<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Aṣṭāṅgahṛdaya</title>
        <title type="sub">root text (mūla) only: a TEI edition derived from e-Vāgbhaṭa</title>
        <author xml:id="vagbhata"><persName xml:lang="sa-Latn">Vāgbhaṭa</persName></author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>vedotpatti.in (IAIM/FRLHT), using the NIIMH e-Samhita software</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text only, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>120 adhyāyas in 6 sthānas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eHrdaya/">https://sushrutaproject.github.io/eHrdaya/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository.</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>e-Vāgbhaṭa: Aṣṭāṅgahṛdaya (vedotpatti.in)</title>
          <orgName>vedotpatti.in (IAIM/FRLHT), using the NIIMH e-Samhita software</orgName>
          <ptr target="https://vedotpatti.in/samhita/Vag/ehrudayam/"/>
        </bibl>
        <bibl type="print">
          <title xml:lang="sa-Latn">Aṣṭāṅgahṛdaya</title>
          <editor>Kunte et al.</editor>
          <date when="1939">1939</date>
          <ptr target="https://n2t.net/ark:/13960/t12p44f4h/"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Vāgbhaṭa
          (https://github.com/sushrutaproject/eHrdaya), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>This file contains the root text only: all commentary blocks, and the notes anchored in them, have been omitted. Root-text blocks are ab[@type='mula'].</p>
        <p>The source has no footnote or variant-reading apparatus. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='variant'], with the source's note number in @n.</p>
          <p>Each commentary block opens with the siglum used in print (Sa. for the Sarvāṅgasundarā, Ā. rā. for the Āyurvedarasāyana), encoded as label[@type='siglum'].</p>
          <p>Hemādri's Āyurvedarasāyana is present in the source only for all of Sūtrasthāna and Kalpasiddhisthāna, the first six adhyāyas of Nidānasthāna and the first seven of Cikitsāsthāna; it is absent from Śārīrasthāna and Uttarasthāna. Its absence elsewhere reflects the source, not an encoding gap.</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="sthana" n="1" xml:id="ah.1">
        <head>Sūtrasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.1.1">
          <head>āyuṣkāmīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">rāgādirogān satatānuṣaktānaśeṣakāyaprasṛtānaśeṣān| autsukyamohāratidāñjaghāna yo'pūrvavaidyāya namostu tasmai|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">idānīmiṣṭadevatāṃ namaskṛtya śāstrakārastantramāriripsuridamāha ---- athāta āyuṣkāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| (gadyasūtram)||1||</seg> iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtram)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">āyuḥkāmāyamānena dharmārthasukhasādhanam| āyurvedopadeśeṣu vidheyaḥ paramādaraḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">athāsyāyurvedasya gauravotpādanāyāgamaśuddhiṃ darśayati ---- brahmā smṛtvā''yuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat| so'śvinau tau sahasrākṣaṃ so'triputrādikānmunīn||3||</seg> te'gniveśādikāṃste tu pṛthak tantrāṇi tenire| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nanu yadi taistantrāṇi punaryugānurūpasandarbhaiḥ saṅgṛhītāni| tatkimidānīmanena śāstreṇa kṛtenetyāha ---- ----------------------------------------------| tebhyo'tiviprakīrṇebhyaḥ prāyaḥ sārataroccayaḥ||4||</seg> kriyate'ṣṭāṅgahṛdayaṃ nātisaṃkṣepavistaram| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kāni punastānyaṣṭāṅgānītyāha---- ----------------------------------------------| kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣān||5||</seg> aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yeṣu saṃśritā| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kāyasya doṣadhātumalasamudāyatvāttāneva doṣādīn nirdidikṣurāha ---- ----------------------------------------------| vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca| --------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">idānīmeṣāṃ vyāpināmapi viśiṣṭasthānaṃ vivakṣurāha ---- --------------------------------------------------| te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">athaiṣāṃ sakalakālavyāpināmapi niyatakālatvaṃ darśayannāha ---- vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt| --------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">adhunā'gnisvarūpaṃ prastauti ---- ------------------------------------------------| tairbhavedviṣamastīkṣṇo mandaścāgniḥ samaiḥ samaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">agnicāturvidhyamuktvā tadāśrayasya koṣṭhasya cāturvidhyaṃ vivakṣurāha ---- koṣṭhaḥ krūro mṛdurmadhyo madhyaḥ syāttaiḥ samairapi| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">idānīṃ prakṛtisvarūpaṃ prastauti-------------------------------- śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">taiśca tisraḥ prakṛtayo hīnamadhyottamāḥ pṛthak| samadhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvidoṣajāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ| pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam||11||</seg> snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">eṣāṃ ca miśrībhūtānāṃ tantravyavahārārthaṃ saṃjñādvayamāha ----- ------------------------------| saṃsargaḥ sannipātaśca taddvitrikṣayakopataḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣānuktvā dhātava ucyante ---- rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ| sapta dūṣyāḥ-------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------malā mūtraśakṛtsvedādayo'pi ca||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">varṇitameva vṛddhiḥ samānaiḥ, kṣayo viparītairiti| tau tu vṛddhikṣayau yato vāyvādīnāṃ bhavataḥ, tatprakhyāpanārthamāha ---- rasāḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakāḥ||14||</seg> ṣaḍ dravyamāśritāste ca yathāpūrvaṃbalāvahāḥ| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham||15||</seg> kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">eṣāṃ ca rasānāmāśrayo dravyaṃ, tacca triprakāramityāha ---- śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyamiti tridhā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasya vīryamāha ---- uṣṇaśītaguṇotkarṣāttatra vīryaṃ dvidhā smṛtam| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">dravyavipākamāha------------------------------------- ---------------------------------------------| tridhā vipāko dravyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dravyasya guṇānāha ------------------ gurumandahimasnigdhaślakṣṇasāndramṛdusthirāḥ| guṇāḥ sasūkṣmaviśadā viṃśatiḥ saviparyayāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rogakāraṇamāha--------------------- kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">rogārogye ke ucyete ityāha--------------------------- rogāstu doṣavaiṣamyaṃ, doṣasāmyamarogatā| ------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------| nijāgantuvibhāgena tatra rogā dvidhā smṛtāḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">yata evaṃ dehamanasī rogādhiṣṭhānatvena sthite, na kevalo deho nāpi kevalaṃ manaḥ| tasmādato'nantaramidamāha- teṣāṃ kāyamanobhedādadhiṣṭhānamapi dvidhā| ------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nanu kāyikānāṃ rogāṇāmutpattau hetavo vātādayo doṣāḥ prakupitā uktāḥ| mānasānāṃ ca rogāṇāṃ ko hetuḥ, tadarthamāha------------------------ --------------------------------------------| rajastamaśca manaso dvau ca doṣāvudāhṛtau||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">rogopahataśarīrajñānopāyamāha-------------------------- darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam| ------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rogaviśeṣādhigamopāyamāha---------------------------- -------------------------------------------| rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">upaśayādiprasaṅge ca deśakālāvapyupayujyete| atastāvapi paṭhati------------ bhūmidehaprabhedena deśamāhuriha dvidhā| ----------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">dehadeśaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ prasiddhaḥ| bhūmideśa ucyate--------------- jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamanūpaṃ tu kapholbaṇam||23||</seg> sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśamādiśet| ----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">bheṣajasya samyagyogahetuṃ kālamāha--------------------- kṣaṇādirvyādhyavasthā ca kālo bheṣajayogakṛt||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">taccauṣadhaṃ dviprakāramāha------------------------------ śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsādauṣadhaṃ dvidhā| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">auṣadhamuktam| tasya viṣayamāha---------------------- ----------------------------------------------| śarīrajānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham||25||</seg> bastirvireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kāyādideśamāśritya sarvatra sarvameva śarīrajātānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadhamuktam| atha mānasayordoṣayoḥ kiṃ tatparamauṣadhaṃ syāditi, tadarthamāha-------------------------------------------- ---------------------------------------------| dhīdhairyātmādivijñānaṃ manodoṣauṣadhaṃ param||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">evaṃ tāvadanena sakalacikitsitamuktam| tacca pādacatuṣṭayayuktaṃ kāryakaraṃ, tadarthamāha--------------------------------------------- bhiṣak dravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ, pratyekaṃ taccaturguṇam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">uddeśakrameṇa teṣāṃ guṇānāha-------------------------------- dakṣastīrthāttaśāstrārtho dṛṣṭakarmā śucirbhiṣak| -----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------| bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyamauṣadham||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">upasthātāpi caturvidhaḥ- ------------------------------- anuraktaḥ śucirdakṣo buddhimān paricārakaḥ| -------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">rogyapi caturvidhaḥ------------- ------------------------------------------------| āḍhyo rogī bhiṣagvaśyo jñāpakaḥ sattvavānapi||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sukhasādhyādikasya vyādhicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyate----------------- (sādhyo'sādhya iti vyādhirdvidhā, tau tu punardvidhā| susādhyaḥ kṛcchrasādhyaśca, yāpyo yaścānupakramaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="30">) sarvauṣadhakṣame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ| amarmago'lpahetvagrarūparūpo'nupadravaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">atulyadūṣyadeśartuprakṛtiḥ pādasampadi| graheṣvanuguṇe'ṣvekadoṣamārgo navaḥ sukhaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṛcchrasādhyaṃ vyādhimāha--------------------- śastrādisādhanaḥ kṛcchraḥ saṅkare ca tato gadaḥ| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">yāpyo'ta ucyate---------------- -----------------------------------------------| śeṣatvādāyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsādviparyaye||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pratyākhyeya ucyate------------- anupakrama eva syātsthito'tyantaviparyaye| autsukyamohāratikṛd dṛṣṭariṣṭo'kṣanāśanaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sādhyalakṣaṇayukto'pyāturo nopakramaṇīya iti darśayati-------------- tyajedārtaṃ bhiṣagbhūpairdviṣṭaṃ teṣāṃ dviṣaṃ dviṣam| hīnopakaraṇaṃ vyagramavidheyaṃ gatāyuṣam||34||</seg> caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidyamāninam| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">evaṃ ca prathame'dhyāye sakalatantrārṇavasya tātparyaṃ vyākhyātam| anantaraṃ sukhasmaraṇārthamadhyāyasaṅgrahaṃ vivakṣuridamāha--------------- --------------------------------------------------| tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate'dhyāyasaṅgrahaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">āyuṣkāmadinartvīhārogānutpādanadravāḥ| annajñānānnasaṃrakṣāmātrādravyarasāśrayāḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">doṣādijñānatadbhedataccikitsādyupakramāḥ| śuddhyādisnehanasvedarekāsthāpananāvanam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">dhūmagaṇḍūṣadṛksekatṛptiyantrakaśastrakam| śirāvidhiḥ śalyavidhiḥ śastrakṣārāgnikarmikau||38||</seg> sūtrasthānamime'dhyāyāstriṃśat--------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">adhunā śārīramucyate-------------------- -------------------------------śārīramucyate| garbhāvakrāntitadvyāpadaṅgamarmavibhāgikam||39||</seg> vikṛtirdūtajaṃ ṣaṣṭham-------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nidānamucyate------------------------ --------------------------nidānaṃ sārvarogikam| jvarāsṛkśvāsayakṣmādimadādyarśotisāriṇām||40||</seg> <seg type="unit" n="41">mūtrāghātapramehāṇāṃ vidradhyādyudarasya ca| pāṇḍukuṣṭhānilārtānāṃ vātāsrasya ca ṣoḍaśa||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">cikitsitamucyate------------------- cikitsitaṃ jvare rakte kāse śvāse ca yakṣmaṇi| vamau madātyaye'rśaḥsu, viśi dvau, dvau ca mūtrite||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vidradhau gulmajaṭharapāṇḍuśophavisarpiṣu| kuṣṭhaśvitrānilavyādhivātāsreṣu cikitsitam||43||</seg> dvāviṃśatirime'dhyāyāḥ-------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-----------------------kalpasiddhirataḥ param| kalpo vamervirekasya tatsiddhirbastikalpanā||44||</seg> siddhirbastyāpadāṃ ṣaṣṭho dravyakalpaḥ| -------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">--------------------------------------- ata uttaram| bālopacāre tadvyādhau tadgrahe, dvau ca bhūtage||45||</seg> <seg type="unit" n="46">janmāde'tha smṛtibhraṃśe, dvau dvau vartmasu sandhiṣu| dṛktamoliṅganāśeṣu trayo, dvau dvau ca sarvage||46||</seg> <seg type="unit" n="47">karṇanāsāmukhaśirovraṇe, bhaṅge bhagandare| granthyādau kṣudrarogeṣu guhyaroge pṛthagdvayam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane| catvāriṃśo'napatyānāmadhyāyo bījapoṣaṇaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="1">ityadhyāyaśataṃ viṃśaṃ ṣaḍbhiḥ sthānairudīritam| 48 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āyuṣkāmīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.1.2">
          <head>dinacaryādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">asmiṃstantre āyuḥpālanaṃ prakṛtam| tadvividham, svasthavṛttamāturavṛttaṃ ca| tatra maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvādāturopayogitvācca svasthavṛttamevādāvucyate--------- brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ| ---------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| śarīracintāṃ nirvartya kṛtaśaucavidhistataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādijam| prātarbhuktvā ca mṛdvagraṃ kaṣāyakaṭutiktakam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kanīnyagrasamasthaulyaṃ praguṇaṃ dvādaśāṅgulam| bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī| tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca tat||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">------------------------------------------------| cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣāt śleṣmato bhayam||5||</seg> yojayetsaptarātre'smātsrāvaṇārthaṃ rasāñjanam| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------| tato nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlabhāgbhavet||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yeṣāṃ tu tāmbūlamapathyaṃ, tānāha------------- tāmbūlaṃ kṣatapittāsrarūkṣotkupitacakṣuṣām| viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ śoṣiṇāmapi||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tadetatsarvaṃ vidhāya, bhojanāsanne kāle'bhyaṅga ācaraṇīya ityāha------------------ abhyaṅgamācarennityaṃ, sa jarāśramavātahā| dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadārḍhyakṛt||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">śiraḥśravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet| --------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">athetadapavādamāha-------- -----------------------------------------------------| varjyo'bhyaṅgaḥ kaphagrastakṛtasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto'gnirmedasaḥ kṣayaḥ| vibhaktaghanagātratvaṃ vyāyāmādupajāyate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīṃ yenāsau na kāryastaṃ darśayati----------- vātapittāmayī bālo vṛddho'jīrṇo ca taṃ tyajet| ----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">--------------------------------------------------| ardhaśaktyā niṣevyastu balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ||11||</seg> śītakāle vasante ca, mandameva tato'nyadā| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| taṃ kṛtvā'nusukhaṃ dehaṃ mardayecca samantataḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ| ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasam| gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajannati vinaśyati||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">udvartanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam| sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam| kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛḍdāhapāpmajit||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ| tenaiva tūttamāṅgasya balahṛtkeśacakṣuṣām||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">snānaṃ yeṣāmapathyam, tān darśayitumāha----------- snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu| ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jīrṇo hitaṃ mitaṃ cādyānna vegānīrayedbalāt| na vegito'nyakāryaḥ syānnājitvā sādhyamāmayam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ| sukhaṃ ca na vinā dharmāttasmāddharmaparo bhavet||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhaktyā kalyāṇamitrāṇi sevetetaradūragaḥ| -----------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ paruṣānṛte||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sambhinnālāpaṃ vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam| pāpaṃ karmeti daśadhā kāyavāṅmanasaistyajet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">avṛttivyādhiśokārtānanuvarteta śaktitaḥ| ------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------| ātmavatsatataṃ paśyedapi kīṭapipīlikam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">arcayeddevagovipravṛddhavaidyanṛpātithīn| -------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------| vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyeta nākṣipet||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">upakārapradhānaḥ syādapakārapare'pyarau| -------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------| sampadvipatsvekamanā, hetāvīrṣyetphale na tu||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāle hitaṃ mitaṃ brūyādavisaṃvādi peśalam| -----------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------| pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ suśīlaḥ karuṇāmṛduḥ||26||</seg> naikaḥ sukhī, na sarvatra viśrabdho, na ca śaṅkitaḥ| --------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------| na kañcidātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasyacidripum||27||</seg> prakāśayennāpamānaṃ na ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ| -----------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------| janasyāśayamālakṣya yo yathā parituṣyati||28||</seg> taṃ tathaivānuvarteta parārādhanapaṇḍitaḥ| -----------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">na pīḍayedindriyāṇi va caitānyati lālayet||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">trivargaśūnyaṃ nārambhaṃ bhajettaṃ cāvirodhayan| -----------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">nīcaromanakhaśmaśrurnirmalāṅghrimalāyanaḥ| snānaśīlaḥ susurabhiḥ suveṣo'nulbaṇojjvalaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhārayetsatataṃ ratnasiddhamantramahauṣadhīḥ| -----------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------| sātapatrapadatrāṇo vicaredyugamātradṛk||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān| -----------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn||33||</seg> nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca| ------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------| nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ, nāgniskandhamabhivrajet||34||</seg> sandigdhanāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohedduṣṭayānavat| -----------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------| nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryātkṣutihāsyavijṛmbhaṇam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">nāsikāṃ na vikuṣṇīyānnākasmādvilikhedbhuvam| nāṅgaiśceṣṭeta viguṇaṃ, nāsītotkaṭakaściram||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">dehavākcetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramādvinivartayet| nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet---------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------naktaṃ seveta na drumam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tathā catvaracaityāntaścatuṣpathasurālayān| sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā'pi na||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sarvathekṣeta nādityaṃ, na bhāraṃ śirasā vahet| nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ dīptāmedhyāpriyāṇi ca||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">madyavikrayasandhānadānādānāni nācaret| -----------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-----------------------------------------| purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān||40||</seg> <seg type="unit" n="41">anṛjuḥ kṣavathūdgārakāsasvapnānnamaithunam| kūlachāyāṃ nṛpadviṣṭaṃ vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ| sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam| gātravaktranakhairvādyaṃ hastakeśāvadhūnanam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">toyāgnipūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam| madyātisaktiṃ viśrambhasvātantrye strīṣu ca tyajet||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">ācāryaḥ sarvaceṣṭāsu loka eva hi dhīmataḥ| anukuryāttamevāto laukike'rthe parīkṣakaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">ārdrasantānatā tyāgaḥ kāyavākcetasāṃ damaḥ| svārthabuddhiḥ parārtheṣu paryāptamiti sadvratam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">naktaṃdināni me yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅna bhavatyevaṃ nityaṃ sannihitasmṛtiḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">ityācāraḥ samāsena, yaṃ prāpnoti samācaran| āyurārogyamaiśvaryaṃ yaśo lokāṃśca śāśvatān|48| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnu śrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dinacaryā nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.1.3">
          <head>ṛtucaryādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">ṛtuviśeṣavaśāccāhāravihārasevanapratipādanārthamṛtucaryāyā ārambha ityāha---- athāta ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha ka ṛtavaḥ ? ityāha----- māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramāt ṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ| śiśiro'tha vasantaśca grīṣmo varṣāśaraddhimāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram| ādānaṃ ca, tadādatte nṛṇāṃ pratidinaṃ balam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kayā yuktyā balamādatte ? ityāha---------------------- tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣā mārgasvabhāvataḥ| ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ||3||</seg> tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko balino'tra rasāḥ kramāt| tasmādādānamāgneyam---------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------| ------------------------ṛtavo dakṣiṇāyanam||4||</seg> varṣādayo visargaśca-----------------------| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------yadbalaṃ visṛjatyayam| saumyatvādatra somo hi balavān hīyate raviḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ śāntatāpe mahītale| snigdhāścehāmlalavaṇamadhurā balino rasāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">śīte'gryaṃ vṛṣṭidharme'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ| ------------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ata evāha śāstrakṛt--------- ----------------------------------------------------| balinaḥ śītasaṃrodhāddhemante prabalo'nalaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">bhavatyalpendhano dhātūn sa pacedvāyuneritaḥ| ato hime'sminseveta svādvamlalavaṇātrasān||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dairghyānniśānāmetarhi prātareva bubhukṣitaḥ| avaśyakāryaṃ sambhāvya yathoktaṃ śeelayedanu||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vātaghnatailairabhyaṅgaṃ mūrdhni tailaṃ vimardanam| niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kaṣāyāpahṛtasnehastataḥ snāto yathāvidhi| kuṅkumena sadarpeṇa pradigdho'gurudhūpitaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rasān snigdhān palaṃ pṛṣṭaṃ gauḍamacchasurāṃ surām| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthavikṛtīḥ śubhāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">navamannaṃ vasāṃ tailaṃ, śaucakārye sukhodakam| prāvārājinakauśeyapraveṇīkaucavāstṛtam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">uṣṇasvabhāvairlaghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet| yuktyā'rkakiraṇān svedaṃ pādatrāṇaṃ ca sarvadā||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pīvarorustanaśroṇyaḥ samadāḥ pramadāḥ priyāḥ| haranti śītamuṣṇāṅgyo dhūpakuṅkumayauvanaiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">aṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ| śītapāruṣyajanito na doṣo jātu jāyate||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ayameva vidhiḥ kāryaḥ śiśire'pi viśeṣataḥ| tadā hi śeetamadhikaṃ raukṣyaṃ cādānakālajam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samprati vasantacaryāṃ vivakṣuridamāha------------------- kaphaścito hi śiśire vasante'rkāṃśutāpitaḥ| hatvā'gniṃ kurute rogānatastaṃ tvarayā jayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tīkṣṇairvamananasyādyairlaghurūkṣaiśca bhojanaiḥ| vyāyāmodvartanāghātairjitvā śleṣmāṇamulbaṇam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">snāto'nuliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sahakārarasonmiśrānāsvādya priyayā'rpitān| priyāsyasaṅgasurabhīn priyānetrotpalāṅkitān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">saumanasyakṛto hṛdyānvayasyaiḥ sahitaḥ pibet| nirgadānāsavāriṣṭasīdhumārdvīkamādhavān||22||</seg> śṛṅgaberāmbu sārāmbu madhvambu jaladāmbu ca| ------------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------------------| dakṣiṇānilaśīteṣu parito jalavāhiṣu||23||</seg> <seg type="unit" n="24">adṛṣṭanaṣṭasūryeṣu maṇikuṭṭimakāntiṣu| parapuṣṭavighuṣṭeṣu kāmakarmāntabhūmiṣu||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vicitrapuṣpavṛkṣeṣu kānaneṣu sugandhiṣu| goṣṭhīkathābhiścitrābhirmadhyāhnaṃ gamayetsukhī||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet| ------------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">adhunā grīṣmacaryāmupadidikṣurāha------------ ----------------------------------------------------| tīkṣṇāṃśuratitīkṣṇāṃśurgrīṣme saṃkṣipatīva yat||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pratyahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuśca vardhate| ato'sminpaṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">kimatra sevyam ? ityāha---------- bhajenmadhuramevānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ dravam| ------------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sāmānyena bhojanamuktvā viśeṣeṇāha---------- ------------------------------------------------------------| suśītatoyasiktāṅgo lihyātsaktūn saśarkarān||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">madyaṃ na peyaṃ, peyaṃ vā svalpaṃ, subahuvāri vā| ------------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">uktavidhyatikrame doṣamāha------------ ------------------------------------------------------------| anyathāśoṣaśaithilyadāhamohān karoti tat||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">kundendudhavalaṃ śālimaśnīyājjāṅgalaiḥ palaiḥ| ------------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------------------| pibedrasaṃ nātighanaṃ rasālāṃ rāgakhāṇḍavau||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pānakaṃ pañcasāraṃ vā navamṛdbhājane sthitam| mocacocadalairyuktaṃ sāmlaṃ mṛnmayaśuktibhiḥ||31||</seg> pāṭalāvāsitaṃ cāmbhaḥ sakarpūraṃ suśītalam|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------------------| śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān rajanyāṃ bhakṣayan pibet||32||</seg> sasitaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ candranakṣatraśītalam| ------------------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------------------| abhraṅkaṣamahāśālatālaruddhoṣṇaraśmiṣu||33||</seg> vaneṣu mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśāliṣu| ------------------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kasmin svapyāt ? ityāha--------------- --------------------------------------------| sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālike||34||</seg> kāyamāne cite cūtapravālaphalalumbibhiḥ| --------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">īdṛśe kāyamāne sthito yādṛśe śayane śayīta tannirūpayannāha--------------- --------------------------------------------| kadalīdalakahlāramṛṇālakamalotpalaiḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">komalaiḥ kalpite talpe hasatkusumapallave| madhyaṃdine'rkatāpārtaḥ svapyāddhārāgṛhe'thavā||36||</seg> pustastrīstanahastāsyapravṛttośīravāriṇi| --------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">--------------------------------------------| niśākarakarākīrṇe saudhapṛṣṭhe niśāsu ca||37||</seg> āsanā--------------------------------------------| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------svasthacittasya candanārdrasya mālinaḥ| nivṛttakāmatantrasya susūkṣmatanuvāsasaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">jalārdrāstālavṛntāni vistṛtāḥ padminīpuṭāḥ| utkṣepāśca mṛdūtkṣepā jalavarṣihimānilāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">karpūramallikāmālā hārāḥ saharicandanāḥ| manoharakalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">mṛṇālavalayāḥ kāntāḥ protphullakamalojjvalāḥ| jaṅgamā iva padminyo haranti dayitāḥ klamam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">idānīṃ varṣācaryāṃ nirdidikṣuridamāha--------------------- ādānaglānavapuṣāmagniḥ sanno'pi sīdati| varṣāsu doṣairduṣyanti te'mbulambāmbude'mbare||42||</seg> <seg type="unit" n="43">satuṣāreṇa marutā sahasā śītalena ca| bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca vāriṇā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">vahninaiva ca mandena, teṣvityanyonyadūṣiṣu| bhajetsādhāraṇaṃ sarvamūṣmaṇastejanaṃ ca yat||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kiṃ tatsādhāraṇamiti? tadudāharaṇārthamāha---------------------- āsthāpanaṃ śuddhatanurjīrṇaṃ dhānyaṃ rasān kṛtān| jāṅgalaṃ piśitaṃ yūṣān madhvariṣṭaṃ cirantanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">mastu sauvarcalāḍhyaṃ vā pañcakolāvacūrṇitam| divyaṃ kaupaṃ śṛtaṃ cāmbho bhojanaṃ tvatidurdine||46||</seg> vyaktāmlalavaṇasnehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudravallaghu| --------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athā'tra kāle yādṛśaḥ puruṣaḥ syāttaṃ darśayati------------- ----------------------------------------| apādacārī surabhiḥ satataṃ dhūpitāmbaraḥ||47||</seg> harmyapṛṣṭhe vasedbāṣpaśītaśīkaravarjite| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------| nadījalodamanthāhaḥsvapnāyāsātapāṃstyajet||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṃ sañcitaṃ vṛṣṭau pittaṃ śaradi kupyati||49||</seg> tajjayāya ghṛtaṃ tiktaṃ vireko raktamokṣaṇam| ------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-----------------------------------------------| tiktaṃ svādu kaṣāyaṃ ca kṣudhito'nnaṃ bhajellaghu||50||</seg> śālimudgasitādhātrīpaṭolamadhujāṅgalam| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">--------------------------------------------------| taptaṃ taptāṃśukiraṇaiḥ śītaṃ śītāṃśuraśmibhiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">samantādapyahorātramagastyodayanirviṣam| śuci haṃsodakaṃ nāma nirmalaṃ malajijjalam||52||</seg> nābhiṣyanti na vā rūkṣaṃ pānādiṣvamṛtopamam| --------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-------------------------------------------| candanośīrakarpūramuktāsragvasanojjvalaḥ||53||</seg> saudheṣu saudhadhavalāṃ candikāṃ rajanīmukhe| -------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-------------------------------------------| tuṣārakṣārasauhityadadhitailavasātapān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tīkṣṇamadyadivāsvapnapurovātān parityajet| -------------------------------------------||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">vyāsena ṛtucaryāmuktvā samāsenāha- -------------------------------------------| śīte varṣāsu cādyāṃstrīn vasante'ntyān rasānbhajet svāduṃ nidāghe, śaradi svādutiktakaṣāyakān| śaradvasantayo rūkṣaṃ śītaṃ gharmaghanāntayoḥ||56||</seg> annapānaṃ samāsena viparītamato'nyadā| -------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">samprati sevyatvenopadiṣṭasyāhārasyāpavādamāha------------- -------------------------------------------| nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">kimanyasminnṛtau prāpte, pūrvartucaryā sahasaiva tyājyā'nyā ca sevyā ? netyāha------------------------------------ ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyo'paraḥ kramāt|58| asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.1.4">
          <head>rogānutpādanīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto rogā|1]nutpādanīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām| nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vātasya prādhānyāttadhrodhajān rogān pūrvaṃ ni 1 darśayannāha---- adhovātasya rodhena gulmodāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgadṛṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ 2 ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ| 3 ūrdhvavāyuḥ parīkarto hṛdayasyoparodhanam||3||</seg> mukhena viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ||4||</seg> mūtrasya rodhātpūrve ca prāyo rogāḥ----------| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------tadauṣadham| vartyabhyaṅgāvagāhāśca svedanaṃ bastikarma ca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">purīṣarodhottheṣvanyamapyasādhāraṇamupakramamāha--------- annapānaṃ ca viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam||6||</seg> jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ-----------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------dhāraṇātpunaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bheṣajam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ||9||</seg> pravartayatkṣutiṃ saktāṃ snehasvedau ca śīlayet| --------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ||10||</seg> tṛṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ||11||</seg> tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ||12||</seg> āṅgamardaśca, tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ||13||</seg> śoṣe hidhmā ca, kāryo'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt||14||</seg> hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ| ----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------------| jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ, sarvaścānilajidvidhiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ| sagulmā bāṣpatastatra svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ| sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśvayathavo vameḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">gaṇḍūṣadhūmānāhārā rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ| vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ cātra virecanam||18||</seg> sakṣāralavaṇaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ ca śasyate| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ||19||</seg> hṛdvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavṛddhyaśmaṣaṇḍhatāḥ| ---------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tāmracūḍasurāśālibastyabhyaṅgāvagāhanam||20||</seg> bastiśuddhikaraiḥ siddham bhajetkṣīraṃ priyāḥ striyaḥ| -------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vegarodhino ye na cikitsyāḥ, tāndarśayannāha-------------- -------------------------------------------------| tṛṭśūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ viḍvamaṃ vegarodhinam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha kimeta eva rogā vegodīraṇadhāraṇādbhavanti ? netyāha----------- rogāḥ sarve'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ| ------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati| annapānauṣadhaṃ tasya yuñjītāto'nulomanam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yadi vegarodhādrogā jāyante, tarhi lobhādīnāmapi narakādihetūnāṃ vegā na dhāryā iti prāpte satīdamāha----- dhārayettu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha ca| lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ jitendriyaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">anyacca hitaiśī kiṃ kuryāt ? ityāha------------- yateta ca yathākālaṃ malānāṃ śodhanaṃ prati| atyarthasañcitāste hi ṛddhāḥ syurjīvitacchidaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tadevaitaccetasi kṛtvā, "doṣāḥ" ityādi, granthakṛduvāca-------- doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt| śāliṣaṣṭikagodhūmamudgamāṃsaghṛtādibhiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ| sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasneha bastibhiḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam| dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ dairghyamāyuṣaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">adhunā''ganturogān sopakramānnirdiśati---------------- ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rāgadveṣabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">adhunaiṣāṃ cikitsāṃ nirdiśati--------------- tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam| bhūtādyasparśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak pṛthak||33||</seg> <seg type="unit" n="34">anutpattyai samāsena vidhireṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhanaṃ grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvā- nāptopasevī ca bhavatyarogaḥ|36| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rogānu- tpādanīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.1.5">
          <head>dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">prādhānyācca pānīyasya prāgupadeśaḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe'nnapānaprakaraṇe'dhyagīṣṭa (sū.a.10) "anupāne tu salilameva śreṣṭham, sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyājjīvanādiguṇayogācca"| tathā, tatraivādhyaiṣṭa (saṃ.sū.a.6)_"pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam" ityādi| tathā, cātraivāpyasaṅgrahe'pi tadeva prāgupanītam (saṃ.sū.a.13)- "śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām" iti| bahuguṇatvāccāntarikṣasya jalasya prāgupanyāso yukta ityāha----------------- atha toyavargaḥ| jīvanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam| tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ laghvamṛtopamam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">gaṅgāmbu nabhaso bhraṣṭaṃ spṛṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ| hitāhitatve tadbhūyo deśakālāvapekṣate||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">nanvākāśātpatat lakṣaṇamantareṇa gāṅgamidamiti na jñāyata ityāha------------ yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājate sthitam| aklinnamavivarṇaṃ ca tatpeyaṃ gāṅgam--------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| -----------------------------------anyathā||3||</seg> sāmudraṃ, tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā| ------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| aindramambu supātrasthamavipannaṃ sadā pibet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat| śucipṛthvasitaśvete deśe'rkapavanāhatam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīṃ yādṛśaṃ jalaṃ na peyam, taddarśayati-------------- na pibetpaṅkaśaivālatṛṇaparṇāvilāstṛtam| sūryendupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ guru||6||</seg> <seg type="unit" n="7">phenilaṃ jantumattaptaṃ dantagrāhyatiśaityataḥ| anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat||7||</seg> lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">idānīṃ nadīrnirūpayannāha------------- ------------------------------------------------| paścimodadhigāḥ śīghravahā yāścāmalodakāḥ||8||</seg> pathyāḥ samāsāttā nadyo viparītāstvato'nyathā| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">------------------------------------------| upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">himavanmalayodbhūtāḥ pathyāstā eva ca sthirāḥ| kṛmiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni, mahendrajāḥ| udaraślīpadātaṅkān, sahyavindhyodbhavā: punaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kuṣṭhapāṇḍuśirorogān, doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ| bala pauruṣakāriṇyaḥ, sāgarāmbhastridoṣakṛt||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidyātkūpataḍāgādīn jāṅgalānūpaśailataḥ| ----------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ keṣāñcijjalapānaniṣedhamāha----------------- -------------------------------------------| nāmbu peyamaśaktyā vā svalpamalpāgnigulmibhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśothibhiḥ| ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho'pi cālpaśaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| śītaṃ madātyayaglānimūrcchācchardiśramabhramān||15||</seg> tṛṣṇoṣṇadāhapittāsraviṣāṇyambu niyacchati| --------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhunoṣṇāmbuguṇānāha-------------------- -------------------------------------------------| dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ laghūṣṇaṃ bastiśodhanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hidhmādhmānānilaśleṣmasadyaḥśuddhinavajvare| kāsāmapīnasaśvāsapārśvarukṣu ca śasyate||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">adhunā kvathitaśītalaṃ nirdidikṣurāha------------- anabhiṣyandi laghu ca toyaṃ kvathitaśītalam| pittayukte hitaṃ doṣe, vyuṣitaṃ tattridoṣakṛt||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">nārikelodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu| tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">idānīṃ yuktyā'gryasaṅgrahaṃ nirdiśati----- varṣāsu divyanādeye paraṃ toye varāvare| -----------------------------------------|20| iti toyavargaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pariśeṣebhyo vargebhyaḥ prājyajanopayogitayopakāritvenājanmasātmyena prādhānyāt payaḥ sajñāsāmānyāt payasa iva jīvanādiguṇayogācca toyavargādanu kṣīravargaḥ prakramyate| tatrāpi dadhyādīnāṃ mūlakāraṇatvāt kṣīrasya prāgupādānam| tathā, jīvanīyānāṃ rasāyanānāṃ cāgresaratvāt| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 13)- "kṣīraṃ jīvanīyānām| kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānām| " ityādi| ---------------------- atha kṣīravargaḥ| ------------------------------------------------| svādupākarasaṃ snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam||20||</seg> vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam| prāyaḥ payaḥ---------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------| ---------atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ rasāyanam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ balyaṃ stanyakaraṃ saram| śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ||22||</seg> jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| hitamatyagnyanidrebhyo garīyo māhiṣaṃ himam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu| ājaṃ śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu| śastaṃ vātakaphānāhakṛmiśophodarārśasām||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">mānuṣaṃ vātapittāsṛgabhighātākṣirogajit| tarpaṇāścotanairnasyaiḥ-----------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------| --------------------ahṛdyaṃ tūṣṇamāvikam||26||</seg> vātavyādhiharaṃ hidhmāśvāsapittakaphapradam| ------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------| hastinyāḥ sthairyakṛt------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------bāḍhamuṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu||27||</seg> śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram| --------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------------| payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ, yuktyā śṛtamato'nyathā||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhavedgarīyo'tiśṛtaṃ, dhāroṣṇamamṛtopamam| --------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------| amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ dadhi vātajit||29||</seg> <seg type="unit" n="30">medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt| rociṣṇu śastamarucau śītake viṣamajvare||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pīnase mūtrakṛcchre ca, rūkṣaṃ tu grahaṇīgade| naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na||31||</seg> <seg type="unit" n="32">nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ tannāghṛtasitopalam| na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no mandamanyathā||32||</seg> jvarāsṛk pittavīsarpakuṣṭhapāṇḍubhramapradam| --------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ| plīhagulmaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān jayet||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvanmastu saraṃ srotaḥśodhi viṣṭhambhajillaghu| ------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">------------------------------------------------| navanītaṃ navaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ varṇabalāgnikṛt||35||</seg> saṅgrāhi vātapittāsṛkkṣayārśorditakāsajit| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-------------------------------------------------| kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi raktapittākṣirogajit||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām| bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām| vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān| purāṇaṃ jayati vyādhīn vraṇaśodhanaropaṇam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">balyāḥ kilāṭapīyūṣakūrcikāmoraṇādayaḥ| śukranidrākaphakarā viṣṭambhigurudoṣalāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave| -----------------------------------------------|42| iti kṣīravargaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kṣīravargādanantaramikṣuvarga ārambhyate, guṇakriyātulyatvāt| tathā, hi-ikṣurapi kṣīravatsaragurusnigdhabṛṃhaṇādiguṇakarmā-------------------- athekṣuvargaḥ| --------------------------------------------------| ikṣoḥ saro guruḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">vṛṣyaḥ śīto'srapittaghnaḥ svādupākaraso rasaḥ| so'gre salavaṇo, dantapīḍitaḥ śarkarāsamaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yāntrikastvanyaguṇa evetyāha------------------------- mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ||44||</seg> vidāhī guruviṣṭambhī tenāsau------------------| ----------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------tatra pauṇḍrakaḥ| śaityaprasādamādhuryairvarastamanu vāṃśikaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śataparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt| sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ kiñcidvidāhinaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam| --------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛdguḍaḥ||47||</seg> prabhūtakṛmimajjāsṛḍmedomāṃsakapho'paraḥ| -----------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------------------| hṛdyaḥ purāṇaḥ pathyaśca, navaḥ śleṣmāgnisādakṛt||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ| matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa guṇavattamāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāsaśarkarā| ----------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">----------------------------------------| dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛkpittaghnyaḥ sarvaśarkarāḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā varāvaratvaṃ nirdhārayati----- śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca varāvare| ----------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śarkarāyoniprasaṅgena madhuno'pi guṇānāha----- -------------------------------------------------| cakṣuṣyaṃ chedi tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut||51||</seg> <seg type="unit" n="52">mehakuṣṭhakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit| vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ madhu||52||</seg> rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ, tattulyā madhuśarkarā| ----------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------| uṣṇamuṣṇārtumuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇairnihanti tat||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate| alabdhapākamāśveva tayoryasmānnivartate||54||</seg> <seg type="unit" n="3">itīkṣuvargaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sarpiṣo'nantaraṃ snehasāmānyāttailavarge vaktavye guḍasya samānarasavīryavipākakarmatvāt prāyeṇa cāhāradravyeṣu bhakṣyabhojyeṣvasyaiva tailebhyaḥ sutarāṃ bhojanopayogitvādīkṣuvargo'ntarā nirdiṣṭaḥ| bhūribhojanopayogitayā ca madyātprāk tailavargo vaktavya ityāha----- atha tailavargaḥ| tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca| tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca| baddhaviṭkaṃ kṛmighnaṃ ca saṃskārātsarvarogajit||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">sattiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru| vardhmagulmānilakaphānudaraṃ viṣamajvaram||57||</seg> <seg type="unit" n="58">rukśophau ca kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet| tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ, raktairaṇḍodbhavaṃ tvati||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tīkṣṇaṃ kaphaśukrānilāpaham| laghu pittāsrakṛt koṭhakuṣṭhārśovraṇajantujit||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham| ----------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">----------------------------------------| nātyuṣṇaṃ nimbajaṃ tiktaṃ kṛmikuṣṭhakaphapraṇut||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">snehaprasaṅgādidamapyāha-------------- ----------------------------------------------| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau||61||</seg> <seg type="unit" n="4">māṃsānugasvarūpau ca, vidyānmedo'pi tāviva| ----------------------------------------------|62| iti tailavargaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tīkṣṇoṣṇasūkṣmādiguṇasāmānyāttailavargādanantaraṃ madyavarga ārabhyate-----------atha madyavargaḥ| ----------------------------------------------| dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sasvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram| sakaṣāyaṃ svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu||63||</seg> <seg type="unit" n="64">naṣṭanidrā'tinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam| kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanam||64||</seg> vātaśleṣmaharaṃ yuktyā pītaṃ viṣavadanyathā| ----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">----------------------------------------------| guru taddoṣajananaṃ navaṃ, jīrṇamato'nyathā||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">peyaṃ noṣṇopacāreṇa na viriktakṣudhāturaiḥ| nātyarthatīkṣṇamṛdvalpasambhāraṃ kaluṣaṃ na ca||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ| surā'nilaghnī medo'sṛkstanyamūtrakaphāvahā||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca| śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā| vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na cātyarthaṃ virudhyate||69||</seg> viṣṭambhinī yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā| ----------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">----------------------------------------------| yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥśophaśoṣodarajvarān| hanti gulmakṛmiplīhnaḥ kaṣāyakaṭuvātalaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">mārdvīkaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram| alpapittānilaṃ pāṇḍumehārśaḥkṛmināśanam||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svāduhṛdyo nātimado laghuḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ| ----------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">----------------------------------------------| vātapittakaraḥ sīdhuḥ snehaśleṣmavikārahā||74||</seg> medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ| ----------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">----------------------------------------------| chedī madhvāsavastīkṣṇo mehapīnasakāsajit||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlaṃ hṛdyaṃ rucikaraṃ saram||76||</seg> dīpanaṃ śiśirasparśaṃ pāṇḍudṛkkṛmināśanam| ----------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">----------------------------------------------| guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ laghu yathottaram||77||</seg></ab>
