistailamabhyañjanaṃ pacet| p cvātaharamadhurauṣadhasādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ prayojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mahāsnehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picurhitaḥ| devadhūpamadhūcchiṣṭaguggulvamaradārubhiḥ||3||</seg> yaṣṭyāhvacūrṇayuktena tenaiva pratisāraṇam| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p csarjarasasikthakagugguludevadārubhiḥ siddhena mahāsnehena-sarpirmajjavasātailākhyenāktaḥ, picurvātauṣṭhe-vātaja oṣṭhakope, hitaḥ| p ctenaiva-mahāsnehena, madhuyaṣṭīcūrṇayuktena vātauṣṭhe vā pratisāraṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------------------------------------------| nāḍyoṣṭhaṃ svedayeddugdhasiddhaireraṇḍapallavaiḥ||4||</seg> khaṇḍauṣṭhavihitaṃ nasyaṃ tasya mūrdhni ca tarpaṇam| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p c oṣṭhaṃ-vātauṣṭhaṃ, dugdhasiddhaireraṇḍapallavairnāḍyā svedayet| paṃ caṃ-khaṇḍauṣṭhavihitaṃ-khaṇḍauṣṭhoktaṃ, nasyaṃ prayojyam| tathā tasya mūrdhni tarpaṇaṃ-śirobhyaṅgaḥ, kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| pittābhighātajāvoṣṭhau jalaukobhirupācaret||5||</seg> rodhrasarjarasakṣaudramadhukaiḥ pratisāraṇam| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cpittajamabhighātajamo(jaṃ cau)ṣṭhakopaṃ jalaukobhirupācaret-cikitsettābhī raktaṃ srāvayet| p cpittotthe'bhighātaje cauṣṭhakope rodhrādibhiḥ pratisāraṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| guḍūcīyaṣṭipattaṅgasiddhamabhyañjane ghṛtam||6||</seg> pittavidradhivaccātra kriyā śoṇitaje'pi ca| idameva nave kāryaṃ karma---------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> p cguḍūcyādibhiḥ kalkitairghṛtaṃ siddhamabhyañjane hitam| p catra-[e]tayoḥ pittābhighātajayoḥ, pittavidradhivat kriyā-cikitsā, kāryā| paṃ caṃ-śoṇitaje rakto(navo)tthe idameva-pittoktaṃ, karmakāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| --------------------------oṣṭhe tu kaphāture||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pāṭhākṣāramadhuvyoṣairhṛtāsre pratisāraṇam| dhūmanāvanagaṇḍūṣāḥ prayojyāśca kaphacchidaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphātura oṣṭhe hṛtāsre-hṛtarakte, pāṭhādibhiḥ pratisāraṇaṃ hitam| tathā dhūmādayaḥ kaphaghnā hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">svinnaṃ bhinnaṃ vimedaskaṃ dahenmedojamagninā| priyaṅgurodhratriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sakṣaudrā gharṣaṇaṃ tīkṣṇā bhinnaśuddhe jalārbude| avagāḍhe'tivṛddhe vā kṣāro'gnirvā pratikriyā||10||</seg> āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medojamoṣṭhaṃ svinnaṃ bhinnaṃ-vidāritaṃ, vigatamedasaṃ santamagninā dahet| priyaṅgvādibhiḥ pratisārayet| tīkṣṇāḥ-pippalīmaricādayaḥ, samākṣikā bhinnaśuddhe jalārbude gharṣaṇam| avagāḍhe'tivṛddhe jalārbude kṣāro'gnirathavā cikitsitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret| svinnasya śītadantasya pālīṃ vilikhitāṃ dahet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tailena, pratisāryā ca sakṣaudraghanasaindhavaiḥ| dāḍimatvagvarātārkṣyakāntājambvasthināgaraiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kavalaḥ kṣīriṇāṃ kvāthairaṇutailaṃ ca nāvanam| dantaharṣe tathā bhede sarvā vātaharā kriyā||13||</seg> tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadupakramet| śītadantasya svinnasya pālīṃ vilikhitāṃ tailena dahet| dāḍimatvagādibhiḥ kṣaudrādiyutaiḥ pratisāryā ca| kṣīriṇāṃ kvāthaiḥ kavalo hitaḥ| nasyamaṇutailaṃ hitam| dantabhede harṣe ca sarvā vātaghnī kriyā śastā| tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| sasnehaṃ daśamūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracaladvije||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tuttharodhrakaṇāśreṣṭhāpattaṅgapaṭugharṣaṇam| snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṃ nasyānnakavalādayaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pracaladvije daśamūlāmbu sasnehaṃ gaṇḍūṣaḥ| tutthādibhirgharṣaṇam| snigdhā nasyādayo'vasthāvaśādabhyasanīyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhidantakamāliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram| kṛmidantamivotpāṭya tadvaccopacarettadā||16||</seg> anavasthitarakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhidantakaṃ kṣāreṇāliptaṃ yadā jarjaraṃ syāt, tadā kṛmidantaṃ yathotpāṭya tathaivopakramet| anavasthitarakte ca dagdhevraṇa iva cikitsā kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| ahiṃsan dantamūlāni dantebhyaḥ śarkarāṃ haret||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kṣāracūrṇairmadhuyutaistataśca pratisārayet| kapālikāyāmapyevaṃ harṣoktaṃ ca samācaret||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantebhyaḥ śarkarāṃ haret, dantamūlānyahiṃsan-apīḍayan rakṣan| tataḥ-anantaraṃ, śarkarāṃ vilikhya kṣāracūrṇairmadhuyutaiḥ pratisārayet| kapālikāyāmapyevaṃ-eṣa evopakramaḥ kāryaḥ| dantaharṣoktaṃ ca samācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam| snigdhaiścālepagaṇḍūṣanasyāhāraiścalāpahaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madhūcchiṣṭena vā dahet| saptacchadārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ kṛmiśūlajit||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmidanatakaṃ svinnamacalaṃ visrāvarṇairvisrāvayet(jayet)| tathā snigdhairvātaghnairālepādibhiḥ| guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madanena dahedvā| saptaparṇārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ hitam| tat kṛmiśūlajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">hiṅgukaṭphalakāsīsasvarjikākuṣṭhavellajam| rajo rujaṃ jayatyāśu vastrasthaṃ daśane dhṛtam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">gaṇḍūṣaṃ grāhayettailamebhireva ca sādhitam| kvāRthairvā yuktameraṇḍadvivyāghrībhūkadambajaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅgvādikaṃ cūrṇaṃ vasanasthitaṃ dante dhṛtaṃ rujāhṛt| ebhireva-hiṅgvādibhiḥ, kvāthayuktaṃ siddhaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaṃ rogiṇaṃ grāhayet| eraṇḍādijaiḥ kvāthairyuktaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayedvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kriyāyogairbahuvidhairityaśāntarujaṃ bhṛśam| dṛḍhamapyuddhareddantaṃ pūrvaṃ mūlādvimokṣitam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sandaṃśakena laghunā dantanirghātanena vā| tailaṃ sayaṣṭyāhvarajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evamādibhiḥ, kriyāyogairbahuprakāraiḥ kṛtairapyupakramairaśāntapīḍaṃ dantaṃ sudṛḍhamapi pūrvaṃ mūlādvimokṣitaṃ laghunā sandaṃśakena dantanirghātanena yantreṇa voddharet| anantaraṃ tailaṃ madhuyaṣṭīcūrṇayutaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayet| mākṣikaṃ vā madhuyaṣṭīcūrṇayutam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tato vidāriyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ| tailaṃ daśaguṇakṣīraṃ siddhaṃ yuñjīta nāvanam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kṛśadurbalavṛddhānāṃ vātārtānāṃ ca noddharet| noddhareccottaraṃ dantaṃ bahūpadravakṛddhi saḥ||26||</seg> eṣāmapyuddhṛtau snigdhasvāduśītakramo hitaḥ| -------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato vidāryādibhirdaśaguṇakṣīraṃ tailaṃ pakvaṃ nasyaṃ yuñjīta| kṛśādīnāṃ dantaṃ noddharet| uttaraṃ ca dantaṃ noddharet| yasmātsa uddhṛto bahūpadravakaraḥ| eṣāmapi dantairuddhṛtaiḥ(dantoddhṛtau) snigdhasvāduśītakramo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-------------------------------------------------| visrāvitāsre śītāde sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mustārjunatvaktriphalāphalinītāRrkṣyanāgaraiḥ| tatkvāthaḥ kavalo, nasyaṃ tailaṃ madhurasādhitam||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> visrāvitarakte śītāde mustādibhiḥ sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ hitam| teṣāṃ-mustādīnāṃ, kvāthaḥ kavalaḥ| madhuraiḥ sādhitaṃ tailaṃ nasyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dantamāṃsānyupakuśe svinnānyuṣṇāmbudhāraṇaiḥ| maṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā bahuśo likhet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tataśca pratisāryāṇi ghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ| lākṣāpriyaṅgupattaṅgalavaṇottamagairikaiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sakuṣṭhaśuṇṭhīmaricayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ| sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍo tailaṃ vā kavalagrahaḥ||31||</seg> ghṛtaṃ ca madhuraiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upakuśe dantamāsāni svinnānyuṣṇāmbugaṇḍūṣadhāraṇena| tato maṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā bahuśo likhet| tato lākṣādibhirghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ pratisāraṇīyāni| anantaraṃ sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍastailaṃ vā kavalagrahaḥ| madhuraiśca pakvaṃ ghṛtaṃ kavalanasyayorhitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-------------------------------------------------| dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilekhite||32||</seg> yaṣṭyāhvasvarjikāśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam| -------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilikhite yaṣṭyādibhiḥ pratisāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-------------------------------------------------| vidradhau kaṭutīkṣṇoṣṇarūkṣaiḥ kavalalepanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">gharṣaṇaṃ kaṭukākuṣṭhavṛścikālīyavodbhavaiḥ| rakṣetpākaṃ himaiḥ pakvaḥ pāṭyo dāhyo'vagāḍhakaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidradhau kaṭvādibhiḥ kavalalepanaṃ hitam| kaṭukādibhirgharṣaṇaṃ hitam| himaiḥ-śītalaiḥ, pākaṃ rakṣet| pakvaḥ pāṭanīyaḥ| dāhyo'vagāḍhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">suṣire chinnalikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam| rodhramustamiśiśreṣṭhātārkṣyapattaṅgakiṃśukaiḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sakaṭphalaiḥ, kaṣāyaiśca teṣāṃ gaṇḍūṣa iṣyate| yaṣṭīrodhrotpalānantāsārivāgurucandanaiḥ||36||</seg> sagairikasitāpuṇḍraiḥ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam| -------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sauṣire chinne likhite ca rodhrādibhirmādhvīkayutaiḥ pratisāraṇam| taireva kaṣāyairgaṇḍūṣaśca syāt| yaṣṭyādibhiḥ pakvaṃ tailaṃ nāvanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-------------------------------------------------| chittvā'dhimāṃsakaṃ cūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyavaśūkajaiḥ| paṭolanimbatriphalākaṣāyaḥ kavalo hitaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhimāṃsakaṃ chittvā vacādijaiścūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet| paṭolādikvāthaḥ kavalo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vidarbhe dantamūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet| kṣāraṃ yuñjyāttato nasyaṃ gaṇḍūṣādi ca śītalam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidarbhe dantamūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet| kṣāraṃ yuñjīta| tato nasyam| gaṇḍūṣādi ca śītalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">saṃśodhyobhayataḥ kāyaṃ śiraścopacarettataḥ| nāḍīṃ dantānugāṃ dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā| dhāvanaṃ jātimadanakhadirasvādukaṇṭakaiḥ||41||</seg> kṣīrivṛkṣāmbugaṇḍūṣo, nasyaṃ tailaṃ ca tatkṛtam| -------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ubhayataḥ-ūrdhvamadhaśca, kāyaṃ mūrdhānaṃ ca, virekeṇa nasyādinā ca saṃśodhya tato nāḍīṃ dantānugāmupacaret| dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet| kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena samuddhṛtyāgninā dahet| kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā dahet| jātyādibhirdhāvanaṃ hitam| kṣīravṛkṣāmbugaṇḍūṣaḥ| tatpakvaṃ ca tailaṃ nasyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-------------------------------------------------| kuryādvātauṣṭhakopoktaṃ kaṇṭakeṣvanilātmasu||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jihvāyāṃ pittajāteṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute| pratisāraṇagaṇḍūṣanāvanaṃ madhurairhitam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tīkṣṇaiḥ kaphottheṣvevaṃ ca sarṣapatryūṣaṇādibhiḥ| nave jihvālase'pyevaṃ, taṃ tu śastreṇa na spṛśet||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvāyāṃ vātottheṣu kaṇṭakeṣu vātauṣṭhakopoktaṃ cikitsitaṃ kuryāt| jihvāyāṃ pittajāteṣu kaṇṭakeṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute pratisāraṇādi madhurairhitam| saṃ-kaphottheṣvapyevaṃ tīkṣṇaiḥ sarṣapādibhiḥ pratisāraṇādi hitam| nave ca jihvālase eṣa evopakramaḥ| kiṃ tu śastreṇainaṃ na spṛśet| etat yuktyā ca pūrveṣāṃ śastrasparśanaṃ kāryamityanujajñe|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">unnamya jihvāmākṛṣṭāṃ baḍiśenādhijihvikām| chedayenmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhijihvikāṃ baḍiśenākṛṣṭāṃ maṇḍalāgreṇa chedayet| kiṃ kṛtvā ? unnamya jihvām| tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">upajihvāṃ parisrāvya yavakṣāreṇa gharṣayet| kaphaghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasyagaṇḍūṣagharṣaṇaiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upajihvāṃ śastreṇa parisrāvya yavakṣāreṇa gharṣayet| śuṇḍikā kaphaghnairnasyādibhiḥ sādhanīyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">ervārubījapratimaṃ vṛddhāyāmasirātatam| agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyā baḍiśādyavalambitam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">chedayenmaṇḍalāgreṇa nātyagre na ca mūlataḥ| chede'tyasṛkkṣayānmṛtyurhīne vyādhirvivarddhate||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛddhayāṃ śuṇḍikāyāṃ satyāṃ jihvāyā agre(graṃ) niviṣṭaṃ kṛṣṇadīrghakarkaṭikābījasadṛśaṃ baḍiśādinā'valambitaṃ maṇḍalāgreṇa chedayet| katham ? nātiśayena prānte na cātiśayena mūle| yato'ticchede satyasṛkkṣayānmṛtyuḥ| hīnacchinne sati vyādhirvivarddhate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ| chinnāyāṃ sapaṭukṣaudrairgharṣaṇaṃ, kavalaḥ punaḥ||49||</seg> kaṭukātiviṣāpāṭhānimbarāsnāvacāmbubhiḥ| -------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chinnāyāṃ maricādibhiḥ sasaindhavaiḥ kṣaudrairgharṣaṇam| kavalaḥ kaṭukādikvāthena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-------------------------------------------------| saṅghāte puppuṭe kūrme vilikhyaivaṃ samācaret||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> [tālu]saṃhatau puppuṭake kacchape[ca] vilikhyaivaṃ-anena krameṇa, samācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">apakve tālupāke tu kāsīsakṣaudratārkṣyajaiḥ| gharṣaṇaṃ, kavalaḥ śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apakve tu tālupāke kāsīsādibhirgharṣaṇam| śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ kavalaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">pakve'ṣṭāpadavadbhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam| vṛṣanimbapaṭolādyaistiktaiḥ kavaladhāraṇam||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakve'ṣṭāpadavadbhinne sati tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇaṃ kāryam| aṣṭāpadaṃ-caturaṅgapīṭham| vṛṣādibhistiktadravyaiḥ kavaladhāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sarpiruttarabhaktikam| kaṇāśuṇṭhīśṛtaṃ pānamamlairgaṇḍūṣadhāraṇam||53||</seg> dhanvamāṃsarasāḥ snigdhāḥ, kṣīrasarpiśca nāvanam| -------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sataḥ sarpiruttarabhaktikaṃ yojyam| pippalīśuṇṭhībhyāṃ śṛtaṃ jalapānam| amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, gaṇḍūṣadhāraṇam| dhanvamāṃsarasāḥ snigdhāḥ| tathākṣīrasya sarpiśca nāvanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kaṇṭharogeṣvasṛṅmokṣastīkṣṇairnasyādi karma ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kvāthaḥ pānaṃ ca dārvītvaṅnimbatārkṣyakaliṅgajaḥ| harītakīkaṣāyo vā peyo mākṣikasaṃyutaḥ| -------------------------------------------------||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇṭharogeṣu sarveṣu sirādibhī raktamokṣaḥ| tīkṣṇairdravyairnasyagaṇḍūṣādi ca| dāRvītvagādīnāṃ kvāthaḥ pātavyaḥ| harītakyā vā kvāthaḥ samākṣikaḥ peyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ|56| kavalo, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam| -------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śreṣṭhādibhiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthe, parikalpitā pratisāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kavalo, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam| -------------------------------------------------||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śreṣṭhādibhiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthe, parikalpitā pratisāraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">athāntarbāhyataḥ svinnāṃ vātarohiṇikāṃ likhet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">aṅgulīśastrakeṇāśu paṭuyuktanakhena vā| pañcamūlāmbu kavalastailaṃ gaṇḍūṣanāvanam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atheti maṅgale| maṅgalapurvakaṃ vātajāṃ rohiṇikāmantarbāhyataśca svinnāmaṅguliśastrakeṇāthavā paṭuyuktena nakhena śīghrameva likhet| pañcamūlakvāthaḥ kavalaḥ| tailaṃ gaṇḍūṣo nasyaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">visrāvya pittasambhūtāṃ sitākṣaudrapriyaṅgubhiḥ| gharṣetsarodhrapattaṅgaiḥ kavalaḥ kvathitaiśca taiḥ||60||</seg> drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe| -------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittajāṃ rohiṇīṃ visrāvya-raktaṃ nirhṛtya, sitādibhirgharṣayet| taiśca-sitādibhiḥ, kvathitaiḥ sarodhrādibhiḥ kavalaḥ| drākṣāparūṣakayoḥ kvāthaḥ[ca] kavalo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">-------------------------------------------------| upācaredevameva pratyākhyāyāsrasambhavām||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sāgāradhūmaiḥ kaṭukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet| nasyagaṇḍūṣayostailaṃ sādhitaṃ ca praśasyate||62||</seg> apāmārgaphalaśvetādantījantughnasaindhavaiḥ| -------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktajāṃ rohiṇikāṃ pratyākhyāya pittajāmivopakramet| kaṭukaiḥ-kaṭuvargoktaiḥ, sāgāradhūmaiḥ kaphotthāṃ pratisārayet| apāmārgādibhiḥ kalkitaiḥ sādhitaṃ tailaṃ kapharohiṇyāṃ nasyagaṇḍūṣayoḥ śreṣṭham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-------------------------------------------------| tadvacca vṛndaśālūkatuṇḍikerīgilāyuṣu||63||</seg> <seg type="unit" n="64">vidradhau srāvite śreṣṭhārocanātārkṣyagairikaiḥ| sarodhrapaṭupattaṅgakaṇairgaṇḍūṣagharṣaṇe||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣaiva cikitsā vṛndādiṣu| vidradhau śastreṇa srāvite śreṣṭhādibhirgaṇḍūṣādi hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">galagaṇḍaḥ pavanajaḥ svinno niḥsrutaśoṇitaḥ| tilairbījaiśca laṭvomāpriyālaśaṇasambhavaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">upanāhyo, vraṇe rūḍhe pralepyaśca punaḥpunaḥ| śigrutilvakatarkārīgajakṛṣṇāpunarnavaiḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kālāmṛtārkamūlaiśca puṣpaiśca karahāṭajaiḥ| ekaiṣikānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikena vā||67||</seg> <seg type="unit" n="68">guḍūcīnimbakuṭajahaṃsapādībalādvayaiḥ| sādhitaṃ pāyayettailaṃ sakṛṣṇādevadārubhiḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> galagaṇḍo vātodbhavaḥ svinno niḥsrutāsrastilairlaṭvādibījaiśca upanāhyaḥ| ruḍhe vraṇe sati pralepyaśca bahuśaḥ śigrvādibhiḥ surayā kāñjikena vā piṣṭaiḥ| ekaiṣikā-trivṛt| guḍūcyādibhiḥ sakṛṣṇādevadārubhiḥ kalkitairgalaṇḍinamāturaṃ pakvaṃ tailaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">kartavyaṃ kaphaje'pyetatsvedavimlāpane tvati| lepo'jagandhātiviṣāviśalyāḥ saviṣāṇikāḥ||69||</seg> guñjālābuśukāhvāśca palāśakṣārakalkitāḥ| -------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphotthe'pyetat-vātagalagaṇḍoktaṃ cikitsitaṃ, kāryam| kintu svedavimlāpane cātyarthaṃ kārye| kaphaje galagaṇḍe'jagandhādayaḥ palāśakṣāraniścotakalkitāḥ lepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">-------------------------------------------------| mūtrasrutaṃ haṭhakṣāraṃ paktvā kodravabhuk pibet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">sādhitaṃ vatsakādyairvā tailaṃ sapaṭupañcakaiḥ| kaphaghnān dhūmavamananāvanādīṃśca śīlayet||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> haṭho-mimmiṇiḥ, tasya kṣāraṃ gomūtre srutaṃ paktvā kṣāranyāyena pibejjalena, 'peṣaṇāloḍane vāri' (hṛ.ka.a. 6/23) iti vacanāt| kimbhūtaḥ san ? kodravabhuk| vatsakādibhirvā (hṛ.sū.a. 15/33) tailaṃ sādhitaṃ hitam| kaphaghnān dhūmādīn śīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">medobhave sirāṃ vidhyetkaphaghnaṃ ca vidhiṃ bhajet| asanādirajaścainaṃ prātarmūtreṇa pāyayet||72||</seg> aśāntau pācayitvā ca sarvān vraṇavadācaret| -------------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medobhave galagaṇḍe sirāṃ vidhyet| kaphaghnaṃ ca vidhiṃ seveta| asanādicūrṇaṃ (hṛ.sū.a.15/19) cainaṃ prātargomūtreṇa pāyayet| saṃ-aśāntau satyāṃ pācayitvā sarvān vraṇavadupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">-------------------------------------------------| mukhapākeṣu sakṣaudrā prayojyā mukhadhāvanāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">kvathitāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ| niṣṭhevyā bhakṣayitvā vā kuṭherādirgaṇo'thavā||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhapākeṣu samākṣikā mukhadhāvanāḥ kvathitāstriphalādayaḥ prayojyāḥ| athavā triphalādīn bhakṣayitvā niṣṭhevyāḥbhuktvā niṣṭhīvet| kuṭherādirgaṇo vā-harītakavargokto (hṛ.sū.a.6/106), bhakṣayitvā niṣṭhevyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">mukhapāke'nilāt kṛṣṇāpaṭvelāḥ pratisāraṇam| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhapāke'nilāt kṛṣṇādayaḥ pratisāraṇam| vātaghnaiḥ siddhaṃ tailaṃ kavale nasye ca hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">pittāsre pittaraktaghnaḥ kaphaghnaśca kaphe vidhiḥ| likhecchākādipatraiśca piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāsre pittaraktaghno vidhiḥ| saṃ-kaphe ca kaphahṛt vidhiḥ| piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ śākādipatrairlikhet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">yathādoṣodayaṃ kuryātsannipāte cikitsitam| nave'rbude tvasaṃvṛddhe chedite pratisāraṇam||77||</seg> svarjikānāgarakṣaudraiḥ, kvātho gaṇḍūṣa iṣyate| -------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipāte yathādoṣodayaṃ cikitsitaṃ kuryāt| arbude navotthe'saṃvṛddhe chedite ca pratisāraṇaṃ svarjikādibhiḥ| gaṇḍūṣa iṣṭo guḍūcīnimbakalkodbhavaḥ kvātho madhutailayuktaḥ| tathā yavānnabhojī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">----------------------------------------------------| guḍūcīnimbakalkottho madhutailasamanvitaḥ||78||</seg> yavānnabhuk tīkṣṇatailanasyābhyaṅgāṃstathā''caret| ----------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arbude navotthe'saṃvṛddhe chedite ca pratisāraṇaṃ svarjikādibhiḥ| gaṇḍūṣa iṣṭo guḍūcīnimbakalkodbhavaḥ kvātho madhutailayuktaḥ| tathā yavānnabhojī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">----------------------------------------------------| vamite pūtivadane dhūmastīkṣṇaḥ sanāvanaḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">samaṅgādhātakīrodhraphalinīpadmakairjalam| dhāvanaṃ vadanasyāntaścūrṇitairavacūrṇitam||80||</seg> śītādopakuśoktaṃ ca nāvanādi ca śīlayet| ----------------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūtimukhe vamite sati tīkṣṇadhūmo nasyaṃ ca tīkṣṇaṃ prayojyam| samaṅgādijalena vadanasyāntaḥ kṣālayet| etaireva mukhāntaraṃ cūrṇitairavacūrṇayet| śītādopakuśoktaṃ ca nasyādikamabhyaset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">phalatrayadvīpikirātatikta- yaṣṭyāhvasiddhārthakaṭutrikāṇi| mustāharidrādvayayāvaśūka- vṛkṣāmlakāmlāgrimavetasāśca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">aśvatthajambvāmradhanañjayatvak tvak cāhimārātkhadirasya sāraḥ| kvāthena teṣāṃ ghanatāṃ gatena taccūrṇayuktā guṭikā vidheyāḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tā dhāritā ghnanti mukhena nityaṃ kaṇṭhauṣṭhatālvādigadān sukṛcchrān| viśeṣato rohiṇikāsyaśoṣa- gandhān videhādhipatipraṇītāḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādīnāṃ dravyāṇāṃ kvāthena ghanatvaṃ gatena taccūrṇena triphalādirajasā'nvitā gulikāḥ kāryāḥ| tā mukhena nityaṃ dhāritāḥ kaṇṭhādirogān dāruṇānapi ghnanti| viśeṣeṇa rohiṇikādīn| videhapatinā nirmitā etāḥ| amlāgrimavetasaḥ-amlavetasaḥ| atrā[ntyā]dye vṛtte upajātī, madhyamamindravajrā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">khadiratulāmambughaṭe paktvā toyena tena piṣṭaiśca| candanajoṅgakakuṅkumaparipelavavālakośīraiḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">suratarurodhradrākṣāmañjiṣṭhācocapadmakaviḍaṅgaiḥ| spṛkkānatanakhakaṭphalasūkṣmailādhyāmakaiḥ sapattaṅgaiḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tailaprasthaṃ vipacet karṣāṃśaiḥ pānanasyagaṇḍūṣaistat| hatvā''sye sarvagadān janayati gārdhīṃ dṛśaṃ śrutiṃ ca vārāhīm||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirapalaśataṃ jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitena tena jalena piṣṭaiścandanādibhiḥ karṣāśaistailaprasthaṃ pacet| tacca pānanasyagaṇḍūṣairāsye dhāritaṃ sarvān rogān jitvā gṛdhrasambandhinīṃ dṛṣṭiṃ varāhatulyāṃ śrutiṃ[ca] vidhatte| āryā(rye) gītiḥ[ca]|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">udvartitaṃ ca prapunāṭarodhra- dārvībhirabhyaktamanena vaktram| nirvyaṅganīlīmukhadūṣikādi sañjāyate candrasamānakānti||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prapunnāṭādibhitudvartitaṃ mukhaṃ tailenānenābhyaktaṃ vyaṅgādirahitaṃ candratulyakānti sañjāyate| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">palaśataṃ bāṇāttoyaghaṭe paktvā rase'smiṃśca palārdhikaiḥ khadirajambūyaṣṭyānantāmrairahimāranīlotpalānvitaiḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">tailaprasthaṃ pācayecchlakṣṇapiṣṭai- rebhirdravyairdhāritaṃ tanmukhena| rogān sarvān hanti vaktre viśeṣā- tsthairyaṃ dhatte dantapaṅkteścalāyāḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlasahacarāt palaśataṃ jalaghaṭe paktvā tasmin rasedvikārṣikaiḥ khadirādibhiḥ kalkitaiḥ sūkṣmarajīkṛtaistailaprasthaṃ vipācayet| tanmukhena dhāritaṃ sarvamukharogahṛt| viśeṣeṇa dantapaṅkteścalāyāḥ sthairyakṛcca| vṛttaṃ (?) śālinī [ca]|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">khadirasārād dve tule pacedvalkāttulāṃ cārimedasaḥ| ghaṭacatuṣke pādaśeṣe'smin pūte punaḥ kvathanādghane||90||</seg> <seg type="unit" n="91">ākṣikaṃ kṣipetsusūkṣmaṃ rajaḥ sevyāmbupattaṅgagairikam| candanadvaya(śyāmā) rodhrapuṇḍrā- hvayaṣṭyāhvalākṣāñjanadvayam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dhātakīkaṭuphaladviniśātriphalācaturjātajoṅgakam| mustamañjiṣṭhānyagrodhapraroha|vacā]māṃsīyavāsakam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">padmakailāsamaṅgāśca śīte tasmiṃstathā pālikāṃ pṛthak| jātipatrikāṃ sajātīphalāṃ saha- (nakha)lavaṅgakaṅkollakām||93||</seg> <seg type="unit" n="94">sphaṭikaśubhrasurabhikarpūrakuḍavaṃ ca tatrāvapettataḥ| kārayedguṭikāḥ sadā caitā dhāryā mukhe tadvadāpahāḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirasārad dve tule, tulāṃ cārimedaso valkāt, jalaghaṭacatuṣṭaye pacet| pādāvaśeṣite pūte'smin punaḥ kvathanād ghanībhūte kārṣikāṇi sūślakṣṇacūrṇāni sevyādīni kṣipet| asmin śīte jātīpatrādīn pṛthakpālikān kṣipet| śreṣṭhatamojjvalakarpūrakuḍavaṃ cātra kṣipet| anantaraṃ guṭikāḥ kārayet| etāḥ sadā mukhe dhāryāḥ sarvamukharogaharāḥ| [vṛttāni(?) pañca|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">kvāthyauṣadhavyatyayayojanena tailaṃ pacetkalpanayā'nayaiva| sarvāsyarogoddhṛtaye tadāhu- rdantasthiratve tvidameva mukhyam||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kvāthyauṣadhayoḥ-khadirasārārimedasoḥ, vyatyayo-vaiparītyaṃ,-arimedasaḥ-viṭkhadiravalkalād dve tule prayojye, khadirasārattulām, anyatsarvaṃ pūrvavaddeyamiti| tailaṃ pacedanayaiva kalpanayā| tat-tailaṃ, sarvamukharogaghnam| dantasthirakṛtau cedameva pradhānamāhuḥ| indravajrā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">khadireṇaitā guṭikā- stailamidaṃ cārimedasā prathitam| anuśīlayan pratidinaṃ svastho'pi dṛḍhadvijo bhavati||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadireṇaitā guṭikāstailaṃ caitadarimedasā prathitam| dvayamapyetat pratidinamabhyastaṃ svasthasyāpi dvijadārḍhyakṛt| āryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">kṣudrāguḍūcīsumanaḥpravāla- dārvīyavāsatriphalākaṣāyaḥ| kṣaudreṇa yuktaḥ kavalagraho'yaṃ sarvāmayān vaktragatānnihanti||97||</seg> <seg type="unit" n="98">pāṭhādārvītvakkuṣṭhamustāsamaṅgā- tiktāpītāṅgīrodhratejovatīnām| cūrṇaḥ sakṣaudro dantamāṃsārtikaṇḍū- pākasrāvāṇaṃ nāśano gharṣaṇena||98||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣudrādibhiḥ kaṣāyaḥ kṣaudreṇa yutaḥ kavalagraho'yaṃ sarvamukharogān hanti| indravajrā| saṃ-pāṭhādīnāṃ cūrṇaḥ kṣaudrayuto dantamāṃsārtyādīnāṃ gharṣaṇena nāśanaḥ| vaiśvadevī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">gṛhadhūmatārkṣyapāṭhāvyoṣakṣārāgnyayovarātejohvaiḥ| mukhadantagalavikāre sakṣaudraḥ kālako vidhāryaścūrṇaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">dārvītvaksindhūdbhavamanaḥ śilāyāvaśūkaharitālaiḥ| dhāryaḥ pītakacūrṇo dantāsyagalāmaye samadhvājyaḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gṛhadhūmādibhiścūrṇaḥ samākṣikaḥ kālakākhyo mukha[di]vikāre dhāryaḥ| āryā gītiḥ| dārvyādibhiḥ pītakākhyaścūrṇo dantādyāmaye samadhughṛto dhāryaḥ| gītirāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">dvikṣāradhūmakavarāpañcapaṭuvyoṣavellagiritārkṣyaiḥ| gomūtreṇa vipakvā galāmayaghnī rasakriyā eṣā||101||</seg> <seg type="unit" n="102">gomūtrakvathanavilīnavigrahāṇāṃ pathyānāṃ jalamiśikuṣṭhabhāvitānām| attāraṃ naramaṇavo'pi vaktrarogāḥ śrotāraṃ nṛpamiva na spṛśantyanarthāḥ||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvikṣārādibhirgomūtreṇa vipakvā eṣā rasakriyā guṭikā galarogaghnī bhavati| [gītirāryā|] gomūtrakvāthena vilīnaśarīrāṇāṃ pathyānāṃ vālakaśatapuṣpākuṣṭairbhāvitānāṃ bhakṣayitāraṃ naraṃ svalpā api vaktrarogā na spṛśanti| anarthāḥ śrotāraṃ nṛpamivetyupamālaṅkāraḥ| praharṣiṇī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">saptacchadośīrapaṭolamusta- harītakītiktakarohiṇībhiḥ| yaṣṭyāhvarājadrumacandanaiśca kvāthaṃ pibetpākaharaṃ mukhasya||103||</seg> <seg type="unit" n="104">paṭolaśuṇṭhītriphalāviśālā- trāyantitiktādviniśāmṛtānām| pītaḥ kaṣāyo madhunā nihanti mukhe sthitaścāsyagadānaśeṣān||104||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptacchadādibhiḥ kvāthaṃ mukhapākaharaṃ pibet| paṭolādīnāṃ kaṣāyo madhumān pīto mukhe ca sthitogaṇḍūṣo dhārito, mukhagadānaśeṣānnihanti| upajātī</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūtaḥ sagairikaḥ| āsyasthaḥ samadhurvaktrapākanāḍīvraṇāpahaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">paṭolanimbayaṣṭyāhvavāsājātyarimedasām| khadirasya varāyāśca pṛthagevaṃ prakalpanā||106||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dārvyā rasaḥ kvathito ghanībhūtaḥ sagairikakṣaudro mukhastho vaktrapākādighnaḥ| paṭolādīnāṃ pṛthagevaṃ prakalpanā kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">khadirāyovarāpārthamadayantyahimārakaiḥ| gāṇḍūṣo'mbuśṛtairdhāryo durbaladvijaśāntaye||107||</seg> <seg type="unit" n="108">mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ| tasmātteṣāmasakṛd rudhiraṃ visrāvayedduṣṭam||108||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirādibhirjalaśṛtairgaṇḍūśo dvijadārḍhyakṛddhāryaḥ| ahimārakaḥ-arimedaḥ| mukhādigadā bāhulyena kapharaktabhūyiṣṭhā yataḥ, tasmāddhetosteṣāṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ punaḥ punarvisrāvayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāśca kaṭutiktāḥ| prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapharaktaharaṃ tathā karma||109||</seg> <seg type="unit" n="110">yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥ kṣāroṣitairapasnehāḥ| yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchleṣmanāśāya||110||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāyaśirovirekādikaṃ bāhulyena teṣāṃ śastam| kapharaktaharaṃ ca yatkarma tat śastam| yavādayo hitāḥ| yaccāparaṃ śleṣmanāśanaṃ tacca śastam|</ab>
          <ab type="mula">prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate pramādavataḥ| kaṇṭhāmayāścikitsita- mato drutaṃ teṣu kurvīta|111| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogapratiṣedho nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāṇapavanamārgasthitā kaṇṭharogāḥ pramādyataḥ śvāsamapi nirundhanti yataḥ, ataḥ-asmāddhetoḥ, teṣu rogeṣūpakramaṃ drāg vidadhīta| āryāścatasraḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mukharoga- pratiṣedho nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ah.6.23">
          <head>śirorogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atha kramaprāptaṃ śirorogavijñānamāha ---- athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ| utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ| upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥpratatekṣaṇaiḥ||2||</seg> asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ| janayantyāmayān doṣāḥ--------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhūmādibhiḥ śirogatā doṣā rogān janayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| --------------------------tatra mārutakopataḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā| bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvātivedanam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyeta ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sphuratyati sirājālaṃ kandharāhanusaṅgrahaḥ| prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo'kasmādyathāśamau||6||</seg> mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate| śirastāpo'yam-----------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra-teṣu madhye, vātakopāt śaṅkhanistodādayaḥ syuḥ| tathā mardanādibhirmārdavaṃ jāyate| ghūrṇatīveti ghūrṇastudādiḥ| ayamīdṛśaḥ śirastāpa ucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| -------------ardhe tu mūrdhnaḥ so'rdhāvabhedakaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pakṣātkupyati māsādvā svayameva ca śāmyati| ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-ardhe tu śirasaḥ, ardhāvabhedaka ucyate| sa ca pakṣeṇa kupyati| māsena vā kupyati| svayameva-cikitsitaṃ vinaiva, upaśāmyati| ativṛddhastvayaṃ locanaṃ karṇaṃ vā hanyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śorobhitāpe pittotthe śorodhūmāyanaṃ jvaraḥ| svedo'kṣidahanaṃ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">aruciḥ kaphaje mūrdhno gurustimitaśītatā| śirānispandatā''lasyaṃ rūṅmandā'hnyadhikāniśi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ| raktāt pittādhikarujaḥ sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaje śirobhitāpe'rucyādayaḥ syuḥ| divā pīḍā mandā bhavati, vibhāvaryāmadhikā| tathā tandrādayaḥ syuḥ| raktodbhavo mūrdhatāpaḥ pittādhikarujaḥ syāt| sannipātena sarvalakṣaṇaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">saṅkīrṇairbhojanairmūrdhni kleditte rudhirāmiṣe| kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śirasaste pibanto'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ| cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso balakṣayaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">raukṣyaśophavyadhancchedadāhasphuraṇapūtitāḥ| kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ||14||</seg> tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantuje| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṅkīrṇairāhāraiḥ śirasi kledite rudhire māṃse ca sannipāte ca kopite kṛmayo mūrdhni jāyante| te ca mūrdhnau raktaṃ pibanto dāruṇāḥ pīḍā manovibhraṃśakāriṇīrjanayanti| jvarādayaśca syuḥ| tathā kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍvādyāḥ syuḥ| tathā tāmrācchasiṅghāṇakatvaṃ karṇanādaśca kṛmije syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ| tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛḍbhramāḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ| trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātādhikā doṣāḥ śiraḥkampaṃ śiraḥ kampākhyaṃ kurvate| pittādhikairdoṣaiḥ saraktaiḥ śaṅkhe śopho'tidāhādayaśca syuḥ| sa ca śaṅkhakastiktāsyaḥ pītavarṇamukhaḥ kṣiprakārī ca syāt| tiktaṃ-tiktasvādamāsyaṃ, yasmin śaṅkhake saḥ| evamanyadapi yojyam| sa cānupakrāntastrirātreṇa jīvitaṃ harati| śīghraṃ ca cikitsitaḥ sidhyatyapi| apiśabdāt kadācinna sidhyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ| rujaṃ saspandanāṃ kuryādanusūryodayodayām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āmadhyāhnaṃ vivardhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ| avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ param||19||</seg> sūryāvartaḥ sa ityuktā daśa rogāḥ śirogatāḥ| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittānubaddho mārutaḥ śaṅkhādiṣu rujaṃ saspandanāṃ kuryāt| kimbhūtāṃ rujam ? anusūryodayaṃ udayo yasyāḥ sā tām| āmadhyāhnaṃ-madhyāhnaṃ maryādīkṛtya vardhanaśīlā, sā pīḍā bubhukṣitasya viśeṣeṇa| tathā'niyataśītoṣṇasukhā| ato-madhyāhnāt, paraṃ śamaṃ gacchati| saḥ-ityevaṃ, sūryāvarta uktaḥ| daśaite mūrdhagatā rogā uktāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| śirasyeva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyāpi jāyate| savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirasyeva kapāle nava rogā bhaṇiṣyante| kapāle pavane duṣṭe garbhasthitasyāpi nīrujaḥ śophastatsavarṇaḥ-kāyasamānavarṇo, jāyate| tamupaśīrṣakākhyaṃ rogaṃ jānīyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yathādoṣodayaṃ brūyāt piṭikārbudavidradhīn| kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ||22||</seg> kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭikāḥ syuraruṃṣikāḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṭikādīn trīn yathādoṣodayaṃ brūyāt| kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ kaṅgusiddhārthakaphalarūpāḥ piṭikā aruṃṣikāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāruṇakaṃ tu tat| romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ| romakūpān ruṇaddhyasya tenānyeṣāmasambhavaḥ||25||</seg> tadindraluptaṃ rujyāṃ ca prāhuścāceti cāpare| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṇḍvādikṛt tvacaḥ sphuṭanaṃ susūkṣmaṃ yat taddāruṇakaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāt| aṃ-pittaṃ vātena saha mūrcchitaṃ romakūpānugataṃ romāṇi pracyāvayati| tataḥ śleṣmā raktasahito romakūpān ruṇaddhi| tena kāraṇenāsya-indraluptavataḥ, anyeṣāṃ romṇāmanutpattiḥ| tat-etat, indraluptaṃ rujyāṃ cācetyanya āhuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sā vātādagnidagdhābhā, pittātsvinnasirāvṛtā| kaphāddhanatvagvarṇāśca yathāsvaṃ nirdiśet tvaci||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-etattulyarūpā, khalaterutpattiḥ| kintu[tatra-] khalatau, krameṇa keśānāṃ śāto na tvindralupta iva sahasā| sā-khalatiḥ, vātādagnidagdhābhā syāt| pittāt svinnasirāvṛtā syāt| kaphena ghanatvak| tvaci varṇāśca yathādoṣaṃ nirdiśet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā| dagdhāgnineva nirlomā sadāhā yā ca jāyate||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvairdoṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvalakṣaṇā khalatiḥ| nakhaprabhā sā cāsādhyā syāt| agnidagdhatulyā romarahitā sadāhā ca yā jāyate, sā'pyasādhyā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| keśān sadoṣaḥ pacati palitaṃ sambhavatyataḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tadvātātsphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jalaprabham| pittātsadāhaṃ pītābhaṃ, kaphāt snigdhaṃ vivṛddhimat||30||</seg> sthūlaṃ suśuklaṃ, sarvaistu vidyādvyāmiśralakṣaṇam| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śokādibhirudgataḥ śarīroṣmā mūrdhni doṣaiḥ sahitaḥ keśān pacati| ataḥ palitaṃ jāyate| tacca-palitaṃ, vātāt sphiṭitādiguṇaṃ syāt| pittena sadāhaṃ pītavarṇam| kaphāt snigdhaṃ vivṛddhimat sthūlaṃ suśuklaṃ ca| sarvaistu doṣaiḥ saṅkīrṇalakṣaṇaṃ vidyāt</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| śirorujodbhavaṃ cānyadvivarṇaṃ sparśanāsaham||31||</seg> asādhyā sannipātena khalatiḥ palitāni ca| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirorujotthaṃ cāparaṃ palitaṃ vivarṇaṃ sparśanāsahaṃ syāt| khalatiḥ sannipātenāsādhyā| palitāni ca sannipātotthānyasādhyāni| doṣaiḥ sarvaiḥ khalatirasādhyeti prāguktameva| idaṃ tu vacanaṃ spaṣṭārthameveti manye, tathā sannipātodbhūtāni palitānyasādhyānīti|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| śarīrapariṇāmotthānyapekṣante rasāyanam|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogavijñānīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarīrapariṇāmodbhavāni tu palitāni rasāyanamapekṣanta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne śirorogavijñānīyo nāma trayoviṃśo- 'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 23||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ah.6.24">
          <head>śirorogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athaitaccikitsitaṃ vyākhyātumāha ----- athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) śirobhitāpe'nilaje vātavyādhividhiṃ caret| ---------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavanaje śirobhitāpe vātavyādhicikitsitaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------------------| ghṛtamaktaśirā rātrau pibeduṣṇapayonupaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">māṣān kulatthān mudgān vā tadvatkhādeddhṛtānvitān| tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet||2||</seg> <seg type="unit" n="3">piṇḍopanāhasvedāśca māṃsadhānyakṛtā hitāḥ| vātaghnadaśamūlādisiddhakṣīreṇa secanam||3||</seg> snigdhaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ śiraḥśravaṇatarpaṇam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhyaktaśirā rātrau ghṛtaṃ pibet| paścāduṣṇaṃ kṣīraṃ pibet| māṣādīn ghṛtānvitān khādet, tadvat-uṣṇapayonupaḥ san| tilānāṃ tailaṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet| piṇḍasvedā upanāhasvedāśca māṃsayuktairdhānyaiḥ kṛtā hitāḥ| vātaharadaśamūlādinā siddhena kṣīreṇa secanaṃ hitam| snigdhaṃ ca nasyādikaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ mathitvā sāramāharet| tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasyaṃ tat pūjitaṃ haviḥ||5||</seg> varge'tra pakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaram| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> varaṇasairyeketyādigaṇe(hṛ.sū.a. 15/21) jarjarite kṣīramardhodakaṃ pacet| tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śītībhūtaṃ mathitvā sāramāharet| anantaraṃ taddhataṃ madhuradravyaiḥ pakvaṃ nasyaṃ śreṣṭham| saṃ-asminneva varaṇādau varge kṣīre ca ghṛtaṃ pakvaṃ saśarkaraṃ peyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| kārpāsamajjā tvaṅmustā sumanaḥkorakāṇi ca||6||</seg> <seg type="unit" n="7">nasyamuṣṇāmbupiṣṭāni sarvamūrdharujāpaham| śarkarākuṅkumaśṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛganvaye||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kārpāsamajjādīnyuṣṇajalena piṣṭāni sarvamūrdharujāghnaṃ nasyam| śarkarākuṅkumaśṛtaṃ sarpiḥ pittāsṛgutthe [nasyaṃ] hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pralepaḥ saghṛtaiḥ kuṣṭhakuṭilotpalacandanaiḥ| vātodrekabhayādraktaṃ na cāsminnavasecayet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ityaśāntau cale dāhaḥ kaphe ceṣṭo yathoditaḥ| ardhāvabhedake'pyeṣā tathā doṣānvayātkriyā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhādibhiḥ saghṛtaiḥ pralepaḥ| kuṭilaṃ-tagaram asmiṃśca vātodrekabhayāllohitaṃ nāvasecayet| evamapyanupaśame vāyau dāha iṣṭaḥ| kaphe ca yathoktamuṣṇamiṣṭam| ardhāvabhedake'pyeṣā eva kriyā doṣānvayāt-doṣānurodhāccā, yathāsvaṃ kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śirīṣabījāpāmārgamūlaṃ nasyaṃ biḍānvitam| sthirāraso vā, lepe tu prapunnāṭo'mlakalkitaḥ||10||</seg> sūryovarte'pi tasmiṃstu sirayā'paharedasṛk| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirīṣabījādibhirnasyaṃ syāt| śāliparṇīkvātho vā nasyam| prapunnāṭabījamamlena piṣṭaṃ lepaḥ| sūryāvarte'pyeṣa evopakramaḥ| tasmiṃśca sirayā raktaṃ srāvayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| śirobhitāpe pittotthe snigdhasya vyadhayetsirām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śītāḥ śiromukhālepasekaśodhanabastayaḥ| jīvanīyaśṛte kṣīrasarpiṣī pānanasyayoḥ||12||</seg> kartavyaṃ raktaje'pyetat pratyākhyāya ca śaṅkhake| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrdhābhitāpe pittasambhave snigdhasya sataḥ sirāṃ mokṣayet| tathā śiromukhālepādayaḥ śītā hitāḥ| jīvanīyaiḥ śṛte kṣīraghṛte pānanasyayorhite| rakteje'pyetaccikitsitaṃ kāryam| śaṅkhake ca pratyākhyāyaiṣa evopakramaḥ kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| śleṣmābhitāpe jīrṇājyasnehitaḥ kaṭukairvamet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">svedapralepanasyādyā rūkṣatīkṣṇoṣṇabheṣajaiḥ| śasyante copavāso'tra nicaye miśramācaret||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā śirobhitāpe purāṇaghṛtena snehitaḥ kaṭukairvamet| svedādayo rūkṣādidravyaiḥ śasyante| upavāsaścātra hitaḥ| sannipāte miśramācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ tena mūrcchanti jantavaḥ| mattāḥ śoṇitagandhena niryānti ghrāṇavaktrayoḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sutīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ kuryānnirharaṇaṃ tataḥ| viḍaṅgasvarjikādantīhiṅgugomūtrasādhitam||16||</seg> kaṭunimbeṅgudīpīlutailaṃ nasyaṃ pṛthak pṛthak| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ deyam| tena-śoṇitanasyena, jantavo mūrcchanti| raktagandhena ca mattā ghrāṇena vaktreṇa ca nirgacchanti| anantaraṃ tīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ nirharaṇaṃ kuryāt| viḍaṅgādibhiḥ sādhitaṃ sarṣapatailaṃ nimbatailamiṅgudītailaṃ pīlutailaṃ vā pṛthak pṛthak nasyaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| ajāmūtradrutaṃ nasyaṃ kṛmijit kṛmijitparam||17||</seg> pūtimatsyayutaiḥ kuryād dhūmaṃ nāvanabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajāmūtradrutaṃ hiṅgu nasyaṃ paraṃ kṛmighnam| pūtimatsyānvitairnasyadravyairdhūmaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| kṛmibhiḥ pītaraktatvādraktamatra na nirharet||18||</seg> vātābhitāpavihitaḥ kampe dāhādvinā kramaḥ| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra ca raktaṃ na visrāvayet| kuto hetoḥ ? ityāhakṛmibhiḥ pītaraktatvāt| kampe vātābhitāpokto vidhirdāhādvinā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| nave janmottaraṃ jāte yojayedupaśīrṣake||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātavyādhikriyāṃ, pakve karma vidradhicoditam| āmapakve yathāyogyaṃ vidradhīpiṭikārbude||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upaśīrṣake nave janmottaraṃ jāte vātavyādhicikitsitaṃ kuryāt| pakve ca vidradhivihitaṃ karma kuryāt| āme pakve ca vidradhau piṭikāyāmarbude ca yathāsvaṃ karma kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">aruṃṣikā jalaukobhirhṛtāsrā nimbavāriṇā| siktā prabhūtalavaṇairlimpedaśvaśakṛdrasaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">paṭolanimbapatrairvā saharidraiḥ sukalkitaiḥ| gomūtrajīrṇapiṇyākakṛkavākumalairapi||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aruṃṣikā jalaukobhirniḥsrutaraktā nimbajalena siktā vājiśakṛdrasaiḥ prabhūtalavaṇairlimpet| paṭolanimbapatrairniśānvitaiḥ supiṣṭairvā gomūtrādibhirvā| kṛkavākuḥ-kukkuṭaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kapālabhṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ tailasaṃyutam| rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍūkledadāhārtināśanam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mālatīcitrakāśvaghnanaktamālaprasādhitam| cācārūṃṣikayostailamabhyaṅgaḥ kṣuraghṛṣṭayoḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṣṭhaṃ cūrṇitaṃ kapālabhṛṣṭaṃ tailasaṃyutaṃ rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍvādihitam| mālatyādiprasādhitaṃ tailaṃ cācāruṃṣikayoḥ kṣuraghṛṣṭayorabhyaṅgaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">aśāntau śirasaḥ śudhdyai yateta vamanādibhiḥ| vidhyecchirāṃ dāruṇake lālāṭyāṃ, śīlayenmṛjām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">nāvanaṃ mūrddhabastiṃ ca, lepayecca samākṣikaiḥ| priyālabhijamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasarṣapaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">lākṣāśamyākapatraiḍagajadhātrīphalaistathā| koradūṣatṛṇakṣāravāriprakṣālanaṃ hitam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśāntau satyāṃ mūrdhnaḥ śodhanāya vamanādibhiryateta| dāruṇake lālāṭyāṃ śirāṃ vidhyet| mṛjāṃ śuddhiṃ nasyaṃ mūrddhabastiṃ ca śīlayet| priyālādibhiḥ samākṣikairlepayecca| lākṣādibhiḥ kṣaudrayutairlepaḥ| kodravatṛṇakṣārajalena prakṣālanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā pralepayet| pracchāya gāḍhaṃ kāsīsamanohvātutthakoṣaṇaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vanyāmaratarubhyāṃ vā guñjāmūlaphalaistathā| tathā lāṅgalikāmūlaiḥ karavīrarasena vā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sakṣaudrakṣudravārtākasvarasena rasena vā| dhattūrakasya patrāṇāṃ bhallātakarasena vā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">athavā mākṣikahavistilapuṣpatrikaṇṭakaiḥ| tailāktā hastidantasya maṣī cācauṣadhaṃ param||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> indralupte yathāsanne deśe sirāṃ vidhvā [gāḍhaṃ-] suṣṭu, pracchāya-prachānaṃ kṛtvā, kāsīsādibhirlepayet| vanyadevadārubhyāṃ vā lepayet| hastidantamaṣī tailāktā cācānāmauṣadhaṃ param|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">śuklaromodgame tadvanmaṣī meṣaviṣāṇajā| varjayedvāriṇā sekaṃ yāvadromasamudbhavaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sitaromodgame meṣaviṣāṇajā maṣī tailāktā śreṣṭhā| saṃ-jalasekaṃ ca varjayet yāvadromodbhūtiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam| nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ samupācaret||33||</seg> <seg type="unit" n="34">siddhaṃ tailaṃ bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam| māsaṃ vā nimbajaṃ tailaṃ kṣīrabhuṅnāvayedyatiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khalatyādiṣu śodhitamāturaṃ nasyādibhirupācaret| bṛhatyādibhirjīvanīyaiśca pakvaṃ tailaṃ nasyaṃ hitam| nimbodbhavaṃ vā tailaṃ māsaṃ kṣīrabhuṅnāvayet, yatiḥ-saṃyamī brahmacaryaparaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">nīlīśirīṣakoraṇṭabhṛṅgasvarasabhāvitam| śelvakṣatilarāmāṇāṃ bījaṃ kākāṇḍakīsamam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">piṣṭvā''japayasā lohālliptādarkāśutāpitāt| tailaṃ srutaṃ kṣīrabhujo nāvanāt palitāntakṛt||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kṣīrātsāhacarād bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt| prasthaistailasya kuḍavaḥ siddho yaṣṭipalānvitaḥ||37||</seg> nasyaṃ śailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlyādisvarasena bhāvitaṃ śelvādīnāṃ bījaṃ kākāṇḍakītulyaṃ chāgadugdhena piṣṭvā lohāllipād raviraśmibhistāpittāttailaṃ srutaṃ kṣīrāśino nasyaṃ palitāntakaram| kṣīrāt prasthena, sahacararasāt prasthena, bhṛṅgarājarasāt prasthena, surasārasāt prasthena, tailasya kuḍavaḥ pakvo madhuyaṣṭīpalayutaḥ śaile bhāṇḍe bījasārasya vā bhāṇḍe meṣaśṛṅge vā sthito nasyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| kṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭai vā dugdhikākaravīrakau||38||</seg> <seg type="unit" n="39">utpāṭya palitaṃ deyāvāśaye palitāpahau| kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ||39||</seg> kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dugdhikākaravīrakau kṣīreṇa sūkṣmapiṣṭau palitamutpāṭya tatsthāne deyau palitaghnau| kṣīrādayo vaktrasya lepa indraluptavalīṣu hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjalko madhukaṃ madhu||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrddhapralepanāt| māṃsī kuṣṭhaṃ tilāḥ kṛṣṇāḥ sārivā nīlamutpalam||41||</seg> kṣaudraṃ ca kṣīrapiṣṭāni keśasaṃvardhanaṃ param| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilādikaṃ śiraḥpralepanāt keśān rañjayet puṣṇīyācca| māṃsyādīni kṣīrapiṣṭāni paraṃ keśasaṃvardhanāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| ayorajo bhṛṅgarajastriphalā kṛṣṇamṛttikā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">sthitamikṣurase māsaṃ samūlaṃ palitaṃ rajet| māṣakodravadhānyāmlairyavāgūstridinoṣitā||43||</seg> lohaśuklotkaṭā piṣṭā balākāmapi rañjayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lohacūrṇādikamikṣurase māsaṃ sthitaṃ samūlaṃ palitaṃ rajet| māṣādibhiryavāgūstridavasoṣitā lohaśuklotkaṭā piṣṭā balākāmapi rañjayet| kiṃ punaḥ palitaṃ na nihanti?|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanotpalaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">siddhaṃ dhātrīrase tailaṃ nasyenābhyañjanena ca| sarvān mūrdhagadān hanti palitāni ca śīlitam||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prapauṇḍarīkādibhirdhātrīrase siddhaṃ tailaṃ nāvanenābhyañjanena ca sarvān śirorogān hanti| śīlitaṃ ca palitāni hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">varījīvantiniryāsapayobhiryamakaṃ pacet| jīvanīyaiśca tannasyaṃ sarvajatrūrdhvarogajit||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāvarījīvantikvāthena kṣīreṇa jīvanīyaiśca yamakaṃ pacet| tat nasyena sarvajatrūrdhvarogajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| daśamūlavalārāsnāmadhukaistripalairyutam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvarogajit||48||</seg> tadabhyāsīkṛtaṃ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ tripalapramāṇairdaśamūlādibhiryutaṃ jale paktvā tasmin jale kalkitairmadhuradravyaiḥ kṣīrasamaṃ ghṛtaprasthaṃ pacet| pānādibhirabhyastaṃ-śīlitaṃ, tat-ghṛtaṃ, sarvajatrūrdhvarogajit| etanmāyūrākhyaṃ ghṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ| jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūṣakaiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">samaṅgācavikābhārgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ| ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ| śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ| rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ| madhūkākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mahāmāyuramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ| dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham||55||</seg> yenyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam| ---------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etenaiva kvāthena ghṛtaprasthaṃ vipācayet| caturguṇena kṣīreṇaibhiḥ-jīvantyādibhiḥ, kalkaiḥ kārṣikairetanmahāmāyuraṃ māyūrādguṇairadhikaṃ dhātvādibhraṃśaghnaṃ ca| yonyādidoṣeṣu śastam| vandhyāsutapradam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiśceti prakalpayet||56||</seg> <seg type="unit" n="57">jatrūrdhvajānāṃ vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam| parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūṣikādibhireva kalpayet| jatrūrdhvajānāṃ rogāṇāṃ śatadvayamekatriṃśadadhikamanyonyamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ| mūlaprahāriṇastasmād rogān śīghrataraṃ jayet||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ munayaśca yasmāt puruṣaṃ jānanti, tasmānmūlāpahāriṇo rogān śīghrataraṃ jayet|</ab>
          <ab type="mula">sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ| tena tasyottamāṅgasya rakṣāyāmādṛto bhavet|59| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭa- viracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogapratiṣedho nāma- caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-yasmādasmin-uttamāṅge, sarvendriyāṇi, yataścātra prāṇāḥ saṃśritāḥ, tasmāduttamāṅgasya rakṣāyāṃ yatnavatā bhāvyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne śiroroga- pratiṣedho nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24|| iti śālākyaṃ nāma caturthamūrdhvāṅgamaṅgaṃ sampūrṇam|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ah.6.25">