          <ab type="mula">kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam| ----------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">amlatvarocanādiguṇatulyatvādanyadapi śāṇḍākyādikamāha----- ----------------------------------------------| śāṇḍākī cāsutaṃ cānyatkālāmlaṃ rocanaṃ laghu||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam| śramaklamaharaṃ rucyaṃ dīpanaṃ bastiśūlanut||79||</seg> <seg type="unit" n="80">śastamāsthāpane hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham| ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kṛmihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe| te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">madyavattīkṣṇoṣṇādiyuktatvāt gomūtrādiguṇānapyāha----- mūtraṃ go'jāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam| pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ kaṭu||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kṛmiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān| gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi jayellaghu||83||</seg></ab>
          <ab type="mula">toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt| iti dravaikadeśo'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ|84| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.1.6">
          <head>annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto'nnasvarūpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasutre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śimbīdhānyasya tu tadvyañjanattvena svalpopayogittvāt prāyeṇāpathyāttvāccāprādhanyaṃ, ityāha- atha śūkadhānyavargaḥ| rakto mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ| sārāmukho dīrghaśūko rodhraśūkaḥ sugandhikaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramodo gaurasārivau| kāñhcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">lāṅgalā lohavālākhyaḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">svādupākarasaḥ snigdhā vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathya laghavo mūtrala himāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------| māhāṃstamanu kalamastaṃ cāpyanu tataḥ pare||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">yavakā hāyanāḥ pāṃsubāṣpanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke'mlāḥ śleṣmapittalāḥ||6||</seg> sṛṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| snigdho grāhī laghuḥ svādudustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ||7||</seg> ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------| tataḥ kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kukkuṭāṇḍakalāvākhyapārāvatakaśūkarāḥ| varakoddālakojjvālacīnaśāradadardurāḥ||9||</seg> gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ|10| bahumūtrapurīṣoṣmā, tridoṣastveva pāṭalaḥ| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ pittakaro guruḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">bahumūtrapurīṣoṣmā, tridoṣastveva pāṭalaḥ| ---------------------------------------------||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">--------------------------------------------------| bhagnasandhānakṛttatra priyaṅgurbṛṃhaṇī guruḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">koradūṣaḥ paraṃ grāhī sparśe śīto viṣāpahaḥ| --------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------------------------------------------| rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ saro viḍvātakṛdyavaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vṛṣyaḥ sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet| pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">nyūno yavādanuyavaḥ-------------------------| -------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------rukṣoṣṇo vaṃśajo yavaḥ| ----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">------------------------------------------------| vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho jīvano vātapittahā||15||</seg> sandhānakārī madhuro godhūmaḥ sthairyakṛtsaraḥ| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyamadhurā laghuḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śūkadhānyavargaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha śimbīdhānyavargaḥ| mudgāḍhakīmasūrādi śimbīdhānyaṃ vibandhakṛt| kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi kaṭupākaṃ himaṃ laghu||17||</seg> medaḥśleṣmāstrapitteṣu hitaṃ lepopasekayoḥ| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| varo'tra mudgo'lpacalaḥ, kalāyastvativātalaḥ||18||</seg> rājamāṣo'nilakaro rūkṣo bahuśakṛdguruḥ| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------| uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān||19||</seg> kāsārśaḥkaphavātāṃśca ghnanti pittāsradāḥ param| ----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------| niṣpāvo vātapittāsrastanyamūtrakaro guruḥ||20||</seg> saro vidāhī dṛkśukrakaphaśophaviṣāpahaḥ| ----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------| māṣaḥ snigdho balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ||21||</seg> gurūṣṇo'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt| ----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">----------------------------------------------| phalāni māṣavadvidyātkākāṇḍolātmaguptayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">uṣṇastvacyo himaḥ sparśe keśyo balyastilo guruḥ| alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhā'gnikaphapittakṛt||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dṛkśukrahṛtkaṭuḥ pāke, tadvadbījaṃ kusumbhajam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṣo'tra sarveṣvavaro, yavakaḥ śūkajeṣu ca| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">navaṃ dhānyamabhiṣyandi, laghu saṃvatsaroṣitam||25||</seg> <seg type="unit" n="1">śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam| ----------------------------------------------|26| iti śimbīdhānyavargaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha kṛtānna(pakvānna)vargaḥ| ----------------------------------------| maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ| tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano dhātusāmyakṛt||27||</seg> srotomārdavakṛtsvedī sandhukṣayati cānalam| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-------------------------------------------------| kṣattṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā||28||</seg> malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā||29||</seg> vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| sudhautaḥ prasrutaḥ svinno'tyaktoṣmā caudano laghuḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ| viparīto guruḥ kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahāṃ rasaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------| maudgastu pathyaḥ saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-------------------------------------------| vātānulomī kaulattho gulmatūnīpratūnijit||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam| śaṇḍākīvaṭakaṃ dṛgghnaṃ doṣalaṃ glapanaṃ guru||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| śramakṣuttṛṭklamaharaṃ pānakaṃ prīṇanaṃ guru||35||</seg> viṣṭambhi mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| lājāstṛṭchhardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ||36||</seg> kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| pṛthukā guravo balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| saktavo laghavaḥ kṣuttṛṭśramanetrāmayavraṇān||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ghnanti santarpaṇāḥ pānātsadya eva balapradāḥ| nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na kevalān||39||</seg> na bhuktvā na dvijaiśchittvā saktūnadyānna vā bahūn| -----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------------| piṇyāko glapano rūkṣo viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">vesavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| mudgādijāstu guravo yathādravyaguṇānugāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kukūlakarparabhrāṣṭrakandvaṅgāravipācitān| ekayonīṃllaghūnvidyādapūpānuttarottaram||42||</seg> <seg type="unit" n="2">iti kṛtānna (pakvānna) vargaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">atha māṃsavargaḥ| hariṇaiṇakuraṅgarkṣagokarṇamṛgamātṛkāḥ| śaśaśambaracāruṣkaśarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">lāvavārtīkavartīraraktavartmakakukkubhāḥ| kapiñjalopacakrākhyacakorakurubāhavaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī| tāmrācūḍākhyabakaragonardagirivartikāḥ||45||</seg> tathā śārapadendrābhavaraṭādyāśca viṣkirāḥ| ---------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| jīvañjīvakadātyūhabhṛṅgāhvaśukasārikāḥ||46||</seg> laṭvākokilahārītakapotacaṭakādayaḥ| pratudāḥ----------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------| ---------bhekagodhāhiśvāvidādyā bileśayāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| mārjāramūṣakavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">lopākajambukaśyenacāṣavāntādavāyasāḥ śaśaghnībhāsakuraragṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||49||</seg> dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ| -------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------| varāhamahiṣanyaṅkurururohitavāraṇāḥ||50||</seg> sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ| ----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-------------------------------------------| haṃsasārasakādambavakakāraṇḍavaplavāḥ||51||</seg> balākotkrośacakrāhvamadgukrauñcādayo'pcarāḥ| -------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">-----------------------------------------| matsyā rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śuktiśaṅkhodraśambūkaśapharīvarmicandrikāḥ| culūkīnakramakaraśiśumāratimiṅgilāḥ||53||</seg> rājīcilicimādyāśca--------------------| ----------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------māṃsamityāhuraṣṭadhā| ----------------------------------------------------|54| (mṛgyaṃ vaiṣkirikaṃ kiñca prātudaṃ ca bileśayam| prāsahaṃ ca mahāmṛgyamapcaraṃ mātsyamaṣṭadhā||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite||54||</seg></ab>
          <ab type="mula">ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau| -----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| tatra baddhamalāḥ śītā laghavo jāṅgalā hitāḥ||55||</seg> pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge| ---------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">------------------------------------------------| dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ| tittiristeṣvapi varo medhāgnibalaśukrakṛt||57||</seg> grāhī varṇyo'nilodriktasannipātaharaḥ param| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrotrasvaravayoddaśām||58||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvacca kukkuṭo vṛṣyaḥ-------------------| ----------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula">---------------------grāmyastu śleṣmalo guruḥ| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| medhā'nalakarā hṛdyāḥ krakarāḥ sopacakrakāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt| ---------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">----------------------------------------------------| caṭakāḥ śleṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram| mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">evaṃ vargapañcakasya sāmānyaguṇānuktvā, apavādamāha- śītā mahāmṛgāsteṣu, kravyādaprasahāḥ punaḥ| lavaṇānurasāḥ pāke kaṭukā māṃsavardhanāḥ||62||</seg> jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">---------------------------------------------| nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsamājamadoṣalam||63||</seg> śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇm| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| viparītamato jñeyamāvikaṃ bṛṃhaṇaṃ tu tat||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān| kārśyaṃ kevalavātāṃśca gomāṃsaṃ sanniyacchati||65||</seg></ab>
          <ab type="mula">uṣṇo garīyānmahiṣaḥ svapnadārḍhyabṛhattvakṛt| ---------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">---------------------------------------------| tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">matsyāḥ paraṃ kaphakarāḥ----------------------| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula">---------------------cilicīmastridoṣakṛt| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| lāvarohitagodhaiṇāḥ sve sve varge varāḥ param||67||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsaṃ sadyohataṃ śuddhaṃ vayaḥsthaṃ ca bhajet-----| ---------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">---------------------------------------------tyajet| mṛtaṃ kṛśaṃ bhṛśaṃ medyaṃ vyādhivāriviṣairhatam||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī, garbhiṇī guruḥ| laghuryoṣiccatuṣpātsu, vihaṅgeṣu punaḥ pumān||69||</seg> <seg type="unit" n="70">śiraḥskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnośca gauravam| tathā''mapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram| māṃsādgarīyo vṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛdgudam||71||</seg> <seg type="unit" n="3">iti māṃsavargaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">atha śākavargaḥ| śākaṃ pāṭhāśaṭhīsūṣāsuniṣaṇṇasatīnajam| tridoṣaghnaṃ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam||72||</seg></ab>
          <ab type="mula">suniṣaṇṇo'gnikṛdvṛṣyasteṣu------------| ------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------rājakṣavaḥ param| grahaṇyarśovikāraghnaḥ------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">------------------------------------------------| -----------------------varcobhedi tu vāstukam||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā svaryā-----------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">------------------------------------------------| -------------------------cāṅgeryamlā'gnidīpanī||74||</seg> grahaṇyarśo'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ| -------------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">-----------------------------------------------| paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgeṣṭāvalgujā'mṛtāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">vetrāgrabṛhatīvāsākutilītilaparṇikāḥ| maṇḍūkaparṇīkarkoṭakāravellakaparpaṭāḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">nāḍīkalāyagojihvāvārtākaṃ vanatiktakam| karīraṃ kulakaṃ nandī kucailā śakulādanī||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kaṭillaṃ kembukaṃ śītaṃ sakośātakakarkaśam| tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit||78||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛdyaṃ paṭolaṃ kṛminutsvādupākaṃ rucipradam| -------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">-------------------------------------------------| pittalaṃ dīpanaṃ bhedi vātaghnaṃ bṛhatīdvayam||79||</seg></ab>
          <ab type="mula">vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param| -------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">-------------------------------------------------| kāravellaṃ sakaṭukaṃ dīpanaṃ kaphajitparam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">vārtākaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ rucyamapittalam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula">karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādu tiktakam| -------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">-------------------------------------------------| kośātakāvalgujakau bhedināvagnidīpanau||82||</seg></ab>
          <ab type="mula">taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghuḥ| madapittaviṣāsraghnaḥ--------------------|83|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">------------------------------muñjātaṃ vātapittajit||83||</seg> snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛtparam| ------------------------------------------------------|84|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| gurvī sarā tu pālaṅkyā-------------------------|84|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">-------------------------------------------------| -----------------------------madaghnī cāpyupodakā||84||</seg></ab>
          <ab type="mula">pālaṅkyāvatsmṛtaścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ| -----------------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">---------------------------------------------| vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā||85||</seg> jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā gurvī vṛṣyā rasāyanam| ------------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">-----------------------------------------------| cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārvervārutiṇḍiśam| tathā trapusacīnākacirbhaṭaṃ kaphavātakṛt||87||</seg> bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru| -----------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">atra viṣeśamāha ---- -----------------------------------------------| vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit||88||</seg> bastiśuddhikaraṃ vṛṣyam------------------------------| -----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula">---------------------trapusaṃ tvatimūtralam| ----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">----------------------------------------------------| tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi kāliṅgairvārucirbhaṭam||89||</seg> bālaṃ pittaharaṃ śītaṃ vidyātpakvamato'nyathā| ----------------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">-------------------------------------------------| śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ pittalaṃ kaphavātajit||90||</seg> rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyamaṣṭhīlā'nāhanullaghu| -------------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">-------------------------------------------------| mṛṇālabisaśālūkakumudotpalakandakam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">nandīmāṣakakelūṭaśṛṅgāṭakakaserukam| krauñcādanaṃ kaloḍyaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">kalambanālikāmārṣakuṭiñjarakutumbakam| cillīlaṭvākaloṇīkākurūṭakagavedhukam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">jīvantajhuñjhveḍagajayavaśākasuvarcalāḥ| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru| śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati||95||</seg> svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam| -------------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">-------------------------------------------------| laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā||96||</seg></ab>
          <ab type="mula">tarkārīvaruṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit| -------------------------------------------|97|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">-------------------------------------------------| varṣābhvau kālaśākaṃ ca sakṣāraṃ kaṭutiktakam||97||</seg> dīpanaṃ bhedanaṃ hanti garaśophakaphānilān| -------------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">-------------------------------------------------| dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ||98||</seg></ab>
          <ab type="mula">śatāvaryaṅkurāstiktā vṛṣyā doṣatrayāpahāḥ| -------------------------------------------------|99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">-------------------------------------------------| rūkṣo vaṃśakarīrastu vidāhī vātapittalaḥ||99||</seg></ab>
          <ab type="mula">pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit| ------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">----------------------------------------------| kṛmikāsakaphotkledān kāsamardo jayetsaraḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula">rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram| ----------------------------------------------|101|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">----------------------------------------------| gurūṣṇaṃ sārṣapaṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">yadbālamavyaktarasaṃ kiñcitkṣāraṃ satiktakam| tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu soṣṇaṃ niyacchhati||102||</seg> gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān| svarāgnisādodāvartapīnasāṃśca---------------|103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">-------------------------------mahatpunaḥ||103||</seg> rase pāke ca kaṭukamuṣṇavīryaṃ tridoṣakṛt| gurvabhiṣyandi ca------------------------|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">-----------------------------------------------| ---------------snigdhasiddhaṃ tadapi vātajit||104||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvam-----------| ------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------āmaṃ tu doṣalam| -------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">-------------------------------------------------| kaṭūṣṇo vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇam| phaṇijjārjakajambīraprabhṛti grāhi śālanam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṃ hṛdyaṃ dīpanarocanam| dṛkśukrakṛmihṛttīkṣṇaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu||107||</seg></ab>
          <ab type="mula">hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā| surasaḥ----------------------------------|108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">------------------------------------------------| ------------------sumukho nātividāhī garaśophahā||108||</seg></ab>
          <ab type="mula">ārdrikā tiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt| ----------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">------------------------------------------------| laśuno bhṛśatīkṣṇoṣṇaḥ kaṭupākarasaḥ saraḥ||109||</seg> <seg type="unit" n="110">hṛdyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ| bhagnasandhānakṛdbalyo raktapittapradūṣaṇaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān| sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam||111||</seg></ab>
          <ab type="mula">palāṇḍustadguṇanyūnaḥ śleṣmalo nātipittalaḥ| ----------------------------------------------|112|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">------------------------------------------------| kaphavātārśasāṃ pathyaḥ svede'bhyavahṛtau tathā||112||</seg> tīkṣṇo gRañjanako grāhī pittināṃ hitakṛnna saḥ| ------------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">------------------------------------------------| dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ kaphaghno viśado laghuḥ||113||</seg> viśeṣādarśasāṃ pathyaḥ--------------------------| ------------------------------------------------|114|</ab>
          <ab type="mula">------------------------bhūkandastvatidoṣalaḥ| ------------------------------------------------|114|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">------------------------------------------------| patre puṣpe phale nāle kande ca gurutā kramāt||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṃ tvavaraṃ param| iti śākavargaḥ||2||</seg> ------------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">atha phalavargaḥ| ------------------------------------------------| drākṣā phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ| nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān||116||</seg> tṛṣṇākāsaśramaśvāsasvarabhedakṣatakṣayān| ------------------------------------------------|117|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">------------------------------------------------| udriktapittāñjayati trīndoṣānsvādu dāḍimam||117||</seg> <seg type="unit" n="118">pittāvirodhi nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham| sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi rocanadīpanam||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">mocakharjūrapanasanārikelaparūṣakam| āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam||119||</seg> <seg type="unit" n="120">saivīrabadarāṅkollaphalguśleṣmātakodbhavam| vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam||120||</seg> <seg type="unit" n="121">urumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam| dāhakṣatakṣayaharaṃ raktapittaprasādanam||121||</seg> svādupākarasaṃ snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt| ------------------------------------------------|122|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">------------------------------------------------| phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ saraṃ kāśmaryajaṃ himam||122||</seg> <seg type="unit" n="123">śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam| vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu kaphapittakaraṃ saram||123||</seg> <seg type="unit" n="124">paraṃ vātaharaṃ snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam| priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ||124||</seg> kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ| ------------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">------------------------------------------------| pakvaṃ sudurjaraṃ bilvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam||125||</seg> dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ bālaṃ, grāhyubhayaṃ ca tat| ------------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">------------------------------------------------| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ doṣalaṃ, doṣaghāti tu||126||</seg> pakvaṃ hidhmāvamathujit, sarvaṃ grāhi viṣāpaham| ------------------------------------------------|127|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">------------------------------------------------| jāmbavaṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ bhṛśavātalam||127||</seg> saṅgrāhi mūtraśakṛtorakaṇṭhyaṃ kaphapittajit| ------------------------------------------------|128|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">āmrasya tryavasthasyāpyupayogadarśanāttathaiva guṇānāha---- ------------------------------------------------| vātapittāsrakṛdbālaṃ, baddhāsthi kaphapittakṛt||128||</seg> gurvāmraṃ vātajitpakvaṃ svādvamlaṃ kaphaśukrakṛt| ------------------------------------------------|129|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">------------------------------------------------| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaharaṃ laghu||129||</seg></ab>
          <ab type="mula">śamyā gurūṣṇaṃ keśaghnaṃ rūkṣam---------------| ------------------------------------------------|130|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">--------------------------------pīlu tu pittalam| kaphavātaharaṃ bhedi plīhārśaḥkṛmigulmanut||130||</seg> satiktaṃ svādu yatpīlu vātyuṣṇaṃ tattridoṣajit| ------------------------------------------------|131|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">mātuluṅgasya tvaṅmāṃsakesarāṇāṃ pṛthagupayogadarśanāt pṛthageva guṇānāha---- ------------------------------------------------| tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit||131||</seg> <seg type="unit" n="132">bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru| laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān||132||</seg> <seg type="unit" n="133">āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca nāśayet||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam| tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ kaphavātaharaṃ param||134||</seg></ab>
          <ab type="mula">svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pālevataṃ guru| rucyamatyagniśamanam----------------------------|135|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">------------------------------------------------| ---------------------rucyaṃ madhuramārukam||135||</seg> pakvamāśu jarāṃ yāti nātyuṣṇagurudoṣalam| ------------------------------------------------|136|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">------------------------------------------------| drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ pittakaphapradam||136||</seg> gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam| ------------------------------------------------|137|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">------------------------------------------------| tathā'mlaṃ kolakarkandhulakucāmrātakārukam||137||</seg> <seg type="unit" n="138">airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satūdaṃ mṛgaliṇḍikam| nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca karamardakam||138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">dīpanaṃ bhedanaṃ śuṣkamamlīkākolayoḥ phalam| tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ kaphavātayoḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula">phalānāmavaraṃ tatra lakucaṃ sarvadoṣakṛt| -----------------------------------------------|140|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">-------------------------------------------| himānaloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam||140||</seg> <seg type="unit" n="141">jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam| anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ jīrṇatayā'ti ca||141||</seg> <seg type="unit" n="142">dhānyaṃ tyajettathā śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam| asañjātarasaṃ tadvacchūṣkaṃ cānyatra mūlakāt||142||</seg> <seg type="unit" n="3">prāyeṇa phalamapyevaṃ tathā''maṃ bilvavarjitam| -------------------------------------------|143| iti phalavargaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">athauṣadhavargaḥ| ---------------------------------------------------| viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ mṛdu||143||</seg> vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt| ---------------------------------------------------|144|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">--------------------------------------------------------| saindhavaṃ tatra sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut||144||</seg> laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam| --------------------------------------------------------|145|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">--------------------------------------------------------| laghu sauvarcalaṃ hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam||145||</seg> kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam| --------------------------------------------------------|146|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">--------------------------------------------------------| ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ biḍam||146||</seg> vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam| --------------------------------------------------------|147|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">--------------------------------------------------------| vipāke svādu sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam||147||</seg></ab>
          <ab type="mula">satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| --------------------------------------------------------|148|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">--------------------------------------------------------| kṛṣṇe sauvarcalaguṇā lavaṇe gandhavarjitāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="mula">romakaṃ laghu, pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru| --------------------------------------------------------|149|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">--------------------------------------------------------| lavaṇānāṃ prayoge tu saindhavādi prayojayet||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">gulmahṛdgrahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān| śvāsārśaḥkaphakāsāṃśca śamayedyavaśūkajaḥ||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ| pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī chedyahṛdyo vidāraṇaḥ||151||</seg> apathyaḥ kaṭulāvaṇyācchukraujaḥkeśacakṣuṣām| --------------------------------------------------------|152|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">--------------------------------------------------------| hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam||152||</seg> kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu| --------------------------------------------------------|153|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">--------------------------------------------------------| kaṣāyā madhurā pāke rūkṣā vilavaṇā laghu||153||</seg> <seg type="unit" n="154">dīpanī pācanī medhyā vayasaḥ sthāpanī param| uṣṇavīryā sarā''yuṣyā buddhīndriyabalapradā||154||</seg> <seg type="unit" n="155">kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān| śiro'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān||155||</seg> <seg type="unit" n="156">saśoṣaśophātīsāramedamohavamikrimīn| śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram||156||</seg> <seg type="unit" n="157">vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam| harītakī jayedvyādhīṃstāṃstāṃśca kaphavātajān||157||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvadāmalakaṃ śītamamlaṃ pittakaphāpaham| ---------------------------------------------|158|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">---------------------------------------------| kaṭu pāke himaṃ keśyamakṣamīṣacca tadguṇam||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">iyaṃ rasāyanavarā triphalā'kṣyāmayāpahā| ropaṇī tvaggdakledamedomehakaphāstrajit||159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam| pittaprakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ rocanadīpanam||160||</seg></ab>
          <ab type="mula">rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu| ---------------------------------------------|161|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">---------------------------------------------| śleṣmalā svāduśītā''rdrā gurvī snigdhā ca pippalī||161||</seg> <seg type="unit" n="162">sā śuṣkā viparītā'taḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ| svādupākā'nilaśleṣmaśvāsakāsāpahā sarā||162||</seg> na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṃ vinā| ---------------------------------------------|163|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">---------------------------------------------| nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut||163||</seg> rucyaṃ laghu swādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit| ---------------------------------------------|164|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">---------------------------------------------| tadvadārdrakametacca trayaṃ trikaṭukaṃ jayet||164||</seg> sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān| ---------------------------------------------|165|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">---------------------------------------------| cavikāpippalīmulaṃ maricālpāntaraṃ guṇaiḥ||165||</seg></ab>
          <ab type="mula">citrako'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā| ---------------------------------------------|166|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">---------------------------------------------| pañcakolakametacca maricena vinā smṛtam||166||</seg> gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param| ---------------------------------------------|167|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">---------------------------------------------| bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭiṇṭukairmahat||167||</seg> jayetkaṣāyatiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphanilau| ---------------------------------------------|168|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">---------------------------------------------| hrasvaṃ bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam||168||</seg> svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit| ---------------------------------------------|169|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">---------------------------------------------| balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena tu||169||</seg> madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ vātipittakaraṃ saram| ---------------------------------------------|170|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="170">---------------------------------------------| abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam||170||</seg> jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham| ---------------------------------------------|171|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">---------------------------------------------| tṛṇākhyaṃ pittajiddarbhakāsekṣuśaraśālibhiḥ||171||</seg> <seg type="unit" n="7">ityauṣadhavargaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">śūkaśimbījapakvānnamāṃsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannaleśo'yamukto nityopayogikaḥ|172| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci tāyamaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'nnasvarūpavijñāniyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.1.7">
          <head>annarakṣādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto'nnarakṣādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rājā rājagṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet| sarvadā sa bhavatyevaṃ sarvatra pratijāgṛviḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, kimevaṃ kriyate? ityāha- ----------- annapānaṃ viṣādrakṣedviśeṣeṇa mahīpateḥ| yogakṣemau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">samprati viṣaduṣṭasya bhaktasya lakṣaṇamāha------------- odano viṣavān sāndro yātyavistrāvyatāmiva| cireṇa pacyate pakvo bhavetparyuṣitopamaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohamūrchhāprasekakṛt| hīyate varṇagandhādyaiḥ klidyate candrikācitaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vyañjanānāṃ parīkṣāmāha----------- vyañjanānyāśu śuṣyanti dhyāmakvāthāni tatra ca| hīnā'tiriktā vikṛtā chhāyā dṛśyeta naiva vā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">phenordhvarājīsīmantatantubudbudasambhavaḥ| vicchinnavirasā rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākamāmiṣam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yatra drave yādṛśī rājī sambhavati, tāṃ viśeṣato darśayannāha--------- nīlā rājī rase, tāmrā kṣīre, dadhani dṛśyate| śyāvā''pītāsitā takre, ghṛte pānīyasannibhā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mastuni syātkapotābhā, rājī kṛṣṇā tuṣodake| kālī madyāmbhasoḥ, kṣaudre harittaile'ruṇopamā||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pākaḥ phalānāmāmānāṃ pakvānāṃ parikothanam| dravyāṇāmārdraśuṣkāṇāṃ syātāṃ mlānivivarṇate||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca bhavetsparśaviparyayaḥ| mālyasya sphuṭitāgratvaṃ mlānirgandhāntarodbhavaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dhyāmamaṇḍalatā vastre, śadanaṃ tantupakṣmaṇām| dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāktatā||11||</seg> snehasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṃ tu mṛṇmaye| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">idānīṃ yo viṣaṃ dadāti, tasya lakṣaṇamāha--------- ----------------------------------------------------| viṣadaḥ śyāvaśuṣkāsyo vilakṣo vīkṣate diśaḥ||12||</seg> svedavepathumāṃstrasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha--------- ----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13||</seg> śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">snehalavaṇayogādapyagnirevaṃ syāt, ataḥ pakṣimṛgairapi parīkṣāprakārāntaraṃ darśayannāha-------------- --------------------------------------------| mrīyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvaro bhavet|14| utkrośanti ca dṛṣṭvaitacchukadātyūhasārikāḥ| haṃsaḥ praskhalati, glānirjīvañjīvasya jāyate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">cakorasyā'kṣivairāgyaṃ, krauñcasya syānmadodayaḥ| kapotaparabhṛddakṣacakravākā jahatyasūn||16||</seg> <seg type="unit" n="17">udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛnmuñcati vānaraḥ| hṛṣyenmayūrastadṛṣṭyā mandatejo bhavedviṣam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ityannaṃ viṣavajjñātvā tyajedevaṃ prayatnataḥ| yathā tena vipadyerannapi na kṣudrajantavaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha--------- ----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān| ---------------------------------------------||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">lālā jihvoṣṭhayorjāḍyamūṣā cimicimāyanam| dantaharṣo rasājñatvaṃ hanustambhaśca vaktrage||21||</seg> sevyādyaistatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣajiddhitam| --------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------| āmāśayagate svedamūrcchhādhmānamadabhramāḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">romaharṣo vamirdāhaścakṣurhṛdayarodhanam| bindubhiścācayo'ṅgānāṃ, pakvāśayagate punaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">anekavarṇaṃ vamati mūtrayatyatisāryate| tandrā kṛśatvaṃ pāṇḍutvamudaraṃ balasaṅkṣayaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tayorvāntaviriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam| sinduvāritaniṣpāvabāṣpikāśataparvikāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">taṇḍulīyakamūlāni kukkuṭāṇḍamavalgujam| nāvanāñjanapāneṣu yojayedviṣaśāntaye||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā| sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam||27||</seg> śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet| --------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">hemni datte sati, yo guṇaḥ syāttamāha------- --------------------------------------------| na sajjate hemapāṅge padmapatre'mbuvadviṣam||28||</seg> jāyate vipulaṃ cāyurgare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ| --------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------| viruddhamapi cāhāraṃ vidyādviṣagaropamam||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tadeva viruddhabhojanamāha------------------- ānūpamāmiṣaṃ māṣakṣaudrakṣīravirūḍhakaiḥ| virudhyate saha bisairmūlakena guḍena vā||30||</seg> viśeṣātpayasā matsyā matsyeṣvapi cilīcimaḥ| --------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">viruddhamamlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā||31||</seg> tadvatkulatthavarakakaṅguvallamakuṣṭakāḥ|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------------------------------| bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi payastyajet||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vārāhaṃ śvāvidhā nādyāddadhnā pṛṣatakukkuṭau| āmamāṃsāni pittena, māṣasūpena mūlakam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">aviṃ kusumbhaśākena, bisaiḥ, saha virūḍhakam| māṣasūpaguḍakṣīradadhyājyairlākucaṃ phalam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">phalaṃ kadalyāstakreṇa dadhnā tālaphalena vā| kaṇoṣaṇābhyāṃ madhunā kākamācīṃ guḍena vā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">siddhāṃ vā matsyapacane pacane nāgarasya vā| siddhāmanyatra vā pātre kāmāttāmuṣitāṃ niśām||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">matsyanistalasnehe sādhitāḥ pippalīstyajet| ` kāṃsye daśāhamuṣitaṃ sarpiruṣṇaṃ tvaruṣkare||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillastakrasādhitaḥ| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------| ekadhyaṃ pāyasasurākṛśarāḥ privarjayet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ| ekatra vā samāṃśāni virudhyante parasparam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānataḥ| madhupuṣkarabījaṃ ca, madhumaireyaśārkaram||40||</seg> manthānupānaḥ kṣaireyo, hāridraḥ kaṭutailavān| --------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">--------------------------------------------| upodakā'tisārāya tilakalkena sādhitā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">balākā vāruṇiyuktā kulmāṣaiśca virudhyate| bhṛṣṭā varāhavasayā saiva sadyo nihantyasūn||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tadvattittiripatrāḍhyagodhālāvakapiñjalāḥ| eraṇḍenāgninā siddhāstattailena vimūrcchitāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakaprotapācitam| haridrāvahninā sadyo vyāpādayati jīvitam||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhasmapāṃśuparidhvastaṃ tadeva ca samākṣikam| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-------------------------------------------------| yatkiñciddoṣamutkleśya na harettatsamāsataḥ||45||</seg> viruddhaṃ---------------------------------------| --------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula">------------- śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ| ------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">na ca śodhanaśamanarūpa evopakramo'tretyāha- --------------------------------------------| dravyaistaireva vā pūrvaṃ śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vyāyāmasnigdhadīptāgnivayaḥsthabalaśālinām| virodhdyapi na pīḍāyai sātmyamalpaṃ ca bhojanam||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">pādenāpathyamabhyastaṃ pādapādena vā tyajet| niṣeveta hitaṃ tadvadekadvitryantarīkṛtam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">evamanena krameṇāpathyadoṣāstyaktāḥ pīḍāyai na bhavanti, pathyaguṇāśca saṃvardhitāḥ sthiratāṃ prāpnuvanti| ityata āha--------------------- apathyamapi hi tyaktaṃ śīlitaṃ pathyameva vā| sātmyāsātmyavikārāya jāyate sahasā'nyathā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">krameṇa tvapathyatyāgapathyaśīlane vidhīyamāne guṇāya syātāmiti darśayati------- krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">sāmpratamahitāhārasevanaṃ sadā tyājyamiti sadyuktiṃ darśayati---------- atyantasannidhānānāṃ doṣāṇāṃ dūṣaṇātmanām| ahitairdūṣaṇaṃ bhūyo na vidvān kartumarhati||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">etatprasaṅgena cedamāha----------------- āhāraśayanābrahmacaryeryuktyā prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">āhāro varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyate| --------------------------------------------||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">śayanābrahmacaryayostvihaiva vidhiṃ vaktukāma āha- -----| nidrāyattaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam||53||</seg> vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca| --------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">sāmprataṃ duṣṭanidrāṃ nirdiśati- --------------------------------------------| akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā||54||</seg> sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">atha nidrāguṇaprasaṅgena tatpratipakṣabhūtasya jāgaraṇasyāpi guṇamāha----- --------------------------------------------| rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ, snigdhaṃ prasvapanaṃ divā||55||</seg> arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam| --------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yadi snigdhatvādabhiṣyandī divāsvapnaḥ, tatkiṃ kadācidapi na kāryaḥ? ityāha- ----- grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">divāsvapno hito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ| muktvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ| vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭśūlapīḍitān||58||</seg> <seg type="unit" n="59">ajīrṇyabhihatonmattān divāsvapnocitānapi| dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā cāṅgāni puṣyati||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">akālaśayanānmohajvarastaimityapīnasāḥ| śirorukśophahṛllāsasrotorodhāgnimandatāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">atra ca kā cikitsā? ityāha----------------- tatropavāsavamanasvedanāvanamauṣadham| yojayedatinidrāyāṃ tīkṣṇaṃ pracchhardanāñjanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">nāvanaṃ laṅghanaṃ cintāṃ vyavāyaṃ śokabhīkrudhaḥ| ebhireva ca nidrāyā nāśaḥ śleṣmātisaṅkṣayāt||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">samprati nidrānāśajān vikārānācaṣṭe----------- nidrānāśādaṅgamardaśirogauravajṛmbhikāḥ| jāḍyaglānibhramāpaktitandrā rogāśca vātajāḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">yathākālamato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ| asātmyājjāgarādardhaṃ prātaḥ svapyādabhuktavān||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">śīlayenmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi| abhyaṅgodvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kāntābāhulatāśleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā| mano'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ nidrāsukhapradāḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">brahmacaryaratergrāmyasukhaniḥspṛhacetasaḥ| nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kāle nātivartate||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">yadā tu grāmyadharmeṇa vinā na ratiḥ, apatyārthitā vā, tadā tadadhikārārthamucyate-------------------- grāmyadharme tyajennārīmanuttānāṃ rajasvalām| apriyāmapriyācārāṃ duṣṭasaṅkīrṇamehanām||69||</seg> <seg type="unit" n="70">atisthūlakṛśāṃ sūtāṃ garbhiṇīmanyayoṣitam| varṇinīmanyayoniṃ ca gurudevanṛpālayam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">caityaśmaśānā''yatanacatvarāmbucatuṣpatham| parvāṇyanaṅhgaṃ divasaṃ śirohṛdayatāḍanam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān duḥsthitāṅgaḥ pipāsitaḥ| bālo vṛddho'nyavegārtastyajedrogī ca maithunam||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">samprati ṛtuviśeṣeṣu nidhuvanaṃ niyamayati--------------- seveta kāmataḥ kāmaṃ tṛpto vājīkṛtāṃ hime| tryahādvasantaśaradoḥ pakṣādvarṣānidāghayoḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">bhramaklamorudaurbalyabaladhātvindriyakṣayāḥ| aparvamaraṇaṃ ca syādanyathā gacchataḥ striyam||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">smṛtimedhāyurārogyapuṣṭīndriyayaśobalaiḥ| adhikā mandajaraso bhavanti strīṣu saṃyatāḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">snānānulepanahimānilakhaṇḍakhādya śītāmbudugdharasayūṣasurāprasannāḥ| seveta cānu śayanaṃ viratau ratasya tasyaivamāśu vapuṣaḥ punareti dhāma||76||</seg></ab>
          <ab type="mula">etañca sarvaṃ pūrvoktaṃ hitāhitaṃ vaidya eva vetti| tasmādvaidyasya sarvathā śarīraṃ rājñā nivedyamiti darśayannāha-------------------- śrutacaritasamṛddhe karmadakṣe dayālau bhiṣaji niranubandhaṃ deharakṣāṃ niveśya| bhavati vipulatejaḥsvāsthyakīrtiprabhāvaḥ svakuśalaphalabhogī bhūmipālaścirāyuḥ|77| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'nnarakṣā nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.1.8">
          <head>mātrāśitīyādhyāyo'ṣṭamaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hyagneḥ pravartikā| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante gurūṇyapi laghūnyapi||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatra gurūṇāṃ kā mātrā ? kā(ca) laghūnām ? ityāha---------- gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ nātitṛptatā| mātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ yāvadvijīryati||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">bhojanaṃ hīnamātraṃ tu na balopacayaujase| sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ ca prapadyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">atimātraṃ tvaśanaṃ trīnapi doṣān prakopayet| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">prakupitāśca trayo doṣā alasakākhyaṃ visūcikākhyaṃ vā vyādhiṃ yathā kurvanti, tathā darśayati-------------- ----------------------------------------------------| pīḍyamānā hi vātādyā yugapattena kopitāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">āmenānnena diṣṭena tadevāviśya kurvate| viṣṭambhayanto'lasakaṃ cyāvayanto visūcikām||5||</seg> adharottaramārgābhyāṃ sahasaivājitātmanaḥ| ----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro na ca pacyate||6||</seg> āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">visūcikāyā nirvacanamāha---- ----------------------------------------------------| vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ||7||</seg> sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti visūcikā| ----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------------| tatra śūlabhramānāhakampastambhādayo'nilāt||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pittājjvarātisārāntardāhatṛṭpralayādayaḥ| kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viśeṣāddurbalasyālpavahnervegavidhāriṇaḥ| pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalyatvenaiva saṃsthitam| śūlādīn kurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān||11||</seg> so'lasaḥ----------------------------------| --------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">daṇḍakālasakaṃ lilakṣayiṣurāha- -------------atyarthaduṣṭāstu doṣā duṣṭāmabaddhakhāḥ| yāntastiryaktanuṃ sarvāṃ daṇḍavatstambhayanti cet||12||</seg> daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajedāśukāriṇam| --------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sampratyāmaviṣaṃ nirdiśati---- --------------------------------------------| viruddhādhyaśanājīrṇaśīlino viṣalakṣaṇam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āmadoṣaṃ mahāghoraṃ varjayedviṣasaṃjñakam| viṣarūpāśukāritvādviruddhopakramatvataḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">athāmamalasībhūtaṃ sādhyaṃ tvaritamullikhet| pītvā sogrāpaṭuphalaṃ vāryuṣṇaṃ yojayettataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">svedanaṃ phalavartiṃ ca malavātānulomanīm| nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">visūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate| tadahaścopavāsyainaṃ viriktavadupācaret||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ajīrṇino bheṣajaṃ niṣedhati-------------- tīvrārtirapi nājīrṇī pibecchūlaghnamauṣadham| āmasanno'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam||18||</seg> nihanyādapi caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasā''turam| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kadā auṣadhaṃ yuñjīta ? ityāha- -----------------------------------------------| jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ yuñjyāt stabdhagurūdare||19||</seg> doṣaśeṣasya pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kīdṛśamauṣadhaṃ yojyamityāha----- ---------------------------------------------| śāntirāmavikārāṇāṃ bhavati tvapatarpaṇāt||20||</seg> trividhaṃ trividhe doṣe tatsamīkṣya prayojayet| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sampratyetadeva yathāyogyamāha- ---------------------------------------------| tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ, madhye laṅhghanapācanam||21||</seg> prabhūte śodhanaṃ, taddhi mūlādunmūlayenmalān| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| evamanyānapi vyādhīn svanidānaviparyayāt||22||</seg> <seg type="unit" n="23">cikitsedanubandhe tu sati hetuviparyayam| tyaktvā yathāyathaṃ vaidyo yuñjyādvyādhiviparyayam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">na ca hetuvyādhiviparyayayoreva cikitsāyāmupayoga iti darśayannāha------------- tadarthakāri vā, pakve doṣe tviddhe ca pāvake| hitamabhyañjanasnehapānabastyādi yuktitaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ajīrṇaṃ lakṣayitumāha------------- ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ tatra śopho'kṣigaṇḍayoḥ| sadyobhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">viṣṭabdhamanilācchūlavibandhādhmānasādakṛt| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| pittādvidagdhaṃ tṛṇmohabhramāmlodgāradāhavat||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">trividhasyaivāsya cikitsāmāha-------------------- laṅghanaṃ kāryamāme tu, viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam| vidagdhe vamanaṃ, yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ bhavet||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">garīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā| kaphavātānubaddhā''maliṅgā tatsamasādhanā||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">jīrṇe'pyāhāre kadācidāhārasāro raso'jīrṇaḥ syāt| tallakṣaṇārthamāha------------------------------ aśraddhā hṛdvyathā śuddhe'pyudgāre rasaśeṣataḥ| śayīta kiñcidevātra sarvaścānāśito divā||29||</seg> svapyādajīrṇī, sañjātabubhukṣo'dyānmitaṃ laghu| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sāmpratamajīrṇalakṣaṇaṃ sāmānyena brūte- -------------------------------------------------| vibandho'tipravṛttirvā glānirmārutamūḍhatā||30||</seg> ajīrṇaliṅgaṃ sāmānyaṃ viṣṭambho gauravaṃ bhramaḥ| -------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sāmpratamajīrṇasyānyānyapi kāraṇānyāha- -------------------------------------------------| na cātimātramevānnamāmadoṣāya kevalam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dviṣṭaviṣṭambhidagdhāmagururūkṣahimāśuci| vidāhi śuṣkamatyambuplutaṃ cānnaṃ na jīryati||32||</seg> upataptena bhuktaṃ ca śokakrodhakṣudādibhiḥ| -------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sampratyaparamapyannamāmakṣobhakaramāha- -------------------------------------------------| miśraṃ pathyamapathyaṃ ca bhuktaṃ samaśanaṃ matam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vidyādadhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam| akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu viṣamāśanam||34||</seg> trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā ghorān vyādhīnsṛjanti vā| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| kāle sātmyaṃ śuci hitaṃ snigdhoṣṇaṃ laghu tanmanāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ṣaḍrasaṃ madhuraprāyaṃ nātidrutavilambitam| snātaḥ kṣudvān viviktastho dhautapādakarānanaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tarpayitvā pitṝn devānatithīn bālakān gurūn| pratyavekṣya tiraśco'pi pratipannaparigrahān||37||</seg> <seg type="unit" n="38">samīkṣya samyagātmānamanindannabruvan dravam| iṣṭamiṣṭaiḥ sahāśrnīyācchucibhaktajanāhṛtam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bhojanaṃ tṛṇakeśādijuṣṭamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ| śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṃ tyajet||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kilāṭadadhikūcīkākṣāraśuktāmamūlakam| kṛśaśuṣkavarāhāvigomatsyamahiṣāmiṣam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">māṣaniṣpāvaśālūkabisapiṣṭavirūḍhakam| śuṣkaśākāni yavakān phāṇitaṃ ca na śīlayet||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">śīlayecchāligodhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam||42||</seg> <seg type="unit" n="43">pathyāmalakamṛdvīkāpaṭolīmudgaśarkarāḥ| ghṛtadivyodakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">triphalāṃ madhusarpirbhyāṃ niśi netrabalāya ca| svāsthyānuvṛttikṛdyacca rogocchedakaraṃ ca yat||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">bisekṣumocacocāmramodakotkārikādikam| adyāddravyaṃ guru snigdhaṃ svādu mandaṃ sthiraṃ puraḥ||45||</seg> viparītamataścānte madhye'mlalavaṇotkaṭam| ----------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">------------------------------------------------| annena kukṣerdvāvaṃśau pānenaikaṃ prapūrayet||46||</seg> āśrayaṃ pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">----------------------------------------------| anupānaṃ himaṃ bāri yavagodhūmayorhitam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dadhni madye viṣe kṣaudre, koṣṇaṃ piṣṭamayeṣu tu| śākamudgādivikṛtau mastutakrāmlakāñjikam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">surā kṛśānāṃ puṣṭyarthaṃ, sthūlānāṃ tu madhūdakam| śoṣe māṃsaraso, madyaṃ māṃse svalpe ca pāvake||49||</seg> <seg type="unit" n="50">vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ| kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">viparītaṃ yadannasya guṇaiḥ syādavirodhi ca| anupānaṃ samāsena, sarvadā tatpraśasyate||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">anupānasya kiṃ karma ? ityāha--------------------- anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ vyāptiṃ dṛḍhāṅgatām| annasaṅghātaśauthilyaviklittijaraṇāni ca||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">evaṃguṇamapyūrdhvajatrvādiṣu na hitamityāha-------------- nordhvajatrugadaśvāsakāsoraḥkṣatapīnase| gītabhāṣyaprasaṅge ca svarabhede ca taddhitam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula">samprati yeṣāṃ pānameva na śasyate, tānāha--------- praklinnadehamehākṣigalarogavraṇāturāḥ| pānaṃ tyajeyuḥ---------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------| ---------------sarvaśca bhāṣyādhvaśayanaṃ tyajet||54||</seg> pītvā, bhuktvā''tapaṃ vahniṃ yānaṃ plavanavāhanam| --------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula">"kāle sātmyam" (ślo. 35) ityuktam| bhojanasya tu kaḥ kālaḥ ? ityāha---------- prasṛṣṭe viṇmūtre hṛdi suvimale doṣe svapathage viśuddhe codgāre kṣudupagamane vāte'nusarati| tathā'gnāvudrikte viśadakaraṇe dehe ca sulaghau prayuñjītāhāraṃ vidhiniyamitaṃ, kālaḥ sa hi mataḥ|55| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne mātrāśitīyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.1.9">
          <head>dravyādhivijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra dravyasya rasādibhyaḥ prāṅnirdeśaḥ, prādhānyāt| prādhānyaṃ ca svayameva granthakṛt pratipādayannāha---- dravyameva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ, te hi tadāśrayāḥ| --------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| pañcabhūtātmakaṃ tattu--------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| ---------------------kṣmāmadhiṣṭhāya jāyate||1||</seg> <seg type="unit" n="2">ambuyonyagnipavananabhasāṃ samavāyataḥ| tannirvṛttirviśeṣaśca vyapadeśastu bhūyasā||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt| ----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">--------------------------------------------------| naikadoṣāstato rogāstatra vyakto rasaḥ smṛtaḥ||3||</seg> avyakto'nurasaḥ kiñcidante vyakto'pi ceṣyate| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye||4||</seg> raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------| tatra dravyaṃ gurusthūlasthiragandhaguṇolbaṇam||5||</seg> pārthivaṃ gauravasthairyasaṅghātopacayāvaham| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------------| dravaśītagurusnigdhamandasāndrarasolbaṇam||6||</seg> āpyaṃ snehanaviṣyandakledaprahlādabandhakṛt| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| rūkṣatīkṣṇoṣṇaviśadasūkṣmarūpaguṇolbaṇam||7||</seg> āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------------| vāyavyaṃ rūkṣaviśadalaghusparśaguṇolbaṇam||8||</seg> raukṣyalāghavavaiśadyavicāraglānikārakam| ---------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| nābhasaṃ sūkṣmaviśadalaghuśabdaguṇolbaṇam||9||</seg> sauṣiryalāghavakaram-----------------------| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------jagatyevamanauṣadham| na kiñcidvidyate dravyaṃ vaśānnānārthayogayoḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dravyamūrdhvagamaṃ tatra prāyo'gnipavanotkaṭam| adhogāmi ca bhūyiṣṭhaṃ bhūmitoyaguṇādhikam||11||</seg> iti dravyam rasān bhedairuttaratropadekṣyate| ----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------------| vīryaṃ punarvadantyeke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu||12||</seg> laghu rūkṣoṣṇatīkṣṇaṃ ca tadevaṃ matamaṣṭadhā| -------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">carakācāryaḥ punarevaṃ vakti------ -------------------------------------------------------| carakastvāha vīryaṃ tat kriyate yena yā kriyā||13||</seg> nāvīryaṃ kurute kiñcitsarvā vīryakṛtā hi sā| -------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------------| gurvādiṣveva vīryākhyā tenānvartheti varṇyate||14||</seg> <seg type="unit" n="15">samagraguṇasāreṣu śaktyutkarṣavivartiṣu| vyavahārāya mukhyatvādbahvagragrahaṇādapi||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ataśca viparītatvātsambhavatyapi naiva sā| vivakṣyate rasādyeṣu, vīryaṃ gurvādayo hyataḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryamācakṣate----------| ---------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------api ca| nānātmakamapi dravyamagniṣomau mahābalau||17||</seg> vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit| -------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------| tatroṣṇaṃ bhramatṛḍglānisvedadāhāśupākitāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śamaṃ ca vātakaphayoḥ karoti, śiśiraṃ punaḥ| hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ raktapittayoḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">vīryādanantaraṃ vipākaṃ lakṣayati----- jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ| tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rasairasau tulyaphalastatra dravyaṃ śubhāśubham| kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam||22||</seg> guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcina| -------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">abhibhūyetarāṃstattatkāraṇatvaṃ prapadyate| viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasā'lpaṃ hi jīyate||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati| balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| dantī rasādyaistulyā'pi citrakasya virecanī||26||</seg> madhukasya ca mṛdvīkā, ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| iti sāmānyataḥ karma dravyādīnāṃ, punaśca tat||27||</seg> vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula">etadudāharaṇārthaṃ granthakṛdāha----- svādurguruśca godhūmo vātajidvātakṛdyavaḥ|28| uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṃ kaṭuḥ siṃho na śūkaraḥ| 281/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dravyādivijñānīyo nāma navamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.1.10">
          <head>rasabhedīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pūrvaṃ ca pratyapādi 'ṣaḍeva rasāḥ' iti| tāneva lakṣayati- kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥ khavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, svalakṣaṇaṃ vinā'nukto rasaviśeṣaḥ kathaṃ jñāyatām ? iti tallakṣaṇārthamāha---------------- teṣāṃ vidyādrasaṃ svādu yo vaktramanulimpati| āsvādyamāno dehasya hlādano'kṣaprasādanaḥ||2||</seg> priyaḥ pipīlikādīnām-----------------------| --------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------amlaḥ kṣālayate mukham| harṣaṇo romadantānāmakṣibhruvanikocanaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">lavaṇaḥ syandayatyāsyaṃ kapolagaladāhakṛt| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| tikto viśadayatyāsyaṃ rasanaṃ pratihanti ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃścimicimāṃ kaṭuḥ| srāvayatyakṣināsāsya kapolau dahatīva ca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṣāyo jaḍayejjihvāṃ kaṇṭhasrotovibandhakṛt| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">--------------------------------------------------| rasānāmiti rūpāṇikarmāṇimadhuro rasaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ājanmasātmyātkurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam| bālavṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanyasandhānakṛdguruḥ| āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kurute'pyupayogena sa medaḥśleṣmajān gadān| sthaulyāgnisādasannyāsamehagaṇḍārbudādikān||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">amlo'gnidīptikṛtsnigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ| uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇanaḥ kledano laghuḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">karoti kaphapitāsraṃ mūḍhavātānulomanaḥ| so'tyabhyastastanoḥ kuryācchaithilyaṃ timiraṃ bhramam||11||</seg> kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| lavaṇaḥ stambhasaṅghātabandhavidhmāpano'gnikṛt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">snehanaḥ svedanastīkṣṇo rocanaśchedabhedakṛt| so'tiyukto'srapavanaṃ khalatiṃ palitaṃ valim||13||</seg> tṛṭrakūṣṭhaviṣavīsarpān janayetkṣapayeddhalam| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------| tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciṃ kṛmitṛḍviṣam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kuṣṭhamūrcchājvarotkleśadāhapittakaphān jayet| kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">laghurmedhyo himo rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśodhanaḥ| dhātukṣayānilavyādhīnatiyogātkaroti saḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kaṭurgalāmayodardakuṣṭhālasakaśophajit| vraṇāvasādanaḥ snehamedaḥkledopaśoṣaṇaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dīpanaḥ pācano rucyaḥ śodhano'nnasya śoṣaṇaḥ| chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti kaphāpahaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kurute so'tiyogena tṛṣṇāṃ śukrabalakṣayam| mūrcchāmākuñcanaṃ kampaṃ kaṭipṛṣṭhādiṣu vyathām||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ| pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ kledamedoviśoṣaṇaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">āmasaṃstambhano grāhi rūkṣo'ti tvakprasādanaḥ| karoti śīlitaḥ so'ti viṣṭambhādhmānahṛdrujaḥ||21||</seg> tṛṭkārśyapauruṣabhraṃśasrotorodhamalagrahān| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha madhurādiskandhānnirdiśati- ---------------------------------------------| ghṛtahemaguḍākṣoḍamocacocaparūṣakam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">abhīruvīrāpanasarājādanabalātrayam| mede catasraḥ parṇinyo jīvantī jīvakarṣabhau||23||</seg> <seg type="unit" n="24">madhūkaṃ madhukaṃ bimbī vidārī śrāvaṇīyugam| kṣīraśuklā tugākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe||24||</seg> kṣīrekṣugokṣurakṣaudradrākṣādirmadhuro gaṇaḥ| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīmamlaskandhamāha---- ------------------------------------------------| amlo dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavetasam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi| āmramāmrātakaṃ bhavyaṃ kapitthaṃ karamardakam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">lavaṇaskandhamāha---- varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ biḍaṃ sāmudramaudbhidam| romakaṃ pāṃsujaṃ śīsaṃ kṣāraśca lavaṇo gaṇaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tiktaskandhamāha- tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīracandanam| bhūnimbanimbakaṭukātagarāguruvatsakam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">naktamāladvirajanīmustamūrvāṭarūṣakam| pāṭhāpāmārgakāṃsyāyoguḍūcīdhanvayāsakam||29||</seg> pañcamūlaṃ mahadvyāghryau viśālā'tiviṣā vacā| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kaṭuskandhamāha----- ----------------------------------------------| kaṭuko hiḍgumaricakṛmijitpañcakolakam||30||</seg> kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtramaruṣkaram| ----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kaṣāyaskandhamāha- ----------------------------------------------| vargaḥ kaṣāyaḥ pathyā'kṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kadambodumbaraṃ muktāpravālāñjanagairikam| bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ bisapadmotpalādi ca||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">idānīmeṣāṃ guṇanirūpaṇaṃ karoti---- madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo jīrṇācchāliyavādṛte| mudgādgodhūmataḥ kṣaudrātsitāyā jāṅgalāmiṣāt||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">prāyo'mlaṃ pittajananaṃ dāḍimāmalakādṛte| ----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| apathyaṃ lavaṇaṃ prāyaścakṣuṣo'nyatra saindhavāt||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam| ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṣāyaṃ prāyaśaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā| ----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">----------------------------------------------| rasāḥ kaṭvamlalavaṇā vīryeṇoṣṇā yathottaram||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tiktaḥ kaṣāyo madhurastadvadeva ca śītalāḥ| tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā baddhamalāstathā||37||</seg> <seg type="unit" n="38">paṭvamlamadhurāḥ snigdhāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ| paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ||38||</seg> laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi ca tiktakaḥ| ----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">idānīṃ rasānāmādhāradvāreṇa saṃyogān kalpanāṃ ca vibhajannāha----- ----------------------------------------------| saṃyogāḥ saptapañcāśatkalpanā tu triṣaṣṭidhā||39||</seg> rasānāṃ yaugikatvena yathāsthūlaṃ vibhajyate| ----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ rasasaṃyogānāṃ saṅkhyānaṃ vibhaktukāma āha----- ----------------------------------------------| ekaikahīnāstān pañcadaśa yānti rasā dvike||40||</seg> <seg type="unit" n="41">trike svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ekakam| catuṣkeṣu daśa svāduścaturo'mlaḥ paṭuḥ sakṛt||41||</seg> <seg type="unit" n="42">pañcakeṣvekamevāmlo madhuraḥ pañca sevate| dravyamekaṃ ṣaḍāsvādamasaṃyuktāśca ṣaḍrasāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ṣaṭ pañcakāḥ, ṣaṭ ca pṛthagrasāḥ syu- ścaturdvikau pañcadaśaprakārau| bhedāstrikā viṃśatirekameva dravyaṃ ṣaḍāsvādamiti triṣaṣṭiḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">samprati yathāsūkṣmaṃ pradarśayitumāha----- te rasānurasato rasabhedā- stāratamyaparikalpanāya ca| sambhavanti gaṇanāṃ samatītā doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasabhedīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.1.11">
          <head>dośāhivijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">rasabhedīyādanantaraṃ doṣādivijñānīya ārabhyate| yato "doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ" ityuktam, ata īdṛksvarūpāste doṣā iti jñāpanārthamadhyāyo'yamucyate - - - - athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣadhātumalā mūlaṃ sadā dehasya--| ----------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">--------------------------------taṃ calaḥ| utsāhocchvāsaniśvāsaceṣṭāvegapravartanaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">samyaggatyā ca dhātūnāmakṣāṇāṃ pāṭavena ca| anugṛhṇātyavikṛtaḥ, pittaṃ paktyūṣmadarśanaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣuttṛḍruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavaiḥ| śleṣmā sthiratvasnigdhatvasandhibandhakṣamādibhiḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ dhātūnāṃ karmāṇyāha - - - - prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe| garbhotpādaśca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramātsmṛtam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīṃ malānāṃ karmāṇyāha - - - - avaṣṭambhaḥ purīṣasya, mūtrasya kledavāhanam| svedasya kledavidhṛtiḥ---------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| ------------------vṛddhastu kurute'nilaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kārśyakārṣṇyoṣṇakāmatvakampānāhaśakṛdgrahān| balanidrendriyabhraṃśapralāpabhramadīnatāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">pītaviṇmūtranetratvakkṣuttṛḍdāhālpanidratāḥ| pittam--------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| -------śleṣmā'gnisadanaprasekālasyagauravam||7||</seg> śvaityaśaityaślathāṅgatvaṃ śvāsakāsātinidratāḥ| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| raso'pi śleṣmavat-----------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------| --------------raktaṃ visarpaplīhavidradhīn||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kuṣṭhavātāsrapittāsragulmopakuśakāmalāḥ| vyaṅgāgnināśasammoharaktatvaṅnetramūtratāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsaṃ gaṇḍārbudagranthigaṇḍorūdaravṛddhitāḥ| kaṇṭhādiṣvadhimāṃsaṃ ca--------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------tadvanmedastathā śramam||10||</seg> alpe'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphikstanodaralambanam| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| asthyadhyasthyadhidantāṃśca------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">--------------------------majjā netrāṅgagauravam||11||</seg> parvasu sthūlamūlāni kuryātkṛcchrāṇyarūṃṣi ca| --------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| atistrīkāmatāṃ vṛddhaṃ śukraṃ śukrāśmarīmapi||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">kukṣāvādhmānamāṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt| ----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------------| mūtraṃ tu bastinistodaṃ kṛte'pyakṛtasaṃjñatām||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">svedo'tisvedadaurgandhyakaṇḍūḥ------------------| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------evaṃ ca lakṣayet| dūṣikādīnapi malān bāhulyagurutādibhiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vṛddhānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyabhidhāya, kṣīṇānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyāha - - - - liṅgaṃ kṣīṇe'nile'ṅgasya sādo'lpaṃ bhāṣitehitam| saṃjñāmohastathā śleṣmavṛddhayuktāmayasambhavaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">pitte mando'nalaḥ śītaṃ prabhāhāniḥ------------| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------kaphe bhramaḥ| śleṣmāśayānāṃ śūnyatvaṃ hṛddravaḥ ślathasandhitā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā| -----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| rakte'mlaśiśiraprītiśirāśaithilyarūkṣatāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃse'kṣaglānigaṇḍasphik''śuṣkatāsandhivedanāḥ| --------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------------| medasi kṣīṇe kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅgatā||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">asthnyasthitodaḥ śadanaṃ dantakeśanakhādiṣu| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------| asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ bhramastimiradarśanam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śukre cirāt prasicyeta śukraṃ śoṇitameva vā| todo'tyarthaṃ vṛṣaṇayormeḍhraṃ dhūmāyatīva ca||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">purīṣe vāyurantrāṇi saśabdo veṣṭayanniva| kukṣau bhramati yātyūrdhvaṃ hṛtpārśve pīḍayan bhṛśam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">mūtre'lpaṃ mūtrayetkṛcchrādvivarṇaṃ sāsrameva vā| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| svede romacyutiḥ stabdharomatā sphuṭanaṃ tvacaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">idānīṃ ghrāṇādimalānāmapi sāmānyenakṣayaliṅgamāha - - - - malānāmatisūkṣmāṇāṃ durlakṣyaṃ lakṣayet kṣayam| svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">evaṃ vyāsena doṣadhātumalānāṃ vṛddhikṣayāvabhidhāya samāsato'bhidhātumidamāha- doṣādīnāṃ yathāsvaṃ ca vidyāddṛddhikṣayau bhiṣak| kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ vardhanena ca||24||</seg> vṛddhiṃ malānāṃ saṅgācca kṣayaṃ cāti visargataḥ| ---------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------| malocitatvāddehasya kṣayo vṛddhestu pīḍanaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">atha doṣādīnāmāśrayāśrayibhāvaṃ darśayati - - - - tatrāsthani sthito vāyuḥ, pittaṃ tu svedaraktayoḥ| śleṣmā śeṣeṣu, tenaiṣāmāśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yadekasya tadanyasya vardhanakṣapaṇauṣadham| asthimārutayornaivaṃ, prāyo vṛddhirhi tarpaṇāt||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śleṣmaṇā'nugatā tasmāt saṅkṣayastadviparyāt| vāyunā'nugato'smācca vṛddhikṣayasamudbhavān||28||</seg> vikārān sādhayecchīghraṃ kramāllaṅghanabṛṃhaṇaiḥ| ---------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">nanu, evaṃ vātavṛddhyutthān vikārān laṅghanaistatkṣayotthān bṛṃhaṇairiti syāt| ata idamāha - - - - ---------------------------------------------------| vāyoranyatra, tajjāṃstu tairevotkramayojitaiḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">doṣāṇāṃ viśeṣacikitseha noktā, doṣopakramaṇīye vakṣyamāṇatvāt| rasacikitsā ca "raso'pi śleṣmavat" ityukterneha punarnirdiṣṭā| ato raktādīnāṃ cikitsāmāha - - - - viśeṣādraktavṛddhyutthān raktasrutivirecanaiḥ| māṃsavṛddhibhavān rogān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sthaulyakārśyopacāreṇa medojānasthisaṅkṣayāt| jātān kṣīraghṛtaistiktasaṃyutarbastibhistathā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">viḍvṛddhijānatīsārakriyayā, viṭkṣayodbhavān| meṣājamadhyakulmāṣayavamāṣadvayādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mūtravṛddhikṣayotthāṃśca mehakṛcchracikitsayā| vyāyāmābhyañjanasvedamadyaiḥ svedakṣayodbhavān||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">svasthānasthasya kāyagneraṃśā dhātuṣu saṃśritāḥ| teṣāṃ sādātidīptibhyāṃ dhātuvṛddhikṣayodbhavaḥ||34||</seg> pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryāddṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham| ---------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------------| doṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhaye malān||35||</seg> <seg type="unit" n="36">adho dve, sapta śirasi, khāni svedavahāni ca| malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">doṣadhātumalānāṃ samaviṣamāvasthā gaditā| ojasastu nirūpayannāha - - - - ojastu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam| hṛdayasthamapi vyāpi dehasthitinibandhanam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">snigdhaṃ somātmakaṃ śuddhamīṣallohitapītakam| yannāśe niyataṃ nāśo yasmiṃstiṣṭhati tiṣṭhati||38||</seg> niṣpadyante yato bhāvā vividhā dehasaṃśrayāḥ| ---------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------------| ojaḥ kṣīyeta kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duḥcchāyo durmanā rūkṣo bhavetkṣāmaśca tatkṣaye||40||</seg> jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| ojovṛddhau hi dehasya tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">idānīṃ saṅkṣepeṇa vṛddhikṣayabheṣajaṃ kathayannāha - - - - yadannaṃ dveṣṭi yadapi prārthayetāvirodhi tu| tattattyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau jayet||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">nanu, dveṣyānnatyāgeneṣṭānnabhakṣaṇena | ca ] kuto hetordoṣāṇāṃ vṛddhikṣayau jayet ? ityāha - - - - kurvate hi ruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ| vṛddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhāstu na||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">na cānenaiva lakṣaṇena vṛddhāḥ kṣīṇāśca lakṣaṇīyāḥ| kiṃ tarhi ? anyadapi lakṣaṇamastītyāha - - - - yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate| rūpāṇi, jahati kṣīṇāḥ, samāḥ svaṃ karma kurvate||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣīṇā doṣāḥ kṣīṇatvādevākiñcitkaratvāt kadācitpīḍāṃ notpādayantyeva, iti vicintyālpamatayo vaidyāḥ kṣīṇadoṣavardhanārthaṃ kadācidanādaraṃ kuryurityāha - - - - ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya| yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ|45| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasunūśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣādivijñānīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.1.12">
          <head>doṣabhedīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pūrvasminnadhyāye bahuvaktavyatvāddoṣabhedo nokta ityāha - - - - athāto doṣabhedīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendriyam| sthānaṃ vātasya, tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nābhirāmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ| dṛk sparśanaṃ ca pittasya, nābhiratra viśeṣataḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">uraḥkaṇṭhaśiraḥklomaparvāṇyāmāśayo rasaḥ| medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya, sutrāmuraḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha pratyekameteṣāṃ doṣāṇāṃ viśiṣṭasthānāśrayeṇa kriyābhedāt pañca pañca bhedānāha - - - - prāṇādibhedātpañcātmā vāyuḥ------------------| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------prāṇo'tra mūrdhagaḥ| uraḥkaṇṭhacaro buddhihṛdayendriyacittadhṛk||4||</seg> ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniḥśvāsānnapraveśakṛt| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------| uraḥ sthānamudānasya nāsānābhigalāṃścaret||5||</seg> vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasmṛtikriyaḥ| -----------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsnadehacārī mahājavaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ| prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭho carati sarvataḥ| annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">apāno'pānagaḥ śroṇibastimeḍhrorugocaraḥ| śukrārtavaśakṛnmūtragarbhaniṣkramaṇakriyaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">pañca pittabhedānāha - - - - pittaṃ pañcātmakam---------------------------| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatve'pi yattaijasaguṇodayāt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tyaktadravatvaṃ pākādikarmaṇā'nalaśabditam| pacatyannaṃ vibhajate sārakiṭṭau pṛthak tathā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tatrasthameva pittānāṃ śeṣāṇāmapyanugraham| karoti baladānena pācakaṃ nāma tatsmṛtam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasarañjanāt| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| buddhimedhābhimānādyairabhipretārthasādhanāt||13||</seg> sādhakaṃ hṛdgataṃ pittaṃ---------------------------| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula">------------------------rūpālocanataḥ smṛtam| dṛksthamālocakaṃ----------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| ------------------tvaksthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāttvacaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">śleṣmā tu pañcadhā-----------------------| -------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tadeva pañcaprakāratvamāha - - - - ---------------uraḥsthaḥ sa trikasya svavīryataḥ| hṛdayasyānnavīryācca tatstha evāmbukarmaṇā||15||</seg> kaphadhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yatkarotyabalambanam| ato'valambakaḥ śleṣmā---------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------yastvāmāśayasaṃsthitaḥ||16||</seg> kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanāt---------------------| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------rasabodhanāt| bodhako rasanāsthāyī------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| ---------------------śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt||17||</seg> tarpakaḥ--------------------------------------| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula">------------sandhisaṃśleṣācchleṣakaḥ sandhiṣu sthitaḥ| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">evaṃ doṣāṇāṃ sthānānyuktvopasaṃharannāha - - - - -------------------------------------------------| iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānānyavikṛtātmanām||18||</seg> vyāpināmapi jānīyātkarmāṇi ca pṛthakpṛthak| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vikṛtireṣāṃ vṛddhiḥ kṣayaśca| vṛddhirapi dvividhā,-cayaprakopabhedena| doṣādivijñānīye sāmānyena vṛddhikṣayalakṣaṇamuktam| samprati cayaprakoparūpaṃ vṛddhinidānaṃ saṅkṣepeṇa sūcayannāha - - - - - --------------------------------------------------| uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti sañcayam||19||</seg> śītena kopamuṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ| -------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------------------------------------| śītena yuktāstīkṣṇādyāścayaṃ pittasya kurvate||20||</seg> uṣṇena kopaṃ, mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaścayam||21||</seg> uṣṇena kopaṃ, tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">idānīṃ cayādīnāṃ lakṣaṇānyāha - - - - -----------------------------------------------------| cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu||22||</seg> viparītaguṇecchā ca--------------------------------| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------kopastūnmārgagāmitā| liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ||23||</seg> svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">|idānīṃ vātādīnāṃ cayaprakopapraśamā yasmin kāle jāyante taṃ darśayannāha -] -------------------------------------------------| cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu||24||</seg> varṣādiṣu tu pittasya, śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">nanu maruto grīṣme cayo na yuktaḥ, yatastasminkāle laghurūkṣā oṣadhayo bhavanti| tathā, varṣāsu pittacayo na yuktaḥ, jalānāmoṣadhīnāṃ cāmlapākatvāt| tathā, śleṣmaṇaḥ śiśire cayo na yuktaḥ, tadā hyāpa oṣadhayaśca snigdhā bhavanti kālaśca śītaḥ| iti kopa evopapannaḥ| ityasmin paryanuyoga idamāha - - - - -----------------------------------------------------------| cīyate laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati| adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ| cīyate snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ||27||</seg> tulye'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati| ---------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------------------| iti kālasvabhāvo'yamāhārādivaśātpunaḥ||28||</seg> cayādīn yānti sadyo'pi doṣāḥ kāle'pi vā na tu| ---------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">evaṃ doṣāṇāṃ cayādīn pradarśya, vyāptinivṛttivaicitryaṃ kopajaṃ darśayitumāha - - - - ---------------------------------------------------------| vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam||29||</seg> nivartate tu kupito malo'lpālpaṃ jalaughavat| ---------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">nanu, pratirogaṃ nidānalakṣaṇacikitsitamānantyādvaktumaśakyam| taccāvidanna kaścidatra tathā yatnaṃ kuryādityāśaṅkyāha - - - - ---------------------------------------------------------| nānārūpairasaṅkhyeyairvikāraiḥ kupitā malāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tāpayanti tanuṃ tasmāttaddhetvākṛtisādhanam| śakyaṃ naikaikaśo vaktumataḥ sāmānyamucyate||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atraiva hetvantaramāha - - - - doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvamapyahaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">chāyāmatyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnamapyadaḥ| vikārajātaṃ vividhaṃ trīn guṇānnātivartate||33||</seg> tathā svadhātuvaiṣamyanimittamapi sarvadā| vikārajātaṃ trīndoṣāṇ-----------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------------| ----------------------------teṣāṃ kope tu kāraṇam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">arthairasātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣkṛtam| hīnātimithyāyogena bhidyate tatpunastridhā||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tāneva hīnātimithyāyogān darśayannāha - - - - hīno'rthenendriyasyālpaḥ saṃyogaḥ svena naiva vā| atiyogo'tisaṃsargaḥ, sūkṣmabhāsurabhairavam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">atyāsannātidūrasthaṃ vipriyaṃ vikṛtādi ca| yadakṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyāyogaḥ sa dāruṇaḥ||37||</seg> evamatyuccapūtyādīnindriyārthān yathāyatham| vidyāt--------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kālastu śītoṣṇavarṣābhedāttridhā mataḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sa hīno hīnaśītādiratiyogo'tilakṣaṇaḥ| mithyāyogastu nirdiṣṭo viparītasvalakṣaṇaḥ| ---------------------------------------------------------||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kāyavākcittabhedena karmāpi vibhajettridhā| kāyādikarmaṇo hīnā pravṛttirhīnasaṃjñakaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">atiyogo'tivṛttistu, vegodīraṇadhāraṇam| viṣamāṅgakriyārambhapatanaskhalanādikam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">bhāṣaṇaṃ sāmibhuktasya rāgadveṣabhayādi ca| karma prāṇātipātādi daśadhā yacca ninditam||42||</seg> mithyāyogaḥ samasto'sāviha vā'mutra vā kṛtam| ---------------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------------------| nidānametaddoṣāṇāṃ, kupitāstena naikadhā||43||</seg> kurvanti vividhān vyādhīn śākhākoṣṭhāsthisandhiṣu| ---------------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śākheti kimucyate| ityāha - - - - ---------------------------------------------------------| śākhā raktādayastvak ca bāhyarogāyanaṃ hi tat||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tadāśrayā maṣavyaṅgagaṇḍālajyarbudādayaḥ| bahirbhāgāśca durnāmagulmaśophādayo gadāḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">antaḥkoṣṭho mahāsrota āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ cchardyatīsārakāsaśvāsodarajvarāḥ||46||</seg> antarbhāgaṃ ca śophārśogulmavīsarpavidradhi| ---------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">idānīṃ madhyamaṃ rogamārgaṃ vakti - - - - ---------------------------------------------------------| śirohṛdayabastyādimarmāṇyasthnāṃ ca sandhayaḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tannibaddhāḥ śirāsnāyukaṇḍarādyāśca madhyamaḥ| rogamārgaḥ sthitāstatra yakṣmapakṣavadhārditāḥ||48||</seg> mūrdhādirogāḥ sandhyasthitrikaśūlagrahādayaḥ| ---------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">idānīṃ vāyoḥ karmāṇyāha - - - - ---------------------------------------------------------| sraṃsavyāsavyadhasvāpasādaruktodabhedanam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">saṅgāṅgabhaṅgasaṅkocavartaharṣaṇatarṣaṇam| kampapāruṣyasauṣiryaśoṣaspandanaveṣṭanam||50||</seg> stambhaḥ kaṣāyarasatā varṇaḥ śyāvo'ruṇo'pi vā| karmāṇi vāyoḥ--------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">atha pittasyāha - - - - ---------------------------------------------------------| ----------------pittasya dāharāgoṣmapākitāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrcchanaṃ madaḥ| kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇavarjitaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">śleṣmakarmāṇyāha - - - - śleṣmaṇaḥ snehakāṭhinyakaṇḍūśītatvagauravam| bandhopalepastaimityaśophāpaktyatinidratāḥ||53||</seg> varṇaḥ śveto rasau svādulavaṇau cirakāritā| ---------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">doṣāṇāṃ karmāṇyupadiśya nirdeśaprayojanamāha - - - - -----------------------------------------------------| ityaśeṣamayavyāpi yaduktaṃ doṣalakṣaṇam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayet| vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ paśyannārtān pratikṣaṇam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">kimiti punaḥ punarvyādhitadarśanaṃ kriyate ? ityāha - - - - abhyāsātprāpyate dṛṣṭiḥ karmasiddhiprakāśinī| ratnādisadasajjñānaṃ na śāstrādeva jāyate||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">dṛṣṭāpacārajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyo vyādhirevaṃ tridhā smṛtaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha triprakāravyādhilakṣaṇārthamāha - - - - yathānidānaṃ doṣotthaḥ karmajo hetubhirvinā| mahārambho'lpake hetāvātaṅko doṣakarmajaḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">atha trividhasyāpi vyādheścikitsāmāha - - - - vipakṣaśīlanātpūrvaḥ karmajaḥ karmasaṅkṣayāt| gacchatyubhayajanmā tu doṣakarmakṣayātkṣayam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">vyādhīnāṃ traividhyamuktvā dvaividhyamāha - - - - dvidhā svaparatantratvādvyādhayo'ntyāḥ punardvidhā| ----------------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadeva dvaividhyaṃ darśayitumāha - - - - ----------------------------------------------------| pūrvajāḥ purvarūpākhyā, jātāḥ paścādupadravāḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha svatantrān lakṣayati - - - - yathāsvajanmopaśayāḥ svatantrāḥ spaṣṭalakṣaṇāḥ| ----------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| viparītāstato'nye tu-------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">evaṃ vyādhīnāṃ svatantraparatantratvaṃ pratipādya, doṣāṇāṃ pratipādayannāha - - - - ----------------------------------------------------| -----------------------------------vidyādevaṃ malānapi||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">tāṃllakṣayedavahito vikurvāṇān pratijvaram| ----------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">evaṃ svatantrāṇāṃ vyādhīnāṃ yathāsvopaśaya eva bheṣajamuktam| paratantrāṇāṃ tu vyādhīnāṃ kaḥ praśamopāyaḥ ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| teṣāṃ pradhānapraśame praśamo'śāmyatastathā||62||</seg> paścāccikitsettūrṇaṃ vā balavantamupadravam| ----------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">nanu, kuto'pradhānaṃ śīghraṃ cikitset ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| vyādhikliṣṭaśarīrasya pīḍākarataro hi saḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">nanu, yeṣāṃ vikārāṇāṃ nāmagrāhaṃ cikitsā |ca] noktā| teṣāṃ nāmākuśalo vaidyaḥ kiṃ cikitsenna ? ityāśaṅkyāha - - - - vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">nanu, kuto'śeṣarogāṇāṃ nāmato nāsti sthitiḥ ? ityāśaṅkyāha - - - - sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn||65||</seg> <seg type="unit" n="66">tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| buddhvā hetuviśeṣāṃśca śīghhraṃ kuryādupakramam||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">nanu, buddhvā'pi vikāraprakṛtyādikamupakramaṃ kurvantaḥ kadācitsiddhimāpnuvanto dṛśyante bhiṣajaḥ kadācinneti| tadatra saṃśayaskhalite karmaṇi kathaṃ niyujyate vaidya iti kathamuktam ? "śīghraṃ kuryādupakramam" ityāśaṅkyāha - - - - dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālamanalaṃ prakṛtiṃ vayaḥ| sattvaṃ sātmyaṃ tathā''hāramavasthāśca pṛthagvidhāḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sūkṣmasūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadhanirūpaṇe| yo vartate cikitsāyāṃ na sa skhalati jātucit||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">na ca dūṣyādyeva parīkṣyam| kiṃ tārhi ? vyādhirapi gurulaghutvena evaṃ parīkṣya evetyāha - - - - gurvalpavyādhisaṃsthānaṃ sattvadehabalābalāt| dṛśyate'pyanyathākāraṃ tasminnavahito bhavet||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">guruṃ laghumiti vyādhiṃ kalpayaṃstu bhiṣagbruvaḥ| alpadoṣākalanayā pathye vipratipadyate||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">yasmāccaivam - - - - tato''lpamalpavīryaṃ vā guruvyādhau prayojitam| udīrayettarāṃ rogān saṃśodhanamayogataḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">śodhanaṃ tvatiyogena viparītaṃ viparyaye| kṣiṇuyānna malāneva kevalaṃ vapurasyati||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">ato'bhiyuktaḥ satataṃ sarvamālocya sarvathā| tathā yuñjīta bhaiṣajyamārogyāya yathā dhruvam||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">pūrvamuktam (ślo. 32) - "doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| " atastāneva doṣān vṛddhikṣayavibhedenāha - - - - vakṣyante'taḥparaṃ doṣā vṛddhikṣayavibhedataḥ| pṛthak trīn viddhi saṃsargabhedānadhunā vakti - - - - saṃsargastridhā, tatra tu tānnava||74||</seg> <seg type="unit" n="75">kathaṃ nava bhedān ? ityāha - - - - trīneva samayā vṛddhyā, ṣaḍekasyātiśāyane| trayodaśa samasteṣu katham ? ityāha - - - - ṣaḍ dvyekātiśayena tu||75||</seg> <seg type="unit" n="76">ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt| pañcaviṃśatimityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ te punaśca ṣaṭ| ekakṣayadvandvavṛddhyā saviparyayayā'pi te||77||</seg> bhedā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ triṣaṣṭaḥ svāsthyakāraṇam| ----------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula">adhunā rasādibhedādānantyaṃ doṣabhedānāṃ darśayannāha - - - - ------------------------------------------------| saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ|78| ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam| 78 -1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣabhedīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.1.13">
          <head>doṣopakramaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">atastamevopakramaṃ darśayituṃ doṣopakramaṇīyamāriripsuridamāha - - - - athāto doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarvadoṣebhyaśca pradhāno vāta iti tadupakramaṃ pūrvamāha - - - - vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu| svādvamlalavaṇoṣṇāni bhojyānyabhyaṅgamardanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭikagauḍikam| snigdhoṣṇā bastayo bastiniyamaḥ sukhaśīlatā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dīpanaiḥ pācanaiḥ siddhāḥ snehāścānekayonayaḥ| viśeṣānmedyapiśitarasatailānuvāsanam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pittasyopakramaṃ vakti - - - - pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svāduśītairvirecanam| svādutiktakaṣāyāṇi bhojanānyauṣadhāni ca||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sugandhiśītahṛdyānāṃ gandhānāmupasevanam| kaṇṭheguṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnāmurasā dhṛtiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">karpūracandanośīrairanulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe| pradoṣaścandramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo'nilaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ayantraṇasukhaṃ mitraṃ putraḥ sandigdhamugdhavāk| chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīlavibhūṣitāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śītāmbudhārāgarbhāṇi gṛhāṇyudyānadīrghikāḥ| sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sāmbhojajalatīrānte kāyamāne drumākule| saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpirvirekaśca viśeṣataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ādhunā śleṣmaṇa upakramamāha - - - - śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamanarecanam| annaṃ rūkṣālpatīkṣṇoṣṇaṃ kaṭutiktakaṣāyakam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dīrghakālasthitaṃ madyaṃ ratiprītiḥ prajāgaraḥ| anekarūpo vyāyāmaścintā rūkṣaṃ vimardanam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">viśeṣādvamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medoghnamauṣadham| dhūmopavāsagaṇḍūṣā niḥsukhatvaṃ sukhāya ca||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">idānīṃ saṃsargopakramaṃ vakti - - - upakramaḥ pṛthagdoṣān yo'yamuddiśya kīrtitaḥ| saṃsargasannipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">saṃsarge bhūyo'pyupakramamāha - - - - graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute| maruto yogavāhitvāt, kaphapitte tu śāradaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">sampratyupakramasya kālaṃ vakti - - - - caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ tvavirodhayan| sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">prayogaḥ śamayedvyādhimekaṃ yo'nyamudīrayet| nā'sau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ata kathaṃ doṣāḥ koṣṭhācchākhāsthimarmasu yānti ? ityāha - - - - vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi| koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi drutatvānmārutasya ca||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śākhādibhyaḥ kathaṃ doṣāḥ koṣṭhaṃ yānti ? ityāha - - - - doṣā yāntitathā tebhyaḥ srotomukhaviśodhanāt| vṛddhyā'bhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt||18||</seg> koṣṭhasthā doṣāḥ kiṃ kuryaḥ ? ityāha - - - - tatrasthāśca vilamberan bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ| ----------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yadyevaṃ kiṃ kadācidapyanyasthānagatā doṣā hīnaśaktitvānna rogān kuryuḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| te kālādibalaṃ labdhvā kupayantyanyāśrayeṣvapi||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīṃ parasthānagatānāṃ doṣāṇāṃ vikalpena cikitsāmupadiśannāha - - - - tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu| kuryāccikitsām-------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ata evāha - - - - ----------------------------------------------------| --------------------------svāmeva balenānyābhibhāviṣu||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">kimeṣa eva niyamaḥ ? yadanyasthānagateṣvabaleṣvāgantuṣu sthānidoṣasambandhinīṃ cikitsāṃ kuryāt| balavatsu punarāgantusambandhinīṃ cikitsāṃ kuryāt| atha pakṣāntaro'pi kutracit kaścidasti ? ityāha - - - - āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tiryaggateṣu doṣeṣu yatkāryaṃ tadāha - - - - ----------------------------------------------------| prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram||21||</seg> kuryānna teṣu tvarayā dehāgnibalavit kriyām| ----------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kathaṃ teṣāmupakramaḥ kāryaḥ ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| śamayettān prayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭhamānayet||22||</seg> jñātvā koṣṭhaprapannāṃśca yathāsannaṃ vinirharet| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">samprati sāmamalaliṅgamāha - - - - ----------------------------------------------------| srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">ālasyāpaktiniṣṭhīvamalasaṅgāruciklamāḥ| liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ, nirāmāṇāṃ viparyayaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sampratyāmaliṅgamāha - - - - ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo'nyonyamūrcchanāt| kodravebhyo viṣasyeva vadantyāmasya sambhavam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sāmā api doṣā yādṛśā na nirhāryāstādṛśān darśayati - - - - sarvadehapravisṛtān sāmān doṣān na nirharet| līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva||28||</seg> āśrayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tarhīdṛśe doṣe kiṃ kāryam ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| pācanairdīpanaiḥ snehaistān svedaiśca pariṣkṛtān||29||</seg> śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam| ----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kasya ko mārga āsannaḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| hantyāśu yuktaṃ vakkreṇa dravyamāmāśayānmalān||30||</seg> ghrāṇena cordhvajatrūtthān pakvādhānādgudena ca| -------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">idānīṃ yādṛśā āmā na dhāryāstādṛśān darśayati - - - - -------------------------------------------------| utkliṣṭānadha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam||31||</seg> dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi rogadāḥ| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">teṣu tu yatkāryaṃ tadāha - - - - -------------------------------------------------------| pravṛttān prāgato doṣānupekṣeta hitāśinaḥ||32||</seg> vibaddhān pācanaistaistaiḥ pācayannirhareta vā| -------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha kaḥ śodhanakālaḥ ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt||33||</seg> grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">nanu, grīṣmādiṣveva kasmādvātādayo na śodhyante ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sandhau sādhāraṇe teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet| saṃśodhanasādhyasyāyameva saṃśodhanakālaḥ ? netyāha - - - - svasthavṛttamabhipretya, vyādhau vyādhivaśena tu||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yadi hemantādāvatiśītoṣṇādau kāle vyādhiḥ saṃśodhanasādhyaḥ sambhavet, tadā kathaṃ saṃśodhanaṃ kāryam ? ityāha - - - - kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathāyatham| prayojayetkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sampratyauṣadhakālān darśayannāha - - - - yuñjyādanannamannādau madhye'nte kavalāntare| grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśicauṣadham||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā viṣayavibhāgena yasmin vyādhau yadupayujyate taddarśayati - - - - kaphodreke gade'nannaṃ balino rogarogiṇoḥ| annādau viguṇe'pāne, samāne madhya iṣyate|38| vyāne'nte prātarāśasya, sāyamāśasya tūttare| grāsagrāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani|39| muhurmuhurviṣacchardihidhmātṛṭśvāsakāsiṣu| yojyaṃ sabhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiścitrairarocake|40| kampākṣepakahidhmāsu sāmudraṃ laghubhojinām| ūrdhvajatruvikāreṣu svapnakāle praśasyate|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣopakramaṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.1.14">