          <head>vranapratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha kramaprāptaṃ vraṇapratiṣedhaṃ vyācikhyāsurāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vraṇo dvidhā nijāgantuduṣṭaśuddhavibhedataḥ| nijo doṣaiḥ śarīrotthairāganturbāhyahetujaḥ||1||</seg> doṣairadhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhastairanadhiṣṭhitaḥ| -------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇo dviprakāro-nijāgantubhedād duṣṭaśuddhabhedācca| nijo vraṇaḥ śārīraidoṣairbhavati| āganturbāhyahetūdbhavaḥ| doṣairadhiṣṭhito duṣṭaḥ| śuddho yo doṣairanadhiṣṭhitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-------------------------------------------------| saṃvṛtatvaṃ vivṛtatā kāṭhinyaṃ mṛdutā'ti vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">atyutsannāvasannatvamatyauṣṇyamatiśītatā| raktatvaṃ pāṇḍutā kārṣṇyaṃ pūtipūyaparisrutiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pūtimāṃsasirāsnāyucchannatotsaṅgitā'tiruk| saṃrambhadāhaśvayathukaṇḍvādibhirupadrutaḥ||4||</seg> dīrghakālānubandhaśca vidyādduṣṭavraṇākṛtim| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃvṛtatvādiryo vraṇastaṃ duṣṭavraṇākṛtiṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| sa pañcadaśadhā doṣaiḥ saraktaiḥ-------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa ca pañcadaśaprakāro raktasahitairdoṣaiḥ syāt| tatra pṛthag doṣaistrayaḥ, saṃsargajāstrayaḥ, sannipātenaika iti [sapta]| evaṃbhūtā raktasahitaiḥ sapta| evaṃ caturdaśa| raktena kevalenaika iti pañcadaśa| nanu, prāgabhyadhāyi (hṛ.sū.a.29/6)-"śūlaṃnarte'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt| rāgo raktācca pākaḥsyāt" ityādi| tadihaikadoṣajatvaṃ dvidoṣajatvaṃ raktarahitatvaṃ cocyamānaṃ pūrvāparavyāhataṃ syāt| atrocyate| kāsasamprāptivadatra nyāyo bodhyaḥ| tathā hyekadoṣaje'pi kāse doṣāntarasyānubandhatvamurarīkṛtya dvidoṣajānusāreṇa yathopakramastathehāpīti nātra purvāparavyāhatatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| ----------------------------------tatra mārutāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śyāvaḥ kṛṣṇo'ruṇo bhasmakapotāsthinibho'pi vā| mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpasaṃsrutiḥ||6||</seg> nirmāṃsastodabhedāḍhyo rūkṣaścaṭacaṭāyate| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu madhye mārutāt śyāvādiguṇo mastvāditulyatanvalpavisrāvastathā nirmāṃsādiguṇaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| pittena kṣiprajaḥ pīto nīlaḥ kapilapiṅgalaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mūtrakiṃśukabhasmāmbutailābhoṣṇabahusrutiḥ| kṣārokṣitakṣatasamavyatho rāgoṣmapākavān||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena vraṇaḥ kṣiprodbhavaḥ pītāduguṇo mūtrādisadṛśabahusrāvaḥ kṣārokṣitatulyarujo rāgoṣmapākavān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍūmān bahuśvetaghanasrutiḥ| sthūloṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyusirājālatato'lparuk||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍūyuto bahuśuklaghanasrāvaḥ sthūlauṣṭhaḥ kaṭhinastathā srāyusirājālatato'lparujaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pravālarakto raktena saraktaṃ pūyamudgiret| vājisthānasamo gandhe yukto liṅgaiśca paittikaiḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktena vidgumalohitaḥ saraktaṃ pūyaṃ sravet| turagasthānatulyo gandhena| tathā paittikairliṅgairyutaḥ|</ab>
          <ab type="mula">dbābhyāṃ tribhiśca sarvaiśca vidyāllakṣaṇasaṅkarāt| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvābhyāṃ tribhiḥ sarvaiśca lakṣaṇānāṃ saṅkarāt saṃsargajādīn vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| jihvāprabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ śyāvauṣṭhapiṭikaḥ samaḥ||11||</seg> kiñcidunnatamadhyo vā vraṇaḥ śuddho'nupadravaḥ| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jihvāprabhādiguṇo vraṇo'nupadravaḥ śuddhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| tvagāmiṣasirāsnāyusandhyasthīni vraṇāśayāḥ||12||</seg> koṣṭho marma ca tānyaṣṭau duḥsādhyānyuttarottaram| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagādīni vraṇāśrayāstathā koṣṭho marma cetyaṣṭāvṛttarottaraṃ duḥsādhyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| susādhyaḥ sattvamāṃsāgnivayobalavati vraṇaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vṛtto dīrghastripuṭakaścaturasrākṛtiśca yaḥ| tathā sphikpāyumeḍhroṣṭhapṛṣṭhāntarvaktragaṇḍagaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sattvādimati vraṇaḥ susādhyaḥ| vṛttādiguṇastathā sphigādiṣu ca susādhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṛcchrasādhyo'kṣidaśananāsikāpāṅganābhiṣu| sevanījaṭharaśrotrapārśvakakṣāstaneṣu ca||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akṣyādiṣu sthitaḥ kṛcchrasādhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">phenapūyānilavahaḥ śalyavānūrdhvanirvamī| bhagandaro'ntarvadanastathā kaṭyasthisaṃśritaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām| vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhdyanti yeṣāṃ ca syurvraṇe vraṇāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">naiva sidhdyanti vīsarpajvarātīsārakāsinām| pipāsūnāmanidrāṇāṃ śvāsināmavipākinām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bhinne śiraḥkapāle vā mastuluṅgasya darśane| snāyukledātsirācchedādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt||19||</seg> <seg type="unit" n="20">asthibhedātsaśalyatvātsaviṣatvādatarkitāt| mithyābandhādatisnehādraukṣyādromādighaṭṭanāt||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṣobhādaśuddhakoṣṭhatvātsauhityādatikarśanāt| madyapānāddivāsvapnādvavāyādrātrijāgarāt||21||</seg> vraṇo mithyopacārācca naiva sādhyo'pi sidhyati| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phenādivahaḥ śalyukta ūrdhvanirvamī tathā bhagandaro'ntarmukhastathā kaṭhyasthisaṃśritastathā kuṣṭhyādīnāṃ vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhdyanti| tathā yeṣāṃ vraṇe vraṇāḥ syuste ca duḥsādhyāḥ| visarpajvarādimatāṃ vraṇā naiva siddhyanti| śiraḥkapāle ca bhinne mastuluṅgadarśane [vā] vraṇo na siddhyati| srāyukledādeḥ kāraṇāt sādhyo'pi vraṇo na siddhyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">-------------------------------------------------| kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ||22||</seg> sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya kapotavarṇābhāḥ prakledavarjitā antāḥ, tathā cipiṭikānvanto-mlānaprāyāḥ, taṃ-vraṇaṃ, rohatīti nirdiśet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| athātra śophāvasthāyāṃ yathāsannaṃ viśodhanam||23||</seg> yojyaṃ śopho hi śuddhānāṃ vraṇaścāśu praśāmyati| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra ca-vraṇe, śophāvasthāyāṃ satyāṃ yathāsannaṃ-ūrdhvamadho vā, śodhanaṃ-vamanaṃ virecanaṃ vā, yojyam| śuddhānāṃ hi śopho vraṇaśca śīghraṃ śāmyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| kuryācchītopacāraṃ ca śophāvasthasya santatam||24||</seg> doṣāgniragnivattena prayāti sahasā śamam| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śophāvasthasya satataṃ śītopacāraṃ kuryāt| tena-śītopacāreṇa kṛtena satā, doṣāgniragniriva sahasaiva śamaṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite||25||</seg> <seg type="unit" n="26">viṣayukte viśeṣeṇa jalajādyairharedasṛk| duṣṭāsre'pagate sadyaḥ śopharāgarujāṃ śamaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śophe vraṇe ca kaṭhinādiguṇe viśeṣeṇa jalaukaḥprabhṛtibhirasraṃ haret| yato duṣṭarakte'panīte sadya eva śophādiśamaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">hṛte hṛte ca rudhire suśītaiḥ sparśavīryayoḥ| suślakṣṇaistadahaḥpiṣṭaiḥ kṣīrekṣusvarasadravaiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śatadhautaghṛtopetairmuhuranyairaśoṣibhiḥ| pratilomaṃ hito lepaḥ sekābhyaṅgāśca tatkṛtāḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punaḥ punaḥ srāvite ca rakte sati sparśavīryayoḥ suṣṭhu śītadravyaiḥ suślakṣṇaistasminnevāhani piṣṭaiḥ-na tu paryuṣitaiḥ, tathā kṣīrādidravaiḥ śatadhautaghṛtayuktairmuhuraparairaśoṣibhirlepo hitaḥ| pratilomaṃ-na tvanulomam| sekābhyaṅgāśca pūrvoktaiḥ kṛtā hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaveta savalkalaiḥ| pradeho bhūrisarpibhiḥ śophanirvāpaṇaḥ param||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nyagrodhāditvagbhiḥ pradeho bhūrighṛtaḥ paraṃ śophanirvāpaṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām| srutāsrujāṃ ca śophānāṃ vraṇānāmapi ceddaśām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ānūpavesavārādyaiḥ svedaḥ, somāstilāḥ punaḥ| bhṛṣṭā nirvāpitāḥ kṣīre tatpiṣṭā dāharuggharāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātolbaṇānāṃ tathā stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ tīvrarujāṃ srutaraktānāṃ śophānāṃ vraṇānāmapi ceddaksvarūpāṇāṃ kuṭṭitaghṛtādi saṃskṛtānūpamāṃsādyaiḥ svedo hitaḥ| atasīyuktāstilā bhṛṣṭā dugdhe nirvāpitāstenaiva kṣīreṇa piṣṭā dāharujāghnāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sthirān mandarujaḥ śophān snehairvātakaphapahaiḥ| abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā śanaiḥ śanaiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vimlāpanārthaṃ mṛdgīyāt talenāṅuṣṭhakena vā| yavagodhūmamudgaiśca siddha piṣṭaiḥ pralepayet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śophān sthirānalpapīḍān vātakaphaghnaiḥ snehairmrakṣāyitvā svedayitvā ca vaṃśanāḍyā vimlāpanārthaṃ śanaiḥ śanairmalayet| talenāṅguṣṭhakena vā malayet| yavādibhiḥ siddhapiṣṭaiḥ pradehayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">vilīyate sa cennaivaṃ tatastamupanāhayet| avidagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākamaśrute||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ kṛte yadi śopho na vilīyate, tatastamupanāhayet| tathā kṛte satyavidagdhaḥ śophaṇ san śāntiṃ prāpnoti| vidagdhastu pacyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sakolatilavallomā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā koṣṇā śastopanāhane||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> badarādiyutā saktupiṇḍikā'mladadhiyutā kiṇvādyanvitā koṣṇā upanāhe śreṣṭhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite| dāraṇaṃ dāraṇārhasya sukumārasya ceṣyate||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śophe supakve grathite pīḍanairdravyairupapīḍite sati dāraṇārhasya sukumārasya narasya dāraṇamiṣyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">guggulvatasigodantasvarṇakṣīrīkapotaviṭ| kṣaurauṣadhāni kṣārāśca pakvaśophavidāraṇam||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guglgulvādīni, tathā kṣārauṣadhāni-kṣāravidhyuktāni (hṛ.sū.a. 3018), kṣārāśca, pakvaśophavidāraṇaṃ syāt| godanto-haritālam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgānmarmagānapi| niḥsnehaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūyagarbhān sūkṣmadvārān sotsaṅgān marmāśritān sneharahitaiḥ pīḍanadravyaiḥ paritaḥ pratipīḍayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati| na mukhe cainamālimpet tathā doṣaḥ prasicyate||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pīḍanaṃ prati yo lepastaṃ śuṣyantaṃ samupekṣeta| mukhe cainaṃ vraṇaṃ nālimpet| tathā ca-evaṃ, doṣaḥ, prasicyate-niryāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kalāyayavagodhūmamāṣamudgahareṇavaḥ| dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni prapīḍanam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalāyādayaḥ picchilānāṃ dravyāṇāṃ tvaco mūlāni ca prapīḍanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">saptasu kṣālanādyeṣu surasāragvadhādikau| bhṛśaṃ duṣṭe vraṇe yojyau mehakuṣṭhavraṇeṣu ca||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptasu kṣālanādiṣu-kṣālanamālepo ghṛtaṃ tailaṃ rasakriyā cūrṇo vartiśceti sapta teṣu, surasādirāragvadhādiśceti (hṛ.sū.a. 15) duṣṭe vraṇe bhṛśaṃ yojyau tathā mehādiṣu ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">athavā kṣālanaṃ kvāthaḥ paṭolīnimbapatrajaḥ| aviśuddhe, viśuddhe tu vyagrodhāditvagudbhavaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā'viśuddhe vraṇe paṭolīnimbapatrajaḥ kvāthaḥ kṣālanaṃ hitaḥ| viśuddhe tu vraṇe nyagrodhāditvagudbhavaḥ kvāthaḥ kṣālanādau hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">paṭolītilayaṣṭyāhvatrivṛddantīniśādvayam| nimbapatrāṇi cālepaḥ sapaṭurvraṇaśodhanaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paṭolādibhirlepaḥ saindhavayuto vraṇaśodhanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vraṇān viśodhayedvartyā sūkṣmāsyān sandhimarmagān| kṛtayā trivṛtādantīlāṅgalīmadhusaindhavaiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇān sūkṣmamukhān sandhimarmāśritān vartyā trivṛtādibhiḥ kṛtayā viśodhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān| yavajyabhūrjamadanaśrīveṣṭakasurāhvayaiḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātābhibhūtān sāsrāvān dāruṇavedanān yavādibhirdhūpayet|</ab>
          <ab type="mula">nirvāpayed bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣolbaṇān| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittā[dya]dhikān śītairbhṛśaṃ nirvāpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| śuṣkālpamāṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">nyagrodhapadmakādibhyāmaśvagandhābalātilaiḥ| adyānmāṃsādamāṃsāni vidhinopahitāni ca||47||</seg> māṃsaṃ māṃsādamāṃsena vardhate śuddhacetasaḥ| -------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇe śuṣkālpamāṃse gambhīra utsādanaṃ hitaṃ vyagrodhādibhiḥ| tathā māṃsādīnāṃ prāṇināṃ māṃsāni suṣṭhu saṃskṛtāni bhakṣayet| yataḥ śuddhamanaso māṃsādamāṃsena piśitaṃ vardhate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------------------| utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam||48||</seg> jātīmukulakāsīsamanohvālapurāgnikaiḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇānāmutsannamṛdumāṃsānāṃ jātīmukulādibhiravasādanaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------------| utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān||49||</seg> vraṇān suduḥkhaśodhyāṃśca śodhayet kṣārakarmaṇā| -------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utsannamāṃsādikā vraṇāstathā ye tu suṣṭhu durviśodhyāstān kṣārakarmaṇā viśodhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-------------------------------------------------| sravanto'śmarijā mūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">chinnāśca sandhayo yeṣāṃ yathoktairye ca śodhanaiḥ| śodhyamānā na śudhdyanti śodhyāḥ syuste'gnikarmaṇā||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśmarijā vraṇā mūtraṃ sravanto, ye cānye raktavāhino, yeṣāṃ ca sandhayaschināḥ, ye ca yathoktaiḥ śodhanaiḥ śodhyamānā na śuddhyanti, te'gnikarmaṇā śodhyāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula">śuddhānāṃ ropaṇaṃ yojyamutsādāya yadīritam| -------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadutsādārthaṃ dravyaṃ kathitaṃ tadeva śuddhānāṃ vraṇānāṃ ropaṇaṃ yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">-------------------------------------------------| aśvagandhā ruhā rodhraṃ kaṭphalaṃ madhuyaṣṭikā||52||</seg> samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ paramaṃ vraṇaropaṇam| -------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśvagandhādikaṃ vraṇaropaṇaṃ param|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-------------------------------------------------| apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām||53||</seg> kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāt tilānāṃ madhikānvitam| -------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apagatapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāṃ vraṇānāmarohatāṃ tilakalkaṃ samadhukaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-------------------------------------------------| snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sa kṣaudranimbapatrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaṃ param| pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu ropaṇaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣa tilakalkaḥ snigdhādiguṇaiḥ sarvarogajit| sa mākṣikanimbapatrābhyāṃ yutastilakalkaḥ paraṃ saṃśodhanam| pūrvābhyāṃ-kṣaudranimbapatrābhyāṃ, sarpiṣā cāsau tilakalko yutaḥ śīghraṃ saṃrohaṇaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula">tilavadyavakalkaṃ tu kecidicchanti tadvidaḥ| -------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kecid vraṇasvarūpābhijñā yavakalkaṃ tilakalkavadicchanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">-------------------------------------------------| sāsrapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇo vraṇān||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kṣīraropaṇabhaiṣajyaśṛtenājyena ropayet| ropaṇauṣadhasiddhena tailena kaphavātajān||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāsrapittādīn vraṇān kṣīrayuktaropaṇadravyapakvena ghṛtena ropayet| ropaṇadravyasiddhena tailena kaphavātotthān ropayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kācchīrodhrābhayāsarjasindūrāñjanatutthakam| cūrṇitaṃ tailamadanairyuktaṃ ropaṇamuttamam||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāchchyādikaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ tailamadanairyuktaṃ ropaṇam|</ab>
          <ab type="mula">samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇa iṣyate| -------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-samānāṃ vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇamiṣṭam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-------------------------------------------------| kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalarodhrajaiḥ||59||</seg> tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ| -------------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kakubhādijaiścūrṇairvraṇāścūrṇitāḥ śīghrameva tvacaṃ nigṛhṇananti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">-------------------------------------------------| lākṣāmanohvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ||60||</seg> pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param| -------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-lākṣādibhirghṛtakṣaudrasahito lepaḥ paraṃ tvagviśuddhikaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">-------------------------------------------------| kālīyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ||61||</seg> lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param| -------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālīyakādibhirlepaḥ sagośakṛdrasaḥ paraṃ savarṇakaraṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-------------------------------------------------| dagdho vāraṇadanto'ntardhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">romasañjanano lepastadvattailapariplutā| catuṣpānnakharomāsthitvakśṛṅgakhurajā maṣī||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāraṇadanto'ntardhūmaṃ dagdhastailaṃ rasāñjanaṃ ca lepo romodbhavakaraḥ| tathaiva tailapariplutā catuṣpānnakhādijā maṣī pūrvaguṇā|</ab>
          <ab type="mula">vraṇinaḥ śastrakarmoktaṃ pathyāpathyānnamādiśet| -------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇinaḥ śastrakarmavidhikathitaṃ (hṛ.sū.a. 29/34) pathyāpathyānnamādiśet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-------------------------------------------------| dve pañcamūle vargaśca vātaghno vātike hitaḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">nyagrodhapadmakādyau tu tadvatpittapradūṣite| āragvadhādiḥ śleṣmaghnaḥ kaphe, miśrāstu miśraje||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dve pañcamūle tathā vargo vātaghno vātādhike hitaḥ| tathā paittike nyagrodhādipadmakādī(hṛ.sū.a. 15/49 a. 15/12) hitau| ślaiṣmika āragvadhādiḥ (hṛ.sū.a. 15/17) kaphaghno hitaḥ| miśre tu miśra upakramo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">ebhiḥ prakṣālanaṃ lepo ghṛtaṃ tailaṃ rasakriyā| cūrṇo vartiśca saṃyojyā vraṇe sapta yathāyatham||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhiḥ-pūrvoktaiḥ, prakṣālanādayaḥ sapta vraṇe sati yathāsvaṃ yojyāḥ|</ab>
          <ab type="mula">jātīnimbapaṭolapatrakaṭukādārvīniśāsārivā- mañjiṣṭhābhayasikthatutthamadhukairnaktāhvabījānvitaiḥ| sarpiḥ sādhyamanena sūkṣmavadanā marmāśritāḥ kledino gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ sagatayaḥ śudhdyanti rohanti ca|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭa- viracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vraṇapratiṣedho nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-jātyādibhiḥ sarpiḥ sādhyam| abhayaṃ-uśīramatra| anena sarpiṣā sūkṣmamukhā marmasthādayaśca vraṇāḥ śuddhyanti rohanti ceti| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vraṇaprati- ṣedho nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 25||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ah.6.26">
          <head>sadyovranapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇaprakramāt sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyācikhyāsurāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sadyovraṇā ye sahasā sambhavantyabhighātataḥ| anantairapi tairaṅgamucyate juṣṭamaṣṭadhā||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhighātātsahasaiva ye sadyovraṇā jāyante, asaṅkhyairapi tairvraṇaiḥ śarīraṃ juṣṭamaṣṭadhā kathyate|</ab>
          <ab type="mula">tānevāṣṭau prakārānāha ---- ghṛṣṭāvakṛttavicchinnapravilambitapātitam| viddhaṃ bhinnaṃ vidalitaṃ-------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛṣṭetyādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athaiṣāmeva lakṣaṇānyāha ---- -------------------------------------------------| -------------------------tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">raktaleśena vā yuktaṃ saploṣaṃ chedanāt sravet| avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ, vicchinnaṃ syāttato'pi ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pravilambi saśeṣe'sthni, patitaṃ pātitaṃ tanoḥ| sūkṣmāsyaśalyaviddhaṃ tu viddhaṃ koṣṭhavivarjitam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhinnamanyadvidalitaṃ majjaraktapariplutam| prahārapīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthutāṃ gatam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu madhye ghṛṣṭaṃ lasīkayā raktaleśena vā yuktaṃ sravet, chedanāt saploṣam| tasmādavagāḍhamavakṛttaṃ syāt| tato'pyavagāḍhataraṃ vicchinnaṃ syāt| pravilambi saśeṣāsthi yat| patitaṃ yaccharīrāt tat pātitaṃ syāt| sūkṣmamukhaśalyaviddhaṃ yattat viddhaṃ kthyate koṣṭhavivarjitam| anyat koṣṭhe yadviddhaṃ tadbhinnamucyate| vidalitaṃ tad gadyate yanmajjaraktapariplutaṃ prahārādibhiḥ sahāsthnā pṛthutāṃ gatam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedatha yaṣṭyāhvasarpiṣā| tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha evaṃ vraṇasvarūpatāṃ jñātvā, sadya eveti sadyovraṇaṃ tīvravyathaṃ madhuyaṣṭīghṛtena koṣṇena siñcet| balātailena (hṛ.śā.a. 2/47) vā koṣṇena punaḥ punaḥ siñcet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tatkālaṃ visṛtasya ca| kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hetāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣatoṣmaṇaśca śāntaye tatkālanirgatasya ca kaṣāyādayo lepādyāḥ śasyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ| madhusarpiśca yuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānāRthaṃ viśeṣeṇa mākṣikaṃ saghṛtaṃ yuñjīta| tathā pittaghnīśca śītāḥ kriyā hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| upavāso hitaṃ bhuktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sasaṃrambheṣu vraṇeṣūrdhvamadhaśca śodhanaṃ kāryam| tathopavāso vidhātavyaḥ| avasthāvaśāt pūrvoktaṃ bhojanaṃ hitam| tathā pratataṃ raktasrāvaṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ghṛṣṭe vidalite caiṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ| tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛṣṭe vidalite ca eṣā pūrvoktā cikitsā iṣyate| yasmāttayoḥ-ghṛṣṭavidalitayoḥ, asramalpaṃ sravati| tena ca kāreṇena tayorāśu śīghraṃ pāko jāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atyarthamasraṃ sravati prāyaśo'nyatra vikṣate| tato raktakṣayādvāyau kupite'tirujākare||11||</seg> <seg type="unit" n="12">snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam| snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anyatra vikṣate bāhulyena bahu raktaṃ sravati| na ca pākaṃ yāti| anantaramatyantaraktasrāvāt pavane kupite'tirujākare sati snehapānādikaṃ snehabastiṃ ca vātaharauṣadhasādhitaṃ kurvīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ| saptāhādgatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācaret||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ, sāptāhikaḥ sadyovraṇahito vidhiruktaḥ| saptāhena nivṛtta iti "prāgvahateṣṭhak" iti ṭhak| saptāhādūrdhvaṃ gatakṣobhe sati pūrvoktaṃ vidhiṃ-vraṇapratiṣedhoktaṃ, kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthakpṛthak| ---------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāyo bāhulyena sadyovraṇa etatsāmānyaṃ karma| pṛthakpṛthag viśeṣeṇa karma bhaṇiṣyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛṣṭe vraṇe pīḍāṃ prāgupaśamayya cūrṇāni yojayet|</ab>
          <ab type="mula">kalkādinyavakṛtte tu-------------------------------| ---------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> avakṛtte punarvraṇe kalkādīni yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-------------------------vicchinnapravilambinoḥ| sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānu pīḍanam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vicchinne pravilambani ca vraṇe sīvanaṃ pūrvoktena vidhānena, tathā bandhanaṃ pīḍanaṃ ca paścād yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramadīrṇaṃ lambate tu yat| sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pīḍayet pāṇinā padmapalāśāntaritena tat| tato'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ| sapayaskaiḥ paraṃ tadvi sarvanetrābhighātajit||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sphuṭitaṃ locanamasādhyam| asphuṭitaṃ tu yannetramavadīrṇaṃlambate, tat sve sthāne sanniveśyāvyāvidhasiraṃ padmapatrāntaritena hastena pīḍayet| anantaramasyāturasya ghṛtaṃ chāgaṃ sakṣīrairyaṣṭyādibhiḥ kalkaiḥ pakvaṃ secanādau hitam| yatastad ghṛtaṃ paraṃ sarvanetrābhighātajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">galapīḍā'vasanne'kṣṇi vamanotkāsanakṣavāḥ| prāṇāyamo'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> galapīḍanamavasanne netre vamanādayaḥ kāryāḥ, prāṇāyāmo vā| tathā kṣanetrakriyā cātra hitā|</ab>
          <ab type="mula">karṇe sthānāccyute syūte śrotastailena pūrayet| ---------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇe sthānād bhraṣṭe syūte sati tailena śrotaḥ pūrayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------------| kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute||20||</seg> <seg type="unit" n="21">samaṃ niveśya badhnīyāt syūtvā śīghraṃ nirantaram| ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate||21||</seg> uttāno'nnāni bhuñjīta, śayīta ca suyantritaḥ| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ vāte'pi niryāte sati samaṃ sthāpayitvā syūtvā ca nirantaraṃ śīghraṃ badhnīyāt| atrājena ghṛtena ca pariṣekaḥ śreṣṭhaḥ| uttānāḥ san bhojanaṃ bhuñjīta| suyantritaśca svapyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite||22||</seg> <seg type="unit" n="23">syūtvā vellitabandhena badhnīyāddhanavāsasā| carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śākhāsu hatamāturaṃ tiryaksthitaṃ śarīre samyaksthāpite syūtvā vellitabandhena ghanena vāsasā badhnīyāt| asaṅgate vraṇe carmaṇā goṣphaṇābandho vidheyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā| praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā tunnasaṃjñayā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam| snehasekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vilambumuṣkasya pādau netre ca vāriṇā prekṣya vṛṣaṇau praveśya sīvyet| katham ? tunnasaṃjñayā sevanyā| tathā kaṭyāṃ paṭṭakamāsajya goṣphaṇābandhaṃ kuryāt| snehasekaṃ na kurvīta| yataḥ snehaseke satyasmin vraṇaḥ klidyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ| śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kālānusāryādibhiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ tailaṃ vṛṣaṇayo ropaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ| badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niḥśeṣeṇa chinnāṃ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktyā kośabandhena badhnīyāt| anantaraṃ vraṇamivācaret|</ab>
          <ab type="mula">kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgādvidalite kriyā| ---------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viddhe śalyāhṛte sati bhaṅgādvidalite kriyā kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------------| śiraso'pahṛte śalye vālavartiṃ praveśayet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo'nyathā| vraṇe rohati caikaikaṃ śanairapanayetkacam||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirasaḥ śalye nipatite sati vālavartiṃ praveśayet| anyathā-vālavarterapraveśāt, mastuluṅgasrāvādvāyuḥ ṛddhaḥ enaṃ- vraṇinaṃ, hanyāt| vraṇe rohati satyekaikaṃ kacaṃ śanairnayet|</ab>
          <ab type="mula">ācaramocchvāsādāturaṃ samupācarediti vacanānmastuluṅgasrutāvapyupakramamāha ---- mastuluṅgasrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mastuluṅgasya-majjākhyasya, srutāvanyajīvajān mastiṣkān khādet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------------| śalye hṛte'ṅgādanyasmātsnehavartiṃ nidhāpayet||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅgādanyasmācchalye hṛte sati tatra vraṇe snehavartiṃ nidhāpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ| secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye vraṇā dūrāvagāḍhādiguṇāstāṃścakratailena-kohlakādyudbhavena tailena, secayet| kimbhūtena ? sūkṣmanetreṇārpitena-kṣiptena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">bhinne koṣṭhe'sṛjā pūrṇe mūrcchāhṛtpārśvavedanāḥ| jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedo'kṣiraktatā| lohagandhitvamāsyasya syād gātre ca vigandhatā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhinne koṣṭhe raktena pūrṇe sati mūrcchādyāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi| ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmāśayasthe rudhire raktamudvamatyapyādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate-vyāpadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet| nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakvāśayasthe lohite śūlasahitaṃ gauravaṃ bhavet| nābheradhobhāge śaityam| chidrebhyo rudhirasyaivāgamanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">abhinno'pyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate| asṛjā syandamānena pārśve mūtreṇa bastivat||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āśayo'bhinno'pi sūkṣmaiḥ srotobhirlohitena syandamānenābhipūryate| pārśve mūtreṇa bastiriva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam| raktākṣaṃ pāṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu madhye'ntarlohitaṃ vraṇinaṃ śītapādaṃ śītocchvāsaṃ śiśirakaraṃ śītavakraṃ lohitākṣaṃ pāṇḍuvadanamānaddhaṃ ca varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">amāśayasthe vamanaṃ hitaṃ, pakvāśayāśrite| virecanaṃ nirūhaṃ ca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmāśayasthe rakte vamanaṃ hitam| pakvāśayagate virecanaṃ nirūhaṃ ca vigatasnehairuṣṇaiśca viśodhanairhitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ| bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibetsaindhavasaṃyutām||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavādīnāṃ rasaiḥ sneharahitairannaṃ bhakṣayet| peyāṃ saindhavānvitāṃ vā pibet|</ab>
          <ab type="mula">atiniḥsrutaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk| ---------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atiniḥsrutalohito bhinnakoṣṭho rudhiraṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------------| kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">mūrcchādayo'lpāḥ prathamedvitīye tvati bādhakāḥ| kliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī chinnāntro naiva jīvati||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> klinnāntrabhedena bhinnāntrabhedena ca koṣṭhabhedo dviprakāra uktaḥ| prathame-klinnāntrākhye, mūrcchadayo'lpāḥ-kiñcideva, syuḥ| dvitīye-bhinnāntrākhye, atiśayena bādhakāḥ syuḥ| klinnāntro dehī saṃśayī syād jīvane| bhinnāntro na jātu jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya viṇmūtramārutā yathāyathaṃ mārgaṃ prāptāḥ vigatopadravaśca sa naro bhinnakoṣṭho'pi san jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ na tvato'nyathā| utpaṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ| praveśayetklṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> antramabhinnaṃ niṣkrāntaṃ praveśanīyamantare| na tvato'nyathā-bhinnamityarthaḥ| anye tvevamācakṣate,-utpaṅgilaśirasāmarkoṭaśīrṣeṇa, grastaṃ bhinnamapyantraṃ praveśyam| saṃ-antraṃ niṣkrāntaṃ tṛṇādibhirdigdhaṃ payasā prakṣālya sarpiṣā'bhyaktaṃ klṛptanakhaḥ śanaiḥ śanaiḥ praveśayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥpariplutam| aṅgulyā pramṛśetkaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi||45||</seg> tathā'ntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayanti ca| ---------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṣkamantraṃ kṣīreṇārdrīkṛtaṃ bahughṛtapariplutamaṅgulyā galaṃ pramṛśet jalenodvejayet| tathā-evaṃ, antrāṇyantaḥ praviśanti tatkālaṃ ca pīḍayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------------| vraṇasaukṣmyādbahutvādvā koṣṭhamantramanāviśat||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet| yathāsthānaṃ sthite samyagantre sīvyedanu vraṇam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sthānādapetamādatte jīvitaṃ kupitaṃ ca tat| veṣṭayitvā'nu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ| mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye||49||</seg> anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām| ---------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇasūkṣmātvādantrasya bahutvāt [vā] koṣṭhamanāviśadantraṃ jaṭharaṃ tatpramāṇena pāṭayitvā praveśayet| yathāsthānaṃ sthite samyagantre sati paścād vraṇaṃ sīvyet| sthānāccyutamantraṃ jīvitaṃ harati| kupitaṃ ca tat-antraṃ, paṭṭena veṣṭayitvā paścādghṛtena pariṣecayet| anantaraṃ citrātailānvitaṃ koṣṇaṃ kṣīraṃ pibet| śakṛto mRṛdūkaraṇāya pavamānasya ca pravartanāya| yathoktāṃ ca vraṇayantraṇāṃ saṃvatsaraṃ yāvadanuvarteta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------------| udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūlaistataḥ samam| dṛḍhaṃ badhvā ca sūtreṇa varddhayetkuśalo bhiṣak||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu| syāndanyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">rugdāhajitsayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ| medogranthyuditaṃ tatra tailamabhyañjane hitam||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaṭharānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā vā mṛdā'vakīryāthavā ślakṣṇacūrṇaiḥ kaṣāyairmūlairavakīrya tato mūlena samaṃ dṛḍhaṃ ca kṛtvā sūtreṇa badhvā tīkṣṇena vahniprataptena śastreṇa kuśalo vaidyaḥ sakṛdeva varddhayet| anyathā chinnayā rujā''ṭopo mṛtyurvā syāt| tato vraṇe samākṣike baddhe'nne ca sujīrṇe sati ghṛtaṃ pibet| athavā śarkarādibhiḥ śṛtaṃ dugdhaṃ pibet| tacca ghṛtaṃ kṣīraṃ vā rujādāhahṛt| anantaraṃ pūrvokto vidhiḥ| tatra medogranthiṣu kathitaṃ tailamabhyañjane hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">tālīsaṃ padmakaṃ māṃsīhareṇvagurucandanam| haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ||55||</seg> pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam| ---------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tālīsādibhiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ tailaṃ sadyovraṇeṣu ropaṇaṃ paramuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------------| gūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ||56||</seg> kāryaṃ vātāsrajit tṛptimardanābhyañjanādikam| ---------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gūḍhaprahāreṇābhihate, tathā viṣamaṃ patite, tathoccakaiḥ patite ca, vātaraktaharādikaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------| viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmāhataṃ hatam|57| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam| 57 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnūśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sadyovraṇapratiṣedho nāma ṣa- ḍviṃśo'dhyāyaḥ|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viśliṣṭadehādikaṃ naraṃ tailadroṇyāṃ māṃsarasāśinaṃ vāsayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmāṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sadyovraṇaprati- ṣedho nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 26||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ah.6.27">
          <head>bhaṅgapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asmādanantaraṃ kramaprāpto bhaṅgapratiṣedhaḥ śasyate _</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) pātaghātādibhirdvedhā bhaṅgo'sthnāṃ sandhyasandhitaḥ| prasāraṇākuñcanayoraśaktiḥ sandhimuktatā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">itarasmin bhṛśaṃ śophaḥ sarvavasthāsvativyathā| aśaktiśceṣṭite'lpe'pi pīḍyamāne saśabdatā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">samāsāditi bhaṅgasya lakṣaṇaṃ, bahudhā tu tat| bhidyate bhaṅgabhedena tasya sarvasya sādhanam||3||</seg> yathā syādupayogāya tathā tadupadekṣyate| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pātādibhirasthnāṃ bhaṅgaḥ| sa ca dvedhā-dviprakāraḥ, sandhīnāṃ bhaṅgo'sandhervā| sandhibhaṅge prasāraṇa ākuñcane cāśaktiḥ sandhimuktatā ca| itarasmin-asandhibhaṅge, atiśophaḥ, sarvāsvavasthāsvatiśayena rujā, alpe'pi ceṣṭite'śaktiḥ, pīḍyamāne ca saśabdatā, syāt| iti saṅkṣepeṇa bhaṅgasya lakṣaṇamuktam| taccabhaṅgabhedenānekadhā bhidyate| saṃ-tasya-bhaṅgasya, sarvasya sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yathopayogāya syāt tathopadekṣyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| prajyāṇudāri yattvasthi sparśe śabdaṃ karoti yat||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yatrāsthileśaḥ praviśenmadhyamasthno vidāritaḥ| bhagnaṃ yaccābhighātena kiñcidevāvaśeṣitam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">unnamyamānaṃ kṣatavadyacca majjani majjati| tadduḥsādhyaṃ kṛśāśaktavātalālpāśināmapi||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhinnaṃ kapālaṃ yat kaṭyāṃ sandhimuktaṃ cyutaṃ ca yat| jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca bhagnaṃ yattadvivarjayet||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prājyāśca te'ṇavaśca prājyāṇavaḥ,-prabhūtasūkṣmāḥ| tairdrārāḥ-dāraṇāni, vidyante yatrāsthni tat| prabhūtāṇudāri yadasthi tadduḥsādhyam| yaccāsthi sparśe-sparśane sati, śabdaṃ karoti tacca duḥsādhyam| yatrāsthileśo dāritaḥ-pāṭitaḥ, asthnāṃ madhyaṃ praviśet tacca duḥsādhyam| yaccābhighātena bhagnam| kimbhūtam ? kiñcidevāvaśeṣitaṃ bhavet, tacca duḥsādhyam| yacconnamyamānaṃ kṣatasamaṃ syāt, tacca duḥsādhyam| tathā yanmajjani majjati, tathā kṛśādīnāmapi yat, tacca duḥsādhyam| saṃ-kaṭyāṃ-kaṭipradeśe, yatkapālaṃ bhinnaṃ vidāritaṃ yacca sandhivimuktaṃ yacca sandheścayutaṃ yacca jaghanaṃ prati piṣṭaṃ bhagnaṃ ca yat tadvivarjayet-pariharet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭaṃ cūrṇitam tathā| yacca bhagnaṃ bhavecchaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanāntare||8||</seg> <seg type="unit" n="9">samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt| saṅkṣobhādapi yadgacchedvikriyāṃ tadvivarjayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ādito yacca durjātamasthisandhirathāpi vā| taruṇāsthīni bhujyante, bhajyante nalakāni tu||10||</seg> kapālāni vibhidyante, sphuṭantyanyāni bhūyasā| ----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lalāṭamasaṃśliṣṭakapālaṃ-bhinnaṃ, cūrṇitaṃ ca nopakramet| śaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanānāṃ madhye yacchinnaṃ bhavet, tacca varjayet| saṃ-tathā'sthi samyaguddhṛtamapi durnyāsādinā yad vikriyāṃ gacchet, tacca varjayet| āditaḥ-prathamameva, yaccāsthi durjātaṃ-asamyagutpannaṃ syāt, tacca duḥsādhyam| athavā'sthisandhiryo durjātaḥ syāt, sa ca duḥsādhyaḥ| durjātaṃ ca durjātaśca durjātam| "napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| saṃ-tathā taruṇāsthīni-nāsākarṇākṣikoṣāṇi, bhujyante-kuṭilīkriyante| tathā nalakāni bhaṅgaṃ yānti| kapālāni ca vidāryante| anyāni cāsthīni bāhulyena sphuṭanti| etatsarvaṃ duḥsādhyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| athāvanatamunnamyamunnataṃ cāvapīḍayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ācchedatikṣiptamadhogataṃ copari vartayet| āñchanotpīḍanonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sandhīn śarīragān sarvān calānapyacalānapi| ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyak saṃsthāpya niścalam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ| kadambodumbarāśvatthasarjārjunapalāśajaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ| suślakṣṇaiḥ sapratistambhairvalkalaiḥ śakalairapi||15||</seg> kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-eṣāṃ bhaṅgasthitiṃ jñātvā, avanatamasthyunnamanīyam| unnataṃ cāsthyavapīḍayet| atikṣiptamasthyāñchet| adhastādgataṃ copari vartayet| saṃ-iti-evaṃprakāraiḥ, etaiḥ-āñchanādibhiḥ sthāpanopāyaiḥ, sarvāñcharīragān sandhīṃścalānacalāṃśca niścalaṃ saṃsthāpya vastrakhaṇḍajaiḥ paṭṭairbahusarpiṣkaiḥ sukhāvahairveṣṭayitvā'nantaraṃ kadambādijairvalkalairvaṃśotthairvā śakalaiḥ-khaṇḍaiḥ, vistīrṇaistathā tanubhiḥ-na tu sthūlaiḥ, suniveśitaistathā komalaistathā pratistambhayuktaiḥ kuśāsaṃjñaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| śithilena hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate||16||</seg> gāḍhenāti rujādāhapākaśvayathusambhavaḥ| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślathena bandhena sandheḥ sthairyaṃ na sampadyate| atigāḍhena tu bandhena rujādyudbhavaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------| tryahāttryahādṛtau gharme saptāhānmokṣayeddhime||17||</seg> sādhāraṇe tu pañcahād bhaṅgadoṣavaśena vā| ----------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uṣṇe ṛtau tryahāttryahānmokṣayet| śīte ca ṛtau saptāhānmokṣayet| sādhāraṇe-śaradvasantākhye, pañcahānmokṣayet| athavā bhāṅgavaśena doṣavaśena mokṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------------| nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam| sukhoṣṇaṃ vā'vacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā||19||</seg> vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tato nyagrodhādigaṇadravyakaṣāyeṇa śītena secayet bhaṅgasandhīn| taṃ-sarujaṃ, pañcamūlaśṛtena kṣīreṇa secayet| saṃ-avasthādiviśeṣaṃ vijñāya cakratailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutaṃ sukhoṣṇaṃ vijānatā vaidyena vā'vacāraṇīyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| pratataṃ sekalepāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pratataṃ sekādīṃśca suśītalān kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam| prātaḥ prātaḥ pibedbhagnaḥ śītalaṃ lākṣayā yutam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagno naro gṛṣṭikṣīraṃ ghṛtasahitaṃ madhuradravyasādhitaṃ śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātaḥ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ| kaṣāyaiḥ pratisāryo'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> savraṇasya bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ kaṣāyaiḥ pratisāraṇīyaḥ| atha śeṣaḥ kramo bhaṅgakathito vidheyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā| sandhadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopa0pādayet||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇamāṃsāni lambāni madhughṛtenālipya vraṇān vaidyaḥ sandadhyāt| kṛtasandhānāṃśca tān yathāsvaṃ bandhairyojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tān samān susthitāñjñātvā phalinīrodhrakaṭphalaiḥ| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet||24||</seg> dhātakīrodhracūrṇairvā, rohantyāśu tathā vraṇāḥ| iti bhaṅga upakrāntaḥ-------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tān-vraṇān, susthitān samāṃśca viditvā phalinyādibhī rajīkṛtairācūrṇayet| dhātakīrodhrayoścūrṇena vā| tathā-evaṃ kṛte sati, vraṇā drāgeva rohanti| saṃ-iti-anena prakāreṇa, bhaṅgaścikitsitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------------| ------------------------------sthiradhātoḥ ṛtau hime||25||</seg> māṃsalasyālpadoṣasya susādhyo, dāruṇo'nyathā| ----------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śītartau śtiradhātostathā māṃsalasya stokadoṣasya vraṇaḥ sukhasādhyaḥ| anyathā-ato viparyayeṇa, dāruṇaḥ-kṛcchrasādhyo'sādhyo vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt||26||</seg> māsaiḥ sthairyaṃ bhavetsandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim| ----------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathoktaṃ vidhiṃ kurvatāṃ pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇairmāsairyathākramaṃ sandheḥ sthairyaṃ jāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------------| kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yantraṇārtha tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ| jaṅghorvoḥ pāRśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ||28||</seg> śorṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭyādibhagnānaṃ kapāṭesthirhitā| yantraṇārthaṃ ca kīlāḥ-kīlakāḥ, pañca sthirasthitihetavaḥ kāryāḥ| teṣāṃ ca sthānānyāha-jaṅghorvodvau dvau kīlakau, tala ekaḥ kīlakaḥ, śroṇyāṃ bhagnasya pṛṣṭavaṃśe tu bhagnasya pārśvayordvau dvāveka iti| ata evāha śroṇyāṃ vetyādi| vaktrasya(kṣasya)kṣakayośca bhagnasya pañcaiva kīlakā yojyāḥ| viśeṣastvato nopariṣṭāt kīlako yojyo yuktivaśāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------------| vimokṣe bhagnasandhīnāṃ vidhimevaṃ samācaret||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagnasandhīnāṃ vimokṣa evaṃprakāraṃ vidhiṃ samācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sandhīściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān| uktairvidhānairbuddhyā ca yathāsvaṃ sthānamānayet||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ciravimuktāṃstu sandhīn pūrvaṃ snigdhān paścāt svinnān mṛdūkṛtān yathoktairvidhānairbuddhyā ca viśeṣeṇa yathātmīyaṃ sthānaṃ prāpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite| āpothya bhaṅgaṃ yamayettato bhagnavadācaret||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asandhau bhagne rūḍhe ca viṣamolbaṇasādhite sati bhaṅgamāpothya-bhaṅktvā, paścādbhaṅgaṃ yamayet| anantaraṃ bhagnavadācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">bhagnaṃ naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak| pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ śleṣaṃ na gacchati||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagnaṃ yathā pākaṃ na prāpnoti tathā vaidyo yatnaṃ kuryāt| yataḥ sandhiḥ pakvamāṃsasirāsnāyuḥ san śleṣaṃ na yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet| catuṣprayogān balyāṃśca bastikarma ca śīlayet||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātavyādhikathitān snehān (ci.a. 21/66) catuṣprayogān-pānanasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ, balyān-balāya hitān, bhagnasya yojayet| tathā bastikarma-"prāk sneha ekaḥ pañcānte" (hṛ.sū.ā. 19/63) ityādinoktaṃ, abhyaset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śālyājyarasadugdhādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ| mātrayopacaredbhagnaṃ sandhisaṃśleṣakāribhiḥ||34||</seg> glānirna śasyate tasya, sandhiviśleṣakṛddhi sā| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagnaṃ naraṃ mātrayā śālyādibhiḥ puṣṭikṛdbhiḥ sandhisaṃśleṣakāribhiravidāhibhirupakramet| tasya-bhagnasya, glānirna śasyate| yataḥ sā-glāniḥ, sandhiviśleṣaṃ kurute|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam| vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bhojanam||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagno lavaṇādikaṃ rūkṣaṃ cāhāraṃ na seveta|</ab>
          <ab type="mula">kṛṣṇāṃstilān virajaso dṛḍhavastrabaddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayet| saṃśoṣayedanudinaṃ pravisārya caitān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca toye|36| punarapi pītapayaskāṃ- sthān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham| vigatatuṣānarajaskān sañcūrṇya sucūrṇitairyuñjyāt|37| naladavālakalohitayaṣṭikā- nakhamiśiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ| agurukuṅkumacandanasārivā- saralasarjarasāmaradārubhiḥ|38| padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat| samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet|39| śaileyarāsnāṃśumatīkaseru- kālānusārīnatapatrarodhraiḥ| sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvai stailaṃ pacettannaladādibhiśca|40| gandhatailamidamuttamamasthi- sthairyakṛjjayati cāśu vikārān| vātāpittajanitānativīryān| vyāpino'pi vividhairupayogaiḥ|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhāṅgapratiṣedho nāma sapta- viṃśo'dhyāyaḥ|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇān tilān vahati-asthire jale, saptarātrīrvigatareṇūṃstathā dṛḍhavasanasaṃyatān vāsayet| etāṃśca praviralān vikīrya pratidinaṃ saṃśoṣayet| tathaiva-pūrvoktena prakāreṇa, kṣīre sthitānanudinaṃ pratisārya śoṣitān sapta rātrīrevaṃ madhuyaṣṭīkvathite ca jale vāsayedviśoṣayecca| vasantatilakāvṛttam| punarapi ca pītakṣīrāṃstāṃstilān pūrvavadevātiśayena śoṣitānapagatatuṣaṃstathā virajasaḥ sañcūrṇya naladādyaiḥ sucūrṇitairyojayet| āryā| tānevāha-naladetyādi| aupacchandasikam| padmakādītyādi| kimbhūtairnaladādibhiḥ ? padmakādigaṇasahitaiḥ sucūrṇitairyojayitvā caitat tilapiṣṭaṃ sakalacorakādigandhadravyasiddhena kṣīreṇa saha pīḍayet| tatastattailaṃ sairyakā(śaileyā)dibhirnaladādibhiśca kalkīkṛtairdugdhasahitaiḥ pacet| indravajrā| etat gandhatailamativīryamasthisthiratvakṛdāmayāśca pavanapittotthānativīryān vyāpino'pyāśu jayati vividhaiḥ-pānanasyādibhiḥ, upayogaiḥ| svāgatā| śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhaṅgaprati- ṣedho nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ah.6.28">
          <head>bhagandarapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇasāmānyād bhagandarapratiṣedamācaṣṭe-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto bhagandarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyaśutre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkaṭakāsanaiḥ| arśonidānābhihitairaparaiśca niṣevitaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">aniṣṭādṛṣṭapākena sadyo vā sādhugarhaṇaiḥ| prāyeṇa piṭikāpūrvo yo'ṅgule hyaṅgule'pi vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pāyorvraṇo'ntarbāhyo vā duṣṭāsṛṅmāṃsago bhavet| bastimūtrāśayābhyāsagatatvātsyandanātmakaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhagandaraḥ sa sarvāśca dārayatyakriyāvataḥ| bhagabastigudāṃsteṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ||4||</seg> vātamūtraśakṛcchukraṃ khaiḥ sūkṣmairvamati kramāt| ----------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastyaśvādigamanādibhirarśonidānoktairaparairapi niṣevitairaśubhapurākṛtakarmavipākena sadyo vā sādhunindābhiḥ pāyoraṅgule dvyaṅgule vā yo vraṇo'ntarbāhyo vā bāhu lyena piṭikāpūrvā duṣṭaraktamāṃsago bastimūtrāśayasamīpagatatvāt syandanasvabhāvaḥ sa bhagandaraḥ syāt| saṃ-bhagādīn sarvān dārayati, kriyārahitasya puṃsaḥ| teṣu-bhagādiṣu, śīryamāṇeṣu khaiḥ-chidraiḥ, sūkṣmairbahubhiḥ krameṇa vātādīn vamati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------------| doṣaiḥ pṛthagyutaiḥ sarvairāgantuḥ so'ṣṭamaḥ smṛtaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagandarākhyo vraṇo doṣaiḥ pṛthak tridhā| yuktaiśca doṣaistridhā| sarvairekaḥ| āganturaṣṭamo gaditaḥ|</ab>
          <ab type="mula">apakvaṃ piṭikāmāhuḥ pākaprāptaṃ bhagandaram| ----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apakvaṃ śophaṃ piṭikāṃ kathayanti| pakvaṃ śophaṃ bhagandaramāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| gūḍhamūlāṃ sasaṃrambhāṃ rugāḍhyāṃ rūḍhakopinīm||6||</seg> bhagandarakarīṃ vidyāt piṭikāṃ na tvato'nyathā| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṭikāṃ gūḍhamūlādiguṇāṃ bhagandarakarīṃ vidyāt| ato'nyathā-viparyayeṇa, piṭikāmātrāṃ vijānīyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------------| tatra śyāvā'ruṇā todabhedasphuraṇarukkarī||7||</seg> piṭikā mārutāt----------------------------| ----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu madhyācchyāvādiguṇā piṭikā pavanāt syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------pittāduṣṭragrīvāvaducchritā| rāgiṇi tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittāt piṭikoṣṭragrīvevocchritā rāgādiguṇānvitā ca syāt|</ab>
          <ab type="mula">sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍumatī kaphāt| ----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphāt piṭikā sthirādiguṇā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------------| śyāvā tāmrā sadāhoṣā ghorarug vātapittajā||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittotthā piṭikā śyāvadiguṇā syāt|</ab>
          <ab type="mula">pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kṛcchrapākā kaphānilāt| ----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmapavanāt piṭikā pāṇḍurādiguṇā syāt| kaphapittajastu bhagandaraḥ "arśaḥsa(durnā)māśritya" (ślo.15) ityārabhyāgre pratipādayiṣyati| teneha tatpiṭikā tantrakṛtā nābhihitā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------------| pādāṅguṣṭhasamā sarvairdoṣairnānāvidhavyathā||10||</seg> śūlārocakatṛḍdāhajvaracchardirupadrutā| ----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvairdoṣaiḥ pādāṅuṣṭhatulyā nānāvidhavyathā śūlādibhirupadrutā piṭikā syāt|</ab>
          <ab type="mula">vraṇatāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt------------------| ----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāśca piṭikāḥ pramādāt-ayatnāt, pakvāḥ sadyo vraṇatāṃ yānti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| ---------------------------------------tatra vātajā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">cīyate'ṇumukhaiśchidraiḥ śataponakavat kramāt| acchaṃ sravadbhirāsrāvamajasraṃ phenasaṃyutam||12||</seg> śataponakasaṃjño'yam-----------------------| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu madhyādvātajā piṭikā śataponakavat-tita uvat, sūkṣmadvāraiśchidraiḥ krameṇa cīyate| kiṃ kurvāṇaiḥ ? acchaṃ-tanuṃ, āsrāvaṃ saha phenamanavarataṃ sravadbhiḥ| ayaṃ śataponakasaṃjño bhagandaraḥ|</ab>
          <ab type="mula">----------------------uṣṭragrīvastu pittajaḥ| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittajastu bhagandara uṣṭragrīvākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------------| bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphottho bhagandaro bahupicchaparisrāvī syāt| sa ca parisrāvī kathyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vātapittātparikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ| jāyate paritastatra prākāraṃ parikheva ca||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittāt parikṣepītyucyate| tatra gudaṃ parikṣipya gatiḥ puraprākāraṃ paritaḥ parikheva ca jāyate|</ab>
          <ab type="mula">ṛjurvātakaphādṛjvyā gudo gatyā'tra dīryate| ----------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphād ṛjusaṃjño bhagandaraḥ| tatra ṛjvyā gatyā gudo dīryate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| kaphapitte tu pūrvotthaṃ durnāmāśritya kupyataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavet| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya kledayanmūlamarśasaḥ||16||</seg> sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pūrvotthaṃ durnāma samāśritya kaphapitte yadā kupyataḥ, tataḥ-tatkopāt, arśomūle śophaḥ kaṇḍvādimān syāt| saḥ-śophaḥ, pakvabhinno'sya-arśaso, mūlamāśveva kledayan gatibhirajasraṃ sravati| sa śopho'rśobhagandara ucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------| sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ||17||</seg> gatayo dārayantyasmin rugvegairdāruṇairgudam| ----------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātotthaḥ śambukāvartasaṃjñaḥ śambukāvartasamaḥ syāt| asmin-sarvaje bhagandare, rugvegaistīvrairgatayo gudaṃ dārayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------------| asthileśo'bhyavahṛto māṃsagṛddhyā yadā gudam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṣiṇoti tiryaṅnirgacchannunmārgaṃ kṣatato gatiḥ| syāttataḥ pūyadīrṇāyāṃ māṃsakothena tatra ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">jāyante kṛmayastasya khādantaḥ parito gudam| vidārayanti nacirādunmārgī kṣatajaśca saḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asthilavo māṃsagārdhyena bhukto yadā tiryak-unmārgaṃ, nirgacchan gudaṃ kṣiṇoti, tadā kṣātādgatiḥ syāt| tataḥ pūyadīrṇāyāṃ gatau māṃsakothena ca tasmin kṛmayo bhavanti| te ca kṛmayaḥ tasya-bhagandariṇo, gudaṃ bhakṣayantaḥ parito vidārayanti śīghrameva| asāvunmārgī kṣatajaścocyate|</ab>
          <ab type="mula">teṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyād vraṇaniṣedhataḥ| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu-bhagandareṣu, vraṇaniṣedhato-vraṇapratiṣedhāt, rugādīn vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| ṣaṭ kṛcchrasādhanāsteṣāṃ, nicayakṣatajau tyajet||21||</seg> pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam| ----------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣāṃ madhyāt kṛcchrasādhanāḥ ṣaṭ-ekadoṣajā dvidoṣajāśca| sannipātajaṃ kṣatajaṃ ca tyajet| pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ yadbhagandaraṃ tattyajet| tathā sevanīmāśritya yajjātaṃ tacca varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">----------------------------------------------------| athāsya piṭikāmeva tathā yatnādupācaret||22||</seg> śudhdyasṛksrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athāsya-bhagandarasya, piṭikāmeva-piṭikāvasthāmeva, yatnaṃ kṛtvā śudhdyādibhistathopakramet yathā pākaṃ na prāpnoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------------| pāke punarupasnigdhaṃ sveditaṃ cāvagāhataḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yantrayitvā'rśasamiva paśyetsamyagbhagandaram| arvācīnaṃ parācīnamantarmukhabahirmukham||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāke tu satyupasnigdhamavagāhena ca sveditaṃ tato'rśasamiva yantrayitvā suṣṭhu bhagandaraṃ paśyet-avāṅmukhaṃ parāṅmukhaṃ vā, antarmukhaṃ bahirmukhaṃ vā, ityevaṃ suṣṭhu nirūpya| arvācīnamiti "vibhāṣāñceradik striyām" iti svārthe khaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">athāntarmukhameṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet| bahirmukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ kṣāreṇa sādhayet||25||</seg> agninā vā bhiṣak sādhu kṣāreṇaivoṣṭrakandharam| ----------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaramantarmukhameṣiṇyā eṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet| bahirmukhaṃ ca bhagandaraṃ niḥśeṣaṃ pāṭayitvā tataḥ kṣāreṇa sādhayet jvalanena vā| uṣṭrakandharaṃ-uṣṭragrīvaṃ, kṣāreṇaiva sādhu kṛtvā vaidyaḥ sādhayet-na tvagninā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| nāḍīrekāntarāḥ kṛtvā pāṭayecchataponakam||26||</seg> tāsu rūḍhāsu śoṣāśca, mṛtyurdīrṇe gude'nyathā| ----------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śataponakākhyamekāntarā nāḍīḥ kṛtvā pāṭayet| tāsu rūḍhāsu śeṣā api nāḍīḥ pāṭayet| anyathā-ekahelayaiva, gude pāṭite sati mṛtyuḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------------| parikṣepiṇī cāpyevaṃ nāḍyuktaiḥ kṣārasūtrakaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> parikṣepiṇi ca bhagandare nāḍīkathitaiḥ kṣārasūtrakairevaṃkramāt, sādhayet|</ab>
          <ab type="mula">arśobhagandare pūrvamarśāṃsi pratisādhayet| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśobhagandare pūrvamarśāṃsi pratisādhayet-upacaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| tyaktvopacaryaḥ kṣatajaḥ śalyaṃ śalyavatastataḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">āhārecca tathā dadyāt kṛmighnaṃ lepabhojanam| piṇḍanāḍyādayaḥ svedāḥ susnigdhā ruji pūjitāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣatajo bhagandarastyaktvā-pratyākhyāya, cikitsyaḥ| anantaraṃ śalyavataḥ-saśalyasya, śalyamāharet| tathā kṛmighnaṃ lepaṃ bhojanaṃ ca dadyāt| pīḍāyāṃ ca satyāṃ piṇḍasvedādayaḥ susnigdhā hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sarvatra ca bahucchidre chedānālocya yojayet| gītīrthasarvatobhadradalalāṅgallalāṅgalān||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahucchidre ca bhagandare sarvatraivālocya caturaśchedān gotīrthakādikān kuryāt| tāneva chedānāha-gotīrthetyādi|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pārśvaṃ gatena śastreṇa chedo gotīrthako mataḥ| sarvataḥ sarvatobhadraḥ, pārśvacchedo'rdhalāṅgalaḥ||31||</seg> pārśvadvaye lāṅgalakaḥ---------------------------| ----------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śastreṇa pārśvaṃ gatena yaśchedaḥ sa gotīrthakākhyaḥ, sa ca kāvyagatagomūtrikākāraḥ| sarvato yaśchedaḥ sa sarvatobhadrākhyaḥ, sa ca sarvatobhadrakāvyākāraḥ| ya ekasmin pārśve cedaḥ, sa ca dalalāṅgalakākhyaḥ,-kuṭārahitahalākāraḥ| pārśvadvaye yaśchedaḥ sa lāṅgalakākhyaḥ,-sampūrṇahalākāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------samastāṃścāgninā dahet| āsrāvamārgānniḥśeṣaṃ naivaṃ vikurute punaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇān sarvāṃścāsrāvamārgān niḥśeṣaṃ kṛtvā'gninā dahet| evaṃ kṛte sati punarvikāraṃ vraṇo na yāti|</ab>
          <ab type="mula">yateta koṣṭhaśuddhau ca bhiṣak tasyāntarā'ntarā| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-bhagandariṇaḥ, koṣṭhaśuddhau cāntarā'ntarā vaidyo yateta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| lepo vraṇe biḍālāsthi triphalārasakalkitam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārjārāsthi triphalārasakalkitaṃ vraṇe lepo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">jyotiṣmatīmalayulāṅgaliśelupāṭhā- kumbhāgnisarja(rji)karavīravacāsudhārkaiḥ| abhyañjanāya vipaceta bhagandarāṇāṃ tailaṃ vadanti paramaṃ hitametadeṣām||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jyotiṣmatyādibhirabhyaṅgārthaṃ tailaṃ pacet| bhagandarāṇāmeteṣāmetat paramaṃ-atiśayena, hitaṃ gadanti| vasantatilakāvṛttam| vakṣyamāṇaṃ ca madhukādi drutavilambitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">madhukarodhrakaṇātrureṇukā- dvirajanīphalinīpaṭusārivāḥ| kamalakesarapadmakadhātakī- madanasarjarasāmayarodikāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sabījapūracchadanairebhistailaṃ vipācitam| bhagandarāpacīkuṣṭhamadhumehavraṇāpaham||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhukādibhiretaiḥ sabījapūrapatraistailaṃ vipācitaṃ bhagandarādighnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">madhutailayutā viḍaṅgasāra- triphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ| kṛmikuṣṭhabhagandaraprameha- kṣatanāḍīvraṇaropaṇā bhavanti||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgasārādayo mākṣikatailayuktā līḍhāḥ kṛmyādivraṇaropaṇāḥ syuḥ| māgadhikākaṇāḥ-pippalītaṇḍulāḥ| aupacchandasikaṃ vṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">amṛtātruṭivellavatsakaṃ kalipathyāmalakāni gugguluḥ| kramavṛddhamidaṃ madhudrutaṃ piṭikāsthaulyabhagandarān jayet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amṛtādikamidaṃ krameṇa bhāgavṛdhdyā vṛddhaṃ madhunā drutaṃ piṭikādīn jayet| vaitālīyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">māgadhikāgnikaliṅgaviḍaṅgai- rbilvadhṛtaiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māgadhikādikairbilvadhṛtaiḥ-pṛthak palamitaiḥ, triphalāpalaṣaṭkasahitaiḥ sarvaistulyena guggulunā yutairmadhusametairmiśritairmātrayā bhakṣitaiḥ(?) samastavyādhiharaṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">guggulupañcapalaṃ palikāṃśā māgadhikā triphalā ca pṛthaksyāt| tvaktruṭikarṣayutaṃ madhulīḍhaṃ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guggulupalāni pañca, pippalyādayaḥ palāṃśikāḥ, tvagelayoḥ pṛthak karṣam| tadetanmadhulīḍhaṃ kuṣṭhādighnam| svāyambhuvākhyo guggulureṣa prasiddhaḥ| dodhakaṃ(ke) vṛttam(tte)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">śṛṅgaberarajoyuktaṃ tadeva ca subhāvitam| kvāthena daśamūlasya viśeṣādvātarogajit||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadeva-guggulvādikaṃ dravyaṃ, śuṇṭhīcūrṇayutaṃ daśamūlakvāthena subhāvitaṃ viśeṣeṇa vātarogajit|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">uttamākhadirasārajaṃ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam| hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṃ kuṣṭhamehapiṭikābhagandarān||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādirajo'sanakvāthena bhāVvitaṃ tulyamahiṣākhya(kṣa)mākṣikaṃ śīlayan kuṣṭhādīn hanti| ro narau lagayutā rathoddhatā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhagandareṣveṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjanasādhanāni| vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṃ vidadhyāt||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagandareṣu sarveṣvayamupakramaviśeṣo'bhihitaḥ| śeṣāṇi tu vraṇāni prakaṭasādhanāni| teṣu vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvopakramaṃ yathāyogyaṃ kuryāt| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula">aśvapṛṣṭhagamanaṃ calarodhaṃ madyamaithunamajīrṇamasātmyam| sāhasāni vividhāni ca rūḍhe vatsaraṃ pariharedadhikaṃ vā|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhagandarapratiṣedho nāmā- ṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhagandare vraṇe rūḍhe'pi turagapṛṣṭhagamanādikaṃ varṣaṃ yāvadadhikaṃ vā pariharediti| svāgatāvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhagandara pratiṣedho nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ah.6.29">
          <head>granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> granthyādivijñānamucyate-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto grathyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kaphapradhānāḥ kurvanti medomāṃsāsragā malāḥ| vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa granthirgrathanātsmṛtaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-medomāṃsaraktasthitāḥ kaphapradhānā doṣā vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ, kurvanti, sa grathanād granthiḥ smṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula">doṣāsramāṃsamedosthisirāvraṇabhavā nava| te---------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-te ca-granthayo, doṣādyātmakatvāt navasaṅkhyāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">----------------------------------------------------| ---------tatra vātādāyāmatodambhedānvito'sitaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivṛddhimān| mṛdurbastirivānaddho vibhinno'cchaṃ sravatyasṛk||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-teṣu madhye vātādāyāmādiguṇaḥ śvayathuḥ syāt| sa ca vibhinno lohitamacchaṃ sravati|</ab>
          <ab type="mula">pittātsadāhaḥ pītābho rakto vā, pacyate drutam| bhinno'sramuṣṇaṃ sravati----------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-pittena dāhayutaḥ pītacchavirathavā raktaḥ| śophaḥ śīghraṃ pacyate| bhinnaḥ sa uṣṇamasṛk sravati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| -----------------------------śleṣmaṇā nīrujo ghanaḥ||4||</seg> śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān, pakvaḥ pūyaṃ sravedghanam| ----------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kaphena nīrujo ghanaḥ śophaḥ śītasparśaḥ śarīrasamānavarṇaḥ kaṇḍūyutaśca syāt| sa pakvaḥ pūyaṃ ghanaṃ sravet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------------| doṣairduṣṭe'sṛji granthirbhavenmūrcchatsu jantuṣu||5||</seg> sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya sasvāpaḥ pittalakṣaṇaḥ| ----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-doṣairduṣṭe lohite sati granthirbhavet| jantuṣu-kṛmiṣu, vṛddhiṃ gacchatsu sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya svāpānvitaḥ śophaḥ pittasamānalakṣaṇaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| māṃsalairdūṣitaṃ māṃsamāhārairgranthimāvahet||6||</seg> snigdhaṃ mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirānaddhaṃ kaphākṛtim| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-māṃsalairāhārairmāṃsaṃ dūṣitaṃ granthi snigdhādiguṇayuktaṃ kaphākāraṃ karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------------| pravṛddhaṃ medurairmedo nītaṃ māṃse'thavā tvaci||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vāyunā kurute granthi bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam| śleṣamatulyākṛtiṃ dehakṣayavṛddhikṣayodayam||8||</seg> sa vibhinno ghanaṃ medastāmrāsitasitaṃ sravet| ----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-medurairbhojanairmedaḥ pravṛddhaṃ vāyunā māṃse nītamathavā tvaci nītaṃ medogranthiṃ bhṛśaṃ snigdhādiguṇaṃ śleṣmasamānākāraṃ tathā śarīrakṣayavṛddhibhyāṃ kṣayodayau yasya taṃ tādṛśaṃ karoti| sa ca granthibhinnaḥ san ghanaṃ tāmramasitaṃ sitaṃ ca medaḥ sravati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------------| asthibhāṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṃ tu yat||9||</seg> so'sthigranthiḥ----------------------------------| ----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-asthibhāṅgenābhighātena vā'sthnyunnatamavanataṃ vā yat syāt, so'sthigranthiḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------padātestu sahasā'mbhovagāhanāt| vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṃ saśoṇitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vāyuḥ sampīḍya saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca| niḥṣphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāhvayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-padāteḥ sahasaiva jalāvagāhād vyāyāmādvā pratāntasyaglānasya, pavanaḥ kruddhaḥ saraktaṃ sirājālaṃ sampīḍya tathā saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca niḥṣphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāsaṃjñaḥ| niḥṣphuramiti "sphuratisphulatyoḥ" ityādinā ṣatvam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">aruḍhe rūḍhamātre vā vraṇe sarvarasāśinaḥ| sārdre vā bandharahite gātre'śmābhihate'thavā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vāto'sramasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam| kuryātsadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-aruḍhe vraṇe tathā rūḍhamātre-sadyorūḍhe vraṇe, sarvarasāśino narasyāthavā sārdre vraṇe bandharahite śarīre'śmābhihate vā vāto raktamasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇaṃ kuryāt| dāhādiyuta eṣa vraṇagranthiḥ smṛto munibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula">sādhyā doṣāsramedojāḥ, na tu sthūlakharāścalāḥ| marmakaṇṭhodarasthāśca-------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-doṣāsramedojā granthayaḥ sādhyāḥ| na punaḥ sthūlāḥ kharāścalāstathā marmasthāḥ kaṇṭhasthā udarasthāśca granthayaḥ sādhyāḥ |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------------| ---------------------------mahattu granthito'rbudam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tallakṣaṇaṃ ca medontaiḥ ṣoḍhā doṣādibhistu tat| prāyo medaḥ kaphāḍhyatvāsthiratvācca na pacyate||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-grantheryanmahat tadarbudam| tasya cārbudasya lakṣaṇaṃ ṣaṭ prakāram| katham ? doṣaistrīṇi, raktamāṃsamedobhistrīṇīti| tacca-arbudaṃ, medaḥkaphabāhulyāt sthiratvācca prāyaḥ pacanaṃ na yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sirāsthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṅkocyāntaḥ prapīḍya ca| pācayeta tadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">māṃsāṅkuraiścitaṃ yāti vṛddhi cāśu sravettataḥ| ajasraṃ duṣṭarudhiraṃ bhūri tacchoṇitārbudam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-sirāsthitaṃ raktaṃ doṣo-vātādyanyatamaḥ, saṅkocyāntaḥ abhyantare, ca prapīḍya pācayet| tatpakvaṃ ca sadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitaṃ māṃsāṅkuraiścitaṃ vṛddhiṃ gacchati| vṛddhaṃ ca sadāśu satataṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ prabhūtaṃ sravati| tat-evaṃvidhaṃ, śoṇitārbudaṃ gadyate| māṃsārbudamedorbudayośca lakṣaṇaṃ tadgranthilakṣaṇenaivoktaprāyatvānnehoktam|</ab>
          <ab type="mula">teṣvasṛṅmāṃsaje varjye, catvāryanyāni sādhayet| ----------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-teṣu-ṣaṭsvarbudeṣu madhye,śoṇitamāṃsaje dve arbude nopakramet| aparāṇi catvāri sādhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------------| prasthitā vaṅkṣaṇoorvādimadhaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">doṣā māṃsāsragāḥ pādau kālenāśritya kurvate| śanaiḥśanairghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ tatpracakṣate||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-adhaḥkāyaṃ vaṅkṣaṇoruprabhṛti doṣā gatāḥ kapholbaṇā māṃsalohitagāḥ kālena pādau samāśritya nibiḍaṃ śvayathuṃ śanaiḥśanairvidadhati| tadetadchlīpadaṃ pracakṣate |</ab>
          <ab type="mula">paripoṭayutaṃ kṛṣṇamanimittarujaṃ kharam| rūkṣaṃ ca vātāt---------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-ślīpadaṃ vātāt paripoṭena yuktaṃ kṛṣṇavarṇamahetupīḍaṃ kharaṃ rūkṣaṃ ca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| -----------------------pittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-pittāt pītaṃ dāhajvarayutaṃ ca syāt|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| kaphādguru snigdhamaruk citaṃ māṃsāṅkurairbṛhat|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kaphena guru snigdhaṃ rujārahitaṃ māṃsāṅkuraiścitaṃ mahacca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| tattyajedvatsarātītaṃ sumahat suparisruti||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-tat-ślīpadaṃ, varṣātikrāntaṃ sumahat suparisrāvaṃ ca tyajet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pāṇināsauṣṭhakarṇeṣu vadantyeke tu pādavat| ślīpadaṃ jāyate tacca deśe'nūpe bhṛśaṃ bhṛśam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-pāṇyādiṣvapi pādavacchlīpadaṃ jāyata ityeke vadanti| taccānūpadeśe'tiśayena rogasvabhāvājjāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">medasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣāvaṅkṣaṇagā malāḥ| savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākṛtīn||23||</seg> <seg type="unit" n="24">avagāḍhān bahūn gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| pacyante'lparujaste'nye sravantyanye'tikaṇḍurāḥ||24||</seg> naśyantyanye bhavantyanye dīrghakālānubandhinaḥ| gaṇḍamālā'pacī ceyaṃ dūrveva kṣayavṛddhibhāk|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-medasthāḥ kaṇṭhādigā doṣāḥ savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākārānavagāḍhān bahūn gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| te ca-gaṇḍāḥ stokapīḍāḥ pacyante| anye ca sravanti| apare cātikaṇḍurāḥ, kaṇḍuṃ rānti dadata iti kaṇḍurāḥ| naśyantyanye| anye jāyante dīrghakālānubandhinaḥ| iyaṃ-īdṛśī, gaṇḍamālā apacī cocyate| dūrveva kṣayavṛddhibhāk|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tāṃ tyajetsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām| -----------------------------------------------------||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-tāṃ-gaṇḍamālāṃ, jvarādiyutāṃ tyajet| atha nāḍīvijñānamāha--</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| abhedātpakvaśophasya vraṇe cāpathyasevinaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">anupraviśya māṃsādīn dūraṃ pūyo'bhidhāvati| gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṃsruteḥ||27||</seg> nāḍyekā'nṛjuranyeṣāṃ saivānekagatirgatiḥ| -----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śām-pakvaśophasyābhedanādapathyasevinaśca puṃso vraṇe pūyo māṃsādīnanupraviśya dūraṃ vrajati| sā dūragamanāt gatirityucyate| nāḍīva saṃsruternāḍītyucyate| anyeṣāṃ tu tantrakṛtāṃ mata ekā nāḍyanṛjuḥ-vakrā, nāḍītyucyate| saiva nāḍyanekagatirgatirityucyata iti |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------------| sā doṣaiḥ pṛthagekasthaiḥ śalyahetuśca pañcamī||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-sā-nāḍī, pṛthagdoṣaistrisaṅkhyā, sannipātena caturthī, pañcamī śalyahetuḥ |</ab>
          <ab type="mula">vātāt saruksūkṣmamūkhī vivarṇā phenilodvamā| sravatyabhyadhikaṃ rātrau--------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-vātāt sarujādiguṇā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------------| --------------------------pittāttṛḍjvaradāhakṛt||29||</seg> pītoṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati| ----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-pittāttṛḍādikṛt| pītoṣṇapūtipūyasrāvī| divase cātiśayena sravati |</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt|30| niśi cābhyadhikakledā----------------------| -----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kaphāt ghanapicchilasrāvā kaṇḍūmatī kaṭhinā niśicābhyadhikledā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt||30||</seg> niśi cābhyadhikakledā----------------------| -----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kaphāt ghanapicchilasrāvā kaṇḍūmatī kaṭhinā niśicābhyadhikledā syāt|</ab>
          <ab type="mula">antaḥsthitaṃ śalyamanāhṛtaṃ tu karoti nāḍīṃ vahate ca sā'sya| phenānuviddhaṃ tanumalpamuṣṇaṃ sāsraṃ ca pūyaṃ sarujaṃ ca nityam|31| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-antare sthitaṃ śalyamanākṛṣṭaṃ sannāḍīṃ karoti| asya ca-śalyavataḥ puṃsaḥ, sā-nāḍī, phenilaṃ tanvādiguṇaṃ ca pūyaṃ nityameva sarujaṃ vahata iti| upajātivṛttam| iti śrīmRṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthya rbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāma ekonatriṃ- śo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 29||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ah.6.30">
          <head>granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhunā granthyādīnāṃ cikitsitaṃ bibhaṇiṣurāha-</ab>
          <ab type="mula">athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) granthiṣvāmeṣu kartavyā yathāsvaṃ śophavat kriyā| ----------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmeṣu-apakveṣu, granthiṣu yathāsvaṃ śopheṣviva kriyācikitsitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">----------------------------------------------------| bṛhatīcitrakavyāghrīkaṇāsiddhena sarpiṣā||1||</seg> snehayecchuddhikāmaṃ ca, tīkṣṇaiḥ śuddhasya lepanam| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bṛhatyādibhiḥ siddhena sarpiṣā śuddhikāmaṃ naraṃ snehayet| tataḥ śuddhasya-kṛtavamanavirekasya sataḥ, tīkṣṇairdravyairlepanaṃ kāryam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------------| saṃsvedya bahuśo granthiṃ vimṛdnīyāt punaḥ punaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> granthiṃ samyak svedayitvā'ṅguṣṭhādibhiḥ punaḥ punarvimṛdnīyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">eṣa vāte viśeṣeṇa kramaḥ, pittāsraje punaḥ| jalaukaso himaṃ sarvaṃ, kaphaje vātiko vidhiḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣa kramo viśeṣeṇa vāte kāryaḥ| pittāsraje granthau jalaukasaḥ| sarvadā śītaṃ pralepādikaṃ hitam| kaphaje granthau vātodbhavagranthivihitaḥ kramaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tathā'pyakvaṃ chittvainaṃ sthite rakte'gninā dahet| sādhvaśeṣaṃ, saśeṣo hi punarāpyāyate dhruvam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evamapyapakvamenaṃ granthiṃ sādhu yathā bhavatyaśeṣaṃ ca tathā chittvā sthite rakte satyagninā dahet| śeṣaḥ kasmānna kriyate ? ityāha-saśeṣa iti| yasmāt saśeṣo granthirniścayenaiva punarāpyāyate-vṛddhiṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula">māṃsavraṇodbhavau granthī yāpayedevameva ca| ----------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa- māṃsavraṇodbhavau granthī evameva yāpayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------------| kāryaṃ medobhave'pyetattaptaiḥ phālādibhiśca tam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pramṛdyāttiladigdhena channaṃ dviguṇavāsasā| śastreṇa pāṭayitvā vā dahenmedasi sūddhṛte||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medoje'pyetat kāryam| taṃ ca-medodbhavaṃ granthiṃ, tilakalkadigdhena dviguṇavāsasā channaṃ santaṃ taptaiḥ phālādibhirupaspṛśet| athavā śastreṇa pāṭayitvā medasi niḥśeṣamuddhṛte satyagninā dahet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sirāgranthau nave peyaṃ tailaṃ sāhacaraṃ, tathā| upanāho'nilaharairbastikarma sirāvyadhaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāgranthau ca nave sāhacaraṃ tailaṃ peyam| tathā vātaghnairupanāho hito bastikarma sirāvyadhaśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">arbude granthivat kuryāt yathāsvaṃ sutarāṃ hitam| -----------------------------------------------------|8| | ajāśakṛcchigrūmūlalākṣāsurasa(lavaṇakṣāra)-kāñjikaiḥ| vastrabaddhairupasvedya mardayitvā pralepayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">upodakāpatrapiṇḍyā chadairācchāditaṃ ghanam| niveśya paṭṭaṃ badhnīyācchāmyatyevaṃ navārbudam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">jīrṇe cārkacchadasudhāsāmudraguḍakāñjikaiḥ| pracchāne piṇḍikā baddhā granthyarbudavilāyanī]||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arbude granthāviva sarvaṃ yathāyogaṃ sutarāṃ hitaṃ kuryāt |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------------| ślīpade'nilaje vidhyet snigdhasvinnopanāhite||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sirāmupari gulphasya dvyaṅgule, pāyayecca tam| māsameraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa samanvitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jīrṇe jīrṇānnamaśnīyācchuṇṭhīśṛtapayonvitam| traivṛtaṃ vā pibedevamaśāntāvagninā dahet||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślīpade vātotthe snigdhe svinna upanāhite ca gulphasya dvayaṅgula upari sirāṃ vidhyet| taṃ ca-ślīpadinaṃ, māsameraṇḍodbhavaṃ tailaṃ gomūtrayutaṃ pāyayet| jīrṇe cairaṇḍataile purāṇamannaṃ śālyodanaṃ śuṇṭhīśṛtena kṣīreṇa sahāśnīyāt| traivṛtaṃ vā pibet| evamapyaśāntau vahninā dahet| tathā gulphasyādhastātsirāṃ mokṣayet|</ab>
          <ab type="mula">gulphasyādhaḥ sirāmokṣaḥ paitte sarvaṃ ca pittajit| -----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paitte tu ślīpade sarvaṃ pittajiccikitsitaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| sirāmaṅguṣṭhake vidhvā kaphaje śīlayedyavān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sakṣaudrāṇi kaṣāyāṇi varddhamānāstathā'bhayāḥ| limpetsarṣapavārtākimūlābhyāṃ dhanvayā'thavā||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphaje tu sirāmaṅguṣṭhake vidhvā yavānnaṃ śīlayet| kaṣāyaguṇayuktāni dravyāṇi mākṣikānvitāni hitāni| tathā vardhamānā dvitryādikrameṇa harītakyo hitāḥ| sarṣapairvārtākīmūlena ca limpet| dhānya(dhanva)yā-yavāsakayā vā, niśuṇṭhyā limpet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ūrdhvādhaḥśodhanaṃ peyamapacyāṃ sādhitaṃ ghṛtam| dantīdravantītrivṛtājālinīdevadālibhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śīlayetkaphamedoghnaṃ dhūmagaṇḍūṣanāvanam| sirayā'paharedraktaṃ, pibenmūtreṇa tārkṣyajam||14||</seg> <seg type="unit" n="1">| palamarddhapalaṃ vā'pi karṣaṃ vā'pyuṣṇavāriṇā| kāñcanāratvacaṃ pītvā gaṇḍamālāṃ vyapohati]||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apacyāmūrdhvādhaḥ śodhanaṃ dantyādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ pātavyam| tathā kaphamedoharaṃ dhūmādikamabhyaset| sirayā raktaṃ haret| rasāñjanaṃ gomūtreṇāloḍitaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">granthīnapakvānālimpennākulīpaṭunāgaraiḥ| svinnān lavaṇapoṭalyā kaṭhinānanu mardayet||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmān granthīnnākulyādibhirālimpet| kaṭhinān granthīllavaṇapoṭalyā svinnān paścādaṅguṣṭhādinā mardayet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śamīmūlakaśigrūṇāṃ bījaiḥ sayavasarṣapaiḥ| lepaḥ piṣṭo'mlatakreṇa granthigaṇḍavilāyanaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="1">| kṣuṇṇāni nimbapatrāṇi klRptairbhallātakaiḥ saha| śarāvasampuṭe dagdhvā sārdhaṃ siddhārthakaiḥ samaiḥ||1||</seg> etacchāgāmbunā piṣṭaṃ gaṇḍamālāpralepanam]||1.5||</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śamyādibhiramlatakrapiṣṭairlepo granthyādivimlāpa(lāya)naḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pākonmukhān srutāsrasya pittaśleṣmaharairjayet| apakvāneva voddhṛtya kṣārāgnibhyāmupācaret||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pākonmukhān granthīn srutaraktasya pittaśleṣmaghnairdravyairjayet| athavā'pakvāneva granthīnuddhṛtya kṣārāgnibhyāmupakramet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kākādanīlāṅgalikānahitottuṇḍikīphalaiḥ| jīmūtabījakarkoṭīviśālākṛtavedhanaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pāṭhānvitaiḥ palārdhaśairviṣakarṣayutaiḥ pacet| prasthaṃ karañjatailasya nirugṇḍīsvarasāḍhake||19||</seg> <seg type="unit" n="20">anena mālā gaṇḍānāṃ cirajā pūyavāhinī| sidhyatyasādhyakalpā'pi pānābhyañjananāvanaiḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-kākādanyādibhiḥ kalkairdvikarṣonmitairviṣakarṣayutaiḥ karañjatailasya prasthaṃ nirguṇḍīsvarasasyāḍhake pacet| tena (anena) tailena gaṇḍamālā cirotthā pūyavāhinī cāsādhyaprāyā'pi pānādibhiḥ sidhyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tailaṃ lāṅgalikīkandakalkapādaṃ caturguṇe| nirguṇḍīsvarase pakvaṃ nasyādyairapacīpraṇut||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lāṅgalikīkandakalkapādaṃ nirguṇḍīsvarase caturguṇe tailaṃ pakvaṃ nasyādyairapacījit| lāṅgalikīkandakalkaḥ pādo yasmistaile tadevam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">bhadraśrīdārumaricadviharidrātrivṛddhanaiḥ| manaḥ śilālanaladaviśālākaravīrakaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">gomūtrapiṣṭaiḥ palikairviṣasyārdhapalena ca| brāhmīrasārkajakṣīragośakṛdrasasaṃyutam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prasthaṃ sarṣapatailasya siddhamāśu vyapohati| pānādyaiḥ śīlitaṃ kuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhadraśrīdārvādibhiḥ palikairgomūtrapiṣṭairviṣasya cārdhapalena yuktairbrāhmīrasādibhiḥ saṃyutaṃ sarṣapatailaprasthaṃ pakvaṃ pānādyairabhyastaṃ kuṣṭhādīn śīghrameva hanti |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vacāharītakīlākṣākaṭurohiṇicandanaiḥ| tailaṃ prasādhitaṃ pītaṃ samūlāmapacīṃ jayet||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacāharītakyādibhiḥ kalkitaistailaṃ pakvaṃ pītaṃ nirmūlāmapacīṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śarapuṅkhodbhavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ tandulavāriṇā| nasyāllepācca duṣṭārurapacīviṣajantujit||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarapuṅkhāmūlaṃ tandulajalena piṣṭaṃ nasyena lepanena ca duṣṭāruḥprabhṛtīn hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mūlairuttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt| sarodhrābhayayaṣṭyāhvaśatāhvādvīpidārubhiḥ||27||</seg> tailaṃ kṣīrasamaṃ siddhaṃ nasye'bhyaṅge ca pūjitam| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-uttamakāraṇyādīnāṃ mūlaistailaṃ kṣīratulyaṃ siddhaṃ nasye'bhyaṅge ca hitam| uttamaivottamaketi "anyatarasyām" iti hrasvaḥ| uttamakā cāsāvaraṇiśca(ṇī ca) uttamakāraṇītyarthaḥ| uttamakāraṇī-karambhaḥ(mbhā)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| govyajāśvakhurā dagdhāḥ kaṭutailena lepanam||28||</seg> aiṅgudena tu kṛṣṇāhirvāyaso vā svayaṃ mṛtaḥ| -----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gavādīnāṃ khurā dagdhāḥ kaṭutailena vimiśritena lepo hitaḥ| kṛṣṇasarpo dagdha iṅgudītailena, kāko vā svayaṃ mṛta iṅgudītailena, lepanaṃ hitam |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------------| ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam||29||</seg> basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā'gninā dahet| -----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-evamapyaśāntau satyāṃ rogasyāparapārśvajaṅghāsamāśritaṃ basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā jvalanena dahet |</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| sthitasyordhvaṃ padaṃ mitvā tanmānena ca pārṣṇitaḥ||30||</seg> tata ūrdhvaṃ hared granthīnityāha bhagavānnimiḥ| ----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthitasya puṃsa ūrdhvaṃ padaṃ mitvā tanmānena pārṣṇipradeśāt tāvanmātraṃ mitvā tata ūrdhva granthīn haret, iti nimimuniḥ prājyāśayo vadatīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pārṣṇiṃ prati dvādaśa cāṅgulāni muktvendrabastiṃ ca gadānyapārśve| vidārya matsyāṇḍanibhāni madhyājjālāni karṣediti suśrutoktiḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārṣṇiṃ lakṣīkṛtya dvādaśāṅgulāni mittvā indrabastiṃ muktvā gadasyāparapārśve vidārya madhyānmatsyāṇḍasadṛśāni jālāni karṣet, evaṃ suśrutasya vacanam| upajātivṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ā gulphakarṇātsumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya| ghrāṇārjave'dhaḥ surarājabasterbhittvā'kṣamātraṃ tvapare vadanti||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gulphāntaṃ yāvat karṇādārabhya prāṇinaḥ suṣṭhu mitasya karṇānāṃ hrasvalambatvenāniyatasthānatvāt sthānaniyamaṃ karoti| ghrāṇārjava iti| etaduktaṃ bhavati| nāsāgrāt karṇaṃ prati sṛṣṭatve sati sumitasya karṇād gulphaṃ yāvanna tvevameva, tathā tasya narasya khuḍakād gulphādaṣṭabhāgaṃ bibhajya-tyaktvā, indrabasteradhastādbhīttvā'kṣamātraṃ karṣet, ityapare vadanti| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">upanāhyānilānnāḍīṃ pāṭitāṃ sādhu lepayet| pratyakpuṣpīphalayutaistilaiḥ piṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātānnāḍīmupanāhya pāṭayitvā sādhu kṛtvā'pāmārgādibhirlepayet|</ab>
          <ab type="mula">paittīṃ tu tilamañjiṣṭhānāgadantīniśādvayaiḥ| ----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittiṃ tu pāṭitāṃ satīṃ tilādibhiḥ pradehayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| ślaiṣmikīṃ tilasaurāṣṭrīnikumbhāriṣṭasaindhavaiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śalaiṣmikīṃ ca pāṭitāṃ tilasaurāṣṭryādibhiḥ pradehayet|</ab>
          <ab type="mula">śalyajāṃ tilamadhvājyairlepayecchinnaśodhitām| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śalyajāṃ gatiṃ chinnāṃ śodhitāṃ ca tilamadhvājyairlepayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| aśastrakṛtyāmeṣiṇyā bhitvā'nte samyageṣitām||35||</seg> kṣārapītena sūtreṇa bahuśo dārayed gatim| ----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-śastreṇa chedanānarhāṃ gatiṃ samyageṣitāmeṣiṇyā bhittvā'nte kṣārayuktena sūtreṇa punaḥpunardārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">----------------------------------------------------| vraṇeṣu duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam||36||</seg> yā vartyo yāni tailāni tannāḍīṣvapi śasyate| -----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭeṣu sūkṣmamukheṣu gambhīrādiṣu vraṇeṣu yatsādhanaṃ kathitaṃ, yā vartaya uktāḥ, yāni tailāni, tat-etaccikitsitaṃ, nāḍīṣvapi yujyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------------| piṣṭaṃ cañcuphalaṃ lepānnāḍīvraṇaharaṃ param||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-cañcoḥ phalaṃ piṣṭaṃ lepena paraṃ nāḍīvraṇahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ghoṇṭāphalatvak lavaṇaṃ salākṣaṃ būkasya patraṃ vanitāpayaśca| srugarkadugdhānvita eṣa kalko vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīm||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghoṇṭāphalādikaḥ strīkṣīrasrugarkadugdhayuta eṣa kalko vartīkṛto drāgeva nāḍīṃ hanti| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula">sāmudrasauvarcalasindhujanma supakvaghoṇṭāphalaveśmadhūmāḥ| āmrātagāyatrijapallavāśca kaṭaṃkaṭeryāvatha cetakī ca|39| kalke'bhyaṅge cūrṇe vartyāṃ caiteṣu śīlyamāneṣu| agatiriva naśyati gatiścapalā capaleṣu bhūtiriva|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedho nāma triṃśo'dhyāyaḥ|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samudralavaṇādikaṃ kalke'bhyaṅge cūrṇe vartyāṃ cāmīṣvabhyasyamāneṣvavidyamānagatiriva gatiḥ śīghraṃ naśyati| capalā capaleṣu nareṣu bhūtiḥ-vittaṃ, yatheti| upajātirāryā ca| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛda yaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedho nāma triṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="31" xml:id="ah.6.31">
          <head>kṣudrarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ----</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">kṣudrarogavijñānaṃ kramaprāptamācikhyāsurāha ---- athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā| piṭikā kaphavātābhyāṃ bālānāmajagallikā||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bālānāṃ kaphavātābhyāṃ snigdhādiguṇayuktā piṭikā'jagallikākhyā syāt|</ab>
          <ab type="mula">yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā| -----------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tābhyāṃ-vātakaphābhyāṃ, yavaprakhyā-yavasaṃjñā| sā yavaprakhyā-yavākārā, maṃsāśritā ghanā kaṭhinā ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| avaktrā cālajī vṛttā stokapūyā ghanonnatā||2||</seg> granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā, kimbhūtāḥ ? amukhāstathā'lajīva vṛttāḥ-vartulāḥ, stokapūyā ghanā unnatāśca kacchapītyucyate| sā ca kacchaponnatā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| karṇasyordhvaṃ samantādvā piṭikā kaṭhinograruk||3||</seg> śālūkābhā panasikā----------------------------| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇasyopariṣṭāt parito vā piṭikā kaṭhinā tīvrarujā śālūkanibhā panasikāsaṃjñā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------śophastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śopho'lparujaḥ sthiro hanusandhisamāśrito vātakaphābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sarujo ghanāḥ| medogarbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikāḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātakaphābhyāṃ śālmalīkaṇṭakasadṛśāḥ piṭikā rujānvitā ghanā medogarbhāstaruṇānāṃ mukhe syuḥ| tāśca mukhadūṣikāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kaphavātajaiḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> padmakaṇṭakasaṃjñāste vedyāḥ, yaiḥ kaṇṭakairnīrujaiḥ śvetavarṇairvātakaphajaiḥ padmamiva śarīraṃ cīyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pittena piṭikā vṛttā pakvodumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivṛtā vivṛtānanā||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena yā piṭikā vartulā pakvodumbaraphalanibhāmahādāhajvarakṛcca, sā vivṛtākhyā vivṛtamukhā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ piṭikā ghanāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gātreṣu-avayaveṣu, vaktrasya cāntare dāhādiyutā masūrapramāṇāstadvarṇāstatsaṃjñā masūrikā ghanāḥ piṭikāḥ|</ab>
          <ab type="mula">tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tābhyo masūrikābhyo dāruṇatamāḥ sphoṭā mahārujā visphoṭāsaṃjñāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| yā padmakarṇikākārā piṭikā piṭikācitā||9||</seg> sā viddhā vātapittābhyāṃ---------------------| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> padmakarṇikānibhā yā piṭikā piṭakairācitā, sā vātapittābhyāṃ viddhākhyā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------tābhyāmeva ca gardabhī| maṇḍalā vipulotsannā sarāgapiṭikācitā||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tābhyāmeva-vātapittābhyāṃ, gardabhīsaṃjñā maṇḍalākārā vistīrṇā tathotsannā sarāgapiṭakairācitā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sā'nilāt| pittādbhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kakṣānikaṭeṣu pradeśeṣu sā gardabhī kakṣetyucyate| sā ca vātāt syāt| tasyāmeva pittena sūkṣmāḥ piṭikā lājākārā ghanāḥ kakṣāsaṃjñā eva syuḥ|</ab>
          <ab type="mula">tādṛśī mahatī tvekā gandhanāmeti kīrtitā| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tādṛśī-lājasadṛśī, mahatī piṭikaikā gandhanāmeti smṛtā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| gharmasvedaparīte'ṅge piṭikāḥ sarujo ghanāḥ||12||</seg> rājikāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gharmasvedayukte śarīre piṭikā rujāyutā ghanā rājikāvarṇā rājikākārā rājikāpramāṇā rājikāsaṃjñāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| doṣaiḥ pittolbaṇairmandairvisarpiti visarpavat||13||</seg> śopho'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādhikairdoṣairmandairyaḥ śopho visarpa iva visarpati, tathā'pākastanustāmravarṇo jvarakārī ca, sa jālagardabhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kakṣābhāgeṣu jāyante ye'gnyābhāḥ sā'gnirohiṇī| pañcāhātsaptarātrādvā pakṣādvā hantijīvitam||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittolbaṇairmalairjvaravato māṃsadāraṇāḥ sphoṭāḥ kakṣāpradeśeṣu ye'gnisadṛśā jāyante, sā'gnirohiṇītyucyate| pañcāhena saptarātreṇa pakṣeṇa vā jīvitaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula">triliṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvamirivellikā| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tridoṣalakṣaṇā piṭikā vartulā jatruṇa ūrdhvamirivellikākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇe||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidārīkandavat kaṭhinā kakṣāyāṃ vaṅkṣaṇe ca vidārī syāt| kakṣā ca vaṅkṣaṇaṃ ca kakṣāvaṅkṣaṇaṃ tasmin| "pāṇyoḥ"(?) ityādinā hrasvaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">medonilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ| bhinno vasājyamadhvābhaṃ sravettatrolbaṇo'nilaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāmupapādayet| durgandhaṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato malāḥ||18||</seg> tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāttaccharkarārbudam| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> medaḥpavanakaphaiḥ snāyumāṃsasirāśrayairgranthiḥ syāt| sa ca bhinno vasāghṛtamadhunibhaṃ sravet| tasmin pavano'dhiko māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ kuryāt| tato doṣāstāṃ-śarkarāṃ, nicitāṃ durgandhaṃ lohitaṃ klinnaṃ vividhavarṇaṃ srāvayanti| tat evaṃvidhaṃ, śarkarārbudaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| pāṇipādatale sandhau jatrūrdhvaṃ vopacīyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīko'sau samastajaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṇitale pādatale sandhau jatrūrdhvaṃ vā granthirvalmīka iva śanairupacīyate| tadvatvalmīkavat, bahūni ca tānyaṇūni ca, tairbhūrisūkṣmairvadanairupalakṣito rugdāhakaṇḍūkledabahulo valmīkākhyo'sau tridoṣajaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥ kīlavadutsanno jāyate kadaraṃ tu tat||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarkarādibhirunmathite pāde kaṇṭakādibhirvā kṣate kīlasadṛśo granthirutsanno jāyate, tatkadaraṃ nāma|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vegasandhāraṇādvāyurapāno'pānasaṃśrayam| aṇūkaroti bāhyāntarmārgasya tataḥ śakṛt||22||</seg> kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ ruddhagudo mataḥ| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apānākhyo vāyurvegasandhāraṇādapānāśrayaṃ mārgaṃ bāhyāntaraṇūkaroti| tato'sya-āturasya, kṛcchreṇa śakṛnniryāti| ayaṃ rogo ruddhagudo mataḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| kuryātpittānilaṃ pākaṃ nakhamāṃse sarugjvaram||23||</seg> cipyamakṣatarogaṃ ca vidyādupanakhaṃ ca tam| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittānilaṃ kartṛ nakhamāṃse sarugjvaraṃ pākaṃ kuryāt| taṃ cipyaṃ tathā'kṣatarogamupanakhaṃ ca vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| kṛṣṇo'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhighātāt kṛṣṇavarṇo rūkṣaśca kharaśca nakhaḥ kunakhākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledānvitāntarāḥ| aṅgulyo'lasamityāhuḥ-------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledayutāntarā aṅgulyo'lasamiti vadanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| ---------------------------tilābhāṃstilakālakān||25||</seg> kṛṣṇānavedanāṃstvaksthān--------------------| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilasadṛśān kṛṣṇavarṇānarujāṃstvaksthāṃstilakālakānāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------maṣāṃstāneva connatān| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāneva tilakālakānunnatān maṣānāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| maṣebhyastūnnatatarāṃścarmakīlān sitāsitān||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṣebhyaḥ sakāśādunnatatarān varṇataḥ sitāsitān carmakīlāṃstānāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula">tathāvidho jatumaṇiḥ sahajo lohitastu saḥ| -----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatpramāṇo jatumaṇiḥ sahajo lohitavarṇaścāsau syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuklaṃ kṛṣṇaṃ vā sahajaṃ maṇḍalākāraṃ śarīrasamaṃ lāñchanamāhuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu| śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ, vaktrādanyatra nīlikā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṃ, śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt||29||</seg> raktādraktāntamātāmra sauṣaṃ cimicimāyate| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātapittācchokādikruddhāt tanu śyāmavarṇaṃ maṇḍalākāraṃ mukhe vyaṅgaṃ vadanti| mukādanyatra nīlikā| paruṣacchavistathā paruṣasparśaṃ śyāmavarṇaṃ ca vyaṅgaṃ vātāt syāt| pittena tāmrāntaṃ kiñcinnīlam| kaphena śvetāntaṃ sakaṇḍu ca syāt| raktādraktāntaṃ kiñcittāmramoṣayutaṃ cimicimāyate ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatastvagjāyate pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā| alpakaṇḍūravikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavanena kaphaḥ preritastvacaṃ prāpya viśuṣyati| anantaraṃ tvak pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā alpakaṇḍūrvikledarahitā ca jāyate| sā prasuptitaḥ prasuptiḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca||32||</seg> utkoṭhaḥ--------------------------------| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asamyagvamanena preritapittaśleṣmānnanigrahairmaṇḍalānyatiśayakaṇḍūni lohitāni bahūni ca utkoṭhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula">-------so'nubaddhastu koṭha ityabhidhīyate| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sa evānubaddhaḥ koṭha ityucyate|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| proktāḥ ṣaṭtriṃśadityete kṣudrarogā vibhāgaśaḥ|33| |yānavijñāya muhyeta cikitsāyāṃ cikitsakaḥ| ] iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogavijñānīyaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-anena prakāreṇa, ṣaṭtriṃśat kṣudrarogā vibhāgenoktā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudraroga vijñānīyaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 31||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="32" xml:id="ah.6.32">
          <head>kṣudrarogapratiṣedhādhyayaḥ</head>
          <ab type="mula">athaiṣāṃ cikitsitaṃ vivakṣurāha ---- athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| visrāvayejjalaukābhirapakvāmajagallikām| -----------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajagallikāmapakvāṃ jalajanmabhirvisrāvayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------| svedayitvā yavaprakhyāṃ vilayāya pralepayet||1||</seg> dārukuṣṭhamanohvālair-------------------| -----------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavaprakhyāṃ svedayitvā vilāyanārthaṃ pralepayeddārvādibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------ityāpāṣāṇagardabhāt| vidhistāṃścācaretpakvān vraṇavatsājagallikān||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṣāṇagardabhaṃ yāvadeṣa vidhiḥ| tena granthi(alajī)kacchapaśālūka(panasikā)pāṣāṇagardabhānāṃ pūrvoktaṃ kāryamityavatiṣṭhate| tāṃśca pakvān ajagallikāṃ ca vraṇavadupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">rodhrakustumbaruvacāḥ pralepo mukhadūṣike| vaṭapallavayuktā vā nārikelotthaśuktayaḥ||3||</seg> aśāntau vamanaṃ nasyaṃ lalāṭe ca sirāvyadhaḥ| -----------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mukhadūṣike rodhrādayaḥ pralepaḥ, vaṭapallavayuktā nārikelaśuktayo vā| evamapyanupaśame vamanaṃ nasyaṃ ca hitam| lalāṭe ca sirāmokṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------| nimbāmbuvānto nimbāmbusādhitaṃ padmakaṇṭake||4||</seg> pibetkṣaudrānvitaṃ sarpirnimbāragvadhalepanam| -----------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> padmakaṇṭake nimbāmbunā kṛtavamano nimbakvāthapakvaṃ ghṛtaṃ sakṣaudraṃ pibet| nimbakarṇikārābhyāṃ lepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vivṛtādīṃstu jālāntāṃścikitsetserivellikān| pittavīsarpavattadvat pratyākhyāyāgnirohiṇīm||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vivṛtādīn jālāntānnirivellikāṃ ca pittavisarpamiva cikitset| agnirohiṇīṃ ca pratyākhyāya cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogān śiśirapradehān kuryātsadā jālakagardabhasya||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jālakagardabhasya laṅghanādi yathāvasthaṃ sadā kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">vidārikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivadācaret| -----------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidārikāṃ rakte srute kaphagranthimiva cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| medorbudakriyāṃ kuryātsutarāṃ śarkarārbude||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarkarābude suṣṭhu medorbudakriyāṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">pravṛddhaṃ subahucchidraṃ saśophaṃ marmaṇi sthitam| valmīkaṃ hastapāde ca varjayed-------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> valmīkaṃ pravṛddhādiguṇaṃ hastapāde jātaṃ ca varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------| ----------------------------------itaratpunaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śuddhasyāsre hṛte limpet sapaṭvārevatāmṛtaiḥ| śyāmākulatthikāmūladantīpalalasaktubhiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> itarat punarvalmīkaṃ śuddhasya rakte hṛte śyāmādibhiḥ salavaṇakarṇikāraguḍūcībhirlimpet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pakve tu duṣṭamāṃsāni gatīḥ sarvāśca śodhayet| śastreṇa samyaganu ca kṣāreṇa jvalanena vā||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pakve tu [valmīke] duṣṭamāṃsāni sarvāśca gatīḥ śodhayet| kena ? śastreṇa| katham ? samyak| paścāt kṣāreṇāgninā ca (vā)|</ab>
          <ab type="mula">śastreṇotkṛtya niḥśeṣaṃ snehena kadaraṃ dahet| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kadaraṃ śastreṇa niḥśeṣamutkṛtya snehena dahet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| niruddhamaṇivatkāryaṃ ruddhapāyościkitsitam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ruddhagude cikitsitaṃ niruddhamaṇisadṛśaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula">cipyaṃ śuddhyā jitoṣmāṇaṃ sādhayecchastrakarmaṇā| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cipyaṃ śuddhyā-virekādikayā, jitoṣmāṇaṃ santaṃ śastrakarmaṇā sādhayet|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| duṣṭaṃ kunakhamapyevaṃ------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kunakhaṃ duṣṭamapyevameva sādhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| ---------------------------caraṇāvalase punaḥ||12||</seg> dhānyāmlasiktau kāsīsapaṭolīrocanātilaiḥ| sanimbapatrairālimped-------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alase tu caraṇau kañjikasiktau kāsīsādibhiḥ sanimbapatrairālimpet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| ----------------------------dahettu tilakālakān||13||</seg> maṣāṃśca sūryakāntena kṣāreṇa yadi vā'gninā| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tilakālakān maṣāṃśca sūryakāntadibhirdahet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| tadvadutkṛtya śastreṇa carmakīlajatūmaṇī||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> carmakīlajatūmaṇī śastreṇoddhṛ(tkṛ)tya tathaiva sūryakāntādibhirdahet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">lāñchanāditraye kuryādyathāsannaṃ sirāvyadham| lepayetkṣīrapiṣṭaiśca kṣīrivṛkṣatvagaṅkuraiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lāñchanādiṣu triṣu-lāñchanavyaṅganīlikāsu, yathāsannaṃ sirāṃ vidhyet| kṣīrivṛkṣāṇāṃ tvagbhiraṅkuraiśca kṣīrapiṣṭairlepayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā| lepaḥ sanavanītā vā śvetāśvakhurajā maṣī||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyaṅgādiṣu cāyaṃ lepo'rjunavalkaṃ kṣīrapiṣṭaṃ vā| mañjiṣṭhā mākṣikasahitā vā| śvetāśvakhurajā maṣī sanavanītā vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">raktacandanamañjiṣṭhākuṣṭharodhrapriyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktacandanādayo vyaṅgaharā mukhakāntikarāḥ 'lepāḥ' iti prakṛtatvād gamyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dve jīrake kṛṣṇatilāḥ sarṣapāḥ payasā saha| piṣṭāḥ kurvanti vaktrendumapāstavyaṅgalāñchanam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṣīrapiṣṭā ghṛtakṣaudrayuktā vā bhṛṣṭanistuṣāḥ| masūrāḥ kṣīrapiṣṭā vā tīkṣṇāḥ śālmalikaṇṭakāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saguḍaḥ kolamajjā vā śaśāsṛkṣaudrakalkitaḥ| saptāhaṃ mātuluṅgasthaṃ kuṣṭhaṃ vā madhunā'nvitam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">piṣṭā vā chāgapayasā sakṣaudrā mauśalī jaṭā| gorasthi muśalīmūlayuktaṃ vā sājyamākṣikam||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrakadvayādayo lepe prayuktāḥ payasā piṣṭā vaktracandraṃ nirastavyaṅgalāñchanaṃ vidadhati| vaktramevenduḥ, vyaṅgameva lāñchanamiti rūpakālaṅkāraḥ| masūrā bhṛṣṭā nistuṣāśca kṣīrapiṣṭāḥ sarpirmākṣikānvitā lepaḥ| śālmalīkaṇṭakāstīkṣṇāḥ kṣīrapiṣṭā vā lepaḥ| kolasya-amlabadarasya, majjā śaśāsṛkkṣaudrapiṣṭo guḍānvito lepaḥ| saptāhaṃ bījapūrasyāntarasthitaṃ kuṣṭhaṃ mākṣikayutaṃ vā lepaḥ| mouśalī jaṭā-śālmalīmūlaṃ, chagalīkṣīrapiṣṭaṃ sakṣaudraṃ vā lepaḥ| gavyamasthi tālapatrīmūlānvitaṃ saghṛtamākṣikaṃ vā lepaḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">jambvāmrapallavā mastu haridre dve navo guḍaḥ| lepaḥ savarṇakṛt piṣṭaṃ svarasena ca tindukam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jambvāmrapallavādiko lepaḥ savarṇakaraḥ| tindukaṃ ca svarasena piṣṭaṃ lepaḥ savarṇakaraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">utpalamutpalakuṣṭhaṃ priyaṅgukālīyakaṃ badaramajjā| idamudvartanamāsyaṃ karoti śatapatrasaṃkāśam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utpalādikametadudvartanaṃ padmasadṛśaṃ mukhaṃ vidhatte| āryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ebhirevauṣadhaiḥ piṣṭairmukhābhyaṅgāya sādhayet| yathādoṣartukān snehān madhukakvāthasaṃyutaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhireva-pūrvoditaiḥ, piṣṭairmadhukakvāthānvitairmukhābhyaṅgārthaṃ yathādoṣaṃ yathartu snehān pācayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yavān sarjarasaṃ rodhramuśīraṃ madanaṃ madhu| ghṛtaṃ guḍaṃ ca gomūtre pacedādarvilepanāt||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tadabhyaṅgānnihantyāśu nīlikāvyaṅgadūṣikān| mukhaṃ karoti padmābhaṃ pādau padmadalopamau||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yavādīn darvīlepaṃ yāvad gomūtre pācayet| etadabhyaṅgād drāgeva nīlikādīn hanti| vaktraṃ śatapatrasadṛśaṃ karoti| caraṇau paṅkajapatratulyau vidadhāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kuṅkumośīrakālīyalākṣāyaṣṭyāhvacandanam| nyagrodhapādāṃstaruṇān padmakaṃ padmakesaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ pālikaṃ sasilāḍhake| paktvā pādāvaśeṣeṇa tena piṣṭaiśca kārṣikaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">lākṣāpattaṅgamañjiṣṭhāyaṣṭīmadhukakuṅkumaiḥ| ajākṣīraṃ dviguṇitaṃ tailasya kuḍavaṃ pacet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">nīlikāpalitavyaṅgavalītilakadūṣikān| hanti tannasyamabhyastaṃ mukhopacayavarṇakṛt||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kuṅkumādikaṃ sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ palapramāṇaṃ jalāḍhake paktvā tena pādāvaśeṣeṇa lākṣādibhiśca piṣṭaiḥ kārṣikaistailasya kuḍavaṃ chāgīkṣīraṃ dvikuḍavaṃ pacet| tat-tailaṃ, nasyaṃ śīlitaṃ nīlikādīn hanti| mukhopacayakaraṃ varṇakaraṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">mañjiṣṭhā śabarodbhavastuvarikā lākṣā haridrādvayaṃ nepālī haritālakuṅkumagadā gorocanā gairikam| patraṃ pāṇḍu vaṭasya candanayugaṃ kālīyakaṃ pāradaṃ pataṅgaṃ kanakatvacaṃ kamalajaṃ bījaṃ tathā kesaram||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sikthaṃ tutthaṃ padmakādyo vasā''jyaṃ majjā kṣīraṃ kṣīrivṛkṣāmbu cāgnau| siddhaṃ siddhaṃ vyaṅganīlyādināśe vaktre chāyāmaindavīṃ cāśu dhatte||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kanakasya tvak-kanakatvak, tāṃ kanakatvacam| mañjiṣṭhādīni vasā ghṛtaṃ majjā gokṣīraṃ kṣīrivṛkṣakvātha etadagnau pakvaṃ vyaṅgādināśe siddhaṃ-avyāhataśakti| mukhasya kāntiṃ cāndramasīṃ śīghraṃ karoti| śārdūlavikrīḍitaśālinyau vṛtte|</ab>
          <ab type="mula">mārkavasvarasakṣīratoyānīṣṭāni nāvane| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāvane-nasye, mārkavasvarasādīni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| prasuptau vātakuṣṭhoktaṃ kuryāddāhaṃ ca vahninā||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prasuptau vātakuṣṭhavihitaṃ kuryāt| vahninā ca dahet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">utkoṭhe kaphapittoktaṃ------------------------| ---------------------------------------------||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> utkoṭhe kaphapittavihitaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula">----------------------koṭhe sarvaṃ ca kauṣṭhikam| 33 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogapratiṣedho nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><seg type="unit" n="32"><label type="siglum">Sa.</label> koṭhe ca sarvaṃ kuṣṭhoktamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogapratiṣedho nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||32||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="33" xml:id="ah.6.33">