          <head>dvividhopakramaṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atra tūpakramasya viśeṣa ucyata ityāha - - - - athāto dvividhopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">ata eva sahetukamupadiśannāha - - - - upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ| -----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kathaṃ dvidhā ? ityāha - - - - ekaḥ santarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ|1| bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāvudāhṛtau| bṛṃhaṇaṃ yadbṛhatvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dehasya---------------------------------------| -----------------------------------------------||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| ----------------bhavataḥ prāyo bhaumāpamitaracca te||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhunā snehanādeścaturvidhasyopakramasya santarpaṇāpatarpaṇayorevāntarbhāvaṃ darśayannāha - - - - -----------------------------------------------| snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat||3||</seg> bhūtānāṃ tadapi dvaidhyāddvitayaṃ nātivartate| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ pratyekaṃ tayorbhedānāha - - - - -----------------------------------------------| śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvidhā tatrāpi laṅghanam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">idānīṃ śodhanasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - yadīrayedvahirdoṣān pañcadhā śodhanaṃ ca tat| nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko'sravisrutiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">samprati śamanākhyasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - na śodhayati yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti viṣamān śamanaṃ tacca saptadhā||6||</seg> pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pācanādīnāṃ doṣaśamanatvamuktam| tacca vāte vātapitte ca na sambhavatītyāha - - - - -----------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva vāyoḥ pittānilasya ca||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">idānīṃ bṛṃhyanāha - - - - bṛṃhayedvyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān| bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān||8||</seg> garbhiṇīsūtikābālavṛddhān grīṣme'parānapi| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kairbṛṃhayet ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ||9||</seg> svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">laṅghanīyānāha - - - - -----------------------------------------------| mehāmadoṣātisnigdhajvarorustambhakuṣṭhinaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">visarpavidrādhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ| sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire tvaparānapi||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pūrvamuktaṃ laṅghanaṃ dvidhā,-śodhanaṃ śamanaṃ ceti| tatra śodhanaviṣayaṃ nirūpayannāha - - - - tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān| āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vibandhagauravodgārahṛllāsādibhirāturān| madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācanadīpanaiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ebhirevāmayairārtān hīnasthaulyabalādikān| kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistvārtān madhyabalairdṛḍhān||14||</seg> samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| na bṛṃhayellaṅghanīyān-------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tarhi bṛṃhyasya vātalāderyadā jvarādivyādhirlaṅghanasādhyo jāyate, tadā kiṃ laṅghanaṃ kāryamuta bṛṃhaṇam ? ityatra saṃśayaḥ| ityāha - - - - -----------------------------------------------| ------------------bṛṃhyāṃstu mṛdu laṅghayet||15||</seg> yuktyā vā deśakālādibalatastānupācaret| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| bṝṃhite syādbalaṃ puṣṭistatsādhyāmayasaṅkṣayaḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">samprati laṅghitalakṣaṇamāha - - - - vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ| kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā||17||</seg> vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghite| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------| anapekṣitamātrādisevite kurutastu te||18||</seg> atisthaulyātikārśyādīn, vakṣyante ca sauṣadhāḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">athātibṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| rūpaṃ taireva ca jñeyamatibṛṃhitalaṅghite||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tānevātisthaulyādīnāha - - - - atisthaulyāpacīmehajvarodarabhagandarān| kāsasannyāsakṛcchrāmakuṣṭhādīnatidāruṇān||20||</seg> athaiṣāmatisthaulyādīnāmupakramamāha - - - - tatra medonilaśleṣmanāśanaṃ sarvamiṣyate| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kiṃ tat ? iti brūte - - - - -----------------------------------------------| kulatthajūrnaśyāmākayavamudgamadhūdakam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mastudaṇḍāhatāriṣṭacintāśodhanajāgaram| madhunā triphalāṃ lihyādguḍūcīmabhayāṃ dhanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">rasāñjanasya mahataḥ pañcamūlasya gugguloḥ| śilājatuprayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">viḍaḍgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu| yavāmalakacūrṇaṃ ca yogo'sthaulyadoṣajit||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ| hiḍgusauvarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt| eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">saktubhiḥ ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat| atisthaulyādikān sarvān rogānānyāṃśca taddvidhān||27||</seg> <seg type="unit" n="28">hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān| buddhimedhāsmṛtikaraṃ sannasyāgneśca dīpanam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sāmpratamatilaṅghanotthān rogān sauṣadhānāha - - - - atikārśyaṃ bhramaḥ kāsastṛṣṇādhikyamarocakaḥ| snehāgninidrādṛkśrotraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bastihṛnmūrdhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ| pralāpordhvānilaglānicchardiparvāsthibhedanam||30||</seg> varcomūtragrahādyāśca jāyante'tivilaṅghanāt| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula">yadyapi kārśyākhyo'yaṃ mahān doṣaḥ, tathā~pi sthaulyamapekṣya vara eveti pratipādayannāha - - - - -----------------------------------------------| kārśyameva varaṃ sthaulyāt-------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kārśyameva sthaulyāt kuto varam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| --------------------na hi sthūlasya bheṣajam||31||</seg> bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vā'lamatimedognivātajit| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| madhurasnigdhasauhityairyatsaukhyena ca naśyati||32||</seg> kraśimā sthavimā'tyantaviparītaniṣevaṇaiḥ| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha kṛśe kīdṛśaṃ bheṣajaṃ yojyam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| yojayeddhṛṃhaṇaṃ tatra sarvaṃ pānānnabheṣajam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">acintayā harṣaṇena dhruvaṃ santarpaṇena ca| svapnaprasaṅgācca kṛśo varāha iva puṣyati||34||</seg> <seg type="unit" n="35">na hi māṃsasamaṃ kiñcidanyaddehabṛhattvakṛt| māṃsādamāṃsaṃ māṃsena sambhṛtatvādviśeṣataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">evaṃ vistareṇa sthūlakṛśayorupakramamuktvā samāsenāha - - - - guru cātarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe| yavagodhūmamubhayostadyogyāhitakalpanam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">nanu, atīsārajvaragulmādīnāmanekarūpatvādanantā evopakramāḥ prāptāḥ| tatkathamuktam ? "upakramyasya hi dvitvāddhidhaivopakramo mataḥ| " iti| ata āha - - - - doṣagatyā'tiricyante grāhibhedyādibhedataḥ| upakramā na te dvitvādbhinnā api gadā iva|37| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dvividhopakramaṇīyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.1.15">
          <head>śodhanādigaṇasaṅgrahodhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yato doṣopakramaṇīye dvividhopakramaṇīye ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ, te ca madanamadhukādibheṣajāśrayāḥ, atastāni śodhanādyupayogīni sarvopakramādhikārīṇi sañjighṛkṣuradhyāyamimamārebhe - - - - athātaḥśodhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śodhanaṃ caturvidham,- vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanadravyabhedena| tatrāpi vamanasyauṣadhagaṇaṃ tāvatpūrvaṃ vakti - - - - madanamadhukalambānimbabimbīviśālā- trapusakuṭajamūrvādevadālīkṛmighnam| viduladahanacitrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśrchardanāni||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nikumbhakumbhatriphalāgavākṣī- srukśaṅkhinīnīlinitilvakāni| śamyākakampillakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">madanakuṭajakuṣṭhadevadālī- madhukavacādaśamūladārurāsnāḥ| yavamiśikṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vellāpāmārgavyoṣadārvīsurālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca| sāro mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣyaśailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayantyuttamāṅgam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bhadradāru nataṃ kuṣṭhaṃ daśamūlaṃ balādvayam| vāyuṃ vīratarādiśca vidāryādiśca nāśayet||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dūrvā'nantā nimbavāsā''tmaguptā gundrā'bhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ| nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ sārivādiśca pittam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āragvadhādirarkādirmuṣkakādyo'sanādikaḥ| surasādiḥ samustādirvatsakādirbalāsajit||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">jīvanti kākolyau mede dve mudgamāṣaparṇyau ca| ṝṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vidāripañcāṅgulavṛścikālī- vṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ| kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vidāryādirayaṃ hṛdyo brūṃhaṇo vātapittahā| śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo gaṇaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam| yaṣṭī parūṣakaṃ hanti dāhapittāsratṛḍjvarān||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">padmakapuṇḍrau vṛddhitugardydhaḥ śṛṅgyamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ| stanyakarā ghnantīraṇapittaṃ prīṇanajīvanabṛṃhaṇavṛṣyāḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam| rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇmūtrāmayavātajit||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam| sailāmadhukanāgāhvaṃ viṣāntardāhapittanut||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam| nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamimarocakaṃ kāmalām||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam| pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āragvadhendrayavapāṭalikākatiktā- nimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ| bhūnimbasairyakrapatolakarañjayugma- saptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān| kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭavraṇaviśodhanaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśipāmeṣaśṛṅgyaḥ| trihimatalapalāśā joṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāpakarṇāśvakarṇāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">asanādirvijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn| pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca medodoṣanibarhaṇaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">varuṇasairyakayugmaśatāvarī- dahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ| dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati| āḍhyavātaṃ śiraḥśūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ savidradhim||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam| saśilājatu kṛcchrāśmagulmamedaḥkaphāpaham||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vellantarāraṇikabūkavṛṣāśmabheda- gokaṇṭaketkaṭasahācarabāṇakāśāḥ| vṛkṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrā- bhallūkamoraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vargo vīratarādyo'yaṃ hanti vātakṛtān gadān| aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāharaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">rodhraśābarakarodhrapalāśā jiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ| kutsitāmbakadalīgataśokāḥ sailavāluparipelavamocāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">eṣa rodhrādiko nāma medaḥ kaphaharo gaṇaḥ| yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī prakīryā| pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ayamarkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ| kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣādvraṇaśodhanaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ| kṣavakasarasibhāṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭībhūstṛṇo bhūtakeśī||30||</seg> <seg type="unit" n="31">surasādirgaṇaḥ śleṣmamedaḥkṛminiṣūdanaḥ| pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">muṣkakasnugvarādvīpipalāśadhavaśiṃśipāḥ| gulmamehāśmarīpāṇḍumedorśaḥkaphaśukrajit||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vatsakamūrvābhārṅgī- kaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram| elā pāṭhā'jājī kaṭvaṅgaphalājamodasiddhārthavacāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jīrakahiṅguviḍaṅgaṃ paśugandhā pañcakolakaṃ hanti| calakaphamedaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">vacājaladadevāhvanāgarātiviṣābhayāḥ| haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau| medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo yojanavallyanantā| mānadrumo mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ| rodhraṃ dhātakibilvapeśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">gaṇau priyaḍgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau| sandhānīyau hitau pitte vraṇānāmapi ropaṇau||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">mustāvacāgnidviniśādvitiktā- bhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ| kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yoni- stanyāmayaghnā malapācanāśca||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">nyagrodhapippalasadāphalarodhrayugmaṃ jambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ| plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandī- kolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ| medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ spṛkkācorakacocapatratagarasthauṇeyajātīrasāḥ| śuktirvyāghranakho'marāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥ punnāganāgāhvayam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati| varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭikākoṭhanāśanaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇā- śaṅkhinīcarmasāhvā- svarṇakṣīrīgavākṣīśikharirajanaka- cchinnarohākarañjāḥ| bastāntrī vyādhighāto bahalabahurasa- stīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau hṛdrujaṃ mūtrakṛcchram||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">trayastriṃśaditi proktā vargāsteṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">ete vargā doṣadūṣyādyapekṣya kalkakkāthasnehalehādiyuktāḥ| pāne nasye'nvāsane'ntarbahirvā lepābhyaṅgairghnanti rogān sukṛcchrān|47| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śodhanādigaṇasaṅgraho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.1.16">
          <head>snehavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmātsnehasvedādhyāyayorārambho yukta ityāha - - - - athātaḥ snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam| auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo, viparītaṃ virūkṣaṇam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam| tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt||2||</seg> mādhuryādavidāhittvājjanmādyeva ca śīlanāt| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| pittaghnāste yathāpūrvamitaraghnā yathottaram||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato'pi ca| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">idānīṃ yamakaḥ snehastrivṛtaḥ sneho mahāsneha iti ca tatra tatrocyante, na ca te jñāyanta ityāha - - - - -----------------------------------------------| dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">samprati snehyānnirūpayati - - - - svedasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ| vṛddhabālābalakṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsraretasaḥ||5||</seg> vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ| snehyāḥ-------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| --------na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ūrustambhātisārā''magalarogagarodaraiḥ| mūrcchācchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ||7||</seg> apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sāmprataṃ caturṇāṃ snehānāṃ madhye yo yebhyo hitaḥ, taṃ darśayannāha - - - - -----------------------------------------------| tatra dhīsmṛtimedhādikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu| tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu dehiṣu||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu| rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu ca||10||</seg> śeṣau--------------------------------------------| -----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vasāyāstvanyadapi viśeṣāntaramāha - - - - -----------vasā tu sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca| tathā dagdhāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">| idānīṃ kasminkāle kasya snehasyopayogaḥ śasta iti darśayannāha - ] - - - - tailaṃ prāvṛṣi, varṣānte sarpiranyau tu mādhave| nanu, varṣāsu tailaṃ varṣānte sarpirvasāmajjānau mādhava iti yo'yaṃ niyamaḥ, sa kiñcidapekṣya vartate āhosvidanapekṣya ? ityasmin paryanuyoga idamāha - - - - ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto'hni vimale ravau||12||</seg> tailaṃ tvarāyāṃ śīte'pi------------------------| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula">sarvasya snehasyānhyupayogādrātrāvaprayogaḥ prāpta ityāha - - - - ------------------gharme'pi ca ghṛtaṃ niśi| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| niśyeva pitte pavane saṃsarge pittavatyapi||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">niśyanyathā vātakaphādrogāḥ syuḥ pittato divā| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kathaṃ sneha upayojya ityāha - - - - -----------------------------------------------| yuktyā'vacārayetsnehaṃ bhakṣyādyannena bastibhiḥ||14||</seg> nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇaiḥ| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| rasabhedaikakatvābhyāṃ catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ||15||</seg> snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| yathoktahetvabhāvācca nācchapeyo vicāraṇā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">adhunā snehasya trividhamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - - -----------------------------------------------| dvābhyāṃ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm| kalpayedvīkṣya doṣādīn prāgeva tu hrasīyasīm||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā śodhanaśamanabṛṃhaṇabhedāttrividhasya snehasya kālamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - - hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ śuddhaye bahuḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| śamanaḥ kṣudvato'nanno madhyamātraśca śasyate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto'lpaḥ---------------| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------hitaḥ sa ca| bālavṛddhapipāsārtasnehadviṇmadyaśīliṣu||20||</seg> <seg type="unit" n="21">strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu| mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sa copayuktaḥ kiṃ karoti ? ityāha - - - - prāṅmadhyottarabhakto'sāvadhomadhyordhva-dehajān| vyādhīñjayedbalaṃ kuryādaṅgānāṃ ca yathākramam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vāryuṣṇamacche'nu pibet snehe tatsukhapaktaye| āsyopalepaśuddhyai ca, tauvarāruṣkare na tu||23||</seg> <seg type="unit" n="24">jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet| tenodgāraviśuddhiḥ syāttataśca laghutā ruciḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">mātrāmāha - - - - bhojyo'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi| dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ| na vegarodhī vyāyāmakrodhaśokahimātapān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsana saṃsthitīḥ| nīcātyuccopadhānāhaḥ svapnadhūmarajāṃsi ca||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yānyahāni pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet| sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------| tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre saptadinaṃ pibet||29||</seg> samyaksnigdho'thavā yāvadataḥ sātmyī bhavetparam| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">snehodvegaḥ klamaḥ samyaksnigdhe, rūkṣe viparyayaḥ| atisnigdhe tu pāṇḍutvaṃ ghrāṇavaktragudasravāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">amātrayā'hito kāle mithyāhāravihārataḥ| snehaḥ karoti śophārśastandrāstambhavisaṃjñatāḥ||32||</seg> kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabhramādikān| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravam| pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtraguggulu||34||</seg> yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">snehavyāpatsādhanasya virūkṣaṇasvabhāvatvāt prasaṅgena virūkṣaṇasya samyakkṛtātikṛtalakṣaṇamāha - - - - -----------------------------------------------| virūkṣaṇe laṅghanavatkṛtātikṛtalakṣaṇam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaret| snigdhastryahaṃ sthitaḥ kuryādvirekaṃ, vamanaṃ punaḥ||36||</seg> ekāhaṃ dinamanyacca kaphamutkleśya tatkaraiḥ| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| māṃsalā medurā bhūriśleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">snehocitāśca ye snehyāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ| saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna jāyate||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">alaṃ malānīrayituṃ snehaścāsātmyatāṃ gataḥ| -----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------| bālavṛddhādiṣu snehaparihārāsahiṣṇuṣu||39||</seg> yogānimānanudvegān sadyaḥsnehān prayojayet| -----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kāṃstān ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| prājyamāṃsarasāsteṣu, peyā vā snehabharjitā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tilacūrṇaśca sasnehaphāṇitaḥ, kṛśarā tathā| kṣīrapeyā ghṛtāḍhyoṣṇā, dadhno vā saguḍaḥ saraḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">peyā ca pañcaprasṛtā snehaistaṇḍulapañcamaiḥ| saptaite snehanāḥ sadyaḥ, snehāśca lavaṇolbaṇāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">kasmāllavaṇasaṃyogāt snehā apakvā api sadyaḥsnehanāḥ ? ityāha - - - - taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| ---------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-----------------------------------------------| guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi||43||</seg> kuṣṭhaśophaprameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet| -----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">tarhi te kathaṃ snehyāḥ ? ityāha - - - - -----------------------------------------------| triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān||44||</seg> snehān yathāsvameteṣāṃ yojayedavikāriṇaḥ| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-----------------------------------------------| kṣīṇānāṃ tvāmayairagnidehasandhukṣaṇakṣamān||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ| dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ|46| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne snehavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ah.1.17">
          <head>svedavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atastatparijñānārtho'yamadhyāya ārabhyate - - - - athātaḥ svedavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">svedasya cāturvidhyamāha - - - - svedastāpopanāhoṣmadravabhedāccaturvidhaḥ| ----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra tāpādīneva lakṣayitumācaṣṭe - - - - ----------------------------------------------| tāpo'gnitaptavasanaphālahastatalādibhiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">upanāho vacākiṇvaśatāhvādevadārubhiḥ| dhānyaiḥ samastairgandhaiśca rāsnairaṇḍajaṭāmiṣaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">udriktalavaṇaiḥ snehacukratakrapayaḥplutaiḥ| kevale pavane, śleṣmasaṃsṛṣṭe surasādibhiḥ||3||</seg> pittena padmakādyaistu sālvaṇākhyaiḥ punaḥpunaḥ| ----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bandhātmakaścāyaṃ sveda iti bandhātmakasvedopāyabhūtān carmapaṭṭādīnāha - - - - ------------------------------------------------| snigdhoṣṇavīryairmṛdubhiścarmapaṭṭairapūtibhiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">alābhe vātajitpatrakauśeyāvikaśāṭakaiḥ| baddhaṃ rātrau divā muñcenmuñcedrātrau divākṛtam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ūṣmā tūtkārikāloṣṭakapālopalapāṃsubhiḥ| patrabhaṅgena dhānyena karīṣasikatātuṣaiḥ||6||</seg> anekopāyasantaptaiḥ prayojyo deśakālataḥ| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha dravasvedamāha - - - - --------------------------------------------------------| śigruvāraṇakairaṇḍakarañjasurasārjakāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śirīṣavāsāvaṃśārkamālatīdīrghavṛntataḥ| patrabhaṅgairvacādyaiśca māṃsaiścānūpavārijaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">daśamūlena ca pṛthak sahitairvā yathāmalam| snehavadbhiḥ surāśuktāvārikṣīrādisādhitaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kumbhīrgalantīrnāḍīrvā pūrayitvā rujārditam| vāsasā''cchāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ siñcedyathāsukham||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">iti doṣapīḍāvaśāt pariṣekasvedamākhyāyāvagāhasvedaṃ dravabhedamāha - - - - taireva vā dravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ sarvāṅgage'nile| avagāhyāturastiṣṭhedarśaḥkṛcchrādirukṣu ca||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">nivāte'ntarbahiḥsnigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret| --------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kīdṛśaṃ svedamācaret ? ityāha - - - - --------------------------------------------------------| vyādhivyādhitadeśartuvaśānmadhyavarāvaram||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo, rūkṣaḥ snigdhaṃ kaphānile| --------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------------------------------------------------| āmāśayagate vāyau kaphe pakvāśayāśrite||13||</seg> rūkṣapūrvaṃ tathā snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ| --------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------------------| alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ, svalpaṃ dṛṅmuṣkahṛdaye na vā||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">śītaśūlakṣaye svinno jāte'ṅgānāṃ ca mārdave| syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ snehavidhiṃ bhajet||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iti svedasya samyaglakṣaṇamuktvā'tiyogalakṣaṇamāha - - - - pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ| sandhipīḍā jvaraḥ śyāvaraktamaṇḍaladarśanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">svedātiyogācchardiśca, tatra stambhanamauṣadham| viṣakṣārāgnyatīsāracchardimohātureṣu ca||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ, stambhanamanyathā| dravasthirasarasnigdharūkṣasūkṣmaṃ ca bheṣajam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">svedanaṃ, stambhanaṃ ślakṣṇaṃ rūkṣasūkṣmasaradravam| prāyāstiktaṃ kaṣāyaṃ ca madhuraṃ ca samāsataḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">stambhitasya lakṣaṇamāha - - - - stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktāmayasaṅkṣayāt| --------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atistambhitaṃ samprati lakṣayati - - - - --------------------------------------------------------| stambhatvaksnāyusaṅkocakampahṛdvāgdhanugrahaiḥ||20||</seg> pādauṣṭhatvakkaraiḥ śyāvairatistambhitamādiśet| --------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">--------------------------------------------------------| na svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchitān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">stambhanīyakṣatakṣīṇakṣāmamadyavikāriṇaḥ| timirodaravīsarpakuṣṭhaśoṣāḍhyarogiṇaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān| bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṣuttṛṣṇākāmalāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān| garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ, mṛdu cātyayike gade||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu| svarabhedānilavyādhiśleṣmāmastambhagaurave||25||</seg> <seg type="unit" n="26">aṅgamardakaṭīpārśvapṛṣṭhakukṣihanugrahe| mahatve muṣkayoḥ khalyāmāyāme vātakaṇṭake||26||</seg> <seg type="unit" n="27">mūtrakṛcchrārbudagranthiśukraghātāḍhyamārute| svedaṃ yathāyathaṃ kuryāttadauṣadhavibhāgataḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">svedo hitastvanāgneyo vāte medaḥkaphāvṛte| --------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ko'sāvanāgneyaḥ ? ityāha - - - - --------------------------------------------------------| nivātaṃ gṛhamāyāso guruprāvaraṇaṃ bhayam||28||</seg> <seg type="unit" n="30">upanāhāhavakrodhā bhūripānaṃ kṣudhā''tapaḥ| 28 1/2||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ| doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante| 29 1/2| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne svedavidhirnāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ah.1.18">
          <head>vamanavirecanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">"śuddhibhirnirhriyante" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṃ vamanavirecanādhikāraḥ - - - - athāto vamanavirecanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">ato vamanavidhimāha - - - - kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe| tadvadvirecanaṃ pitte---------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-------------------------------------------------| --------------------viśeṣeṇa tu vāmayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">navajvarātisārādhaḥpittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ| kuṣṭhamehāpacīgranthiślīpadonmādakāsinaḥ||2||</seg> śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇaḥ|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhito nityaduḥkhitaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bālavṛddhakṛśasthūlahṛdrogikṣatadurbalāḥ| prasaktavamathuplīhatimirakrimikoṣṭhinaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">ūrdhvapravṛttavāyvasradattabastihatasvarāḥ| mūtrāghātyudarī gulmī durvamo'tyagnirarśasaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">udāvartabhramāṣṭhīlāpārśvarugvātarogiṇaḥ| ṛte viṣagarājīrṇaviruddhābhyavahārataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prasaktavamathoḥ pūrve prāyeṇāmajvaro'pi ca| dhūmāntaiḥ karmabhirvarjyāḥ, sarvaireva tvajīrṇinaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">virekasādhyā gulmārśovisphoṭavyaṅgakāmalāḥ| jīrṇajvarodaragaracchardiplīhahalīmakāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vidradhistimiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā| yoniśukrāśrayā rogāḥ koṣṭhagāḥ kṛmayo vraṇāḥ||9||</seg> vātāsramūrdhvagaṃ raktaṃ mūtrāghātaḥ śakṛdgrahaḥ| vāmyāśca kuṣṭhamehādyāḥ-----------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ------------------------na tu recyā navajvarī||10||</seg> <seg type="unit" n="11">alpāgryadhogapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ| saśalyāsthāpitakrūrakoṣṭhātisnigdhaśoṣiṇaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">atha sādhāraṇe kāle snigdhasvinnaṃ yathāvidhi| śvovamyamutkliṣṭakaphaṃ matsyamāṣatilādibhiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">niśāṃ suptaṃ sujīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛtamaṅgalam| nirannamīṣatsnigdhaṃ vā peyayā pītasarpiṣam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vṛddhabālābalaklībabhīrūn rogānurodhataḥ| ākaṇṭhaṃ pāyitānmadyaṃ kṣīramikṣurasaṃ rasam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām| koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ mantrābhimantritām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">"brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmṛtam| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te||17||</seg> aum namo bhagavate bhaiṣajyagurave vaiḍūryaprabharājāya| tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya| tadyathā| aum bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudrate svāhā| " prāṅmukhaṃ pāyayet-------------------------------| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------pīto muhūrtamanupālayet| tanmanāḥ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------------| ---------------jātahṛllāsaprasekaścchardayettataḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">aṅgulibhyāmanāyasto nālena mṛdunā'thavā| galatālvarujan vegānapravṛttān pravartayan||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pravartayan pravṛttāṃśca jānutulyāsane sthitaḥ| ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet||20||</seg> prapīḍayettathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ pitte svāduhimairiti||21||</seg> vamet snigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kiyantaṃ kālaṃ vamet ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| pittasya darśanaṃ yāvacchedo vā śleṣmaṇo bhavet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">hīnavegaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakaiḥ| vametpunaḥpunaḥ------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| -----------------------tatra vegānāmapravartanam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pravṛttiḥ savibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā| ayogastena niṣṭhīvakaṇḍūkoṭhajvarādayaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">nirvibandhaṃ pravartante kaphapittānilāḥ kramāt| (manaḥprasādaḥ svāsthyaṃ cāvasthānaṃ ca svayaṃ bhavet| vaiparītyamayogānāṃ na cātimahati vyathā||1||</seg> ) samyagyoge-------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| ---------------atiyoge tu phenacandrakaraktavat||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vamitaṃ kṣāmatā dāhaḥ kaṇṭhaśoṣastamo bhramaḥ| ghorā vāyvāmayā mṛtyurjīvaśoṇitanirgamāt||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">samyagyogena vamitaṃ kṣaṇamāśvāsya pāyayet| dhūmatrayasyānyatamaṃ snehācāramathādiśet||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣudvān snātaḥ sukhāmbunā| bhuñjāno raktaśālyannaṃ bhajetpeyādikaṃ kramam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tameva peyādikaṃ kramamāha - - - - peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">adhunā peyādikramasya phalaṃ vakti - - - - yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantarāgniḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">jaghanyamadhyapravare tu vegā- ścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau| daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā syāddvicaturguṇaśca||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādarddhaṃ, kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ| ----------------------------- - ----------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------------------| dvitrān saviṭkānapanīya vegān meyaṃ vireke, vamane tu pītam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snehasvedopapāditam| śleṣmakāle gate jñātvā koṣṭhaṃ samyagvirecayet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">bahupitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate| ------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------| prabhūtamārutaḥ krūraḥ kṛcchrācchyāmādikairapi||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṣāyamadhuraiḥ pitte virekaḥ, kaṭukaiḥ kaphe| snigdhoṣṇalavaṇairvāyau----------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------------| --------------------------apravṛttau tu pāyayet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">uṣṇāmbu, svedayedasya pāṇitāpena codaram| ---------------------------------------------------||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| utthāne'lpe dine tasminbhuktvā'nyedyuḥ punaḥ pibet| adṛḍhasnehakoṣṭhastu pibedūrdhvaṃ daśāhataḥ| bhūyo'pyupaskṛtatanuḥ snehasvedairvirecanam||37||</seg> yaugikaṃ samyagālocya smaranpūrvamatikramam| ---------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-------------------------------------------------| hṛtkukṣyaśuddhirarucirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ||38||</seg> kaṇḍūvidāhaḥ piṭikāḥ pīnaso vātaviṅgrahaḥ| ayogalakṣaṇam----------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-------------------------------------------------| -------------------------yogo vaiparītye yathoditāt||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viṭpittakaphavāteṣu niḥsṛteṣu kramātsravet| niḥśleṣmapittamudakaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ salohitam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">māṃsadhāvanatulyaṃ vā medaḥkhaṇḍābhameva vā| gudaniḥsaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netrapraveśanam||41||</seg> bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ| --------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">--------------------------------------------------| samyagviriktamenaṃ ca vamanoktena yojayet||42||</seg> dhūmavarjyena vidhinā--------------------------------| --------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">--------------------------------tato vamitavāniva| krameṇānnāni bhuñjāno bhajetprakṛtibhojanam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">mandavahnimasaṃśuddhamakṣāmaṃ doṣadurbalam| adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ ca laṅghayetpītabheṣajam||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">evaṃ laṅghite yo guṇo bhavati, tamāha - - - - snehasvedauṣadhotkleśasaṅgairiti na bādhyate| ----------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------------------| saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ||45||</seg> yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret| ----------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">----------------------------------------------------------| srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam||46||</seg> peyāṃ na pāyayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ| ----------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">nanu, virecanasyeva vamanasya kasmāt pāko na pratīkṣyate ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------------| apakvaṃ vamanaṃ doṣān pacyamānaṃ virecanam||47||</seg> nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet| ----------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">----------------------------------------------------------| durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yaḥ svayam||48||</seg> viricyate bhedanīyairbhojyaistamupapādayet| ----------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">----------------------------------------------------------| durbalaḥ śodhitaḥ pūrvamalpadoṣaḥ kṛśo naraḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">aparijñātakoṣṭhaśca pibenmṛdvalpamauṣadham| varaṃ tadasakṛtpītamanyathā saṃśayāvaham||50||</seg> <seg type="unit" n="51">haredbahūṃścalān doṣānalpānalpān punaḥpunaḥ| durbalasya mṛdudravyairalpān saṃśamayettu tān||51||</seg></ab>
          <ab type="mula">nanu, bahavo doṣāḥ kasmānna śāmyante ? ityāha - - - - kleśayanti ciraṃ te hi hanyurvainamanirhṛtāḥ| ----------------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------------------------------------| mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ||52||</seg> sandhukṣitāgniṃ vijitakaphavātaṃ ca śodhayet| ------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------| rūkṣavahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśīlinām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamavirecyaiva jīryati| tebhyo bastiṃ purā dadyāttataḥ snigdhaṃ virecanam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">śakṛnnirhṛtya vā kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavartibhiḥ| pravṛttaṃ hi malaṃ snigdho vireko nirharetsukham||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">viṣābhighātapiṭikākuṣṭhaśophavisarpiṇaḥ| kāmalāpāṇḍumehārtānnātisnigdhān viśodhayet||56||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvān snehavirekaiśca, rūkṣaistu snehabhāvitān| ------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">------------------------------------------------| karmaṇāṃ vamanādīnāṃ punarapyantare'ntare||57||</seg> snehasvedau prayuñjīta, snehamante balāya ca| ------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kimityevaṃ vidhīyate ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| malo hi dehādutkleśya hriyate vāsaso yathā||58||</seg> snehasvedaistathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanairmalaḥ| ------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">nanu, snehasvedāvantareṇāpi kasmānmalaḥ śodhanairna śodhyate ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="59">dāru śuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate||59||</seg> <seg type="unit" n="60">1/2||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">sāmprataṃ saṃśuddheḥ phalamāha - - - - buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptim| cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ samyagupāsyamānam| 60 1/2| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanavirecanavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ah.1.19">