          <head>guhyarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ----</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto guhyarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">strīvyavāyanivṛttasya sahasā bhajato'thavā| doṣādhyuṣitasaṅkīrṇamalināṇurajaḥ pathām||1||</seg> <seg type="unit" n="2">anyayonimanicchantīmagamyāṃ navasūtikām| dūṣitaṃ spṛśatastoyaṃ ratānteṣvapi naiva vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vivardhayiṣayā tīkṣṇān pralepādīn prayacchataḥ| muṣṭidantanakhotpīḍāviṣavacchūkapātanaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">veganigrahadīrghātikharasparśavighaṭṭanaiḥ| doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayoviṃśatimāmayān||4||</seg> janayantyupadaṃśādīn-------------------------| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vanitāsambhogānnivṛttasya sahasā-akasmādeva, strīvyavāyaṃ bhajataḥ| kecit karādinaiva vyavāyābhāsaṃ kurvanti tannivṛttyai strīgrahaṇam| athaveti vakṣyamāṇaguṇāṃ striyaṃ sevamānasya| kimbhūtām ? vātādyadhiṣṭhitastathā saṅkīrṇaḥ-saṅkaṭo, malino'ṇuḥ-sūkṣmo, rajomārgo yasyāstāṃ tathāvidhāṃ striyam| tathā'nyayoni-mahiṣyādim| tathā'nabhilaṣantīm| tathā'gamyāṃ-bhaginyādim| tathā navaprasūtām| tathā dūṣitaṃ saviṣajantvādibhirjalaṃ spṛśato, ratānteṣvapi naiva vā jalaṃ spṛśataḥ| vivardhayitumicchayā tīkṣṇān pralepasekādīn vā prakṛtatvāt guhye prayacchataḥ| tathā muṣṭyādipātanaistathā vegarodhanena tathā dīrghātikharasparśanena ca yāni vighaṭṭanāni, taireva doṣā duṣṭā guhyaṃ prāptāstrayoviṃśati vakṣyamāṇān upadaṃśādīn kurvanti|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------upadaṃśo'tra pañcadhā| pṛthagdoṣaiḥ sarudhiraiḥ samastaiśca--------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra-eṣu madhye, upadaṃśaḥ pañcaprakāraḥ| katham? ityāha-doṣaiḥ pṛthak trayaḥ, raktena caturthaḥ, sannipātena pañcamaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| ----------------------------------atra mārutāt||5||</seg> meḍhre śopho rujaścitrāḥ stambhastvakparipoṭanam| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣāṃ madhye vātenopadaṃśe meḍhre śopho bhavati| dāruṇāḥ pīḍāḥ stambhastathā tvacaḥ paripoṭanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittena śvayathurjvaraḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittena śvayathuḥ pakvodumbaraphalanibho jvaraśca syāt|</ab>
          <ab type="mula">śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān śītalo guruḥ| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmaṇā śvayathuḥ kaṭhinādiguṇaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| śoṇitenāsitasphoṭasambhavo'srasrutirjvaraḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lohitena kṛṣṇasphoṭasambhavādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sarvaje sarvaliṅgatvaṃ śvayathurmuṣkayorapi| tīvrā rugāśupacanaṃ daraṇaṃ kṛmisambhavaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvadoṣaje sarvaliṅgatvaṃ śvayathuśca muṣkayoḥ syāt| tīvrā ruk śīghrapākādiśca|</ab>
          <ab type="mula">yāpyo raktodbhavasteṣāṃ mṛtyave sannipātajaḥ| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eteṣāṃ madhye raktajo yāpyaḥ| sannipātottho mṛtyuhetuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| jāyante kupitairdoṣairguhyāsṛkpiśitāśrayaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">antarbahirvā meḍhrasya kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ| picchilāsrasravā yonau tadvacca cchatrasannibhāḥ||10||</seg> te'rśāṃsyupekṣayā ghnanti meḍhrapuṃstvaṃ bhagārtavam| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-doṣairguhyaraktamāṃsāśrayaiḥ kruddhairmeḍhrasyāntarbahirvā kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ-śaṅkavo, jāyante| tathā picchilaraktasrāviṇaḥ| tathaiva yonau chatrasadṛśāḥ syuḥ| te māṃsakīlā arśāṃsi gadyante| upekṣitāśca meḍhre jātāḥ puṃstvaṃ ghnanti| bhage jātā ārtavaṃ ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| guhyasya bahirantarvā piṭikāḥ kapharaktajāḥ||11||</seg> sarṣapāmānasaṃsthānā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guhyasya bāhyato'ntare vā kapharaktajāḥ piṭikāḥ sarṣapapramaṇāḥ sarṣapākārā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| piṭikā bahavo dīrghā dīryante madhyataśca yāḥ||12||</seg> so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣavān| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṭikā bahavo dīrghā madhye ca yā dīryante, so'vamantho vedanāromāñcavān kapharaktābhyāṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā''śujā||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jāmbavāsthirūpā kumbhīkā raktapittodbhavā śīghrotpattiśca|</ab>
          <ab type="mula">alajīṃ mehavadvidyād----------------------------| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alajīṃ pramehe yathā, tathā'sminnapi vidyāt|</ab>
          <ab type="mula">---------------------uttamāṃ pittaraktajām| piṭikāṃ māṣamudgābhāṃ-------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttamākhyāṃ pittaraktajāṃ meḍhrapiṭikāṃ māṣasamāṃ mudgābhāṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| ---------------------------piṭikā piṭikācitā||14||</seg> karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṭikācitā yā piṭikā syāt, tathā padmakarṇikākārā puṣkarakarkaṭābhā, tāṃ puṣkariketi vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃvyūḍhe saṃvyūḍhapiṭikā bhavet||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hastābhyāmatiśayena saṃvyūḍhe-ghṛṣṭe sati, saṃvyūḍhapiṭikākhyā syāt|</ab>
          <ab type="mula">mṛditaṃ mṛditaṃ vastrasaṃrabdhaṃ vātakopataḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛditaṃ-malitaṃ, vastrasaṃrabdhaṃ-vāsasā kṣobhitaṃ, vātakopānmṛditaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| viṣamā kaṭhinā bhugnā vāyunā'ṣṭhīlikā smṛtā||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yā piṭikā viṣamā samunnatā tathā kaṭhinā kuṭilā ca pavanenāṣṭhīlikā gaditā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam| nivartate sarugdāhaṃ kvacitpākaṃ ca gacchati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">piṇḍitaṃ granthitaṃ carma tatpralambamadho maṇeḥ| nivṛttasaṃjñaṃ sakaphaṃ kaṇḍūkāṭhinyavattu tat||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāyunā vimardanādiduṣṭena meḍhrajaṃ carma sarugdāhaṃ nivartate| kvacit-kadācit, pākamapi yāti| tat-carma, maṇeradhaḥ piṇḍitaṃ granthitaṃ pralambaṃ ca syāt| tatsakaphaṃ-kaphena tu saha, kaṇḍūkāṭhinyayutaṃ nivṛttasaṃjñaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula">duruḍhaṃ sphuṭitaṃ carma nirdiṣṭamavapāṭikā| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛcchreṇa rohati yacca duḥsphuṭitaṃ carma, tat kathitamavapāṭikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sroto mūtraṃ tato'bhyeti mandadhāramavedanam| maṇervikāśarodhaśca sa niruddhamaṇirgadaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātena carma dūṣitaṃ maṇau saktaṃ cet sroto ruṇaddhi| tato mandadhāramarujaṃ mūtrameti| maṇeśca vikāśarodhaḥ| sa evaṃ vidho rogo niruddhamaṇisaṃjñaḥ|</ab>
          <ab type="mula">liṅgaṃ śūkairivāpūrṇaṃ grathitākhyaṃ kaphodbhavam| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> liṅgaṃ śūkairākīrṇamiva syāt, tad grathitasaṃjñaṃ kaphajam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| śūkadūṣitaraktotthā sparśahānistadāhvayā||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śūkadūṣitaraktodbhavā sparśahāniḥ, sā sparśahānisaṃjñā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">chidrairaṇumukhairyattu mehanaṃ sarvataścitam| vātaśoṇitakopena taṃ vidyācchataponakam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatpunarmeḍhraṃ chidraiḥ sūkṣmamukhaiḥ sarvataḥ-paritaḥ, citaṃ vātaśoṇitakopāt, taṃ śataponakaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula">pittāsṛgbhyāṃ tvacaḥ pākastvakpāko jvaradāhavān| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittaraktābhyāṃ tvacaḥ pāko jvaradāhānvitastvakpākākhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| māṃspākaḥ sarvajaḥ sarvavedano māṃsaśātanaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvadoṣottho māṃspākākhyaḥ sarvavedano māṃsaśātanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sarāgairasitaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiśca pīḍitam| mehanaṃ vedanā cogrā taṃ vidyādasṛgarbudam||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> īṣallohitaiḥ kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiśca pīḍitaṃ liṅgaṃ vedanāśca dāruṇāḥ, taṃ-evaṃvidhaṃ, raktārbudaṃ jānīyāt|</ab>
          <ab type="mula">māṃsārbudaṃ prāguditaṃ------------------------| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> māṃsārbudaṃ pūrvamuktaṃ granthyādirogavijñānīye(u. a.29)| tacca tridoṣajam|</ab>
          <ab type="mula">------------------------vidradhiśca tridoṣajaḥ| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidradhiśca tridoṣajaḥ| sa ukto vidradhyādinidāne (ni. a. 11/9)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------| kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni viśīryante samantataḥ||25||</seg> pakvāni sannipātena tān vidyāttilakālakān| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> liṅge kṛṣṇāni māṃsāni bhūtvā parito viśīryante pakvāni sannipātena| tān-evaṃprakārān, tilakālakān vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| māṃsotthamarbudaṃ pākaṃ vidradhiṃ tilakālakān||26||</seg> caturo varjayedeṣāṃ śeṣāṃśchīghramupācaret| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣāṃ madhye māṃsārbudādīṃścaturastyajet-nopakramet| śeṣān-ṣoḍaśa rogān, śīghramupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| viṃśatirvyāpado yonerjāyante duṣṭabhojanāt||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yonervyāpado viṃśatirduṣṭāhārādbhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">viṣamasthāṅgaśayanabhṛśamaithunasevanaiḥ| duṣṭārtavādapadravyairbījadoṣeṇa daivataḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yonau kruddho'nilaḥ kuryād ruktodāyāmasuptatāḥ| pipīlikāsṛptimiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">phenilāruṇakṛṣṇālpatanurūkṣārtavastrutim| srasaṃ vaṅkṣaṇapārśvādau vyathāṃ gulmaṃ krameṇa ca||30||</seg> tāṃstāṃśca svān gadān vyāpadvātikī nāma sā smṛtā| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣamasthāṅgaśayanādibhiryonau pavanaḥ kupito rujādīn kuryāt| tathā pipīlikopasarpaṇamiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanaṃ, tathā phenilādiguṇārtavasrutiṃ, tathā vaṅkṣaṇādau bhraṃśaṃ rujāṃ, krameṇa ca gulmaṃ kuryāt| taṃstāṃśca-anekavidhān, rogan kuryāt| sā-evaṃvidhā, vyāpat vātikī smṛtā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| saivāticaraṇā śophasaṃyuktā'tivyavāyataḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saivāticaraṇā śvayathuyutā'tivyavāyāt syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhajaṅgoruvaṅkṣaṇam| rujan sandūṣayedyoniṃ vāyuḥ prākcaraṇeti sā||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maithunādatibālāyāḥ pavanaḥ pṛṣṭhajaṅghoruvaṅkṣaṇaṃ pīḍayan yoniṃ sandūṣayet| prākcaraṇeti sā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ vimuñcati||33||</seg> iyaṃ vyāpadudāvṛttā-------------------------| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vegodāvartanena māruto yoniṃ prakarṣeṇa pīḍayati| tataḥ sā-yoniḥ, phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ visṛjati| eṣā vyāpadudāvṛttākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------jātaghnī tu yadā'nilaḥ| jātaṃ jātaṃ sutaṃ hanti raukṣyādduṣṭārtavodbhavam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadā tu vāyuḥ sutamutpannamutpannaṃ raukṣyādduṣṭārtavajaṃ hanti, tadā jātaghnī syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atyāśitāyā viṣamaṃ sthitāyāḥ surate marut| annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi vakrayet||35||</seg> sāsthimāṃsaṃ mukhaṃ tīvrarujamantarmukhīti sā| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atisuhitāyā viṣamaṃ sthitāyā nidhuvane pavano'nnenotpīḍito yoneḥ sambandhini srotasi sthito mukhaṃ yonereva vakrīkuryāt, asthimāṃsena saha dāruṇapīḍaṃ, sā'ntarmukhītyucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| vātalāhārasevinyāṃ jananyāṃ kupito'nilaḥ||36||</seg> striyo yonimaṇudvārāṃ kuryātsūcīmukhīti sā| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātalāhārasevinyāṃ mātari vāyuḥ kupitaḥ striyo garbhasthāyāḥ sūkṣmadvārāṃ yoni kuryāt| sūcīmukhī sā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| vegarodhādṛtau vāyurduṣṭo viṇmūtrasaṅgraham||37||</seg> karoti yoneḥ śoṣaṃ ca śuṣkākhyā sā'tivedanā| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṛtau vegadhāraṇādvāyurduṣṭo viṇmūtrasaṅgrahaṃ karoti| yoneḥ śoṣaṃ ca karoti| sā śuṣkasaṃjñā'tirujā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayānmarut||38||</seg> vametsaruṅ nīrujo vā yasyāḥ sā vāminī matā| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaḍahenāthavā saptāhena garbhāśayādvāyuḥ sarujo nīrujo vā yasyāḥ śukraṃ vamet, sā vāminī gaditā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| yonau vātopataptāyāṃ strīgarbhe bījadoṣataḥ||39||</seg> mṛdveṣiṇyastanī ca syāt ṣaṇḍhasaṃjñā'nupakramā| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātopataptāyāṃ yonau strīgarbhe bījadoṣānnaradveṣiṇī stanarahitā ca strī syāt| sa ṣaṇḍhasaṃjñā'nupakramā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| duṣṭo viṣṭabhya yonyāsyaṃ garbhakoṣṭhaṃ ca mārutaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kurute vivṛtāṃ srastāṃ vātikīmiva duḥkhitām| utsannamāṃsāṃ tāmāhurmahāyoniṃ mahārujām||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pavano duṣṭo yonyāsyaṃ viṣṭabhya garbhakoṣṭhaṃ ca vivṛtamukhīṃ bhraṣṭāṃ vātikīmiva suduḥkhāmutsṛṣṭapiśitāṃ prakṛtatvādyoniṃ kurute| tāṃ mahārujāṃ mahāyoniṃ vadanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">yathāsvairdūṣaṇairduṣṭaṃ pittaṃ yonimupāśritam| karoti dāhapākoṣāpūtigandhijvarānvitām||42||</seg> bhṛśoṣṇabhūrikuṇapanīlapītāsitārtavām| sā vyāpat paittikī---------------------|43|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathāyogaṃ dūṣaṇaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, duṣṭaṃ pittaṃ yonau sthitaṃ yoniṃ dāhādyanvitāṃ karoti, tathā bhṛśoṣṇādiguṇayutārtavām| sā paittikī vyāpat|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| ------------------raktayonyākhyā'sṛgatisruteḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktayonyākhyā raktasyātisruteḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">kapho'bhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryādyonimavedanām| śītalāṃ kaṇḍulāṃ pāṇḍupicchilāṃ tadvidhasrutim||44||</seg> sā vyāpacchlaiṣmikī---------------------------| ---------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmā'bhiṣyandakaraṇahetubhiḥ kupito yoniṃ pīḍārahitāṃ śītalādiguṇāṃ tathā tadvidhā-pāṇḍupicchilā, srutiryasyāstāṃ tathāvidhāṃ kuryāt| sā-evaṃvidhā, vyāpat ślaiṣmikī syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------vātapittābhyāṃ kṣīyate rajaḥ| sadāhakārśyavaivarṇyaṃ yasyāḥ sā lohitakṣayā||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyāḥ vātapittābhyāṃ rajaḥ kṣīyate dāhakārśyavaivarṇyayutaṃ, sā lohitakṣayākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittayuktena marutā yonirbhavati dūṣitā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śūnā sparśāsahā sārtirnīlapītāsravāhinī| bastikukṣigurutvātisārārocakakāriṇī||47||</seg> śroṇivaṅkṣaṇaruktodajvarakṛt sā pariplutā| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittalāyāḥ striyā narasaṃyoge kṣavathūdgāradhāraṇāt pittānvitena vāyunā yonirdūṣitā śūnādiguṇā bastyādigurutvādividhāyinī tathā śroṇyāditodakarī syāt| sā pariplutākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| vātaśleṣmāmayavyāptā śvetapicchilavāhinī||48||</seg> upaplutā smṛtā yoniḥ---------------------------| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātaśleṣmarogeṇa vyāptā śuklapicchilasrāviṇī yonirupaplutā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------viplutākhyā tvadhāvanāt| sañjātajantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā cātiratipriyā||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akṣālanāttu yoniḥ sambhūtakṛmiḥ kaṇḍūyutā, kaṇḍvā ca hetunā sutarāṃ suratābhilāṣiṇī viplutākhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">akālavāhanādvāyuḥ śleṣmaraktavimūrcchitaḥ| karṇikāṃ janayedyonau rajomārganirodhinīm||50||</seg> sā karṇinī-------------------------------| ---------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> marudakālavāhanāt kapharaktamiśrito yonau karṇikāṃ rajomārganirodhinīṃ kuryāt| sā karṇinī gadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritaiḥ| yathāsvopadravakarairvyāpatsā sānnipātikī||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritairyathāyogamupadravakāribhiryā vyāpat sā sānnipātikī syāt|</ab>
          <ab type="mula">iti yonigadā nārī yaiḥ śukraṃ na pratīcchati| tato garbhaṃ na gṛhṇāti rogāṃścāpnoti dāruṇān|52| asṛgdarārśogulmādīnābādhāṃścānilādibhiḥ| 52 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne guhyarogavijñānīyo nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti- samāptau| evaṃ yonirogāḥ 'kathitāḥ' iti śeṣaḥ| yairāmayairyoniḥ śukraṃ na pratīcchati| tato garbhaṃ nādatte| rogāṃśca dāruṇānasṛgdarādīnaśrute| vātapittakaphaiścābādhān-pīḍāviśeṣān, prāpnoti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne guhyarogavijñānīyo nāma trayāstriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 33||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="34" xml:id="ah.6.34">
          <head>guhyarogapratiṣedhādhyayaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athaitaccikitsāṃ brūte ---- athāto guhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| meḍhramadhye sirāṃ vidhyedupaṃdaśe navotthite| śītāṃ kuryāt kriyāṃ śuddhiṃ virekeṇa viśeṣataḥ||1||</seg> tilakalkaghṛtakṣaudrairlepaḥ pakve tu pāṭite| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> upadaṃśe'cirodbhūte liṅgasya madhye sirāṃ mokṣayet| śiśirāṃ ca cikitsāṃ lepasekādibhiḥ kuryāt| viśeṣeṇa virecanena śuddhiṃ vidadhīta| pakve pāṭite ca tilakalkājyamadhubhirlepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| jambvāmrasumanonīpaśvetakāmbojikāṅkurān||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śallakībadarībilvapalāśatiniśodbhavāḥ| tvacaḥ kṣīridrumāṇāṃ ca triphalāṃ ca pacejjale||3||</seg> sa kvāthaḥ kṣālanaṃ, tena pakvaṃ tailaṃ ca ropaṇam| ----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jambvādyaṅkurān śallakyādīnāṃ tvacaḥ kṣīrivṛkṣāṇāṃ ca tvacastriphalāṃ ca jale pacet| sa kvāthaḥ kṣālanaṃ hitam| tena ca kvāthena tailaṃ pakvaṃ ropaṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| tutthagairikalodhrailāmanohvālarasāñjanaiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">hareṇupuṣpakāsīsasaurāṣṭrīlavaṇottamaiḥ| lepaḥ kṣaudrayutaiḥ sakṣmairupadaṃśavraṇāpahaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tutthādibhirmākṣikadrutaiḥ sūkṣmīkṛtairlepa upadaṃśavraṇaharaḥ|</ab>
          <ab type="mula">kapāle triphalā dagdhā saghṛtā ropaṇaṃ param| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karpare triphalā dagdhā ghṛtānvitā paraṃ ropaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------| sāmānyaṃ sādhanamidaṃ pratidoṣaṃ tu śophavat||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sāmānyametat sādhanam| pratidoṣaṃ tu śophatulyaṃ cikitsitaṃ jñeyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">na ca yāti yathā pākaṃ prayateta tathā bhṛśam| pakvaiḥ snāyusirāmāṃsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yathā ca pākaṃ na yāti tathā'tiyatnaḥ kāryaḥ| yataḥ pakvaiḥ snāyvādibhiḥ prāyeṇa meḍhro naśyati|</ab>
          <ab type="mula">arśasāṃ chinnadagdhānāṃ kriyā kāryopadaṃśavat| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arśasāṃ chinnānāṃ dagdhānāṃ copadaṃśatulyā kriyā kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------| sarṣapā likhitāḥ sūkṣmaiḥ kaṣāyairavacūrṇayet||8||</seg> tairevābhyañjanaṃ tailaṃ sādhayet vraṇaropaṇam| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarṣapikāḥ śastreṇa likhitāḥ kaṣāyadravyairjambvādibhiḥ pūrvoktaiḥ sūkṣmacūrṇairavacūrṇayet| taireva kaṣāyaistailaṃ pacet| tadabhyañjanaṃ vraṇaropaṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| kriyeyamavamanthe'pi raktaṃ srāvyaṃ tathobhayoḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etaccikitsitamavamanthe'pi kāryam| tathaita(thobha)-yoḥ-sarṣapāvamanthayoḥ, asraṃ srāvyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kumbhīkāyāṃ haredraktaṃ pakvāyāṃ śodhite vraṇe| tindukatriphalārodhrailepastailaṃ ca ropaṇam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kumbhīkāyāṃ lohitaṃ mokṣayet| pakvāyāṃ tu vraṇe śodhite sati tindukādibhirlepaḥ| tindukādibhireva siddhaṃ tailaṃ ropaṇaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula">alajyāṃ srutaraktāyāmayameva kriyākramaḥ| ----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alajyāṃ srutaśoṇitāyāmeṣa evopakramaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| uttamākhyāṃ tu piṭikāṃ sañcchidya baḍiśoddhṛtām||11||</seg> kalkaiścūrṇaiḥ kaṣāyāṇāṃ kṣaudrayuktairupācaret| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uttamākhyāṃ piṭikāṃ baḍiśoddhṛtāṃ samyak chedayitvā kaṣāyāṇāṃ kalkaiścūrṇaiḥ kṣaudrayuktairupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------------| kramaḥ pittavisarpoktaḥ puṣkaravyūḍhayorhitaḥ||12||</seg> tvakpāke sparśahānyāṃ ca secayed-------------------| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> puṣkarikāyāṃ saṃvyūḍhe ca pittavisarpavihitaṃ cikitsitaṃ hitam| saṃ-tvakpākasparśahānyoḥ secanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------mṛditaṃ punaḥ| balātailena koṣṇena madhuraścopanāhayet||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛditaṃ nāma liṅgarogaṃ vakṣyamāṇena (ślo.42) balā tailena secayet| tathā madhurairdravyaiḥ kalkitaiḥ sukhoṣṇairghṛtasnigdhairupanāhaśca kāryaḥ|</ab>
          <ab type="mula">aṣṭhīlikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivadācaret| ----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṣṭhīlikāṃ rakte hṛte kaphagranthimivopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------------| nivṛttaṃ sarpiṣā'bhyajya svedayitvopanāhayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">trirātraṃ pañcarātraṃ vā susnigdhaiḥ śālvalādibhiḥ| svedayitvā tato bhūyaḥ snigdhaṃ carma samānayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">maṇiṃ prapīḍya śanakaiḥ praviṣṭe copanāhanam| maṇau punaḥpunaḥ snigdhaṃ bhojanaṃ cātra śasyate||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nivṛttasaṃjñaṃ liṅgarogaṃ ghṛtenābhyajya svedayitvā copanāhayet trirātraṃ pañcarātraṃ vā susnigdhaiḥ śālvalādibhiḥ| tato bhūyaḥ svedayitvā snigdhaṃ carma maṇiṃ samānayet| kiṃ kṛtvā ? maṇiṃ śanaiḥ prapīḍya| praviṣṭe maṇau copanāhaṃ punaḥpunaḥ kuryāt| bhojanaṃ cātra snigdhaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">ayameva prayojyaḥ syādavapāṭyāmapi kramaḥ| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ayameva kramo'vapāṭikāyāṃ yojyaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------| nāḍīmubhayatodvārāṃ niruddhe jatunā sṛtām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">snehāktāṃ srotasi nyasya siñcetsnehaiścalāpahaiḥ| tryahāttryahātsthūlatarāṃ nyasya nāḍīṃ vivardhayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">srotodvāramasiddhau tu vidvān śastreṇa pāṭayet| sevanīṃ varjayan yuñjyāt sadyaḥkṣatavidhiṃ tataḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> niruddhe-niruddhākhye niruddhamaṇau, nāḍīṃ dvidvārāṃ jatunā sṛtāṃ liptāḥ snehāktāṃ liṅge nyasya liṅgaṃ balātailādibhiḥ snehaiḥ siñcet| tryahāttryahāt sthūlatarāṃ nāḍīṃ kṣiptvā srotodvāraṃ vṛddhiṃ nayet| evamapyasiddhau dhīmān vaidyaḥ sevanīṃ pariharan śastreṇa pāṭayet| tataḥ-pāṭanādanantaraṃ, sadyaḥkṣatavidhānaṃ yuñyāt|</ab>
          <ab type="mula">granthitaṃ sveditaṃ nāḍyā snigdhoṣṇairupanāhayet| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> granthitasaṃjñaṃ nāḍyā sveditaṃ snigdhoṣṇairupanāhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| limpetkaṣāyaiḥ sakṣaudrairlikhitvā śataponakam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śataponakaṃ liṅgarogaṃ likhitvā kaṣāyadravyacūrṇaiḥ samākṣikairlimpet|</ab>
          <ab type="mula">raktavidradhivatkāryā cikitsā śoṇitārbude| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śoṇitārbude raktavidradhivaccikitsā kartavyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| vraṇopacāraṃ sarveṣu yathāvasthaṃ prayojayet||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarveṣu liṅgarogeṣu yathāvasthaṃ-avasthāvaśāt, vraṇopacārān-antaḥśuddhikaṣāyalepaghṛtatailarasakriyācūrṇāṃśchodhanaropaṇān, prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yonivyāpatsu bhūyiṣṭhaṃ śasyate karma vātajit| snehanasvedabastyādi vātajāsu viśeṣataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">na hi vātādṛte yonirvanitānāṃ praduṣyati| ato jitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yonivyāpatsu viṣaye prāyeṇa pavanavijayi cikitsitaṃ yuktam| snehanādi vātotthāsu vyāpattiṣu viśeṣeṇa śasyate| saṃ-yato vātamantareṇa yoṣito yonirna duṣyati| tasmāttaṃ mārutaṃ, jitvā parasya doṣasyauṣadhaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pāyayeta(ttāṃ) balātailaṃ miśrakaṃ sukumārakam| snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayetsamām||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pāṇinā namayejjihyāṃ saṃvṛtāṃ vyadhayet punaḥ| praveśayenniḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet||25||</seg> sthānāpavṛttā yonirhi śalyabhūtā striyo matā| ----------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāṃ-striyaṃ, balātailaṃ (ci. a.21/73), miśrakākhyaṃ(ci. a.14/89), vā, sukumārakāhvayaṃ (ci. a.13/41), pāyayet| tathā yoniṃ snigdhāṃ svinnāṃ ca duḥsthitāṃ samāṃ sthāpayet| jihyāṃ-kuṭilāṃ yoniṃ, hastena namayet| saṃvṛtāṃ tu vyadhayet-prasārayedityarthaḥ| niḥsṛtāṃ ca praveśayet| vivṛtāṃ tu satīṃ parivartayet| yataḥ sthānād bhraṣṭā yoniḥ striyaḥ śalyarūpā bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| karmabhirvamanādyaiśca mṛdubhiryojayetstriyam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate| bastyabhyaṅgaparīṣekapralepapicudhāraṇam||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vamanādīni ca karmāṇi mṛdūni-akharāṇi, strī(striyā) kārayitavyā(ni)| sarvataḥ-adha upariṣṭācca, viśuddhāyā nāryāḥ pariśiṣṭaṃ karma-bastyādikaṃ, kriyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaniśādvayaiḥ| guḍūcīsairyakābhīruśukanāsāpunarnavaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">parūṣakaiśca vipacetprasthamakṣasamairghṛtāt| yonivātavikāraghnaṃ tatpītaṃ garbhadaṃ param||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāśmaryādibhiḥ kalkitaiḥ kārṣikairghṛtātprasthaṃ pacet| tat-ghṛtaṃ, pītaṃ yonivātavikāraharaṃ suṣṭhu garbhadaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vacopakuñcikājājīkṛṣṇāvṛṣakasaindhavam| ajamodāyavakṣāraśarkarācitrakānvitam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">piṣṭvā prasannayā''loḍya khādettadghṛtabharjitam| yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacādikaṃ piṣṭvā prasannayā''loḍya ghṛtabharjitaṃ khādet yonipārśvārtyādiśāntaye|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām| pibenmadyaiḥ salavaṇaistathā kṛṣṇopakuñcike||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛṣakādīni madyaiḥ salavaṇaiḥ pibet| tathā pippalī sthūlajīrake vā madyaiḥ salavaṇaiḥ pibet|</ab>
          <ab type="mula">rāsnāśvadaṃṣṭrāvṛṣakaiḥ śṛtaṃ śūlaharaṃ payaḥ| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rāsnādibhiḥ śṛtaṃ payaḥ śūlaghnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecanam||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍūcyādibhiḥ kvāthaiḥ pariṣecanaṃ sukhoṣṇaṃ hitam, prakṛtatvādyoneḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">natavārtākinīkuṣṭhasaindhavāmaradārubhiḥ| tailātprasādhitāddhāryaḥ picuryonau rujāpahaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> natādibhistailāt pakvāt picuryonau dhṛto rujāghnaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittajitaḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittalānāṃ ca yonīnāṃ śītādikāḥ kriyāḥ sekādyāḥ kāryāḥ| snehanārthaṃ ghṛtāni ca deyāni|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śatāvarīmūlatulācatuṣkāt kṣuṇṇapīḍitāt| rasena kṣīratulyena pācayeta ghṛtāḍhakam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ| piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśaurdvibalāmadhukānvitaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">siddhaśīte tu madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam| śarkarāyā daśapalaṃ kṣipellihyātpicuṃ tataḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ param| kṣataṃ kṣayamasṛkpittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kāmalāṃ vātarudhiraṃ visarpaṃ hṛcchirograham| apasmārārditāyāmamadonmādāṃśca nāśayet||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāvarīmūlatulācatuṣṭayāt kṣuṇṇapīḍitād rasena dugdhasamena sarpiṣa āḍhakaṃ pacejjīvanīyādibhiḥ karṣāṃśaiḥ kalkīkṛtaiḥ| pakve śīte ca mākṣikapalāṣṭakaṃ, kaṇāṣṭapalaṃ, sitāpalāni ca daśa, kṣipet| tasmācca karṣamātraṃ lihyāt yonyādidoṣaghnaṃ vṛṣyādiguṇaṃ ca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">evameva payaḥ sarpirjīvanīyopasādhitam| garbhadaṃ pittajānāṃ ca rogāṇāṃ paramaṃ hitam||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anenaiva krameṇa kṣīraṃ sarpirvā jīvanīyaiḥ pakvaṃ garbhapradaṃ pittajānāṃ ca rogāṇāṃ paraṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">balādroṇadvayakvāthe ghṛtatailāḍhakaṃ pacet| kṣīre caturguṇe kṛṣṇākākanāsāsitānvitaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jīvantīkṣīrakākolīsthirāvīrardhijīvakaiḥ| payasyāśrāvaṇīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ||43||</seg> vātapittāmayān hatvā pānād garbhaṃ dadhāti tat| ----------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> balāyā droṇadvayasya kaṣāye ghṛtatailayorāḍhakaṃ pacet| kṣīre caturāḍhake kṛṣṇādibhiḥ kalkitaiḥ sāmānyaparibhāṣayoktapramāṇaiḥ| tat-ghṛtaṃ, pānena vātapittarogān hatvā garbhaṃ dhatte| mudgādīnāṃ parṇyā pratyekaṃ sambandhaḥ,- mudgaparṇī pīluparṇī māṣaparṇīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">----------------------------------------------------| raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhamavekṣya ca||44||</seg> yathādoṣodayaṃ yuñjyād raktasthāpanamauṣadham| ----------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> raktayonyāṃ lohitaṃ varṇairlakṣayitvā'nubandhaṃ ca yathādoṣodayaṃ, raktasthāpanaṃ bheṣajaṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------------| pāṭhāṃ jambvāmrayorasthi śilodbhedaṃ rasāñjanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">ambaṣṭhāṃ śālmalīpicchāṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam| bāhlīkabilvātiviṣārodhratoyadagairikam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śuṇṭhīmadhūkamācīkaraktacandanakaṭūphalam| kaṭvaṅgavatsakānantādhātakīmadhukārjunam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">puṣye gṛhītvā sañcūrṇya sakṣaudraṃ tandulāmbhasā| pibedarśaḥsvatīsāre raktaṃ yaścopaveśyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">doṣā jantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet| yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śyāvaśvetāruṇāsitam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam| yonyāṃ balāsaduṣṭāyāṃ sarvaṃ rūkṣoṣṇamauṣadham||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāṭhādikaṃ puṣye gṛhītvā sañcūrṇya kṣaudrānvitaṃ tandulāmbhasā pibet arśoviṣayādiṣu| ye ca doṣā jantukṛtā bālānāṃ, tāṃśca yonidoṣādīn hanti| puṣyānugasaṃjñametaccūrṇaṃ hitamātreyapūjitaṃ ca| yonyāṃ balāsenā duṣṭāyāṃ sarvameva rūkṣoṣṇaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ| jambvāmrasārakāsīsarodhrakaṭphalatindukaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ| akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tailaprasthaṃ tadabhyaṅgapicubastiṣu yojayet| tena śūnonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā||53||</seg> viplutopaplutā yoniḥ siddhyetatsphoṭaśūlinī| ----------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātakyādibhiḥ kārṣikaiśchāgamūtre dviguṇe, kṣīre ca dviguṇe, tailaprasthaṃ pacet| tattailamabhyaṅgādiṣu yojyam| anena tailena śūnādiguṇā yoniḥ sidhyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------| yavānnamabhayāriṣṭaṃ sīdhu tailaṃ ca śīlayet||54||</seg> pippalyayorajaḥ pathyāprayogāṃśca samākṣikān| --------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā yavānnādikaṃ śīlayet| pippalyādiprayogāṃśca kṣaudrānvitānabhyaset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">--------------------------------------------------| kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī sāmrajambvasthi dhātukī||55||</seg> paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ| --------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāsīsādikaścūrṇo mākṣikānvitaḥ paicchilye viśadatvakṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------| palāśadhātakījambūsamaṅgāmocasarjajaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">durgandhe picchile klede stambhanaścūrṇa iṣyate| āragvadhādivargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāśādijaścūrṇo durgandhādiṣu stambhanamiṣyate| āragvadhādivargakvātho (hṛ.sū. a. 15/17) durgandhādau pariṣekaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">stambdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdavakārakam| dhāraṇaṃ vesavārasya kṛsarāpāyasasya ca||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-stambdhānāṃ kharasparśānāṃ ca yonīnāṃ mṛdutvakaraṃ vesavārādidhāraṇaṃ vidheyam| vesavāraḥ-kuṭṭitasvinnasaṃskṛtamāṃsaviśeṣaḥ| kṛsarā ca pāyasaṃ ca kṛsarāpāyasam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttailaṃ vā kalka eva vā| cūrṇe vā sarvagandhānāṃ pūtigandhā(ndhya)pakarṣaṇaḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-durgandhānāṃ yonīnāṃ sarvagandhadravyāṇāṃ kaṣāyaḥ-kvātho, hitaḥ| tatpakvaṃ tailaṃ tatkalka eva vā| athavā sarvagandhānāṃ cūrṇaḥ pūtigandhā(ndhya) pahaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">śleṣmalānāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ| pitte samadhukakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmalānāṃ yonīnāṃ kaṭuprāyā gomūtrayutāśca bastayo hitāḥ| pitte madhuyaṣṭīkṣīrayuktā bastayaḥ| vāte tailāmlayutā bastayo hitāḥ|</ab>
          <ab type="mula">sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sannipātotthāyāḥ sādhāraṇaṃ karma hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">---------------------------------------------| evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ||61||</seg> aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ-anena prakāreṇa, yoniṣu viśuddhāsu satīṣu striyo garbhaṃ labhante| prākṛte bīje'duṣṭe sati tathā jīvasyopakramaṇe kṣepe sati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">---------------------------------------------| pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam||62||</seg> parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> narasya pañcabhiḥ karmabhiḥ śuddhasya, indriyaṃ,śukraṃ, doṣāṇāṃ varṇairduṣṭaṃ parīkṣya tadghnaiḥ-doṣaghnaiḥ, upakramet|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| mañjiṣṭhākuṣṭhatagaratriphalāśarkarāvacāḥ|63| dve niśe madhukaṃ medāṃ dīpyakaṃ kaṭurohiṇīm| payasyāhiṅgukākolīvājigandhāśatāvarīḥ|64| piṣṭvā'kṣāṃśā ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīracaturguṇam| yoniśukrapradoṣeṣu tatsarveṣu praśasyate|65| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ medhyaṃ dhanyaṃ puṃsavanaṃ param| phalasarpiriti khyātaṃ puṣpe pītaṃ phalāya yat|66| mriyamāṇaprajānāṃ ca garbhiṇīnāṃ ca pūjitam| etatparaṃ ca bālānāṃ grahaghnaṃ dehavardhanam|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne guhyarogapratiṣedho nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-mañjiṣṭādibhiḥ kārṣikaiḥ piṣṭairghṛtaprasthaṃ kṣīracaturguṇaṃ pacet| taddhṛtaṃ sarveṣu yoniśukrapradoṣeṣu śasyate| āyuṣyādi guṇaṃ paraṃ puṃsavanaṃ mriyamāṇagarbhāṇāṃ garbhiṇīnāṃ ca hitam| phalasarpiriti nāmnā prasiddham| kutaḥ ? yasmāt puṣpe-ārtavasamaye, pītaṃ phalāya jāyate| tathā paraṃ bālānāṃ grahaghnaṃ śarīravṛddhikaraṃ ceti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne guhyaroga pratiṣedho nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 34|| iti śalyatantraṃ nāma pañcamamaṅgaṃ samāptam|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="35" xml:id="ah.6.35">
          <head>viṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> adhunā viṣatantramucyate, sadyaḥprāṇahāritvena tulyasādharmyāt|</ab>
          <ab type="mula">athāto viṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra viṣasya prāgutpattidarśanārthamāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">mathyamāne jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ| jātaḥ prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">huṃkṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvarajaṅgame| so'dhyatiṣṭhannijaṃ rūpamujjhitvā vañcanātmakam||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> samudre surāsurairamṛtārthaṃ viloḍyamāne'mṛtotpatteḥ pūrvaṃ puruṣo dāruṇadṛṣṭiḥ samiddhadhāmā caturdaṃṣṭro harivarṇakaco dahanatulyanetro jātaḥ| taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhuvanaṃ viṣādaṃ gatam| ata evāsau jagadviṣadanāt viṣasaṃjñaḥ| brahmaṇa huṃkṛtastu sannasau vañcanasvabhāvaṃ svaṃ rūpaṃ hitvā sthāvarajaṅgamākhye mūrtī adhitasthau| puruṣarupī tiṣṭhedasau tato brahmā śāpaṃ dadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sthiramatyulbaṇaṃ vīrye yatkandeṣu pratiṣṭhitam| kālakūṭendravatsākhyaśṛṅgīhālāhalādikam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadviṣaṃ sthiraṃ-sthāvaraṃ, kandeṣu pratiṣṭhitaṃ vīrye atyulbaṇaṃ tat kālakūṭādibhedabhinnam| phalādiṣvapi tad bhavati, kintu kande vīryātikṛt| ādiśabdena saṅgrahoktā bhedā gṛhyante| yathā (saṃ.u. a. 40)-"kālakūṭaṃ vatsanābhaṃ sāktukaṃ vālakaṃ kardamakaṃ vairāṭaṃ mustakaṃ śṛṅgī puṇḍarīkaṃ mahāviṣaṃ hālāhalaṃ markaṭakaṃ karkaṭaṃ kāśapuṣpakamindrāyudhaṃ tathā tailam|" iti (tyādi) bhedāḥ prakīrtitāḥ| eṣāṃ tu lakṣaṇaṃ tatroktam| tadahi vistarataragranthaśaṅkayā noktam|</ab>
          <ab type="mula">sarpalūtādidaṃṣṭrāsu dāruṇaṃ jaṅgamaṃ viṣam| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarpādidaṃṣṭrāsu tu yadvyavasthitaṃ tajjaṅgamam| tacca dāruṇam| daṃṣṭretyupalakṣaṇārtham, nakhaviṣāṇamūtrādīnāmapi puro viṣatvena vakṣyamāṇatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------------| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktamakṛtrimam||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti dviprakāraṃ viṣamakṛtrimam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ| hanti yogavaśenāśu cirācciratarācca tat||6||</seg> śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīn karoti vā| --------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garasaṃjñaṃ tu kṛtrimam| yasmāttat kriyate| ata eva vividhāni vakṣyamāṇānyauṣadhāni yasmiṃstadevam| tacca yogavaśācchīghraṃ hanti| tathā vividhayogavaśāccirācciraṃ hanti| śophādīṃśca vidhatte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha viṣaguṇānnirdiśati --------------- --------------------------------------------------------| tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu||7||</seg> vikāṣi sūkṣmamavyaktarasaṃ viṣamapāki ca| --------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatsarvaṃ viṣaṃ tīkṣṇādiguṇaṃ syāt| guṇanirdeśanādasya raukṣyādvātamuṣṇatvāt pittaṃ karotīti jñāpyate| nanu, raukṣyādibhirguṇairvāyoḥ kopo na yujyate, raukṣyādīnāṃ guṇatvādvāyośca dravyatvāt| brūmaḥ| vāyorye raukṣyādayo guṇāsteṣāmeva viṣasthai raukṣyādibhirguṇairvṛddhiḥ kriyate| te ca vāyorātmabhūtāḥ, tannāśe vāyornāśaḥ syāt, yathā tantunāśe paṭanāśaḥ| tasmādyuktaḥ pavanasya raukṣyādibhirguṇaiḥ prakopaḥ| evaṃ pitte'pi yojyam| kaṭvamlādikathane'pi viṣasyāvyaktarasatvam, anekarasasambhavādekasyāpi ca vyaktasyānupalabdheḥ| vyavāyitvaṃ cāsya drāgevākhilakāyasya vyāpteḥ| tathā apāki,-viṣasya hi mantratantrābhyāmantareṇa pākābhāvāt, pakve'pyanne viṣasyāpakvasyevopalabdheḥ| ata eva śamitamapi kiñcitkāraṇaṃ prāpya punaḥ kupyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------------------| ojaso viparītaṃ tat tīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ||8||</seg> vātapittottaraṃ nṛṇāṃ sadyo harati jīvitam| --------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-tathā viṣamojaso viparītaṃ tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairyuktam| tīkṣṇādyairanvitamiti hetau prathamā| tīkṣṇādiguṇayuktatvādojaso viparītamityarthaḥ| tathā vātapittotaraṃ narāṇāṃ drāgeva jīvitaṃ harati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kutaḥ ? ityāha---- -----------------------------------------------------| viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāg dūṣayati śoṇitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaphapittānilāṃścānu samaṃ doṣān sahāśayān| tato hṛdayamāsthāya dehocchedāya kalpate||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādviṣaṃ śarīraṃ prāpya pūrvaṃ raktaṃ sarvaśarīragataṃ dūṣayati, paścāt kaphapittavātānāśayasahitān dūṣayati| anantaraṃ kaphādibhiḥ samameva hṛdayamāśritya śariranāśāya sampadyate| nanu, viṣasya tīkṣṇādibhirguṇairyugapat tridoṣakopitvādraktakopitvācca pūrvaṃ śoṇitaṃ dūṣayati paścātrīn doṣāniti yaduktaṃ tadayuktimadiva dṛśyate| atra bhaṇāmaḥ viṣaprabhāveṇa raktamākṛṣṭaṃ pūrvaṃ saha tena saṃyuktaṃ viṣeṇa dūṣyate, tato yugapadeva doṣatrayakopaḥ, tato doṣaiḥ śoṇitena saha hṛdayaṃ vyāpya sarvasrotāṃsi baddhvā dehocchedāya pravartata iti na kiñcidatrānupapannam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate| jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrcchā trāsaḥ klamo vamiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sthāvarasya viṣasyopayuktasya prathame vege rasanāśyāvatādi jāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā| viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīye vege vepathvādayaḥ| viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ hṛdaye vedanāṃ vidhatte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam| durbale harite śūne jāyete cāsya locane||13||</seg> pakvāśayagate todahidhmākāsāntrakūjanam| --------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīye ca vege tāluśoṣaḥ āmāśaye'tirujā syāt| netre cāsya durbalādiguṇe bhavataḥ| pakvāśayagate todādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------------------| caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturthe vege mūrdhno'tigurutvaṃ jāyate| caśabdāt pūrvoktā rasanāśayāvatādayaḥ syuḥ| evamagre'pi caśabdārtho bodhyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame| sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcame vege kaphaprasekādiḥ| sarvadoṣāṇāṃ prakopaḥ| pūrvoktāśca| pakvāśaye vyathā ca|</ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate| --------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhe vege cetanāyāḥ praṇāśo'tiśayenātisāraśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------------| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptame skandhādibhaṅgaḥ, saptānāṃ dhātūnāṃ dūṣaṇānmṛtyuśca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam| sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamagadaṃ pāyayed drutam||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prathame viṣavege tu kṛtavamanaṃ śiśirajalasecitaṃ śīghramevāgadaṃ saghṛtamākṣikaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula">dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānu pāyayet| --------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīye viṣavege pūrvavat-śītāmbusecitaṃ, vāntaṃ viriktaṃ cānu-paścāt, agadaṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">--------------------------------------------------------| tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīye vege'gadapānaṃ nasyamañjanaṃ ca hitam|</ab>
          <ab type="mula">caturthe snehasaṃyuktamagadaṃ pratiyojayet| --------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturthe vege snehasaṃyutamagadaṃ pratiyojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------------------| pañcame madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcame vege madhuyaṣṭikākvāthamākṣikābhyāṃ yuktamagadaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe'tisāravatsiddhiḥ-------------------------| --------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhe vege'tisāratulyā cikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------avapīḍastu saptame| mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptame vege'vapīḍo-rogānutpādanīyokto (hṛ.sū. a. 4/6), deyaḥ| athavā mastake kākapadaṃ kṛtvā saraktaṃ piśitaṃ nyaset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavalyamṛtābhayāḥ| śeluḥ śirīṣaḥ kiṇīhī haridre kṣaudrasāhvayā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">punarnave trikaṭukaṃ bṛhatyau sārive balā| eṣāṃ yavāgūṃ niryuhe śītāṃ saghṛtamakṣikām||22||</seg> yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ| --------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kośātakyādīnāṃ kvāthe yavāgūṃ siddhāṃ śītāṃ sasarpiṣkamākṣikāṃ yuñjayāt| sūryavallī-karavīrakākārapuṣpī| kṣaudrasāhvayaṃ-vaṭamākṣikam| vegāntare-vegamadhye, sarvaviṣaghnīm| kṛtaṃ karma yasya tasyaivaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------------| tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhūkādikvāthe peyāṃ śītāṃ saghṛtamākṣikāṃ yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">añjanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā| phalānī trikaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṃ sakesaram||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hareṇurmadhukaṃ māṃsī rocanā kākamālikā| śrīveṣṭakaṃ sarjarasaḥ śatāhvā kuṅkumaṃ balā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tamālapatratālīsabhūrjośīraniśādvayam| kanyopavāsinī snātā śuklavāsā madhudrutaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dvijānabhyarcya taiḥ puṣye kalpayedagadottamam| vaidyaścātra tadā mantraṃ prayatātmā paṭhedimam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">"namaḥ puruṣasiṃhāya namo nārāyaṇāya ca| yathā'sau nābhijānāti raṇe kṛṣṇaparājayam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">etena satyavākyena agado me prasidhyatu| namo vaidūryamāte huluhulu rakṣa māṃ sarvaviṣebhyaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">gauri gāndhāri cāṇḍāli mātaṅgi svāhā| " piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ "harimāyi svāhā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">" aśeṣaviṣavetālagrahakārmaṇapāpmasu| marakavyādhidurbhikṣayuddhāśanibhayeṣu ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pānanasyāñjanālepamaṇibandhādiyojitaḥ| eṣa candrodayo nāma śāntisvastyayanaṃ param||32||</seg> <seg type="unit" n="32">|vāsavo vṛtramavadhītsamāliptaḥ kilāmunā| ]||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> añjanādīni dravyāṇi| kanyā kṛtopavāsā snātāśuklavastrā taiḥ-pūrvoktairdravyaiḥ, mākṣikasiktaiḥ puṣyanakṣatre viprān pūjayitvā'nantaramagadavaramimaṃ kalpayet| vaidyaśca samīpastho mantraṃ nama ityādikaṃ paṭhet| piṣṭe cāgade dvitīyo mantro harimāyyādiko'tra yojyaḥ| nikhileṣu viṣādiṣu pānādimaṇibandhādi yojito'yaṃ candrodayo nāmāgadaḥ paraṃ śāntaṃ(nti) svastyayanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā na guṇaiḥ suyuktaṃ dūṣiviṣākhyāṃ viṣamabhyupaiti||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vīryālpabhāvādavibhāvyametat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi| tenārdito bhinnapurīṣavarṇo duṣṭāsrarogī tṛḍarocakārtaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">mūrcchan vaman gadgadavāk vimuhyan bhavecca dūṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ| āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī||35||</seg> <seg type="unit" n="36">bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ| sthitaṃ rasādiṣvathavā vicitrān karoti dhātuprabhavān vikārān||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadviṣaṃ purāṇaṃ, viṣaghnauṣadhibhirvā hatavīryaṃ, yadvā dāvāgnītyādibhiḥ śoṣitaṃ, svabhavenaiva vā guṇairna suṣṭhu yuktaṃ, tad dūṣīviṣasaṃjñāmupaiti| tathā vīryasyālpatvādetadavibhāvyaṃ-alakṣyam| tathā kaphenāvṛtaṃ varṣavṛndaṃ ca tatsthāyi| tena-dūṣīviṣeṇa, pīḍito bhinnapurīṣavarṇādikaḥ syāt| tathā mūrcchāṃ gacchan vamannasphuṭavāk tathā vimuhyan tathā dūṣyenopalakṣita udare yāni liṅgāni (hṛ.ni. a. 12/20), taiḥ sevitaśca bhavet| āmāśayasthe dūṣīviṣe kaphavātarogī syāt pakvāśayasthe dūṣīviṣe'nilapittarogī syāt| upajātayaḥ| dhvastāḥ kacāḥ śarīraṃ ca yasya sa dhvastaśirotuhāṅgo vilūnapakṣaḥ pakṣīva bhavet| rasādiṣu ca sthitaṃ nānāvidhān dhātuprabhavān vikārān karoti| upendravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ| duṣṭaṃ dūṣayate dhātūnato dūṣīviṣaṃ smṛtam||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tacca purovātādibhirduṣṭaṃ saddhātūn dūṣayati yataḥ, tato'pi hetordūṣīviṣaṃ smṛtam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam| dūṣīviṣārimagadhaṃ lehayenmadhunā''plutam||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dūṣīviṣapīḍitaṃ naraṃ susvinnamūrdhvamadhastācca śodhitaṃ santaṃ dūṣīviṣāri-vakṣyamāṇaṃ, mākṣikeṇāplutamagadaṃ lehayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tamevāha ---- pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī rodhramelā suvarcikā| kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candanagairikam||39||</seg> dūṣīviṣārirnāmnā'yaṃ na cānyatrāpi vāryate| --------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalyādiko'yamagado nāmnā dūṣīviṣāriḥ| na cānyasminnapi vāryate| kintu viśeṣeṇa prayujyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------------------| viṣadigdhena viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">vivarṇabhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati| kīṭairivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śroṇipṛṣṭhaśiraḥskandhasandhayaḥ syuḥ savedanāḥ| kṛṣṇaduṣṭāsravisrāvī tṛṇmūrcchājvaradāhavān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dṛṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt| āraktapītaparyantaḥ śyāvamadhyo'tirugvraṇaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇatām| praklinnaṃ śīryate'bhīkṣṇaṃ sapicchilaparisravam||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣadigdhena-viṣaliptena śastreṇa, viddho naraḥ punaḥpunaḥ pratāmyati| tathā vaivarṇyaṃ prayāti| drāgeva viṣādameti| asya ca-viṣadigdhena viddhasya, śarīraṃ kīṭairiva vyāptaṃ cimicimāyate| śroṇyādayaścāsya sarujāḥ syuḥ kṛṣṇaṃ duṣṭaṃ ca raktaṃ kṣarati| tṛḍādiyutaḥ kṣaṇenaiva ca dṛṣṭikāluṣyādikaraḥ syāt| tathā vraṇa īṣadraktaprayantaḥ śyāvamadhyo mahārujaḥ syāt| tathā śūyate pākaṃ yāti| teṣāṃ sadya eva ca māṃsaṃ kṛṣṇatāṃ gatvā praklinnaṃ saddīryate nityameva picchilayutaṃ parisravaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kuryādamarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam| śalyamākṛṣya taptena lohenānu dahed vraṇam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">athavā muṣkakaśvetāsomatvaktāmravallitaḥ| śirīṣād gṛdhranakhyāśca kṣāreṇa pratisārayet||46||</seg> śukanāsāprativiṣāvyāghrīmūlaiśca lepayet| --------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutaṃ vidadhīta| śalyamākṛṣya taptena lohena vraṇaṃ paścāddahet| athavā muṣkakādikṣāreṇa pratisārayet| śukanāsādibhiśca lepayet vraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------------------| kīṭadaṣṭacikitsāṃ ca kuryāttasya yathārhataḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya ca-digdhaphalaviddhasya, kīṭadaṣṭacikitsitaṃ yathāyogaṃ kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">vraṇe tu pūtipiśite kriyā pittavisarpavat| --------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vraṇe ca pūtimāṃse pittavisarpa iva cikitsā kāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------------------| saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vā'rāticoditāḥ||48||</seg> garamāhārasampṛktaṃ yacchantyāsannavartinaḥ| --------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-nānākāntāḥ yoṣitaḥ patye saubhāgyārthaṃ rājñaśca(rājñe vā) nikaṭavartino narāścārātipreritā garayuktaṃ bhojanaṃ dadati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">--------------------------------------------------------| nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām||49||</seg> viṣāṇāṃ cālpavīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ| --------------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nānāprakāraprāṇyaṅgaśakṛtāṃ tathā viruddhauṣadhibhasmanāṃ viṣāṇāṃ ca stokavīryāṇāṃ yo yogaḥ, sa gara iti smṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------------------| tena pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vāyunā pratilomena svapnacintāparāyaṇaḥ| mahodarayakṛtplīhī dīnavāgdurbalo'lasaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śophavān satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī| svapne gomāyumārjāranakulavyālavānarān||52||</seg> <seg type="unit" n="53">prāyaḥ paśyati śuṣkāṃśca vanaspatijalāśayān| manyate kṛṣṇamātmānaṃ gauro, goraṃ ca kālakaḥ||53||</seg> vikarṇanāsānayanaṃ paśyettadvihatendriyaḥ| --------------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tena gareṇa pāṇḍvādiguṇaḥ kāsādipīḍitaśca syāt| vātena pratilomena yuktastathā svapnacintāparaḥ syāt| tathā bṛhajjaṭharayakṛtplīhavān dīnavāgādiguṇaśca syāt| svapne śṛgālādīn paśyati| prāyeṇa śuṣkavṛkṣodapānāni lokate| ātmānaṃ ca gauraḥ san kṛṣṇaṃ manyate| kṛṣṇaśca gauraṃ manyate| tena-garaviṣeṇa, vihatendriyaḥ san vikarṇaghrāṇacakṣuṣaṃ paśyet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------------| etairanyaiśca bahubhiḥ kliṣṭo ghorairupadravaiḥ||54||</seg> garārto nāśamāpnoti kaścitsadyo'cikitsitaḥ| --------------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> etaiḥ-uktairupadravaiḥ, aparaiścānuktairdāruṇaiḥ kliṣṭaḥ san garapīḍitaḥ kaścidacikitsitaḥ sadya eva nāśamaśnute|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">--------------------------------------------------------| garārto vāntavān bhuktvā tatpathyaṃ pānabhojanam||55||</seg> śuddhahṛcchīlayeddhema sūtrasthānavidheḥ smaran| --------------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garāturaḥ kṛtavamanaḥ san tat-pūrvoktaṃ, pathyaṃ pānabhojanaṃ bhuktvā śuddhahṛdayaḥ suvarṇaṃ śīlayet| kiṃ kurvan ? sūtrasthānoktavidheḥ-"śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet|" (hṛ.sū. a. 7/28) iti smaran| vidheḥ smarannityatra "adhīgartha-" ityādinā vidhiśabdāt karmaṇi ṣaṣṭhī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------------| śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ cūrṇaṃ tāpyasuvarṇayoḥ||56||</seg> lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvayogakṛtaṃ viṣam| --------------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mākṣīkadhātukāñcanayoścūrṇaṃ śarkarāmākṣikānvitaṃ leho dāruṇaṃ garayogajaṃ viṣaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------------------| mūrvāmṛtānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān||57||</seg> <seg type="unit" n="58">vacāmustaviḍaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ| pibedrasena vā'mlena garopahatapāvakaḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrvādīni takrādibhiramlena vā-bījapūrarasādirasena, garopahatāgniḥ pumān pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">pārāvatāmiṣaśaṭhīpuṣkarāhvaśṛtaṃ himam| garatṛṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārāvatāmiṣādibhiḥ śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ garatṛṣṇādighnam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">viṣaprakṛtikālānnadoṣadūṣyādisaṅgame| viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṃ śatasyaiko'tra jīvati||60||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣaprakṛtyādiyoge sati viṣasaṅkaṭaṃ kathitam| [atra-] asmiṃśca viṣasaṅkaṭe, viṣārtaḥ śatamadhya eko jīvet| tatra viṣaprakṛtiḥ-pittaprakṛtiḥ| kālo-varṣāḥ| viṣānnaṃ-sarṣapādi| viṣadoṣaḥ-pittam| dūṣyaṃ-raktam| ādiśabdena sātmyādīnāṃ grahaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">kṣuttṛṣṇāgharmadaurbalyakrodhaśokabhayaśramaiḥ| ajīrṇavarcodravatāpittamārutavṛddhibhiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">tilapuṣpaphalāghrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaiḥ| hastimūṣikavāditraniḥsvanairviṣasaṅkaṭaiḥ||62||</seg> purovātotpalāmodamadanairvardhate viṣam| --------------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣudhādibhirviṣaṃ vṛddhimeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">--------------------------------------------------------| varṣāsu cāmbuyonitvātsaṃkledaṃ guḍavadgatam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">visarpati ghanāpāye, tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāddhanātyaye||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> prāvṛṣi ca jalaprabhavatvādviṣaṃ saṃkledaṃ guḍavad yāti| visarpati-prasarati, ghanāpāye-vigatavarṣāsamaye| tat-viṣaṃ, agastyo hinasti-alpaśakti karoti| tasmādghanātyaye-śaratsamaye, mandavīryatvaṃ prayāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">iti prakṛtisātmyartusthānavegabalābalam| alocya nipuṇaṃ buddhyā karmānantaramācaret||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃ pūrvoktena prakāreṇa, prakṛtyādikaṃ buddhvā-yatnena nirūpya, tataḥ karma kuryāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">ślaiṣmikaṃ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ| kaṣāyakaṭutiktaiśca bhojanaiḥ śamayedviṣam||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślaiṣmikaṃ viṣaṃ vamanairuṣṇādiguṇaiḥ pralepaiśceddaśairbhojanaiśca kaṣāyādiguṇaiḥ śāntiṃ nayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">paittikaṃ sraṃsanaiḥ sekapradehairbhṛśaśītalaiḥ| kaṣāyatiktamadhurairghṛtayuktaiśca bhojanaiḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> paittikaṃ viṣaṃ virecanaistathā'tiśītalaiḥ sekaiḥ pralepaiśca tathā bhojanaiḥ kaṣāyatiktamadhurairājyayutaiśca śamayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">vātātmakaṃ jayetsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ| saghṛtairbhojanairlepaistathaiva piśitāśanaiḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātikaṃ madhurādiyuktaiḥ sasarpiṣkairbhojanairlepairmāṃsabhojanaiśca jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">nāghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyamauṣadham| sarveṣu sarvāvastheṣu viṣeṣu na ghṛtopamam||69||</seg> vidyate bheṣajaṃ kiñcidviśeṣāt prabale'nile| --------------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣe sraṃsanaṃ-virecanaṃ, pralepo vā bhojyamauṣadhaṃ vā nāghṛtaṃ śastam| kiṃ tarhi ? sarvameva tat saghṛtaṃ śastam| sarveṣu viṣeṣu sarvāvastheṣu ca ghṛtatulyaṃ nānyadauṣadhaṃ kimapyasti| viśeṣeṇa ca vāte'tirikte|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------------| ayatnācchleṣmagaṃ sādhyaṃ, yatnāt pittāśayāśrayam|70| suduḥsādhyamasādhyaṃ vā vātāśayagataṃ viṣam| 70 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīvadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne viṣapratiṣedho nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphagataṃ viṣamalpayatnena sādhyam| pittāśayāśrayaṃ yatnena sādhyam| vātāśayāśritaṃ suṣṭhu duḥkhena sādhyate'sādhyaṃ vā syāditi| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne viṣapratiṣedho nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 35||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="36" xml:id="ah.6.36">