          <head>bastividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">malaharaṇārthaṃ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malo nirhriyata iti vamanavirecanavidheranantaraṃ bastividherupadeśo yukta ityāha - - - - athāto bastividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate| upakramāṇāṃ sarveṣāṃ so'graṇīstrividhastu saḥ||1||</seg> nirūho'nvāsanaṃ bastiruttaraḥ-----------------| --------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------tena sādhayet| gulmānāhakhuḍaplīhaśuddhātīsāraśūlinaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">jīrṇajvarapratiśyāyaśukrānilamalagrahān| vardhmāśmarīrajonāśān dāruṇāṃścānilāmayān||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">anāsthāpyāstvatisnigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ| āmātisārī vamimān saṃśuddho dattanāvanaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śvāsakāsaprasekārśohidhmādhmānālpavahnayaḥ| śūnapāyuḥ kṛtahāro baddhacchidrodakodarī||5||</seg> kuṣṭhī ca madhumehī ca māsān sapta ca garbhiṇī| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| āsthāpyā eva cānvāsyā viśeṣādativahnayaḥ||6||</seg> rūkṣāḥ kevalavātārtāḥ---------------------------| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------nānuvāsyāsta eva ca| ye'nāsthāpyāstathā pāṇḍukāmalāmehapīnasāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">nirannaplīhaviḍbhedigurukoṣṭhakaphodarāḥ| abhiṣyandibhṛśasthūlakṛmikoṣṭhāḍhyamārutāḥ||8||</seg> pīte viṣe gare'pacyāṃ ślīpadī galagaṇḍavān| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">| nirūhānvāsanayoryantrasya lakṣaṇamāha - ] - - - ------------------------------------------------| tayostu netraṃ hemādidhātudārvasthiveṇujam||9||</seg> gopucchākāramacchidraṃ ślakṣṇarju gulikāmukham| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">athāsya pramāṇamāha - - - - ------------------------------------------------| ūne'bde pañca, pūrṇe'sminnāsaptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">saptame sapta, tānyaṣṭau dvādaśe, ṣoḍaśe nava| dvādaśaiva paraṃ viṃśādvīkṣya varṣāntareṣu ca||11||</seg> vayobalaśarīrāṇi pramāṇamabhivarddhayet| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------------| svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">adhunā chidradvāreṇa netrasthaulyapramāṇamadhikamapi darśayannāha - - - - pūrṇe'bde'ṅgulamādāya tadarddhārddhapravarddhitam| tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ mūle'gre vahate tu yat||13||</seg> mudgaṃ māṣaṃ kalāyaṃ ca klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| mūlācchidrapramāṇena prānte ghaṭitakarṇikam||14||</seg> vartyā'gre pihitaṃ, mūle yathāsvaṃ hyaṅgulāntaram| karṇikādvitayaṃ netre kuryāt--------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ata evāha - - - - ------------------------------------------------| ----------------------------tatra ca yojayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">ajāvimahiṣādīnāṃ bastiṃ sumṛditaṃ dṛḍham| kaṣāyaraktaṃ niśchidragranthigandhaśiraṃ tanum||16||</seg> grathitaṃ sādhu sūtreṇa sukhasaṃsthāpyabheṣajam| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------------| bastyabhāve'ṅkapādaṃ vānyasedvāso'thavā ghanam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">nirūhamātrā prathame prakuñco vatsare param| prakuñcavṛddhiḥ pratyabdaṃ yāvatṣaṭprasṛtāstataḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prasṛtaṃ varddhayedūrdhvaṃ dvādaśāṣṭādaśasya tu| āsaptateridaṃ mānaṃ, daśaiva prasṛtāḥ param||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">evaṃ sāṃvatsarīkādārabhya yāvadvarṣaśatikastāvannirūhamātrāmabhidhāya, anuvāsanamātrāmadhikṛtyāha - - - - yathāyathaṃ nirūhasya pādo mātrā'nuvāsane| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------------------| āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ śuddhaṃ labdhabalaṃ punaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">anvāsanārhaṃ vijñāya pūrvamevānuvāsayet| śīte vasante ca divā rātrau kecittato'nyadā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">abhyaktasnātamucitātpādahīnaṃ hitaṃ laghu| asnigdharūkṣamaśitaṃ sānupānaṃ dravādi ca||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṛtacaṅkramaṇaṃ muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe| nātyucchrite na cocchīrṣe saṃviṣṭaṃ vāmapārśvataḥ||23||</seg> saṅkocya dakṣiṇaṃ sakthi prasārya ca tato'param| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| athāsya netraṃ praṇayetsnigdhe snigdhamukhaṃ gude||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ucchvāsya bastervadane baddhe hastamakampayan| pṛṣṭhavaṃśaṃ prati tato nātidrutavilambitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">nātivegaṃ na vā mandaṃ sakṛdeva prapīḍayet| sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">datte tūttānadehasya pāṇinā tāḍayetsphijau| tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ pādataśca trirutkṣipet||27||</seg> <seg type="unit" n="28">tataḥ prasāritāṅhgasya sopadhānasya pārṣṇike| āhanyānmuṣṭinā'ṅhgaṃ ca snehenābhyajya mardayet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vedanārtamiti sneho na hi śīghraṃ nivartate| yojyaḥ śīghraṃ nivṛtte'nyaḥ sneho'tiṣṭhannakāryakṛt||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">dīptāgniṃ tvāgatasnehaṃ sāyāsne bhojayellaghu| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| nivṛttikālaḥ paramastrayo yāmāstataḥ param||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ahorātramupekṣeta, parataḥ phalavartibhiḥ| tīkṣṇairvā bastibhiḥ kuryādyatnaṃ snehanivṛttaye||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">atiraukṣyādanāgacchanna cejjāḍyādidoṣakṛt| upekṣetaiva hi tato'dhyuṣitaśca niśāṃ pibet||32||</seg> prātarnāgaradhānyāmbhaḥ koṣṇaṃ, kevalameva vā| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| anvāsayettṛtīye'hni pañcame vā punaśca tam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">yathā vā snehapaktiḥ syādato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṃśca prativāsaram||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti snehaistricaturaiḥ snigdhe srotoviśuddhaye| nirūhaṃ śodhanaṃ yuñjyādasnigdhe snehanaṃ tanoḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pañcame'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe| madhyāhne kiñcidāvṛtte prayukte balimaṅgale||36||</seg> <seg type="unit" n="37">abhyaktasveditotsṛṣṭamalaṃ nātibubhukṣitam| avekṣya puruṣaṃ doṣabheṣajādīni cādarāt||37||</seg> bastiṃ prakalpayedvaidyastadvidyairbahubhiḥ saha| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha nirūhakalpanāmāha - - - - -----------------------------------------------| kvāthayedviṃśatipalaṃ dravyasyāṣṭau phalāni ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">tataḥ kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| pitte svasthe ca ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkādbhavati vā yathā| nāsyacchasāndratā basteḥ palamātraṃ guḍasya ca||40||</seg> madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā----------------------| -----------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-----------------------------sarvaṃ tadekataḥ| uṣṇāmbukumbhībāṣpeṇa taptaṃ khajasamāhatam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">prakṣipya bastau praṇayetpāyau nātyuṣṇaśītalam| nātisnigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nātitīkṣṇaṃ na vā mṛdu||42||</seg> nātyacchasāndraṃ nonātimātraṃ nāpaṭu nāti ca| lavaṇaṃ tadvadamlaṃ ca----------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">sāmpratamanyamatamabhidhatte - - - - --------------------paṭhantyanye tu tadvidaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">mātrāṃ tripalikāṃ kṛryātsnehamākṣikayoḥ pṛthak| karṣārddhaṃ māṇimanthasya svasthe kalkapaladvayam||44||</seg> sarvadravāṇāṃ śeṣāṇāṃ palāni daśa kalpayet| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">samprati nirūhāvayavānāṃ mākṣikādīnāṃ saṃyojanavidhimāha - - - - -----------------------------------------------------| mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ kalkaṃ kvāthamiti kramāt||45||</seg> āvapeta nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ| -----------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-----------------------------------------------------| uttāno dattamātre tu nirūhe tanmanā bhavet||46||</seg> kṛtopadhānaḥ sañjātavegaścotkaṭakaḥ sṛjet| -----------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-----------------------------------------------------| āgatau paramaḥ kālo muhūrto mṛtyave param||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tatrānulomikaṃ snehakṣāramūtrāmlakalpitam| tvaritaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇaṃ bastimanyaṃ prapīḍayet||48||</seg> vidadyātphalavartiṃ vā svedanotrāsanādi ca| -----------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------------| svayameva nivṛtte tu dvitīyo bastiriṣyate||49||</seg> tṛtīyo'pi caturtho'pi yāvadvā sunirūḍhatā| -----------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula">kāni punaḥ samyaṅnirūḍhaliṅgāni ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| viriktavacca yogādīnvidyāt--------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------| ----------------------------yoge tu bhojayet||50||</seg> koṣṇena vāriṇā snātaṃ tanudhanvarasaudanam| --------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">--------------------------------------------| vikārā ye nirūḍhasya bhavanti pracalairmalaiḥ||51||</seg> te sukhoṣṇāmbusiktasya yānti bhuktavataḥ śamam| --------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">--------------------------------------------| atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">samyagghīnātiyogāśca tasya syuḥ snehapītavat| --------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">anyadapyanuvāsanasya samyagyogalakṣaṇamāha - - - - --------------------------------------------| kiñcitkālaṃ sthito yaśca sapurīṣo nivartate||53||</seg> sānulomānilaḥ snehastatsiddhamanuvāsanam| --------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| ekaṃ trīn vā balāse tu snehabastīn prakalpayet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pañca vā sapta vā pitte, navaikādaśa vā'nile| punastato'pyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ tataḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphapittānileṣvannaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt| --------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------| vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivṛtāsaindhavairyutaḥ||56||</seg> bastireko'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ| --------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------| nyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau||57||</seg> pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau| --------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------| āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ||58||</seg> rūkṣāḥ sakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe| --------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">--------------------------------------------| trayaste sannipāte'pi doṣān ghnanti yataḥ kramāt||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tribhyaḥ paraṃ bastimato necchantyanye cikitsakāḥ| na hi doṣaścaturtho'sti punardīyeta yaṃ prati||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt| tridhaiva kalpayedvastimityanye'pi pracakṣate||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">| tatra kiṃ kriyatām ? ityāha - - - -] doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet| --------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">atha sarvamatānugrāhi svamatamāha - - - - --------------------------------------------| samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">idānīṃ karmakālayogākhyān bastiviśeṣānāha - - - - prāksneha ekaḥ pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāk sneho'nte trayastathā| ṣaṭ pañcabastyantaritāḥ-------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">--------------------------------------------| ----------------------yogo'ṣṭau bastayo'tra tu||64||</seg> trayo nirūhāḥ snehāśca snehāvādyantayorubhau| --------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">--------------------------------------------| snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevāti śīlayet||65||</seg> utkleśāgnivadhau snehānnirūhānmaruto bhayam| --------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">--------------------------------------------| tasmānnirūḍhaḥ snehyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣajit| --------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">adhunā mātrābastiṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------| hrasvayā snehapānasya mātrayā yojitaḥ samaḥ||67||</seg> mātrābastiḥ smṛtaḥ snehaḥ-------------------| --------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">------------------------śīlanīyaḥ sadā ca saḥ| bālavṛddhādhvabhārastrīvyāyāmāsaktacintakaiḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">vātabhagnābalālpāgninṛpeśvarasukhātmabhiḥ| doṣaghno niṣparīhāro balyaḥ sṛṣṭamalaḥ sukhaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">bastau rogeṣu nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca| dvitrāsthāpanaśuddhebhyo vidadhyādbastimuttaram||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">atha netrasya parimāṇamāha - - - - āturāṅgulamānena tannetraṃ dvādaśāṅgulam| vṛttaṃ gopucchavanmūlamadhyayoḥ kṛtakarṇikam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">siddhārthakapraveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādisambhavam| kundāśvamārasumanaḥpuṣpavṛntopamaṃ dṛḍham||72||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasya bastirmṛdulaghurmātrā śuktirvikalpya vā| --------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">--------------------------------------------| atha snātāśitasyāsya snehabastividhānataḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau| hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ srotoviśuddhaye||74||</seg> <seg type="unit" n="75">sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayettayā śuddhe'nusevani| āmehanāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ gudavattataḥ||75||</seg> pīḍite'ntargate snehe snehabastikramo hitaḥ| --------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">------------------------------------------------------| bastīnanena vidhinā dadyāttrīṃścaturo'pi vā||76||</seg> anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet| ------------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">evam puruṣāṇāmuttarabastividhānamuktvā strīṇāṃ vakti - - - - ------------------------------------------------------| strīṇāmārtavakāle tu yonirgṛhṇātyapāvṛteḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">vidadhīta tadā tasmādanṛtāvapi cātyate| yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">athātra tu netrasya pramāṇamāha - - - - netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ caturaṅulam| apatyamārge yojyaṃ syād hyaṅgulaṃ mūtravartmani||79||</seg> mūtrakṛcchravikāreṣu, bālānāṃ tvekamaṅgulam| ------------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">------------------------------------------------------| prakuñco madhyamā mātrā. bālānāṃ śuktireva tu||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">adhunottarabastyavasthānaṃ trividhāyā api striyā vadati - - - - uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī| ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa yojayet||81||</seg> <seg type="unit" n="82">bastīṃstrirātramevaṃ ca snehamātrāṃ vivarddhayan| tryahameva ca viśrabhya praṇidadhyātpunastryaham||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">yuktyoktamevāmumarthaṃ saṅkṣepasaṅgrahārthaṃ punarāha - - - - pakṣādvireko vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇam| sadyo nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">nanu, doṣāṇāṃ dhātūnāṃ ca snehasvedābhyāmekalolībhāvāt kathaṃ bastirdoṣāneva nirharet na dhātūn ? ityetaccodyaṃ dṛṣṭāntadvāreṇa parijihīrṣuridamāha - - - - yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haretpaṭaḥ| tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">adhunā vāyoḥ svarūpaṃ prathayan bastiṃ ślāghayannāha - - - - śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||85||</seg> <seg type="unit" n="86">viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhaṃsya śamāya nyāya- dbastervinā bheṣajamasti kiñcit||86||</seg> tasmāccikitsārddha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsā'pi ca bastirekaiḥ| ----------------------------------- ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------- ---------------------------------| tathā nijāgantuvikārakāri- raktauṣadhatvena śirāvyadho'pi|87| iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne bastividhirnāmaikonaviṃtitamo'dhyāyaḥ|19|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ah.1.20">
          <head>nasyavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pañhcakarmoktiprastāve vamanavirekānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - - - - athāto nasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyamiṣyate| nāsā hi śiraso dvāraṃ tena tadvyāpya hanti tān||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tridhā'pi tat| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatra pūrvaṃ virecanākhyasyopayogamāha - - - - -----------------------------------------------------| virecanaṃ śiraḥśūlajāḍyasyandagalāmaye||2||</seg> śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase| -----------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle sūryāvarte svarakṣaye||3||</seg> nāsāsyaśoṣe vāksaṅge kṛcchrabodhe'vabāhuke| -----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------------| śamanaṃ nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca prasādhitaiḥ| kalkakvāthādibhiścādyaṃ madhupaṭvāsavairapi||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bṛṃhaṇaṃ dhanvamāṃsottharasāsṛk''kapurairapi| śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">adhunā'nyānapi nasyaviśeṣānāha - - - - marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho'tra mātrayā| kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrddharecanaḥ||7||</seg> dhmānaṃ virecanaścūrṇo-----------------------------| -----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kathaṃ punarasau nāsāyāṃ dhmāpayitavyaḥ ? ityāha - - - - -----------------------yuñjyāttaṃ mukhavāyunā| ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā bheṣajagarbhayā||8||</seg> sa hi bhūritaraṃ doṣaṃ cūrṇatvādapakarṣati| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">adhunā marśasnehasya parimāṇamadhikṛtyāha - - - - ------------------------------------------------| pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yāvatpatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te| marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā eva ca kramāt||10||</seg> bindudvayonāḥ kalkādeḥ-------------------------| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">adhunā yeṣāṃ nasyamayuktaṃ tānāha - - - - --------------------------yojayenna tu nāvanam| toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsṛjām| navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām||12||</seg> śuddhānāṃ dattabastīnāṃ tathā'nārtavadurdine| anyatrātyayikādvyādheḥ-------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sāmprataṃ yatra kāle yatra ca doṣe nasyaṃ prayojyaṃ taddarśanārthamāha - - - - ------------------------------------------------| -------------------------atha nasyaṃ prayojayet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">prātaḥ śleṣmaṇi, madhyāhne pitte, sāyaṃniśoścale| svasthavṛtte tu pūrvāhṇe śaratkālavasantayoḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śīte madhyaṃdine, grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape| vātābhibhūte śirasi hidhmāyāmapatānake||15||</seg> manyāstambhe svarabhraṃśe sāyaṃprātardinedine| ekāhāntaramanyatra----------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| ----------------------saptāhaṃ ca tadācaret||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">idānīṃ yādṛśasya puruṣasya yathāsthitasya nasyaṃ deyaṃ tathā''ha - - - - snigdhasvinnottamāṅgasya prākkṛtāvaśyakasya ca| nivātaśayanasthasya jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">athottānurjudehasya pāṇipāde prasārite| kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrddhani nāmite||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet| uṣṇāmbutaptaṃ bhaiṣjyaṃ praṇāḍyā picunā'thavā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">datte pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet| śanairucchidya niṣṭhīvetpārśvayorubhayostataḥ||20||</seg> ābheṣajakṣayādevaṃ dvistrirvā nasyamācaret| ------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yadi ca nasye dīyamāne bheṣajavegādasātmyena vā mūrcchā syāt tadā kiṃ kāryam ? ityāha - - - - ---------------------------------------------------| mūrcchāyāṃ śītatoyena siñcetpariharan śiraḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehaṃ virecanasyānte dadyāddoṣādyapekṣayā| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------------| nasyānte vākśataṃ tiṣṭheduttānaḥ-----------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------------| ------------------------------------dhārayettataḥ||22||</seg> dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbukavalān kaṇṭhaśuddhaye| --------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------| samyaksnigdhe sukhocchvāsasvapnabodhākṣapāṭavam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">rūkṣe'kṣistabdhatā śoṣo nāsāsye mūrddhaśūnyatā| snigdhe'ti kaṇḍūgurutāprasekārucipīnasāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">suvirikte'kṣilaghutāvakkrasvaraviśuddhayaḥ| durvirikte gadodrekaḥ, kṣāmatā'tivirecite||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā pratimarśasya viṣayaṃ sūcayitumāha - - - - pratimarśaḥ kṣatakṣāmabālavṛddhasukhātmasu| prayojyo'kālavarṣe'pi-----------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------------| ---------------------------na tviṣṭo duṣṭapīnase||26||</seg> <seg type="unit" n="27">madyapīte'balaśrotre kṛmidūṣitamūrddhani| utkṛṣṭotkliṣṭadoṣe ca, hīnamātratayā hi saḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">niśāharbhuktavāntāhaḥ svapnādhvaśramaretasām| śirobhyañjanagaṇḍūṣaprasrāvāñjanavarcasām||28||</seg> dantakāṣṭhasya hāsasya yojyo'nte'sau dvibindukaḥ| --------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------| pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ, klamanāśastriṣu kramāt||29||</seg> dṛgbalaṃ pañcasu, tato dantadārḍhyaṃ marucchamaḥ| --------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">adhunā nasyasya dhūmādīnāṃ ca puruṣaviśeṣe niyamaṃ kurvannāha - - - - --------------------------------------------------| na nasyamūnasaptābde nātītāśītivatsare||30||</seg> <seg type="unit" n="31">na conāṣṭādaśe dhūmaḥ, kavalo nonapañcame| na śuddhirūnadaśame na cātikrāntasaptatau||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ājanmamaraṇaṃ śastaḥ pratimarśastu bastivat| marśavacca guṇān kuryātsa hi nityopasevanāt||32||</seg> na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśavadbhayam| --------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">--------------------------------------------------| tailameva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate||33||</seg> śirasaḥ śleṣmadhāmatvātsnehāḥ svasthasya netare| --------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------| āśukṛccirakāritvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭatā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhavedyadi| ko marśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī| anvāsamātrābastī ca tadvadeva vinirdiśet||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">idānīṃ nasyamaṇutailaṃ nirdidikṣurāha - - - - jīvantījaladevadārujaladatvak''sevyagopīhimaṃ dārvītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvibilvotpalam| dhāvanyau surabhiṃ sthire kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ reṇukāṃ kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe divye'mbhasikvāthayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tailādrasaṃ daśaguṇaṃ pariśeṣya tena tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān| pāke kṣipecca daśame samamājadugdhaṃ nasyaṃ mahāguṇamuśantyaṇutailametat||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ghanonnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| dṛḍhendriyāstapalitā bhaveyurnasyaśīlinaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="20">iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne nasyavidhārnāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ah.1.21">
          <head>dhumapanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| jatrūrdhvakaphavātotthavikārāṇāmajanmane| ucchedāya ca jātānāṃ pibeddhūmaṃ sadā''tmavān||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaśca, vāte vātakaphe kaphe| yojyaḥ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">snigdhādīnāṃ viṣayamāha-vāta iti| krameṇeti śeṣaḥ| --------------------------------------------------------------| -------------------na raktapittārtiviriktodaramehiṣu||2||</seg> <seg type="unit" n="3">timirordhvānilādhmānarohiṇīdattabastiṣu| matsyamadyadadhikṣīrakṣaudrasnehaviṣāśiṣu||3||</seg> śirasyabhihate pāṇḍuroge jāgarite niśi| ----------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------------| raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamohakṛt||4||</seg> dhūmo'kāle'tipīto vā------------------------------| ----------------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------tatra śīto vidhirhitaḥ| ---------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">idānīṃ trayāṇāṃ dhūmānāṃ kālaṃ pṛthak darśayannāha ---- --------------------------------------------------| kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām||5||</seg> <seg type="unit" n="6">hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamante pibenmṛdum| kāleṣveṣu niśāhāranāvanānte ca madhyamam||6||</seg> nidrānasyāñjanasnānaccharditānte virecanam| --------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sāmpratamatra netrasvarūpamaaha---- --------------------------------------------------| bastinetrasamadravyaṃ trikośaṃ kārayedṛju||7||</seg> mūlāgre'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam| --------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">idānīṃ tīkṣṇādikasya trividhasya dhūmasya dairghyeṇa netra pramāṇamāha---- --------------------------------------------------| tīkṣṇasnehanamadhyeṣu trīṇi catvāti pañca ca||8||</seg> aṅgulānāṃ kramātpātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kīdṛśaḥ san dhūmaṃ pīvet? ityāha ---- --------------------------------------------------| ṛjūpaviṣṭastaccetā vivṛtāsyastriparyayam||9||</seg> pidhāya cchidramekaikaṃ dhūmaṃ nāsikayā pibet| --------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| prāk pibennāsayotkliṣṭe doṣe ghrāṇaśirogate||10||</seg> utkleśanārthaṃ vaktreṇa, viparītaṃ tu kaṇṭhage| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| mukhenaivodvameddhūmaṃ--------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nanu ghrāṇenaiva kasmānna mucyate? ityāha ---- -------------------------------------------------| ---------------------------nāsayā dṛgvighātakṛt||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">ākṣepamokṣaiḥ pātavyo dhūmastu tristribhistribhiḥ| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| ahnaḥ pibetsakṛt snigdhaṃ, dvirmadhyaṃ, śodhanaṃ param||12||</seg> triścaturvā---------------------------------------------| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------mṛdau tatra dravyāṇyaguruguggulu| mustasthauṇeyaśaileyanaladośīravālakam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">varāṅgakauntīmadhukabilvamajjailavālukam| śrīveṣṭakaṃ sarjaraso dhyāmakaṃ madanaṃ plavam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śallakī kuṅkumaṃ māṣā yavāḥ kundurukastilāḥ| snehaḥ phalānāṃ sārāṇāṃ medo majjā vasā ghṛtam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śamane śallakī lākṣā pṛthvīkā kamalotpalam| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣarodhratvacaḥ sitā||16||</seg> yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṃ raktayaṣṭikā| gandhāścākuṣṭhatagarāḥ------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| --------------------------tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">daśamūlamanohvālaṃ lākṣā śvetā phalatrayam| gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo mūrddhavirecanaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">samprati dhūmavartividhānamāha---- jale sthitāmahorātramiṣīkāṃ dvādaśāṅgulām| piṣṭairdhūmauṣadhairevaṃ pañcakṛtvaḥ pralepayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vartiraṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavet| chhāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ snehābhyaktāṃ yathāyatham||20||</seg> dhūmanetrārpitāṃ pātumagnipluṣṭāṃ prayojayet| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adhunā'paramapi dhūmaprakāramāha ---- śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya daśāṅgulām|21| aṣṭāṅgulāṃ vā vaktreṇā kāsavān dhūmamāpibet| 21 1/2||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ pūtirgandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ| karṇāsyākṣistrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti| 22 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dhūmapānavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|21|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ah.1.22">
          <head>gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">catuṣprakaro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśodhanau| ropaṇaśca----------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------------| ---------------------------trayastatra triṣu yojyāścalādiṣu||1||</seg> antyo vraṇaghnaḥ-----------------------------------------| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula">idānīmeṣāṃ lakṣaṇāni vaktumāha ---- ------------------------snigdho'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ| snehaiḥ-----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------------| -------------------saṃśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">śodhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ-----------------------| -----------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------ropaṇaḥ punaḥ| kaṣāyatiktakaiḥ---------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nanu, dravyāṇāṃ śuṣkatvādgaṇḍūṣānupapattiriti cettatrāha ---- -----------------------------------------------------| -------------------------tatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śuktaṃ madhyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathāyatham| kalkairyuktaṃ vipakvaṃ vā yathāsparśaṃ prayojayet||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike| sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ hitam||5||</seg> gaṇḍūṣadhāraṇe---------------------------------| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula">----------------------nityaṃ tailaṃ māṃsaraso'thavā| -----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------------| ūṣādāhānvite pāke kṣate cāgantusambhave||6||</seg> viṣe kṣārāgnidagdhe ca sarpirdhāryaṃ payo'thavā| -----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------------| vaiśadyaṃ janayatyāśu sandadhāti mukhe vraṇān||7||</seg> dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam| -----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------------| dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param| -----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------------| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo bhinatti śleṣmaṇaścayam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam| -----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| nivāte sātape swinnamṛditaskandhakandharaḥ||10||</seg> gaṇḍūṣamapiban kiñcidunnatāsyo vidhārayet| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kiyantaṃ kālaṃ ? ityāha ---- ---------------------------------------------------| kaphapūrṇāsyatā yāvatsravadghrāṇākṣatā'thavā||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">asañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ, kavalo'nyathā| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">manyāśiraḥkarṇamukhākṣirogāḥ prasekakaṇṭhāmayavaktraśoṣāḥ| hṛllāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśeṣātkavalagraheṇa||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------------| kalko rasakriyā cūrṇastrividhaṃ pratisāraṇam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">yuñjyāttat kapharogeṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ| ---------------------------------------------------||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------| mukhālepastridhā doṣaviṣahā varṇakṛcca------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| ---------------------------------------------------saḥ||14||</seg> uṣṇo vātakaphe śastaḥ, śeṣeṣvanyarthaśītalaḥ| ---------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------------| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnatiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">aśuṣkasya sthitistasya, śuṣko dūṣayati cchavim| tamārdrayitvā'panayettadante'bhyaṅgamācaret||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">vivarjayeddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ| ---------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------------| na yojyaḥ pīnase'jīrṇe dattanasye hanugrahe||17||</seg> arocake jāgarite-------------------------------| ---------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------sa tu hanti suyojitaḥ| akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kolamajjā vṛṣānmūlaṃ śābaraṃ gaurasarṣapāḥ| siṃhīmūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">darbhamūlahimośīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ| kumudotpalakahlāradūrvāmadhukacandanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kālīyakatilośīramāṃsītagarapadmakam| tālīsagundrāpuṇḍrāhvayaṣṭīkāśanatāguru||21||</seg> ityārddhārddhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| mukhālepanaśīlānāṃ dṛḍhaṃ bhavati darśanam||22||</seg> vadanaṃ cāparimlānaṃ ślakṣṇaṃ tāmarasopamam| ---------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| abhyaṅgasekapicavo bastiśceti caturvidham||23||</seg> mūrddhatailam-----------------------------------| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula">----------------bahuguṇaṃ tadvidyāduttarottaram| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------| tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo raukṣyakaṇḍūmalādiṣu||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu| pariṣekaḥ-----------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------| -----------------------picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane||25||</seg> netrastambhe ca--------------------------------------| ---------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------bastistu prasuptyarditajāgaje| nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca dāruṇe||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānusame mṛdau| śuddhāktasvinnadehasya dinānte gavyamāhiṣam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānaṃ lalāṭe vastraveṣṭite||28||</seg> <seg type="unit" n="29">cailaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet| tato yathāvyādhi śrutaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niṣecayet||29||</seg> ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvadaṅgulam------------------------| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sa ca snehaḥ kiyatkālaṃ dhāryaḥ ? ityāha ---- ----------------------------------dhārayecca tam| āvaktranāsikotkledāddaśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu||30||</seg> mātrāsahasrāṇyaruje tvekaṃ---------------------| ---------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------skandhādi mardayet| muktasnehasya----------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------------| ---------------------paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dhārayetpūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">atha mātrāyāḥ kiṃ pramāṇaṃ ? ityāha ---- yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalam| nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">kacasadanasitatvapiñjaratvaṃ pariphuṭanaṃ śirasaḥ samīrarogān| jayati, janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrddhabalaṃ ca mūrddhatailam|34| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ah.1.23">
          <head>āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāta āścotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścotanaṃ hitam| ruktodakaṇḍūgharṣāśrudāharāganivarhaṇam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">uṣṇaṃ bāte, kaphe koṣṇaṃ, tacchhītaṃ raktapittayoḥ| ----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sampratyāścotanasya vidhimaaha ---- ----------------------------------------------------| nivātasthasya vāmena pāṇinonmīlya locanam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śuktau pralambayā'nyena picuvartyā kanīnike| daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulādavasecayet||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tataḥ pramṛjya mṛdunā cailena, kaphavātayoḥ| anyena koṣṇapānīyaplutena svedayenmṛdu||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">atyuṣṇatīkṣṇaṃ rūgrāgadṛṅnāśāyākṣisecanam| atiśītaṃ tu kurute nistodastambhavedanāḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kāṣāyavartmatāṃ gharṣaṃ kṛcchhrādunmeṣaṇaṃ bahu| vikāravṛddhimatyalpaṃ saṃrambhamaparisrutam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kayā yuktyā netre prayuktamauṣadhaṃ doṣānapayati ? ityāha ---- gatvā sandhiśitoghrāṇamukhasrotāṃsi bheṣajam| ūrdhvagānnayane nyastamapavartayate malān||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">athāñjanaṃ śuddhatanornetramātrāśraye male| pakvaliṅge'lpaśophātikaṇḍūpaicchhilyalakṣite||8||</seg> <seg type="unit" n="9">mandagharṣāśrurāge'kṣiṇa prayojyaṃ ghanadūṣike| ārti pittakaphāsṛgbhirmārutena viśeṣataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭiprasādanamiti tridhā| añhjanam-------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------------| ----------------------lekhanaṃ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">ropaṇaṃ tiktakairdravyaiḥ----------------------------| -----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">--------------------------svāduśītaiḥ prasādanam| tīkṣṇāñjanābhisantapte nayane tatprasādanam||11||</seg> prayujyamānaṃ labhate pratyañjanasamāhvayam| ----------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------------| daśāṅgulā tanurmadhye śalākā mukulānanā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">praśastā, lekhane tāmrī, ropaṇe kālalohajā| aṅgulī ca, suvarṇotthā rūpyajā ca prasādane||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">añjanakalpanā triprakārā syāt| katham ? ityāha---- piṇḍo rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā| gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa prayojayet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">hareṇumātrā piṇḍasya vellamātrā rasakriyā| tīkṣṇasya, dviguṇaṃ tasya mṛdunaḥ-------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| ---------------------------------------cūrṇitasya ca||15||</seg> dve śalāke tu tīkṣṇsya, tisrastaditarasya ca| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| niśi svapne na madhyāhne mlāne noṣṇagabhastibhiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">akṣirogāya doṣāḥ syurvardhitotpīḍitadgutāḥ| prātaḥ sāyaṃ ca tacchhāntyai vyābhrerke'to'ñjayetsadā||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vadantyanye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇamañjanam| virekadurbalaṃ cakṣurādityaṃ prāpya sīdati||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">ata evāha ---- svapnena ratrau kālasya sau myatvena ca tarpitā| śītasātmyā dṛgāgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tadetadanyamatamavyāpakamiti dūṣayannāha ---- atyudrikte balāse tu lekhanīye'thavā gade| kāmamahynapi nātyuṣṇe tīkṣṇamakṣṇi prayojayet||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ata evāha ---- aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇatā| upaghāto'pi tenaiva tathā netrasya tejasaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">api ca ---- na rātrāvapi śīte'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam| doṣamasrāvayetstabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikāri tat||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">nāñjayedbhītavamitaviriktāśitavegite| kruddhajvatitatāntākṣiśirorukśokajāgare||23||</seg> <seg type="unit" n="24">adṛṣṭe'rke śiraḥsnāte pītayordhūmamadyayoḥ| ajīrṇe'gnyarkasantapte divāsupte pipāsite||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sāmprataṃ yādṛśamañjanaṃ na prayojyaṃ tādṛśaṃ darśayati ---- atitīkṣṇamṛdustokabahnacchhaghanakarkaśam| atyarthaśītalaṃ taptamañjanaṃ nāvacārayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">athānunmīlayan dṛṣṭimantaḥ sañcārayecchhanaiḥ| añjite vartmanī kiñciccālayeccaivamañjanam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tīkṣṇaṃ vyāpnoti sahasā, na conmeṣanimeṣaṇam| niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā samācaret||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā| vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ prakṣālayettadā||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ savāsasā| ūrdhvavartmani saṅgṛhya śodhyaṃ vāmena cetarat||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">kimiti śodhyam ? ityāha ---- vartmaprāpto'ñjāddoṣo rogān kuryādato'nyathā| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| kaṇḍujāḍye'ñjanaṃ tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayet punaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">tīkṣṇāñjanābhitapte tu cūrṇaṃ pratyañjanaṃ himam|30.5| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāna āścotanā ñjanavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ah.1.24">
          <head>tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātastarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasutre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">nayane tāmyati stabdhe śuṣke rūkṣe'bhighātite| vātapittāture jihme śīrṇapakṣmāvilekṣaṇe||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kṛcchronmīlaśirāharṣaśirotpātatamorjunaiḥ| syandamanthānyatovātavātaparyāyaśukrakaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">āture śāntarāgāśruśūlasaṃrambhadūṣike| nivāte tarpaṇaṃ yojyaṃ śuddhayormūrddhakāyayoḥ||3||</seg> kāle sādhāraṇe prātaḥ sāyaṃ vottānaśāyinaḥ| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| yavamāṣamayīṃ pālīṃ netrakośādbahiḥ samām||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dvyaṅguloccāṃ dṛḍhāṃ kṛtvā yathāsvaṃ siddhamāvapet| sarpirnimīlite netre taptāmbupravilāyitam||5||</seg> naktāndhyavātatimirakṛcchhrabodhādike vasām| āpakṣmāgrāt---------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| -----------------athonmeṣaṃ śanakaistasya kurvataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">mātrā vigaṇayettatra vartmasandhisitāsate| dṛṣṭau ca kramaśo vyādhau śataṃ trīṇi ca pañca ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śatāni sapta cāṣṭau ca, daśa manthe, daśānile| pitte ṣaṭ, svasthavṛtte ca balāse pañca dhārayet||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kṛtvā'pāṅge tato dvāraṃ snehaṃ pātre nigālayet| pibecca dhūmaṃ, nekṣeta vyoma rūpaṃ ca bhāsvaram||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">itthaṃ pratidinaṃ vāyau, pitte tvekāntaraṃ, kaphe| svasthe ca hyantaraṃ dadyādātṛpteriti yojayet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tṛptasya kiṃ lakṣaṇaṃ ? ityāha ---- prakāśakṣamatā svāsthyaṃ viśadaṃ laghu locanam| tṛpte, viparyayo'tṛpte'titṛpte śleṣmajā rūjaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">snehapītā tanuriva klāntā dṛṣṭirhi sīdati| tarpaṇānantaraṃ tasmādṛgbalādhānakāriṇam||12||</seg> puṭapākaṃ prayuñjīta pūrvokteṣveva yakṣmasu| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------------| sa vāte snehanaḥ śleṣmasahite lekhano hitaḥ||13||</seg> dṛgdaurbalye'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ| ----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">idānīmeṣāṃ puṭapākānāṃ kalpanāmāha ---- ----------------------------------------------------| bhūśayaprasahānūpamedomajjavasāmiṣaiḥ||14||</seg> snehanaṃ payasā piṣṭairjīvanīyaiśca kalpayet| ----------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| mṛgapakṣiyakṛnmāṃsamuktāyastāmrasaindhavaiḥ||15||</seg> srotojaśaṅkhaphenālairlekhanaṃ mastukalkitaiḥ| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| mṛgapakṣiyakṛnmajjavasāntrahṛdayāmiṣaiḥ||16||</seg> madhuraiḥ saghṛtaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">adhunā puṭapākasya kalpanāmāha ---- bilvamātraṃ pṛthak piṇḍaṃ māṃsabheṣajakalkayoḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">urubūkavaṭāmbhojapatraiḥ snehādiṣu kramāt| veṣṭayitvā mṛdā liptaṃ dhavadhanvanagomayaiḥ||18||</seg> pacetpradīptairagnyābhaṃ pakvaṃ niṣpīḍya tadrasam| netre tarpaṇavadyuñjyāt-----------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------------| --------------------------śataṃ dve trīṇi dhārayet||19||</seg> lekhanasnehanāntyeṣu---------------------------------| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula">------------------------koṣṇau pūrvau, himo'paraḥ| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| dhūmapo'nte tayoreva-------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| -----------------------------yogāstatra ca tṛptivat||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyānarhe na yojayet| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāgbhavet||21||</seg> mālatīmallikāpuṣpairbaddhākṣo nivasenniśām||21.5||</ab>
          <ab type="mula">sarvātmanā netrabalāya yatnaṃ kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ| dṛṣṭiśca naṣṭā vividhaṃ jagacca tamomayaṃ jāyata ekarūpam|22.5| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ah.1.25">
          <head>yantravidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti sa smādurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">etadeva spaṣṭayannāha ---- nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaprabādhinām| āhartumabhyupāyo yastadyantraṃ yacca darśane||1||</seg> <seg type="unit" n="2">arśobhagandarādīnāṃ śastrakṣārāgniyojane| śeṣāṅgaparirakṣāyāṃ tathā bastyādikarmaṇi||2||</seg> ghaṭikālābuśṛṅgaṃ ca jāmbavauṣṭhādikāni ca| ----------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yantrāṇāṃ kiṃ rūpaṃ kiṃ |ca] kāryaṃ syāt? ityāha- ----------------------------------------------------| anekarūpakāryāṇi yantrāṇi vividhānyataḥ||3||</seg> vikalpya kalpayedbuddhyā yathāsthūlaṃ tu vakṣyate| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atha yantrāṇyāha ---- ----------------------------------------------------| tulyāni kaṅkasiṃharkṣakākādimṛgapakṣiṇām||4||</seg> <seg type="unit" n="5">mukhairmukhāni yantrāṇāṃ kuryāttatsaṃjñakāni ca| aṣṭādaśāṅgulāyāmānyāyasāni ca bhūriśaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhe baddhāni kīlakaiḥ| vidyātsvastikayantrāṇi mūle'ṅkuśanatāni ca||6||</seg> tairdṛḍhairasthisaṃlagnaśalyāharaṇamiṣyate| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------------| kīlabaddhavimuktāgrau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau||7||</seg> tvakśirāsnāyupiśitalagnaśalyāpakarṣaṇau| ----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------------| ṣaḍaṅgulo'nyo haraṇe sūkṣmaśalyopapakṣmaṇām||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūle rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṃsānāmarmaṇaḥ śeṣitasya ca||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">dve dvādaśāṅgule matsyatālavat dvyekalālake| tālayantre smṛte karṇanāḍīśalyāpahāriṇī||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyekānekamukhāni ca| srotogatānāṃ śalyānāmāmayānāṃ ca darśane||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kriyāṇāṃ sukaratvāya kuryādācūṣaṇāya ca| tadvistāraparīṇāhadairghyaṃ srotonurodhataḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">daśāṅgulā'rdhanāhā'ntaḥkaṇṭhaśalyāvalokinī| nāḍī----------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------------| --------pañcamukhacchhidrā catuṣkarṇasya saṅgrahe||13||</seg> vāraṅgasya, dvikarṇasya tricchhidrā tatpramāṇataḥ| ----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------------| vāraṅgakarṇasaṃsthānānāhadairghyānurodhataḥ||14||</seg> nāḍīrevaṃvidhāścānyā draṣṭuṃ śalyāni kārayet| ----------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| padmakarṇikayā mūrdhni sadṛśī dvādaśāṅgulā||15||</seg> caturthasuṣirā nāḍī śalyanirghātinī matā| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| arśasāṃ gostanākāraṃ yantrakaṃ caturaṅgulam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nāhe pañcāṅgulaṃ puṃsāṃ pramadānāṃ ṣaḍaṅgulam| dvicchhidraṃ darśane vyādherekacchhidraṃ tu karmaṇi||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madhye'sya tryaṅgulaṃ chhidramaṅguṣṭhodaravistṛtam| ardhāṅgulocchhritodvṛttakarṇikaṃ ca tadūrdhvataḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">śamyākhyaṃ tādṛgacchhidraṃ yantramarśaḥprapīḍanam| ----------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------------| sarvathā'panayedoṣṭhaṃ chhidrādūrdhvaṃ bhagandare||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ghrāṇārbudārśasāmekacchhidrā nāḍyaṅguladvayā| pradeśinīparīṇāhā syādbhagandarayantravat||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">aṅhgulitrāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣaṃ vā caturaṅgulam| dvicchhidraṃ gostanākāraṃ tadvaktravivṛtau sukham||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yonivraṇekṣaṇaṃ madhye suṣiraṃ ṣoḍaśāṅgulam| mudrābaddhaṃ caturbhittamambhojamukulānanam||22||</seg> catuḥśalākamākrāntaṃ mūle tadvikasenmukhe| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------------| yantre nāḍīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgule||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bastiyantrākṛtī mūle mukhe'ṅguṣṭhakalāyakhe| agrato'karṇike mūle nibaddhamṛducarmaṇī||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">dvidārā nalikā picchhanalikā vodakodare| ----------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------------| dhūmabastyādiyantrāṇi nirdiṣṭāni yathāyatham||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tryaṅgulāsyaṃ bhavecchhṛṅgaṃ cūṣaṇe'ṣṭādaśāṅgulam| agre siddhārthakacchhidraṃ sunaddhaṃ cūcukākṛti||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">syādvādaśāṅgulo'lāburnāhe tvaṣṭādaśāṅgulaḥ| catustryaṅgulavṛttāsyo dīpto'ntaḥ śleṣmaraktahṛt||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvadghaṭī hitā gulmavilayonnamane ca sā| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| śalākākhyāni yantrāṇi nānākarmākṛtīni ca||28||</seg> yathāyogapramāṇāni-------------------------| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------teṣāmeṣaṇakarmaṇī| ubhe gaṇḍūpadamukhe-------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------------| ------------------------------srotobhyaḥ śalyahāriṇī||29||</seg> masūradalavaktre dve syātāmaṣṭanavāṅgule| ----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| śaṅkavaḥ ṣaṭ-------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| ------------ubhau teṣāṃ ṣoḍaśadvādaśāṅgulau||30||</seg> vyūhane'hiphāṇāvaktrau-----------------------------| ----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula">------------------------dvau daśadvādaśāṅgulau| cālane śarapuṅkhāsyau-----------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------------| ----------------------------------āhārye baḍiśākṛtī||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ| āṣṭāṅgulāyatastena mūḍhagarbhaṃ haret striyāḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">aśmaryāharaṇaṃ sarpaphāṇāvadvaktramagrataḥ| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| śarapuṅkhamukhaṃ dantapātanaṃ caturaṅgulam||33||</seg> kārpāsavihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane| ----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| pāyāvāsannadūrārthe dve daśadvādaśāṅgule||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">dve ṣaṭsaptāṅgule ghrāṇe, dve karṇe'ṣṭanavāṅule| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ sruvānanam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">śalākājāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre'gnau ca pṛthak trayam| yuñjyāt sthūlāṇudīrghāṇāṃ-----------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------------| ---------------------------------śalākāmantravardhmani||36||</seg> madhyordhvavṛttadaṇḍāṃ ca mūle cārdhendusannibhām| -----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------------| kolāsthidalatulyāsyā nāsārśorbudadāhakṛt||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakrame| kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">svaṃsvamuktāni yantrāṇi meḍhraśuddhyañjanādiṣu| -----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------------| anuyantrāṇyayaskāntarajjuvastrāśmamudgarāḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">vadhrāntrajihvābālāśca śākhānakhamukhadvijāḥ| kālaḥ pākaḥ karaḥ pādo bhayaṃ harṣaśca, tatkriyāḥ||40||</seg> upāyavitpravibhajedālocya nipuṇaṃ dhiyā||40.5||</ab>
          <ab type="mula">tānyeva yantrāṇāṃ karmāṇyāha ---- nirghātanonmathanapūraṇamārgaśuddhi- saṃvyūhanāharaṇabandhanapīḍanāni| ācūṣaṇonnamananāmanacālabhaṅga- vyāvartanarjukaraṇāni ca yantrakarma||41.5||</ab>
          <ab type="mula">vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca yasmāt| yantreṣvataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca| 42 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|25|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ah.1.26">