          <head>sarpaviṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣaprakramāt sarpaviṣapratiṣedhaṃ vivakṣurāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ| tridhā samāsato bhaumāḥ, bhidyante te tvanekadhā||1||</seg> vyāsato yonibhedena nocyante'nupayoginaḥ| --------------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> darvīkarādibhedena bujaṅgāḥ saṅkṣepeṇa triprakārā bhaumāḥ| te tu yonibhedena vistarato'nekadhā bhidyante| viśeṣāścehānupayogino yataḥ, tato na nigadyante|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">--------------------------------------------------------| viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svāduśītalam||2||</seg> viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam| --------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> darvīkaramaṇḍalirājīmantasteṣāṃ viṣaṃ rūkṣādiguṇaṃ krameṇa ca vātapittakaphānāṃ kopanaṃ syāt| yadyapi viṣaṃ rūkṣādiguṇaṃ, tathā'pyatiśayārthaṃ punariha guṇakathanam| viśeṣācca viṣaṃ hyuṣṇameva kathitaṃ na śītalam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">--------------------------------------------------------| taruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca||3||</seg> viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusandhiṣu| --------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ete ca-darvīkarādyayaḥ, tāruṇyādiṣu yathākramaṃ vṛṣṭyādiṣu ca viṣolbaṇā bhavanti| vṛṣṭiśabdeneha śrāvaṇādayaścatvāro māsā gṛhītāḥ| evaṃ śītātapadyāścatvāro māsā gṛhītāḥ| vyantarāḥ-vijātayaḥ, ṛtusandhiṣu viṣādhikāḥ syuḥ| ṛtusandhiḥprāguktaḥ (hṛ. sū. a. 3/58)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------------------| rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ||4||</seg> phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ| --------------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rathāṅgādidhāriṇaḥ phaṇāvanto drutagatayo bhujaṅgā darvīkarā iti munibhiḥ smṛtāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------------| jñeyā maṇḍalino'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ||5||</seg> prāṃśavo mandagamanāḥ-------------------------| --------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhogāḥ-alpabhogāḥ tathā nānāprakārairmaṇḍalaiścitāḥ prāṃśavo'śīghragatayo maṇḍalino vedyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------rājīmantastu rājibhiḥ| snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca citritāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> snigdhābhā nānāprakārābhistiryagūrdhvagarājibhirvicitritā rājīmanto vedyāḥ|</ab>
          <ab type="mula">vijātayo'dhunocyante - godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ| catuṣpād------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> godhāputro gaudheraḥ| nanu, gaudhera iti nāmnaiva godhāsutaḥ pratyapādi| tathā ca "godhāyā ḍhrak" ityapatyārthavyutpādito'yam| satyamāha bhavān| yādṛcchikanāmaśaṅkānirāsāya tvetat| sa ca darvīkarairviṣeṇa tulyaḥ, taireva jātatvāt| catuṣpāt-catuṣpādo'sau|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">--------------------------------------------------------| --------------------vyantarān vidyādeteṣāmeva saṅkarāt||7||</seg> vyāmiśralakṣaṇāste hi sannipātaprakopanāḥ| --------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyantarāṃścaiteṣāmeva saṅkareṇa jānīyāt| yataśca te saṅkīrṇalakṣaṇāḥ| tasmāt sannipātaprakopānāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------------------| āhārārthaṃ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pāpavṛttitayā vairāddevarṣiyamacodanāt| daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āhārādibhiḥ kāraṇairbhujaṅgā daśanti| teṣu yathottaraṃ viṣasyādhikyaṃ kathitam|</ab>
          <ab type="mula">ādiṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham| --------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ādiṣṭāt sarpāt hetuṃ viditvā viditvā yathāsvaṃ cikitset|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------------------------------------------| vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāśritya tiṣṭhati||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyantaro bhujaṅgamaḥ pāpasvabhāvatvādvartma āśrityāste|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate| na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ tattuṇḍāhatamādiśet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhākhyamaśoṇitam| daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ, trīṇi tāni tu||12||</seg> <seg type="unit" n="13">māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam| daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam||13||</seg> nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimaṃ vadet| --------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmin kāye lālāparikledamātram upalabhyate, na punardaṃṣṭrākṛtaṃ daṃśam| tat-evaṃbhūtaṃ, tuṇḍāhataṃ kathayanti| ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā daṃṣṭrāpade raktavarjite tad vyālīḍhasaṃjñam| dve damṣṭrāpade saśoṇite vyāluptaṃ vidyāt| trīṇi tu daṃṣṭrāpadāni māṃsacchedāt santatāsravāhīni daṣṭakamādiśet| daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvat-daṣṭakamiva, daṣṭanipīḍitaṃ syāt| eṣu madhye dvayamādikathitaṃ nirviṣaṃ vadet| paścimaṃ-daṣṭanipīḍitākhyaṃ, asādhyaṃ vadet| vyāluptadaṣṭakaṃ tu kṛcchrasādhyamityarthādgamyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------------------| viṣaṃ nāheyamaprāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ||14||</seg> raktamaṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailamambuvat| --------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarpajaṃ viṣaṃ na śoṇitamaprāpya śarīraṃ dūṣayate, api tu prāpya| kintu raktaṃ stokamapi prāpya viṣaṃ vardhate| yathā tailaṃ jalaṃ prāpya prasarati tathaiva| āheyamiti "dṛtikukṣi" ityādinā bhavārthe ḍhañ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------------------| bhīrostu sarpasaṃsparśādbhayena kupito'nilaḥ||15||</seg> kadācitkurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat| --------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhīroḥ-sabhayasya puṃsaḥ, sarpasaṃsparśāddhetoryadbhayaṃ tena vāyuḥ kruddhaḥ kadācicchophaṃ vidhatte| tat sarpāṅgābhihataṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------------| durgāndhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">viṣodvego jvaraścardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet| glānirmoho'tisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> durgāndhakāre kenacitprāṇinā viddhasya daṣṭaśaṅkayā viṣodvegādayaḥ syuḥ, tacchaṅkāviṣaṃ nigadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tudyate saviṣo daṃśaḥ kaṇḍūśopharujanvitaḥ| dahyate grathitaḥ kiñcidviparītastu nirviṣaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saviṣo daṃśo vyathyate, kaṇḍvādiyuto dahyate, jālakavat kiñcit grathitaḥ| asmādviparītaśca nirviṣaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pūrve darvīkṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk| śyāvatā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">dvitīye granthayo vege, tṛtīye mūrdhni gauravam| dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam| dāho hidhmā ca, ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mūrcchā vipāko'tīsāraḥ, prāpya śukraṃ tu saptame| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam||22||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> darvīkarāṇāṃ prathame viṣavege śyāvavarṇaṃ duṣṭaṃ ca raktaṃ syāt| tena ca-tādṛśā raktena, mukhanayanādau śyāvatā syāt| kīṭakāśca gātre sarpantīva| dvitīye viṣavege granthayaḥ syuḥ| tṛtīye śirogurutvādayaḥ syuḥ| caturthe ṣṭhīvanādayaḥ| pañcame sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā parvabhedanaṃ dāho hikkā ca| ṣaṣṭhe ca vege hṛdayapīḍādyāḥ| saptame śukraṃ prāpya skandhādibhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk| tena pītāṅgatā dāho, dvitīye śvayathūdbhavaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tṛtīye daṃśavikledaḥ svedastṛṣṇā ca jāyate| caturthe jvaryate, dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṇḍalinā daṣṭasya prathame vege raktaṃ duṣṭaṃ pītībhavati| tena ca raktena pītāṅgatā dāhaśca| dvitīye śvayathūdbhūtiḥ| tṛtīye daṃśavikledādayaḥ| caturthe vege jvaro dāhaḥ| pañcame sarvaśarīragato dāhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">daṣṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam| pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ, dvitīye gurutā'ti ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tṛtīye daṃśavikledo nāsikākṣimukhasravāḥ| caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca, pañcame||26||</seg> gātrabhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet| --------------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājimatā duṣṭasya raktaṃ duṣṭaṃ pāṇḍutāṃ gaccati| tena hetunā gātrāṇāṃ pāṇḍutā| dvitīye vege'tigātragurutvam| tṛtīye daṃśavikledādayaḥ| caturthe mūrdhno garimādayaḥ| pañcame gātrabhaṅgādayaḥ| śeṣayoḥ-ṣaṣṭhasaptamayorlakṣaṇaṃ, pūrvavat-darvīkaravat, vadet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------------------| kuryātpañcasu vegeṣu cikitsāṃ, na tataḥ param||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcasu vegeṣu cikitsitaṃ kuryāt| na tu tasmātparam, asādhyatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">tūrṇaṃ deśāntarāyātā vimuktaviṣakañcukāḥ| kuṣauṣadhīkaṇṭakavadye caranti ca kānanam||29||</seg> deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ sarpāste'lpaviṣā matāḥ| --------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jalāplutādayaḥ sarpā alpaviṣā jñeyāḥ| divyādhyuṣito deśo-yatra devatāḥ kṛtasannidhānāḥ, taṃ deśaṃ caranti| [ "śmaśānacaityavalmīkayajñāśrayasurālaye| catuṣpathe jalasthāne jīrṇodyāneṣu koṭhare|| kṣīradrume nimbatarau nirjhare girigahvare| cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ|| raktāsyanayanā ye ca te syurāśīviṣopamāḥ| na teṣu kālaniyamo na ca vegeṣvanukramaḥ| mantratantrabalānnāpi prasahya vinivartanam|" vṛddhavāgbhaṭāt| ] (saṃ.u.a. 41)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">--------------------------------------------------------| śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu||30||</seg> <seg type="unit" n="31">aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridineṣu ca| yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanaiḥṛte||31||</seg> naiḥ-ṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet| --------------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śmaśānādiṣu daṣṭaṃ marmasu ca daṣṭaṃ tyajet| yāmyaṃ-bharaṇī| āgneyaṃ-kṛttikā| naiḥ-ṛtaṃ-mūlam| naiḥ-ṛtākhyo muhūrto-sandhyodaya eva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------------------------------------------| daṣṭamātraḥ sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśiroruhaḥ||32||</seg> stabdhajihvo muhurmūrcchan śītocchvāso na jīvati| --------------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaḥ śuklamukhanayanaḥ patatkacaḥ stabdharasanaḥ punaḥpunarmūrcchan śītocchvāsaḥ, sa na jīvati| [ "vepathurvedanāstīvrā grīvābhaṅgo'kṣiraktatā| mūrcchā galagrahaśchardiḥ pretarājasya kiṅkarāḥ|| jāmbavapratimo daṃśaḥ kūrmapṛṣṭhavadunnataḥ| raktaṃ khebhyaḥ samastebhyo vartate na tu daṃśataḥ|| romaharṣo na śiśiraiḥ śvayathurlohito'sitaḥ| hṛṣṭamehanatā vakravaktratvaṃ yasya taṃ tyajet||" vṛddhavāgbhaṭāt| } (saṃ.u. a. 41)</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">--------------------------------------------------------| hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭamātrasya dehinaḥ||33||</seg> jāyante yugapadyasya sa hṛcchūlī na jīvati| --------------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya dehina ekakālameva hidhmādayo hṛcchūlaṃ ca syāt, sa na jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------------| phenaṃ vamati niḥsaṃjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nāsāvasādo bhaṅgo'ṅge viḍbhedaḥ ślathasandhitā| viṣapītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca||35||</seg> bhavantyetāni rūpāṇi samprāpte jīvitakṣaye| --------------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yaśca phenaṃ vamati niścetanaḥ śyāvapādādistathā nāsāvasādādayaśca, yasya puṃso viṣapītasya tathā daṣṭamātrasya viṣaliptakenābhihatasya ca sāmānyenaitāni rūpāṇi tasya jīvitakṣaye samprāpte syuḥ| viṣapītasyetyāhitāgniṣūktatvāt paranipātaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------------------------| na nasyaiścetanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ||36||</seg> daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam| --------------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tīkṣṇairnasyairna cetanā-na caitanyam| tathā kṣatācchinnādraktāgamo na bhavati| tathā daṇḍena-laguḍena, āhatasya rājiḥ-lekhā, na bhavati| yamasamīpaṃ prayātasya-gamiṣyato narasya| prayāta syeti "vartamānasāmīpye vartamānavadvā" iti bhaviṣyati ktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">--------------------------------------------------------| ato'nyathā tu tvarayā pradīptāgāravadbhiṣak||37||</seg> rakṣan kaṇṭhagatān prāṇān viṣamāśu śamaṃ nayet| --------------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ato'nyathā-sādhyatve sati, tvarayā-sadyo drāgeva, kaṇṭhagatān prāṇān jvalitagṛhamiva rakṣan viṣaṃ śīghraṃ śāntiṃ nayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------------------| mātrāśataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ||38||</seg> dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayat| --------------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarīriṇo daṣṭasya daṃśe mātrāśaratulyakālaṃ viṣaṃ sthitvā dehaṃ prakramate rudhirādīn dhātūn dūṣayat| prakramata iti "propābhyām" iti taṅ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------------------| etasminnantare karma daṃśasyotkartanādikam||39||</seg> kuryācchīghraṃ yathā dehe viṣavallī na rohati| --------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asminnantare-avasare, daṃśasyotkartanādikaṃ karma capalaṃ vidadhīta, yathā viṣavallī kāye na rohati| viṣaṃ vallīveti "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ" iti samāsaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------------------| daṣṭamātro daśedāśu tameva pavanāśinam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaischittvā cānu sasambhramam| niṣṭhīvena samālimpeddaṃśaṃ karṇamalena vā||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daṣṭamātraḥ puruṣastameva sarpaṃ-daṣṭāraṃ, śīghrameva khādet (daśet)| athavā loṣṭaṃ dharaṇīṃ daśanaiśchittvā paścācca jhaṭiti niṣṭhīvena daṃśamālimpet| karṇamalena vā''limpet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃ caturaṅgule| kṣaumādibhirveṇikayā siddhairmantraiśca mantravit||42||</seg> <seg type="unit" n="43">ambuvat setubandhena bandhena stabhyate viṣam| na vahanti sirāścāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daṃṣasyopariṣṭāccaturaṅgule'riṣṭāṃ kṣaumādibhirveṇikayā siddhaiśca mantrairupalakṣito mantrairupalakṣito mantrajño badhnīyāt| bandhena hi viṣaṃ stabhyate| jalaṃ yathā setubandhena| asya ca daṣṭasya, sirā viṣaṃ bandhanapīḍitā na vahanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">niṣpīḍyānūddheraddaṃśaṃ marmasandhyagataṃ tathā| na jāyate viṣādvego bījanāśādivāṅkuraḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anu-paścāt, niṣpīḍya daṃśamuddharet marmasandhiṃ varjayitvā| tathā-evaṃ kṛte sati, viṣavego na jāyate| yathā-aṅkuro bījanāśāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam| prataptairhemalohādyairdahedāśūlmukena vā||45||</seg> karoti bhasmasātsadyo vahniḥ kiṃ nāma tu kṣatam| --------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṇḍalināṃ ca daṃśaṃ pittalatvāddhetormuktvā, athāparaṃ daṃśaṃ hemādibhiḥ prataptaiḥ śīghraṃ dahedulmukena vā| yato'gniḥ sadya eva bhasmatāṃ sarvameva vastu nayati| kṣataṃ tu kiyanmātram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">--------------------------------------------------------| ācūṣet pūrṇavaktro vā mṛdbhasmāgadagomayaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pracchāyāntarariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ| aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayedagadairmuhuḥ||47||</seg> candanośīrayuktena salilena ca secayet| --------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā pittalaprāyaḥ syāt tadā mṛdādibhiḥ pūrṇavadano'riṣṭāmadhyaṃ pracchāya-pracchānaṃ kṛtvā, ācūṣet| māṃsalaṃ tu sthānaṃ viśeṣeṇa pracchāyācūṣet| tathā daṃśena sārdhamaṅgamagadena punaḥpunarlepayet| candanośīrānvitenodakena secayecca śarīram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------------------| viṣe pravisṛte vidhyetsirāṃ sā paramā kriyā||48||</seg> rakte nirhriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirhrīyate viṣam| --------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣe pravisṛte sati sirāṃ vidhyet| sā hi uttamā kriyā| yato'syāsṛji nirhriyamāṇe viṣaṃ sarvameva nirhriyate, tadāśritatvāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">--------------------------------------------------------| durgandhaṃ saviṣaṃ raktamagnau caṭacaṭāyate||49||</seg> yathādoṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrvavallakṣayedasṛk| --------------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saviṣaṃ śoṇitaṃ durgandhaṃ syāt| vahnau ca kṣiptaṃ caṭacaṭāyate| viśuddhaṃ ca raktaṃ doṣānusāreṇa pūrvavat-sirāvyadhavidhyuktena (hṛ.sū. a. 27) lakṣaṇena, vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------------------| sirāsvadṛṣyamānāsu yojyāḥ śṛṅgajalaukasaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sirāsu tu śophādinā'nupalabhyamānāsu śṛṅgaṃ jalaukaso vā yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śoṇitaṃ srutaśeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā| lepasekaiḥ subahuśaḥ stambhayedbhṛśaśītalaiḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> srutaśeṣaṃ ca lohitaṃ viṣoṣmaṇā pravilīnaṃ lepādibhiḥ punaḥpunarupayuktairatiśītalaiḥ stambhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">askanne viṣavegāddhi mūrcchāyamadahṛddravāḥ| bhavanti tān jayecchītairbījeccāromaharṣataḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> askanne-asrute'styāne, hi rakte viṣavegena mūrcchādyā bhavanti| tāṃśca śītairlepādibhirjayet| tathā romāñco yāvacchīte na syāt tāvadbījecca|</ab>
          <ab type="mula">skanne tu rudhire sadyo viṣavegaḥ praśāmyati| --------------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asre tu skanne sati viṣavegaḥ śīghrameva praśāmyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------------------| viṣaṃ karṣati tīkṣṇatvād hṛdayaṃ tasya guptaye||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pibeddhṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā ghṛtāplutam| hṛdayāvaraṇe cāsya śleṣmā hṛdyupacīyate||54||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣaṃ tīkṣṇādiyogād hṛdayaṃ karṣati| tasya-hṛdayasya, guptaye-rakṣaṇāya, ghṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā pibet ghṛtāplutam| asya-puruṣasya, hṛdayāvaraṇe sati śleṣmā hṛdaye cayaṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pravṛttagauravotkleśahṛllāsaṃ vāmayettataḥ| dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ||55||</seg> vamanairviṣahṛdbhiśca naivaṃ vyāpnoti tadvapuḥ| --------------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pravṛttāḥ-sañjātāḥ, gauravotkleśahṛllāsā yasya sa evaṃ bhūtastaṃ dravaiḥ kāñjikādirahitairvamanairvāmayet viṣaharaiśca vāmayet| evaṃ kṛte sati tasya-viṣārtasya, śarīraṃ viṣaṃ na vyāpnoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------------| bhujaṅgadoṣaprakṛtisthānavegaviśeṣataḥ||56||</seg> susūkṣmaṃ samyagālocya viśiṣṭāṃ cācaretkriyām| --------------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhujaṅgadoṣādikaṃ susūkṣmayā buddhyā samyagālocya viśiṣṭāṃ kriyāṃ samācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------------------| sinduvāritamūlāni śvetā ca girikarṇikā||57||</seg> pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ madhu sapākalam| --------------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sinduvāritamūlādikaṃ jalānvitaṃ darvīkarairdaṣṭe pānaṃ nasyaṃ mākṣikaṃ kuṣṭhasahitaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------------------| kṛṣṇasarpeṇa daṣṭasya limpeddaṃśaṃ hṛte'sṛji||58||</seg> <seg type="unit" n="59">cāraṭīnākulībhyāṃ vā tīkṣṇamūlaviṣeṇa vā| pānaṃ ca kṣaudramañjiṣṭhāgṛhadhūmayutaṃ ghṛtam||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇabhujaṅgadaṣṭasya rakte hṛte sati daṃśaṃ guñjānākulībhyāṃ limpet| tīkṣṇena mūlaviṣena vā limpet| kṣaudrādiyutaṃ ca sarpiḥ pānam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tandulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ| mātuluṅgī sitā śeluḥ pānanasyāñjanairhitaḥ||60||</seg> agadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājīmatāmapi| --------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tandulīyakādikaḥ pānādibhiragadaḥ phaṇināṃ rājīmatāṃ ca dāruṇe viṣe hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">--------------------------------------------------------| samāḥ sugandhāmṛdvīkāśvetākhyāgajadantikāḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">ardhāṃśaṃ saurasaṃ patraṃ kapitthaṃ bilvadāḍimam| sakṣaudro maṇḍaliviṣe viśeṣādagado hitaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sugandhādayaḥ samāḥ-samabhāgāḥ, ardhabhāgena surasapatrādikamiti samākṣiko maṇḍalino viṣe viśeṣeṇāgado hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pañcavalkavarāyaṣṭīnāgapuṣpailavālukam| jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakamutpalam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">sakṣaudro himavānnāma hanti maṇḍalināṃ viṣam| lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcavalkādiko mākṣikayuto himavānnāmāgado maṇḍaliviṣaṃ lepena hanti, śophādihā ca| śirīṣapippalavaṭaplakṣavetasānāṃ pañcānāṃ tvak-pañcavalkamucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā| mañjiṣṭhā madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāśmaryādikaṃ maṇḍalidaṣṭo naraḥ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vaṃśatvagbījakaṭukāpāṭalībījanāgaram| śirīpabījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacā||66||</seg> piṣṭo govāriṇā'ṣṭāṅgo hanti gonasajaṃ viṣam| --------------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaṃśatvagādiko'ṣṭāṅgo'gado gomūtrapiṣṭo gonasaviṣaṃ hanti| vaṃśasya tvagbīje|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">--------------------------------------------------------| kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ||67||</seg> sakṣaudravyoṣatagarā ghnanti rājīmatāṃ viṣam| --------------------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaṭukādayo rājīmatāṃ viṣaṃ ghnanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">--------------------------------------------------------| nikhanetkāṇḍacitrāyā daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi||68||</seg> <seg type="unit" n="69">uddhṛtya pracchitaṃ sarpirdhānyamṛdbhyāṃ pralepayet| pibetpurāṇaṃ ca ghṛtaṃ varācūrṇāvacūrṇitam||69||</seg> jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpasaṃskṛtam| --------------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kāṇḍacitrāyāḥ-sarpaviśeṣasya, daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi nikhanet| tata uddhṛtya pracchitaṃ sarpairdhānyamṛdbhyāṃ pralepayet| dhānyasya mṛd dhānyamṛt| tathā purāṇaṃ ghṛtaṃ triphalācūrṇayutaṃ pibet| jīrṇe virikto yavānnaṃ śālyādikaṃ sūpena saṃskṛtamadyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">--------------------------------------------------------| karavīrārkakusumamūlalāṅgalikākaṇāḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ| eṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karavīrārkayoḥ kusumamūlaṃ lāṅgalikādīṃśca kāñjikena kalkayet| eṣo'gadaḥ sārvakārmiko vyantaradaṣṭānāṃ hitaḥ| sārvakārmika iti "anuśatikāditvāt(dīnāṃ ca)" [iti] ubhayapadavṛddhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam| bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ pānanasyāñjane hitam||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirīṣakusumarase saptavāsarāṇi sitamaricaṃ bhāvitaṃ bhujaṅgadaṣṭānāṃ pānādau hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudraṃ catuṣpalam| api takṣakadaṣṭānāṃ pānametatsukhapradam||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tagarakuṣṭhayordve pale ghṛtamākṣikayoścatvāri palāni| takṣakeṇāpi daṣṭānāṃ tatpītaṃ śarmadam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">atha darvīkṛtāṃ vege pūrve vistrāvya śoṇitam| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> darvīkṛtāṃ ca prathame vege pūrvaṃ raktaṃ visrāvyānantaraṃ madhughṛtayutamagadaṃ śīghrameva pibet|</ab>
          <ab type="mula">dvitīye vamanaṃ kṛtvā tadvadevāgadaṃ pibet| --------------------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvitīye vege vamanaṃ vidhāya tathaivāgadaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">--------------------------------------------------------| viṣāpahe prayuñjīta tṛtīye'ñjananāvane||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīye vege viṣaghnamañjanādi dadyāt|</ab>
          <ab type="mula">pibeccaturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte| --------------------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturthe vege kṛtavamanaḥ pūrvoktāṃ yavāgūṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">--------------------------------------------------------| ṣaṣṭhapañcamayoḥ śītairdigdhaṃ siktamabhīkṣṇaśaḥ||76||</seg> pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ ca viṣāpahaiḥ| --------------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhapañcamayorvegayoḥ puruṣaṃ śiśirairmuhurliptaṃ siktaṃ ca tīkṣṇaṃ vamanaṃ pāyayet| yavāgūṃ ca viṣaghnaiḥ kṛtāṃ pāyayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">--------------------------------------------------------| agadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kṛtvā'vagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ| māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptame vege tīkṣṇamagadamañjane nasye ca yuñjyāt| tataḥ śastreṇa kākapadamavagāḍhaṃ mūrdhni vidhāya tatastasya-daṣṭasya, tasmin kākapade māṃsaṃ saśoṇitaṃ nyaset, athavā carma nikṣipet|</ab>
          <ab type="mula">tṛtīye vamitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet| --------------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīye maṇḍalināṃ vege vamitaḥ peyāṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">--------------------------------------------------------| atīkṣṇamagadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhe'tīkṣṇamagadaṃ padmakādiṃ vā gaṇaṃ (hṛ.sū. a. 15/12) yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">adye'vagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ| alābunā haredraktaṃ pūrvavaccāgadaṃ pibet||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rājīmatāṃ prathame vege'tiśayena pracchāyālābunā raktaṃ haret| pūrvavaccāgadaṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaṃ ca yojayet| --------------------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhe'ñjanamatitīkṣṇaṃ yojayedavapīḍaṃ ca| nanu, atra kecidvegā noditā eva| teṣu kiṃ vidheyam ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">--------------------------------------------------------| anukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvīkaroditām||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> akathiteṣu darvīkaroktāṃ kriyāṃ yojayet|</ab>
          <ab type="mula">garbhiṇībālavṛddheṣu mṛduṃ, vidhyetsirāṃ na ca| --------------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> garbhīṇyādiṣu mṛduṃ kriyāṃ yojayet| sirāṃ ca na vyadhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">--------------------------------------------------------| tvaṅmanohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūlajo nakhaḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ tandulavāriṇā| hanti sarvaviṣāṇyetadvajraṃ vajramivāsurān||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tvagādikamidaṃ jyeṣṭhāmbhasā pītaṃ sarvāṇi viṣāṇi hanti| vajrivajramivāsurānityupamālaṅkāraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam| phalatrikaṃ vyoṣaniśādvayaṃ ca vastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">bhujaṅgalūtonduravṛścikādyairvisūcikājīrṇagarajvaraiśca| ārtānnarān bhūtavidharṣitāṃśca svasthīkarotyañjanapānanasyaiḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bilvamūlādikaṃ chāgamūtreṇa suślakṣṇapiṣṭamañjanādibhirbhujaṅgādibhirārtān puruṣān bhūtopadrutāṃśca svasthayati| upajātivṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">pralepādyaiśca niḥśeṣaṃ daṃśādapyuddharedviṣam| bhūyo vegāya jāyet śeṣaṃ dūṣīviṣāya vā||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daṃśādapi-kiṃ punaḥ kāyāt, sarvaṃ viṣamuddharet| śeṣaṃ hi viṣaṃ punarvegāya sampadyate, dūṣīviṣāya vā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">viṣāpāye'nilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret| tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnehabastibhiḥ| samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣāpagame sati vāyuṃ kupitaṃ snehādibhirupakramet, tailādivarjitairvātanāśanaiḥ| pittaṃ pittajvaraharaiḥ kvāthaiḥ snehabastibhiścopakramet| āragvadhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15/17) samākṣikeṇa kaphamupācaret|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu prekṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam||89||</seg> sarpāṅgābhihate yuñjyāttathā śaṅkāviṣārdite| --------------------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sitādikaṃ mantrapūtajalena sahitaṃ pānam| prokṣaṇaṃ prakṛtatvānmantrapūtajalena vegaśo'ṅgaśaśca| tathā sāntvanaharṣaṇaṃ sarpāṅgābhihate yuñjyāt, śaṅkāviṣapīḍite ca yuñjyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">--------------------------------------------------------| karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇamauktikam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">vaiḍhūryaṃ gardabhamaṇiṃ picukaṃ viṣamūṣikām| himavadgirisambhūtāṃ somarājīṃ punarnavām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tathā droṇāṃ mahādroṇāṃ mānasīṃ sarpajaṃ maṇim| viṣāṇi viṣaśāntyarthaṃ vīryavanti ca dhārayet||92||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karketanādīni viṣāṇi ca vīryavanti viṣaśāntyarthaṃ dhārayet|</ab>
          <ab type="mula">chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau viśeṣataḥ| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ|93| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarpaviṣapratiṣedho nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chatravān jharjharahastaśca caret, viśeṣeṇa rātrau| tayoḥ chatrajharjharayoḥ, yathāsaṅkhyaṃ chāyāśabdābhyāṃ vitrastāḥ sarpāḥ praṇaśyanti, tasmādevamācaraṇīyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarpaviṣapratiṣedho nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 36||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="37" xml:id="ah.6.37">
          <head>kīṭālūtādiviṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣaprakramāt kīṭalūtādicikitsitaṃ vakti-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kīṭalūtādiviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sarpāṇāmeva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ| doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarpāṇāṃ-pūrvoktānāṃ, viṇmūtrādijāḥ kīṭā doṣaiḥ pṛthagyuktāstriprakārāḥ samuditaiśca yuktā iti catuḥ prakārāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula">daṣṭasya kīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ| -----------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> teṣu madhye vāyavyaiḥ-vātalaiḥ kīṭaiḥ, daṣṭasya daṃśastodarujādhiko bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| āgneyairalpasaṃsrāvo dāharāgavisarpavān||2||</seg> pakvapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśo'thavā| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āgneyaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṃśo'lpasrāvādimān syāt| pakvapīluphalanibhaḥ kharjūrasadṛśo vā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| kaphādhikarimandarujaḥ pakvodumbarasannibhaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādhikaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṃśo mandarujaḥ pakvodumbarasadṛśaḥ|</ab>
          <ab type="mula">srāvāḍhyaḥ sarvaliṅgastu vivarjyaḥ sānnipātikaiḥ| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sānnipātikaiḥ-tridoṣādhikaiḥ kīṭaiḥ, daṣṭasya daṃśaḥ srutyadhikaḥ sarvaliṅgaḥ| sa ca varjyo-nopakramaṇīyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| vegāśca sarpavacchopho vardhiṣṇurvisraraktatā||4||</seg> śirokṣigauravaṃ mūrcchā bhramaḥ śvāso'tivedanā| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vegāśca sarpavatkīṭeṣu syuḥ| tathā śvayathurvardhanasvabhāvo visraśoṇitatvaṃ ca mūrdhanetragurutvaṃ mūrcchādyāśca syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūrarocakaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇikādyāśca sarveṣāṃ daṃśānāṃ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇamādau dahati vahnivat| ūrdhvamārohati kṣipraṃ daṃśe paścāttu tiṣṭhati||6||</seg> daṃśaḥ sadyo'tiruk śyāvastudyate sphuṭatīva ca| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛścikasya tīkṣṇaṃ viṣaṃ bhavati| tacca prathamamagniriva dahati| upariṣṭādāśvevārohati| paścācca daṃśe tiṣṭhati| daṃśo vṛścikasambandhī sadyo'tirugādiḥ syāt| tudyate sphuṭatīva ca| tudyata iti karmakartari taṅ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| te gavādiśakṛtkothāddigdhadaṣṭādikothataḥ||7||</seg> sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> te-vṛścikāḥ, gavādiśakṛtkothāt viṣadigdhadaṣṭādi kothāt sarpakothācca sambhūtā yathāsaṅkhyaṃ mandaviśā madhyaviṣā mahāviṣāśca syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvāḥ rūkṣāḥ karburamecakāḥ||8||</seg> romaśā bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mandaviṣāḥ kīṭāḥ pītādiguṇāḥ| romaśā iti "lomādi" ityādinā śaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| dhūmrodarāstriparvāṇo madhyāstu kapilāruṇāḥ||9||</seg> piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śoṇitābhā------------| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhyaviṣāstu kapilādiguṇāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------mahāviṣāḥ| agnyābhā-dvyekaparvāṇo raktāsitasitodarāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mahāviṣā darbhadūrvāsadṛśā dviparvāṇa ekaparvāṇo vā| raktodarāḥ kecitkṛṣṇodarāḥ kecitsitodarāśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro jvarārditaḥ| khairvaman śoṇitaṃ kṛṣṇamindriyārthānasaṃvidan||11||</seg> <seg type="unit" n="12">svidyan mūrcchan viśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ| viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo vijahātyasūn||12||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> taiḥ-mahāviṣaiḥ, daṣṭaḥ san śūnajihvādiḥ syāt| tathedamidaṃ kurvannīdṛśaḥ san prāyaśo jīvitaṃ tyajati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ| sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭaromatām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">karoti sekamaṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca| uṣṭradhūmaḥ sa evokto rātricārācca rātrikaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ucciṭiṅgākhyo vṛściko vaktreṇa daśati| sādhyāddṛścikādatiriktavyathaḥ| tathā stambhaṃ karoti meḍhrasya| tathā hṛṣṭaromatāṃ-romaharṣaṃ, karoti| tathā daṃśaśca śiśirajaleneva sekamaṅgānāṃ vidhatte| sa evoṣṭradhūmakaḥ kathitaḥ| rātricaraṇācca rātrikaḥ sa evoktaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vātapittottarāḥ kīṭāḥ, ślaiśmikāḥ kaṇabhondurāḥ| prāyo vātolbaṇaviṣā vṛścikāḥ soṣṭradhūmakāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kīṭā vātapittādhikāḥ| kaṇabhondurāḥ śleṣmolbaṇāḥ| prāyeṇa vṛścikā vātolbaṇaviṣā uṣṭradhūmakāśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||16||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ jñāyate, tasya tasya doṣasya bheṣajairviparītaguṇaiḥ kriyāṃ vidadhīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">hṛtpīḍordhvānilastambhaḥ śirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe||17||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātike viṣe hṛtpīḍādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapītaśca paittike||18||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittolbaṇe saṃjñānāśādayaḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||19||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphādhikaṃ viṣaṃ chardyādibhirjānīyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātike viṣe piṇyākena vraṇalepo yojyaḥ, tailābhyaṅgaśca nāḍyādibhiśca svedo bṛṃhaṇaśca vidhiḥ smṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula">paittikaṃ stambhayetsekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pittādhikaṃ viṣaṃ sekādibhiratiśiśiraiḥ stambhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet||21||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślaiṣmikaṃ lekhanādyairjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā| svedālepanasekāṃstu koṣṇān prāyo'vacārayet||22||</seg> anyatra mūrcchitāddaṃśapākataḥ kothato'thavā| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kīṭānāṃ trividhānāṃ yathāsvaṃ trividhaiva cikitsā hitā| svedādīṃśca prāyeṇa koṣṇān kuryāt| mūrcchitaṃ naraṃ daṃśapākaṃ ca varjayitvā tathā daṃśakothaṃ ca hitvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaśca dhūpanam||23||</seg> viṣadaṃśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> narakacādayo dhūpanaṃ sarvasya viṣadaṃśasya paraṃ hitamiti bhagavān kāśyapo'vādīt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryātsaṃśodhanāni ca||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā viṣaghnaṃ vidhiṃ sakalaṃ vidadhyāt| saṃśodhanāni ca kuryāt|</ab>
          <ab type="mula">sādhayetsarpavaddaṣṭān viṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣograiḥ kīṭavṛścikairdaṣṭān sarpavatsādhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| tandulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā pibet||25||</seg> yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> trivṛtāṃ tandulīyakasamāṃ ghṛtena naraḥ pibet| evaṃ kīṭaviṣaiśca kampaṃ-kṣobhaṃ, na yāti| kailāsa iva vāyubhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhe sati kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ kīṭaviṣaghnaḥ|</ab>
          <ab type="mula">muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut| -----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mauktikalepaḥ śreṣṭhaḥ śophādighnaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| vacā hiṅgu viḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī||27||</seg> <seg type="unit" n="28">pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam| daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacādikadaśadravyanirmitatvāt daśāṅgamagadaṃ kāśyapena nirmitaṃ pītvā sarvaṃ kīṭaviṣaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet| vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ| siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vṛścikotthaṃ daṃśaṃ sadya eva cakratailena secayet| śāliparṇīsiddhena vā itareṇa-cakratailena, koṣṇena vā secayet| saindhavānvitena vā''jyena muhurmuhuḥ siñcet| kavoṣṇena kāñjikena dugdhasaindhavānvitena vā siñcet|</ab>
          <ab type="mula">upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko'jājyāḥ sasaindhavaḥ| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jīrakakalkaḥ saindhavayukto ghṛtena bhṛṣṭa upanāhaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet||31||</seg> rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ā- samantato, daṃśaṃ sveditaṃ pracchāya cūrṇai rajanyādijairgharṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam||32||</seg> lepaḥ sukhoṣṇaśca hitaḥ piṇyāko gomayo'pi vā| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bījapūrāmlagomūtrapiṣṭaṃ surasāpuṣpaṃ lepaḥ syāt| tathā sukhoṣṇaḥ piṇyāko gomayo vā lepo hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| pāne sarpirmadhuyutaṃ kṣīraṃ vā bhūriśarkaram||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pāne haiyaṃgavīnaṃ kṣaudrayuktaṃ, dugdhaṃ vā prabhūtasitaṃ, hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pārāpataśakṛt pathyā tagaraṃ viśvabheṣajam| bījapūrarasonmiśraḥ paramo vṛścikāgadaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pārāpataśakṛtādibhiḥ phalapūrarasasaṃyuktaḥ śreṣṭho vṛścikāgadaḥ|</ab>
          <ab type="mula">saśaivaloṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karabhadaṃṣṭrā śaivālayutā vṛścikaviṣaghnī| ["sasaindhavoṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam| manohvā saindhavaṃ hiṅgu mālatī pallavāni ca|| gośakṛdrasapiṣṭeyaṃ gulikā vṛścikārdite| laśuno maricaṃ hiṅgu surasaṃ viśvabheṣajam|| arkakṣīreṇa guṭikā vṛścikārditaśaṅkarī|" vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ. u. a. 43)| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| hiṅgunā haritālena mātuluṅgarasena ca||35||</seg> lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hiṅguharitāle sabījapūrarase lepāñjanābhyāṃ gulikā paraṃ vṛścikaviṣahṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| karañjārjunaśelūnāṃ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca||36||</seg> śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśalepanam| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karañjādīnāṃ puṣpāṇi mastunā daṃśalepaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| yo muhyati praśvasiti pralapatyugravedanaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tasya pathyāniśākṛṣṇāmañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam| sālābuvṛntaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanam||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo naro muhyatyādīn vidhatte, tathā dāruṇapīḍaḥ, tasya pathyādikaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sarvatra cogrāliviṣe pāyayeddadhisarpiṣī| vidhyetsirāṃ vidadhyācca vamanāñjananāvanam| uṣṇasnigdhāmlamadhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvasmin sudāruṇe vṛścikaviṣe dadhisarpiṣī pāyayet| sirāṃ ca vidhyet| vamanādikaṃ ca kuryāt| uṣṇaguṇādikaṃ ca bhojanaṃ vātaghnaṃ hitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nāgaraṃ gṛhakapotapurīṣaṃ bījapūrakaraso haritālam| saindhavaṃ ca vinihantyagado'yaṃ lepato'likulajaṃ viṣamāśu||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāgarādikamayamagado lepena vṛścikaviṣaṃ śīghraṃ parākaroti| svāgatāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">ante vṛścikadaṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛṣaṃ viṣe| viṣeṇālepayeddaṃśamucciṭiṅge'pyayaṃ vidhiḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-vṛścikadaṣṭānāmante bhṛśaṃ samudīrṇe viṣe viṣeṇa daṃśamālepayet| ucciṭiṅgasaṃjñe'pyeṣaiva cikitsā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">nāgapurīṣacchatraṃ rohiṣamūlaṃ ca śelutoyena| kuryādguṭikāṃ lepādiyamaliviṣanāśanī śreṣṭhā||42||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gajapurīṣacchatraṃ kattṛṇamūlaṃ ca śleṣmātakajalena guṭikāṃ vidadhīta| eṣā ca lepena paraṃ vṛścikaviṣaghnī| [āryā}</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">arkasya dugdhena śirīṣabījaṃ trirbhāvitaṃ pippalīcūrṇamiśram| eṣo'gado hanti viṣāṇi kīṭabhujaṅgalūtonduravṛścikānām||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arkakṣīreṇa śirīṣabījaṃ trīn vārān bhāvitaṃ pippalīrajoyutamagadaḥ kīṭādīnāṃ viṣāṇi hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śirīṣapuṣpaṃ sakarañjabījaṃ kāśmīrajaṃ kuṣṭhamanaḥśile ca| eṣo'gado rātrikavṛścikānāṃ saṃkrāntikārī kathito jinena||44||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirīṣakusumādikameṣo'gado rātrikavṛścikānāṃ viṣakrāntikṛd bhagavatā jinenoktaḥ| upajātivṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kīṭebhyo dāruṇtarā lūtāḥ ṣoḍaśa tā jaguḥ| aṣṭāviṃśatirityeke tato'pyanye tu bhūyasīḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">sahasraraśmyanucarā vadantyanye sahasraśaḥ| bahūpadravarupā tu lūtaikaiva viṣātmikā||46||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kīṭebhyo'pi ghorā lūtāḥ| tāśca munayaḥ ṣoḍaśasaṃkhyā adhyagīṣan| anye aṣṭāviṃśatirulūtā ityavocan| tato'pyapare bahutarā ācakhyuḥ| anye tu raveranucarāḥ sahasraśo vadanti| iti nānāmatamuktvā svamataṃ yuktyā sarvamatānugrāhi vakti| anekopadravasvabhāvatvenaikaiva lūtā viṣātmikā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">rūpāṇi nāmatastasyā durjñeyānyatisaṅkarāt| nāsti sthānavyavasthā ca doṣato'taḥ pracakṣate||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nāmnā yāni rūpāṇi, tāni tasyā atisaṅkarāddhetordurjñānāni| sthānavyavasthā'pi nāsti| tasmāddoṣavaśena bhaṇiṣyate|</ab>
          <ab type="mula">kṛcchrasādhyā pṛthagdoṣairasādhyā nicayena sā| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pṛthagdoṣairlūtā kṛcchrasādhyā, sannipātena cāsādhyā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| taddaṃśaḥ paittiko dāhatṛṭsphoṭajvaramohavān||48||</seg> bhṛśoṣmā raktapītābhaḥ kledī drākṣāphalopamaḥ| -----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasyā daṃśaḥ paittiko dāhādimān bhṛśoṣmā pītaraktābhaḥ kledavān drākṣāphalākāraḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------| ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ parūṣakaphalākṛtiḥ||49||</seg> nidrāṃ śītajvaraṃ kāsaṃ kaṇḍūṃ ca kurute bhṛśam| -----------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ślaiṣmiko lūtādaṃśaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuvarṇaḥ parūṣakaphalanibho nidrādīnatiśayena karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-----------------------------------------------| vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parvabhedajvarapradaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātiko daṃśaḥ paruṣasparśaḥ syāvastathā parvabhedajvarakṛt|</ab>
          <ab type="mula">tadvibhāgaṃ yathāsvaṃ ca doṣaliṅgairvibhāvayet| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tāsāṃ vibhāgaṃ doṣāṇāṃ lakṣaṇairyathāyogaṃ lakṣayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-----------------------------------------------| asādhyāyāṃ tu hṛnmohaśvāsahidhmāśirograhāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śvetapītāsitāraktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ| vepathurvamathurdāhastṛḍāndhyaṃ vakranāsatā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śyāvauṣṭhavaktradantatvaṃ pṛṣṭhagrīvāvabhañjanam| pakvajambūsavarṇaṃ ca daṃśātsravati śoṇitam||53||</seg> sarvā'pi sarvajā prāyo vyapadeśastu bhūyasā| -----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āsādhyāyāṃ lūtāyāṃ hṛnmohādyāḥ syuḥ| śvetādiguṇāḥ piṭikāstathā śvayathvādyāśca| daṃśād raktaṃ pakvajambūnibhaṃ sravati| saṃ-sarvā ca lūtā tridoṣajaiva| bāhulyena tu vyapadeśaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-----------------------------------------------| tīkṣṇamadhyāvaratvena sā tridhā hantyupekṣitā||54||</seg> saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt| -----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sā ca lūtā tīkṣṇādibhedena triprakārā| upekṣitā ca satī yathāsaṅkhyaṃ daśāhena pakṣeṇa ca hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">-----------------------------------------------| lūtādaṃśaśca sarvo'pi dadrumaṇḍalasannibhaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">sito'sito'ruṇaḥ pītaḥ śyāvo vā mṛdurunnataḥ| madhye kṛṣṇo'thavā śyāvaḥ paryante jālakāvṛtaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">visarpavāṃschophayutastapyate bahuvedanaḥ| jvarāśupākavikledakothāvadaraṇānvitaḥ||57||</seg> kledena yatspṛśatyaṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam| -----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaśca lūtādaṃśo dadrumaṇḍalākāraḥ sitādivarṇo mṛdurunnato madhye kṛṣṇavarṇaḥ śyāvavarṇo vā parito jālakavṛto visarpādimān syāt| tathā tapyate'nekarujaḥ| tathā jvarādiyutaḥ| tathā ca daṃśaḥ kledena yadyadaṅgaṃ spṛśet tatra tatra ca vraṇaṃ vidadhāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-----------------------------------------------| śvāsadaṃṣṭrāśakṛnmūtraśukralālānakhārtavaiḥ||58||</seg> aṣṭābhirudvamatyeṣā viṣaṃ vaktrādviśeṣataḥ| -----------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvāsādibhiraṣṭābhireṣā lūtā viṣamudvamati| vaktreṇa viśeṣeṇa|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-----------------------------------------------| lūtā nābherdaśatyūrdhvamūrdhvaṃ cādhaśca kīṭakāḥ||59||</seg> taddūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikārakṛt| -----------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nābherūrdhvaṃ lūtā daśati| ūrdhvamadhastācca kīṭā daśanti| daśatīti "daṃśasañjasvañjāṃ śapi" iti nalopaḥ| tayā-lūtayā dūṣitaṃ, vastrāsanādi śarīre lagnaṃ vikārakṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">-----------------------------------------------| dinārdhaṃ lakṣyate naiva daṃśo lūtāviṣodbhavaḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sūcīvyadhavadābhāti tato'sau prathame'hani| avyaktavarṇaḥ pracalaḥ kiñcitkaṇḍūrujānvitaḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lūtāviṣajo daṃśo dinārdhaṃ na lakṣyata eva| tataḥ-anantaraṃ, asau-daṃśaḥ, prathame dine sūcīvyadhatulya ābhāti| avyaktavarṇaḥ prakarṣeṇa calo manākkaṇḍūrugyutaśca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">dvitīye'bhyunnato'nteṣu piṭikairiva vā''citaḥ| vyaktavarṇo nato madhye kaṇḍūmān granthisannibhaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dvītīye'hanyabhyunnato'nteṣu piṭikairiva vā''cito vyaktavarṇo madhye nataḥ sakaṇḍūrgranthinibhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu sāsravaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tṛtīye'hani jvarānvito romāñcakṛdraktamaṇḍalaḥ śarāvākāro'dhikavyatho romakūpeṣu srāvavān|</ab>
          <ab type="mula">mahāṃścaturthe śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ| -----------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> caturthe vāsare mahāṃśchophastāpādikṛt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-----------------------------------------------| vikārān kurute tāṃstān pañcame viṣakopajān||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañcame dine tāṃstān-pūrvoktān, viṣakopajān vikārān vidhatte|</ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi----------------------| ------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ṣaṣṭhe dine marmāṇyaśnute|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------saptame hanti jīvitam| -----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptame divase jīvitaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">-----------------------------------------------| iti tīkṣṇaṃ viṣaṃ, madhyaṃ hīnaṃ ca vibhajedataḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iti-evaṃrūpaṃ, tīkṣṇaṃ viṣam| madhyaṃ hīnaṃ vā'to nirūpya lakṣayet|</ab>
          <ab type="mula">ekaviṃśatirātreṇa viṣaṃ śāmyati sarvathā| -----------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-sarvathā ekaviṃśatirātreṇa viṣaṃ śamaṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">-----------------------------------------------| athāśu lūtādaṣṭasya śastreṇādaṃśamuddharet||66||</seg> dahecca jāmbavauṣṭhādyairna tu pittottaraṃ dahet| -----------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-atheti maṅgale| kṛtamaṅgalasya lūtādaṣṭasya, ā-samantāt, daṃśaṃ kṣipraṃ śastreṇoddharet| jāmbvauṣṭhādibhiśca dahet, pittādhikaṃ varjayitvā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">-----------------------------------------------| karkaśaṃ bhinnaromāṇaṃ marmasandhyādisaṃśritam||67||</seg> prasṛtaṃ sarvato daṃśaṃ na chindīta dahenna ca| -----------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-karkaśādiguṇaṃ daṃśaṃ daṃśaṃ na chindyāt na ca dahet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">-----------------------------------------------| lepayeddagdhamagadairmadhusaindhavasaṃyutaiḥ||68||</seg> suśītaiḥ secayeccānu kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ| -----------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dagdhaṃ daṃśamagadairmākṣikasaindhavānvitairlepayet| paścāt kṣīrivṛkṣajaiḥ kaṣāyairatiśiśiraiḥ secayecca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">-----------------------------------------------| sarvato'paharedraktaṃ śṛṅgādyaiḥ sirayā'pi vā||69||</seg> sekalepāstataḥ śītā bodhiśleṣmātakākṣakaiḥ| -----------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvato raktaṃ visrāvayecchṛṅgādibhiḥ| anantaraṃ sekālepāśca śiśirā hitāḥ pippalādibhiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">-----------------------------------------------| phalinīdviniśākṣaudrasarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ||70||</seg> aśeṣalūtākīṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ| -----------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> phalinyādiko'yaṃ padmakasaṃjño'gadaḥ sārvakārmikaḥ| aśeṣakriyāsu(?) lūtākīṭānāṃ hitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">-----------------------------------------------| haridrādvayapattaṅgamañjiṣṭhānatakesaraiḥ||71||</seg> sakṣaudrasarpiḥ pūrvasmādadhikaścampakāhvayaḥ| -----------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> haridrādvayādibhiḥ kṣaudraghṛtānvitaścampakanāmā'gadaḥ pūrvasmādadhikaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">-----------------------------------------------| tadvadgomayaniṣpīḍaśarkarāghṛtamākṣikaiḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gośakṛnnīṣpīḍādibhiragadastadvat-pūrvaguṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">apāmārgamanohvāladārvīdhyāmakagairikaiḥ| natailākuṣṭhamaricayaṣṭyāhvaghṛtamākṣikaiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">agado mandaro nāma tathā'nyo gandhamādanaḥ| natarodhravacākaṭvīpāṭhailāpatrakuṅkumaiḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> apāmārgādibhiragado mandaro nāma| anyaśca-vakṣyamāṇo natādiḥ(dibhiḥ), gandhamādano nāma|</ab>
          <ab type="mula">viṣaghnaṃ bahudoṣeṣu prayuñjīta viśodhanam| -----------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bahudoṣeṣu nareṣu viṣaghnaṃ viśodhanaṃ prayuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">-----------------------------------------------| yaṣṭyāhvamadanāṅkollajālinīsinduvārikāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">kaphe jyeṣṭhāmbunā pītvā viṣamāśu samudvamet| śirīṣapatratvaṅmūlaphalaṃ vā'ṅkollamūlavat||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kaphe yaṣṭyāhvādīni tandulodakena pītvā viṣaṃ kṣipramudvamet| athavā śirīṣapatrādikamaṅkollamūlayutaṃ jyeṣṭhāmbhasā pītvodvamet|</ab>
          <ab type="mula">virecayecca triphalānīlinītrivṛtādibhiḥ| -----------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> triphalādibhirvirecayecca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">-----------------------------------------------| nivṛtte dāhaśophādau karṇikāṃ pātayed vraṇāt||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāhādāvupaśānte sati vraṇāt karṇikāṃ pātayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| trivṛtā saindhavaṃ dantī karṇikāpātanaṃ, tathā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">mūlamuttaravāruṇyā vaṃśanirlekhasaṃyutam| tadvacca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ dantīkaṭukadaugdhikam||79||</seg> rājakośātakīmūlaṃ, kiṇvo vā mathitodbhavaḥ| -----------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kusumbhakusumādikaṃ dantīparyantaṃ karṇikāyāḥ pātanaṃ varam| uttamāraṇīmūlaṃ vaṃśanirlekhanayuktaṃ vā| saindhavādikaṃ pūrvaguṇam| takrajo vā kiṇvaḥ-upariṣṭāt phenābhaḥ, pūrvaguṇaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">-----------------------------------------------| karṇikāpātasamaye bṛṃhayecca viṣāpahaiḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karṇikāpātanakāle ca viṣaghnairbṛṃhayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">snehakāryamaśeṣaṃ ca sarpiṣaiva samācaret| viṣasya vṛddhaye tailamagneriva tṛṇolupam||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lūtāyāmaśeṣaṃ snehane yatkāryaṃ-kartuṃ yogyaṃ, tad ghṛtenaiva kuryāt| yatastailaṃ viṣasya vṛddhaye, tṛṇolupamiva vahneḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">hrīberavaikaṅkatagopakanyāmustāśamīcandanaṭiṇṭukāni| śaivālanīlotpalavakrayaṣṭītvaṅgākulīpadmakarāṭhamadhyam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rajanīghanasarpalocanākaṇaśuṇṭhīkaṇamūlacitrakāḥ| varuṇāguruvilbapāṭalīpicumandāmayaśelukesaram||83||</seg> <seg type="unit" n="84">bilvacandananatotpalaśuṇṭhīpippalīniculavetasakuṣṭham| śuktiśākavarapāṭalibhārgīsinduvārakaraghāṭavarāṅgam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">pittakaphānilalūtāḥ pānāñjananasyalepasekena| agadavarā vṛttasthāḥ kugatīriva vārayantyete||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> hrīberādikamindravajrāvṛttam| rajanyādikaṃ vailālīyaṃ vṛttam| bilvādikaṃ svāgatāvṛttam| ete trayogadavarā vṛttasthāḥ pittaśleṣmānilalūtāḥ kramāt pānādibhiḥ kugatīriva vārayanti| āryā|</ab>
          <ab type="mula">rodhnaṃ sevyaṃ padmakaṃ padmareṇuḥ kālīyākhyaṃ candanaṃ yacca raktam| kāntāpuṣpaṃ dugdhinīkā mṛṇālaṃ lūtāḥ sarvā ghnanti sarvakriyābhiḥ|86| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kīṭalūtādiviṣapratiṣedho nāma sapta triṃśo'dhyāyaḥ|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rodhrādīni sarvābhiḥ-pānādibhiḥ kriyābhiḥ, sarvā lūtā ghnanti| śālinī| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne kīṭalūtādiviṣapratiṣedho nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 37||</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="38" xml:id="ah.6.38">
          <head>mūṣikālarkaviṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">-----------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣacikitsāprakramāt mūṣikālarkaviṣamupakramate-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto mūṣikālarkaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) lālanaścapalaḥ putro hasiraścikkiro'jiraḥ| kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo'sitaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">aruṇaḥ śabalaḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduraḥ| chucchundaro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lālanādibhedena daśāṣṭādhikā ityaṣṭādaśa mūṣikā bhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukradigdhaiḥ spṛśanti vā| yadaṅgamaṅgaistatrāsre dūṣite pāṇḍutāṃ gate||3||</seg> <seg type="unit" n="4">granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo'ruciḥ| śītajvaro'tiruksādo vepathuḥ parvabhedanam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">romaharṣaḥ srutirmūrcchā dīrghakālānubandhanam| śleṣmānubaddhabahvākhupotakacchardanaṃ satṛṭ||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> eṣāṃ mūṣikāṇāṃ yatra śukraṃ patati, śukradigdhairaṅgairvā yadaṅgaṃ spṛśanti, tasminnaṅge rakte dūṣite pāṇḍutvaṃ yāti sati granthyādayaḥ syuḥ| tathā tatprabhāvāt kaphānugatabahumūṣikapotakavamanaṃ satṛṭ syāt|</ab>
          <ab type="mula">vyavāyyākhuviṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaśca kupyati| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ākhuviṣaṃ vyavāyi-sakalaśarīravyāpanaśīlaṃ, tathā kṛcchraṃ-kṛchrasādhyaṃ, punaḥ punaśca kupyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| mūrcchāṅgaśophavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ||6||</seg> śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyalakṣaṇam| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrcchādayo'sādhyalakṣaṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| śūnabastiṃ vivarṇauṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam||7||</seg> chucchundarasagandhaṃ ca varjayedākhudūṣitam| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śūnabastiṃ vivarṇādharaṃ mūṣikanibhairgranthibhirvyāptaṃ chucchundaragandhatulyagandhaṃ ca mūṣikaviṣadūṣitaṃ nopakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| śunaḥ śleṣmolbaṇāṃ doṣāḥ saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṃ dhātūnāmatidāruṇam| lālāvānandhabadhiraḥ sarvataḥ so'bhidhāvati||9||</seg> srustapucchahanuskandhaḥ śiroduḥkhī natānanaḥ| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śunaḥ-sārameyasya, śleṣmādhikā doṣāḥ saṃjñāvahāni srotāṃsyāśritāḥ saṃjñāmapaharanto dhātūnāmatighoraṃ kṣobhaṃ kurvanti| saḥ-śvā, lālāyuto'ndhabadhiro dhvastapucchahanuskandhaḥ śiro duḥkhī natamukhaḥ sarvato dhāvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| daṃśastena vidaṣṭasya suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaratyasṛk||10||</seg> hṛcchirorugjvarastambhatṛṣṇāmūrcchādbhavo'nu ca| -----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tena-śunā, vidaṣṭasya daṃśaḥ suptaḥ-acetanaḥ, kṛṣṇaṃ raktaṃ sravati| paścād hṛtpīḍādyudbhūtiḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-----------------------------------------------| anenānye'pi boddhavyā vyālā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ||11||</seg> śṛgālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravṛkādayaḥ| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anena-daṃśādisvarūpeṇa, apare vyālāḥ-duṣṭāḥ, daṃṣṭrāprahāriṇaḥ śṛgālādaya evaṃ vedyāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledajvarabhramāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">viḍaharāgarukpākaśophagranthivikuñcanam| daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca||13||</seg> sarvatra saviṣe liṅgaṃ, viparītaṃ tu nirviṣe| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvatraiva saviṣe daṃśe kaṇḍvādayo liṅgam| nirviṣe ca daṃśe'to viparītaṃ lakṣaṇaṃ vidyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-----------------------------------------------| daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ kurvan vinaśyati||14||</seg> paśyaṃstameva cākasmādādarśasalilādiṣu| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yena prāṇinā daṣṭastacceṣṭārutaṃ kurvan mriyate| tameva daṣṭāraṃ, ādarśakādiṣu sahasā paśyan vinaśyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| yo'dbhyastrasyedadaṣṭo'pi śabdasaṃsparśadarśanaiḥ||15||</seg> jalasantrāsanāmānaṃ daṣṭaṃ tamapi varjayet| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yo jalebhyo'daṣṭo'pi santrasyet śabdasaṃsparśadarśanairhetubhiḥ, taṃ jalasantrāsasaṃjñaṃ daṣṭaṃ varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet||16||</seg> darpaṇonāthavā, tīvrarujā syātkarṇikā'nyathā| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ākhunā daṣṭamātrasya narasya sato daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet| darpaṇena vā dāhayet| anyathā-evamadagdhe sati, karṇikā dāruṇapīḍā syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| dagdhaṃ visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet||17||</seg> śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daṃśaṃ dagdhaṃ pracchitaṃ visrāvayet| śirīṣabījādibhiḥ pralepayecca|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------| agāradhūmamañjiṣṭhārajanīlavaṇottamaiḥ||18||</seg> lepo jayatyākhuviṣaṃ karṇikāyāśca pātanaḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> agāradhūmādiko lepo hyayaṃ mūṣikaviṣaṃ hanti| karṇikāṃ ca pātayati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| tato'mlaiḥ kṣālayitvā'nu toyairanu ca lepayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pālindīśvetakaṭabhībilvamūlaguḍūcibhiḥ| anyaiśca viṣaśophaghnaiḥ sirāṃ vā mokṣayeddrutam||20||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaramamlaiḥ kṣālayitvā'nu jalaiḥ kṣālayet| paścāt pālindyādibhiraparaiśca viṣaghnaiḥ śvayathughnaiśca lepayet| athavā śīghraṃ sirāṃ vyadhayet| pālindī-mālavikā trivṛt|</ab>
          <ab type="mula">chardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayorapi| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīlinīkvāthena chardanaṃ kāryam| śukākhyāṅkollayośca kvāthena vamanam| śukākhyaḥ-śirīṣaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| kośātakyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ jīmūtakasya ca||21||</seg> madanasya ca sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet| -----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kośātakyādīnāṃ phalāni sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">-----------------------------------------------| vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṃ va mūtrapeṣitam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pūrvakalpena pātavyaṃ sarvonduraviṣāpaham| virecanaṃ trivṛnnīlītriphalākalka iṣyate||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacādiṃ vā gomūtreṇa sañcūrṇya pūrvakalpena-dadhnā, pītvā sarvonduraviṣaṃ hanti| virecanaṃ trivṛtādikalka iṣyate|</ab>
          <ab type="mula">śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śirovirecane śirīṣasya sāraḥ phalaṃ ca yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| añjanaṃ gomayaraso vyoṣasūkṣmarajonvitaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomayarasaścūrṇīkṛtastrikaṭukānvito'ñjanam|</ab>
          <ab type="mula">kapitthatomayaraso madhumānavalehanam| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapitthagomayarasaḥ samākṣiko'valehanam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| tandulīyakamūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dviniśākaṭabhīraktāyaṣṭyāhvairvā'mṛtānvitaiḥ| āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tandulīyakamūlena pakvaṃ sarpiḥ pāne hitam| dviniśādibhirvā sādhitaṃ ghṛtaṃ pāne hitam| athavā'rkamūlena siddhaṃ ghṛtaṃ pāne hitam| athavā pañcakāpitthasiddhaṃ sarpiḥ pāne hitam| kapitthasyemāni kāpitthāni,-mūlatvakpatrapuṣpaphalāni pañca, pañca ca tāni kāpitthāni ca, taiḥ siddhaṃ pañcakāpittham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sinduvāraṃ nataṃ śigrubilvamūlaṃ punarnavā| vacāśvadaṃṣṭrājīmūtameṣāṃ kvāthaṃ samākṣikam||27||</seg> pibecchālyodanaṃ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sinduvārādīnāṃ kvāthaṃ samākṣikaṃ pibet| mūṣikaviṣapīḍito dadhnā śālyodanaṃ bhuñjānaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya vā pibet||28||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya mathitena pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">aṅkollamūlakalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ| pānālepanayoryuktaḥ sarvākhuviṣanāśanaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅkolamūlakalko vā chāgamūtreṇa piṣṭaḥ pānalepanayoryuktaḥ sarvākhuviṣahā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kapitthamadhyatilakatilāṅkollajaṭāḥ pibet| gavāṃ mūtreṇa, payasā mañjarīṃ tilakasya vā||30||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapitthabījādikaṃ gomūtreṇa pibet| kṣīreṇa vā tilakamañjarīṃ pibet|</ab>
          <ab type="mula">athavā sairyakānmūlaṃ sakṣaudraṃ tandulāmbunā| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sairyakamūlaṃ vā samākṣikaṃ jyeṣṭhāmbhasā pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| kaṭukālābuvinyastaṃ pītaṃ vā'mbu niśoṣitam||31||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā kaṭukālābuni jalaṃ nikṣiptaṃ rātristhitaṃ pītaṃ mūṣikaviṣanāśanaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sinduvārasya mūlāni biḍālāsthi viṣaṃ natam| jalapiṣṭo'gado hanti nasyādyairākhujaṃ viṣam||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sinduvāramūlādiko jalapiṣṭo'gado nasyādyairmūṣikaviṣaṃ hanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">saśeṣaṃ mūṣikaviṣaṃ prakupyatyabhradarśane| yathāyathaṃ vā kāleṣu doṣāṇāṃ vṛddhihetuṣu||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūṣikaviṣaṃ kiñciccheṣaṃ jaladonnatau kupyati| athavā vātādīnāṃ yathāsvaṃ kāleṣu vṛddhikāraṇeṣu prakupyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syurupakramāḥ| yathāsvaṃ ye ca nirdiṣṭāstathā dūṣīviṣāpahāḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatrāvasthāvaśādupakramāḥ sarve yathāyogaṃ prayojyāḥ syuḥ| ye ca dūṣīviṣaghnāḥ nirdiṣṭāste ca prayojyāḥ</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">daṃśaṃ tvalarkadaṣṭasya dagdhamuṣṇena sarpiṣā| pradihyādagadaistaistaiḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> alarkadaṣṭasya daṃśamuṣṇena ghṛtena dagdhamagadaistaistaiḥ pūrvoktaiḥ, lepayet| purāṇaṃ ca sarpiḥ pibet|</ab>
          <ab type="mula">arkakṣīrayutaṃ cāsya yojyamāśu virecanam| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> arkakṣīrānvitaṃ cāsya virecanaṃ kṣipraṃ yojyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| aṅkollottaramūlāmbu tripalaṃ sahaviḥpalam||36||</seg> pibetsadhattūraphalāṃ śvetāṃ vā'pi punarnavām| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aṅkollottaramūlajalaṃ palatrayamātraṃ saghṛtapalaṃ pibet| dhattūraphalayutāṃ śvetāṃ vā punarnavāṃ jalena pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| aikadhyaṃ palalaṃ tailaṃ rūpikāyāḥ payo guḍaḥ||37||</seg> bhinatti viṣamālarkaṃ ghanavṛndamivānilaḥ| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhṛṣṭatilacūrṇaṃ, tailaṃ, rūṣikāyāḥ-arkasya kṣīraṃ, guḍaḥ, ekatra miśritaṃ prakṛtatvājjalena pītaṃ viṣamalarkaṃ bhinatti| payodaughamiva vāyuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| samantraṃ sauṣadhīratnaṃ snapanaṃ ca prayojayet||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mantrānvitamauṣadhīratnayutaṃ snapanaṃ ca kārayet| ["aṣṭottaraśataṃ vārān siddhamantrābhimantritaiḥ| aṣṭottaraśatonmānaiḥ puṣpamālāvaguṇṭhitaiḥ|| gocarmamātrake lipte jvalite'gnau kuśāstṛte| sthaṇḍile saritastīre snānaṃ vā'sya catuṣpathe|| alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa| alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru mā cirāt|| svāheti mantro'larkārte sarvakarmasu śasyate|" iti vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ.u. a. 46)|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">catuṣpādbhirdvipādbhirvā nakhadantaparikṣatam| śūyate pacyate rāgajvarasrāvarujānvitam||39||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> catuṣpādbhiḥ-dantyaśvaprabhṛtibhiḥ prāṇibhiḥ, dvipādbhiḥ-manuṣyamayūrakukkuṭādibhiḥ, vā nakhaparikṣataṃ dantaparikṣataṃ ca śūyate pacyate ca rāgādyanvitam|</ab>
          <ab type="mula">somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapādikā| rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mūṣikālarkaviṣapratiṣedho nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ|38|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirādibhirlepo nakhadantaviṣaghnaḥ iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne mūṣikālarkaviṣapratiṣedho nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 38|| iti viṣatantraṃ nāma ṣaṣṭamaṅgaṃ samāptam</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="39" xml:id="ah.6.39">
          <head>rasāyanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā pūrvoktahetusambandhaṃ rasāyanādhyāyaṃ jigadiṣurāha ---- athāto rasāyanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalodayam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vāksiddhiṃ vṛṣatāṃ kāntimavāpnoti rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dīrghāyuḥprabhṛtīn rasāyanādadhigacchati| kasmādetāni rasāyanāllabhyante? ityāha-lābhopāya iti| yasmāt śreṣṭhānāṃ rasarudhirādīnāṃ yo lābhopāyaḥ, sa rasāyanamucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūrve vayasi madhye vā tatprayojyaṃ jitātmanaḥ| snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tat-rasāyanaṃ, jitātmanaḥ puruṣasyādye vayasi-atibālyātikrāntamātre, athavā madhyame vayasi prayojyam| kīdṛśasya puṃsaḥ ? snigdhetyādi| snigdhādiguṇayuktasya, tathā sarvathā adha upariṣṭācca śuddhasya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ| vājīkaro vā maline vastre raṅga ivāphalaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādaviśuddhe śarīre rāsāyano vidhirupayukto vājīkaro vopayukto niṣphalaḥ syāt| yathā maline vastre raṅgaḥ| malinaṃ hi vastraṃ na rajyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ mukhyaṃ vātātapikamanyathā||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> munayo rasāyanānāṃ prayogaṃ dviprakāraṃ jānanti| tatra mukhyaṃ kuṭīpraveśanirvṛttam| vātātapikamanyathā-amukhyamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pure prāpyopakaraṇe harmyanirvātanirbhaye| diśyudīcyāṃ śubhe deśe trigarbhāṃ sūkṣmalocanām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dhūmātaparajovyālastrīmūrkhādyavilaṅghitām| sajjavaidyopakaraṇāṃ sumṛṣṭāṃ kārayetkuṭīm||7||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kva tatkurvīta ? pure, prāpyopakaraṇīye, harmyaṃ-dhavalagṛhaṃ, nivātaṃ nirbhayaṃ ca yasmin tasmin, tathodīcyāṃ diśi, śubhe-durbhikṣamarakādirahite, kuṭīṃ trigarbhāṃ kārayet| prathamamekaṃ gṛham, tasyābhyantare dvitīyam, tasyābhyantare tṛtīyam, evaṃ trigarbhā| trayo garbhāḥ-antarāṇi, yasyā iti kṛtvā| tathā sūkṣmagavākṣām| tathā dhūmādibhiraviliṅghitāṃ-anākrāntām| tathā praguṇāni vaidyopakaraṇāni-bheṣajādīni, yasyāṃ tāṃ tathāvidhām| sumṛṣṭāṃ-upalepanādikaraṇena śuddhām|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha puṇye'hni sampūjya pūjyāṃstāṃ praviśecchuciḥ| tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">brahmacārī dhṛtiyutaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ| dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">devatānusmṛtau yukto yuktasvapnaprajāgaraḥ| priyauṣadhaḥ peśalavāgārabheta rasāyanam||10||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-kṛtamaṅgalaḥ, śubhe divase śuciḥ pūjyān-gurumitrādīn, sampūjya tāṃ-pūrvopavarṇitāṃ kuṭīṃ, praviśet| tasyāṃ kuṭyāṃ kṛtasanniveśaḥ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ| sukhī-arogaḥ| etacca bāhulyenoktam| śilājatucyavanaprāśādīnāṃ vyādhiṣvapyanujñātatvāt| tathā ca vakṣayati (ślo.142)-"na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayetprasahya|" iti| tathā (ślo.39)-"ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ| jarjarito'pyāsīnnārīnayananandanaḥ|| kāsaṃ śvāsaṃ kṣayaṃ śophaṃ vaisvaryaṃ ca vyapohati||" iti| punarjātabalaṃ iti prakṛtibalena yo balavānnāsīttasya saṃśodhanena balahīnatvena punarjātabalo bṛṃhaṇāhārādinā yadā, sa tadā rasāyanamārabhetetyarthaḥ| asañjātabalo hyutkṛṣṭavīryāṇāṃ rasāyanānāṃ vīryaṃ soḍhuṃ na kṣamata iti punarjātabala ityuktam| brahmacārītyuktaṃ nivṛttastrīsaṅgaparam| tathā jātasantoṣaḥ| śraddhāluralolupaśca| tathā dānarataḥ dayāditatparaḥ| tathā devatābhaktaḥ| yuktau svapnaprajāgarau yasya sa evam| tathā bheṣajānurāgavān madhuravacanaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām| haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet||11||</seg> snigdhasvinno naraḥ pūrvaṃ, tena sādhu viricyate| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> harītakyādikaṃ yogamuṣṇajalena prāk snigdhasvinno naraḥ pibet| tena yogena samyag viricyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| tataḥ śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam| dadyādyāvakamāśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā||13||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anantaraṃ, śuddhadehāya kṛtapeyādikakramāya ca trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā sarpiryutaṃ yāvakaṃ dadyāt| athavā purāṇaśakṛtaḥ śuddhiṃ yāvat tāvadyāvakaṃ sasarpiṣkaṃ dadyāt| trividhamalāpekṣayā trividhaṃ parijñānam,-hīnapurīṣasya trirātram, madhyapurīṣasya pañcarātram, utkṛṣṭapurīṣasya saptarātramiti| tathā hi [madhya]bahuvarcaskasya pañcarātreṇa saptarātreṇa vā malaḥ śuddhyati, alpamalasya trirātreṇaiva, iti trividhaṃ parijñānaṃ yuktam| bahutaramalasya bahutarairevāhobhiḥ śuddhiḥ syādityuktavān'āśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā' iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet| yasya yadyaugikaṃ paśyetsarvamālocya sātmyavit||14||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> evaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya narasya yasya yadrasāyanaṃ yaugikamupalabhyate, sātmyajño bhiṣak sarvamālocya tasya tadrasāyanamupāharet| ["haraṇāt sarvatogāṇaṃ yā'sāvuktā harītakī| pathyatvātsarvadhātūnāṃ pathyā, śivatayā śivā|| yasmādvijayate vyādhīn samagrān vijayā tataḥ| abhayaṃ sarvarogebhyo bhavatyāyuśca śāśvatam|| yataḥ śīlayatāmenāṃ teneyamabhayā smṛtā| navā vṛttā ghanā snigdhā gurvī majjati cāpsu yā|| bālasya sā prayoktavyā navanītasamanvitā| vāte sasarpirlavaṇā pitte saguḍaśarkarā|| kaphe sapippalīkṣaudrā sarvadā sā praśasyate|" iti vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ.u. a. 49)|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pathyāsahasraṃ triguṇadhātrīphalasamanvitam| pañcānāṃ pañcamūlānāṃ sārdhaṃ palaśatadvayam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">jale daśaguṇe paktvā daśabhāgasthite rase| āpothya kṛtvā vyasthīni vijayāmalakānyathā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vinīya tasminniryūhe yojayetkuḍavāṃśakam| tvagelāmustarajanīpippalyagurucandanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam| yaṣṭyāhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sitopalārdhabhāraṃ ca pātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ| dve ca tailāt pacetsarvaṃ tadagnau lehatāṃ gatam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyādviṃśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ| tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyād ghṛtabhājane||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yā noparundhyādāhāramekaṃ mātrā'sya sā smṛtā| ṣaṣṭikaḥ payasa cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| brahmaṇā vihitaṃ dhanyamidaṃ praśya rasāyanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tandrāśramāklamavalīpalitāmayavarjitāḥ| meghāsmṛtibalopetā babhūvuramitāyuṣaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhayānāṃ sahasramāmalakasahasratritayayutam| tathā pañcānāṃ pañcamūlānāṃ palaśatadvayaṃ sārdhaṃ salile daśaguṇe paktvā daśāṃśasthite rasa āpothya-mṛditvā, harītakyāmalakāni vyasthīni kṛtvā tasmin kvāthe prakṣipya kuḍavapramāṇaṃ tvagelādikaṃ cūrṇitaṃ yojayet| kanakaṃ-nāgakesaram| vyasthīnīti "napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| palaśatenādhikaṃ śarkarāyā ardhabhāram, ghṛtasya trīṇyāḍhakāni, dve cāḍhake tailāt, tatsarvaṃ vahnau pacet| tacca lehatāṃ gatamavatīrṇaṃ śītaṃ kṣaudraśataistribhirviṃśatyadhikairyuñjīta| viṃśairiti 'viṃśateḥ pūraṇe' iti pūraṇe'rthe ḍibhiḥ| 'viṃśaterḍit' iti ṭilope viṃśaśabdaḥ| anantaraṃ khajenāloḍitaṃ ghṛtabhāṇḍe nidadhyāt| yā-mātrā, ekamāhāraṃ-sāyaṃtanaṃ, noparundhyāt sā'sya rasāyanasya mātrā smṛtā| āhāramekamiti vacanācca prathamāhārakālasya rasāyanamātrayā'vaśyamuparodhaḥ kārya iti vedayati| asmiṃśca lehe jīrṇe ṣaṣṭikaḥ kṣīreṇa saha bhojanamiṣṭam| vaikhānasādayo brahmaṇā nirmitametadupayujya rasāyanaṃ tandrādivarjitā medhādiyutā amitajīvitāścābhūvan| dhanyamiti dhanāya hitam| nanu, rasāyanasya dhanārjanopāyatvābhāvāt kathaṃ dhanyatvam ? atra brūmaḥ| kārye kāraṇopacārādevamuktam| tathā hi rasāyanamidamāmayaghnatvādārogye ca sati medhāsmṛtyāyuktasya dhanāyodyamaṃ kurvato'vaśyaṃ dhanasampa[mprā]ttiriti yuktameva| nanu, āmayavarjaitā ityanenaivoktārthatvāt tandrādigrahaṇamavācyameva| atrācakṣamahe| āmayavarjite svāsthyānuvṛttikaraṇasāmarthyamasya rasāyanasyāvādīttantrakṛt| tandrādigrahaṇaṃ ca roganāśe'pyasya jyāyastvamiti pratipādanārtham| ["abhayāmalakabibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhe| vallīpalāśakarase dviguṇe kṣīre'ṣṭaguṇe ca vipaceta|| ghṛtasya kumbhaṃ madhukaṃ madhūkaṃ kākoliyugmaṃ ca balāṃ svaguptām| sakṣīraśuklāmṛṣabhaṃ sajīvaṃ sukhāmbupastacca pibedguṇāḍhyam|| (sam. u. a. 49)"]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">abhayāmalakasahasraṃ nirāmayaṃ pippalīsahasrayutam| taruṇapalāśakṣaradravīkṛtaṃ sthāpayedbhāṇḍe||24||</seg> <seg type="unit" n="25">upayukte ca kṣāre chāyāsaṃśuṣkacūrṇitaṃ yojyam| pādāṃśena sitāyāścaturguṇābhyāṃ madhughṛtābhyām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tadghṛtakumbhe bhūmau nidhāya ṣaṇmāsasaṃsthamuddhṛtya| prāhṇe prāśya yathānalamucitāhāro bhavetsatatam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ityupayuñjyāśeṣaṃ varṣaśatamanāmayo jarārahitaḥ| jīvati balapuṣṭivapuḥsmṛtimedhādyanvito viśeṣeṇa||27||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> abhayāmalakānāṃ sahasraṃ dṛḍhaṃ kaṇāsahasrānvitamajīrṇapalāśakṣāradravīkṛtaṃ bhājane sthāpayet| kṣāre copayukte sati chāyāyāṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ ca śarkarāyāścaturthāṃśena caturguṇābhyāṃ ghṛtamākṣīkābhyāṃ yojyam| etadghṛtakumbhe nidhāya bhūmau ṣaṇmāsasthitaṃ samuddhṛtya pūrvāhṇe yathāgni bhuktvā sātmyāhāraḥ sadā syāt| tisra āryāḥ| evametatsarvamupayujya saṃvatsaraśataṃ nīrogo jarārahito jīvati| viśeṣeṇa balādiyutaḥ| gītirāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nīrujārdrapalāśasya chinne śirasi tatkṣatam| antardvihastaṃ gambhīraṃ pūryamāmalakairnavaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">āmūlaṃ veṣṭitaṃ darbhaiḥ padminīpaṅkalepitam| ādīpya gomayairvanyairnirvāte svedayettataḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">svinnāni tānyāmalakāni tṛptyā khadennaraḥ kṣaudraghṛtānvitāni| kṣīraṃ śṛtaṃ cānu pibetprakāmaṃ tenaiva varteta ca māsamekam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">varjyāni varjyāni ca tatra yatnāt spṛśyaṃ ca śītāmbu na pāṇinā'pi| ekādaśāhe'sya tato vyatīte patanti keśā daśanā nakhāśca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">athālpakaireva dinaiḥ surūpaḥ strīṣvakṣayaḥ kuñjaratulyavīryaḥ| viśiṣṭamedhābalabuddhisattvo bhavatyasau varṣasahasrajīvī||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> nīrujo-jantvādibhiranupadruto, yaḥ palāśastasya śirasi chinne'ntardvihastamātraṃ tatkṣataṃ-suṣirīkṛtaṃ, gambhīraṃ navairāmalakaiḥ pūraṇīyam| pūrṇaṃ yāvaddarbhairveṣṭitaṃ padminīkardamena lepitaṃ tata āraṇyairgomayairādīpya nivāte svedayet| tāni cāmalakāni svinnāni kṣaudraghṛtayutāni tṛptyā puruṣaḥ khādet| paścāddugdhaṃ kvathitaṃ bahu pibet| tenaiva ca dugdhena māsamekaṃ varteta| indravajrā| rasāyanavidhau yānyuktāni kṣārādīni varjyāni tāni parihartavyāni yatnena| hastenāpi śiśiraṃ jalaṃ na sparśayitavyam| tato'sya rasāyanavidhāturekādaśe'hni vyatikrānte keśādayaḥ patanti| tato'lpakaireva dinai rūpavāṃstaruṇīviṣaya akṣayaśaktirgajasamānasāmarthya utkṛṣṭamedhādirasau bhavati| varṣasahasrajīvī ca| upajātī vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakotpalam| parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī| punarnavarddhikākolīkākanāsāmṛtādvayam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaikadhyaṃ palonmitam| jaladroṇe pacetpañca dhātrīphalaśatāni ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmādvyasthīnyāmalakāni ca| gṛhītvā bharjayettailaghṛtād dvādaśabhiḥ palaiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">matsyaṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet| snehārdhaṃ madhu siddhe tu tavakṣīryāścatuṣpalam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">pippalyā dvipalaṃ dadyāccaturjātaṃ kaṇārdhitam| ato'valehayenmātrāṃ kuṭīsthaḥ pathyabhojanaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ| jarājarjarito'pyāsīnnārīnayanandanaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| mūtraśukrāśrayān doṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bālavṛddhakṣatakṣīṇakṛśānāmaṅgavardhanaḥ| medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmatva- māyuḥprakarṣaṃ pavanānulomyam| strīṣu praharṣaṃ balamindriyāṇā- magneśca kuryādvidhinopayuktaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśamūlādikaṃ palonmitamaikadhyaṃ toyadroṇa āmalakaśatāni pañca pacet| tasmāccaturthāśaṃ rasaṃ vigatāsthīni cāmalakānyādāya tailaghṛtayoḥ pratyekaṃ dvādaśabhiḥ palairbharjayet| śarkarātulārdhenānvitaṃ tadetatsarvaṃ lehamiva pacet| snehasyārdhaṃ pakve śīte madhu tathā tavakṣīrīcatuṣpalaṃ kaṇādvipalaṃ kaṇārdhena caturjātaṃ ca dadyāt| ato-lehāt, mātrāṃ kuṭīsthitaḥ pathyānyaśnannava lehayet| iti-evaṃ prakāraḥ, ayaṃ cyavanaprāśākhyo lehaḥ| yaṃ lehaṃ, prāśya cyavanasaṃjño munirjarākrānto'pi taruṇīlocanarañjana asīt| ayaṃ lehaḥ kāsādīn vyapohati| "upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti taṅ| bālādīnāmaṅgavṛddhikṛt| medhādīṃśca vidadhyāt vidhinā rasāyanoktenopayukto'yam| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">madhukena tavakṣīryā pippalyā sindhujanmanā| pṛthaglohaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">sitayā vā samā yuktā samāyuktā rasāyanam| triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā||43||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhukena samā-tulyā, yuktā triphalā tathā samaiḥ sarvaiḥ, yuktā-upayuktā, rasāyanaṃ sarvarogaghnī medhādidā ca syāt| tavakṣīryādīnāṃ pratyekaṃ triphalāṅgatvena rasāyanāni nirupyāṇi| sindhujanmanā-saindhavena, lohāḥ-rūpyaṃ tāmraṃ sīsaṃ trapu aya iti pañca, taiḥ suvarṇena ca, pṛthagyuktā varā rasāyanamiti yojyam| madhusarpiṣetyekavacananirdeśād dvābhyāmapi yugapadyoga ekaṃ rasāyanaṃ vedyam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| rasaṃ guḍūcyāḥ sahamūlapuṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ayuṣpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṇḍūkaparṇīsvarasaṃ prayuñjīta, agnibalāpekṣayā| dugdhena madhuyaṣṭīcūrṇaṃ yuñjīta| tathā guḍūcyā rasaṃ prayuñjīta| tathā saha mūlapuṣpābhyāṃ vartate sahamūlapuṣpī, tasyāḥ śaṅkhapuṣpyāśca kalkaṃ prayuñjīta| ityetāni rasāyanānyāyuṣpradāni rogaghnāni balādi vardhanāni medhāyai hitāni ca| atiśayena śaṅkhapuṣpī medhyā| upajātī vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">naladaṃ kaṭurohiṇī payasyā madhukaṃ candanasārivogragandhāḥ| triphalā kaṭukatrayaṃ haridre sapaṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ supiṣṭaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtanalvaṇaṃ vipakvam| upayujya bhavejjaḍo'pi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> naladādibhiḥ supiṣṭaiḥ sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāttriguṇena śaṅkhapuṣpīrasena ghṛtasyāḍhakaṃ(sya droṇaṃ) kṣīrasahitaṃ vipakvaṃ praśya jaḍo'pi naro vāgmī śrutadharaḥ sapratibho nirāmayaśca syāt| aupacchandasike vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">paiṣyairmṛṇālabisakesarapatrabījaiḥ siddhaṃ sahemaśakalaṃ payasā ca sarpiḥ| pañcāravindamiti tatprathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣevyam||48||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mṛṇālādibhiḥ kalkaiḥ suvarṇaśakalānvitaṃ haiyaṃgavīnaṃ sakṣīraṃ pakvaṃ pañcāravindamiti pañcāravindāni yasminniti samāsaḥ, evamagre'pi kāryaḥ| etadghṛtaṃ naṣṭaśukrādibhirniṣevitavyam, etanniṣevaṇe naitāne syurityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">yannālakandadalakesaravadvipakvaṃ nīlotpalasya tadapi prathitaṃ dvitīyam| sarpiścatuṣkuvalayaṃ sahariṇyapatraṃ medhyaṃ gavāmapi bhavet kimu mānuṣāṇām||49||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadghṛtaṃ nīlotpalasya nālādimat kāñcanaśakalānvitaṃ sakṣīraṃ vipakvaṃ tadapi catuṣkuvalayaṃ prasiddham| gavāmapijaḍānāmapi, etanmedhyam| kiṃ punarmānuṣāṇām ? teṣāṃ samedhānāmatiśayenetyarthaḥ| vasantatilake vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī- matsyākṣakabrahmasuvarcalaindryaḥ| vaidehikā ca triyavāḥ pṛthaksyu- ryavau suvarṇasya tilo viṣasya||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sarpiṣaśca palamekata eta- dyojayetpariṇate ca ghṛtāḍhyam| bhojanaṃ samadhu vatsaramevaṃ śīlayannadhikadhīsmṛtimedhaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">atikrāntajarāvyādhitandrālasyaśramaklamaḥ| jīvatyabdaśataṃ pūrṇaṃ śrītejaḥkāntidīptimān||52||</seg> <seg type="unit" n="53">viśeṣataḥ kuṣṭhakilāsagulma viṣajavaronmādagarodarāṇi| atharvamantrādikṛtāśca kṛtyāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> brāmhyādayastriyavapramāṇāḥ pṛthak syuḥ| matsyākṣakaḥpattūraḥ| suvarṇasya yavau dbau| tila eko viṣasya| ghṛtasya ca palam| etadekato yojayet| jīrṇe cāsmin bheṣaje bahughṛtaṃ bhojanaṃ samākṣikaṃ yojayet| evaṃ varṣaṃ śīlayan vipulabuddhyādikaḥ syāt| upajātisvāgate vṛtte| jarādirahitaḥ pūrṇalakṣyādiko varṣaśataṃ jīvati| viśeṣeṇa kuṣṭhādayo'nena śāmyanti, atibalā vātāśca| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">śaranmukhe nāgabalāṃ puṣyayoge samuddharet| akṣamātraṃ tato mūlāccūrṇitātpayasā pibet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">lihyānmadhughṛtābhyāṃ va kṣīravṛttiranannabhuk| evaṃ varṣaprayogeṇa jīvedvarṣaśataṃ balī||55||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śaradādau puṣyanakṣatre nāgabalāmūlaṃ samuddharet| tasmānmūlāccūrṇitādakṣamātraṃ-karṣamātraṃ, dugdhena pibet, mākṣikājyābhyāṃ vā lihyāt, kṣīravartano'nannāśī| evaṃ varṣaprayogeṇa balavān san varṣaśataṃ jīvet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">phalonmukho gokṣurakaḥ samūla- śchāyāviśuṣkaḥ suvicūrṇitāṅgaḥ| subhavitaḥ svena rasena tasmā- nmātrāṃ parāṃ prāsṛtikīṃ pivedyaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kṣīreṇa tenaiva ca śālimaśnan jīrṇe bhavetsa dvitulopayogāt| śaktaḥ surūpaḥ subhagaḥ śatāyuḥ kāmī kukudmāniva gokulasthaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gokṣurakaḥ phalābhimukho mūlayutaśchāyāviśuṣkaḥ ślakṣṇacūrṇitaḥ svarasena subhābitaḥ| tasmāt-gokṣurakāt, mātrāṃ prāsṛtikīṃ parāṃ yaḥ kṣīreṇa pibet, pariṇate tasmin dugdhenaiva ca śālīn bhakṣayet, sa puruṣaḥ palaśatadvayopayogāt śaktyādiguṇaḥ syāt| upajātīndravajrāvṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">vārāhīkandamāRdrādraṃ kṣīreṇa kṣīrapaḥ pibet| māsaṃ niranno māsaṃ ca kṣīrānnādo jarāṃ jayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">tatkandaślakṣṇacūrṇaṃ vā svarasena subhāvitam| ghṛtakṣaudraplutaṃ lihyāttatpakvaṃ vā ghṛtaṃ pibet||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vārāhyāḥ-vṛddhadārakasya, mūlamatyārdraṃ dugdhena māsaṃ pibet| jīrṇe'pi kṣīrapo nirannaḥ syāt| aparaṃ ca māsaṃ kṣīrānnāśī san jarāṃ jayati| saṃ-tasyāḥ-vārāhyāḥ, mūlaṃ ślakṣṇacūrṇaṃ vā svarasena suṣṭhu bhāvitaṃ ghṛtamākṣikāplutaṃ lihyāt| tena vā mūlakalkena pakvaṃ ghṛtaṃ pibet pūrvaguṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadvadvidāryatibalābalāmadhukavāyasīḥ| śreyasīśreyasīyuktāpathyādhātrīsthirāmṛtāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">maṇḍūkīśaṅkhakusumāvājigandhāśatāvarīḥ| upayuñjīta medhādhīvayaḥ sthairyabalapradāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidāryādīṃśca pṛthak pṛthak tadvat-vṛddhadārakavat sarpirdugdha(rmadhu)yutān, medhādyāvahānupayuñjīta| tataścopayuktā vayaḥsthairyādipradāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">yathāsvaṃ citrakaḥ puṣpairjñeyaḥ pītasitāsitaiḥ| yathottaraṃ sa guṇavān vidhinā ca rasāyanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">chāyāśuṣkaṃ tato mūlaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ lihan| sarpiṣā madhusarpirbhyāṃ piban vā payasā yatiḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ambhasā vā hitānnāśī śataṃ jīvati nīrujaḥ| medhāvī balavān kānto vapuṣmān dīptapāvakaḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">tailena līḍho māsena vātān hanti sudustarān| mūtreṇa śvitrakuṣṭhāni pītastakreṇa pāyujān||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> citrako yathāyogaṃ puṣpaiḥ pītaiḥ śuklaiḥ kṛṣṇaiśca yathottaraṃ guṇavān veditavyaḥ| vidhinā ca prayukto rasāyanaṃ syāt| saṃ-tasmāccitrakāt mūlaṃ chāyāśuṣkaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ ghṛtena madhughṛtābhyāṃ vā lihyāt| payasā vā brahmacārī pibet| pānīyena vā hitānnabhojanaḥ san pibet| sukhī medhāvān balavān ramaṇīyo vapuṣmān dīptāgniḥ samāḥ śataṃ jīvati| saṃ-tailena līḍhaścitrako māsena dāruṇān vātān jayati| gomūtreṇa pītaḥ śvitrakuṣṭhāni hanti| takreṇa pīto'rśāṃsi jayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">bhallātakāni puṣṭāni dhānyarāśau nidhāpayet| grīṣme saṃgṛhya hemante svādusnigdhahimairvapuḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">saṃskṛtya tānyaṣṭaguṇe salile'ṣṭau vipācayet| aṣṭāṃśaśiṣṭaṃ tatkvāthaṃ sakṣīraṃ śītalaṃ pibet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">vardhayetpratyahaṃ cānu tatraikaikamaruṣkaram| saptarātratrayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param||68||</seg> <seg type="unit" n="69">ācatvāriṃśatastāni hrāsayeddvṛddhivattataḥ| sahasramupayuñjīta saptāhairiti saptabhiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">yantritātmā ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭīkabhojanaḥ| tadvattriguṇitaṃ kālaṃ prayogānte'pi cācaret||70||</seg> <seg type="unit" n="71">āśeṣo labhate'pūrvā vahnerdīptiṃ viśeṣataḥ| pramehakṛmikuṣṭhārśomedodoṣavivarjitaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhallātakāni suniṣpannāni grīṣme saṃgṛhya dhānyarāśau nidhāpayet| hemante madhurasnigdhaśītalaiḥ saṃskṛtaśarīrastānyaṣṭāvaṣṭaguṇe jale kvāthayet| tatkvāthamaṣṭāṃśaśeṣaṃ kṣīrasahitaṃ śītaṃ pibet| paścāttasmin pratidinaṃ caikaikaṃ bhallātakaṃ vardhayet-adhikīkṛtya kvāthayedityarthaḥ| saptarātratrayaṃ yāvat| saptarātratrayāt paratastrīṇi trīṇyaruṣkarāṇi catvāriṃśataṃ yāvadvardhayet| anantaraṃ tāni-aruṣkarāṇi, vṛddhivaddhrāsayet| iti-evaṃ, saptabhiḥ saptāhaiḥ sahasramupayuñjīta| yantritātmā puruṣo ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭikabhojanaḥ| tathaiva ca bhallātakaprayogānta ekaviṃśatisaptāhān ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭikabhojanaṃ kuryāt| evaṃ kṛtabhallātakaprayogo'pūrvāḥ-abhilaṣitā dayitāḥ, āśiṣo labhate, tathā viśeṣeṇa vahnipāṭavam| pramehādivarjitaśca syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">piṣṭasvedanamarujaiḥ pūrṇaṃ bhallātakairvijarjaritaiḥ| bhūminikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇamṛlliptam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">parivāritaṃ samantātpacettato gomayāgninā mṛdunā| tatsvaraso yaścyavate gṛhṇīyāttaṃ dine'nyasmin||73||</seg> <seg type="unit" n="74">amumupayujya svarasaṃ madhvaṣṭamabhāgikaṃ dviguṇasarpiḥ| pūrvavidhiyantritātmā prāpnoti guṇān sa tāneva||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> piṣṭaṃ śālicūrṇaṃ svedyate'sminniti piṣṭasvedanaṃ,- bhāṇḍam| tadarujaiḥ-dṛḍhaiḥ, bhallātakaistathā vijarjaritaiḥ pūrṇaṃ sat kṛtacchidraṃ bhūminikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇamṛttikayā liptamanantaraṃ gomayāgninā mṛdunā parivāritaṃ pacet| tatsvaraso yastatra dharānikhāte kumbhe patet, tamanyasminnahani gṛhṇīyāt| amuṃ-pūrvoktaṃ, svarasaṃ mākṣikāṣṭamabhāgaṃ dviguṇaghṛtaṃ pūrvavidhinā yantritātmā sannupayujya, tāneva-pūrvoktān, guṇān prāpnoti| āryāstisraḥ, madhyamā'tra mukhacapalā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni| ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena||75||</seg> <seg type="unit" n="76">jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagālitaśītam| tadrasaṃ punarapi śrapayeta kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe||76||</seg> <seg type="unit" n="77">sarpiḥ pakvaṃ tatra tulyapramāṇaṃ yuñjyātsvecchaṃ śarkarāyā rajobhiḥ| ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamaśnan anu pibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā| smṛtimatibalamedhāsattvasārairupetaḥ kanakanicayagauraḥ so'śnute dīrghamāyuḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suniṣpannāni bhallātakāni pākena paricyutānyāḍhakasammitāni iṣṭikācūrṇakaṇairghṛṣṭāni jalena prakṣālya, mārutena saṃśoṣya-na tvātape, tato jarjarāṇi jaladroṇe vipacet| pādaśeṣadhṛtagālitaṃ śītaṃ ca tadrasaṃ punarapi kṣīradroṇasahitaṃ pacet| [tatra-] tasmin pādaśeṣasthe, tulyapramāṇaṃ sarpiḥ pakvaṃ śarkarācūrṇena yutaṃ yathecchaṃ prakṛtyādivaśādyuñjīta| tacca khajaloḍanenaikībhūtaṃ dhānyamadhye saptarātraṃ suguptaṃ sthāpyam| indravajrāsvāgatāśālinyo vṛttāni| tamamṛtarasatulyapākaṃ yaḥ pūrvāhṇe prāśaṃ-lehaṃ, bhakṣayan paścādyatheṣṭaṃ jalaṃ kṣīraṃ māṃsarasaṃ vā pibati, sa smṛtyādiyutaḥ suvarṇaughagauro dīrghamāyuḥ prāpnoti| mālinī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">droṇe'ṃbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram| tiktāviṣādvayavarāgirijanmatārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhanibarhaṇāya||79||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> jaladroṇe vraṇakṛtāṃ bhallātakānāṃ śatatrayādvipakvāt kvāthasyāḍhake'vaśiṣṭe tilatailāḍhakaṃ tiktādibhiḥ pālikaiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ niḥśeṣakuṣṭhaniṣūdanāya paraṃ-śreṣṭham| vasantatilakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha| tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmalakatvagādibhirekādaśabhiḥ saha pratyekaṃ bhallātakamupayuktaṃ praśastaśarīrakaraṇakāraṇam| tathā paraṃ-atiśayena, medhyamāyuṣpradaṃ ca syāt| pṛthvīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bhallātakāni tīkṣṇāni suniṣpannāni dahanatulyāni tāni yathāvidhi prayuktānyamṛtatulyāni bhavanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghramagnibalapradam||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śleṣmottho rogaḥ sa nāsti, vibandhaśca sa kaścidapi na vidyate, yaṃ-rogaṃ vibandhaṃ vā, bhallātakaṃ drutataraṃ paṭutaradahanakaraṃ na hanyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">vātātapavidhāne'pi viśeṣeṇa vivarjayet| kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgnisevanam||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vātātapavidhāvapi bhallātakasya kulatthādīni viśeṣeṇa varjayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">vṛkṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ| vīcītaraṅgavikṣobhamārutoddhūtapallavāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tebhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgame| majjñaḥ phalebhyaścādāya śoṣayitvā'vacūrṇya ca||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tilavat pīḍayed droṇyāṃ, kvāthayedvā kusumbhavat| tattailaṃ sambhṛtaṃ bhūyaḥ pacedāsalilakṣayāt||86||</seg> <seg type="unit" n="87">avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet| snigdhasvinno hṛtamalaḥ pakṣāduddhṛtya tattataḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṃ pibet| mantreṇānena pūtasya tailasya divase śubhe||88||</seg> <seg type="unit" n="89">"majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya| śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛttataḥ| sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet||90||</seg> <seg type="unit" n="91">pañcāhāni pibettailamitthaṃ varjyān vivarjayan| pakṣaṃ mudgarasānnāśī sarvakuṣṭhairvimucyate||91||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tuvarasaṃjñā vṛkṣāstuvarakāḥ paścimasamudrataṭodbhūtāḥ| vīcītyādinā viśeṣaṇena toyanidhinikaṭataratvaṃ pratipādayati| tebhyo vṛkṣebhyo jaladāgame supakvāni phalāni gṛhṇīyāt| phalebhyo'pi majjño gṛhītvā śoṣayitvā suṣṭhu cūrṇayitvā ca tilavad droṇyāṃ pīḍayet| kusumbhavadvā kvāthayetj| tacca tailaṃ siddhaṃ punaḥ pacettoyakṣayaṃ yāvat| pakvaṃ cāvartāya karīṣe māsārdhaṃ nidhāpayet| yantrapīḍitaṃ tu prakṛtyaiva nistoyaṃ tailaṃ tadakvathitameva nidhāpayet| tataḥ-pakṣādanantaraṃ, tailamudddhṛtya snigdhasvinno hṛtadoṣo mantreṇānena majjasāretyādinā pavitritasya tailasya śubhadivase caturthena bhaktenāntarito'harmukhe karṣaṃ pibet| tena tailenāsya puṃsa ūrdhvamadhaśca punaḥ punardoṣā yānti| anantaramaparāhṇe'snehalavaṇāṃ yavāgūṃ śiśirāṃ pibet| itthaṃ-anena prakāreṇa, parihāryān pariharan pañca divasāni tailaṃ pibet| pakṣaṃ mudgarasānnabhojanaḥ sarvakuṣṭhairvimucyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam| nihitaṃ pūrvavatpakṣaṃ pibenmāsaṃ suyantritaḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tenābhyaktaśarīraśca kurvannāhāramīritam| | bhinnasvaraṃ raktanetraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmibhakṣitam| ] anenāśu prayogeṇa sādhayetkuṣṭhinaṃ naram||93||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadeva-tuvarāsthitailaṃ, khadirakvāthena triguṇena samyakpakvaṃ pūrvavat-karīṣe pakṣaṃ nihitaṃ, māsaṃ suyantritaḥ pibet| tena ca tailenābhyaktaśarīro bhojanaṃ pūrvoktaṃ mudgarasānnaṃ vidadhyāt| etena prayogeṇa śīghraṃ kuṣṭhavantaṃ puruṣamupakramet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirādvinā| pakṣaṃ māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam||94||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadeva-tuvarāsthitailaṃ, khadiramantareṇa ghṛtamadhuyutaṃ pakṣaṃ pītaṃ sanmāṃsarasāhāraṃ naraṃ dviśatāyuṣaṃ vidhatte|0</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam| | valīpalitanirmuktaṃ sthirasmṛtikacadvijam| ] vapuṣmataṃ śrutadharaṃ karoti triśatāyuṣam||95||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadeva tailaṃ nasye pañcāśadvāsarān sevitaṃ varaśarīraṃ śrutadharaṃ trivarṣaśatāyuṣaṃ puruṣaṃ karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet||96||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pañca pippalīrathavā saptāṣṭau vā daśa vā mākṣikasarpirbhyāṃ rasāyanaguṇamabhilaṣya varṣamekaṃ prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||97||</seg> prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| -----------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> palāśakṣārabhāvitāḥ pippalyaḥ sarpiṣā bharjitā mākṣikānvitāstisraḥ pūrvāhṇe, tisro bhuktvā, tisro bhojanasyāgre, prayojyāḥ rasāyanaguṇaṃ kāmayamānena|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">-----------------------------------------------| kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">vardhayetpayasā sārdhaṃ tathaivāpanayetpunaḥ| jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā||99||</seg> <seg type="unit" n="100">pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam| piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhyabalairnaraiḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="1">| śītīkṛtā hīnabalairvīkṣya doṣāmayān prati| ]||1||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> daśa dināni daśapaippalikaṃ dinaṃ kramavṛddyā kṣīreṇa saha yojayet, vardhamānā daśa pippalīḥ prayojayedityarthaḥ| tathaiva daśapaippalikaṃ dinaṃ payasā sahāpanayet| pariṇatabheṣajaśca ṣaṣṭikaṃ dugdhaghṛtenādyāt| ayaṃ-evaṃprakāraḥ, sahasrapippalīnāṃ prayogo rasāyanaṃ syāt| tāḥ-pippalyaḥ, piṣṭāḥ satyo balavadbhirnaraiḥ pātavyāḥ, madhyabalairnaraiḥ kvathitāḥ peyāḥ|</ab>