          <head>śastravidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ śastravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ṣaḍviṃśatiḥ sukarmārairghaṭitāni yathāvidhi| śastrāṇi romavāhīni bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">surūpāṇi sudhārāṇi sugrahāṇi ca kārayet| akarālāni sudhmātasutīkṣṇāvartite'yasi||2||</seg> <seg type="unit" n="3">samāhitamukhāgrāṇi nīlambhojacchavīni ca| nāmānugatarūpāṇi sadā sannihitāni ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">svonmanārdhacaturthaaṃśaphalānyekaikaśo'pi ca| prāyo dvitrāṇi, yuñjīta tāni sthānaviśeṣataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="1">(maṇḍalāgraṃ vṛddhipatramutpalādhyarddhadhārake| sarpaiṣaṇyau vetasākhyaṃ śarāryāsyatrikūrcake||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kuśāsyaṃ sāṭavadanamantarvakrārdhacandrake (kam)| vrīhimukhaṃ kuṭhārī ca śalākāṅguliśastrake||2||</seg> <seg type="unit" n="3">baḍiśaṃ karapatrākhyaṃ kartarī nakhaśastrakam| dantalekhanakaṃ sūcyaḥ kūrco nāma khrajāhvayam||3||</seg> ārā caturvidhākārā tathā syātkarṇavedhanī(nam)||3.5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti| lekhane chedane yojyaṃ pothakīśuṇḍikādiṣu||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane| ṛjvagramunnate śophe gambhīre ca tadanyathā||6||</seg> natāgraṃ pṛṣṭhato dīrghahrasvavaktraṃ yathāśrayam| -----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------------| utpalādhyardhadhārākhye bhedane chedane tathā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇārśaścchedane'rdhāṅgulaṃ phale| -----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------------| gateranveṣaṇe ślakṣṇā gaṇḍūpadamukhaiṣaṇī||8||</seg> bhedanārthe'parā sūcīmukhā mūlaniviṣṭakhā| -----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| vetasaṃ vyaghane------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------------| ---------------------------srāvye śarāryāsyatrikūrcake||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">kuśāṭāvadane srāvye hyaṅgulaṃ syāttayoḥ phalam| -----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------------| tadvadantarmukhaṃ tasya phalamadhyardhamaṅgulam||10||</seg> ardhacandrānanaṃ caitat----------------------------| -----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------tathādhyardhāṅgulaṃ phale| vrīhivaktraṃ prayojyaṃ ca tacchirodarayorvyadhe||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pṛthuḥ kuṭhārī godantasadṛśārdhāṅgulānanā| tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyasthāṃ sthitāṃ śirām||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">tāmrī śalākā dvimukhī mukhe kurubakākṛtiḥ| liṅganāśaṃ tayā vidhyet------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------| --------------------kuryādaṅguliśastrakam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam| yogato vṛddhipatreṇa maṇḍalāgreṇa vā samam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṃ galasrotorogacchedanabhedane||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">grahaṇe śuṇḍikārmāderbaḍiśaṃ sunatānanam| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| chede'stthnāṃ karapatraṃ tu kharadhāraṃ daśāṅgulam||16||</seg> vistāre dvyaṅgulaṃ sūkṣmadantaṃ sutsarubandhanam| ----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------| snāyusūtrakacacchede kartarī kartarīnibhā||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vaktrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅulam| sūkṣmaśalyoddhṛticchedamedapracchānalekhane||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">adhunā dantalekhanaśastramāha ---- ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ prabaddhākṛti caikataḥ| dantalekhanakaṃ tena śodhayedvantaśarkarām||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">adhunā sūcīśastramāha ---- vṛttā gūḍhadṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo'tra sīvane| māṃsalānāṃ pradeśānāṃ tryasrā tryaṅgulamāyatā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">alpamāṃsāsthisandhisthavraṇānāṃ dvyaṅgulāyatā| vrīhivaktrā dhanurvaktrā pakvāmāśayamarmasu||21||</seg> sā sārdhadvyaṅgulā-------------------------| ----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">adhunā kūrcaṃ lilakṣayiṣurāha ---- ------------------------sarvavṛttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrco vṛttaikapīṭhasthāḥ saptāṣṭau vā subandhanāḥ||22||</seg> sa yojyo nīlikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| ardhāṅgulamukhairvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ||23||</seg> pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk| ----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">----------------------------------------------| vyadhanaṃ karṇapālīnāṃ yūthikāmukulānanam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">ārā'rdhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tathordhvataḥ| caturasrā, tayā vidhyecchhophaṃ pakvāmasaṃśaye||25||</seg> karṇapālīṃ ca bahalāṃ-----------------------------| ----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------bahalāyaaśca śasyate| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā karṇavedhanī||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">jalaukaḥkṣāradahanakācopalanakhādayaḥ| alauhānyanuśastrāṇi, tānyevaṃ ca vikalpayet||27||</seg> aparāṇyapi yantrādīnvupayogaṃ ca yaugikam| ----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------| utpāṭyapāṭyasīvyaiṣyalekhyapracchhānakuṭṭanam||28||</seg> chhedyaṃ bhedyaṃ vyadho mantho graho dāhaśca tatkriyāḥ| ----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śastradośānaha ---- ----------------------------------------------| kuṇṭhakhaṇḍatanusthūlahrasvadīrghatvavakratāḥ||29||</seg> śastrāṇāṃ kharadhāratvamaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ| ----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">adhunā śastrāṇāṃ grahaṇavidhiṃ darśayati ---- ----------------------------------------------| chedabhedanalekhyārthaṃ śastraṃ vṛntaphalāntare||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgṛhṇīyātsusamāhitaḥ| visrāvaṇāni vṛntāgre tarjanyaṅguṣṭhakena ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">talapracchannavṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhimukhaṃ mukhe| mūleṣvāharaṇārthāni kriyāsaukaryato'param||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">śastrakośamācaṣṭate ---- syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣau mapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇārsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca śastrakośaḥ susañcayaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">sukumārabālānāmasravisrāvaṇārthaṃ jalaukaso yojayet ---- jalaukasastu sukhināṃ raktasrāvāya yojayet| ----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tāśca dwiprakārāḥ,- saviṣā nirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṃ sāpāyatvāttā eva tāvallakṣayati ---- ----------------------------------------------| duṣṭāmbumatsyabhekāhiśavakothamalodbhavāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">raktāḥ śvetā bhṛśaṃ kṛṣṇāścapalāḥ sthūlapicchhilāḥ| indrāyudhavicitrordhvarājayo romaśāśca tāḥ||36||</seg> saviṣā varjayet------------------------------| ----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------tābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramāḥ| viṣapittāsranutkāryaṃ tatra----------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------| ----------------------------śuddhāmbujāḥ punaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">nirviṣāḥ śaivalaśyāvā vṛttā nīlordhvarājayaḥ| kaṣāyapṛṣṭhāstanvaṅgyaḥ kiñcitpītodarāśca yāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tā apyasamyagvamanāt pratataṃ ca nipātanāt| sīdantīḥ salilaṃ prāpya raktamattā iti tyajet||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">athetarā niśākalkayukte'mbhasi pariplutāḥ| avantisome takre vā punaścāśvāsitā jale||40||</seg> <seg type="unit" n="41">lāgayeddṛtamṛtstanyaraktaśastranipātanaiḥ| pibantīrunnataskandhāśchādayenmṛduvāsasā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">sampṛktādduṣṭaśuddhāsrājjalaukā duṣṭaśoṇitam| ādatte prathamaṃ haṃsaḥ kṣīraṃ kṣīrodakādiva||42||</seg> <seg type="unit" n="1">(gulmārśovidradhīn kuṣṭhavātaraktagalāmayān| netrarugviṣavīsarpān śamayanti jalaukasaḥ| )||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">daṃśasya tode kaṇḍvāṃ vā mokṣayet------------------| -----------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">----------------------------------vāmayecca tām| paṭutailāktavadanāṃ ślakṣṇakaṇḍanarūṣitām||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">rakṣan raktamadādbhūyaḥ saptāhaṃ tā na pātayet| ----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">----------------------------------------------| pūrvavat paṭutā dārḍhyaṃ samyagvānte jalaukasām||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">klamo'tiyogānmṛtyurvā------------------------------| ------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------durvānte stabdhatā madaḥ| ------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------------| anyatrānyatra tāḥ sthāpyā ghaṭe mṛtsnāmbugarbhiṇi||45||</seg> lālādikothanāśārthaṃ, saviṣāḥ syustadanvayāt| ------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">------------------------------------------------------| aśuddhau srāvayeddaṃśān haridrāguḍamākṣikaiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">śatadhautājyapicavastato lepāśca śītalāḥ| ------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------------| duṣṭaraktāpagamanātsadyo rāgarujāṃ śamaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">aśuddhaṃ calitaṃ sthānātsthitaṃ raktaṃ vraṇāśaye| vyamlībhavetparyuṣitaṃ tasmāttatsrāvayetpunaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">yuñjyānnālābughaṭikā rakte pittena dūṣite| tāsāmanalasaṃyogāt--------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------------| ----------------------------yuñjyāttu kaphavāyunā||49||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphena duṣṭaṃ rudhiraṃ na śṛṅgeṇa vinirharet| skannatvāt--------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">------------------------------------------------------| --------------vātapittābhyāṃ duṣṭam śṛṅgeṇa nirharet||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">gātraṃ baddhopari dṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi tyajan pracchhānamācaret||51||</seg> <seg type="unit" n="52">adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna pade padamācaran||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pracchaanenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi śirāvyadhaiḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula">pracchhānaṃ piṇḍite vā syāt-----------------------------| ------------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------avagāḍhe jalaukasaḥ| ------------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------------| tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgam----------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------------| --------------------------------śiraiva vyāpake'sṛji||54||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātādidhāma vā śṛṅgajalaukolābubhiḥ kramāt| ------------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula">stratāsṛjaḥ pradehādyaiḥ śītaiḥ syādvāyukopataḥ|55| satodakaṇḍūḥ śophastaṃ sarpiṣoṣṇena secayet| 55 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastravi- dhirnāma ṣaṅviṃśo'dhyāyaḥ|26|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ah.1.27">
          <head>sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ sirāvyadhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">madhuraṃ lavaṇaṃ kiñcidaśītoṣṇamasaṃhatam| padmendragopahemāviśaśalohitalohitam||1||</seg> lohitaṃ prabhavaḥ śuddhaṃ, tanostenaiva ca sthitiḥ| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| tatpittaśleṣmalaiḥ prāyo dūṣyate------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-------------------------------------------------| ------------------------------------kurute tataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān| mukhanetraśirorogamadatṛḍlavaṇāsyatāḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlodgiraṇabhramān| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairūpakrāntāśca ye gadāḥ||4||</seg> samyaksādhyā na sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| teṣu srāvayituṃ raktamudriktaṃ vyadhayetsirām||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām| asnigdhāsveditātyarthasveditānilarogiṇām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām| atīsārodaracchardipāṇḍusarvāṅgaśophinām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">snehapīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu| nāyantritāṃ sirāṃ vidhyenna tiryaṅgāpyanutthitām||8||</seg> nātiśītoṣṇavātābhreṣvanyatrātyayikādgadāt| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| śironetravikāreṣu lalāṭyāṃ mokṣayetsirām||9||</seg> āpāṅgyāmupanāsyāṃ vā------------------------------| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------karṇarogeṣu karṇajām| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| nāsārogeṣu nāsāgre sthitām-----------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ------------------------------------nāsālalāṭayoḥ||10||</seg> pīnase------------------------------------------| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula">-----------------mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| jatrūrdhvagranthiṣu grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">uropāṅgalalāṭasthā unmāde-------------------| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------'pasmṛtau punaḥ| hanusandhau samaste vā śirāṃ bhrūmadhyagāminīm||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntare| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| tṛtīyakeṃ'sayormadhye--------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| ---------------------------skandhasyādhaścaturthake||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇito dvyaṅgule sthitāṃ| ---------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| śukrameḍhrāmaye meḍhre---------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| ----------------------------------ūrugāṃ galagaṇḍayoḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastādūrdhvaṃ vā caturaṅgule| -------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| indrabasteradho'pacyāṃ dvyaṅgule-------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-------------------------------------------------| ------------------------------------------caturaṅgule||15||</seg> ūrdhvaṃ gulphasya sakthyartau, tathā kroṣṭukaśīrṣake| -------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-------------------------------------------------| pādadāhe khuḍe harṣe vipādyāṃ vātakaṇṭake||16||</seg> cippe ca dvyaṅgule vidhyedupari kṣipramarmaṇaḥ| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| gṛdhrasyāmiva viśvācyām------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| -----------------------------yathoktānāmadarśane||17||</seg> marmahīne yathāsanne deśe'nyāṃ vyadhayet sirām| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------------| atha snigdhatanuḥ sajjasarvopakaraṇo balī||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṛtasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhojitaḥ| agnitāpātapasvinno jānūccāsanasaṃsthitaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mṛdupaṭṭāttakeśānto jānusthāpitakūrparaḥ| muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye gāḍhaṃ nipīḍayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dantaprapīḍanotkāsagaṇḍādhmānāni cācaret| pṛṣṭhato yantrayeccainaṃ vastramāveṣṭayannaraḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kandharāyāṃ parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm| eṣo'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ yantraṇe vidhiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">tato madhyamayā'ṅgulyā vaidyo'ṅguṣṭhavimuktayā| tāḍayet--------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| -----------utthitāṃ jñātvā sparśādvā'ṅguṣṭhapīḍanaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kuṭhāryā lakṣayenmadhye vāmahastagṛhītayā| phaloddeśe suniṣkampaṃ sirāṃ, tadvacca mokṣayet||24||</seg> tāḍayan pīḍayaṃścaināṃ-----------------------------| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------vidhyedvrīhimukhena tu| aṅguṣṭhenonnamayyāgre nāsikāmupanāsikām||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| yantrayetstanayorūrdhvaṃ grīvāśritasirāvyadhe||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">paṣāṇagarbhahastasya jānusthe prasṛte bhuje| kukṣerārabhya mṛdite vidhyedbaddhordhvapaṭṭake||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vidhyeddhastaśirāṃ bāhāvanākuñcitakūrpare| baddhvā sukhopaviṣṭasya muṣṭimaṅguṣṭhagārbhiṇam||28||</seg> ūrdhvaṃ vedhyapradeśācca paṭṭikāṃ caturaṅgule| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-------------------------------------------------| vidhyedālambamānasya bāhubhyāṃ pārśvayoḥ sirām||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">prahṛṣṭe mehane----------------------------| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula">-------------------jaṅghāsirāṃ jānunyakuñcite| -------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-------------------------------------------------| pāde tu susthite'dhastājjānusandhernipīḍite||30||</seg> <seg type="unit" n="31">gāḍhaṃ karābhyāmāgulphaṃ caraṇe tasya copari| dvitīye kuñcite kiñcidārūḍhe hastavattataḥ||31||</seg> baddhvā vidhyetsirām----------------------------| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------itthamanukteṣvapi kalpayet| teṣu teṣu pradeśeṣu tattadyantramupāyavit||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">māṃsale nikṣipeddeśe vrīhyāsyaṃ vrīhimātrakam| yavārdhamasthnāmupari sirāṃ vidhyan kuṭhārikām||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">samyagviddhā sraveddhārāṃ yantre mukte tu na sravet| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------------------------| alpakālaṃ vahatyalpaṃ, durviddhā tailacūrṇanaiḥ||34||</seg> saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-------------------------------------------------| bhīmūrcchāyantraśaithilyakuṇṭhaśastrātitṛptayaḥ||35||</seg> kṣāmatvavegitāsvedā raktasyāsrutihetavaḥ| -------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-------------------------------------------------| asamyagastre sravati vellavyoṣaniṣānataiḥ||36||</seg> sāgāradhūmalavaṇatailairdihyācchirāmukham| -------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-------------------------------------------------| samyakpravṛtte koṣṇena tailena lavaṇena ca||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā| -------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-------------------------------------------------| samyaksrutvā svayaṃ tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yantraṃ vimucya mūrcchāyāṃ vījite vyajanaiḥ punaḥ| srāvayenmūrcchati punastvaparedyustryahe'pi vā||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātācchyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vegasrāvyacchaphenilam| -------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-------------------------------------------------| pittāt pītāsitaṃ visramaskandyauṣṇyātsacandrikam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphāt snigdhamasṛkpāṇḍu tantumatpicchhilaṃ ghanam| -------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāt-----------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| -----------------------------tridoṣaṃ malināvilam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">aśuddhau balino'pyasraṃ na prasthātsrāvayetparam| atisrutau hi mṛtyuḥ syāddāruṇā vā calāmayāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatrābhyaṅgarasakṣīraraktapānāni bheṣajam| -------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-------------------------------------------------| srute rakte śanairyantramapanīya himāmbunā||43||</seg> prakṣālya tailaplotāktaṃ bandhanīyaṃ sirāmukham| -------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-------------------------------------------------| aśuddhaṃ srāvayedbhūyaḥ sāyamahnyapare'pi vā||44||</seg> snehopaskṛtadehasya pakṣādvā bhṛśadūṣitam| -------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-------------------------------------------------| kiñciddhi śeṣe duṣṭāsre naiva rogo'tivartate||45||</seg> saśeṣamapyato dhāryaṃ na cātisrutimācaret| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| harecchṛṅgādibhiḥ śeṣam------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| -----------------------------prasādamathavā nayet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śītopacārapittāsrakriyāśuddhiviśoṣaṇaiḥ| duṣṭaṃ raktamanudriktamevameva prasādayet||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">rakte tvatiṣṭhati kṣipraṃ stambhanīmācaretkriyām| -------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------------------| rodhrapriyaṅgupattaṅgamāṣayaṣṭyāhvagairikaiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mṛtkapālāñjanakṣau mamaṣīkṣīritvagaṅkuraiḥ| vicūrṇayedvraṇamukhaṃ padmakādihimaṃ pibet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tāmeva vā sirāṃ vidhyedvyadhāttasmādanantaram| sirāmukhaṃ vā tvaritaṃ dahettaptaśalākayā||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna yāvat| doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ prapannā stāvaddhitāhāravihārabhāk syāt||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛ gagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">prasannavarṇendriyamindriyārthā- nicchhantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ puṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti|53| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śirāvyadhavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ|27|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ah.1.28">
          <head>śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ śalyāharaṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañcadhā gatiḥ| -------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-------------------------------------------------| dhyāmaṃ śopharujāvantaṃ sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">abhyudgataṃ budbudhavatpiṭikopacitaṃ vraṇam| mṛdumāṃsaṃ ca jānīyādantaḥśalyaṃ samāsataḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">viśeṣāttvaggate śalye vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ| śopho bhavati-----------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| -------------māṃsasthe coṣaḥ śopho vivarddhate||3||</seg> pīḍanākṣamatā pākaḥ śalyamārgo na rohati| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------------------------------------------| peśyantaragate māṃsaprāptavacchvayathuṃ vinā||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">ākṣepaḥ snāyujālasya saṃrambhastambhavedanāḥ| snāyuge durharaṃ caitat----------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| -----------------------------sirādhmānaṃ sirāśrite||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">svakarmaguṇahāniḥ syātsrotasāṃ srotasi sthite| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| dhamanīsthe'nilo raktaṃ phenayuktamudīrayet||6||</seg> niryāti śabdavān syācca hṛllāsaḥ sāṅgavedanaḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| saṅgharṣo balavānasthisandhiprāpte'sthipūrṇatā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">naikarūpā rujo'sthisthe śophaḥ-----------------------| -------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------tadvacca sandhige| caiṣṭānivṛttiśca bhavet-----------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------------| -------------------------āṭopaḥ koṣṭhasaṃśrite||8||</seg> ānāho'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca vraṇānane| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| vidyānmarmagataṃ śalyaṃ marmaviddhopalakṣaṇaiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathāsvaṃ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayet| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ruhyate śuddhadehānāmanulomasthitaṃ tu tat||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣakopābhighātādikṣobhādbhūyo'pi bādhate| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| tvaṅnaṣṭe yatra tatra syurabhyaṅgasvedamardanaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rāgarugdāhasaṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate| āśu śuṣyati lepo vā tatsthānaṃ śalyavadvadet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsapraṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanācchlatatā gatam| kṣobhādrāgādibhiḥ śalyaṃ lakṣayet--------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| ------------------------------------tadvadeva ca||13||</seg> peśyasthisandhikoṣṭheṣu naṣṭam----------------| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------asthiṣu lakṣayet| asthnāmabhyañjanasvedabandhapīḍanamardanaiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">prasāraṇākuñcanataḥ sandhinaṣṭaṃ tathā'sthivat| naṣṭe snāyuśirāsrotodhamanīṣvasame pathi||15||</seg> <seg type="unit" n="16">aśvayuktaṃ rathaṃ khaṇḍacakramāropya rogiṇam| śīghraṃ nayettatastasya saṃrambhācchalyamādiśet||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">marmanaṣṭaṃ pṛthaṅnoktaṃ teṣāṃ māṃsādisaṃśrayāt| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| sāmānyena saśalyaṃ tu kṣobhiṇya kriyayā saruk||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vṛttaṃ pṛthu catuṣkoṇaṃ tripuṭaṃ ca samāsataḥ| adṛśyaśalyasaṃsthānaṃ vraṇākṛtyā vibhāvayet||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣāmāharaṇopāyau pratilomānulomakau| -----------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------| arvācīnaparācīne nirharettādviparyayāt||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">sukhāhāryaṃ yataśchittvā tatastiryaggataṃ haret| -------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------------------------------------| śalyaṃ na nirghātyamuraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam||20||</seg> pratilomamanuttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthumukhaṃ ca yat| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| naivāharedviśalyaghnaṃ naṣṭaṃ vā nirupadravam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">athāharetkaraprāpyaṃ kareṇaiva------------------| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">-----------------------------------itaratpunaḥ| dṛśyaṃ siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ| kaṅkabhṛṅāhvakuraraśarārīvāyasānanaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">sandaṃśābhyāṃ tvagādistham----------------------| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula">---------------------tālābhyāṃ suṣiraṃ haret| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| suṣirasthaṃ tu nalakaiḥ--------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| ------------------------śeṣaṃ śeṣairyathāyatham||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śastreṇa vā viśasyādau tato nirlohitaṃ vraṇam| kṛtvā ghṛtena saṃsvedya baddhā''cārikamādiśet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">sirāsnāyuvilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ trāsitasya himāmbunā||26||</seg> tataḥ sthānāntaraṃ prāptamāharettadyathāyatham| yathāmārgaṃ durākarṣam------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| -----------------------------anyato'pyevamāharet||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">asthidaṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| ityaśakye subalibhiḥ sugṛhītasya kiṅkaraiḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tathā'pyaśakye vāraṅgaṃ vakrīkṛtya dhanurjyayā| subaddhaṃ vaktrakaṭake badhnīyātsusamāhitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">susaṃyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayā'tha tam| tāḍayediti mūrdhānaṃ vegenonnamayan yathā||30||</seg> uddharecchalyam-----------------------------| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula">-------------------evaṃ vā śākhāyāṃ kalpayettaroḥ| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| baddhā durbalavāraṅgaṃ kuśābhiḥ śalyamāharet||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">śvayathugrastavāraṅgaṃ śophamutpīḍya yuktitaḥ| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">----------------------------------------------------| mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyottuṇḍitaṃ haret||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">taireva cānayenmārgamamārgottuṇḍitaṃ tu yat| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| mṛditvā karṇināṃ karṇaṃ nāḍyāsyena nigṛhya vā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">ayaskāntena niṣkarṇaṃ vivṛtāsyamṛjusthitam| ----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| pakvāśayagataṃ śalyaṃ virekeṇa vinirharet||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">duṣṭavātaviṣastanyaraktatoyādi cūṣaṇaiḥ| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| kaṇṭhasrotogate śalye sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet||35||</seg> bisenātte tataḥ śalye bisaṃ sūtraṃ samaṃ haret| ----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------------| nāḍyā'gnitāpitāṃ kṣiptvā śalākāmapsthirīkṛtām||36||</seg> ānayejjātuṣaṃ kaṇṭhāt----------------------------| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------jatudigdhāmajātuṣam| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| keśondukena pītena dravaiḥ kaṇṭakamākṣipet||37||</seg> sahasā sūtrabaddhena vamataḥ---------------------| ---------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------tena cetarat| ---------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------------| aśakyaṃ mukhanāsābhyāmāhartuṃ parato nudet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">appānaskandhaghātābhyāṃ grāsaśalyaṃ praveśayet| ---------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------------| sūkṣmākṣivraṇaśalyāni kṣaumavālajalairharet||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">apāṃ pūrṇaṃ vidhunuyādavākśirasamāyatam| vāmayeccāmukhaṃ bhasmarāśau vā nikhanennaram||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">karṇe'mbupūrṇe hastena mathitvā tailavāriṇī| kṣipedadhomukhaṃ karṇaṃ hanyādvā''cūṣayeta vā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kīṭe srotogate karṇaṃ pūrayellavaṇāmbunā| suktena vā sukhoṣṇena mṛte kledaharo vidhiḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">jātuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam| ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena vilīyate||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">mṛdveṇudāruśṛṅgāsthidantavālopalāni na| viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ cirādapi||44||</seg> pRayo nirbhujyate taddhi pacatyāśu palāsṛjī| ---------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------------| śalye māṃsāvagāḍhe cetsa deśo na vidahyate||45||</seg> <seg type="unit" n="46">tatastaṃ mardanasvedaśuddhikarṣaṇabṛṃhaṇaiḥ| tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ||46||</seg> pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇamedanaiḥ| ---------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------------| śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām||47||</seg> <seg type="unit" n="28">taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathā''haret| 47 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāhara- ṇavidhirnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ah.1.29">
          <head>śastrakarmavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ śastrakarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ pākācchvathupūrvakāt| tamevopacarettasmādrakṣan pākaṃ prayatnataḥ||1||</seg> suśītalepasekāsramokṣasaṃśodhanādibhiḥ| ------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">------------------------------------------------| śopho'lpo'lpoṣmaruksāmaḥsavarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pacyamāno vivarṇastu rāgī bastirivātataḥ| sphuṭatīva sanistodaḥ sāṅgamardavijṛmbhikaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">saṃrambhārucidāhoṣātṛḍjvarānidratānvitaḥ| styānaṃ viṣyandayatyājyaṃ vraṇavatsparśanāsahaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pakve'lpavegatā glāniḥ pāṇḍutā valisambhavaḥ| nāmo'nteṣūnnatirmadhye kaṇḍūśophādimārdavam||5||</seg> spṛṣṭe pūyasya sañcāro bhavedbastāvivāmbhasaḥ| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------| śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ pittācchophaḥ kaphodayāt||6||</seg> rogo raktācca pākaḥ syādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ| ------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">------------------------------------------------| pāke'tivṛtte suṣirastanutvagdoṣabhakṣitaḥ||7||</seg> valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ| ------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">------------------------------------------------| kaphajeṣu tu śopheṣu gambhīraṃ pākametyasṛk||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pakvaliṅgaṃ tato'spaṣṭaṃ yatra syācchhītaśophatā| tvaksāvarṇyaṃ rujo'lpatvaṃ ghanasparśatvamaśmavat||9||</seg> raktapākamiti brūyāttaṃ prājño muktasaṃśayaḥ| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| alpasattve'bale bāle pākādvā'tyarthamuddhate||10||</seg> dāraṇaṃ marmasandhyādisthite cānyatra pāṭanam| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------| āmacchede sirāsnāyuvyāpado'sṛgatisrutiḥ||11||</seg> rūjo'tivṛddhirdaraṇaṃ visarpo vā kṣatodbhavaḥ| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| tiṣṭhannantaḥ punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasṛgāmiṣam||12||</seg> vivṛddho dahati kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------------------------| yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupekṣate||13||</seg> śvapacāviva vijñeyau tāvaniścitakāriṇau| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pānapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanākṣamaḥ| na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">anyatra mūḍhagarbhāśmamukharogodarāturāt| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| athāhṛtopakaraṇaṃ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sammukho yantrayitvā''śu nyasyenmarmādi varjayan| anulomaṃ suniśitaṃ śastramāpūyadarśanāt||17||</seg> sakṛdevāharettacca------------------------------| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------pāke tu sumahatyapi| pāṭayet dvyaṅgulaṃ samyadvyaṅgulatryaṅgulāntaram||18||</seg> <seg type="unit" n="19">eṣitvā samyageṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam| aṅgulīnālavālairvā yathādeśaṃ yathāśayam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">yato gatāṃ gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṃ kuryātsuvibhaktaṃ nirāśayam||20||</seg> āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā doṣo na tiṣṭhati| ------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------| śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ śastramasvedavepathū||21||</seg> asammohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate| ------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">------------------------------------------------| tiryakchindyāllalāṭābhrūdantaveṣṭakajatruṇi||22||</seg> kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------| anyatra chedanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śastre'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiśca rogiṇam| āśvāsya parito'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṃ tataḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣālayitvā kaṣāyeṇa plotenāmbho'panīya ca| guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dhūpayetpaṭuṣaḍgranthānimbapatrairghṛtaplutaiḥ| tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṃ bheṣajena ca||26||</seg> <seg type="unit" n="27">digdhāṃ vartiṃ tato dadyāttairevācchhādayecca tāṃ| ghṛtāktaiḥ saktubhiścordhvaṃ ghanāṃ kavalikāṃ tataḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭena susamāhitam| pārśve savye'pasavye vā nādhastānnaiva copari||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śucisūkṣmadṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikeśikāḥ| dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā nirvalīkā vraṇe hitāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">kurvītānantaraṃ tasya rakṣāṃ rakṣoniṣiddhaye| baliṃ copaharettebhyaḥ---------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| ------------------------sadā mūrdhnā ca dhārayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm| vacāṃ chhatrāmaticchhatrāṃ dūrvāṃ siddhārthakānapi||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">tataḥ snehadinehoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| divāsvapno vraṇe kaṇḍūrāgarukśophapūyakṛt||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalitasrute| śukre vyavāyajān doṣānasaṃsarge'pyavāpnuyāt||33||</seg> <seg type="unit" n="1">(vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt)||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">bhojanaṃ ca yathāsātmyaṃ yavagodhūmaṣaṣṭikāḥ| masūramudgatuvarījīvantīsuniṣaṇṇakāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">bālamūlakavārtākataṇḍulīyakavāstukam| kāravellakakarkoṭapaṭolakaṭukāphalam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ taptahimaṃ jalam| jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇodakottaram||36||</seg> bhuñjāno jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">------------------------------------------------| aśitaṃ mātrayā kāle pathyaṃ yāti jarāṃ sukham||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ajīrṇāttvanilādīnāṃ vibhramo balavān bhavet| tataḥ śopharujāpākadāhānāhānavāpnuyāt||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">navaṃ dhānyaṃ tilān māṣān madyaṃ māṃsamajāṅgalam| kṣīrekṣuvikṛtīramlaṃ lavaṇaṃ kaṭukaṃ tyajet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">yaccānyadapi viṣṭambhi vidāhi guru śītalam| vargo'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśu vyāpādayedvraṇam| ------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------------------------------------| vālośīraiśca vījyeta na cainaṃ parighaṭṭayet||41||</seg> <seg type="unit" n="42">na tudenna ca kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet| snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ śruṇvanmanaḥpriyāḥ||42||</seg> āśāvān vyādhimokṣāyā kṣipraṃ vraṇamapohati| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| tṛtīye'hni punaḥ kuryādvraṇakarma ca pūrvavat||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prakṣālanādi, divase dvitīye nācarettathā| tīvravyatho vigrathitaścirātsaṃrohati vraṇaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhāṃ rūkṣāṃ ślathāṃ gāḍhāṃ durnyastāṃ ca vikeśikām| vraṇe na dadyātkalkaṃ vā----------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------| ------------------------snehātkledo vivarddhate||45||</seg> <seg type="unit" n="46">māṃsacchhedo'tirugraukṣyādvaraṇaṃ śoṇitāgamaḥ| ślathātigāḍhadurnyāsairvraṇavartmāvagharṣaṇam||46||</seg> gh|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">sapūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ viśodhayecchīghraṃ sthitā hyantarvikeśikā||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret| bhojanairupanāhaiśca nātivraṇavirodhibhiḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sadyaḥ sadyovraṇān sīvyedvivṛtānabhighātajān| medojāllikhitān granthīn hrasvāḥ pālīśca karṇayoḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śirokṣikūṭanāsauṣṭhagaṇḍakarṇorubāhuṣu| grīvālalāṭamuṣkasphiṅmeḍhrapāyūdarādiṣu||50||</seg> gambhīreṣu pradeśeṣu māṃsaleṣvacaleṣu ca| ------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">------------------------------------------------| na tu vaṅkṣaṇakakṣādāvalpamāṃse cale vraṇān||51||</seg> vāyunirvāhiṇāḥ śalyagarbhān kṣāraviṣāgnijān| ------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------------------------------------| sīvyeccalāsthiśuṣkāsratṛṇaromāpanīya tu||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pralambi māṃsaṃ vicchinnaṃ niveśya svaniveśane| sandhyasthi ca sthite rakte snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ||53||</seg> sīvyenna dūre nāsanne gṛhṇannālpaṃ na vā bahu| ------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------| sāntvayitvā tataścārtaṃ vraṇe madhughṛtadrutaiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">añjanakṣau majamaṣīphalinīśallakīphalaiḥ| sarodhramadhukairdigdhe yuñjyādbandhādi pūrvavat||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">vraṇe niḥśoṇitauṣṭho yaḥ kiñcidevāvalikhya tam| sañjātarudhiraṃ sīvyetsandhānaṃ hyasya śoṇitam||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca| āvikājinakauśeyamuṣṇam, kṣau maṃ tu śītalam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">śītoṣṇam tūlasantānakārpāsasnāyuvalkajam| tāmrāyastrapusīsāni vraṇe medaḥkaphādhike||58||</seg> bhaṅge ca yuñjyātphalakaṃ carmavalkakuśādi ca| ------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">svanāmānugatākārā bandhāstu daśa pañca ca||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kośasvastikamuttolīcīnadāmānuvellitam| khaṭvāvibandhasthagikāvitānotsaṅgatoṣphaṇāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="1">yamakaṃ maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgī ceti yojayet| (vidadhyātteṣu teṣveva kośamaṅguliparvasu| svastikaṃ karṇakakṣādistaneṣūktaṃ ca sandhiṣu||1||</seg> <seg type="unit" n="2">muttolīṃ meḍhragrīvādau yuñjyāccīnamapāṅgayoḥ| sambādhe'ṅe tathā dāma, śākhāsvevānuvellitam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">khaṭṭāṃ gaṇḍe hanau śaṅkhe, vibandhaṃ pṛṣṭhakodare| aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre sthagikāmantravṛddhiṣu||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vitānaṃ pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet| vilambini tathotsaṅgaṃ, nāsauṣṭhacibukādiṣu||4||</seg> <seg type="unit" n="5">goṣphaṇaṃ sandhiṣu tathā, yamakaṃ yamike vraṇe| vṛtte'ṅghe maṇḍalākhyaṃ, ca pañcāṅgī cordhvajatruṣu||5||</seg> <seg type="unit" n="61">) yo yatra suniviṣṭaḥ syāttaṃ teṣāṃ tatre buddhimān||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">badhnīyādgāḍhamūrusphikkakṣāvaṅkṣaṇamūrdhasu| śākhāvadanakarṇāraḥpṛṣṭhapārśvagalodare||62||</seg> <seg type="unit" n="63">samaṃ mehanamuṣke ca, netre sandhiṣu ca ślatham| badhnīyācchhithilasthāne vātaśleṣmodbhave samam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">gāḍhameva samasthāne, bhṛśaṃ gāḍhaṃ tadāśaye| śīte vasante'pi ca tau mokṣaṇīyau tryahātryahāt||64||</seg> <seg type="unit" n="65">pittaraktotthayorbandho gāḍhasthāne samo mataḥ| samasthāne ślatho, naiva śithilasyāśaye tathā||65||</seg> sāyaṃprātastayormokṣo grīṣme śaradi ceṣyate| ------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">------------------------------------------------| abaddho daṃśamaśakaśītavātādipīḍitaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">duṣṭibhavecciraṃ cātra na tiṣṭhetsnehabheṣajam| kṛcchhreṇa śuddhiṃ rūḍhiṃ vā yāti rūḍho vivarṇatām||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">baddhastu cūrṇito bhagno viślaṣṭaḥ pāṭito'pi vā| chhinnasnāyusiro'pyāśu sukhaṃ saṃrohati vraṇaḥ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">utthānaśayanādyāsu sarvehāsu na pīḍyate| udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino'tiruk||69||</seg> samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati| ------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">------------------------------------------------| sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām||70||</seg> <seg type="unit" n="71">pracchhādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca| ajīrṇataruṇācchhidraiḥ samantātsuniveśitaiḥ||71||</seg> dhautairakarkaśaiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ| ------------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">------------------------------------------------| kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ piṭikāmadhumehinām||72||</seg> <seg type="unit" n="73">karṇikāśconduruviṣe kṣāradagdhā viṣānvitāḥ| bandhanīyā na māṃspāke gudapāke ca dāruṇe||73||</seg> śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ| ------------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">------------------------------------------------| arakṣayā vraṇe yasmin makṣikā nikṣipetkṛmīn||74||</seg> <seg type="unit" n="75">te bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān| surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe||75||</seg> <seg type="unit" n="76">saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ| gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā hitaḥ||76||</seg> pracchhādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ tānāśu nirharet| ------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">------------------------------------------------| na cainaṃ tvaramāṇo'ntaḥ sadoṣamuparohayet||77||</seg> so'lpenāpyapacāreṇa bhūyo vikurute yataḥ| ------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">------------------------------------------------| rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet||78||</seg> <seg type="unit" n="79">harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvadāsthairyasambhavāt| ādareṇānuvartyo'yaṃ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula">utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādibalānusārī| taistairupāyaiḥ prayataścikitse dālocayan vistaramuttaroktam|80| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrakarmavidhirnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ah.1.30">
          <head>kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ kṣārāgnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat| chhedyabhedyādikarmāṇi kurute viṣameṣvapi||1||</seg> <seg type="unit" n="2">duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhimayātsu ca| atikṛcchhreṣu rogeṣu yacca pāne'pi yujyate||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā kṣārasya peyalepaviṣayavibhāgaṃ darśayati- sa peyo'rśognisādāśmagulmodaragarādiṣu| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| yojyaḥ sākṣānmaṣaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu||3||</seg> bhagandarārbudagranthiduṣṭanāḍīvraṇādiṣu| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| na tūbhayo'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale'bale||4||</seg> <seg type="unit" n="5">jvare'tisāre hanmūrdharoge pāṇḍvāmaye'rucau| timire kṛtasaṃśudddhau śvayathau sarvagātrage||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhīrugarbhiṇyṛtumatīprodvṛttaphalayoniṣu| ajīrṇe'nne śiśau vṛddhe dhamanīsandhimarmasu||6||</seg> <seg type="unit" n="7">taruṇāsthisirāsnāyusevanīgalanābhiṣu| deśe'lpamāṃse vṛṣaṇameḍhrasrotonakhāntare||7||</seg> vartmarogādṛte'kṣṇośca śītavarṣoṣṇadurdine| ------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">adhunā kṣārakriyāmāha---- ----------------------------------------------| kālamuṣkakaśamyākakadalīpāribhadrakān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">aśvakarṇamahāvṛkṣapalāśāsphotavṛkṣakān| indravṛkṣārkapūtīkanaktamālāśvamārakān||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kākajaṅghāmapāmārgamagnimanthāgnitilvakān| sārdrān samūlaśākhādīn khaṇḍaśaḥ patikalpitān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kośātakīścatasraśca śūkaṃ nālaṃ yavasya ca| nivāte nicayīkṛtya pṛthak tāni śilātale||11||</seg> <seg type="unit" n="12">prakṣipya muṣkakacaye sudhāśmāni ca dīpayet| tatastilānāṃ kutalairdagdhvā'gnau vigate pṛthak||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ tvitarabhasmanaḥ| muṣkakottaramādāya pratyekaṃ jalamūtrayoḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">gālayedardhabhāreṇa mahatā vāsasā ca tat| yāvatpicchhilaraktācchhastīkṣṇo jātastadā ca tam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">gṛhītvā kṣāraniṣyandaṃ pacellauhyāṃ vighaṭṭayan| pacyamāne tatastasmiṃstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śuktīḥ kṣīrapakaṃ śaṅkhānābhīścāyasabhājane| kṛtvā'gnivarṇānbahuśaḥ kṣārotthe kuḍavonmite||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet| ślakṣṇaṃ śakṛddṛkṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca| paritaḥ sutarāṃ cāto darvyā tamavaghaṭṭayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sabāṣpaiśca yadottiṣṭhedbudbudairlehavaddhanaḥ| avatārya tadā śīto yavarāśāvayomaye||19||</seg> sthāpyo'yaṃ madhyamaḥ kṣāro--------------------| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------na tu piṣṭvā kṣipenmṛdau| nirvāpyāpanayettīkṣṇe pūrvavat prativāpanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">tathā lāṅgalikādanticitrakātiviṣāvacāḥ| svarjikākanakakṣīrihiṅgupūtīkapallavāḥ||21||</seg> tālapatrī biḍaṃ ceti, saptarātrātparaṃ tu saḥ| yojyaḥ-----------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti kṣāratraividhyamuktvā tadviṣayaṃ nirdidikṣurāha- --------------------------------------------------------| tīkṣṇo'nilaśleṣmamedojeṣvarbudādiṣu||22||</seg> <seg type="unit" n="23">madhyeṣveṣveva madhyo'nyaḥ pittāsragudajanmasu| balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu punarāvapet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">adhunā kṣāraguṇānāha---- nātitīkṣṇamṛduḥ ślakṣṇaḥ picchhilaḥ śīghragaḥ sitaḥ| śikharī sukhanirvāpyo na viṣyandī na cātiruk||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kṣāro daśaguṇaḥ śastratejasorapi karmakṛt| ācūṣanniva saṃrambhādgātramāpīḍayanniva||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sarvato'nusaran doṣānunmūlayati mūlataḥ| karma kṛtvā gatarujaḥ svayamevopaśāmyati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kṣārasādhye gade chhinne likhite srāvite'thavā| kṣāraṃ śalākayā dattvā plotaprāvṛtadehayā||27||</seg> mātrāśatamupekṣeta------------------------| --------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------tatrārśaḥsvāvṛtānanam| hastena yantraṃ kurvīta--------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------------------| --------------------------------vartmarogeṣu vartmanī||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nirbhujya picunā''cchhādya kṛṣṇabhāgaṃ vinikṣipet| padmapatratanuḥ kṣāralepo, ghrāṇārbudeṣu ca||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">pratyādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgranāsikām| mātrā vidhāryaḥ pañcāśat----------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">--------------------------------------------------| -----------------------------tadvadarśasi karṇaje||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kṣāraṃ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca| sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ tatpayomastukāñjikaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">nirvāpayettataḥ sājyaiḥ svāduśītaiḥ pradehayet| abhiṣyandīni bhojyāni kledanāya ca||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">yadi ca sthiramūlatvātkṣāradagdhaṃ na śīryate| dhānyāmlabījayaṣṭyāhvatilairālepayettataḥ||33||</seg> tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ| --------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| pakvajambvasitaṃ sannaṃ samyagdagdham----------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------| -------------------------------------viparyaye||34||</seg> tāmratātodakaṇḍvādyairdurdagdham--------------| --------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------taṃ punardahet| --------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">--------------------------------------------------| atidagdhe sravedraktaṃ mūrcchhādāhajvarādayaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">gude viśeṣādviṇmūtrasaṃrodho'tipravartanam| puṃstvopaghāto mṛtyurvā gudasya śātanāddhruvam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">nāsāyāṃ nāsikāvaṃśadaraṇākuñcanodbhāvaḥ| bhavecca viṣayājñānam--------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------| --------------------tadvacchrotrādikeṣvapi||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">viśeṣādatra seko'mlairlepo madhu ghṛtaṃ tilāḥ| vātapittaharā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā||38||</seg> <seg type="unit" n="39">amlo hi śītaḥ sparśena kṣārastenopasaṃhitaḥ| yātyāśu svādutāṃ tasmādamlairnirvāpayettarām||39||</seg> <seg type="unit" n="1">(viṣagniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavedalpamatiprayuktaḥ| sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādicireṇa ghorān)||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">agniḥ kṣārādapi śreṣṭhastaddagdhānāmasambhavāt| bheṣajakṣāraśastraiśca na siddhānāṃ prasādhanāt||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu sa yujyate| ----------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">----------------------------------------------| maṣāṅgaglānimūrdhārtimanthakīlatilādiṣu||41||</seg> tvagdāho vartigodantasūryakāntaśarādibhiḥ| ----------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">----------------------------------------------| arśobhagandaragranthināḍīduṣṭavraṇādiṣu||42||</seg> māṃsadāho madhusnehajāmbavauṣṭhaguḍādibhiḥ| ----------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">----------------------------------------------| śliṣṭavartmanyasṛksrāvanīlyasamyagvyadhādiṣu||43||</seg> sirādidāhastaireva------------------------------| ----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------na dahetkṣāravāritān| antaḥśalyāsṛjo bhinnakoṣṭhān bhūrivraṇāturān||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ snigdhaśītaiḥ pradehayet| ----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------| tasya liṅgaṃ sthite rakte śabdavallasikānvitam||45||</seg> pakvatālakapotābhaṃ surohaṃ nātivedanam| ----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">----------------------------------------------| pramādadagdhavatsarvaṃ durdagdhātyarthadagdhayoḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">caturdhā tattu tucchhena saha-----------------| ----------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------tuchhasya lakṣaṇam| tvagvivarṇāṣyate'tyarthaṃ na ca sphoṭasamudbhavaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">sasphoṭadāhatīvroṣaṃ durdagdham-----------------| ----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------atidāhataḥ| māṃsalambanasaṅkocadāhadhūpanavedanāḥ||48||</seg> sirādināśastṛṇmūrcchhāvraṇagāmbhīryamṛtyavaḥ| ----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">----------------------------------------------| tucchhasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam||49||</seg> styāne'stre vedanā'tyarthaṃ vilīne mandatā rujaḥ| ----------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">----------------------------------------------| durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca yuñjyādādau tato himam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">samyagdagdhe tavakṣīriplakṣacandanagairikaiḥ| limpetsājyāmṛtairūrdhvaṃ pittavidradhivatkriyā||51||</seg></ab>
          <ab type="mula">atidagdhe drutaṃ kuryātsarvaṃ pittavisarpavat| ----------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">----------------------------------------------| snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet||52||</seg> <seg type="unit" n="1">(śastrakṣārāgnayo yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham| apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet)||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">samāpyate sthānamidaṃ hṛdayasya rahasyavat| atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ|53| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārāgnikarma- vidhirnāma triṃśattamo'dhyāyaḥ|30|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="2" xml:id="ah.2">
        <head>Śārīrasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.2.1">