          <ab type="mula">tadvacca chāgadugdhena dve sahasre prayojayet| -----------------------------------------------|101|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tadvacceti anenaiva krameṇa chāgakṣīreṇa saha dve sahasre prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">-----------------------------------------------| ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān||101||</seg> <seg type="unit" n="102">yakṣmamehagrahaṇyarśaḥpāṇḍutvaviṣamajvarān| ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam||102||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhiḥ-pūrvoktaiḥ prayogaiḥ, pippalya upayuktāḥ kāsādīṃśchophādīṃśca jayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">bilvārdhamātreṇa ca pippalīnāṃ pātraṃ pralimpedayaso niśāyām| prātaḥ pibettatsalilāñjalibhyāṃ varṣaṃ yatheṣṭāśanapānaceṣṭaḥ||103||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> pippalīkarṣadvayamātreṇa niśāyāṃ lohapātraṃ limpet| tacca jalāñjaliyugena prātaḥ pibet saṃvatsaraṃ svecchābhojanapānakriyaḥ| etacca rasāyanaṃ pūrvaguṇam| indravajrā vrattam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">śuṇṭhīviḍaṅgatriphalāguḍūcī- yaṣṭīharidrātibalābalāśca| mustāsurāhvāgurucitrakāśca saugandhikaṃ paṅkajamutpalāni||104||</seg> <seg type="unit" n="105">dhavāśvakarṇāsanabālapatra- sārāstathā pippalivat prayojyāḥ| lohopaliptāḥ pṛthageva jīve- tsamāḥ śataṃ vyādhijarāvimuktaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuṇṭhyādīn pṛthageva pippalīriva lohopaliptānupayujya varṣaśataṃ rogajarārahito jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">kṣīrāñjalibhyāṃ ca rasāyanāni yuktānyamūnyāyasalepanāni| kurvanti pūrvoktaguṇaprakarṣa- māyuḥprakarṣaṃ dviguṇaṃ tataśca||106||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> amūni-pūrvoktāni rasāyanāni, lohalepanāni kṣīrāñjalibhyāṃ-dugdhapalāṣṭakena, upayuktāni pūrvoktaguṇātiśayamāyuḥ prakarṣaṃ ca tato dviguṇaṃ vidadhati| ādyante indravajrākhye, madhyamaṃ tūpajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">asanakhadirayūṣairbhāvitāṃ somarājīṃ madhughṛtaśikhipathyālohacūrṇairupetāṃ| śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃ- styajati mitahitāśī tadvadāhārajātān||107||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asanādikvāthena bhāvitāṃ bākucīṃ mākṣikādibhiryuktāṃ varṣamavilahan pāriṇāmān-vayaḥpariṇatijān, vikārān jahāti| tathā hitamitabhojana āhārajān vikārāṃstyajati| mālinī|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">tīvreṇa kuṣṭhena parītamūrti- ryaḥ somarājīṃ niyamena khādet| saṃvatsaraṃ kṛṣṇatiladvitīyāṃ sa somarājīṃ vapuṣā'tiśete||108||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāruṇena kuṣṭhena vyāptadeho yaḥ śaśāṅkalekhāṃ kṛṣṇatilayutāṃ niyamena vatsaraṃ bhakṣayet, sa candrakāntiṃ śarīreṇa jayet| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">ye somarājyā vituṣīkṛtāyā- ścūrṇairūpetāt payasaḥ sujātāt| uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte||109||</seg> <seg type="unit" n="110">kuṣṭhinaḥ śīryamāṇāṅgāste jātāṅgulināsikāḥ| bhānti vṛkṣā iva punaḥ prarūḍhanavapallavāḥ||110||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye puruṣā vituṣīkṛtāyā indurājyāścūrṇairyuktāt kṣīrāt sujātāt sāraṃ-navanītākhyaṃ, uddhṛtya mākṣikeṇa saha lihanti, paścāt tadeva takraṃ ca ye pibanti, te kuṣṭhavantaḥ śīryamāṇaśarīrāḥ samudbhūtāṅgulighrāṇāḥ śobhante| tarava iva bhūyaḥ sañjātapratyagrapallavāḥ| indravajrā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">| śītavātahimadagdhatanūnāṃ stabdhabhagnakuṭilavyathitāsthnām| bheṣajasya pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhirato laśunasya||1||</seg> <seg type="unit" n="111">] rāhoramṛtacauryeṇa lūnādye patitā galāt| amṛtasya kaṇā bhūmau te rasonatvamāgatāḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">dvijā nāśnanti tamato daityadehasamudbhavam| sākṣādamṛtasambhūtergrāmaṇīḥ sa rasāyanam||112||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha laśunakalpamācaṣṭe- saṃ-svarbhānoramṛtāpaharaṇāparādhena kaṇṭhācchinnādye'mṛtasya bindavo dharitryāṃ patitāste laśunatvaṃ prāptāḥ| ya(a)-asmāddhetoḥ, daityadehotthaṃ laśunamato dvijā na bhakṣayanti| sākṣāccāmṛtasambhūtatvāddhetorasau rasono rasāyanaṃ grāmaṇīḥ śreṣṭhaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">śīlayellaśunaṃ śīte, vasante'pi kapholbaṇaḥ| ghanodaye'pi vārtātaḥ, sadā vā grīṣmalīlayā||113||</seg> <seg type="unit" n="114">snigdhaśuddhatanuḥ śītamadhuropaskṛtāśayaḥ| taduttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājitaḥ||114||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śīte-hemantaśiśirayoḥ, laśunaṃ śīlayet| kaphādhiko vasante'pi śīlayet| vātottaro varṣāsvapi śīlayet| sarvadaiva vā vātārtau grīṣmartucaryācaraṇena śīlayet| kīdṛśaḥ san ? snigdhā śuddhā ca tanuryasya sa evam| tathā śītalairmadhuraiścopaskṛtaḥ-saṃskṛtaḥ, āśayo yasya sa evam| tathā tasya-laśunasya, śekharakarṇapūrābhyāṃ maṇḍitā anucarāḥ-sevakāḥ, aṅgaṇe yasya sa tathā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">tasya kandān vasantānte himavacchakadeśajān| apanītatvaco rātrau timayenmadirādibhiḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tatkalkasvarasaṃ prātaḥ śucitāntavapīḍitam| madirāyāḥ sūrūḍhāyāstribhāgena samanvitam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā| tatkāla eva vā yuktaṃ yuktamālocya mātrayā||117||</seg> <seg type="unit" n="118">tailasarpirvasāmajjakṣīramāṃsarasaiḥ pṛthak| kvāthena vā yathāvyādhi rasaṃ kevalameva vā||118||</seg> pibedgaṇḍūṣamātraṃ prāk kaṇṭhanāḍīviśuddhaye| -----------------------------------------------|119|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasya-laśunasya, kandān vasantaṛtajāṃstathā himaveddeśajāṃśchakadeśajān vā uddhṛtatvaco rātrau madirābījapūrarasādibhistimayet-kledayet| tatkalkasya svarasaṃ dhautavastrapīḍitaṃ madirāyāḥ suruḍhāyāstribhāgena yutaṃ, madyādervā tribhāgena yutaṃ, athavā tasminneva kāle surādibhiryutaṃ, mātrayā-deśakālāturādyapekṣiṇyā, ālocya-nirūpya, tailādibhirvā pṛthak yuktaṃ yadi vā kvāthena yathāvyādhivaśādyuktaṃ, kevalameva vā rasaṃ, prāk-pūrvaṃ, gaṇḍūṣamātraṃ pibet galanāḍīviśodhanāya|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">-----------------------------------------------| pratataṃ svedanaṃ cānu vedanāyāṃ praśasyate||119||</seg> śītāmbusekaḥ sahasā vamimūrcchāyayormukhe| -----------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vedanāyāṃ satyāṃ satataṃ svedanaṃ śreṣṭham| tathā vamau mūrcchāye ca sahasā-jhaṭityeva, śītalajalaseko mukhe śasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">-----------------------------------------------| śeṣaṃ pibet klamāpāye sthiratāṃ gata ojasi||120||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śeṣaṃ rasaṃ klānterapagama ojasi sthairyaṃ prāpte sati pibet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">vidāhaparihārāya paraṃ śītānulepanaḥ| dhārayetsāmbukaṇikā muktākarpūramālikāḥ||121||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidāhopaśāntaye'tiśītānulepanaḥ syāt| tathā muktāmālikāḥ karpūtamālikāśca sajalakaṇā dhārayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">kuḍavo'sya para mātrā tadardhaṃ kevalasya tu| palaṃ piṣṭasya tanmajjñaḥ sabhaktaṃ prāk ca śīlayet||122||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> asyottamā mātrā surāsahitasya kuḍavaḥ| kevalasya tu rasasya kuḍavārdhaṃ paraṃ mātrā| tanmajjñaḥ piṣṭasya palaṃ parāmātrā| sabhaktaṃ prāk cāhārāt tacchīlayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">jīrṇaśālyodanaṃ jīrṇe śaṅkhakundendupāṇḍuram| bhuñjīta yūṣaiḥ payasā rasairvā dhanvacāriṇām||123||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> purāṇaśālibhaktaṃ pariṇate śaṅkhādivat sitaṃ yūṣādibhiḥ sātmyādivaśāt bhuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">madyamekaṃ pibettatra tṛṭprabandhe jalānvitam| amadyapastvāranālaṃ phalāmbu parisikthakām||124||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra ca tṛṣi jātāyāṃ kevalaṃ madyaṃ jalayutaṃ pibet| amadyapastu naro dhānyāmlādīni pibet| parisikthikā-saṭṭakaviśeṣaḥ, kiṭṭiriti kvacitprasiddhā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">tatkalkaṃ vā samaghṛtaṃ ghṛtapātre khajāhatam| sthitaṃ daśāhādaśnīyāttadvadvā vasayā samam||125||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> athavā tasya-laśunasya, kalkaṃ tulyaghṛtaṃ khajenāloḍitaṃ ghṛtabhāṇḍe sthitaṃ daśāhādūrdhvaṃ bhuñjīta| tathaiva vasayā saha sthitaṃ daśāhādūrdhvaṃ bhuñjīta|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">vikañcukaprājyarasonagarbhān saśūlyamāṃsān vividhopadaṃśān| nimardakān vā ghṛtaśuktayuktān prakāmamadyāllaghu tucchamaśnan||126||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vikañcuko-vigatatvag, yaḥ prājyaḥ-prabhūto laśunaḥ, sa garbho yeṣāṃ tāṃstathāvidhān, tathā sahaśūlyamāṃsena saśūlyamāṃsān, tathā nānāvidharucakān, īdṛśān vā nimardakān ghṛtaśuktakānvitān, yathecchaṃ laghu tathā tucchaṃ-alpaṃ, bhuñjānaḥ| upendravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">pittaraktavinirmuktasamastāvaraṇāvṛte| śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ laśunātparam||127||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vāte laśunātparamanyad dravyaṃ na vidyate| kimbhūte ? pittaraktavihīnasakalāvaraṇāvṛte| śuddhe-kevale vā, pavane'paraṃ dravyaṃ na vidyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">priyāmbuguḍadugdhasya māṃsamadyāmlavidviṣaḥ| atitikṣorajīrṇaṃ ca rasono vyāpade dhruvam||128||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laśunaṃ priyajalādernarasya, māṃsādidveṣiṇaḥ, tathā'jīrṇamatitikṣoḥ, niścayena vyāpattaye syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">pittakopabhayādante yuñjyānmṛdu virecanam| rasāyanaguṇānevaṃ paripūrṇān samaśrute||129||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> laśunaprayogānte ca pittakopabhayāt mṛdu-atīkṣṇaṃ virecanaṃ ca kārayet| evaṃ-anena prakāreṇa yukte rasone, rasāyanaguṇān paripūrṇān prāpnoti| [ "āmāmbupānekṣuvikāramatsyayānādhvavātātapabhāṣyacintāḥ| svapnaṃ divā jāgaraṇaṃ niśāsu piṣṭaṃ vyavāyaṃ dadhi cātra necchet|| pāṇḍūdaroraḥkṣataśophatṛṣṇāpānātyayacchardiviṣavraṇeṣu| paitte vikāRre'kṣigade'tisāre kṣāme śarīre ca sa varjanīyaḥ||" iti vṛddhavāgbhaṭāt| rasonasyopari etāni viruddhāni| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">adhunā śilājatukalpaṃ brūte---- grīṣme'rkataptā girayo jatutulyaṃ vamanti yat| hemādiṣaḍdhāturasaṃ procyate tacchilājatu||130||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> grīṣme ṛtau girayo ravitaptā jatutulyaṃ yat vamantikṣaranti, suvarṇādayaśca te ṣaḍdhātavaśca teṣāṃ rasaṃ, tat śilājatu gadyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">sarvaṃ ca tiktakaṭukaṃ nātyuṣṇaṃ kaṭu pākataḥ| chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ tatra praśasyate||131||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> sarvaṃ-ṣaḍdhātujamapi, girijaṃ tiktakaṭukaṃ na cātiśayenoṣṇaṃ pāke kaṭukaṃ chedanaṃ ca viśeṣeṇa| tatra madhye lauhaṃ śilājaṃ praśasyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">gomūtragandhi kṛṣṇaṃ guggulvābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ mṛdu guru ca śilājatu śreṣṭham||132||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gomūtragandhyādiguṇaṃ śilājatu varaṃ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusmaran bhāvayedayaḥpātre| prāk kevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">samagirijamaṣṭaguṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye| tanniryūhe'ṣṭāṃśe pūtoṣṇe prakṣiped girijam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ| svaiḥ svairevaṃ kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavetsapta||135||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyādhiśca vyādhitaśca tayoḥ sātmyaṃ-upaśayaṃ, samanusmaran lohapātre girijaṃ bhāvayet| katham ? ityāha-pūrvaṃ kevalajalena dhautaṃ tataḥ śuṣkaṃ sat kvāthairbhāvanīyam| saṃ-samaṃ girijaṃ yasmin bhāvanauṣadhe tadevamaṣṭaguṇe jale niḥkvāthyam| tatkvāthe'ṣṭāṃśaśeṣe pūtoṣṇe sati śilājatu prakṣipet| tatsamarasatāṃ prāptaṃ śuṣkaṃ punā rase prakṣipet| evaṃ svaiḥ svaiḥ kvāthaiḥ sapta vārān bhāvanīyam| āryāścatasraḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktakasādhitam| tryahaṃ yuñjīta girijamekaikena tathā tryaham||136||</seg> <seg type="unit" n="137">phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca| yogaṃ yogyaṃ tatastasya kālāpekṣaṃ prayojayet||137||</seg> <seg type="unit" n="138">śilājamevaṃ dehasya bhavatyatyupakāram| guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaṃ na ca||138||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha girijamevaṃ bhāvayitvā snigdhasya śuddhasya ca narasya tiktakasādhitaṃ ghṛtaṃ divasatrayamupayuñjīta| nanu, yadi snigdhaśuddha evāsau, tatkimiti punaḥ sarpiryujyate ? brūmaḥ| kṛtaghṛtasya śilājatuvidhānaṃ sutarāṃ śastam| tathā coktam-"yathā hi kavacī śastraṃ parebhyaḥ sahate'dhikam| tathā snehādhike gātre sevyamānaṃ śilājatu||" ityādi| tathā ekaikena vakṣyamāṇena saha, śailajaṃ tryahamupayuñjyāt| triphalāyāḥ kvāthena tryahaṃ, paṭolyāśca kvāthena tryahaṃ, madhuyaṣṭyāśca kvāthena tridivasam| anantaraṃ yogyaṃ yogaṃ kālādīnapekṣya prayojayet| evaṃ anena vidhinā, girijaṃ yuktaṃ śarīrasyopakārakataraṃ syāt| sakalān guṇān vidhatte| aksmādeva ca vyāpadaṃ na karoti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">ekatrisaptasaptāhaṃ karṣamardhapalaṃ palam| hīnamadhyottamo yogaḥ śilājasya kramānmataḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-ekaṃ saptāhaṃ trisaptāhaṃ saptasaptāhamiti kālayogaḥ, karṣamardhapalaṃ palamiti mātrāyogaḥ, iti dvaye'pyatra yathākramaṃ hīnamadhyottamatvam| ekaśca trayaśca sapta ca teṣāṃ saptāhamiti samāsaḥ| muninā'pyuktam (ca. ci. a. 1 pā. 3/54)- "prayogaḥ saptasaptāhāstraya ekaśca kālataḥ| nirdiṣṭastrividhastasya varo madhyo'varastathā|| palamardhapalaṃ karṣaṃ mātrā tasya tridhāmatā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam| yuktaṃ vyastaiḥ samastairvā tāmrāyorūpyahemabhiḥ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">kṣīreṇāloḍitaṃ kuryācchīghraṃ rāsāyanaṃ phalam| kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃśca sadātyajet||141||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃskṛtaṃ-pavanādiharairdravyairbhāvitaṃ, saṃskṛte dehe-snehanaśodhanaiḥ kṛtasaṃskāre śarīre, śilājatu prayuktaṃ prayuktaṃ tāmrādibhiḥ samuditairvyastairvā yuktaṃ dugdhenāloḍitaṃ kṣiprameva rasāyanaphalaṃ vidadhyāt| kulatthādīni kṛtatatprayogaḥ sadaiva jahyāt| kharaṇāde kākamācīkapotau na varjitau| tadvacanaṃ hi-"śuṣkāmiṣaṃ viruḍhaṃ piṣṭaṃ śuktam vidāhi guru cānyat| pānāśanaṃ kulatthān viśeṣato varjayeccātra||" ityādi| muninā'pi naitau varjitau| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 1 pā.3/62) _"śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayetsarvakāleṣu kulatthāṃśca sadā tyajet||" iti| vidāhyādivarjanaṃ rasāyanakālād dviguṇaṃ kālaṃ vidheyam| kulatthāṃśca yāvajjīvamityeke| anye tu vadanti sadāśabdena saṃvatsara ucyate| yato ya ete ṣaḍ ṛtavaḥ| etāvāneva kālo, na ṣāḍ ṛtuvyatirikto'nyaḥ kālo'stīti teṣāmayamabhiprāyaḥ| nanu, vidāhigurvādibhyaḥ kimiti kulatthānāmadhikaḥ parihāra iṣyate ? brūmaḥ| pāṣāṇabhede kulatthānāmadhikatarasvabhāvatvāt| tathā hi-santaptakulatthajalenāplutānāṃ pāṣāṇānāṃ pāṣāṇahantṛbhiḥ sukhenaiva vidāraṇaṃ dṛṣṭam| śilājatu ca girijamityuktam| ataḥ śilājatuprayogāt tanmayameva śarīraṃ sampadyate| tena tasya kulatthā bādhāvidhāyinaḥ, iti parihārasteṣāmadhikaḥ kṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat kālayogairvidhivat prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti||142||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atra bhūlokagrahaṇaṃ sakalabhūlokaparigrahārtham| anyathā kaścideva deśo gṛhyeta, na tvaśeṣo bhūlokaḥ| rūpagrahaṇena sādhyaḥ savikalpo'pi gṛhyate, tena kṛcchrasādhyo'pi gṛhyate| rūpa padamantareṇa tu sukhasādhya eva kevalo gṛhyeta| prasahyetyanena śīghrataraṃ niścitaṃ ca rogajayaṃ karotīti gamayati| tadayaṃ bhāvaḥ,-kuṣṭhaghnāni mūtrakṛcchraharāṇi vā yathauṣadhāni teṣāṃ śamayati, tataḥ kṣiprataraṃ niścitaṃ ca rogajayaṃ karoti girijamiti| na sa rogo sādhyarūpo vidyate, yaṃ śilājatu prasahya na jayet| girijaṃ kālayogena ca vidhinā prayuktaṃ nīrujasya puruṣasya mahatīmūrjāṃ ca karoti| upajātiḥ| ata eva saṅgrahe jagāda (u. a. 49)-"jvarī jvaraghnāmbudaparpaṭādeḥ kvāthena raktī madhuyaṣṭikāyāḥ| śoṣī rasaiḥ kravyabhugāmiṣotthairmāyūramāṃsaiḥ payasā ca kārśye|| madhvambunā medasi saṃpravṛddhe kṣīreṇa paryākulabuddhisattvaḥ| pāṇḍau saśophe jaṭhare sakṛcchre pibecchilājaṃ mahiṣījalena|| aśma vīratarādyena kuṣṭhaṃ khadiravāriṇā| viṣaṃ viṣaghnairagadairhantyevaṃ tadyathāmayam|| śailajatrikaṭukaṭukṣaudrakṣaudradhātūn viṣevate| kṣīrodanāśī yo jīrṇe yakṣmaṇā na sa bādhyate|| subhāvitāṃ sārajalaistulāṃ pītvā śilodbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīn jāṅgalajai rasaiḥ|| apohya madhumehākhyamantakaṃ rogasaṅkaram| vapurvarṇabalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ|| amaramandiramandarasambhavāt palaśataṃ girijādupayojaya| yadi jarāmayaduḥkhavivarjitāṃ suciramicchasi jīvitasantitam|| daśaguṇamupayuṅkte yaḥ śataṃ śailajātāllaghuhitamitabhojī varjayan varjanīyān| satatasamanuṣaktān varjitān vaidyavṛndairvidhamati sa gadaughānnekṣate cāyuṣo'ntam||" iti| śivaguṭikā cātraivoktā (saṃ. u. a. 49)| yathā-"śilāhvāt ṣoḍaśapalaṃ tristrirekatra bhāvayet| varāyā daśamūlasya guḍūcyāḥ karkaṭasya ca|| balāyā madhuyaṣṭyāśca rase gavye ca vāriṇi| kṣīre sakṛt krameṇaivaṃ saptakṛtvastathā punaḥ|| kākoliyugmaghanapuṣkaravahnirāsnāmedāyugarddhicavikāgajapippalīnām| pāṭhādvijīvakanikumbhavidāriyugmavīrāvarīmadhuphalāṃśumatīdvayānām|| palikānāmabdroṇe siddhānāṃ pādaśeṣite kvāthe| bhāvitamitthaṃ girijaṃ dvipalaiścūrṇīkṛtairyuñjyāt|) karkaṭaśṛṅgīdhātrīvyoṣaistālīsapatrakuḍavena| cūrṇapalena vidāryāstvakkṣīryāḥ karṣayugmena|| kuḍavena caturjātāttailaghṛtakṣaudraśarkarābhiśca| dvipalādidviguṇābhiḥ kuryādgulikāstato'kṣasamāḥ|| tāḥ śuṣkā navakumbhe jātīpuṣpādhivāsite sthāpyāḥ| tāsāmekāṃ khādet pratidinamanupānamatreṣṭam|| kṣīrarasadāḍimāmbhomārdvīkasurāsavānyatamam| jīrṇe'nnaṃ laghu bhojyaṃ yūṣapayaḥpiśitaniryūhaiḥ|| saptāhamātramevaṃ sarvānnīnaḥ kramādbhavetparataḥ| bhaktasyānte prāgvā gulikā na virudhyate caiṣā|| nirapāyā bhūriphalā parihārasukhopayojitā jayati| prabalamapi vātaśoṇitamūrustambhaṃ jvaraṃ dīrgham|| bhagamūtraśukradoṣaplīhayakṛdraktapāṇḍuhṛdrogān| vardhmavamigulmapīnasahidhmākāsāruciśvāsān|| vidradhimudaraṃ kuṣṭhaṃ śvitraṃ ṣāṇḍhyaṃ kṣayaṃ madaṃ mūrcchām| unmādamapasmāraṃ mukhanetraśirogadāṃstāṃstān|| ānāhamatīsāraṃ halīmakaṃ kāmalāgrahaṇirogān| granthyarbudān sapiḍakān bhagandaraṃ gaṇḍamālāṃ ca|| atikārśyamatisthaulyaṃ svedamapi ślīpadaṃ gude kīlān| daṃṣṭrāviṣaṃ samūlaṃ garaprayogān sughorāṃśca|| abhicāramarātikṛtaṃ duḥsvapnaṃ bhautikīṃ tathā bādhām| pāpmālakṣmīṃ ceyaṃ gulikā śamayecchivā nāma|| vṛṣyā''yuṣyā dhanyā kāntiyaśaḥ śrīvibodhanī medhyā| kurute nṛpavallabhatāṃ jayaṃ vivāde ca vaktrasthā|| jitakhalativalīpalitaṃ jīvayati sukhaṃ śatadvayaṃ śaradām| varṣadvayaprayogādvarṣaśatacatuṣṭayaṃ jīvet||" [iti|] kharanāde tūktam-"kanakādrajatāttāmrādayasaḥ sīsāttathā trapuṇaḥ| girivivaraniḥsṛtaṃ tatkvāthasnigdhātimṛdumṛtsnam|| jatvābhaṃ ca śilājatu vidyādetajjaḍātmakaṃ girijam| saṃraktapītavarṇaṃ satiktamadhuraṃ rase kaṭuvipāki|| śītaṃ kanakaśilājatu viśeṣataḥ śleṣmapittaghnam|| śvetaṃ ca tiktamadhuraṃ pācanavallekhanaṃ śītam| kiñcillavaṇaṃ vidyā(rūpyā)dviśeṣato vātapittaghnam|| śitikaṇṭhatulyavarṇaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ lekhanaṃ vipākakaṭu| kiñcillavaṇaṃ tāmrātmakaṃ smṛtaṃ kaphakṛ(hṛ)dviśeṣeṇa|| guggulukābhaṃ snigdhaṃ tiktaṃ lavaṇaṃ saraṃ viśadatīkṣṇam|| kaṭupākinātiśītaṃ trimalaghnaṃ tvāyasaṃ śreṣṭham|| svākarasamānavarṇe sīsatrapusambhave śilājatunī|| alpāntarakarmaguṇe kṛṣṇāyasajācchilājatunaḥ|| gomūtragandhamasitaṃ guggulukābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ śilodbhavaṃ sarvakarmaṇyam||" ityatra gurumṛduguṇau noktau| tathoktam-"sasnehalavaṇabhāvādvātaghnaṃ pittanut saratvāttat| rasapākayoḥ kaṭutvāttaikṣṇyācca śleṣmamedoghnam|| kaṭutīkṣṇatvāddīpanamagneruddīpanānmalān pacati| tiktatvādraktaghnaṃ kaṭutaikṣṇauṣṇyāt kṛmighnaṃ ca|| śobhanabhāvāddṛṣyaṃ snigdhatvāt pauṣṭikaṃ ca balyaṃ ca| āyuṣyaṃ ca viṣaghnaṃ maṅgalyamamṛtānvayatvācca|| śodhanabhāvāt srotodhātvindriyabuddhiśodhanaṃ varṇyam| putryaṃ ca vṛṣyabhāvānmedhyaṃ yonisvabhāvācca||" ityādi| tathā "bhāvitamanyairdravyairvīryotkarṣādviśeṣakarmaṇyam| tat syāttasmādbhāvyaṃ vātādiharauṣadhakaṣāyaiḥ|| 'rāsnādaśamūlabalāpunarnavairaṇḍaśuṇṭhimadhukānām| kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣato vātarogaghnam|| drākṣā bhīrupaṭolītrāyantiguḍūcijīvanīyānām| kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣataḥ pittarogaghnam|| triphalāvacāviḍaṅgakarañja ghanamukhyapañcamūlānām| sahapañcakolākānāṃ kvāthena kaphāmaye bhāvyam|| laghupañcamūlaśuṇṭhīdrākṣākāśmaryavājigandhānām| suguḍūciśarabalānāṃ rasena pittānilagadeṣu|| ghanakuṣṭhavacātriphalāsuradāruviḍaṅgapañcakolānām| rajanīmaricātiviṣāyuktānāṃ vātakaphajeṣu|| pāṭhāpaṭolanimbatriphalāghanakuṭajasaptaparṇānām| trāyantyamṛtātiviṣāsahitānāṃ pittakaphajeṣu (saṃ. u. a. 49)||" trimaleṣu yathādoṣaṃ yogānetān vikalpya bhāvyaṃ syāt| prākkevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam|| girijaṃ caturguṇajalaṃ kvāthyaṃ syādbhāvanauṣadhaṃ tatra| caturthaśeṣe kvāthe pūtoṣṇe prakṣipedgirijam||" iti| atra caturguṇajalasyauṣadhasya kvāthena muktarasatā na tathā syāditi vāgbhaṭoktamevāṣṭaguṇajalakvāthena kāryamiti manyāmahe| tathoktam-"salilaviśuddhādgirijāt pibedarogaḥ phalatrikarasena| mātrāṃ kramābhivṛddhāṃ tryahaṃ paṭolasya ca rasena|| mūtreṇa gavāṃ tadvat tryahaṃ kaṣāyeṇa madhukasya|" iti| "rogānviteṣu girijaṃ jalaśuddhaṃ bhāvitaṃ kaṣāyaiśca| doṣavyādhibalāturakālāpekṣī prayuñjīta|| jīrṇauṣadhaḥ sukhodakapariṣikto māṃsarasapayoyūṣaiḥ| raktādiṣaṣṭikaudanamanavamarogo gadī vā'dyāt|| vyādhyāturadoṣabalaṃ dṛṣṭvā tasya tridhā prayogaḥ syāt| śreṣṭhastriṣaṣṭirātraṃ māso madhyastrisaptarātramavaraḥ|| pānāvagāhayoḥ syāddivyaṃ śailodbhavaṃ kaupam|" munistvasya caturdhātujatvameva saṃgirate| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 1 pā. 2/47)- "anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kātupāke śilājatu| nātyuṣṇaśītaṃ cātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||| hemnaḥ sarajatāttāmrādvaraṃ kṛṣṇāyasādapi|" iti| saṅgrahe ca guggulukalpo'bhihitaḥ| yathā (u. a. 49)- "dānavendravijitān purā surān bhraṣṭakāntidhṛtiśauryatejasaḥ| vīkṣya viṣṇuramṛtaṃ kilāsṛjadgugguluṃ balavapurjayapradam|| adyāpyataḥ suragaṇāḥ kila dhūpamukhyān hitvā varāguruturuṣkahimendudarpān| nirdahyamānavapuṣo'pi śikhāṃ pibanto gandhena yasya muditā dadhati prasādam|| sa yogavāhī sa śivaḥ sa sārvaḥ sarvartusevyaḥ sukhaśīlanīyaḥ| hartā jarāpāpmamalāmayānāṃ kartā'gnimedhāsmṛtipāṭavānām|| gandhotkaṭaḥ sa dāhe snigdhadravapicchilo vigataśalyaḥ| mahiṣākhyaḥ puṣparāgasphaṭikāsitanīradacchāyaḥ|| yaḥ padmarāgarāgo yaḥ kanakacchedapātalo yo vā| jayatīndranīlamamalaṃ bhagno'pyatikāntimattvena|| śreṣṭhaḥ prayogo'sya tulā palānnaivādhikaṃ pibet| ātreyamunigītaśca mantro'yaṃ karmasiddhikṛt|| 'bhagavān puṇḍarīkākṣo devāśca sapurandarāḥ| ājñāpayanti samyaktvāṃ prabhāvaṃ cādiśanti te|| jarāmaraṇaduḥkhebhyo yathā te'bhyutthitāḥ surāḥ| upayoktustathaivāsya bhava tvaṃ hi mahābalaḥ||' iti| pañcamūlasya mahataḥ kvāthena hitabhojinā| gugguluḥ śīlito hanti sarvān vātakaphāmayān|| laghīyaso'pi tadvacca sukhoṣṇena jalena vā| mastudhānyāmlamadyairvā vacādeḥ salilena vā|| varaṇādestu bādhiryaṃ dantakarṇaśirorujaḥ| svarabhedodaraścāsavardhmāntargulmavidradhīn|| vātapittāsrarogeṣu bṛṃhaṇārthini ceṣyate| kvāthena vājigandhāyā jīvanīyagaṇasya vā|| kvāthenotpalamṛdvīkāraktacandanajanmanā| vātapittaṃ nihantyeṣa padmakādigaṇasya vā|| cavyakuṣṭhaviḍaṅgānāṃ yavānyā nāgarasya vā| prasāraṇyāśca toyena gugguluḥ kaphavātajit|| tryūṣaṇāgnighanavellavarābhirbhakṣayan samadhṛtaṃ mahiṣākṣam| āśu hanti kaphamārutamedodoṣajān balavato'pi vikārān|| paṭolanimbatriphalāguḍūcīgāyatrirātridvayabījakānām| kvāthaiḥ pṛthak pathyaparasya hanti māsena ghorān kaphapittarogān|| viśeṣācchophavīrsarpaduṣṭavraṇabhagandarān| śukrārtavamanodoṣapramehaśvitrapāṇḍutāḥ|| paṭolāriṣṭaniryūhapiṣṭastulyarasāñjanaḥ| galarogāpacīvyaṅgagranthisthaulyakṛmipraṇut|| śilājatusamaḥ pītaḥ payasā vātaśoṇitam| nivartayatyatibalaṃ kṣīramāṃsaghṛtāśinaḥ|| rasena payasā mūtrairvātapittakaphāpahaḥ| brāhmīmaṇḍūkaśaṅkhānāṃ pṛthaṅh medhādikṛdrasaiḥ|| māgadhikāgniviḍaṅgakaliṅgairbilvadhṛtaiḥ savacāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ|| pibetpalaśataṃ yo'sya vidhinā niyato yatiḥ| nākālamṛtyorna vyādherna tasya jaraso bhayam|| kalpayedoṣadhaiḥ svaiḥ svairvyādhiṣu vyādhināśanaiḥ| śilājatuvidhānaṃ ca gugguloḥ sarvamiṣyate|| guṇanidhirapi kuryāt so'timātropayuktastimiravadanaśoṣaklībatākārśyamehān| śamalaśithilabhāvaṃ deharaukṣyaṃ ca tasmādrajanicaraniṣevī syānna rogeṣvamīṣu||" [iti|]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ| ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ||143||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣaṇināṃ-vyāpārakaraṇaṃ prati svatantrāṇām, tathā paricchadavatāṃ-saparivārāṇām, kuṭīpraveśalakṣaṇo vidhirhitaḥ| ataḥ-asmāt, ye'nyathā-paratantrāḥ parivārarahitāḥ, teṣāṃ sauryamārutiko vidhirhitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">vātātapasahā yogā vakṣyante'to viśeṣataḥ| sukhopacārā bhraṃśe'pi ye na dehasya bādhakāḥ||144||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ataḥ-asmācca hetoḥ, ye vātātapasahā yogāste viśeṣeṇa vakṣyante| tathā ye na duḥkhāvahāḥ, bhraṃśe'pi-vyāpattāvapi, śarīrasya na pīḍākṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ| triśaḥ samastamathavā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ||145||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śiśirajalādikamekaikaśo dviśastriśo vā prāgbhojanāt pītaṃ vayaḥ sthāpayet| tena śītāmbho vā, kṣīraṃ vā, madhu-mākṣikaṃ vā, sarpirvā, pītamathavā śītāmbhaḥpayasī, śītajalakṣaudre, śītadalaghṛte, ityevaṃ yathāsambhavaṃ dve saṃyukte prākpīte'thavā trīṇi saṃyuktāni pītāni samastaṃ vā catuṣṭayamityevamavatiṣṭhate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā| dve dve khādan sadā pathye jīvedvarṣaśataṃ sukhī||146||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> guḍādinā pratyekaṃ dve dve harītakyau sarvadā bhakṣayan samāśataṃ sukhaṃ jīvet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">harītakīṃ sarpiṣi sampratāpya samaśnatastat pibeto ghṛtaṃ ca| bhaveccirasthāyi balaṃ śarīre sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛtajñe||147||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ghṛte harītakīṃ samyak tāpayitvā bhakṣayatastacca ghṛtaṃ pibato dehe'tidṛḍhaṃ balaṃ sthirataraṃ bhavet| yathā kṛtajñe nare sakṛt-ekavāraṃ, śobhanaṃ kṛtaṃ cirasthāyi bhavet| upendravajrā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">dhātrīrasakṣaudrasitāghṛtāni hitāśanānāṃ lihatāṃ narāṇām| praṇāśamāyānti jarāvikārā granthā viśālā iva durgṛhītāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> āmalakasvarasamākṣikaśarkarāghṛtāni narāṇāṃ hitāśanānāṃ lihatāṃ jarāvikārāḥ praṇāśamāyanti| yathā viśālā granthā duḥpaṭhitāḥ praṇāśaṃ yānti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu| niṣevamāṇasya bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamavipraṇaṣṭam||149||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhātryādikamāsevamānasya narasya yauvanādikaṃ praṇaṣṭamapyavipraṇaṣṭaṃ bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">lauhaṃ rajo vellabhavaṃ ca sarpiḥ- kṣaudradrutaṃ sthāpitamabdamātram| samudgake bījakasāraklṛpte lihan balī jīvati kṛṣṇakeśaḥ||150||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lohacūrṇādikaṃ samudgake-sampuṭe, bījasāramaye varṣamātraṃ sthāpitaṃ lihan balī-balasahitaḥ, kālakaco jīvati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye'śnati sarpirmadhusaṃyutāni| jarānadīṃ rogataraṅgiṇīṃ te| lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti||151||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viḍaṅgādīni ye puruṣā madhvājyayutāni khādanti, te jarānadīṃ gadakallolavatīṃ lāvaṇyavantastaranti-nirāmayā jīvantītyarthaḥ| upajātayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram|152|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirabījasārayūṣabhāvitāṃ triphalāṃ ghṛtamadhuyutāṃ niyamena ye khādanti, te nirāmayā niścayena bhavanti, ityatra nāsti sandehaḥ| aupacchandasikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram||152||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> khadirabījasārayūṣabhāvitāṃ triphalāṃ ghṛtamadhuyutāṃ niyamena ye khādanti, te nirāmayā niścayena bhavanti, ityatra nāsti sandehaḥ| aupacchandasikam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">bījakasya rasamaṅgulihāryaṃ śarkarāṃ madhu ghṛtaṃ triphalāṃ ca| śīlayatsu puruṣeṣu jarattā svāgatā'pi vinivartata eva||153||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> bījasārasya rasamaṅgulihāryamatikharaṃ śarkarādikaṃ ca śīlayannaro jarābhāvaṃ suṣṭhvāgatamapyapākurute| svāgatākhyaṃ cedaṃ vṛttamiti śleṣaleśaḥ| tallakṣaṇaṃ ca-"svāgatā ranubhagairgurukāntā|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">punarnavasyārdhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibedyaḥ payasā'rdhamāsam| māsadvayaṃ tattriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt||154||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> punarnavasya pratyagrasya karṣadvayaṃ piṣṭaṃ māsārdhaṃ, māsadvayaṃ, tattriguṇaṃ-ṣaṇmāsān, varṣaṃ vā, deśapuruṣādyapekṣayā yaḥ payasā pibet, sa puruṣo jīrṇaśarīro'pi punarnavo bhavet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">mūrvābṛhatyaṃśumatībalānā- muśīrapāṭhāsanasārivāṇām| kālānusāryāgurucandanānāṃ vadanti paunarnavameva kalpam||155||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mūrvādīnāṃ kalpanāṃ punarnavāsadṛśīṃ kathayanti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">śatāvarīkalkakaṣāyasiddhaṃ ye sarpiraśnanti sitādvitīyam| tān jīvitādhvānamabhiprapannā- nna vipralumpanti vikāracaurāḥ||156||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śatāvarīkalkakvāthābhyāṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śarkarāsahitaṃ ye khādanti, tān jīvitamārgamabhiprapannān vikāracaurā na chindanti| jīvitādhvānamiti vikāracaurā iti samāsarūpakam| tasya hi lakṣaṇam-"upasarjanopameyaṃ kṛtvā samāsametayorubhayoḥ| yatra prayujyate tadrūpakamanyatsamāsoktam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">pītā'śvagandhā payasā'rdhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā| kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā suvṛṣṭiḥ||157||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> aśvagandhā'rdhamāsaṃ payasā ghṛtādyanyatamena vā pītā kṛśasya vapuṣaḥ puṣṭiṃ karoti| yathā bālasya sasyasya śobhanā vṛṣṭiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">dine dine kṛṣṇatilaprakuñcaṃ samaśnatāṃ śītajalānupānam| poṣaḥ śarīrasya bhavatyanalpo dṛḍhībhavantyāmaraṇācca dantāḥ||158||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> anudinaṃ kṛṣṇatilapalaṃ śiśirajalānupānaṃ bhakṣayatāṃ śarīrasya puṣṭirmahatī syāt| maraṇāvadhayaśca dvijā dṛḍhāḥ syuḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sasarpirmadhubhāgamiśram| vṛṣaḥ sthiraḥ śāntavikāraduḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇakeśaḥ||159||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gokṣurakādīnāṃ cūrṇaṃ ghṛtamākṣikamiśraṃ lihan vṛṣādiguṇānvito varṣaśataṃ kṛṣṇakaco jīvati| ṣaḍupajātayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">sārdhaṃ tilairāmalakāni kṛṣṇai- rakṣāṇi saṃkṣudya harītakīrvā| ye'dyurmayurā iva te manuṣyā ramyaṃ parīṇāmamavāpnuvanti||160||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇatilaiḥ saha dhātrīphalāni saṃkṣudya bibhītakāni harītakīrvā ye narā bhakṣayeyuḥ, te śikhina iva ramaṇīyaṃ vayaḥpariṇāmaṃ prāpnuvanti,-darśanīyā bhavantītyarthaḥ| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">śilājatukṣaudraviḍaṅgasarpi- rlohābhayāpāradatāpyabhakṣaḥ| āpūryate durbaladehadhātu- striyapañcarātreṇa yathā śaśāṅkaḥ||161||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śilājatvādibhakṣo'rdhamāsena durbalaśarīradhāturāpūryate| indurivetyupamā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥsamuttham| kṣīrāśinaste balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvatamāpnuvanti||162||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ye mārkavasvarasamanudinaṃ māsaṃ yāvat pibanti dugdha bhojanāḥ santaḥ, te balavīryayutā varṣaśataṃ jīvitamaśnuvate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">māsaṃ vacāmapyupasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vā'pi| bhavanti rakṣobhiradhṛṣyarūpā, medhāvino nirmalamṛṣṭavākyāḥ||163||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vacāṃ ca māsaṃ kṣīrādyanyatamenopayuñjānā rākṣasairanupadrutarūpā medhāvanto jvaladujvalavacanāśca syuḥ| medhāvina iti "asmāyāmedhāsrajaḥ" iti viniḥ| upajātayaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">maṇḍūkaparṇīmapi bhakṣayanto bhṛṣṭāṃ ghṛte māsamanannabhakṣāḥ| jīvanti kālaṃ vipulaṃ pragalbhā- stāruṇyalāvaṇyaguṇodayasthāḥ||164||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> maṇḍūkaparṇīṃ ghṛtena pakvāṃ khādanto māsamanannāśino mahāntaṃ kālaṃ jīvanti prāgalbhyādiguṇayuktāḥ| indravajrāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">lāṅgalītriphalālohapalapañcāśatā kṛtam| mārkavasvarase ṣaṣṭyā gulikānāṃ śatatrayam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">chāyāviśuṣkaṃ gulikārdhamadyāt pūrvaṃ samastāmapi tāṃ krameṇa| bhajedviriktaḥ kramaśaśca maṇḍaṃ peyāṃ vilepīṃ rasakaudanaṃ ca||166||</seg> <seg type="unit" n="167">sarpiḥsnigdhaṃ māsamekaṃ yatātmā māsādūrdhvaṃ sarvathā svairavṛttiḥ| varjyaṃ yatnātsarvakālaṃ tvajīrṇaṃ varṣeṇaivaṃ yogamevopayuñyāt||167||</seg> <seg type="unit" n="168">bhavati vigatarogo yo'pyasādhyāmayārtaḥ prabalapuruṣakāraḥ śobhate yo'pi vṛddhaḥ| upacitapṛthugātraśrotranetrādiyukta- staruṇa iva samānāṃ pañca jīvecchatāni||168||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> lāṅgalyādīnāṃ palapaścāśatā bhṛṅgasvarasena kṛtaṃ ṣaṣṭyā'dhikaṃ gulikānāṃ śatatrayaṃ chāyāviśuṣkam| tato gulikāyā ardhaṃ pūrvamadyāt| krameṇa tāṃ samastāmapi bhuñjīta| tato viriktaḥkrameṇa maṇḍādīnadyāt| upajātirvṛttam| māsamekaṃ sarpiḥsnigdhamannaṃ jitātmā bhuñjīta| māsādanantaraṃ yatheṣṭabhojanaḥ syāt| sarvadā tu yatnenājīrṇaṃ varjyam| evaṃ anena prakāreṇa, varṣeṇa sarvā gulikā upayuñjyāt| [ śālinīvṛttam| ] kṛtopayogo nīrogo yo'pyasādhyarogārto, vṛddho'pi prakṛṣṭapuruṣakāravān jāyate| puṣṭavistīrṇaśarīraḥ praśastanayanakarṇādimāṃstaruṇa iva pañca varṣaśatāni jīvati| [ mālinīvṛttam| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">gāyatrīśikhiśiṃśipāsanaśivā- vellākṣakāruṣkarān piṣṭvā'ṣṭādaśasaṃguṇe'mbhasi dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyomayaiḥ| pātre lohamaye tryahaṃ ravikarai- rāloḍayan pācaye- dagnau cānu mṛdau salohaśakalaṃ pādasthitaṃ tatpacet||169||</seg> <seg type="unit" n="170">pūtasyāṃśaḥ kṣīratoṃ'śastathāṃ'śau bhārṅgānniryāsād dvau varāyāstrayoṃ'śāḥ| aṃśāścatvāraśceha haiyaṅgavīnā- dekīkṛtyaitatsādhayetkṛṣṇalauhe||170||</seg> <seg type="unit" n="171">vimalakhaṇḍasitāmadhubhiḥ pṛthak yutamayuktamidaṃ yati vā ghṛtam| svarucibhojanapānaviceṣṭito bhavati nā palaśaḥ pariśīlayan||171||</seg> <seg type="unit" n="172">śrīmānnirdhūtapāpmā vanamahiṣabalo vājivegaḥ sthirāṅgaḥ keśairbhṛṅgāṅganīlairmadhusurabhimukho naikayoṣinniṣevī| vāṅmodhādhīsamṛddhaḥ supaṭuhutavaho māsamātropayogād dhatte'sau nārasiṃhaṃ vapuranalaśikhā- taptacāmīkarābham||172||</seg> <seg type="unit" n="173">attāraṃ nārasiṃhasya vyādhayo na spṛśantyapi| cakrojvalabhujaṃ bhītā nārasiṃhamivāsurāḥ||173||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> gāyatryādīn piṣṭvā'ṣṭādaśaguṇe jale lauhaiḥ śakalaiḥ saha dhṛtānāyase bhājane trīṇi dināni dinakarakarairāśoṣayan pācayet| paścādatīkṣṇe vahnau lohaśakalaiḥ saha pādasthitaṃ tat pacet| śārdūlavikrīḍitam| pūtasyāsya bhāgaḥ, kṣīrādaṃśaḥ, bhṛṅgarajaḥkvāthādaṃśau dvau, tathā varāyāścāṃśāstrayaḥ, ghṛtādaṃśāścatvāraḥ, etatsarvaṃ melayitvā kṛṣṇalohe pacet| vaiśvadevīvṛttam| ujjvalakhaṇḍaśarkarāmākṣikaiḥ pṛthagyutamayutaṃ vā ghṛtametadātmecchayā kṛtāhārapānavihāro naraḥ palaṃ palamaśnan śrīmadādiyuto bhavet| drutavilambitavṛttam| śrīmānnirdhūtapāpmā bhavet| tathā vanamahiṣatulyabalaḥ, vājinaḥ-aśvasya, vegena samaḥ, sthirāṅgaḥ-dṛḍhaśarīraḥ, tathā keśairbhramarakṛṣṇairupalakṣito bhavet, tathā madhuvatsurabhimukhaḥ syāt, tathā bahustrīgamanasāmarthyayuktaḥ syāt, tathā vāṅmedhādibhiḥ samṛddhaḥ, tathā suṣṭhu paṭuḥ-tīkṣṇo, hutavahaḥ-agniḥ, yasya sa tathāvidho, māsamātropayogāt-syāt| asau-asya ghṛtasyopayoktā, narasiṃhasadṛśaṃ śarīramatidārḍhyayogāt tathā vahniśikhāsantaptasuvarṇakāntiṃ dhārayediti| sragdharāvṛttam| narasiṃhākhyasya haviṣo bhoktāraṃ rogā na spṛśantyeva,-āsatāṃ tāvadvyādhayaḥ| yathā nārasiṃhaṃ rūpaṃ cakrojjvalabhujaṃ praveṣṭuṃ daityā bhītyā(tāḥ) spraṣṭumaśaktāḥ, ityupamā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">bhṛṅgapravālānamunaiva bhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā| viśuddhakoṣṭho'sanasārasiddha- dugdhānupastatkṛtabhojanārthaḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">māsopayogāt sa sukhī jīvatyabdaśatatrayam| gṛhṇāti sakṛdapyuktamaviluptasmṛtīndriyaḥ||175||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mārkavapallavānetenaiva sarpiṣā bhṛṣṭān yo'śnāti [ni]-yataḥ śuddhakoṣṭhaḥ san| bījakasārasiddhakṣīrānupaḥ, tenaiva-asanasārasiddhena dugdhena, kṛtabhojanārthaḥ-taddvṛttirityarthaḥ| saḥ-puruṣo, māsopayogāt sukhī-nīrogo, varṣaśate dve jīvati| tathaikavāramapi kathitaṃ gṛhṇāti| kīdṛk san ? aviluptāni smṛtīndriyāṇi yasya sa evam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">anenaiva ca kalpena yastailamupayojayet| tānevāpnoti sa guṇān kṛṣṇakeśaśca jāyate||176||</seg> <seg type="unit" n="177">uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni| mahānuśaṃsānyapi cāparāṇi prāptyādikaṣṭāni na kīrtitāni||177||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ- anenaiva vidhānena yaḥ puruṣastailamupayojayet, sa tāneva-pūrvoktān guṇān, prāpnoti| kṛṣṇakacaśca sampadyate| saṃ-rasāyanāni yāni śakyāni phalayuktāni yugānurūpāṇi ca tānyuktāni| aparāṇi cāśakyāni yāni mahāphalānyapi tāni na kathitāni| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam||178||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> rasāyanasya vidhibhraṃśāt-vyapāyāt, yadi rogā bhaveyuḥ, tato rasāyanaṃ vihāya teṣāṃ yathāyogaṃ sarvamauṣadhaṃ kāryam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">satyavādinamakrodhamadhyātmapravaṇendiyam| śāntaṃ saddṛttanirataṃ vidyānnityarasāyanam||179||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> satyabhāṣiṇaṃ, tathā krodharahitaṃ, tathā'dhyātmapravaṇāni yogapravaṇāni, indriyāṇi yasya taṃ, tathā śamayuktaṃ, tathā saddṛttanirataṃ, sthitamevaṃbhūtaṃ naraṃ nityarasāyanaṃ jānīyāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">guṇairebhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam| sa nivṛttātmā dīrghāyuḥ paratreha ca modate||180||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ebhiḥ-satyavacanādibhirguṇaiḥ, saṃyuktaḥ puruṣo rasāyanaṃ sevate yaḥ, sa puruṣo nivṛttacito dīrghāyuśca sanniha modate'nyajanmani ca|</ab>
          <ab type="mula">śastrānusāriṇī caryā cittajñāḥ pārśvavartinaḥ| buddhiraskhalitā'rtheṣu paripūrṇaṃ rasāyanam|181| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne rasāyanavidhirnāma ekonacatvā- riṃśo'dhyāyaḥ|39|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-ceṣṭā śāstrānusāriṇī, pārśvasīnāśca cittavidaḥ, artheṣu-viṣayeṣu, buddhiraskhalitā, ityetat paripūrṇaṃ rasāyanamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvaṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne rasāyanavidhi- rnāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 39|| iti rasāyanākhyaṃ saptamamaṅgaṃ samāptam|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="40" xml:id="ah.6.40">
          <head>vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha kramaprāptaṃ vājīkaraṇādhyāyaṃ brūte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto vājīkaraṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vājīvayena samarthaḥ kriyate, tadvājīkaraṇam, tasyādhyāyaḥ| śeṣamāyuṣkāmīyavadyojyam|</ab>
          <ab type="mula">vājīkaraṇamanvicchetsatataṃ viṣayī pumān| --------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> viṣayī yaḥ puruṣaḥ, sa satataṃ vājīkaraṇamauṣadhamanvicchet| puṃgrahaṇaṃ strīṣaṇḍhādinivṛttyartham, anyathā yathā pañcakarmāṇi ṛtuvidhānādi ca sāmānyoktatvāt stryādīnāmapi prasajjati, tathedamapi vijñāyate, tasmāttadvyavacchedārthaṃ puṃgrahaṇam| satatagrahaṇenaitaddyotayati,-yathā rasāyanamupayuktaṃ cirakālamanuvartate na tathā vājīkaraṇamiti| api tu yasminnevāhni prayujyate tasminneva kāryakaraṇasamarthaṃ prāyeṇa syāditi satataṃ-anavarataṃ, vājīkaraṇamanvicchedityuktam| vājīkaraṇena ko'rthaḥ syāt ? ityāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">--------------------------------------------| tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṃ ca guṇavattatra saṃśritam||1||</seg> apatyasantānakaraṃ yatsadyaḥ saṃpraharṣaṇam| --------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra vājīkaraṇe tuṣṭyādi saṃśritam| apatyaṃ kimbhūtam ? guṇavat, na tu durapatyaṃ kulāṅgārarūpam| yato'patya[nāṃ] santānakaraṃ-avicchedasthitikaraṃ ca, yacca sadyaḥ-śīghrameva, saṃpraharṣaṇaṃ vājīkaraṇam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">--------------------------------------------| vājīvātibalo yena yātyapratihato'ṅganāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| tadvājīkaraṇaṃ taddhi dehasyorjaskaraṃ param||3||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yena vājīkaraṇena turaṅga ivāpratihatasāmarthyastarūṇīḥ saṃgacchati, tathā yena yoṣitāmativallabhaḥ syāt, tathā yenopacayaṃ prāpnopti, tadvājīkaraṇamucyate| taddhi śarīrasyorjaskaramatiśayena| nanu, vājīkaraṇamupāyaheturviṣayāṇāmihaiva bandhanadarśanāt| uktaṃ ca tantrāntare-"kośakāro yathaivāṃśūnupādatte vandhavahān" ityādi| tasmānnārtho vājīkaraṇenetyāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ lokadvayarasāyanam| anumodāmahe brahmacaryamekāntanirmalam||4||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yato dharmādanapetaṃ-dharmyaṃ, brahmacaryaṃ tadanumodāmahe| tathā yaśasyādihetuḥ| tathā lokadvaye-ihaloke paraloke ca, rasāyanamiva rasāyanaṃ, sadopakāratvāt| tathā ekāntenasarvathā, nirmalam| yato brahmacaryam| na tu brahmacaryavat svadārādi(re)ṣu putrādyarthameva nirmalam| ato hetostadanumodāmahe| kintvābhyudayikaṃ mārgamāśritya vājīkaraṇopadeśaḥ| dvividho hi mārgaḥ,-naiḥśreyasika ābhyudayikaśca| tatra naiḥśreyasikaṃ mārgaṃ samanusṛtya brahmacaryopadeśaśca kośakāradṛṣṭantaśca kleśanāśakṛcca| ābhyudayikaṃ ca mārgamāśrityāyamupadeśa ityatrāha|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">alpasarvasya tu kleśairbādhyamānasya rāgiṇaḥ| śarīrakṣayarakṣārthaṃ vājīkaraṇamucyate||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> stokasattvasya puṃsaḥ kleśairviṣayotthaiḥ pīḍyamānasya rāgiṇaḥ-kāminaḥ, śarīrakṣayarakṣārthaṃ vājīkaraṇmucyate| anena śāstrakṛtā, aparaiśca tantrakāraiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ| sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāryate||6||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kalpa(lya)sya-samarthasya, tathā yauvanasthasya, vājīkaraṇaṃ satataṃ kurvataḥ, tasya sarveṣveva ṛtuṣu dine dine vyavāyo maithunaṃ, na niṣidhyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha snigdhaviśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān| ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān||7||</seg> <seg type="unit" n="8">yogavidyojayetpūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarān yogān śukrāpatyabalapradān||8||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> atha-kṛtamaṅgalasya, snigdhasya tathā viśuddhasya tathā kṣīrādyāśino yogavit-vaidyaḥ, prāṅh nirūhān sānuvāsanān ghṛtādisaṃyuktān kārayet| tataḥ-anantaraṃ, vājīkarān yogān yojayet| kimbhūtān ? śukrādipradān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalena rahito drumaḥ| yathaikaścaikaśākhaśca nirapatyastathā naraḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> acchāyatvādibhirguṇairyukto'rthināṃ yathā taruranāśrayaṇīyaḥ, tathā tādṛśo mānavo nirapatya iti| ekavacanenaiva ekārthasya labdhatvādekagrahaṇaṃ kevalārthapratipattyartham| ekaḥ kevalomādhavīlatādirahitaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">skhaladgamanamavyaktavacanaṃ dhūlidhūsaram| api lālāvilamukhaṃ hṛdayāhlādakārakam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">apatyaṃ tulyatāṃ kena darśanasparśanādiṣu kiṃ punaryadyaśodharmamānaśrīkulavardhanam||11||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> skhaladgamanādikamapatyaṃ kena padārthena darśanādiṣu samānam| kiṃ punaryadyaśādivardhanāt tasya kena tulyatā bhavet ? apatyaśabdasya puṃstvamatra cintyam(?)| tatkila nitarāṃ sukhapradamityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">śuddhakāye yathāśakti vṛṣyayogān prayojayet| --------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śuddhaśarīre puruṣe yathāgnibalaṃ vṛṣyayogān prayojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tānevāha ---- śarekṣukuśakāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām| mede dve dve ca kākolyau śūrpaparṇyau śatāvarīm||13||</seg> <seg type="unit" n="14">aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṃ punarnavām| vīrāṃ payasyāṃ jīvantīmṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">madhukaṃ śāliparṇī ca bhāgāṃstripalikān pṛthak| māṣāṇāmāḍhakaṃ caitad dvidroṇe sādhayedapām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rasenāḍhakaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| dattvā vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet| vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭiṃ phalgūni pippalīm||17||</seg> <seg type="unit" n="18">drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm| tatsiddhapūtaṃ cūrṇasya pṛthak prasthena yojayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ kuḍavena ca| maricasya prakuñcena pṛthagardhapalonmitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tvagelākesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavena ca| palamātraṃ tataḥ khādet pratyahaṃ rasadugdhabhuk||20||</seg> tenārohati vājīva kuliṅga iva hṛṣyati| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śarādīnāṃ mūlāni kaṇṭakāryāśca, tathā jīvakādīn, tripalikān bhāgān pṛthak, māṣāṇāmāḍhakaṃ ca, etatsarvaṃ jaladroṇadvaye pācayet| tena rasenāḍhakaśeṣeṇa ghṛtāḍhakaṃ dattvā vidāryādirasādīnāṃ ca pṛthakpṛthagāḍhakaṃ dattvā kṣīrāḍhakacatuṣṭayaṃ ca dattvā pacet| vīrādīn kalkān sāmānyaparibhāṣoktapramāṇānnikṣipet| tat-ghṛtaṃ, pakvaṃ pūtaṃ pṛthak śarkarātugayoścūrṇaprasthena kaṇāyāḥ palacatuṣṭayena maricapalena ca yojayet| tvagādibhiḥ ślakṣṇaiḥ pṛthagardhapalonmitaiḥ kṣaudrasya kuḍavayugalena yojayet| tato miśritāt palamātraṃ pratidinaṃ bhakṣayet, māṃsarasakṣīrabhojī san| tenopayuktena turaṅga ivārohati| caṭaka iva hṛṣyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------| vidārīpippalīśālipiyālekṣurakādrajaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pṛthak svaguptāmūlacca kuḍavāṃśaṃ tathā madhu| tulārdhaṃ śarkarācūrṇāt prasthārdhaṃ navasarpiṣaḥ||22||</seg> so'kṣamātramataḥ khādet yasya rāmāśataṃ gṛhe| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vidāryādīnāṃ cūrṇaṃ kapikacchumūlācca cūrṇaṃ pṛthak kuḍavamātraṃ, mākṣikasya ca kuḍavaḥ, śarkarāpalāni pañcāśat, pratyagraghṛtasya palāni ṣoḍaśa, ataḥ-saṃyojitāt, karṣamātraṃ sa khādet yasya bhavane kāntāśatamasti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------| sātmaguptāphalān kṣīre godhūmān sādhitān himān||23||</seg> <seg type="unit" n="24">māṣān vā saghṛtakṣaudrān khādan gṛṣṭipayo'nupaḥ| jāgarti rātriṃ sakalāmakhinnaḥ khedayan striyaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> godhūmān sakapikacchuphalān dugdhe sādhitān himān māṣān vā ghṛtamākṣikānvitān khādan gṛṣṭikṣīramanu pibedyaḥ, sa sarvāṃ rātrimakhinno rāmā ramayan jayati(jāgarti)|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān| yaḥ khādetsasitān gacchetsa strīśatamapūrvavat||25||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> chāgalāṇḍapakve kṣīre tilānasakṛdbhāvitān saśarkarān yaḥ khādet, sa kāntāśatamapūrva iva yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">cūrṇaṃ vidāryā bahuśaḥ svarasenaiva bhāvitam| kṣaudrasarpiryutaṃ līḍhvā pramadāśatamṛcchati||26||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śṛgālikāyāścūrṇaṃ vidārīsvarasenaiva bahuśo bhāvitaṃ madhughṛtayuktaṃ līḍhvā rāmāśataṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kṛṣṇādhātrīphalarajaḥ svarasena subhāvitam| śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yo'nu payaḥ pibet||27||</seg> sa naro'śītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyati| ------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṛṣṇāmalakacūrṇaṃ dhātrīsvarasena subhāvitaṃ śarkarākṣaudraghṛtairlīḍhvā yo'nu kṣīraṃ pibet, sa puruṣo'śītivarṣo'pi taruṇa iva hṛṣyati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">------------------------------------------------| karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamanvitam||28||</seg> payo'nupānaṃ yo lihyānnityavegaḥ sa nā bhavet| ------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> madhuyaṣṭikācūrṇasya karṣaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ kṣīrānupānaṃ yo leḍhi, so'praṇaṣṭavegaḥ puruṣaḥ syāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------| kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkamāloḍya payasā pibet||29||</seg> sitāghṛtapayonnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> karkaṭaśṛṅgyāḥ kalkaṃ kṣīreṇāloḍya yaḥ pibedcharkarāsarpiḥkṣīrānnabhuk, sa rāmāsu vṛṣāyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| yaḥ payasyāṃ payaḥsiddhāṃ khādenmadhughṛtānvitām||30||</seg> pibedbāṣkayaṇaṃ cānu kṣīraṃ na kṣayameti saḥ| ------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kṣīrakākolīṃ kṣīrasiddhām mākṣikaghṛtayutāṃ yaḥ khādet, baṣkayaṇīkṣīramanuḥ yaḥ pibet, sa śukrakṣayaṃ na yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">------------------------------------------------| svayaṃguptekṣurakayorbījacūrṇaṃ saśarkaram||31||</seg> dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kapikacchvikṣurakabījacūrṇaṃ śarkarāsahitaṃ dhāroṣṇena kṣīreṇa pītvā naro bāleya ivācarati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| uccaṭācūrṇamapyevaṃ śatāvaryāśca yojayet||32||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> uccaṭāyāḥ śatāvaryāśca cūrṇamevameva yojayet|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">candraśubhram dadhisaraṃ sasitāṣaṣṭikaudanam| paṭe sumārjitaṃ bhuktvā vṛddho'pi taruṇāyate||33||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dadhnaḥ saraṃ śaśidhavalaṃ śarkarāṣaṣṭikaudanayuktaṃ vastreṇa subhāvi(mārji)taṃ bhuktvā vṛddho'pi taruṇa ivācarati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śvadaṃṣṭrekṣuramāṣātmaguptābījaśatāvarīḥ| piban kṣīreṇa jīrṇo'pi gacchati pramadāśatam||34||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> śvadaṃṣṭrādīn kṣīreṇa piban vṛddho'pi rāmāśataṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarva vṛṣyamucyate||35||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yatkiñcidvastu madhurādiguṇaṃ cittaharṣajananaṃ ca, tatsarvamapi vṛṣyaṃ kathyate|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">dravyairevaṃvidhaistasmāddarpitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmādevaṃprakāralirdravyaiḥ kṛtadarpaḥ śataṃ lalanānāṃ yāyāt| na kevalaṃ vṛṣyadravyairdarpito yāvadātmavegena codīrṇaḥ-preritaḥ| na tu vājīkaraṇaṃ me yuktamiti yoṣitaṃ gacchet| strīguṇaiḥ-lāvaṇyakaumalyādibhiḥ , kṛtapraharṣaḥ san|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ| viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā viṣayātiśayāḥ-manoharāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, sevanīyāḥ \\\\\ kimbhutāḥ ? sarvendriyāṇāṃ sukhahetavaḥ, tathā dharma eva kalpavṛkṣe'ṅkurā ivāṅkurāḥ| tathā puṣpacāpasya pañcaśilīmukhā iti vākyarūpakam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iṣṭā hyekaikaśo'pyarthā harṣaprītikarāḥ param| kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmādekaiskaśo'pi-vyastā api, arthāḥ-śabdādayaḥ sevyamānāḥ, paraṃ harṣaprītyutpādakāḥ| kimuta striyāḥ śarīre ye samudāyena vyavasthitāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">nāmāpi yasyā hṛdayotsavāya yāṃ paśyatāṃ tṛptiranāptapūrvā| sarvendriyākarṣaṇapāśabhūtā kāṇtānuvṛttivratadīkṣitā yā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kalāvilāsāṅgavayovibhūṣā śuciḥ salajjā rahasi pragalbhā| priyaṃvadā tulyamanaḥśayā yā sā strī vṛṣatvāya paraṃ narasya||40||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasyāḥ striyā nāmāpi hṛdayotsavāya| yaṃ striyamālokayatāmanāptapūrvā tṛptiḥ syāt| tathā yā'śeṣāṇāṃ karaṇānāmākarṣaṇapāśaḥ| tathā kāntasya-bhartuḥ, anuvartanaṃ tadeva vrataṃ tatra yā dīkṣitā| indravajrāvṛttam| tathā kalādaya eva vibhūṣā yasyāḥ saivam| tathā śuciḥ-antarbahiśca, lajjānvitā, rahasisurate, prauḍhā| tathā saumyavacanā| tathā tulyaḥ-samo, manaḥśayo-manasijo, yasyāḥ saivaṃ yā, sā strī-vāmalocanā, paraṃ atiśayena, puṃso vṛṣatvāya kalpate| upajātiḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">ācarecca sakalāṃ raticaryā kāmasūtravihitāmanavadyām| deśakālabalaśaktyanurodhā- dvaidyatantrasamayoktyaviruddhām||41||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā kāmasūtre vihitā yā sakalā raticaryā tāmagarhyāṃ deśādivaśādācaret| tathā vaidyakaśāstrācāre'viruddhām| svāgatāvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">abhyañjanodvartanasekagandha- srakcitravastrābharaṇaprakārāḥ| gāndharvakāvyādikathāpravīṇāḥ samasvabhāvā vaśagā vayasyāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dīrghikā svabhavanāntaniviṣṭā padmareṇumadhumattavihaṅgā| nīlasānugirīkūṭanitambe kānanāni purakaṇṭhagatāni||43||</seg> <seg type="unit" n="44">dṛṣṭisukhā vividhā tarujātiḥ śrotrasukhaḥ kalakokilanādaḥ| aṅgasukhartuvaśena vibhūṣā cittasukhaḥ sakalaḥ parivāraḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tāmbūlamacchamadirā kāntā kāntā niśā śaśāṅkāṅkā| yadyacca kiñcidiṣṭaṃ manaso vājīkaraṃ tattat||45||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā'bhyañjanādi vājīkaraṇamiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| gītādikuśalāstulyasvabhāvā vaśagāḥ sahāyāḥ| tathā dīrghikākrīḍāpuṣkariṇī, svagṛhasamīpe kṛtā| padmareṇumadhudbhyāṃ mattā vihaṅgā yasyāṃ saivam| haritasamabhūbhāgaṃ yatparvataśṛṅgaṃ, tasya nitambaḥ, tatra ca yāni kānanāni, tāni purasamīpabhūtāni| upajātisvāgate vṛtte| dṛṣṭisukhakāriṇī tathā nānāprakārā mahīruhajātiḥ| kalakaṇṭhakūhitaṃ śravaṇasukhakāri| aṅge sukhānurodhena ṛtvanurodhena ca bhūṣaṇam| tathā sakalaḥ parivāro manaḥsukhahetuḥ| tathā tāmbūlādikaṃ vājīkaraṇam| na ca kevalaṃ tāmbūlādikam, api tu yadyacca kiñciccetasaḥ priyaṃ tattat vājīkaraṇam| dodhakamudgītirāryā|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">madhu mukhamiva sotpalaṃ priyāyāḥ kalaraṇanā parivādinī priyeva| kusumacayamanoramā ca śayyā kisalayinī latikeva puṣpitāgrā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">deśe śarīre ca na kācidarti- rartheṣu nālpo'pi manovighātaḥ| vājīkarāḥ sannihitāśca yogāḥ kāmasya kāmaṃ paripūrayanti||47||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā mārdvīkaṃ sajalajaṃ dayitāvadanamiva| parivādinī-vīṇā, madhurakvaṇanā vallabheva| puṣpanikararamaṇīyā śayyāpallavavatī kusumapradhānā lateva| puṣpitāgreti vṛttanāmaśleṣaḥ| deśa ityādi| ete padārthāḥ kāmasya kāmaṃ-icchāṃ pūrayanti, kāmamutpādayantītyarthaḥ| puṣpitāgrendravajre vṛtte|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">adhunā'gryasaṅgrahamāha---- mustāparpaṭakaṃ jvare, tṛṣi jalaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭodbhavaṃ, lājāśchardiṣu, bastijeṣu girijaṃ, meheṣu dhātrīniśe| pāṇḍau śreṣṭhamayo'bhayā'nilakaphe, plīhāmaye pippalī, sandhāne kṛmijā, viṣe śukatarurmedonile gugguluḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">vṛṣo'srapitte, kuṭajo'tisāre, bhallātako'rśaḥsu, gareṣu hema| sthūleṣu tārkṣyaṃ, krimiṣu kṛmighnaṃ, śoṣe surā cchāgapayo'tha māṃsam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">akṣyāmayeṣu triphalā, guḍūcī vātāsraroge, mathitaṃ grahaṇyām| kuṣṭheṣu sevyaḥ khadirasya sāraḥ, sarveṣu rogeṣu śilāhvayaṃ ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">unmādaṃ ghṛtamanavaṃ śokaṃ madyaṃ, vyapasmṛtiṃ brahmī| nidrānāśaṃ kṣīraṃ jayati, rasālā pratiśyāyam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">māṃsaṃ kārśyaṃ, laśunaḥ prabhañjanaṃ, stabdhagātratāṃ svedaḥ| guḍamañjaryāḥ khapuro nasyāt skandhāṃsabāhurujam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">navanītakhaṇdamarditamauṣṭraṃ mūtraṃ payaśca hantyudaram| nasyaṃ mūrdhavikārān, vidradhimacirotthamasravisrāvaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">nasyaṃ kavalo mukhajān, nasyāñjanatarpaṇāni netrarujaḥ| vṛddhatvaṃ kṣīraghṛte, mūrcchāṃ śītambumārutacchāyāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">samaśuktārdrakamātrā mande vahnau, śrame surā snānam| duḥkhasahatve sthairye vyāyāmo, gokṣururhitaḥ kṛcchre||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kāse nidigdhikā, pārśvaśūle puṣkarajā jaṭā| vayasaḥ sthāpane dhātrī, triphalā guggulurvraṇe||56||</seg> <seg type="unit" n="57">bastirvātavikārān, paittān rekaḥ, kaphodbhavān vamanam| kṣaudraṃ jayati balāsaṃ, sarpiḥ pittaṃ, samīraṇaṃ tailam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">ityagryaṃ yatproktaṃ rogāṇāmauṣadhaṃ śamāyālam| taddeśakālabalato vikalpanīyaṃ yathāyogam||58||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> mustāparpaṭakaṃ jvare śreṣṭhaṃ-rogopaśamanahetuḥ| evaṃ śeṣeṣvapi yojyam| sandhāne-uraḥsandhāne, kṛmijā-lākṣā, śreṣṭhā| śukataruḥ-śirīṣaḥ| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam| vṛṣādayo raktapittādiṣu śreṣṭhāḥ| upajātiḥ| akṣyāmayādiṣu triphalādīni sevyāni| indravajrā| anavaṃ-purāṇaṃ, sarpiḥ kartṛbhūtamunmādaṃ jayati| vyapasmṛtiṃ-apasmāraṃ, brāhmī jayati| evaṃ kṣīrādayo nidrānāśādīn jayantītiyojyam| guḍamañjarī-kālā śālmalī, tasyāḥ khapuro-niryāso, nasyena skandhādijāṃ rujaṃ hanti| navanītayuktaṃ khaṇḍamarditam| auṣṭraṃ payo mūtraṃ ca jaṭharaṃ parākaroti| auṣṭramiti cintyam| uṣṭrādruñi prāpte kecittu tasyedamiti vivakṣayā aṇpratyayaḥ kārya ityāhuḥ| nasyādayo mūrdhavikārādīn jahatīti sambandhaḥ| nanu, vṛddhatvaṃ kṣīraghṛte hata ityanupapannam| tathāhi-"ekarasābhyāso daurbalyakarāṇām|" (ca. sū. a. 25) ityuktam| daurbalyakaraṇaṃ ca kathaṃ vṛddhatvahṛt syāt ? brūmaḥ| utsargatvāttasya vacasaḥ, apavādarūpaṃ tvidaṃ vacanam| tasmāt kṣīraghṛtādanyatraikarasābhyāsasya daurbalyakaraṇtvaṃ vedyam| gītayastisraḥ(pañca)| kāsetyādi| [ bastirityādi|] āryā| iti-uktena prakāreṇa, yacchreṣṭhamauṣadhamuktam, tad rogāṇāṃ śamāya-śāntyai, alaṃ-samartham| tacca-agnyaṃ, deśādīnāṃ balena yathāsvaṃ kalpanīyam| jaghanacapalā''ryā| etacca yathāsvaṃ cikitsiteṣu kathitaṃ saṅkṣepatayā punaḥ kathitam| śāstraṃ hi vyāsena samāsena ca vimatayo virundhate| tasmāt pūrvaṃ vyāsenopadeśaḥ, idaṃ(ayaṃ) tu samāsenetyavabudhyasva|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">ityātreyādāgamayyārthasūtraṃ tatsūktānāṃ peśalānāmatṛptaḥ| bheḍādīnāṃ sammato bhaktinamraḥ papracchedaṃ saṃśayāno'gniveśaḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-ātreyāt-bhagavataḥ punarvasoḥ, iti-uktena prakāreṇa, arthasūtraṃ-abhidheyatattvaṃ ca, āgamayya-avabudhya, agniveśaḥ saṃśayāno-na tu śāstrāvabodhāhaṃkṛtaḥ, idaṃ-vakṣyamāṇaṃ, papraccha| kimbhūtaḥ ? tasya-ātreyasya muneḥ, sūktāni-subhāṣitāni, yuktiyuktārthapratipādanātteṣāṃ sūktānāṃ madhurāṇāmatṛptaḥsākāṅkṣaḥ| tathā ca kimbhūtaḥ ? bheḍajātūkarṇyādīnāṃ punarvasuśiṣyāṇāṃ sammataḥ| tathā bhaktinamro-na tu jñānoddhataḥ san, sa papraccha| śālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">kiṃ pṛṣṭavān ? ityāha---- dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ| dravyopasthātṛsampannā vṛddhavaidyamatānugāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kṣīyamāṇāmayaprāṇā viparītāstathā'pare| hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kiṃ śāsti śāstramasmin iti kalpayato'gniveśamukhyasya| śiṣyagaṇasya punarvasu- rācakhyau kārtsnyatastattvam||62||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-bhagavan-punarvaso, kecinnarā ātmavanto hitāhāravihārā api rogiṇaḥ pratyakṣānumānādyairupalabhyante| ātmavanto'pītyapiśabdādanātmavanto'pi| kadācit śeṣapādatrayavikalatvena rogitvaṃ syāt, netyāha-dravyopasthātṛsampannā vṛddhavaidyamatānugā iti| tathā''mayāśca prāṇāścāmayaprāṇāḥ, kṣīyamāṇā āmayaprāṇā yeṣāṃ ta evam, kecidrogādvimucyamānāḥ kecicca mriyamāṇā ityarthaḥ| viparītāstathā'para iti anātmavanto dravyopasthātṛvikalā vṛddhavaidyamatānanusāriṇaścaivaṃbhāvā dṛśyante| tasmāt-anantaroktātkāraṇāt, hitāhitavibhāgasya tantroktaṃ phalamaniścitaṃ-anaikāntikam| aniścitaphalatvācca kāraṇāt śāstraṃ-āyurvedākhyaṃ, kiṃ śāsti ? na-kiñcicchikṣayatīti| ataścaitadārambho niṣphalaḥ kākadantaparīkṣāśāstravat| iti vikalpayataḥ śiṣyagaṇasya-jātūkarṇyabheḍādeḥ, bhagavān punarvasustattvaṃ-paramārthaṃ, kārtsnyena-sāmastyena, jagāda| kimbhūtasya śiṣyagaṇasya ? agniveśo mukhyaḥ-pradhāno, yasya tasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kiṃ taduktavān? ityāha---- na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati| vinā'pi kriyayā svāsthyaṃ gacchatāṃ ṣoḍaśāṃśayā||63||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> cikitsā-catuṣpātṣoḍaśaguṇayuktā, acikitsā-hitāhitavibhāgāparāmarśe yatkiñcanakāritā, sā tulyā bhavituṃ nārhati| keṣām ? kriyāṃ vinā svāsthyamapi gacchatām| apiśabdo bhinnakramaḥ, svāsthyamapī'tyato'nantaraṃ draṣṭavyaḥ| kimbhūtayā kriyayā ? ṣoḍaśāṃśayā| tadayaṃ bhāvaḥ,-ṣoḍaśa bhāgayā cikitsayā vinā yatra rogopaśāntiḥ syāt, tatrāpi cikitsayā kṣiprataraṃ tatsādhanaṃ cikitsā viśiṣṭā| tathā cikitsāsādhyānāṃ rohiṇikādīnāṃ cikitsāmantareṇa śāntirnāsti| tadevamapi cikitsayā tulyā'cikitsā na bhavitumarhatīti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">ātaṅkapaṅkamagnānāṃ hastālambo bhiṣagjitam| jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt||64||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmādātaṅka eva paṅko duruttaratvāttasmin magnānāṃ taptānāṃ, bhiṣagjitaṃ-tadupadeśakaśāstraṃ, upacārādevamuktam| tadbhiṣagjitaṃ hastālambo-hastālambatulyam| mriyamāṇānāṃ sarveṣāmevāsādhyānāmapi bheṣajājjīvitaṃ na ca bhavati|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">na hyupāyamapekṣante sarve rogā, na cānyathā| upāyasādhyāḥ sidhyanti,nāheturhetumān yataḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yasmāt sarve rogāḥ-asādhyā api, upāyaṃ-catuṣpādalakṣaṇaṃ cikitsitaṃ, nāpekṣante, asādhyarogāṇāṃ cikitsānirapekṣatvāt| ye copāyasādhyā rogāḥ-rohiṇyādayaḥ, te'nyathā cikitsāmantareṇa, naiva sidhyanti| yato yo'hetuḥ sa hetumānna bhavati| api tu niryuktika evāyaṃ hetuvādaḥ, yaccikitsākhyena hetunā vinaiva rogopaśāntirddaśya iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">yaduktaṃ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā| mṛtyurbhavati, tannaivaṃ nopāye'styanupāyatā||66||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yattūktaṃ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā mṛtyurbhavati| dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ| yāvatkṣīyamāṇāmayaprāṇāḥ ityādi| tadevaṃ na bhavati, yathā tvaṃ vadasi| yasmānna upāye'nupāyatā'sti| yo hi yasya yayā yuktyopāyaḥ prathitaḥ, sa na kadācittasyānupāyaḥ| yathā,-ghaṭasya mṛddaṇḍacakrādisāmagrīviśeṣo na kadācidanupāyo bhaviturmahati| tasmāccatuṣpāccikitsāsādhyasya rogasyopāya eva cikitsā, na tvanupāyaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">api copāyayuktasya dhīmato jātucit kriyā| na sidhyeddaivavaiguṇyānna tviyaṃ ṣoḍaśātmikā||67||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dhīmataḥ-prājñasya narasya, upāyayuktasyāpi daivāparādhāt iyaṃ ṣoḍaśātmikā kriyā kadācinna sidhyati| ta(ya)smādāyuḥ parīkṣya sādhyāsādhyavibhāgjño jñānapūrvaṃ cikitsāyāṃ vaidyaḥ pravartate tasmāddaivavaiguṇyam| vimalavipulamatyā samyak paricchedāccikitsāyā rogaviṣaye pravṛttāyāḥ siddhireva syānnāsiddhiḥ| yasmādyo yatropāyaḥ, sa tatrānupāyo na bhavati| muninā'pyuktam (ca.sū. a. 10/7)-"sādhyāsādhyavībhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ| kāle cārabhate karma yattatsādhayati dhruvam||" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">etadeva pratipādayannāha---- kasyāsiddho'gnitoyādiḥ svedastambhādikarmaṇi| na prīṇanaṃ karṣaṇaṃ vā kasya kṣīraṃ gavedhukam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kasya māṣātmaguptādau vṛṣyatve nāsti niścayaḥ| viṇmūtrakaraṇākṣepau kasya saṃśayitau yave||69||</seg> <seg type="unit" n="70">viṣaṃ kasya jarāṃ yāti mantratantravivarjitam| kaḥ prāptaḥ kalyatāṃ pathyādṛte rohiṇikādiṣu||70||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> kasya puruṣasya vahniḥ svedakarmaṇi, stambhanakarmaṇi ca toyaṃ, na siddham| ādiśabdānmūrcchāpagamādau śītānilādiḥ| api tu sarvasyaiva siddho'nvayavyatirekāt| evaṃ yāvadrohiṇikādiṣviti vyākhyeyam| evaṃ niścitaphalā cikitseti sthitam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">api cākālamaraṇaṃ sarvasiddhāntaniścitam| mahatā'pi prayatnena vāryatāṃ kathamanyathā||71||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> na kevalaṃ pūrvoktāddhetościkitsātantraṃ saphalam| yataścākālamaraṇaṃ sarvasiddhāntaniścitam| tadanyathā-cikitsāśāstramantareṇa, parameṇāpi yatnena kathaṃ-kena prakāreṇa, nirvāyatām ? na kenacidityarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">na cākālamṛtyurakṣaiva prayojanamasya tantrasyetyāha---- candanādyapi dāhādau rūḍhamāgamapūrvakam| śāstrādeva gataṃ siddhiṃ jvare laṅghanabṛṃhaṇam||72||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> dāhādau viṣaye candanādi cāgamapūrvakameva lokarūḍham, na tvevameva| tathā śāstrādeva-cikitsākhyāt, sakalalokaprasiddhaṃ jvare laṅghanabṛṃhaṇaṃ bhaktacchedakṣīrādi siddhimupagatam, nānyasmāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">catuṣpādguṇasampanne samyagālocya yojite| mā kṛthā vyādhinirghātaṃ vicikitsāṃ cikitsite||73||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tasmāccatuṣpādā[nāṃ] ye guṇāḥ-āyuṣkamīyoktāḥ (hṛ.sū.a. 1/27), taiḥ sampanne-yukte, tathā suṣṭhu nirūpya deśakālādīn yojite cikitsite, vyādhinirghātaṃ prati vicikitsāṃ-saṃśayaṃ, mā kṛthāḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">etaddhi mṛtyupāśānāmakāṇḍe chedanaṃ dṛḍham| rogontrāsitabhītānāṃ rakṣāsūtramasūtrakam||74||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yataścākāṇḍe-akāle, mṛtyupāśāḥ-jvarādayasteṣāṃ etat-cikitsāśāstraṃ, dṛḍhaṃ-sāraṃ, chedanam| tathā samutpannebhyo jvarādibhyastrastānāṃ śaṅkayā bhītānāṃ sūtrarahitaṃ rakṣāsūtrakaṃ, tatkāryakaraṇādityarthaḥ| tasmādadhyetavyaṃ cikitsāśāstram|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṃ tu sadyo durbhājanasthitam||75||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathaitat-cikitsāśāstraṃ, tat-sakalalokaprasiddhaṃ, sākṣāt-svarūpeṇa, amṛtaṃ mṛtyujaye, ta(ya)t lokaprasiddhaṃ jagataḥ surāsurarūpasya, āyāsādutpannaṃ kṣīrodamathanakāle, tena varjitamidam| amṛtamapi durbhājanasthitaṃ sadyaḥ-śīghrameva, viṣatvaṃ yāti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tadeva durbhājanaṃ darśayati---- ajñātaśāstrasadbhāvān śāstramātraparāyaṇān| tyajeddūrād bhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva||76||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> ajñātaḥ śāstrasadbhāvaḥ-paramārtho, yaistāṃstathāvidhān bhiṣakpāśān dūratastyajet| tathā śāstramātraparāyaṇān-śāstrapāṭhamātraśaraṇān| ata eva viṣasāmānyataḥ śāstrapāṭhamātratvena niṣiddham| tathā śāstraparamārthānavabodhācca viṣatvam| kāniva ? vaivasvātān-yamasambandhinaḥ, pāśān yathā| iti tāvadasampūrṇān|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">samyagbhiṣajaḥ ślāghamāno brūte ---- bhiṣajāṃ sādhuvṛttānāṃ bhadramāgamaśālinām| abhyastakarmaṇāṃ bhadraṃ bhadraṃ bhadrābhilāṣiṇām||77||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> suvaidyānāṃ saccaritānāmiha loke'nyatra ca sadaiva bhadram| kiṃvidhānām ? āgamena-granthato'rthataḥ, ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ teṣām| īdṛśā apyanabhyastakarmāṇo na ślāghārhāḥ syurityāha, abhyastaṃ-asakṛttailalehādipākādyanuvāsananirūhādiyojanaṃ ca, [karma] yaisteṣāṃ lokadvaye'pi bhadram| sarvasattvānāṃ putramitrādirūpeṇa bhadramiva hitaṃ sukhaṃ cābhilaṣanti-icchanti ye, teṣāmapi bhadraṃ-śastam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">iti tantraguṇairyuktaṃ tantradoṣairvivarjitam| cikitsāśāstramakhilaṃ vyāpya yat paritaḥ sthitam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| mahāsāgaragambhīrasaṅgrahārthopalakṣaṇam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">aṣṭāṅgavaidyakamahodadhimanthanena yo'ṣṭāṅgasaṅgrahamahāmṛtarāśirāptaḥ| tasmādanalpaphalamalpasamudyamānāṃ prītyarthametaduditaṃ pṛthageva tantram||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tantryate-dhāryate śarīramaneneti tantram, tasya guṇāstantraguṇāḥ,-yaistantramalaṅkriyate tantrayuktyādayaḥ, tairevazṃprakārairyuktam| tathā coktaṃ saṅgrahe (u. a.50)-"alaṅkṛtaṃ yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam| ṣaṭtriṃśatā'rthadurgeṣu bhiṣajāṃ saṅkramairiva|| tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca| pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam|| upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ|| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ| atītānāgatāpekṣāsvasaṃjñohyasamuccayāḥ|| nidarśanaṃ nirvacanaṃ niyogo'tha vikalpanam| pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ||" iti| tatra 1 adhikaraṇaṃ nāma,-yadadhikṛtya pravartate śāstraṃ sthānamadhyāyaḥ prakaraṇaṃ vākyaṃ vā| tatra śāstrādhikaraṇaṃ-yadadhikṛtya śāstraṃ pravartate| yathā-aṣṭāvaṅgānyadhikṛtya hṛdayākhyaṃ sarvaṃ śāstraṃ pravṛttam| yathoktam (hṛ.sū. a. 1/5)-"kāyabāla" ityādi| sthānādhikaraṇaṃ yathā (hṛ.sū.a. 30/53)-"atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ|" iti| adhyāyo'pi yadadhikṛtya pravartate tadadhyāyādhikaraṇaṃ| yathā (hṛ. sū. a . 