          <head>garbhāvakrāntiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto garbhāvakrānti śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śuddhe śukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate yuktivaśādagnirivāraṇau||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tadevaṃ garbhasya sampattimabhidhāya yathā tasya kukṣau vṛddhiḥ syāttathā vakti----bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ satvānugaiśca saḥ| mātuścāhārarasajaiḥ kramātkukṣau vivarddhate||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">nanu, satvaḥ kukṣau praviṣṭo garbhasya varddhane heturuktaḥ, na cāsya praveśa upalabhyate, ityāha---- tejo yathā'rkaraśmīnāṃ sphaṭikena tiraskṛtam| nendhanaṃ dṛśyate gacchatsatvo garbhāśayaṃ tathā||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nanu, satvo bhūtānuga ekarūpa eva| tatkathamanekajātyākṛtyā naraturagoragagajagavayādimatyā''liṅgitaḥ sampadyate ? ityasmin paryanuyoga idamāha ---- kāraṇānuvidhāyitvātkāryāṇāṃ tatsvabhāvatā| nānāyonyākṛtīḥ satvo dhatte'to drutalohavat||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">tathā ---- ata eva ca śukrasya bāhulyājjāyate pumān| raktasya strī, tayoḥ sāmye klībaḥ- ----------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sāmprataṃ yathā'nekagarbhatvaṃ tulyakālaṃ syāttathā pratipādayitumāha---- śukrārtave punaḥ||5||</seg> vāyunā bahuśo bhinne yathāsvaṃ bahvapatyatā| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nanu, kathaṃ viyonayo vikṛtākārāśca garbhāḥ syuḥ ? ---- viyonivikṛtākārā jāyante vikṛtairmalaiḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">māsi māsi rajaḥ strīṇāṃ rasajaṃ stravati tryaham| vatsarādvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pūrṇaṣoḍaśavarṣā strī pūrṇaviṃśena saṅgatā| śuddhe garbhāśaye mārge rakte śukre'nile hṛdi||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vīryavantaṃ sutaṃ sūte tato nyūnābdayoḥ punaḥ| rogyalpāyuradhanyo vā garbho bhavati naiva vā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">nanu, dampatyoḥ śukrārtavasaṃyoge'pi sati kvacidgarbhasambhūtirna dṛśyate| tatkathametat ? ityāśaṅkyedamāha ---- vātādikuṇapagranthipūyakṣīṇamalāhvayam| bījāsamarthaṃ retosram------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------| ----------------------svaliṅgairdoṣajaṃ vadet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">raktena kuṇapaṃ, śleṣmavātābhyāṃ granthisannibham| pūyābhaṃ raktapittābhyāṃ, kṣīṇaṃ mārutapittataḥ||11||</seg> kṛcchrāṇyetānyasādhyaṃ tu tridoṣaṃ mūtraviṭprabham| ----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula">idānīmupakramamāha---- ------------------------------------------| kuryādvātādibhirduṣṭe svauṣadham---------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">idānīṃ kuṇapacikitsāmāha---- ----------------------------------------------| ----------------------------------kuṇape punaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam| pāyayetsarpirathavā vipakvamasanādibhiḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">sāmprataṃ granthisaṃjñe retasyupakramaṃ brūte---- palāśabhasmāśmabhidā granthyābhe---------------------| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------pūyaretasi| paruṣakavaṭādibhyām--------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------| ------------------------kṣīṇe śukrakarī kriyā||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">saṃśuddho viṭprabhe sarpirhiṅgusevyādi(gni)sādhitam| pibet-----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vātadyārtaveṣu "svauṣadhaṃ kuryāt" (ślo.12) ityuktam| kuṇapagranthyadyārtaveṣu viśeṣeṇa cikitsāṃ vakṣyati ---- --------------------------------------------------| ---------granthyārtave pāṭhāvyoṣavṛkṣakajaṃ jalam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">peyaṃ kuṇapapūyāstre candanaṃ vakṣyate tu yat| guhyaroge ca tatsarvaṃ kāryaṃ sottarabastikam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">bījāsamarthaṃ retostramabhidhāya sāmprataṃ śuddhaṃ yacchukrārtavaṃ bījasamarthaṃ tallakṣāṇārthamāha---- śukraṃ śuklaṃ guru snigdhaṃ madhuraṃ bahalaṃ bahu| ghṛtamākṣikatailābhaṃ sadgarbhāya ārtavaṃ punaḥ||17||</seg> lākṣārasaśaśāstrābhaṃ dhautaṃ yacca virajyate| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śuddhaśukrārtavalakṣaṇamuktvā, idānīṃ garbhasambhavātpūrvamiti kartavyatāmāha---- -------------------------------------------------------| śuddhaśukrārtavaṃ svasthaṃ saṃraktaṃ mithunaṃ mithaḥ||18||</seg> snehaiḥ puṃsavanaiḥ snigdhaṃ śuddhaṃ śīlitabastikam| -----------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------------| naraṃ viśeṣātkṣīrājyairmadhurauṣadhasaṃskṛtaiḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">nārīṃ tailena māṣaiśca pittalaiḥ samupācaret| -------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ūrvoktasakalasāmagrīyuktādapi mithunādviśiṣṭakālamantareṇa garbhasyāsambhava iti strīmadhikṛtya tadgarbhagrahaṇayogyaṃ kālaṃ darśayitumāha---- ----------------------------------------------------| kṣāmaprasannavadanāṃ sphuracchroṇipayodharām||20||</seg> svastākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam| -------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">"sarvaṃ ca hetumadbrūyāt" ityāgamaḥ, ata āha---- ----------------------------------------------------| padmaṃ saṅkocamāyāti dine'tīte yathā, tathā||21||</seg> ṛtāvatīte yoniḥ, sā śukraṃ nātaḥ pratīcchati| -------------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vivṛtāvivṛtamukhatvaṃ hi yonergarbhagrahaṇāgrahaṇahetuḥ| tacca vāyoḥ kriyāvataḥ kālasahāyasyāyattamityāha ---- -------------------------------------------------------| māsenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyāmṛtau punaḥ||22||</seg> īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet| -------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śuddhaṃ ca raktaṃ puṣpasaṃjñam, garbhākhyasya phalasya bhaviṣyato'bhivyañjakatvāt| ata evāha---- ----------------------------------------------------| tataḥ puṣpekṣaṇādeva kalyāṇadhyāyinī tryaham||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mṛjālaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī| kṣaireyaṃ yāvakaṃ stokaṃ koṣṭhaśodhanakarṣaṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">parṇe śarāve haste vā bhuñjīta brahmacāriṇī| caturthe'hni tataḥ snātā śuklamālyāmbarā śuciḥ||25||</seg> icchantī bhartṛsadṛśaṃ putraṃ paśyetpuraḥ patim| -------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatkiṃ tryahameva ṛtuḥ, atraiva puṣpadarśanāt| athottarakālamapi ? ityāśaṅkyāha---- -------------------------------------------------| ṛtustu dvādaśa niśāḥ pūrvāstisro'tra ninditāḥ||26||</seg> ekādaśī ca, yugmāsu syātputro'nyāsu kanyakā| ----------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------------| upādhyāyo'tha putrīyaṃ kurvīta vidhivadvidhim||27||</seg> namaskāraparāyāstu śūdrāyā mantravarjitam| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| avandhya evaṃ saṃyogaḥ syādapatyaṃ ca kāmataḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">ata evāha---- santo hyāhurapatyārthaṃ dampatyoḥ saṅgatiṃ rahaḥ| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">na cāpatyamātrāyetyāha ---- -------------------------------------------------| durapatyaṃ kulāṅgāro gotre jātaṃ mahatyapi||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">icchetāṃ yādṛśaṃ putraṃ tadrūpacaritāṃśca tau| cintayetāṃ janapadāṃstadācāraparicchadau||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">karmānte ca pumān sarpiḥkṣīraśālyodanāśitaḥ| prāgdakṣiṇena pādena śayayāṃ mauhūrtikājñayā||31||</seg> <seg type="unit" n="32">ārohet strī tu vāmena tasya dakṣiṇapārśvataḥ| tailamāṣottarāhārā tatra mantraṃ prayojayet||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tadeva mantramaaha.... aum āhirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvāṃ dadhātu vidhātā tvāṃ dadhātu brahmavarcasā bhaveti| brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥ somaḥ sūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadatu me sutam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">sāntvayitvā tato'nyonyaṃ saṃviśetāṃ mudānvitau| uttānā tanmanā yoṣittiṣṭhedaṅgaiḥ susaṃsthitaiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">kimevaṃsati bhavati ? ityāha---- tathā hi bījaṃ gṛhṇāti doṣaiḥ svasthānamāsthitaiḥ| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| liṅgaṃ tu sadyogarbhāyā yonyā bījasya saṅgrahaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tṛptirgurutvaṃ sphuraṇaṃ śukrāsrānanubandhanam| hṛdayaspandanaṃ tandrā tRḍglānirlomaharṣaṇam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">idānīṃ garbhasyāvasthāḥ pradarśayitumāha---- avyaktaḥ prathame māsi saptāhātkalalībhavet| garbhaḥ puṃsavanānyatra pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">nanu, "śuddheśukrārtave satvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate"(ślo.1) ityuktam| tatra yadi prākkṛtena karmaṇā strīgarbhaḥ kukṣimākṣiptastadā puruṣaprayatne satyapi puṃgarbhaḥ kartuṃ na śakyate| tasmātpuṃsavanamanarthakamevetyāśaṅkyāha---- balī puruṣakāro hi daivamapyativartate| ----------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunā puṃsavanādiprayogamāha ---- ----------------------------------------------------| puṣye puruṣakaṃ haimaṃ rājataṃ vā'thavā''yasam||38||</seg> kṛtvā'gnivarṇaṃ nirvāpya kṣīre tasyañjaliṃ pibet| ----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">----------------------------------------------------| gauradaṇḍamapāmārgaṃ jīvakarṣabhasairyakān||39||</seg> pibetpuṣye jale piṣṭānekadvitrisamastaśaḥ| ----------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">----------------------------------------------------| kṣīreṇa śvetabṛhatīmūlaṃ nāsāpuṭe svayam||40||</seg> putrārthaṃ dakṣiṇe siñcedvāme duhitṛvāñchayā| ----------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">----------------------------------------------------| payasā lakṣmaṇāmūlaṃ putrotpādasthitipradam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">nāsayā''syena vā pītaṃ vaṭaśuṅgāṣṭakaṃ tathā| oṣadhīrjīvanīyāśca bāhyāntarupayojayet||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">upacāraḥ priyahitairbhartrā bhṛtyaiśca garbhadhṛk| navanītaghṛtakṣīraiḥ sadā caināmupācaret||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">ativyavāyamāyāsaṃ bhāraṃ prāvaraṇaṃ guru| akālajāgarasvapnaṃ kaṭhinotkaṭakāsanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śokakrodhabhayodvegavegaśraddhāvidhāraṇam| upavāsādhvatīkṣṇoṣṇaguruviṣṭambhibhojanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">raktaṃ nivasanaṃ śvabhrakūpekṣāṃ madyamāmiṣam| uttānaśayanaṃ yacca striyo necchanti tattyajet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tathā raktastrutiṃ śuddhiṃ bastimāmāsato'ṣṭamāt| ebhirgarbhaḥ stravedāmaḥ kukṣau śuṣyenmriyeta vā||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vātalaiśca bhavedgarbhaḥ kubjāndhajaḍavāmanaḥ| pittalaiḥ khalatiḥ piṅgaḥ śvitrī pāṇḍuḥ kaphātmabhiḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">vyādhīṃścāsyā mṛdusukhairatīkṣṇairauṣadhairjayet| ----------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">prathame māsyavyaktaliṅgaḥ kalalāvastho garbho bhavet| dvitīye tu māsi garbhaḥ kīdṛśaḥ syāt ? ityāha---- -----------------------------------------------------| dvitīye māsi kalalāddhanaḥ peśyathavā'rbudam||49||</seg> puṃstrīklībāḥ kramāttebhyaḥ-------------------------| ----------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">------------------------tatra vyaktasya lakṣaṇam| kṣāmatā garimā kukṣermūrcchā cchardirarocakaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">jṛmbhā prasekaḥ sadanaṃ romarājyāḥ prakāśanam| amleṣṭatā stanau pīnau sastanyau kṛṣṇacūcukau||51||</seg> pādaśopho vidāho'nye śraddhāśca vividhātmikāḥ| ----------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">garbhiṇyāśca śraddhāsūtpannāsu kimapathyaṃ tasyai deyaṃ na vā ? ityevaṃ saṃdehe tadyudāsārthamāha---- -----------------------------------------------------| mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ mātuśca hṛdayena tat||52||</seg> sambaddhaṃ tena garbhiṇyā neṣṭaṃ śraddhāvimānanam| ----------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tadarthamāha---- -------------------------------------------------| deyamapyahitaṃ tasyai hitopahitamalpakam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula">nanu, yadyahitaṃ tatkasmāddīyate ? ityāha ---- śraddhāvighātādgarbhasya vikṛtiścyutireva vā| ----------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">----------------------------------------------------| vyaktībhavati māse'sya tṛtīye gātrapañcakam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mūrddhā dve sakthinī bāhū sarvasūkṣmāṅgajanma ca| samameva hi mūrddhādyairjñānaṃ ca sukhaduḥkhayoḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atra mātrā'bhyavahṛtābhyāmannapānābhyāṃ kathaṃ garbho varddhate ? ityāha ---- garbhasya nābhau mātuśca hṛdi nāḍī nibadhyate| yayā sa puṣṭimāpnoti kedāra iva kulyayā||56||</seg></ab>
          <ab type="mula">caturthe vyaktatā'ṅgānāṃ, cetanāyāśca pañcame| ----------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">----------------------------------------------------| ṣaṣṭhe snāyusirāromabalavarṇanakhatvacām||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvaiḥ sarvāṅgasampūrṇo bhāvaiḥ puṣyati saptame| ----------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">garbheṇotpīḍitā doṣāstasmin hṛdayamāśritāḥ| kaṇḍūṃ vidāhaṃ kurvanti garbhiṇyāḥ kikkisāni ca||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">navanītaṃ hitaṃ tatra kolāmbumadhurauṣadhaiḥ| siddhamalpapaṭusnehaṃ laghu svādu ca bhojanam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">candanośīrakalkena limpedūrustanodaram| śreṣṭhayā vaiṇahariṇaśaśaśoṇitayuktayā||60||</seg> <seg type="unit" n="61">aśvaghnapatrasiddhena tailenābhyajya mardayet| paṭolanimbamañjiṣṭhāsurasaiḥ secayetpunaḥ||61||</seg> dārvīmadhukatoyena mṛjāṃ ca pariśīlayet| ----------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">idānīmaṣṭame māsi garbhasvarūpaṃ tatretikartavyatāṃ cācaṣṭe---- -------------------------------------------------| ojo'ṣṭame sañcarati mātāputrau muhuḥ kramāt||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tena tau mlānamuditau tatra jāto na jīvati| śiśurojonavasthānānnārī saṃśayitā bhavet||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">kṣīrapeyā ca peyā'tra saghṛtā'nvāsanaṃ ghṛtam| madhuraiḥ sādhitaṃ śuddhyai purāṇaśakṛtastathā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">śuṣkamūlakakolāmlakaṣāyeṇa praśasyate| śatāhvākalkito bastiḥ satailaghṛtasaindhavaḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasmiṃstvekāhayāte'pi kālaḥ sūterataḥ param| ----------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">----------------------------------------------------| varṣādvikārakārī syātkukṣau vātena dhāritaḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">śastaśca navame māsi snigdho māṃsarasaudanaḥ| bahusnehā yavāgūrvā pūrvoktaṃ cānuvāsanam||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tata eva picuṃ cāsyā yonau nityaṃ nidhāpayet| vātaghnapatrabhaṅgāmbhaḥ śītaṃ snāne'nvahaṃ hitam||68||</seg></ab>
          <ab type="mula">niḥsnehāṅgī na navamānmāsātprabhṛti vāsayet| ----------------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">idānīṃ garbhiṇyā yairlakṣaṇairavyabhicāribhiḥ putraduhitṛnapuṃsakayamakaprasavo'numīyate, tānyāha ---- ------------------------------------------------| prāgdakṣiṇastanastanyā pūrvaṃ tatpārśvaceṣṭinī||69||</seg> <seg type="unit" n="70">punnāmadaurhṛdapraśnaratā puṃsvapnadarśinī| unnate dakṣiṇe kukṣau garbhe ca parimaṇḍale||70||</seg> <seg type="unit" n="71">putraṃ sūte'nyathā kanyāṃ yā cecchati nṛsaṅgatim| nṛtyavāditragāndharvagandhamālyapriyā ca yā||71||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīm ṣaṇḍhaprasavalakṣaṇamāha---- klībaṃ tatsaṅkare, tatra madhyaṃ kukṣeḥ samunnatam| ----------------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">----------------------------------------------------| yamau pārśvadvayonnāmātkukṣau droṇyāmiva sthite||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">prāk caiva navamānmāsāt sā sūtigṛhamāśrayet| deśe praśaste sambhāraiḥ sampannaṃ sādhake'hani||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatrodīkṣeta sā sūtiṃ sūtikāparivāritā| ----------------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">idānīmāsannaprasavāyā lakṣaṇamāha ---- -------------------------------------------------| adyaśvaḥprasave glāniḥ kukṣyakṣiślathatā klamaḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">adhogurutvamaruciḥ praseko bahumūtratā| vedanorūdarakaṭīpṛṣṭhahṛdvastivaṅkṣaṇe||75||</seg> <seg type="unit" n="76">yonibhedarujātodasphuraṇasravaṇāni ca| āvīnāmanu janmātastato garbhodakastrutiḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">athopasthitagarbhāṃ tāṃ kṛtakautukamaṅgalām| hastasthapunnāmaphalāṃ svabhyaktoṣṇāmbusecitām||77||</seg> pāyayetsaghṛtāṃ peyāṃ-----------------------------| ----------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">-------------------------tanau bhūśayane sthitām| ābhugnasakthimuttānāmabhyaktāṅgīṃ punaḥ punaḥ||78||</seg> adho nābhervimṛdnīyātkārayejjṛmbhacaṅkramam| ----------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">kimevamanuṣṭhite sati bhavati ? ityāha---- -------------------------------------------------| garbhaḥ prayātyavāgevaṃ, talliṅgaṃ hṛdvimokṣataḥ||79||</seg> āviśya jaṭharaṃ garbho basterupari tiṣṭhati| ----------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">āvyo'bhitvarayantyenāṃ khaṭvāmāropayettataḥ| ----------------------------------------------------||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">atha sampīḍite garbhe yonimasyāḥ prasārayet| mṛdu pūrvaṃ pravāheta bāḍhamāprasavācca sā||81||</seg></ab>
          <ab type="mula">harṣayettāṃ muhuḥ putrajanmaśabdajalānilaiḥ| ----------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">atha kiṃ harṣādyutpādanena syāt ? ityāha---- ------------------------------------------------| pratyāyānti tathā prāṇāḥ sūtikleśāvasāditāḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">dhūpayedgarbhasaṅge tu yoniṃ kṛṣṇāhikañcukaiḥ| hiraṇyapuṣpīmūlaṃ ca pāṇipādena dhārayet||83||</seg> <seg type="unit" n="84">suvarcalāṃ viśalyāṃ vā jarāyvapatane'pi ca| kāryametattathotkṣipya bāhvorenāṃ vikampayet||84||</seg> <seg type="unit" n="85">kaṭīmākoṭayetpārṣṇyā sphijau gāḍhaṃ nipīḍayet| tālukaṇṭhaṃ spṛśedveṇyā mūrdhni dadyātsnuhīpayaḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">bhūrjalāṅgalikītumbīsarpatvakkuṣṭhasarṣapaiḥ| pṛthagdvābhyāṃ samastairvā yonilepanadhūpanam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kuṣṭhatālīsakalkaṃ vā surāmaṇḍena pāyayet| yūṣeṇa vā kulatthānāṃ bālvajenāsavena vā||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">śatāhvāsarṣapājājīśigrutīkṣṇakacitrakaiḥ| sahiṅgukuṣṭhamadanairmūtre kṣīre ca sārṣapam||88||</seg> <seg type="unit" n="89">tailaṃ siddhaṃ hitaṃ pāyau yonyāṃ vā'pyanuvāsanam| śatapuṣpāvacākuṣṭhakaṇāsarṣakalkitaḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">nirūhaḥ pātayatyāśu sasnehalavaṇo'parām| tatsaṅge hyanilo hetuḥ sā niryātyāśu tajjayāt||90||</seg></ab>
          <ab type="mula">kuśalā pāṇinā'ktena haretklṛptanakhena vā| ----------------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">----------------------------------------------------| muktagarbhāparāṃ yoniṃ tailenāṅgaṃ ca mardayet||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">makkallākhye śirobastikoṣṭhaśūle tu pāyayet| sucūrṇitaṃ yavakṣāraṃ ghṛtenoṣṇajalena vā||92||</seg> dhānyāmbu vā guḍavyoṣatrijātakarajonvitam| ----------------------------------------------------|93|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">----------------------------------------------------| atha bālopacāreṇa bālaṃ yoṣidupācaret||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">sūtikā kṣudvatī tailāddhṛtādvā mahatīṃ pibet| pañcakolakinīṃ mātrāmanu coṣṇaṃ guḍodakam||94||</seg> <seg type="unit" n="95">vātaghnauṣadhatoyaṃ vā, tathā vāyurna kupyati| viśudhyati ca duṣṭāsraṃ dvitrirātramayaṃ kramaḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">snehāyogyā tu niḥsnehamamumeva vidhiṃ bhajet| pītavatyāśca jaṭharaṃ yamakāktaṃ viveṣṭayet||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">jīrṇe snātā pibetpeyāṃ pūrvoktauṣadhasādhitām| tryahādūrdhvaṃ vidāryādivargakvāthena sādhitā||97||</seg> <seg type="unit" n="98">hitā yavāgūḥ snehāḍhyā sātmyataḥ payasā'thavā| saptarātrātparaṃ cāsyai kramaśo bṛṃhaṇaṃ hitam||98||</seg> dvādaśāhe'natikrānte piśitaṃ nopayojayet| ----------------------------------------------------|99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">----------------------------------------------------| yatnenopacaretsūtāṃ duḥsādhyo hi tadāmayaḥ||99||</seg> garbhavṛddhiprasavarukkledāsrasrutipīḍanaiḥ| ----------------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| evaṃ ca māsādadhyardhānmuktāhārādiyantraṇā|100| gatasūtābhidhānā syātpunarārtavadarśanāt| 100 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhāvakrāntirnāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.2.2">
          <head>garbhavyāpadvidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">garbhāvakrāntiśārīrādanantaraṃ garbhavyāpadaṃ śārīramārabhyate| garbhasya vyāpatpratīkāravijñānārthamāha---- athāto garbhavyāpadaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">garbhiṇyāḥ parihāryāṇāṃ sevayā rogato'tha vā| puṣpedṛṣṭe'thavā śūle bāhyāntaḥ snigdhaśītalam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">sevyāmbhojahimakṣīrivalkakalkājyalepitān| dhārayedyonibastibhyāmārdrārdrān picunaktakān||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śatadhautaghṛtāktāṃ strīṃ tadambhasyavagāhayet| sasitākṣaudrakumudakamalotpalakesaram||3||</seg> <seg type="unit" n="4">lihyāt kṣīraghṛtaṃ khādecchṛṅgāṭakakaserukam| pibetkāntābjaśālūkabālodumbaravatpayaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śṛtena śālikākolīdvibalāmadhukekṣubhiḥ| payasā raktaśālyannamadyātsamadhuśarkaram||5||</seg> rasairvā jāṅgalaiḥ-------------------------| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula">----------------śuddhivarjaṃ cāsroktamācaret| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| asampūrṇatrimāsāyāḥ pratyākhyāya prasādhayet||6||</seg> āmānvaye ca----------------------------------| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">evamapyāmaraktayordvayoryadaviruddhaṃ tadupadeṣṭumāha---- tatreṣṭaṃ śītaṃ rūkṣopasaṃhitam| upavāso ghanośīraguḍūcyaraludhānyakāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">durālabhāparpaṭakacandanātiviṣābalāḥ| kvathitāḥ salile pānaṃ tṛṇadhānyāni bhojanam||8||</seg> mudgādiyūṣairāme tu jite snigdhādi pūrvavat| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| garbhe nipatite tīkṣṇaṃ madyaṃ sāmarthyataḥ pibet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">garbhakoṣṭhaviśuddyarthamartivismaraṇāya ca| laghunā pañcamūlena rūkṣāṃ peyāṃ tataḥ pibet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">peyāmamadyapā kalke sādhitāṃ pāñcakaulike| bilvādipañcakakvāthe tiloddālakataṇḍulaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">māsatulyadinānyevaṃ peyādiḥ patite kramaḥ| laghurasnehalavaṇo dīpanīyayuto hitaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">kimartham ?---- doṣadhātuparikledaśoṣārthaṃ vidhirityayam| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| snehānnabastayaścordhvaṃ balyadīpanajīvanāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">idānīmupaviṣṭakanāgodarayorgarbhayorhetuliṅgauṣadhāni vitānayitumāha---- sañjātasāre mahati garbhe yoniparisravāt| vṛddhimaprāprāpnuvan garbhaḥ koṣṭhe tiṣṭhati sasphuraḥ||14||</seg> upaviṣṭakamāhustaṃ, varddhate tena nodaram| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">evamupaviṣṭakamuktvā nāgodarākhyaṃ vaktumāha----- śokopavāsarūkṣādyairathavā yonyatisravāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vāte kruddhe kṛśaḥ śuṣyedgarbho nāgodaraṃ tu tam| udaraṃ vṛddhamapyatra hīyate sphuraṇaṃ cirāt||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tayorbṛṃhaṇavātaghnamadhuradravyasaṃskṛtaiḥ| ghṛtakṣīrarasaistṛptirāmagarbhāṃśca khādayet||17||</seg> taireva ca subhikṣāyāḥ kṣobhaṇaṃ yānavāhanaiḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha līnākhyasya garbhasya cikitsāmāha---- ------------------------------------------| līnākhye nisphure śyenagomatsyotkrośabarhijāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">rasā bahughṛtā deyā māṣamūlakajā api| bālabilvaṃtilānmāṣānsaktūṃśca payasā pibet||19||</seg> samedyamāṃsaṃ madhu vā kaṭyabhyaṅgaṃ ca śīlayet| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| harṣayetsatataṃ caināmevaṃ garbhaḥ pravarddhate||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">puṣṭo'nyathā varṣagaṇaiḥ kṛcchrājjāyeta, naiva vā| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| udāvartaṃ tu garbhīṇyāḥ snehairāśutarāṃ jayet||21||</seg> yogyaiśca bastibhirhanyātsagarbhāṃ sa hi garbhīṇīm| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| garbhe'tidoṣopacayādapathyairdaivato'pi vā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mṛte'ntarudaraṃ śītaṃ stabdhaṃ dhmātaṃ bhṛśavyatham| garbhāspando bhramatṛṣṇā kṛcchrāducchvasanaṃ klamaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">aratiḥ srastanetratvamāvīnāmasamudbhavaḥ| ---------------------------------------------||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tasyāḥ koṣṇāmbusiktāyāḥ piṣṭvā yoniṃ pralepayet| guḍaṃ kiṇvaṃ salavaṇaṃ tathāntaḥ pūrayenmuhuḥ| ghṛtena kalkīkṛtayā śālmalyatasipicchayā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mantrairyogairjarāyūktairmūḍhagarbho na cetpatet| athāpṛcchayeśvaraṃ vaidyo yatnenāśu tamāharet||26||</seg> hastamabhyajya yoniṃ ca sājyaśālmalipicchayā| hastena śakyaṃ tenaiva--------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| ------------gātraṃ ca viṣamaṃ sthitam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">āñchanotpīḍasampīḍavikṣepotkṣepaṇādibhiḥ| ānulomya samākarṣedyoniṃ pratyārjavāgatam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">idānīm śastropāyasādhyāṃ mūḍhagarbhacikitsāmāha ---- hastapādaśirobhiryo yoniṃ bhugnaḥ prapadyate| pādena yonimekena bhugno'nyena gudaṃ ca yaḥ||29||</seg> viṣkambhau nāma tau mūḍhau śastradāraṇamarhataḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ata evāha---- ----------------------------------------------| maṇḍalāṅguliśastrābhyāṃ tatra karma praśasyate||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ na yonāvavacārayet| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">daaraṇaṃ ca yathaa vidheyaṃ tathaa ''ha---- ---------------------------------------------| pūrvaṃ śiraḥkapālāni dārayitvā viśodhayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kakṣorastālucibukapradeśe'nyatame tataḥ| samālambya dṛḍhaṃ karṣetkuśalo garbhaśaṅkunā||32||</seg> abhinnaśirasaṃ tvakṣikūṭayorgaṇḍayorapi| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| bāhuṃ cchitvāṃ'sasaktasya vātādhmātodarasya tu||33||</seg> vidārya koṣṭhamantrāṇi bahirvā sannirasya ca| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">------------------------------------------| kaṭīsaktasya tadvacca tatkapālāni dārayet||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti viśeṣeṇa garbhasyākarṣaṇamuktvā, sāmānyena mūḍhagarbhacikitsāmāha---- yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchittvā''haretsamyagrakṣennārīṃ ca yatnataḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">garbhasya hi gatiṃ citrāṃ karoti viguṇo'nilaḥ| tatrānalpamatistasmādavasthāpekṣamācaret||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">chindyādgarbhaṃ na jīvantaṃ mātaraṃ sa hi mārayet| sahātmanā, na copekṣyaḥ kṣaṇamapyastajīvitaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">idānīmupekṣyāṃ mūḍhagarbhā striyamāha---- yonisaṃvaraṇabhraṃśamakkallaśvāsapīḍitām| pūtyudgārāṃ himāṅgī ca mūḍhagarbhāṃ parityajet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavettena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">dīpyakātiviṣārāsnāhiṅgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā(tāṃ)pāyayettataḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvagghiṅgutejinīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca||42||</seg> <seg type="unit" n="43">trirātramevaṃ, saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śirīṣakakubhakvāthapicūn yonau vinikṣipet| upadravāśca ye'nye syustān yathāsvamupācaret||44||</seg> <seg type="unit" n="45">payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">svedābhyaṅgaparā snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyaḥ sā krameṇa sukhāni ca||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">atha balātailaṃ nirūpayati---- balāmūlakaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ payasastathā| yavakolakulatthānāṃ daśamūlasya caikataḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">niṣkvāthabhāgo bhāgaśca tailasya tu caturdaśaḥ| dvimedādārumañjiṣṭhākākolīdvayacandanaiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">sārivākuṣṭhatagarajīvakarṣabhasandhavaiḥ| kālānusāryāśaileyavacāgurupunarnavaiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">aśvagandhāvarīkṣīraśuklāyaṣṭīvarārasaiḥ| śatāhvāśūrpaparṇyelātvakpatraiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">pakvaṃ mṛdvagninā tailaṃ sarvavātavikārajit| sūtikābālamarmāsthihatakṣīṇeṣu pūjitam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">jvaragulmagrahonmādamūtrāghātāntravṛddhijit| dhanvantarerabhimataṃ yonirogakṣayāpaham||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī||54||</seg> <seg type="unit" n="55">vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā| anantā sārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">bṛhatīdvayakāśmaryakṣīriśuṅgatvacā ghṛtam| pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā||56||</seg> <seg type="unit" n="57">śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā| saptaitān payasā yogānarddhaślokasamāpanān||57||</seg> kramātsaptasu māseṣu garbhe sravati yojayet| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāt||58||</seg> <seg type="unit" n="59">mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">avasthitaṃ lohitamaṅganāyā vātena garbhaṃ bruvate'nabhijñāḥ| garbhākṛtitvātkaṭukoṣṇatīkṣṇaiḥ srute punaḥ kevala eva rakte|61| garbhaṃ jaḍā bhūtahṛtaṃ vadanti mūrtena dṛṣṭaṃ haraṇaṃ yatastaiḥ| ojośanatvādathavā'vyavasthai- rbhūtairupekṣyeta na garbhamātā|62| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne garbhavyāpannāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.2.3">
          <head>aṅgavibhāgaśārīrodhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha tānyevāṅgāni vibhaktukāma āha ---- śiro'ntarādhirdvau bāhū sakthinīti samāsataḥ| ṣaḍaṅgamaṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣihṛdayādikam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">atastameva pratyekaṃ mahābhūtaguṇamāha ---- śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaḥ kramādṅguṇāḥ| khānilāgnyabbhuvām---------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kimekaika evākāśasyeva vāyvādīnāṃ yathokto guṇaḥ ? utānye'pi santi ? ityāha ---- ---------------------------------------------| --------------------ekaguṇavṛdhdyanvayaḥ pare||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">idānīṃ yathākramanirdiṣṭebhyo bhūtebhyo ye bhāvā bhavanti, tān darśayati ---- tatra khāt khāni dehe'smin śrotraṃ śabdo viviktatā| vātātsparśatvagucchvāsā vahnerdṛgrūpapaktayaḥ||3||</seg> āpyā jihvārasakledā ghrāṇagandhāsthi pārthivam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dehe'smin kiṃ mātṛjam ? kiṃ pitṛjam ? ityāha ---- ---------------------------------------------| mṛdvatra mātṛjaṃ raktamāṃsamajjagudādikam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">paitṛkaṃ tu sthiraṃ śukradhamanyasthikacādikam| caitanaṃ cittamakṣāṇi nānāyoniṣu janma ca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| sātmyajaṃ tvāyurārogyamanālasyaṃ prabhā balam|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| rasajaṃ vapuṣo janma vṛttirvṛddhiralolatā||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sātivikaṃ śaucamāstikyaṃ śukladharmarucirmatiḥ| rājasaṃ bahubhāṣitvaṃ mānakṛddambhamatsaram||7||</seg> tāmasaṃ bhayamajñānaṃ nidrā''lasyaṃ viṣāditā| ---------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula">adhunā dehāśritasarvabhāvopasaṃhāraṃ kurvan pradhāno yo bhāvo dehasya, tasya prādhānyaṃ darśayannidamāha ---- ---------------------------------------------| iti bhūtamayo dehaḥ----------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ityevamanena granthena dehasya bhūtamayatvamabhidhāya, idānīṃ dehasya pratibhāgaśo nirūpayannāha ---- ---------------------------------------------| --------------------tatra sapta tvaco'sṛjaḥ||8||</seg> pacyamānātprajāyante kṣīrātsantānikā iva| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">idānīṃ kalā āha ---- ---------------------------------------------| dhātvāśayāntarakledo vipakvaḥ svaṃsvamūṣmaṇā||9||</seg> śleṣmasnāyvaparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭhasāravat| tāḥ sapta--------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kalākhyaṃ bhāvamākhyāya, ādhārākhyān bhāvānāha----- -----------------------------------------| sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramāt pare||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca smṛtāḥ| garbhāśayo'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pittapakvāśayāntare||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">koṣṭhāṅgāni sthitānyeṣu hṛdayaṃ kloma phupphusam| yakṛtplīhondukaṃ vṛkkau nābhiḍimbhāntrabastayaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">daśa jīvitadhāmāni śirorasanabandhanam| kaṇṭho'sraṃ hṛdayaṃ nābhirbastiḥ śukraujasī gudam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthak ṣoḍaśa nirdiśet| ṣaṭ kūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhrajihvāśirogatāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śastreṇa tāḥ parihareccatasro māṃsarajjavaḥ| caturdaśāsthisaṅghātāḥ, sīmantā dviguṇā nava||15||</seg> asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṃ ca śatadvayam||16||</seg> daśottaraṃ--------------------------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula">athātreyamataṃ brūte---- -----sahasre dve nijagādātrinandanaḥ| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| snāvnāṃ navaśatī-----------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| -------------------pañca puṃsāṃ peśīśatāni tu||17||</seg> adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ yonistanasamāśritāḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">idānīṃ sirāḥ saṅkhyātumāha---- ------------------------------------------| daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ||18||</seg> rasātmakaṃ vahantyojastannibaddhaṃ hi ceṣṭitam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">idānīm saṃsthānamāsāṃ nirdiśati---- ------------------------------------------| sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ patrarekhāpratānavat||19||</seg> bhidyante tāstataḥ saptaśatanyāsāṃ bhavanti tu| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ, tasminna vedhayet||20||</seg> sirāṃ jālandharāṃ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ, tāsāṃdve dve tu vaṅkṣaṇe||21||</seg> dve dve kaṭikataruṇe śastreṇāṣṭau spṛśenna tāḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| pārśvayoḥ ṣoḍaśaikaikāmūrdhvagāṃ varjayettayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">dvādaśadviguṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ| dve dve tatrordhvagāminyau na śastreṇa parāmṛśet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pṛṣṭhavajjaṭhare tāsāṃ mehanasyopari sthite| romarājīmubhayato dve dve śastreṇa na spṛśet||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">catvāriṃśadurasyāsāṃ caturdaśa na vedhayet| stanarohitatanmūlahṛdaye tu pṛthagdvayam||25||</seg> apastambhākhyayorekāṃ tathā'pālāpayorapi| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| grīvāyāṃ pṛṣṭhavattāsāṃ nīle manye kṛkāṭike||26||</seg> vidhure mātṛkāścāṣṭau ṣoḍaśeti parityajet| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| hanvoḥ ṣoḍaśa, tāsāṃ dve sandhibandhanakarmaṇī||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">jihvāyāṃ hanuvattāsāmadho dve rasabodhane| dve ca vācaḥpravartinyau--------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| -------------------------nāsāyāṃ caturuttarā||28||</seg> viṃśatirgandhavedinyau tāsāmekāṃ ca tālugām| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| ṣaṭpañcāśannayanayornimeṣonmeṣakarmaṇī||29||</seg> dve dve, apāṅgayordve ca tāsāṃ ṣaḍiti varjayet| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| nāsānetrāśritāḥ ṣaṣṭirlalāṭe, sthapanīśritām||30||</seg> tatraikāṃ, dve tathā''vartau, catastraśca kacāntagāḥ| saptaivaṃ varjayettāsām-------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| ----------------------karṇayoḥ ṣoḍaśātra tu||31||</seg> dve śabdabodhane śaṅkhau sirāstā eva cāśritāḥ| dve śaṅkhasandhige tāsām------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| -------------------mūrdhni dvādaśa tatra tu||32||</seg> ekaikāṃ pṛthagutkṣepasīmantādhipatisthitām| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">avedhyāstatra kārtsnena dehe'ṣṭānavatistathā| saṅhkīrṇā grathitāḥ kṣudrā vakrāḥ sandhiṣu cāśritāḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tāsāṃ śatānāṃ saptānāṃ pādo'sraṃ vahate pṛthak| vātapittakaphairjuṣṭaṃ śuddhaṃ caivaṃ sthitā malāḥ||35||</seg> śarīramanugṛhṇanti pīḍayantyanyathā punaḥ| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kiṃlakṣaṇāḥ sirā vātādijuṣṭamasraṃ vahanti ? ityāha---- ------------------------------------------| tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇātsirāḥ||36||</seg> praspandinyaśca vātāsraṃ vahante--------------------| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------pittaśoṇitam| sparśoṣṇāḥ śīghravāhinyo nīlapītāḥ-------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| ---------------------------------kaphaṃ punaḥ||37||</seg> gauryaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītāḥ-------------| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula">-------------------saṃsṛṣṭaṃ liṅgasaṅkare| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| gūḍhāḥ samasthitāḥ snigdhā rohiṇyaḥ śuddhaśoṇitam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">dhamanyo nābhisambaddhā viṃśatiścaturuttarā| tābhiḥ parivṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ||39||</seg> tābhiścordhvamadhastiryagdeho'yamanugṛhyate| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīm strīpuruṣāṇāṃ dṛśyāni srotāṃsi nirupayitumāha---- ------------------------------------------------| srotāṃsi nāsike karṇau netre pāyvāsyamehanam||40||</seg> stanau raktapathaśceti nārīṇāmadhikaṃtrayam| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| jīvitāyatanānyantaḥ srotāṃsyāhustrayodaśa||41||</seg> prāṇadhātumalābbhonnavāhīni--------------------------| ---------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------------------ahitasevanāt| tāni duṣṭāni rogāya, viśuddhāni sukhāya ca||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasaddṛśāni ca||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">yataścāhitāhāravihārasevanaṃ srotoduṣṭikāraṇam, atastāni tadduṣṭikāraṇāni vakti ---- āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">srotāsāṃ duṣṭiḥ kathaṃ jñāyate ? ityāha ---- atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ pravisṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vyadhe tu srotasāṃ mohakampādhmānavamijvarāḥ| pralāpaśūlaviṇmūtrarodhā maraṇameva vā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">srotoviddhamato vaidyaḥ pratyākhyāya prasādhayet| uddhṛtya śalyaṃ yatnena sadyaḥkṣatavidhānataḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">annasya paktā pittaṃ tu pācakākhyaṃ pureritam| doṣadhātumalādīnāmūṣmetyātreyaśāsanam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">tadadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| saiva dhanvantarimate kalā pittadharāhvayā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">āyūrārogyavīryaujobhūtadhātvagnipuṣṭaye| sthitā pakvāśayadvāri bhuktamārgārgaleva sā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">bhuktamāmāśaye rudhvā sā vipācya nayatyadhaḥ| balavatyabalā tvannamāmameva vimuñcati||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">agnigrahaṇyorādhārādheyabhāvatayā'vasthānāt parasparabalādhānenopakaryopakārakabhāvaḥ sambhāvyata ityāha ---- grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇībalaḥ| dūṣite'gnāvato duṣṭā grahaṇī rogakāriṇī||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">taccānnaṃ vipakvameva dehadhātvādipoṣaṇam, nāpakvam| tasya cānnapākasya heturagniḥ, ata āha---- yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣaṇam| tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">"na hyapakvādrasādayaḥ" ityuktam| ataḥ pākasyaivetikartavyatāṃ nirupayannāha---- annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam| dravairvibhinnasaṅghātaṃ nītaṃ snehena mārdvam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">sandhukṣitaḥ samānena pacatyāmāśayasthitam| audaryo'gniryathā bāhyaḥ sthālīsthaṃ toyataṇḍulam||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">tasyānnasyedānīmagnisamīpasthasya yā avasthāstāḥ kathayan punastameva pākaṃ nirdiśati---- ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet| phenībhūtaṃ kaphaṃ, yātaṃ vidāhādamlatāṃ tataḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pittamāmāśayātkuryācyavamānaṃ, cyutaṃ punaḥ| agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">jāṭharasyāgneḥ karmābhidhāya, idānīmanyeṣāmapyagnīnāṃ karmābhidhātumāha ---- bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ| pañcāhāraguṇānsvān svān pārthivādīn pacantyanu||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">anayā coktyā āhāraḥ śarīragatānāṃ bhāvānāṃ samānaguṇānāṃ guṇadvāreṇa varddhanahetuḥ,viparīta guṇānāṃ ca kṣayahetuḥ iti pratipādayati ---- yathāsvaṃ te ca puṣṇanti pakvā bhūtaguṇān pṛthak| pārthivāḥ pārthivāneva śeṣāḥ śeṣāṃśca dehagān||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">kiṭṭaṃ sāraśca tatpakvamannaṃ sambhavati dvidhā| -------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">kiṭṭamapi yadetannasya pakvasya, tadapyacchānacchabhedena dvidhetyāha---- ------------------------------------------------| tatrācchaṃ kiṭṭamannasya mūtraṃ vidyāddhanaṃ śakṛt||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">sārastu saptabhirbhūyo yathāsvaṃ pacyate'gnibhiḥ| ---------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">amumarthaṃ dyotayitumuvāca---- ------------------------------------------------| rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca||62||</seg> asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate| ---------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">evaṃ rasādīnāṃ dhātūnāṃ prasādaṃ darśayitvā, kiṭṭaṃ yathākramaṃ darśayitumāha---- ------------------------------------------------| kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca||63||</seg> sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ| ---------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">na kevalāmāhārasya prasādakiṭṭatayā dvaividhyam, yāvaddhātūnāmapyāhārarasāpyāyitānāṃ prasādakiṭṭatayā dvaividhyamiti darśayannāha---- ------------------------------------------------| prasādakiṭṭau dhātūnāṃ pākādevaṃ dvidhacchataḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula">parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā| ------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">idānīṃ pariṇatikālamāhārasya nirupayannāha ---- ---------------------------------------| kecidāhurahorātrātṣāḍahādapare, pare||65||</seg> māsena yāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ| ------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">athaitadannaṃ rasādibhāvena pariṇamacchukratvaṃ yāti| kiñcicchinnaṃ kṛtvā'tha kālavadanavarataṃ kṛtvā pākakrameṇa ? ata āha ---- ---------------------------------------| santtatā bhojyadhātūnāṃ parivṛttistu cakravat||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">evaṃ pūrvoktena kālāvadhinā vṛṣyādyapi yadvastujātaṃ tadapi śukratvaṃ yātītyāśaṅkāyāmidamāha---- vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| -------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------------| prāyaḥ karotyahorātrātkarmānyadapi bheṣajam||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">āhāraraso rasadhātunā sahaikatamāpanno rasaraktādibhāvena pariṇamati yāvaccukraprasādo garbhatvenetyuktam| tatkathaṃ kadācidekadeśe rogakṛdgudhiramāṃsādyekadeśavṛddhikṣayavikārakṛttvādbhavati ? iti saṃśayāpanodārthamidamāha ---- vyānena rasadhāturhi vikṣepocitakarmaṇā| yugatpasarvato'jasraṃ dehe vikṣipyate sadā||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kṣipyamāṇaḥ khavaiguṇyādrrasaḥ sajjati yatra saḥ| tasminvikāraṃ kurute khe varṣamiva toyadaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">doṣāṇāmapi caivaṃ syādekadeśaprakopaṇam| annabhautikadhātvagnikarmeti paribhāṣitam||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">annasya paktā sarveṣāṃ paktṝṇāmadhiko mataḥ| tanmūlāste hi tadvṛddhikṣayavṛddhikṣayātmakāḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">tasmāttaṃ vidhivadyuktairannapānendhanairhitaiḥ| pālayetprayatastasya sthitau hyāyurbalasthitiḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">jāṭharāgnimadhunā caturvidhaṃ vakti ---- samaḥ samāne sthānasthe viṣamo'gnirvimārgage| pittābhimūrccite tīkṣṇo mando'sminkaphapīḍite||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">samo'gnirviṣamastīkṣṇo mandaścaivaṃ caturvidhaḥ| yaḥ pacetsamyagevānnaṃ bhuktaṃ samyak samastvasau||74||</seg> <seg type="unit" n="75">viṣamo'samyagapyāśu samyagvā'pi cirātpacet| tīkṣṇo vahniḥ paceccīghramasamyagapi bhojanam||75||</seg> <seg type="unit" n="76">mandastu samyagapyannamupayuktaṃ cirātpacet| kṛtvā''syaśoṣāṭopāntrakūjanādhmānagauravam||76||</seg></ab>
          <ab type="mula">sahajaṃ kālajaṃ yuktikṛtaṃ dehabalaṃ tridhā| ---------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------------| tatra sattvaśarīrotthaṃ prākṛtaṃ sahajaṃ balam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">vayaskṛtamṛtūtthaṃ ca kālajaṃ, yuktijaṃ punaḥ| vihārāhārajanitaṃ tathorjaskarayogajam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">deśo'lpavāridrunago jāṅgalaḥ svalparogadaḥ| ānūpo viparīto'smātsamaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">evaṃ bhūmilakṣaṇaṃ deśamuktvā majjādīnāṃ parimāṇārthamāha ---- majjamedovasāmūtrapittaśleṣmaśakṛntyasṛk| raso jalaṃ ca dehe'sminnekaikāñjalivarddhitam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">pṛthak svaprasṛtaṃ proktamojomastiṣkaretasām| dvāvañjalī tu stanyasya catvāro rajasaḥ striyāḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">samadhātoridaṃ mānaṃ vidyādvṛddhikṣayāvataḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">adhunā yadukramāyuṣkāmīyādhyāye (hṛ. sū. a. 1/9)- "śukrārtavasthairjanmādau viṣeṇeva viṣakrimeḥ| (taiśca tisraḥ prakṛtayaḥ" ityādi sūtrasyaiva vivaraṇamāha ---- śukrāsṛggarbhiṇībhojyaceṣṭāgarbhāśayartuṣu| yaḥ syāddoṣo'dhikastena prakṛtiḥ saptadhoditā||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">vibhutvādāśukāritvādvalitvādanyakopanāt| svātantryādbahurogatvāddoṣāṇāṃ pravalo'nilaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">prāyo'ta eva pavanādhyuṣitā manuṣyā doṣātmakāḥ sphuṭitadhūsarakeśagātrāḥ| śītadviṣaścaladhṛtismṛtibuddhiceṣṭā- sauhārdadṛṣṭigatayo'tibahupralāpāḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">alpavittabalajīvitanidrāḥ sannasaktacalajarjaravācaḥ| nāstikā bahubhujaḥ savilāsā gītahāsamṛgayākalilolāḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">madhurāmlapaṭūṣṇasātmyakāṅkṣāḥ kṛśadīrghākṛtayaḥ saśabdayātāḥ| na dṛḍhā na jitendriyā na cāryā na ca kāntādayitā bahuprajā vā||87||</seg> <seg type="unit" n="88">netrāṇi caiṣāṃ kharadhūsarāṇi vṛttānyacārūṇi mṛtopamāni| unmīlitānīva bhavanti supte śailadrumāṃste gaganaṃ ca yānti||88||</seg> <seg type="unit" n="89">adhnyā matsarādhmātāḥ stenāḥ prodbaddhapiṇḍikāḥ| śvaśṛgāloṣṭragṛdhrākhukākānūkāśca vātikāḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">adhunā pittaprakṛtilakṣaṇaṃ prastauti-pittaṃ vahnirvahnijaṃ vā yadasmā---- tpittodriktastīkṣṇatṛṣṇābubhukṣaḥ| gauroṣṇāṅgastāmrahastāṅghrivakraḥ śūro mānī piṅgakeśo'lparomā||90||</seg> <seg type="unit" n="91">dayitamālyavilepanamaṇḍanaḥ sucaritaḥ śucirāśritavatsalaḥ| vibhavasāhasabuddhibalānvito bhavati bhīṣu gatirdviṣatāmapi||91||</seg> <seg type="unit" n="92">medhāvī praśithilasandhibandhamāṃso nārīṇāmanabhimato'lpaśukrakāmaḥ| āvāsaḥ palitataraṅganīlikānāṃ bhuṅkte'nnaṃ madhurakaṣāyatiktaśītam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">gharmadveṣī svedanaḥ pūtigandhi rbhūryuccārakrodhapānāśanerṣyaḥ| suptaḥ paśyetkarṇikāranpalāśān digdāholkāvidyudarkānalāṃśca||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tanūni piṅgāni calāni caiṣāṃ tanvalpapakṣmāṇi himapriyāṇi| krodhena madyena raveśca bhāsā rāgaṃ vrajantyāśu vilocanāni||94||</seg> <seg type="unit" n="95">madhyāyuṣo madhyabalāḥ paṇḍitāḥ kleśabhīravaḥ| vyāghrarkṣakapimārjārayakṣānūkāśca paittikāḥ||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">śleṣmā somaḥ śleṣmalastena saumyo gūḍhasnigdhaśliṣṭasandhyasthimāṃsaḥ| kṣuttṛḍduḥkhakleśagharmairatapto buddhyā yuktaḥ sātvikaḥ satyasandhaḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">priyaṅgudūrvāśarakāṇḍaśastra- gorocanāpadmasuvarṇavarṇaḥ| pralambabāhuḥ pṛthupīnavakṣā mahālalāṭo ghananīlakeśaḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">mṛdvaṅgaḥ samasuvibhaktacārudeho bahnojoratirasaśukraputrabhṛtyaḥ| dharmātmā vadati na niṣṭhuraṃ ca jātu pracchannaṃ vahati dṛḍhaṃ ciraṃ ca vairam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">samadadviradendratulyayāto jaladāmbhodhimṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ| smṛtimānabhiyogavān vinīto na ca bālye'pyatirodano na lolaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukoṣṇarūkṣa- malpaṃ sa bhuṅkte balavāṃstathā'pi| raktāntasusnigdhaviśāladīrgha- suvyaktaśuklāsitapakṣmalākṣaḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">alpavyāhārakrodhapānāśanehaḥ prājyāyurvitto dīrghadarśī vadānyaḥ| śrāddho gambhīraḥ sthūlalakṣaḥ kṣamāvā- nāryo nidrālurdīrghasūtraḥ kṛtajñaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">ṛjurvipaścitsubhagaḥ sulajjo bhakto gurūṇāṃ sthirasauhṛdaśca| svapne sapadmānsavihaṅgamālāṃ- stoyāśayān paśyati toyadāṃśca||102||</seg> <seg type="unit" n="103">brahmarudrendravaruṇatārkṣyahaṃsagajādhipaiḥ| śleṣmaprakṛtayastulyāstathā siṃhāśvagovṛṣaiḥ||103||</seg></ab>
          <ab type="mula">prakṛtīrdvayasarvātthā dvandvasarvaguṇodaye| ---------------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">---------------------------------------------------| śaucāstikyādibhiścaivaṃ guṇairguṇamayīrvadet||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">vayastvāṣoḍaśādvālaṃ tatra dhātvindriyaujasām| vṛddhirāsaptatermadhyaṃ tatrāvṛddhiḥ paraṃ kṣayaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">svaṃ svaṃ hastatrayaṃ sārddhaṃ vapuḥ pātraṃ sukhāyuṣoḥ| na ca yadyuktamudriktairaṣṭābhirninditairnijaiḥ||106||</seg> aromaśāsitasthūladīrghatvaiḥ saviparyayaiḥ| ---------------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">---------------------------------------------------| susnigdhā mṛdavaḥ sūkṣmā naikamūlāḥ sthirāḥ kacāḥ||107||</seg> <seg type="unit" n="108">lalāṭamunnataṃ śliṣṭaśaṅkhamardhendusannibham| karṇau nīconnatau paścānmahāntau śliṣṭamāṃsalau||108||</seg> <seg type="unit" n="109">netre vyaktāsitasite subaddhaghanapakṣmaṇī| unnatāgrā mahocchvāsā pīnarjurnāsikā samā||109||</seg> <seg type="unit" n="110">oṣṭhau raktāvanuddṛttau, mahatyau nolbaṇe hanū| mahadāsyaṃ, ghanā dantāḥ snigdhāḥ ślakṣṇāḥ sitāḥsamāḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">jihvā raktā''yatā tanvī, māṃsalaṃ cibukaṃ mahat| grīvā hrasvā ghanā vṛttā, skandhāvunnatapīvarau||111||</seg> <seg type="unit" n="112">udaraṃ dakṣiṇāvartagūḍhanābhi samunnatam| tanuraktonnatanakhaṃ snigdhamātāmramāṃsalam||112||</seg> <seg type="unit" n="113">dīrghācchidrāṅguli mahatpāṇipādaṃ pratiṣṭhitam| gūḍhavaṃśaṃ bṛhatpṛṣṭhaṃ, nigūḍhāḥ sandhayo dṛḍhāḥ||113||</seg> dhīraḥ svaro'nunādī ca, varṇaḥ snigdhaḥ sthiraprabhaḥ| ---------------------------------------------------|114|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">---------------------------------------------------| svabhājaṃ sthiraṃ sattvamavikāri vipatsvapi||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">uttarottarasukṣetraṃ vapurgarbhādinīrujam| āyāmajñānavijñānairvarddhamānaṃ śanaiḥ śubham||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">iti sarvaguṇopete śarīre śaradāṃ śatam| āyuraiśvaryamiṣṭāśca sarve bhāvāḥ pratiṣṭhitāḥ||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">evaṃ vapuṣaḥ praśastalakṣaṇamuktvā balapramāṇajñānārthamāha ---- tvagraktādīni sattvāntānyagryāṇyaṣṭau yathottaram| balapramāṇajñānārthaṃ sārāṇyuktāni dehinām||117||</seg> <seg type="unit" n="118">sārairupetaḥ sarvaiḥ syātparaṃ gauravasaṃyutaḥ| sarvārambheṣu cāśāvānsahiṣṇuḥ sanmatiḥ sthiraḥ||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">anutsekamadainyaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca sevate| satvavāṃstapyamānastu rājaso naiva tāmasaḥ||119||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīṃ pradhānaphaladāyi yatpradhānaṃ praśstaṃ lakṣaṇaṃ vapuṣaḥ, taddarśayitumāha ---- dānaśīladayāsatyabrahmacaryakṛtajñatāḥ| rasāyanāni maitrī ca puṇyāyurvṛddhikṛdgaṇaḥ|120| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthā- ne'ṅgavibhāgo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.2.4">