2)_"athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" iti| prakaraṇaṃ yadadhikṛtya pravartate tat prakaraṇādhikaraṇam| yathā (hṛ.śā. a.3/18)-"daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ|" ityādi yāvat "ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" ityādi| evaṃ vākyamapi yadadhikṛtya pravartate tadvākyādhikaraṇaṃ vedyam| 2 yogo nāma,-yojanā, uddeśanirdeśayoḥ sūtrabhāṣyaryorvā| yathā (hṛ.śā. a.3)-"athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ|" ityuddiśyāṅgāni vibhajate-"śiro'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca samāsataḥ| ṣaḍaṅgam" ityādi| yuktirvā yogaḥ, pratijñā heturdṛṣṭānta upanayo nigamanamiti pañcavidhaḥ| yathā-agniḥ śarīrasthitermūlamiti pratijñā| agnipakvāhāre sati tastthiteriti hetuḥ, "tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ|" (hṛ.śā. a.3/54) iti vacanāt| yathā-śālyaṅkurasya bījamiti dṛṣṭāntaḥ| upanayo yathā-cikitsāśāstrasya prayojanatvasādhanāya bahudhā dṛṣṭāntopanayaṃ kṛtavāṃstantrakṛt, "kasyāsiddho'gnitoyādiḥ" (hṛ.u. a.40/68) ityādayaḥ| tasmāt saprayojanameva cikitsāśāstraṃ pratyakṣaphalatvādityupanayaḥ| tasmādārambhaṇīyamiti pramāṇapadopadarśanamukhena nigamanam| yathoktam(hṛ.u. a. 40/73)-catuṣpādguṇasampanne samyagālocya yojite| mā kṛthā vyādhinirghātaṃ vicikitsāṃ cikitsite||" sādhyavyādhicikitsāyāṃ saṃśayānupapattyā pratipāditayā pramāṇaphalopasaṃhārakaraṇam| 3 hetvartho nāma,-yadanyaprastāvoktamanyatrāpi tathaivopapadyate| yathā (hṛ. śā. a.3/20)-"tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ tasminna vedhayet| sirāṃ jālandharāṃ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ||" ityādi| tathā (hṛ.śā.a.3/34)-"avedhyāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ kṣudrāḥ ityādi| tadetebhyo viśeṣavacanebhyo'numīyate śeṣā vedhyā iti| anyathaitāni vacāṃsi nirarthakāni syuriti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">-----------------------------------4||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 4 padārtho nāma,-padenārtho gamyate| yathā-dravyamiti padam, tasyārtho bhūjalādiḥ| guṇa iti padam, tasyārtho gurvādiḥ| 5 pradeśo nāma,-yeṣāmarthānāmatibahutvāt sākalyenābhidhānasyāśakyatvāt stokamucyate| yathoktam (hṛ.sū.a.5/84)-"iti dravaikadeśo'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------6|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 6 uddeśo nāma,-saṅkṣepābhidhānam| yathā (hṛ. sū. a. 1/6)-"vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ| ityādi|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------7|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 7 nirdeśo nāma,-tasyaiva vistāroktiḥ| yathoktam (hṛ.sū. a. 1/11)-"tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------8|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 8 vākyaśeṣo nāma,-yasmin sūtre lāghavikenārthādgamya mānamanuktapūraṇārthamadhyāhriyate| yathā (hṛ.śā. a.3/3)-"tatra khāt khāni dehe'smin" 'bhavanti' iti vākyaśeṣaḥ| "āpyā jihvārasakaledāḥ" (hṛ.śā. a.3/4) ityuttaratra bhavārthe taddhitaśravaṇāt|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------9|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 9 prayojanaṃ nāma,-yadarthaṃ śāstrādi pravartate| yathā (hṛ.u. a. 40/64)-"ātaṅkapaṅkamagnānāṃ hastālambo bhiṣagjitam|" iti| anena prayojanena cikitsāśāstramadhyeyamityādi|</ab>
          <ab type="mula">------------------------10|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 10 upadeśo nāma,-āptavacanam| yathā(hṛ.sū. a.17/29)-"snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ| doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyakśuddhibhVirnirhriyante||" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">--------------------11|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 11 apadeśo nāma,-yadācāryaḥ kiñcidarthaṃ pratijñāya hetumupadiśati| yathā (hṛ.u. a.40/64)-"jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt|" iti pratijñāya hetumāha(hṛ.u. a. 40/64)-"na hyapāyayapekṣante sarve rogāḥ" sarvarogāṇāmupāyāpekṣābhāvāt|</ab>
          <ab type="mula">-----------------12|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 12 atideśo nāma,-yat kiñcidevārthajātamuktvā'nuktārthasādhanāya evamanyadapi pratyetavyamiti paribhāṣāyāṃ sthāpayati| yathoktaṃ karṇarogapratiṣedhe (hṛ.u. a. 18/4)-"mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt| tailasiktātpradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ|| yojyaścaivaṃ bhadrakāṣṭhāt kuṣṭhāt kāṣṭhācca sāralāt|" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------13|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 13 arthāpattirnāma,-yo'nyenārthenoktena tato'paro'pyartho gadita iva jñāyate| yathā (hṛ.sū. a.5/31)-"naivādyānniśi naivoṣṇam" ityuktam, na tūktaṃ divā bhuñjīteti| etaccārthāpattyā gamyate| [nanu,] kaḥ punararthaḥ ? kā cāsyāpattiḥ ? brūmaḥ| dadhyabhyavahāro'rthastatra tantrakṛtā 'naivādyānniśi' iti kālo niṣiddho na tu dadhibhakṣaṇam| tato yo'yamapratiṣiddho'rthaḥ, saāpadyate divā dadhibhojanārthaḥ, rātripratiṣedhe dinavyatirekeṇa kālāntarābhāvāt| sarvathā anabhyavaharaṇīyasyāhāraprastāve pratiṣedhānupapatteḥ| evamanyatrāpi vyākhyeyam|</ab>
          <ab type="mula">------------------------14|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 14 nirṇayo nāma,-yannivāritasyārthasya pratiṣṭhāpanam| yathā(hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" ityādinā cikitsāśāstraphalaṃ prati saṃśayakaraṇe paścānnirṇayārthamuktam| yathā (hṛ.u. a.40/63)-"na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">------------------------15|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 15 prasaṅgo nāma,-pūrvābhihitasyārthasya kenacit sambandhāntareṇa punarabhidhānam| yathoktaṃ sirāvyadhavidhau (hṛ.sū. a. 27/2)-"lohitaṃ pravadecchuddhaṃ tanostenaiva ca sthitiḥ|" ityuktvā punaḥ śārīre śuddhārtavaprasaṅgenoktam (hṛ. śā. a.1/1)-"śuddhe śukrārtave sattvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate yuktivaśādagnirivāraṇau||" iti| na ca punaruktatā tasya| yasmāt sirāvyadhe śarīraprabhavatvameva raktasyoktam, na tu kramo varṇitaḥ| śārīre tu yayā''nupūrvyā śarīrahetuḥ syāt tadvistareṇoktam| yathā(hṛ.śā. a.1/2)-"bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ sattvānugaiśca saḥ| mātuścāhārarasajaiḥ kramāt kukṣau vivardhate||" iti|</ab>
          <ab type="mula">------------------16|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 16 ekānto nāma,-ya ekameva pakṣamavyabhicāreṇa śrayati nānyam| tadyathā (hṛ.sū. a. 4/31)-"ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rogadveṣabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula">------------17|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 17 naikānto nāma,-anyatarapakṣānavadhāraṇāt| yathā (hṛ.su. a.40/64)-"jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt|" ekāntena (hṛ.u. a. 40/64)-"na hyupā yamapekṣante sarve rogāḥ" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">--------------18|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 18 apavargo nāma,-sākalyenotsṛṣṭasya yatpunastadekadeśāpakarṣaṇam| yathā (hṛ.sū. a.27/4)-"śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ|| teṣu srāvayituṃ raktamudriktaṃ vyadhayetsirām|" ityutsargamabhidhāya ekadeśe'pavādaṃ vakti (hṛ.sū. a. 27/6)-"na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām|" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">------------19|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 19 viparyayo nāma,-yathopadiṣṭaviparyayeṇa lakṣaṇādikaraṇam| yathoktam (hṛ.sū. a.16/30)-"vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| snehodvegaḥ klamaḥ samyak snigdhe, rūkṣe viparyayaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula">-------------20|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 20 pūrvapakṣo nāma,-pratijñātārthasaṃdūṣaṇaṃ vākyam| yathā hitāhitavibhāgaṃ pratyācikhyāsannāha| yathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecit" ityārabhya yāvat "hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam|" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">------------------21|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 21 vidhānaṃ nāma,-yatprakaraṇānupūrvaṃ vidhānamāvekṣyate|</ab>
          <ab type="mula">----------------|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 22 anumataṃ nāma,(hṛ.sū. a.9-10)-"uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryamācakṣate'pi ca| nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau||" ityādinā hyanumatam, na vighātaḥ kṛtaḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------------23|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 23 vyākhyānaṃ nāma,-yanmādṛśebhyo viśiṣṭatarabuddhigamyam| yathā (hṛ.śā. a. 1/37)-"saptahāt kalalībhavet|" (hṛ.śā. a. 1/49)-"dvitīye māsi kalalāt ghanaḥ peśyathavārbudam| puṃstrīklībāḥ kramāt" iti| na hyatra garbhasyāvartamānā bhāvāḥ śakyā vijñātuṃ yogidṛṣṭiṃ muktvā|</ab>
          <ab type="mula">----------------24|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 24 saṃśayo nāma,-sākāṅkṣatvamaniścitavastuvijñānam| yathā (hṛ. śā. a. 5/128)-"saṃśayaṃ prāptamātrayo jīvitaṃ tasya manyate|" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">---------------25|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 25 atītāpekṣaṇaṃ nāma,-yadatikrāntamapekṣya prastutasya sādhanamucyate| yathoktaṃ hṛdrogacikitsite (hṛ.ci. a.6/39)-"rāsnājīvaka" ityādi yāvat "mahāsnehaṃ vipācayet||" iti| atra ca na jñāyate katamo māhāsneha iti| tadetadatikrāntamapekṣya prasādhyate snehavidhyuktam| yathā (hṛ.sū. a. 16/4)-"dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān|" ityapekṣya vyākhyāyate|</ab>
          <ab type="mula">----------------26|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 26 [anāgatāpekṣā nāma,-] ............................ 27 svasaṃjñā nāma,-yā tantrakāraiḥ svatantrasaṃvyavahārārthaṃ praṇitā satī paratantreṣu na vyavaharati| yathā (hṛ.sū. a.12/44)-"śākhā raktādayastvak ca" iti|</ab>
          <ab type="mula">----------28|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 28 ūhyaṃ nāma,-yadapratibaddhaṃ granthe svayaṃ prajñayā tarkayitvā yojyam| yathoktam (hṛ.sū. a.15/46)-"trayastriṃśaditi proktā vargāsteṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam||' [iti|]</ab>
          <ab type="mula">-----29|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 29 samuccayo nāma,-yathā(hṛ.sū. a.18/29)-"peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ" ca samuccinoti, tathā-"trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||" iti|</ab>
          <ab type="mula">-------30|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 30 nidarśanaṃ nāma,-yannidarśayitavyaṃ sūkṣmamapyarthaṃ svadharmasādṛśyāt spaṣṭīkarotyādarśa iva mukhavidhum| yathoktam (hṛ.sū. a.19/84)-"yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haretpaṭaḥ| tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">----------------31|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 31 nirvacanaṃ nāma,-nirṇayārthaṃ vacanaṃ niruktam| yathoktaṃ viṣavidhāne (hṛ.u. a.35/1)-"mathyamāne jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ|" yāvat "jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ||" iti| viṣasya nirvacanaṃ jagadviṣadanādviṣamiti|</ab>
          <ab type="mula">-------------32|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 32 niyogo nāma,-yo yasyānuṣṭheyaḥ| yathā (hṛ.sū. a. 16/26)-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">-----------------33|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 33 vikalpo nāma,-vividhaṃ kalpanam, idaṃ kāryamidaṃ vā kāryam| yathoktaṃ pūrvarūpadarśane jvarādau [vā] hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā|</ab>
          <ab type="mula">-----------------34|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 34 pratyutsāro nāma,-yatropapattiṃ darśayantaḥ parasparamatāni nivārayanti| tadyathā (hṛ.śā. a.3/16)-"asthnāṃ śatāni ṣaṣṭhiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṃ ca śatadvayam|| daśottaraṃ, sahasre dve nijagādātrinandanaḥ|" iti pūrvamatāt ṣaṣṭiṃ prayutsārayati| dhanvantarerapi mataṃ daśottaraṃ sandhiśatadvayamiti punarvasuḥ pratyutsārayati sandhisahasradvayaṃ sādhayan|</ab>
          <ab type="mula">------------35|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 35 uddāro nāma,-śāstrārambhapratyākhyānādicodyasya samādhānam| tadyathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" yāvat "hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam|" iti kṛte codye (hṛ.u. a.40/63)-"na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" iti parihāraḥ|</ab>
          <ab type="mula">-------------36|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 36 sambhavo nāma,-upapattiryasminnupapadyate anupadiṣṭe| yathā (hṛ.sū. a.26/47)-"duṣṭaraktāpagamanāt sadyo rāgarujāṃ śamaḥ|" ityuktam| pracchānālābujalaukāśṛṅgasirāvyadhairyathāsambhavaṃ raktamapanīyate| yathoktam (hṛ.sū. a.26/53)-"pracchānenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ||" iti| evamanyatrāpi sambhavārtho yojyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------------1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vyākhyā api tantrasya guṇaḥ| tābhirapi tantramalaṅkriyate| tāśca pañcadaśaprakārāḥ| tadyathā,-piṇḍapadapadārthādhikaraṇaprakaraṇārthakṛcchraphaloccitakanyāsaprayojanānulomapratilomātisūtrasamastavyākhyāḥ|</ab>
          <ab type="mula">-----1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra 1 piṇḍavyākhyā nāma,-saṅkṣepatayā sūtrarūpeṇādhyāyādināṃ vyākhyā| yathā (hṛ.śā. a. 5/4)-"rūpendriyasvaracchayāpraticchāyākriyādiṣu| anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ|| vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet|" ityanena sūtreṇa sakalariṣṭādhyāyasamāsa uktaḥ|</ab>
          <ab type="mula">----2|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 2 padavyākhyā nāma,-yatpadānāṃ chedaṃ kṛtvoccāraṇam| yathā (hṛ.sū. a. 1)-"atha ataḥ āyuṣkāmīyaṃ adhyāyaṃ vi ā khyāsyāmaḥ|" iti saptapadaṃ sūtraṃ pūrvaṃ vyākhyātam|</ab>
          <ab type="mula">----------3|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 3 padāRthavyākhyā nāma,-teṣāmeva padānāṃ vivaraṇam| yathā-athaśabda ānantarye adhikāre vā, ataḥśabdo hetā vityādi|</ab>
          <ab type="mula">-----------4|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 4 adhikaraṇavyākhyā nāma,-yadvastuprakṛtamārabhyatadanuṣaṅgeṇa vyākhyānamārabhyate| yathā (hṛ.sū. a.2)-"athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" iti prastutya "brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ|" ityādinā saiva dinacaryā vivṛtya vyākhyāyate savistarā|</ab>
          <ab type="mula">--------------5|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 5 prakaraṇavyākhyā nāma,-yasminnarthe sūtre vā prakṛtenāprakṛtaṃ sādhyate, yathā-trilavaṇādye cūrṇe guṇānuktvā'bhayākhye evamāha 'samānaṃ pūrveṇa'iti| tatra samānaguṇatā vyākhyātā|</ab>
          <ab type="mula">-------6|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 6 arthavyākhyā nāma,-yatra prakaraṇe sūtre vā svabhāvasyopavarṇanaṃ kriyate| tadyathā,-prakṛtirucyate svabhāvaḥ| sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ| tadyathā,-māṣamudgayoḥ sūkaraiṇayośca|</ab>
          <ab type="mula">-----------7|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 7 kṛcchravyākhyā nāma,-yatra leśata uktānāmavispaṣṭanāṃ prakaraṇe sūtre vā arthānāṃ yatnata udbhāvanaṃ kriyate| tadyathā (hṛ.sū. a. 2/30)-"anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām|" iti leśato bruvāṇaḥ śāstrakāraḥ sarveṣu hetuliṅgauṣadhādiṣu madhyamā pratipadāśrayaṇīyeti sūcayati|</ab>
          <ab type="mula">---------------8|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 8 phalavyākhyā nāma,-yatra vastuni bahuṣvaniścitārtheṣvekīyamateṣu prastuteṣu vastusārabhūtaṃ svamataṃ svamarthamupanikṣipyaikīyamatāni tasminneva svamate'ntarbhāvaṃ nayati| yathā-nirūhamātrāpuṭakādiṣviyattāyāṃ sādhyāyāṃ ca niścitāni maharṣirbhirbahūni matāni praśastāni| yathā-"dvādaśaprasṛto nirūhaḥ kāryaḥ" ityeke| "mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak|" (hṛ.sū. a.19/44) ityādyanye| tadetāni matāni doṣauṣadhabalāpekṣayā svamatāntarbhāvitāni pramāṇāni ca| yathoktam (hṛ.sū. a.19/62)-"doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet|" anyonyaviruddhamapi "samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet||" iti|</ab>
          <ab type="mula">---------------9|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 9 uccitakavyākhyā nāma,-yasmin sūtre nidarśanabhūtānyudāharaṇāni tantrāntaḥ samakṛṣyārthaḥ śasyate| yathā-pṛthivyādiṣu ca mahābhūtasaṃjñā sthāpitā, rasādiṣu ca dhātusaṃjñā niveśitā| "rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ|" (hṛ.sū. a. 1/13) iti| punarucyate (hṛ.śā. a.3/65)- "parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā|" iti| atra kiṃ dhātorgrahaṇena bhūtānyapi dhātuśabdavānyāni bhavanti ? iti|</ab>
          <ab type="mula">--------------10|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 10 nyāsavyākhyā nāma,-yasminnadhikāre vartamāne tenādhikāraṇārthena sahitaṃ sambandhamabhivīkṣyānyasyārtho vinikṣipyate| yathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" iti hitāhitavibhāgasya phalaṃ prati saṃśayamabhivīkṣya "na cikitsā'cikitsā tulyā bhavitumarhati|" (hṛ.u. a.40/63) ityādinā uttaraṃ dattvā tenaiva prasaṅgenānyo'rtho nikṣipyate| yathā (hṛ.u. a. 40/75)-"etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṃ tu sadyo durbhājanasthitam||" iti| evamanyeṣāmapyarthānāṃ sambandhamavadhārya vyākhyārthārhā kalpanīyā|</ab>
          <ab type="mula">---------------11|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 11 prayojanavyākhyā nāma,-yatsūtramabhidhīyamānaṃ svārthatya niṣpattau nimittabhāvamupaiti| yathā-ukto'ṅgavibhāge'nekadhāsirāvistaraḥ| na ca tena sirāvistareṇoktena kiñcidihopakāro dṛśyate| yadi prakaraṇāvasare prayojanamidaṃ brūyāt "ityavedhya vibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" (hṛ.śā. a. 3/33) etadarthaṃ sirāvivaraṇaṃ pravṛttam| kaścidayaṃ vaidyo vedhyāvedhyavibhāgaṃ sirāṇāṃ jānīyāditi|</ab>
          <ab type="mula">-------------12|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 12 ānulomyaṃ nāma,-yena.....tatra 1-2 pradhānakalpanā dvidhā,-pradhānasya kalpanā pradhānena vā kalpanā pradhānakalpanā| pradhānasya kalpanā yathāsarpiḥ snehanam, kṣīraṃ jīvanam, madhu sandhānakṛt, ityatra madhye prakṛṣṭaguṇatvāt sarpiḥkṣīre snehanajīvane kalpyete, na tu tailatoyādiṣvapi snehanajīvanatvaṃ nāstīti| mākṣikaṃ ca sandhāne pradhānatvāt sandhānakṛdityuktam, na tu sikyakamadhuyaṣṭikādiṣvapi sandhānakṛttvaṃ nāstīti| pradhānena tu kalpanā yathā-kṣīradadhitakramastunavanītakṣīraghṛtapurāṇaghṛtakilāṭāpīyūṣakūcīkāmoraṇādivargaḥ sarvaḥ kṣīravarga ityuktaḥ, kṣīraprādhānyāt| pradhānena kalpanāvyapadeśa ityeko'rthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">----------------3|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 3 guṇakalpanā nāma,- yena dharmeṇopeto'rthaḥ prayujyamānaḥ samartho bhavati, tena dharmeṇa yuktasya tasyāsāvaguṇo'pi gurvādiṣvapāṭhādguṇa iti kalpyate| yathoktam (hṛ.sū. a.1/26)-"bhiṣak dravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam|| ityādi| dakṣatvādicaturguṇanirdeśaḥ sarvathā praśaṃsāguṇa iti gamyate|</ab>
          <ab type="mula">---------------4|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 4 leśakalpanā nāma,-anupadiṣṭasya vidheḥ kaṇṭhapāṭhena yatkiñcisūtrāvayavāntaramāśrityārthaḥ kalpyate| yathā-nātra śāstre kālamṛtyorakālamṛtyorvā kiñcillakṣaṇaṃ praṇītam| tattu leśato'numīyate| kathamiti, yadā hi kālaniyatamāyuḥ kṣayaṃ prāptaṃ bhavati, tadā riṣṭamutpadyate, na viṣamāparihāreṇa mriyamāṇe nare| uktaṃ hi (hṛ.śā. a. 5/60)-"bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ||" iti| atra vikṛtivijñānīye gurumitradviṣaśceti caśabdo'smācchlokāt pūrvakāṇi yāni cottarāṇi tāni sarvāṇyeva samuccinoti| samavartī hi kālo mṛtyuriṣṭaḥ, itarastvasamavartī| ata eva cācaṣṭe tantrāntare-"kālamṛtyoreva riṣṭāni nākālamṛtyoḥ|" iti svābhiprāyaprakāśanārthaṃ tantrakāraḥ śakaṭodāharaṇaṃ dattavān| yathā-sama eva vāhyamānaḥ svapramāṇakṣaye bhaṅgapūrvarūpāṇyāpnoti| tathā niyatāyuṣaḥ svapramāṇakṣaye riṣṭasambhavaḥ| yathā ca-sa evātibhārakrāntatvādviṣamapathāśritatvādakāle'pi kṣayamāpnoti| tathā aniyatāyuṣo riṣṭotpattimantareṇa mṛtyuḥ| yadi punaraniyatā yuṣṭo'pi riṣṭotpattipūrvaṃ maraṇaṃ kalpyeta, tadā vārṣike ṣāṇmāsike vā'riṣṭe samutpanne śubhahetuyogānna mṛtyuḥ syāt| aniyatāyuṣo hi samyagupacārājjīvitānuvṛttiḥ| viṣamahetvaparihārānmṛtyuḥ| ata evāniyatāyuṣamadhikṛtya rasāyanānyupadiṣṭani| tadyogādayaṃ bahūnyapi varṣāṇi jīvet| niyatāyuṣastu kālamṛtyuvarṣaśatāt pareṇa jīvitaṃ na nirdiṣṭam| yathoktaṃ śārīre (hṛ.śā.a. 5/132)_'maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhayakṣayāt| tayorapyakṣayād dṛṣṭaṃ viṣamāparihāriṇām||" iti| tasmādaviśeṣoktāvapi niyatāyuṣa evāriṣṭotpattipūrvaṃ maraṇamiti niścitam| tathā ca "ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyākhyāsyāmaḥ|" (hṛ.sū. a.3) iti pratijñāyāṃ ṣaḍṛtuviśeṣe pratipattirbhavati| na tu "ṛtustu dvādaśa niśāḥ" (hṛ.śā. a.1/26) asya ṛtoriti|</ab>
          <ab type="mula">------------5|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 5 vidyākalpanā nāma,-yathā sarvavidyānugatārthanirdeśe śāstrakārasya sarvavidyāsthānānupraveśa iha śāstre hita iti vacanādvinā'pīṣyate| tatra "ārdrasantānatātyāgaḥ" (hṛ.sū. a. 2/45) ityādinā vākyena buddhivacanaviṣaya adhyātmavidyāsaṅgraha iṅgyate| "arcayeddevagovipra" (hṛ.sū. a. 2/23) ityādinā dharmaśāstropadeśasaṅgrahaḥ| tathā "jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ|" (hṛ.u. a. 35/2) ityādinā padavyutpādanānniruktakaraṇācca śabdavidyāyā nirakteścopasaṅgrahaḥ| "sādhake'hani" (hṛ.śā. a. 1/73) sūtikāṃ gṛhaṃ praveśayet| tathā-"bharaṇīkṛttikāśleṣāpūrvārdrāpitṛnairrūte|" iti jyotiḥśāstroparodhaḥ| vicitrabhūṣitaśāstrasyotprekṣaṇīyam|</ab>
          <ab type="mula">--------------6|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 6 bhakṣyakalpanā nāma,-"etattadamṛtaṃ sākṣāt" (hṛ.u. a. 40/75) ityādi|</ab>
          <ab type="mula">----------7|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 7 ājñākalpanā nāma,-yasyānuṣṭhāne hetuḥ samyagavantuṃ na śakyaḥ, kevalamāptavacanaṃ pramāṇīkṛtyānuṣṭhīyate| yathā-"nachindyāttṛṇam, na bhuvaṃ likhet|" iti| na hyatra heturvaktuṃ śakyate, etadanuṣṭheyamiti|</ab>
          <ab type="mula">--------iyam---1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> iyaṃ saptavidhā kalpanā viṃśatyāśrayā bhavati| yathā-1 ādilopaḥ, 2 madhyalopaḥ, 3 antalopaḥ, 4 ubhayapadalopaḥ, 5 ādimadhyāntalopaḥ, 6 varṇopajananam, 7 ṛṣikliṣṭam, 8 tantraśīlam, 9 tantrasaṃjñā, 10 prākṛtam, 11 samānatantrapratyayaḥ, 12 paratantrapratyayaḥ, 13 hetuhetukadharmaḥ, 14 kāryakāraṇadharmaḥ, 15 ādyantaviparyayaḥ, 16 śabdāntaram, 17,pratyayaḥ 18 upanayaḥ 19 sambhavaḥ 20 vibhavaḥ, [iti|]</ab>
          <ab type="mula">--------2|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra 1 ādilopo [nāma],-yathā (hṛ.sū. 2|a.6/32)-"bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahā rasaḥ|" ityatramāṃsaśabdalopena| tathā ca (hṛ.ni. a. 1/14)-"dhāraṇodīraṇaniśā" ityādau dhāraṇaṃ-vegadhāraṇam, udīraṇaṃ-vegodīraṇamiti|</ab>
          <ab type="mula">----------2|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 2 madhlopo [nāma],- yathā(hṛ.sū. a. 5)-"dravadravyavijājānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" ityatra dravadravyasvarūpa vijñānīyo dravadravyavijñānīya ityuktaḥ, anantaraṃ "annasvarūpavijñānīyaḥ" (hṛ.sū. a.6) ityatra svarūpaśabdaśravaṇāt|</ab>
          <ab type="mula">---------3|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 3 antalopo nāma,-yathā (hṛ.śā. a. 3/37)-"kaphaṃ punaḥ| gauryaḥ snigdhāḥ śirāḥ śītā vahante" ityatrāsraśabdasya lopo draṣṭavyaḥ, pūrvatrāsraśabdasya prakṛtatvāt| yathoktam (hṛ.śā. a.3/36)-"tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇāt sirāḥ| praspandinyaśca vātāsram" iti| evamihāpi kaphāsraṃ vahanta ityanumeyam, tulyajātīyatvāt|</ab>
          <ab type="mula">---------4|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 4 ubhayapadalopo [nāma],-yathā (hṛ.śā. a. 3/57)-"ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet|" iti vacane 'madhye' "vidhāhādamlatāṃ tataḥ|| pittamāmāśayātkuryāccyavamānaṃ cyutaṃ punaḥ|" 'ante' agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam||" iti| ādiśabdaśravaṇāt madhyāntaśabdāvatra luptanirdiṣṭau draṣṭavyau|</ab>
          <ab type="mula">--------5|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 5 ādimadhyāntalopo [nāma], yathā(hṛ.śā. a.3/55)-"annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ" ādau "koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam|" madhye, ante ca "dravaiḥ" ityādi|</ab>
          <ab type="mula">---------6|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 6 varṇopajananaṃ nāma,- yatrānukto granthe varṇa ācāryeṇa paścād vyākhyākāla upajanyārtho'bhidhīyate| [yathā] (hṛ.śā. a. 3/3)-"tatra khātkhāni dehe'smin śrotraṃ śabdo viviktatā|" tathā-"vātātsparśatvagucchvāsā vahnerdṛgrūpapaktayaḥ||" 'bhavanti' iti varṇatrayamupajanya vyākhyā karaṇīyā| "āpyā jihvārasakaledā ghrāṇagandhāsthi pārthivam|" iti dvayorbhūtayorbhavārthe taddhitapratyayaśravaṇāt| vākyaśeṣo'pyayamevaṃprāya eva|</ab>
          <ab type="mula">-----------7|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 7 ṛṣikliṣṭaṃ nāma,-yadṛṣī ṛṣiputro vā'samāhitacittatayā'śaktyā vā kiñcitpadajātama(jātaṃ)bhraṣṭamuccāritavān tathaiva talloke prayuñyate| yathā-'roma loma' ityādi|</ab>
          <ab type="mula">------------8|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 8 tantraśīlaṃ nāma,-yā tantrakārāṇāṃ prakṛtiḥsvabhāva ityarthaḥ| yathā-kiñcicchaṣyānugrahārthaṃ vistīrṇaṃ saṅkṣipanti, yathā (hṛ.śā. a. 3/16)-"asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha|" iti na tānyaṅgulihastapādamaṇibandhādivibhāgena vistāritāni| kiñcidvistārayanti, yathā-tatraivāṅgavibhāge sirā vistāritāḥ (hṛ.śā. a. 3/33)-"ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" iti vacanāditi|</ab>
          <ab type="mula">--------9|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 9 tantrasaṃjñā nāma,-yatkasmiṃścidarthe madhye vyākhyāyamāne svatantrasiddhodāharaṇaṃ tatpramāṇārthamucyate| yathā-navajvare kaṣāyā apakveṣu doṣeṣu varjanīyā uktāḥ, (hṛ.ci. a.1/39)- "tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā||" iti viśeṣavacanāttatra svarasādeḥ pañcavidhasya kaṣāyasya pratiṣedhaḥ prasaktaḥ| tataḥ svarantrasaṃjñayā viśeṣaḥ pratiṣidhyate (hṛ.ci. a. 1/40)-"tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ, kaṭukaḥ kaphe|" ityādi| tasmāt svatantrasaṃjñayā tiktakaṭukaṣayau niṣiddhau pañcavidhayā svarasādikalpanayā|</ab>
          <ab type="mula">----------10|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 10 prākṛtaṃ nāma,-"ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam|" (hṛ.sū. a. 15/23) ityauṣadhādhikārāt saindhavaṃlavaṇam, na tvaśvādikam||</ab>
          <ab type="mula">------------11|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 11 samānatantrapratyayo nāma,-yatsādhyasya kasyacidarthasya sādhanāyānupalabhyamāne svantrāt pratyaye samānebhyastantrebhyaḥ pratyaya iti| udāharaṇaṃ yathā (hṛ.sū. a. 2/31)- "nīcalomanakhaśmaśruḥ" ityācāreṣūktam| iyadbhiriyadbhirdinaiḥ keśanakhaśmaśruṇyavatārya nīcalomādinā bhavitavyamiti noktam| tato vyākhyākārāḥ kṣārapāṇiprabhṛtayaḥ prasiddhyā daśarātreṇa keśādiṇāṃ saṃharaṇamiti niścinvanti| munistvavādīt (ca.sū. a. 8/18)-"triḥ pakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet|" iti|</ab>
          <ab type="mula">------12|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 12 paratantrapratyayo nāma,-yasyārthasya prasiddhito na svakīyamudāharaṇaṃ śakyamabhidhātuṃ nāpyanyebhyo bhiṣaktantrebhyaḥ| tatastasmin dvaye paratantrādudāharaṇaṃ kalpyate| yathā (hṛ.sū. a. 1/19)-"kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam||" ityuktam| yogasya ca lakṣaṇaṃ noktaṃ tantre anyatra vā bhiṣaktantre| tatra bauddhatantrapratyayena niścīyate-"svahetubhyaḥ śītoṣṇādilakṣaṇena kālasyotpattireva yogaḥ|" iti|</ab>
          <ab type="mula">---------13|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 13 hetuhetukadharmau nāma,-yo hetuhetukena dharmo jñāyate| yathā-pittātisāriṇaḥ pittalātisevanāt pittamudriktaṃ raktātisārāya na cirādasya bhaviṣyatītyanumīyate, samarthasya hetoḥ svakāryasyāvyabhicārāt|</ab>
          <ab type="mula">-----------14|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 14 kāryakāraṇadharmo nāma,-yatra kāryasaṃjñayā kāraṇaṃ nirdiśyate kāraṇasaṃjñayā vā kāryam, tatra kāryasaṃjñayā tāvatkāraṇaṃ nirdiśyate| yathā-doṣā api rogaśabdaṃ labhante| tatra doṣāḥ kāraṇam, "sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|" (hṛ.ni. a.1/12) iti vacanāt| sa cedānīṃ doṣo roga iti vyapadiśyamānaḥ kāraṇe doṣe kāryaṃ roga upacarito bhavati| evaṃ kāryaṃ kāraṇasaṃjñayā nirdiśyate|</ab>
          <ab type="mula">-----------15|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 15 ādyantaviparyayo nāma,-yathā-annasvarūpavijñānaṃ prāptumujjhitvā pānameva prathamamuktaṃ dravadravyavijñānaṃ kurvatā, toyādīnāṃ pañcānāṃ vargāṇāmalpavaktavyatvāt| samudropamatayā śāstrasyānupūrvasukhāvagāhanārtham, pūrvaṃ hyalpaṃ sukhenāvagāhyate paścātprabhūtamiti nyāyāt|</ab>
          <ab type="mula">-----------16|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 16 śabdānyatvaṃ nāma, yadarthaṃ paryāyaśabdaṃ varṇayanti śāstrakṛtaḥ| yathā (hṛ.ni. a. 1/1)-"rogaḥ pāpmā jvarovyādhirvikāro duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ||' ityādi|</ab>
          <ab type="mula">------------17|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 17 pratyayadharmo nāma,-yo na ca heturhetudharmopapattimātreṇa ca kenaciddhetutvena vyapadiśyate| yathā-devadānavagandharvādyunmādāpasmārādivicitragrahavikārā uktāḥ| yathoktam (hṛ.u. a.4/13)-"phullapadmopamamukhaṃ sau-myadṛṣṭimakopanam|" yāvat "anidramapradhṛṣyaṃ ca vidyāddevavaśīkṛtam||" ityādi| nacaite paramārthato hetavaḥ, kiṃ tarhi ? prajñāparādhaḥ| tathā coktam (hṛ.u. a. 4/3)-"hetustadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto'thavā| prajñāparādhaḥ sutarām" iti|</ab>
          <ab type="mula">------------18|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 18 upanayo nāma,-sūtrahetuprastāvena yatrānyatprakaraṇamupanīyate| yathā-mātrāśitīye āhāramātrālakṣaṇaprastāve atimātrabhojananimittāyā visūcikāyāścikitsā upanītā| mātrāyāṃ hi vibhajyamānāyāmavaśyamūnātimātre'pi vibhajanīye tadapekṣayā mātrāyāḥ samyak pratipādanasaukaryāt tatprastāvena ca visūcikāyāścikitsā|</ab>
          <ab type="mula">--------19|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 19 sambhavo nāma,-yatsūtraṃ prakaraṇaṃ vā vidhīyamānamarthasya vyāpakatvāt sakalena śāstreṇa vyākhyāyate| yathā (hṛ.sū. a. 1/5)-"kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣān| aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yeṣu saṃśritā||" iti| etānyaṣṭāvaṅgāni sakalena śāstreṇopadiśyanta ityācāryaḥ pratijānīte|</ab>
          <ab type="mula">-----------20|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 20 bhaṅgyā....vibhavakalpanāyā ścāsyāyaṃ viśeṣaḥ| ayaṃ vyākhyāyā vibhavo bhavati| sa tu vinaiva vyākhyāyāḥ paṭhyamāna eveti|</ab>
          <ab type="mula">-------------saptā daśa---1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saptadaśa tācchīlyādī[nī]tyuktam| tadyathā-1 tācchīlyam, 2 avayavaḥ, 3 vikāraḥ, 4 sāmīpyam, 5 bhūyastvam, 6 prakāraḥ, 7 guṇiguṇavibhavaḥ, 8 saṃsaktatā, 9 taddharmatā, 10 sthānam, 11 tādarthyam, 12 sāhacaryam, 13 karma, 14 guṇanimittatā, 15 ceṣṭānimittatā, 16 mūlasaṃjñā, 17 tātsthyam, iti|</ab>
          <ab type="mula">tatra 1........1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra 1 tācchīlyaṃ nāma,-yatkenacideva dharmasādṛśyena yukto bhāvastācchīlyamucyate| yathā (hṛ.ni. a. 15/15)- "sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam| stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam|| kupito'nilaḥ karoti|" ityante na cāṅani svapanti| kiṃ tarhi ? devadattaḥ svapiti| taddharmasādṛśyādaṅgāni svāpaśabdenocyante| tadyathā-"puruṣaḥ supto na kiñcidvedayate| na cetayate| tathā'ṅgamapi yatkiñcinna vedayate nakhatodādi| tatsuptamiva supatamityucyate|" [iti|]</ab>
          <ab type="mula">--------------1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 2 avayavo nāma,-yatraikadeśodāharaṇe kriyamāṇe'nukto'nyo'pi tajjātīyako'rtho labhyate| yathā (hṛ.ci. a.1/3)_"laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati| svāsthyaṃ kṣuttṛḍruciḥ paktirbalamojaśca jāyate||" ityanenaikadeśodāharaṇena laṅghanena doṣakṣapaṇena lāghave sati svāsthyādyutpattiḥ| tatpratipakṣeṇa tvalaṅghanena doṣakṣapaṇe na jāte satyasvāsthyādayo'nuktā api labhyante|</ab>
          <ab type="mula">---------3|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 3 vikāro nāma,-viparītakriyā| yathā-vikārasaṃjñayā prakṛtirapi labhyate| prakṛtisaṃjñayā ca vikāraḥ| tatra vikārasaṃjñayā ca prakṛtiryathā (hṛ.sū. a. 6/114)-"puṣpe patre phale nāle kande ca gurutā kramāt|" [iti] śākamadhikṛtyoktam| atra prakṛtiḥ pāṭhāśūkā(ṣā)dīnāṃ patrādīni| tāni hi pākena vikriyamāṇāni cāvasthāntaraṃ pratipadyamānāni śākasaṃjñāṃ labhante| tadayaṃ śāstrakārasteṣāṃ vikārasaṃjñāṃ, yavādimaṇḍadisaṃjñāyā yavādikaṃ coktavān|</ab>
          <ab type="mula">---------------1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 4 [samīpyaṃ nāma,-] ..................5 bhūyastvaṃ nāma,-yadekasmin vartamānamādhikyena kvacillabhyate| yathā tantre (ca.sū. a.26/42)-"amlo bhaktaṃ rocayati" ityuktam, na ca madhurādirapi na rocayatīti| kasyaciccāmlavidveṣiṇo'mlo raso bhaktavidveṣameva kuryāt| tatra bhūyastvamāśrityedamuktam-'amlo rocayati|' kadācit kasyacidvā nāsau rocayenna tāvatā tanna rocanam|</ab>
          <ab type="mula">---6|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 6 prakāro nāma,-yo yasya samānadarmā sa tasya prakāraḥ| yathā-"kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśan vamet|" ityuktam| na ca tatprakārāṇāṃ suvarcalāśatapuṣpādinālānāṃ na grahaṇam|</ab>
          <ab type="mula">----7|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 7 guṇiguṇavibhavo nāma,-kvacit guṇīni guṇaśabdenoktāni| yasmādāha (hṛ.śā. a. 3/60)-"pārthivāḥ pārthivāneva" iti| na hi pārthivā guṇāḥ santi kecit, ye paṭhyeran| guṇaśca guṇivadyathā (hṛ.u. a. 39/23)-"medhāsmṛtibalopetā babhūvuramitāyuṣaḥ|" iti| atrāyurguṇopetamamitatvam| nāyuṣaḥ parimāṇaguṇa āyurguṇenaiva śakyaḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------8|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 8 saṃsaktatā nāma,-yadekasya bahubhiḥ sambandhaḥ| yathāvidyamāneṣvapi tatrānyeṣu sambandheṣu tasyaiva vyapadeśaḥ kriyate| yathā-madhuraskandhanirdeśena mākṣikādayo guṇitāḥ kaṣāyādirasopeto api madhuraprāyatvānmadhurasaṃsaktatayā|</ab>
          <ab type="mula">--------9|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 9 taddharmatā nāma,-yena tathābhūtaṃ sattaddharmatāmāsādya darśanāttāmevākhyāṃ labhate| yathā (hṛ.u. a. 40/76)-"vivarjayedbhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva|" iti| māraṇadharmo hi vaivasvatapāśena samāno dṛṣṭa ityataste'pi tathaivoktāḥ|</ab>
          <ab type="mula">---------10|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 10 sthānaṃ nāma,-yatra sthāninā sthānaṃ sthānena vā sthānī vyapadiśyate| tatra sthāninā sthānaṃ yathā-karṇanādaḥ śrotraroga ityuktaḥ| na ca śrotrendriyasyāstinādaḥ, kiṃ tarhi ? tadadhiṣṭhānasya karṇasya| tasmādayaṃ śrotreṇa sthāninā karṇamadhiṣṭhānamuktavān| sthānena sthānī yathā-jihvā rasaṃ gṛhṇāti| tatra na jihvā rasaṃ gṛhṇāti, kiṃ tarhi ? rasanā|</ab>
          <ab type="mula">-------11|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 11 tādarthyaṃ nāma,-yatprayojanārthaṃ pravartate yo bhāvastenaiva vyapadiśyate| yathā (hṛ.sū. a. 15/1)-"madanamadhukalambā" ityādīni chardanāni,-chardanaprayojanānītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------12|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 12 sāhacaryaṃ nāma,-yo yena nityaṃ sambandha upalabhyate, sa tasmāt sambandhāttameva sambandhiśabdaṃ labhate| tathā-'mathyamānād dhūmaṃ dṛṣṭvā jvaladbhāsuraṃ vahnidravyamavaśyamabhyutthito vahnirityeva|</ab>
          <ab type="mula">--------13|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 13 karma nāma,-yatra karmakarmeti copacaryate| yathocyate "munayaḥ praśamaṃ jagmuḥ|" na cāgrāmasthānīyaḥ kaścitpraśamo'sti| kiṃ tarhi ? indriyāṇāṃ viṣayebhyaḥ kevalaṃ śaktiniyamaḥ praśamaḥ| atha ca gatiḥ-karmaviṣayebhyastivandriyāṇāṃ kriyānivṛttiḥ| tadeva ca karmetyuktam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------14||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 14 guṇanimittaṃ nāma,-yatkasya vibhūtiḥ praśaṃsādikā khyāpyate| "dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ lokadvaparāyaṇam| anumodāmahe brahmacaryamekāntinirmalam||" (hṛ.u. a. 40/4) iti brahmacaryasya praśaṃsāvibhūtiḥ khyāpyate| vrahmacaryasya hīme guṇāḥ, nābrahmacaryasyeti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-------------||15||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 15 ceṣṭānimittaṃ nāma,-yasminnāmamātraṃ kasyacit kriyayā bhavati bhāvasya| nātra praspandakriyeṣṭā| yathā-"dīpavadasya jñānaṃ jvalati|" ityucyate| na ca jñānasya pradīpasyevārcīṃṣi santi ūrdhvagāmīni, dīpavadvā sannikṛṣṭāni dravyāntarāṇi dahanti| rūpaṃ vā sparśaṃ vā tailādikopādānam| kintu prakāśakriyāmātraṃ parigṛhya jvalatīti praśaṃsākarmaṇi krodhabhayaśokalobhaharṣerṣyāmohādibhirupahataṃ vijñānaṃ malopahatadarpaṇavadaprakāśavṛtti bhavet|</ab>
          <ab type="mula">----------16|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 16 mūlasaṃjñā nāma,-yā loke'nyasminnarthe prasiddhā tantre cānyasmin [arthe] niveśitā| yathā (hṛ.ni. a. 1/2)-"nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśca" iti| rūpaṃ ca loke nīlapītalohitādi prasiddham, svaśāstre saṃjñayā tu rūpaṃ-liṅgaṃ lakṣaṇamiti|</ab>
          <ab type="mula">-----17|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 17 tātsthyaṃ nāma,-yadanyasyaivārthasya tatsthatvādanyasyaiva kalpyate| tadyathā (hṛ. ni. a.10/23)-"bastimehanayoḥ śūlam" iti| tatra puṃsaṃsthena kāraṇena bastimehanayoriti kalpyate| caitanyābhāve bastimehanayoḥ satorapi śūlābhāvāt tatpradeśasthi tatvāttayorityucaryate|</ab>
          <ab type="mula">tatha---1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tathā tantradoṣaiḥ pañcadaśabhiraprasiddhaśabdādibhirvarjitam| [ tadyathā-]1 aprasiddhaśabdam, 2 duḥpraṇītam, 3 asaṅgatārtham, 4 asukhārohi, 5 viruddham, 6 ativistṛtam, 7 atisaṃkṣiptam, 8 aprayojanam, 9 bhinnakramam, 10 saṃdigdham, 11 punaruktam, 12 niḥpramāṇakam, 13 asamāptārtham, 14 apā(na)rthakam, 15 vyāhatam, [iti]|</ab>
          <ab type="mula">tatra--------1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> tatra 1 aprasiddhaśabdam nāma,-yalloke nātīva prasiddham| yathā-"udakyāgamanalakṣaṇamasukhānām|" iti| yathā vā "ādhārasyāsipāṇidhāreṣvakuśalayogatā|" iti| asyārthaḥ,-akunāma vṛkṣaḥ tasya śalamiti|</ab>
          <ab type="mula">--------------1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 2 duḥpraṇītaṃ nāma,- sūtrabhāṣyaprayojanarahitam|</ab>
          <ab type="mula">------3|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 3 asaṅgatārthaṃ nāma,- yatsūtreṇāsambaddham|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">----------4||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 4 asukhārohi padaṃ nāma,-yatpadasanniveśasya viṣamatayā duḥkhenoccāryate, carkarītādiprāyam| yathā-"dhātaryaripradam|" iti|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------5||5||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 5 viruddhaṃ nāma,-yad dṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddham| yathā kaścidvadennityaḥ puruṣo'kṛtakatvāditi hetuḥ, ghaṭa iti dṛṣṭāntaviruddham| tathā-madhurāmlalavaṇāḥ kaphaṃ śamayanti, kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ jayanti, iti vaidyakasiddhāntaviruddha metat| samayaviruddhaṃ nāma,-yathā-yaḥ samayaḥ pūrvācāryaistattvadarśibhiḥ kṛtastaṃ vyutkramyāgacchati| yathā-"na loṣṭaṃ vimṛdgīyāt, na tṛṇaṃ chindyāt," iti| etat tattvadarśibhiruktatvālloṣṭamardanādi na kriyate| na tu heturatrāsti| 6 ativistṛtaṃ nāma,-yathā-madhurādiskandhaṃ bruvan yāvanti madhurāṇi jagati santi madhuraprāyāṇi madhuraprabhavāṇi tānyaśeṣāṇi yadyabhidadhāti, tadā'tivistṛtatvaṃ syāt| 7 atisaṃkṣiptaṃ nāma,-yathā-yogaśatakaprāyam| yathā vā-hetuliṅgauṣadhoddeśa eva kriyate, na tu tadavabodhakavākyānāmiti śeṣaḥ| 8 aprayojanaṃ nāma,-yathā (hṛ.sū. a. 2/48)-"ityācāraḥ samāsena" ityetāvadyadi vadet, na tu brūyāt "yaṃ prāpnoti samācaran| āyurārogyamaiśvaryam" ityādi, tadā na kaścidanutiṣṭhediti|</ab>
          <ab type="mula">------------9|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 9 bhinnakramaṃ nāma,-pūrvaṃ yenānukrameṇoktaṃ na tenaiva nirdiśyate prayojanāntarāsambhave'pi| yathā-vātapittakaphānuddiśya "tatra rūkṣo laghuḥ (hṛ.sū. a.1/11) ityādau vātaguṇanirdeśamakṛtvaiva pittasya vidadhīta| evaṃ kramo bhinno bhavet</ab>
          <ab type="mula">----------10|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 10 saṃdigdhaṃ nāma,-yathā-'kimakālamṛtyurasti utanāsti ?" ityubhayatra hetvābhāsaparigrahāt saṃśayaḥ|</ab>
          <ab type="mula">------------11|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 11 punaruktaṃ nāma,-yo'rtha ukto'pi punarucyate|</ab>
          <ab type="mula">--------------12|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 12 niḥpramāṇaṃ nāma,-yathā (hṛ.ci. a. 1/46)-"pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā mustāparpaṭakam" iti| .........</ab>
          <ab type="mula">---------13|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 13 [asamāptārthaṃ nāma,-]............atra tāvaducyate| parato'pi cedityetattataḥ samāptārthatvānna jñāyate kimanena kāryamiti|</ab>
          <ab type="mula">-----------1|80|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 14 anarthakaṃ nāma,-yadanyārthenāpi padenāpagatābhidheyam||1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------15||80||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> 15 vyāhataṃ nāma,-yathā-pūrvayā vākyayuktyā'parā vyāhanyate, aparayā pūrvā vā| yathā-"anāsthāpyā mehinaḥ" (hṛ.sū. a. 19/4) ityuktvā punarāsthāpanamanujajñe| mustāderniryūhe papāṭha (hṛ.ka. a. 4/40)-"vātāsṛkśophamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgraham|" ityādi| tadatra vidhipratiṣedhayoḥ parasparavirodhādvyāhatatvam| atra samādhānārthaṃ vipulamataya evamabhidadhuḥ,-pramehiṇamāsthāpyaniṣedhādbastikalpe punaranujñānāt tantrakṛto'bhiprāyaviśeṣa īdṛganumīyate,-mehino vātasya prabalatvena bastimantareṇa nānyastathāvidha upakramo'ti, tasmāttasyāvasthāturavaśādyojyo bastiḥ| yadā''rtamehino dṛśyate pavanasyālpatve(tvaṃ), tadopakramāntareṇaiva cikitsituṃ śakya iti, tadā bastirna yojya iti pratipādayitumevaṃvidho vinyāsaḥ kṛtaḥ| iti-pūrvoktaiḥ, tantraguṇaiḥ-tantrayuktyākhyairyuktam, tantradoṣaiḥ-aprasiddhaśabdādibhirvarjitam, alpasamudyamānāṃ-stokavyāyāmānāṃ, prītyarthaṃ pṛthagevedaṃ tantramuktam| kimbhūtam ? cikitsāśāstram,-śatasahasraṃ brahmaproktamagniveśādipraṇitaṃ vā, vyāpya paritaḥ-samantāt, sthitam| na caitat svamanīṣānirūpitamityāha-vipuletyādi| vipulaṃ-vistīrṇaṃ samastavastuviṣayaṃ, amalaṃ nirmalamaviparyastaṃ, vijānaṃ yeṣāṃ mahāmunīnāṃ-ātreyādīnāṃ, ta evam| te ca te vipulāmalavijñānamahāmunayaśca| teṣāṃ mataṃ abhiprāyaḥ, tadanu gacchati-anuvartate, yattat vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| nanu, saṅgraheṇaiva mahāmunitaṃ saṅgṛhītam| tatkimanena ? ityāha-mahāsāgara iva gambhīro yaḥ saṅgrahākhyastasyopalakṣaṇaṃ-upāya[na]bhūtametat| tasmāt pṛthagetat tantramuditam| aṣṭāvaṅgāni yasya tadevam, aṣṭāṅgaṃ ca tadvaidyakaṃ ca, tadeva mahodadhiraṣṭāṅgavaidyakamahodadhiḥ, tasya manthanamiva manthanaṃ-pāṭhaśravaṇacintanādibhirvikṣobhaṇāt, tena karaṇabhūtena| yo'ṣṭāṅgasaṅgraha eva mahānamṛtarāśirāptaḥ| tasmāt-aṣṭāṅgasaṅgrahamahāmṛtarāśeḥ sakāśāt, pṛthagetattantramuditam| kīdṛśam ? analpaṃ phalaṃ-āyurārogyaiśvaryasukhādikaṃ yasya tadevaṃ, mahāphalamityarthaḥ| tadayaṃ bhāvaḥ,-tantrasyāsyālpatvāt pāṭhādiṣu svalpa evāyāso bhavati mahacca phalaṃ yataḥ syāt, tato'yamādaraṇīya ityarthaḥ| vasantatilakaṃ vṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">idamāgamasiddhatvātpratyakṣaphaladarśanāt| mantravatsaṃprayoktavyaṃ na mīmāṃsyaṃ kathañcana||81||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-idaṃ-anantarābhihitaṃ tantraṃ, mantravadācaritaṃ saṃprayoktavyam| na kathañcidapi mīmāṃsyam,-kimidaṃ syādvā naveti saṃśayo na kārya ityarthaḥ| kasmāt ? suviśuddhajñānebhyo mahāmunibhya āgamena śuddhatvāt, tathā pratyakṣaphalasya-jvaracikitsādikasya, darśanāt|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">dīrghajīvitamārogyaṃ dharmamarthaṃ sukhaṃ yaśaḥ| pāṭhāvabodhānuṣṭhānairadhigacchatyato dhruvam||82||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-ataḥ-aṣṭāṅgahṛdayākhyāttantrāt, pāṭhāvabodhānuṣṭhānaiḥ-rogacikitsālakṣaṇena, dhruvaṃ-avaśyaṃ, dīrghajīvitādīn prāpnoti| na ca tāneva prāpnoti| kiṃ tarhi ? paramapītyāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">etatpaṭhan saṅgrahabodhaśaktaḥ svabhyastakarmā bhiṣagaprakampyaḥ| ākampayatyanyaviśālatantra- kṛtābhiyogān yadi tanna citram||83||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-etat-anantaroktamaṣṭāṅgahṛdayākhyaṃ tantraṃ, adhīyānaḥ(paṭhan)-kaṇṭhe dadhat, saṅgrahabodhaśaktaḥ-etadgranthārthaviśeṣa-śeṣavastvavabodhārtham| tasmāt svabhyastakarmā ata eva pāṭhāvabodhaḥ| svabhyastakarmā-tasya guṇaśatayogādaṣṭāṅgahṛdayasya vyākhyānāmanyeṣāṃ bheṣajakarmajena satsvabhyastakarmaṇā cikitsakaḥ, akṣobhyaḥ san, anyeṣu-carakādiṣu, viśālatantreṣu vihitābhiyogān vaidyān yadi kampayati-kṣobhayati, tannāścaryam| upajātirvṛtam| yathā cākampayante'pare bhiṣajastathā darśayannāha-</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">yadi carakamadhīte tad dhruvaṃ suśrutādi- praṇigaditagadānāṃ nāmamātre'pi bāhyaḥ| atha carakavihīnaḥ prakriyāyāmakhinnaḥ kimiva khalu karotu vyādhitānāṃ varākaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-yadi kevalaṃ carakaṃ paṭhati tatastasmāt suśrutādipraṇigaditānāṃ-vartmasandhisitādijānāṃ rogāṇāṃ, dhruvaṃ saṃjñāmātrāvabodhe'pi bāhyaḥ| kintu hetulakṣaṇopakrameṇānabhijña ityapiśabdārthaḥ| atha carakavihīnaḥ kevalaṃ suśrutapāṭhasādhyaprakriyāyāṃ doṣadūṣyakālabalaśarīrasattvasātmyādilakṣaṇāyāṃ, akhinnaḥ san vyādhitānāṃ-kāsaśvāsādyabhibhūtānāṃ, kimiva varākaḥ-alpadhīḥ, vidadhātu ? na kiñcidvidadhātuṃ śakta ityarthaḥ| iha tu carakoktaprakriyāyāḥ pratipādanāt suśrutoktāmayābhidhānācca tadadhyetā rogacikitsāyāṃ pravartamāno rogaśānti dhruvaṃ vidadhātyeva| mālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">athaiva manyase yadyapi tatra tantrametadguṇam, tathā'pyārṣatantrādhyayane samādhānātiśaya iti| tata idamāha---- abhiniveśavaśādabhiyujyate subhaṇite'pi na yo dṛḍhamūḍhakaḥ| paṭhatu yatnaparaḥ puruṣāyuṣaṃ sa khalu vaidyakamādyamanirvidaḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-abhiniveśo-vastupakṣapātaḥ, tasya vaśaḥ-sāmarthyaṃ, tasmāt| anyatra guṇadoṣāvabhiyoktā śobhanokte'pi tantre yonābhiyujyate-ṛṣipraṇīte prītiṃ karoti, sa nara ādau bhavamādyaṃ,-prathamapraṇītaṃ brahmoktaṃ śatasāhasraṃ, vaidyakaṃ yatnaparastathā anirvedaḥ san puruṣāyuṣaṃ-varṣaśataṃ, paṭhatu| kilāsmin kāle hīyamānabuddhimedhājīvitasya puruṣasya śravaṇacintanāvabodhānuṣṭhānāni sudūrotsāritānyevetyarthaḥ| puruṣāyuṣamityacaturādisūtre nipātitam| [ drutavilambitaṃ vṛttam| ]</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">athaivaṃ manyase vaktṛtvaviśeṣādavaśyamevārthātiśayo bhavati| tasmādādyeṣu sukṛteṣvevābhiyogo yukto, na tvidānīntanakavikṛteṣviti, tadetanna vācyam| kutaḥ ? ityāha---- vāte pitte śleṣmaśāntau ca pathyaṃ tailaṃ sarpirmākṣikaṃ ca krameṇa| etad brahmā bhāṣatāṃ brahajo vā kā nirmantre vaktṛbhedoktiśaktiḥ||86||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-vāte tailaṃ pathyaṃ, pitte ghṛtaṃ pathyaṃ, śleṣmākṣikaṃ pathyaṃ, yathākramam| ityevaṃ bhagavān brahmā bhāṣatām, brahmajo vā-sanatkumārādiḥ, bhāṇatu| nirmantre-aśabdasvabhāve tailādike svākarata utpanne, vātādiśamanaśaktervaktṛviśeṣoktyā śaktirna kācidityarthaḥ| śālinīvṛttam|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">tadevopasaṃharan spaṣṭayati ---- abhidhātṛvaśāt kiṃ vā dravyaśaktirviśiṣyate| ato matsaramutsṛjya mādhyasthyamavalambyatām||87||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> vaktṛvaśāt kiṃ tailāderdravyasya śaktirviśiṣyate ? api tu na kaścideva viśeṣa utpadyate| yataḥ svabhāvahetubhya eva etacchaktiyuktāścotpannāḥ| ato-vidhātṛśād dravyaśaktiviśeṣalakṣaṇāddhetoḥ, matsaramutsṛjya-vidveṣaṃ vihāya, mādhyasthyamāśrīyatām| madhyastho hi puruṣaḥ kālabudhdyādyanurūpamidameva śāstramupakārakaṃ mama, na tvato'paraṃ śāstramupakārakaṃ buddhyā parāmarśyādhyeṣyate, na tvajñānābhiniveśāgrahametītyarthaḥ|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">nanu, kimasmākamupakārakatvādidvāreṇa ṛṣipraṇītameva tantramanurāgavaśādadhyeṣyam ? ityāśaṅkyāha ---- ṛṣipraṇīte prītiścenmuktvā carakasuśrutau| bheḍādyāḥ kiṃ na paṭhyante tasmādgrāhyaṃ subhāṣitam||88||</seg></ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> yadi ṛṣipraṇīte prītistataścarakasuśrutākhyau hitvā bheḍajātūkarṇyādimunipraṇītāni śāstrāṇi kimiti na paṭhyante sarveṇaiva vaidyavṛndena| api tu subhāṣitapriyatayā carakasuśrutau bāhulyena yathā paṭhyete, na tathā bheḍādayaḥ| tasmātsthitametat subhāṣitaṃ grāhyam, na tu munipraṇītameva tantram| ataścarakasuśrutavadanārṣamapīdaṃ guṇavattvānmatimadbhirgrāhyameva|</ab>
          <ab type="mula">hṛdaya hṛdayametatsarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ| kṛtvā yacchubhamāptaṃ śubhamastu paraṃ tato jagataḥ|89| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vājīkaraṇavidhirnāma catvā- riṃśo'dhyāyaḥ|40|</ab>
          <ab type="commentary" subtype="sarvangasundara" resp="#arunadatta"><label type="siglum">Sa.</label> saṃ-etat-hṛdayākhyaṃ tantraṃ, hṛdayamiva| kasya ? sarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ| yathā hṛdayaṃ śarīrasyaikadeśamapi daśabhirmūlasirābhiḥ sakalaṃ kāyaṃ vyāpnoti, tathedamapi ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ sakalamaṣṭāṅgāyurvedavāṅmayaṃ vyāpya sthitamiti sādharmyāt| tadevamīdṛśaṃ hṛdayaṃ kṛtvā-vidhāya, yatkalyāṇaṃ paraṃ-śreṣṭhaṃ, prāptaṃ [ tataḥ- ] tasmācchubhāt, jagataḥ-bhuvanasya, maṅgalaṃ bhavatviti| āryā| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vājīkaraṇa- vidhirnāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 40|| iti vājīkaraṇamaṣṭamamaṅgaṃ samāptaṃ|</ab>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