          <head>marmavibhāgaśārīro'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto marmavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">sukhagrahaṇādyarthaṃ ca pūrvaṃ marmaṇāṃ saṅkhyāṃ baktumāha ---- saptottaraṃ marmaśatam-----------------| -----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------teṣāmekādaśādiśet| pṛthaksakthnostathā bāhvostrīṇi koṣṭhe navorasi||1||</seg> pṛṣṭhe caturdaśordhvaṃ tu jatrostriṃśacca sapta ca| ------------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">idānīmeṣāṃ marmaṇāmāpādatalānmastakaṃ yāvadviśiṣṭadeśasamāśrayeṇa viśiṣṭasaṃjñāntarāṇi viśiṣṭakarmāṇi marmāṇi darśayitumāha ---- ---------------------------------------------------| madhye pādatalasyāhurabhito madhyamāṅgulim||2||</seg> talahṛnnāma rujayā tatra viddhasya pañcatā| ------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------------| aṅguṣṭhāṅgulimadhyasthaṃ kṣipramākṣepamāraṇam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasyordhvaṃ dvyaṅgule kūrcaḥ pādabhramaṇakampakṛt| ------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------------| gulphasandheradhaḥ kūrcaśiraḥśopharujākaram||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">jaṅghācaraṇayoḥ sandhau gulpho rukstambhamāndyakṛt| ------------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">------------------------------------------------------| jaṅghāntare tvindrabastirmārayatyasṛjaḥ kṣayāt||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">jaṅhghorvoḥ saṅgame jānu khañjatā tatra jīvataḥ| ------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------------| jānunastryaṅgulādūrdhvamāṇyūstambhaśophakṛt||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">urvyūrumadhye tadvedhātsakthiśoṣo'srasaṅkṣayāt| ------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">------------------------------------------------------| ūrumūle lohitākṣaṃ hanti pakṣamasṛkkṣayāt||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">muṣkavaṅkṣaṇayormadhye viṭapaṃ ṣaṇḍhatākaram| ------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">------------------------------------------------------| iti sakthnostathā bāhṇormaṇibandho'tra gulphavat||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kūrparaṃ jānuvatkauṇyaṃ tayorviṭapavatpunaḥ| kakṣākṣamadhye kakṣādhṛk kuṇitvaṃ tatra jāyate||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti śākhāsu marmāṇi catuścatvāriṃśaduktvā, antarādhau kathayati ---- sthūlāntrabaddhaḥ sadyoghno viḍvātavamano gudaḥ| ------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">adhunā bastyākhyamāha---- ---------------------------------------------------| mūtrāśayo dhanurvakro bastiralpāsramāṃsagaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">ekādhovadano madhye kaṭyāḥ sadyo nihantyasūn| ṛte'śmarīvraṇādviddhastatrāpyubhayataśca saḥ||11||</seg> mūtrasnāvyekato bhinne vraṇo rohecca yatnataḥ| ------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------------| dehāmapakvasthānānāṃ madhye sarvasirāśrayaḥ||12||</seg> nābhiḥ so'pi hi sadyoghno--------------------------------| ------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------dvāramāmāśyasya ca| satvādidhāma hṛdayam stanoraḥ koṣṭhamadhyagam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">stanarohitamūlākhye dvyaṅgule stanayorvadet| ūrdhvādho'srakaphāpūrṇakoṣṭho naśyettayoḥkramāt||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">apastambhāvuraḥpārśve nāḍyāvanilavāhinī| raktena pūrṇakoṣṭho'tra śvāsātkāsācca naśyati||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pṛṣṭhavaṃśorasormadhye tayoreva ca pārśvayoḥ| adhoṃ'sakūṭayorvidyādapālāpākhyamarmaṇī||16||</seg> tayoḥ koṣṭhe'sṛjā pūrṇe naśyedyātena pūyatām| ------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">idānīṃ pṛṣṭhe vakti---- ---------------------------------------------------| pārśvayoḥ pṛṣṭhavaṃśasya śroṇīkarṇau prati sthite||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vaṃśāśrite sphijorūrdhvaṃ kaṭīkataruṇo smṛte| tatra raktakṣayātpāṇḍurhīnarūpo vinaśyati||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pṛṣṭhavaṃśaṃ hyubhayato yau sandhī kaṭīpārśvayoḥ| jaghanasya bahirbhāge marmaṇī tau kukundarau||19||</seg> ceṣṭāhāniraghaḥkāye sparśājñānaṃ ca tadvyadhāt| ------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------------| pārśvāntaranibaddhau yāvupari śroṇikarṇayoḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">āśayaccādanau tau tu nitambau taruṇāsthigau| adhaḥśarīre śopho'tra daurbalyaṃ maraṇaṃ tataḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pārśvāntaranibaddhau ca madhye jaghanapārśvayoḥ| tiryagūrdhvaṃ ca nirdiṣṭau pārśvasandhī tayoryadhāt||22||</seg> raktapūritakoṣṭhasya śarīrāntarasambhavaḥ| ------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------------| stanamūlārjave bhāge pṛṣṭhavaṃśāśraye sire||23||</seg> bṛhatyau, tatra viddhasya maraṇaṃ raktasaṅkṣayāt| ------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">------------------------------------------------------| bāhumūlābhisambaddhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ||24||</seg> aṃsayoḥ phalake bāhusvāpaśauṣau tayorvyadhāt| ------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------------| grīvāmubhayataḥ snāvnī grīvābāhuśirontare||25||</seg> skandhāṃsapīṭhasambandhāvaṃsau bāhukriyāharau| ------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">------------------------------------------------------| kaṇṭhanāḍīmubhayataḥ sirā hanusamāśritāḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">catasrastāsu nīle dve manye dve marmaṇī smṛte| svarapraṇāśavakṛtyaṃ rasājñānaṃ ca tadvyadhe||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kaṇṭhanāḍīmubhayato jihvānāsāgatāḥ sirāḥ| pṛthak catasrastāḥ sadyo ghnantyasūnmātṛkāhvayāḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṛkāṭike śirogrīvāsandhau, tatra calaṃ śiraḥ| ------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------------| adhastātkarṇayornimne vidhure śrutihāriṇī||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">phaṇāvubhayato ghrāṇamārgaṃ śrotrapathānugau| antargalasthitau vedhādgandhavijñānahāriṇau||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">netrayorbāhyato'pāṅgau bhruvoḥ pucchāntayoradhaḥ| tathopari bhruvornimnāvāvartāvāndhyameṣu tu||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">anukarṇaṃ lalāṭānte śaṅkhau sadyovināśanau| ------------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------------| keśānte śaṅkhayorūrdhvamutkṣepau, sthapanī punaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhruvormadhye, traye'pyatra śalye jīvedanuddhṛte| svayaṃ vā patite pākātsadyo naśyati tūddhṛte||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">jihvākṣināsikāśrotrakhacatuṣṭayasaṅgame| tālunyāsyāni catvāri srotasāṃ, teṣu marmasu||34||</seg> viddhaḥ śṝṅgāṭakākhyeṣu sadyastyajati jīvitam| ------------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">------------------------------------------------------| kapāle sandhayaḥ pañca sīmantāstiryagūrdhvagāḥ||35||</seg> bhramonmādamanonāśaisteṣu viddheṣu naśyati| ------------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">------------------------------------------------------| āntaro mastakasyordhvaṃ sirāsandhisamāgamaḥ||36||</seg> romāvarto'dhipo nāma marma sadyo haratyasūn| ------------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">iti saptottarasya marmaśatasya lakṣaṇānyuktvā, sāmānyena yanmarmalakṣaṇaṃ tadākhyātumāha---- ---------------------------------------------------| viṣamaṃ spandanaṃ yatra pīḍite ruk ca marma tat||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">māṃsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ| syānmarmeti ca tenātra sutarāṃ jīvitaṃ sthitam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">bāhulyena tu nirdeśaḥ ṣoḍhaivaṃ marmakalpanā| prāṇāyatanasāmānyadaikyaṃ vā marmaṇāṃ matam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsādīnāṃ sandhyantānāṃ yathāsvaṃ pratiniyatani marmāṇi saṅkhyayā'bhidhātumāha ---- māṃsajāni daśendrākhyatalahṛtstanarohitāḥ| ------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">------------------------------------------------------| śaṅkhau kaṭīkataruṇe nitambāvaṃsayoḥ phale||40||</seg> asthnyaṣṭau-------------------------------------| ------------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------snāvamarmāṇi trayoviṃśatirāṇayaḥ| kūrcakūrcaśiro'pāṅgakṣiprotkṣepāṃsabastayaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula">gudāpastambhavidhuraśṛṅgāṭāni navādiśet| marmāṇi dhamanīsthāni----------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">------------------------------------------------------| -----------------------saptatriṃśatsirāśrayāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">bṛhatyau mātṛkā nīle manye kakṣādharau phaṇau| viṭape hṛdayaṃ nābhiḥ pārśvasandhī stanādhare||43||</seg> apālāpau sthapanyurvyaścatasro lohitāni ca| ------------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">------------------------------------------------------| sandhau viṃśatirāvartau maṇibandhau kukundarau||44||</seg> sīmantāḥ kūrparau gulphau kṛkāṭyau jānunī patiḥ| ------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------------| māṃsamarma gudo'nyeṣāṃ,snāvni kakṣādharau tathā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">viṭapau vidhurākhye ca, śṛṅgāṭāni sirāsu tu| apastambhāvapāṅgau ca, dhamanīsthaṃ na taiḥ smṛtam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">idānīṃ māṃsādijānāṃ marmaṇāṃ vyadhalakṣaṇamāha ---- viddhe'jasramasṛksrāvo māṃsadhāvanavattanuḥ| pāṇḍutvamindriyājñānaṃ maraṇaṃ cāśu māṃsaje||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">majjānvito'ccho vicchinnaḥ srāvo ruk cāsthimarmaṇī| ------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------------------| āyāmākṣepakastambhāḥ snāvaje'bhyadhikaṃ rujā||48||</seg> yānasthānāsanāśaktirvaikalyamathavā'ntakaḥ| ------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------------| raktaṃ saśabdaphenoṣṇaṃ dhamanīsthe vicetasaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sirāmarmavyadhe sāndramajasraṃ bahvasṛksravet| tatkṣayāttṛḍbhramaśvāsamohahidhmābhirantakaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vastu śūkairivākīrṇaṃ rūḍhe ca kuṇikhañjatā| balaceṣṭākṣayaḥ śoṣaḥ parvaśophaśca sandhije||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">nābhiśaṅkhādhipāpānahṛcchṛṅgāṭakabastayaḥ| āṣṭau ca mātṛkāḥ sadyo nighnatyekānnaviṃśatiḥ||52||</seg> saptāhaḥ paramasteṣāṃ kālaḥ kālasya karṣaṇe| ------------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------------| trayastriṃśadapastambhatalahṛtpārśvasandhayaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kaṭītaruṇasīmantastanamūlendrabastayaḥ| kṣiprāpālāpabṛhatīnitambastanarohitāḥ||54||</seg> kālāntaraprāṇaharā māsamāsārddhajīvitāḥ| ------------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">------------------------------------------------------| utkṣepau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni, tatra hi||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vāyurmāṃsavasāmajjamastuluṅgāni śoṣayan| śalyāpāye vinirgacchan śvāsātkāsācca hantyasūn||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">phaṇāvapāṅgau vidhure nīle manye kṛkāṭike| aṃsāṃsaphalakāvartaviṭaporvīkukundarāḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sajānulohitākṣāṇikakṣādhṛkkūrcakūrparāḥ| vaikalyamiti catvāri catvāriṃśacca kurvate||58||</seg> haranti tānyapi prāṇān kadācidabhighātataḥ| ------------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">------------------------------------------------------| aṣṭau kūrcaśirogulphamaṇibandhā rujākarāḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣāṃ viṭapakakṣādhṛgurvyaḥ kūrcaśirāṃsi ca| dvādaśāṅgulamānāni---------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">------------------------------------------------------| ------------------------------dvyaṅgule maṇibandhane||60||</seg> gulphau ca stanamūle ca---------------------------------| ------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------tryaṅgulaṃ jānukūrparam| ------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">------------------------------------------------------| apānabastihṛnnābhinīlāḥ sīmantamātṛkāḥ||61||</seg> kūrcaśṛṅgāṭamanyāśca triṃśadekena varjitāḥ| ātmapāṇitalonmānāḥ-------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">------------------------------------------------------| ---------------śeṣāṇyarddhāṅgulaṃ vadet||62||</seg> pañcāśatṣaṭ ca marmāṇi, tilavrīhisamānyapi| iṣṭāni marmāṇyanyeṣām----------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">idānīṃ yathā marmābhighāte maraṇaṃ sampadyate tathā darśayati---- ---------------------------------------------------| -----------------------------caturddhoktāḥ sirāstu yāḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tarpayanti vapuḥ kṛtsnaṃ tā marmāṇyāśritāstataḥ| tatkṣatātkṣatajātyarthapravṛtterdhātusaṅkṣaye||64||</seg> <seg type="unit" n="65">vṛddhaścalo rujastīvrāḥ pratanoti samīrayan| tejastaduddhṛtaṃ dhatte tṛṣṇāśoṣamadabhramān||65||</seg> svinnasrastaślathatanuṃ haratyenaṃ tato'ntakaḥ| ------------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">------------------------------------------------------| vardhayetsandhito gātraṃ marmaṇyabhihate drutam||66||</seg> <seg type="unit" n="67">chedanātsandhideśasya saṅkucanti sirā hyataḥ| jīvitaṃ prāṇināṃ tatra rakte tiṣṭhati tiṣṭhati||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">tadanena prakāreṇa marmābhighātakṣatānmaraṇam, na tvamarmābhighātakṣatāt| ata idamāha---- suvikṣato'pyato jīvedamarmaṇi na marmaṇi| prāṇaghātini jīvettu kaścidvaidyaguṇena cet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">asamagrābhighātācca so'pi vaikalyamaśnute| tasmatkṣāraviṣāgnyādīn yatnānmarmasu varjayet||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">marmābhighātaḥ svalpo'pi prāyaśo bādhatetarām| rogā marmāśrayāstadvatprakrāntā yatnato'pi ca||70||</seg> <seg type="unit" n="4">iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne marmavibhāgo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto garbhavyāpadaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">strī cedāpannagarbhā parihāryyāṇyāseveta| tataśca yasyāḥ bastipārśvaśroṇiyonimukheṣu śūlaṃ puṣpadarśanaṃ ca syāt tāṃ mṛdusukhaśiśirāstaraṇaśayanasthāmīṣadavanataśirasaṃ śītapradehapariṣekādibhirupācaret||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tadyathā-sahasradhautena sarpiṣā'dhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt| madhukasiddhasarpiṣā suśītena picumāplāvya yonisamīpe sthāpayet| gavyena payasā madhukāmbunā nyagrodhādikaṣāyeṇa va pariṣecayet| paripītatatsvarasāni ca tailāni yonau nidhāpayet| tacchṛṅgasiddhasya vā kṣīrasarpiṣaḥ picum||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">atisravati tu rakte tata eva akṣamātraṃ prāśayet| keva- lādeva vā kṣīrasarpiṣaḥ| padmotpalakumudakiñjalkaṃ ca samadhuśarkaraṃ lehayet| dhātakīgairikisarjarasāñjanacūrṇaṃ vā madhunā| nyagrodhā- ditvakpravālakalkaṃ vā| śaśaiṇahariṇarudhiraṃ vā sakṣaudraṃ pāyayet| ṛddhividārījīvantīrvā payasā| nīlotpala- sitāpakvaloṣṭhacandanādi vā| taṇḍulāmbuvāsārasānya- tareṇa| gandhapriyaṅgusitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunya- grodhaśṛṅgāni vā''jena payasā| kaśerukamṛṇālakaśṛṅgāṭakakāśmaryaparuṣakadrākṣāsāri- vāprapauṇḍarīkānantotpalakadambabījakvāthena vā śarka- rāmadhumadhureṇa śālicūrṇam| jīvanīyaśṛtaṃ vā kṣīram| balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena payasā samadhuśarkareṇa raktaśālyodanaṃ suśītaṃ bhojayet| śīta- vīryyajāṅgalarasena vā| raktapittakriyāśca śodhanavarjyāḥ prayuñjīta| saumyāśca mano'nukūlāḥ kathāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">adṛṣṭaśoṇitāṃ tu madhukapayasyāsuradārubhiḥ siddhaṃ payaḥ pāyayet| tāmravalyaśmantakaśatāvarīpayasyābhirvā| vidāryyādigaṇena vā| śvadaṃṣṭrāsvarasakṣīrasiddhaṃ vā sarpiḥ| palāṇḍurasasiddhaṃ vā sakṣaudram||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">asampūrṇatrimāsāyāstu puṣpadarśane garbhaḥ prāyo na tiṣṭha- tyasañjātasāratvāt||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">āmānvaye cordhvamapi viruddhopakramatvāt| tatra rūkṣaśī- tāni prayuñjīta||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tadyathā-prāgupavāsaṃ tato durālabhāmṛtośīraparpaṭaka- ghanacandanātiviṣābalākaṭvaṅgadhānyākakvāthapānam| tṛṇadhānyaśāliṣaṣṭikapeyāmaśanaṃ ca mudgādiyūṣaiḥ| jite tvāme snigdhaśītāni pūrvavat||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">āmagarbhe tu patite madyānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayet| garbhakoṣṭhaviśuddhyarthamartivismaraṇārthañca| amadyapāṃ pāca- nīyadravyopahitābhiḥ snehalavaṇavarjyābhiḥ satilābhi- ruddālakādiyavāgūbhirupācared yāvanto māsāstāvantya- hānīti| tataḥ prīṇanairbalānurakṣibhirasnehairāhārairādoṣadhātukleda- śuddheḥ| āmagarbhaśeṣeṇa hi punaḥ punarakuśalamanuṣajyeta| tasmāt tīkṣṇairanavaśeṣayannupācaret| tataḥ paraṃ snehapānai- rbastibhirāhāraiśca dīpanīyapācanīyajīvanīyabṛṃhaṇīya- madhuravātaharairiti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yasyāḥ punarmahati jātasāre garbhe varjyānāmavarjanāt puṣpa- darśanaṃ syādanyadvā yonisravaṇam| tasyāstannimittaṃ vāyuḥ prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau parigṛhya garbhasya rasavahāṃ nāḍīṃ pratipīḍyāvatiṣṭhate| tato nāḍyāṃ doṣaiḥ kulyāyāmiva vahanādgarbho vṛddhimanāpnuvannupaviśatyupaśuṣyati vā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra yasyāḥ kādācitkārttavaparisrāvāvalpau ca dṛśyete satataṃ ca garbhaḥ prāptāt parimāṇādaparihīyamāna eva sphurati| na ca kukṣirvivardhate, tamupaviṣṭakamityā- cakṣate||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">yadā tu pratimāsamārttavaṃ pratyahaṃ vā parisravaṇaṃ nātyalpaṃ ca tathā parihīyamāṇo garbhaścirāt kiñcit spandate| kukṣiśca vṛddho'pi parihīyate| tadupaśuṣkakaṃ nāgodaraṃ ca||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tau tu māturāhāratejasā'lpenāpyāyyamānau yadā puṣṭau syātāṃ keśadaśanādiyuktau| tadā varṣagaṇairapi pramadā prasūyeta eva||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tatra vātenopaviṣṭakopaśuṣkakayorvāyuḥ pratihanyate| saśabdaṃ phenilaṃ vicchinnaṃ śakṛdupaveśyate| mūtramuparudhyate| kaṭīpṛṣṭhahṛdayeṣu vedanā| jṛmbhā, nidrānāśo'bhīkṣṇaṃ pratiśyāyaḥ, śuṣkakāsaḥ, sādaḥ, kṣveḍete iva karṇau, tudyete iva śaṅkhau| pipīlikābhiriva saṃsṛjyate śarīraṃ pariṛntanniva vāyurbhramati kukṣau tama iva praveśyate| duḥkhenānnasya jaraṇam| aharahaḥ parihāniḥ| sphuṭitavivarṇaparuṣatvaktvaṃ ca bhavati||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pittena tāmraharitamupaveśyate| dhūmako'mlakaśchardimūrcchākṣihṛdayadāhaḥ| pītaraktagomūtrābhanetramūtranakhatvaktvaṃ kālī durbalā nityaśūnā ca nārī bhavati||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śleṣmaṇā madhurāsyatvamutkleśaḥ śleṣmodvamanaṃ bhaktadveṣaḥ śvetahastapādanetratā kāsaḥ śvāsaśca||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tayorjīvanīyabṛṃhaṇīyamadhurauṣasiddhānāṃ sarpiṣāmupayogaḥ| tathā payasāṃ rasānāmāmagarbhāṇāṃ ca garbhavṛddhikaraḥ| tathā sambhojanametaireva ca ghṛtādibhiḥ| subhikṣāyā abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpavarjjanabṛṃhaṇairupapādanam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha viśeṣeṇa vāte pūrvameva saindhavopahitaṃ kṣīrabastiṃ dattvā śītodakasnātāṃ mṛdu śālyodanaṃ bhojayet| tato vidāryyādigaṇasādhitena sarpiṣā'nuvāsayet| nivātaṃ ca seveta||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pitte madhukavidārīniryyūhasiddhaṃ payaḥ pibet| tisraḥ sthūlakukkuṭīrnistuṣamāṣāḍhakaṃ ca kṣīrodakenolūkhale saṃkṣudya tadrasena sarpiṣā ca tittirikapiñjalānyatararasaṃ sādhayitvā pāyayedupaviṣṭakavivardhanārthamupaśuṣkakabṛṃhaṇārthaṃ ca| ajāsarpiṣā kṣīreṇa jīvanīyaiśca saṃskṛtāṃ yavāgūṃ pibet| payasyā kākolīdvayasuniṣaṇḍakakalkena payasā ca sarpirvipācayet| tatkālyaṃ kṣīrānupānamupayuñjīta| āma- garbharasena cāśnīyāt| tāneva ca tatra bhṛṣṭān bhakṣayet| jalacaramāṃsāni ca||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kaphe tvānūpaudakapiśitopadaṃśāmacchasurāṃ trirātraṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā pibet| tilamudgamāṣalavaṇabilvapātraiḥ| pañcabhirghṛtapātraṃ saṃyojya svanuguptaṃ nidhāpayet| tataḥ prātaḥ piṇḍaṃ bilvamātraṃ śṛtaśītacchāgadugdhanupānaṃ vā'śnīyāt| atraiva vā badara- cūrṇapātramapi nidadhyāt||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">evamavṛddhau tīkṣṇairvirecayedaparāpātanīyaiśca pātayet||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yasyāḥ punarvātopasṛṣṭasrotasi līno garbhaḥ prasupto na spandate taṃ līnamityāhuḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tatra śyenotkrośagomatsyagodhāśikhikukkuṭatittirīṇāmanyatamasya rasena bhūrisarpiṣkeṇa māṣayūṣeṇa vā ghṛtāḍhyena raktaśālyodanaṃ bhojayet| saktūn vā tilamāṣabilvaśalāṭuyuktān payasa pāyayet medyamāṃsopadaṃśaṃ vā mārdvīkam| tailena cābhīkṣṇamudaravaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhānyabhyajyāt| muhurmuhuścaināṃ harṣayet| pūrvoktaṃ cekṣeta||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syāttāṃ vātaharasnigdhānnapānairupācaret| aṣṭame tu māse madhukasiddhena tailenānuvāsayet| tadasiddhau vīraṇaśālikuśakāśekṣubālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhūkamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgṛhya rasaṃ tena priyālabibhītakamajjatilakalkayukteneṣallavaṇoṣṇena nirūhayet| vigatavibandhāṃ ca snātāśitāṃ sāyaṃ tenaiva tailenānuvāsayet||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">udāvarto hi samupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ garbhiṇīmatipātayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādyathoktairvā vyavāyādibhiranyairvā vyādhibhiḥ pūrvopacitena vā jananyapatyayoḥ karmaṇā bandhanānmucyate garbhaḥ phalamiva vṛntātsamuktabandhano garbhaśayyāmatikramya kṛtaplīhāntravivarairavasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobhamāpādayati| tataḥ koṣṭhasaṃkṣobhādvāyurapāno mūḍhaḥ kukṣibastipārśvodarayoniśūlānāhaviṇmūtrasaṅgānāpādya garbhaṃ cyāvayati taruṇaṃ śoṇitabhāvena| so'bhihitaḥ prāk||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vivṛddhe tu garbhe stabdhaṃ stimitaṃ śītamaśmagarbhamivodaramābhāti| śūlamadhikamupajāyate| na ca spandate garbho nā''vyaḥ prādurbhavanti| na sravati yonirakṣiṇī cāsyāḥ sraṃsyete| tathā bhṛśamaratiparītā vyathate'nyathā ceṣṭate tāmyati bhrāmyati rodityaharniśam| na svapiti| pūtyucchvāsā kṛcchrācchvasityatikaṣṭaṃ prāṇiti| jakṣitītyevaṃvidhāṃ striyaṃ mṛtagarbhāṃ vidyāt||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">taṃ tu garbhaṃ kadācidasamyagapatyapathamanekadhā pratipannaṃ viguṇeneva vāyunā pīḍitaṃ mohitaṃ ca mūḍhagarbhamityāhuḥ| viguṇānilapratipīḍanavaicitryādasaṅkhyagatiṃ ca||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">samāsatastu trividhā gatirurdhvā, tiryyaṅ, nyubjā ca| saṃsthānāni punaraṣṭau| tānyatraivottaratra vakṣyante||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">teṣu sarveṣvapi viparītendriyārthāmākṣepayonibhraṃśasaṃvaraṇamakkalaśvāsabhramābhipannāṃ śītagātrāṃ pūtyudgārāṃ ca varjayet||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">na tu kṣaṇamapyupekṣeta garbhaśalyam| tadvinirucchavāsīkṛtyā''śu jananīṃ hanyāt||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sacetanaśca garbhaḥ śastreṇa vidāryyamāṇo viṣayamaṅgāni vikṣipet| tasmāt tatsaṅge sūtyaḥ prayateran purvoktāni ca mantrauṣadhāni prayuñjīta||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">trividhastu saṅgo bhavati| śirasyaṃse jaghane vā| tasya hi saṅgastrividho bhavati| mūḍhagarbhanirharaṇantatra matāntarāṇi mūḍhagarbhasya tu jarāyupātanasāmānyaṃ karmetyeke| mantrādika- rmātharvavedavihitamityeke| dṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā śalyā- haraṇamityeke||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">na tvataḥ kaṣṭatamamasti śastrakarma| yato yoniyakṛtplīhāntragarbhāśayādīnāṃ madhye tānanupahiṃsatā'sparśavatā śastramavacāryyamutkarṣaṇavyāvartanotkartanacchedanabhedanapīḍanarjūkaraṇāni caikena pāṇinā kāryyāṇi||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">tasmādīśvaramāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāya tadvidyasahitastamupakramet| akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇam| upakrame saṃśayaḥ| tathodarā'śmarīprabhṛtīnapi||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">athottānāyā vyābhugnasakthyā vastracumbalānnamitakaṭipradeśāyāśca dhanvanāgavṛntikāśālmalīpicchāghṛtairabhyajya hastaṃ yoniṃ ca garbhamāharet||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tatra sakthibhyāmāgatasyānulomamāñchanameva| ekasakthiprapannasyetaraṃ sakthiṃ prasāryya| sphigdeśāgatasya sphigdeśaṃ pratiṣidhyordhvamutkṣipya sakthinī prasāryya| tiryyagāgatasya parighasyevāparārdhamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīya| pārśvāpavṛttaśirasoṃ'saṃ pratipīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīya| bāhudvayaprapannasyordhvamutpīḍyā'sau śiromūlamānīya nirharet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yastvābhugnamadhyaḥ pāṇipādaśirobhiryoniṃ pratipadyate| yaścābhugna ekena pādena yoniṃ dvitīyena pāyum| tau mūḍhau hastenāhartumaśakyāviti śastramavacārayet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">atha striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā (śiro) vidāryya śirāḥ kapālānyāhṛtya garbhaśaṅkunā gṛhītvā cibuke tālunyurasi kakṣyāyāṃ vā'paharet| abhinnaśirasaṃ cākṣikūṭe gaṇḍe vā| tathāsaṃsaktasyāṃsadeśe bāhuṃ chitvā| dṛterivādhmātasya vātapūrṇamudaramavadāryya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet| jaghanasaktasya jaghanakapālāni dārayitveti||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">yadyadvāyuvaśādaṅgaṃ sajjedgarbhasya khaṇḍaśaḥ| tattacchitvā haretsamyagrakṣetrārīṃ ca yatnataḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">athāpatantīmaparāṃ pātayetpūrvavadbhiṣak| evaṃ nirhṛtaśalyāntu siñceduṣṇena vāriṇā| dadyādabhyaktadehāyai yonau snehapicuṃ tataḥ| yonirmṛdurbhavattena śūlaṃ cāsyāḥ praśāmyati| dīpyakātiviṣārāsnāhiṃgvelāpañcakolakāt| cūrṇaṃ snehena kalkaṃ vā kvāthaṃ vā pāyayettaḥ| kaṭukātiviṣāpāṭhāśākatvaghiṅgutaijanīḥ| tadvacca doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca| trirātramevaṃ saptāhaṃ snehameva tataḥ pibet| sāyaṃ pibedariṣṭaṃ ca tathā sukṛtamāsavam| śirīṣakakubhakvāthapicūnyonau ca nikṣipet| upadravāśca ye'nye syustānyathāsvamupācaret| payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam| raso daśāhaṃ ca paraṃ laghupathyālpabhojanā| snehābhyaṅgaparā snehān balātailādikān bhajet| ūrdhvañcaturbhyo māsebhyaḥ sa krameṇa sukhāni ca||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha balātailamupadekṣyāmaḥ| balāmūlākaṣāyasya bhāgāḥ ṣaṭ| tāvanta eva payaso yavakolakulatthadaśamūlaka- ṣāyasya bhāgo bhāgaścaturdaśastailasya| tatsarvamaikadhyaṃ kṛtva ślakṣṇapiṣṭāni cāvāpya kākolīkṣīrakākolī- jīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedākṣīraśuklāmadhu- kadevadārumañjiṣṭhācandanaśārivātagarakuṣṭhaśatāvaryyaśva- gandhāpunarnavāśatapuṣpāvarāpatrarasasaralaśaileyailāvacā- 'garukālānusārisaindhavāni śanairmṛdvagninā sādhayitvā subhājane'nuguptaṃ nidadhyāt| eṣa bhagavato dhanvantare- rabhimatastailarājo rājñāṃ rājamātrāṇāṃ sūtikānāṃ kṛśānāṃ śiśūnāmatītavayasāṃ sukumārāṇāṃ śūlināṃ mahāgraha- gṛhītānāṃ dīrgharogakṣapitavapuṣāṃ marmaviddhapatitābhihata- bhagnaviśliṣṭadehānāṃ daivopaghātātabhiśaptamanojvaraparī- tānāṃ pānanāvanābhyaṅgabastiṣu prayojyaḥ| tena bala- pauruṣasmṛtimatimedhāgnivīryyaujāṃsi vivardhante| pakṣā- ghātākṣepakārdditādivividhavātavikāragulmahikkāśvāsa- kāsā nivartante| aharahaścopayujyamāne ṣaṇmāsādantra- vṛddhiḥ praśāmyati ca| vandhyā ca putraṃ guṇavantamicchayā labhata iti||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhavanti cātra- bastidvāre vipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi| janmakāle tataḥ śīghraṃ pāṭayitvoddharecchiśum||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca| aśmantakaḥ kṛṣṇatilāstāmravallī śatāvarī| vṛkṣādanī payasyā ca latā cotpalaśārivā| anantā śārivā rāsnā padmā ca madhuyaṣṭikā| bṛhatīdvayakāśmaryyakṣīriśṛṅgatvaco ghṛtam| pṛśniparṇībalāśigruḥ śvadaṃṣṭrāmadhuparṇikā| śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśerumadhukaṃ balā| saptaitān payasa yogānardhaślokasamāpanān| kramāt saptasu māseṣu garbhe sravati yojayet||44||</seg></ab>
          <ab type="mula">kapitthabilvabṛhatīpaṭolekṣunidigdhakāt| mūlaiḥ śṛtaṃ prayuñjīta kṣīraṃ māse tathā'ṣṭame| navame sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ| yojayeddaśame māsi siddhaṃ kṣīraṃ payasyayā| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ|45|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.2.5">
          <head>vikṛtivijñānīyo'dhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto vikṛtivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ata evāha---- puṣpaṃ phalasya dhūmo'gnervarṣasya jaladodayaḥ| yathā bhaviṣyato liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyostathā dhruvam||1||</seg> <seg type="unit" n="1">(āyuṣmati kriyāḥ sarvāḥ saphalāḥ samprayojitāḥ| bhavanti bhiṣajāṃ bhūtyai kṛtajña iva bhūbhuji||1||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣīṇāyuṣi kṛtaṃ karma vyarthaṃ kṛtamivādhame| ayaśo dehasandehaṃ svārthahāniṃ ca yacchati|2| tarhīdānīṃ gatāsūnāṃ lakṣaṇaṃ sampracakṣate| vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭasaṃjñayā)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">ata evāha---- ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam| ------------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, "dṛṣṭariṣṭaṃ jīvitaṃ nāsti" ityayuktametat, vyabhicārāt| tathā ca vakṣyati (ślo. 128)- "yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate| " ityāha---- ------------------------------------------------------| ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe'pyanaipuṇāt||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṛṣṇātreyastu dvidhā riṣṭamicchatīti tanmatamāviṣkurvannāha---- kecittu taddvidhetyāhuḥ sthāyyasthāyivibhedataḥ| ------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatrāsthāyiriṣṭabhedaṃ darśayannāha---- -------------------------------------------| doṣāṇāmapi bāhulyādgiṣṭābhāsaḥ samudbhavet||3||</seg> sa doṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave| ------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kiṃ tadriṣṭam ? ityāha---- ---------------------------------------------| rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu||4||</seg> <seg type="unit" n="5">anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ| vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">keśaroma nirabhyaṅgaṃ yasyābhyaktamivekṣyate| ------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">indriyāṇāmadhiṣṭhānasya vikṛtiḥ-indriyavikṛtiḥ, ityāha---- ------------------------------------------------------| yasyātyarthaṃ cale netre stabdhāntargatanirgate||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jihme vistṛtasaṅkṣipte saṅkṣiptavinatabhruṇī| udbhrāntadarśane hīnadarśane nakulopame||7||</seg> kapotābhe alātābhe srute lulitapakṣmaṇī| ------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">------------------------------------------------------| nāsikā'tyarthavivṛtā saṃvṛtā piṭikācitā||8||</seg> ucchūnā sphuṭitā mlānā---------------------------------| ------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------------yasyauṣṭho yātyadho'dharaḥ| ūrdhvaṃ dvitīyaḥ syātāṃ vā pakvajambūnibhāvubhau||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">dantāḥ saśarkarāḥ śyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ| sahasaiva pateyurvā--------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------------| ----------------------------------jihvā jihyā visarpiṇī||10||</seg> śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sakaṇṭakā| ------------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------------| śiraḥ śirodharā voḍhuṃ pṛṣṭhaṃ vā bhāramātmanaḥ||11||</seg> hanū vā piṇḍāmāsyasthaṃ śaknuvanti na yasya ca| ------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------------| yasyānimittamaṅgāni gurūṇyati laghūni vā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">viṣadoṣādvinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate| ------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------------------------------| utsiktaṃ mehanaṃ yasya vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau||13||</seg> ato'nyathā vā yasya syāt sarve te kālacoditāḥ| ------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------------| yasyāpūrvāḥ sirālekhā bālendvākṛtayo'pi vā||14||</seg> lalāṭe bastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati| ------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">------------------------------------------------------| padminīpatravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ||15||</seg> plavate plavamānasya ṣaṇmāsāstasya jīvitam| ------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------------| haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ||16||</seg> so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute| ------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">------------------------------------------------------| yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe'pi vā||17||</seg> sasnehaṃ, mūrdhni dhūmo vā, māsāntaṃ tasya jīvitam| ------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">------------------------------------------------------| mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ||18||</seg> mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrāttrirātrādāturasya tu| ------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------------| jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyamakṣi nimajjati||19||</seg> khagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet| ------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------------| yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam||20||</seg> ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsaṃ na jīvati| ------------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------------| akasmādyugapadgātre varṇau prākṛtavaikṛtau||21||</seg> tathaivopacayaglāniraukṣyasnehādi mṛtyave| ------------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">------------------------------------------------------| yasya sphuṭeyuraṅgulyo nākṛṣṭā na sa jīvati||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṣavakāsādiṣu tathā yasyāpūrvo dhvanirbhavet| hrasvo dīrgho'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhireva vā||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">āplutānāplute kāye yasya gandho'timānuṣaḥ| malavastravraṇādau vā varṣāntaṃ tasya jīvitam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bhajante'yaṅgasaurasyādyaṃ yūkāmakṣikādayaḥ| tyajanti vā'tivairasyātso'pi varṣaṃ na jīvati||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate| śīteṣu bhṛśamauṣṇyaṃ vā svedaḥ stambho'pyahetukaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yo jātaśītapiṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate| uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā| bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vā'psu nimajjati| niṣṭhyūtaṃ bahuvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yo ghanam| amūrtamiva mūrtaṃ ca mūrtaṃ cāmūrtavatsthitam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tejasvyatejastadvacca śuklaṃ kṛṣṇamasacca sat| anetrarogaścandraṃ ca bahurūpamalāñchanam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">jāgradrakṣāṃsi gandharvān pretananyāṃśca tadvidhān| rūpaṃ vyākṛti tattacca yaḥ paśyati sa naśyati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarūndhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṃ vā sa na paśyati tāṃ samām||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">idaniim śrotrendriyasya vikrutimaacikhyaasuraaha ---- meghatoyaughanirghoṣavīṇāpaṇavaveṇujān| śṛṇotyanyāṃśca yaḥ śabdānasato na sato'pi vā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">niṣpīḍya karṇau śṛṇuyānna yo dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśān manyate yo viparyayāt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sarvaśo vā na yo, yaśca dīpagandhaṃ na jighrati| vidhinā yasya doṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yaḥ pāṃsuneva kīrṇāṅgo yo'ṅge ghātaṃ na vetti vā| antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam||37||</seg> jānātyatīndriyaṃ yaśca teṣāṃ maraṇamādiśet| ------------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunaa kharavikṛtimaaha ---- ------------------------------------------------------| hīno dīnaḥ svaro'vyakto yasya syādgadgado'pi vā||38||</seg> sahasā yo vimuhyodvā vivakṣurna sa jīvati| ------------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------------| svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ||39||</seg> rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet| ------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">------------------------------------------------------| apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ||40||</seg> śrotāraṃ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayet| ------------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">svarāśraya riṣṭamuktvā chāyāśrayaṃ riṣṭamabhīdhitsurāha ---- ---------------------------------------------| saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā'pi vā||41||</seg> chāyā vivartate yasya svapne'pi preta eva saḥ| --------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">asyāśca chāyāyā dvairūpyaṃ darśayitumāha ---- ------------------------------------------| ātapādarśatoyādau yā saṃsthānapramāṇataḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">chāyā'ṅgātsambhavatyuktā praticchāyeti sā punaḥ| varṇaprabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīragā||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">bhavedyasya praticchāyā chinnā bhinnā'dhikā''kulā| viśirā dviśirā jihmā vikṛtā yadi vā'nyathā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">taṃ samāptāyuṣaṃ vidyānna cellakṣyanimittajā| praticchāyāmayī yasya na cākṣṇīkṣyeta kanyakā||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">idānīṃ yasya mahābhūtasya yādṛśī chāyā syāt, tāṃ kathayitumāha ---- khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā''nīlā sasnehā saprabheva ca||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vātādrajo'ruṇā śyāvā bhasmarūkṣā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">śuddhavaidūryavimalā susnigdhā toyajā sukhā| sthirāsnigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvetā ca pārthivī||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīmāsāṃ chāyānāṃ guṇanirdeśamāha---- vāyavī rogamaraṇakleśāyānyāḥ sukhodayāḥ| ---------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------------| prabhoktā taijasī sarvā, sā tu saptavidhā smṛtā||49||</seg> raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā| ------------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">------------------------------------------------------| tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vimalāśca yāḥ||50||</seg> tāḥ śubhā, malinā rūkṣāḥ saṅkṣiptāścāśubhodayāḥ| ------------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">chāyāprabhayoranyatvaṃ pradarśayituṃ lakṣaṇamāha----- --------------------------------------------------| varṇamākrāmati chāyā prabhā varṇaprakāśinī||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tathedamapi chāyāprabhayoranyatve lakṣaṇamāha---- āsanne lakṣyate chāyā vikṛṣṭe bhā prakāśate| nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu||52||</seg> nṛṇāṃ śubhāśubhotpattiṃ kāle chāyāsamāśrayāḥ| ------------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">------------------------------------------------------| nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ parisarpati||53||</seg> <seg type="unit" n="54">hīyate balataḥ śaśvadyo'nnamaśnan hitaṃ bahu| yo'lpāśī bahuviṇmūtro bahvāśī cālpamūtraviṭ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">yo vā'lpāśī kaphenārto dīrghaṃ śvasiti ceṣṭate| dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ niḥśvasya paritāmyati||55||</seg> <seg type="unit" n="56">hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate bhṛśam| śiro vikṣipate kṛcchrādyo'ñcayitvā prapāṇikau||56||</seg> <seg type="unit" n="57">yo lalāṭātsrutasvedaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| utthāpyamānaḥ sammuhyedyo balī durbalo'pi vā||57||</seg> <seg type="unit" n="58">uttāna eva svapiti yaḥ pādau vikaroti ca| śayanāsanakuḍyāderyo'sadeva jighṛkṣati||58||</seg> <seg type="unit" n="59">āhāsyahāsī sammuhyan yo leḍhi daśanacchadau| uttarauṣṭhaṃ parilihan phūtkārāṃśca karoti yaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">yamabhidravati cchāyā kṛṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye||60||</seg> vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ| ------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">(grīvālalāṭahṛdayaṃ yasya svidyati śītalam||61||</seg> <seg type="unit" n="1">uṣṇo'paraḥ pradeśaśca śaraṇaṃ tasya devatāḥ| ) |pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣvatimātrayā| yaṃ viśaṃti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ]||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-------------------------------------------| yo'ṇujyotiranekāgro duḥcchāyo durmanāḥsadā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">bali balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate| nirnimittaṃ ca yo medhāṃ śobhāmupacayaṃ śriyam||63||</seg> prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ sa prāpnoti yamakṣayam| -------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">------------------------------------------------------| guṇadoṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā||64||</seg> yātyanyathātvaṃ prakṛtiḥ paṇmāsānna sa jīvati| ------------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">------------------------------------------------------| bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam||65||</seg> ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ| ------------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">------------------------------------------------------| mattavadgativākkampamohā māsānmariṣyataḥ||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">naśyatyajānan ṣaḍahātkeśaluñcanavedanām| na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṃ kaṇṭhāmayādṛte||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">preṣyāḥ pratīpatāṃ yānti pretākṛtirudīryate| yasya nidrā bhavennityā naiva vā na sa jīvati||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">vaktramāpūryate'śrūṇāṃ svidyataśvaraṇau bhṛśam| cakṣuścākulatāṃ yāti yamarājyaṃ gamiṣyataḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula">yaiḥ purā ramate bhāvairaratistairna jīvati| ------------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">------------------------------------------------------| sahasā jāyati yasya vikāraḥ sarvalakṣaṇaḥ||70||</seg> nivartate vā sahasā, sahasā sa vinaśyati| ------------------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">adhunā pratirogaṃ riṣṭaṃ vaktuṃ sarvavyādhipradhānasya jvarasyaiva tāvadvikṛtiṃ lilakṣayiṣurāha---- ---------------------------------------------| jvaro nihanti balavān gambhīro dairgharātrikaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam| akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">saśuṣkakāsaḥ pūrvāhṇe yo'parāhṇe'pi vā bhavet| balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">raktapittavikṛtilakṣaṇaṃ riṣṭamadhikṛtyāha ---- raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet||74||</seg> <seg type="unit" n="75">romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat| vāsaso'rañjanaṃ pūti vegavaccāti bhūri ca||75||</seg> vṛddhaṃ pāṇḍujvaraccardikāsaśophātisāriṇam| -------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">------------------------------------------------------| kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam||76||</seg></ab>
          <ab type="mula">yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃsatāpinam| ------------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">------------------------------------------------------| chardirvegavatī mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā||77||</seg> sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī| ------------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">------------------------------------------------------| tṛṣṇā'nyārogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula">madātyayo'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam| ------------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">------------------------------------------------------| arśāṃsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam||79||</seg> hṛtpārśvāṅgarujāchardipāyupākajvarāturam| ------------------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">atīsāravikṛtimāha ----- -------------------------------------------------| atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ| mastuluṅgamaṣīpūyavesavārāmbumākṣikaiḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ| karburaḥ prasravan dhātūn niṣpurīṣo'thavā'tiviṭ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ| śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ parvāsthiśūlinam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">srastapāyuṃ balakṣīṇamannamevopaveśayan| satṛṭśvāsajvaraccardidāhānāhapravāhikaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula">aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rūjārditam| ------------------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">------------------------------------------------------| mehastṛḍdāhapiṭikāmāṃsakothātisāriṇam||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">piṭikā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagāḥ| parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam||86||</seg> <seg type="unit" n="87">sarvaṃ ca māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ| visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ| sirānaddho jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ||88||</seg> kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān| ------------------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">idānīmudaravyādhinimittaṃ riṣṭamāha---- ---------------------------------------------------| viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">mūrccāccardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam| śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam||90||</seg> virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥ punaḥ| ------------------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">pāṇḍurogariṣṭamāha ----- --------------------------------------------------| pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">śophariṣṭaṃ brūte---- tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānāti sāravān| anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram||92||</seg> <seg type="unit" n="93">nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi| rājīcitaḥ sravaṃśchardi jvaraśvāsāti sāriṇam||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye| durbalasya viśeṣeṇa jāyante'ntāya dehinaḥ||94||</seg> <seg type="unit" n="95">śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike| sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet||95||</seg> <seg type="unit" n="96">ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyataḥ| śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān| bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">kuṣṭaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram| mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam||98||</seg></ab>
          <ab type="mula">vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam| ------------------------------------------------------|99|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">------------------------------------------------------| vātāsraṃ mohamūrcchāyamadāsvapnajvarānvitam||99||</seg> śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat| ------------------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">------------------------------------------------------| śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ||100||</seg> ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam| ------------------------------------------------------|101|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">------------------------------------------------------| vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī||101||</seg> gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre'lpe'pi varjayet| ------------------------------------------------------|102|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">------------------------------------------------------| balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ||102||</seg> yasyaturasya lakṣyante trīn pakṣanna sa jīvati| ------------------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">------------------------------------------------------| vātāṣṭhīlā'tisaṃvṛddhā tiṣṭantī dāruṇā hṛdi||103||</seg> tṝṣṇayā nu parītasya sadyo muṣṇāti jīvitam| ------------------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">------------------------------------------------------| śaithilyaṃ piṇḍike vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām||104||</seg> <seg type="unit" n="105">kṣīṇātyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam| nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan||105||</seg> <seg type="unit" n="106">gṛhītvā pāyuhṛdaye kṣīṇadehasya vā balī| malān bastiśiro nābhiṃ vibaddhya janayan rujam||106||</seg> <seg type="unit" n="107">kurvan vaṅkṣṇayoḥ śūlaṃ tṛṇāṃ bhinnapurīṣatām| śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā gudavaṅkṣṇam||107||</seg> <seg type="unit" n="108">vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ| stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ casandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate||109||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">masūravidalaprakhyāstathā vidṛmasannibhāḥ| antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā dehanāśanāḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā| santrāsaścoṣṇatā'ṅge ca yasya taṃ parivarjayet||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam| ------------------------------------------------------||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">(candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ| śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="115">antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ| ) yo vātajo na śūlāya marmajaśca ruje na yaḥ| acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate||115||</seg> rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstānvarjayedvraṇān| ---------------------------------------------------|116|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">---------------------------------------------------| viṇmūtramārutavahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa jīvati||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">dantaiśchindannakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni ca| bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan||118||</seg> <seg type="unit" n="119">hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ| muhurhasan muhuḥkṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ||119||</seg> muhuśchidrāṇi visṛśannāturo na sa jīvati| ---------------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------------| mṛtyave sahasā''rtasya tilakavyaṅgaviplavaḥ||120||</seg> mukhe, dantanakhe puṣpaṃ, jaṭhare vividhāḥ sirāḥ| ---------------------------------------------------|121|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">---------------------------------------------------| ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam||121||</seg> śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet| ---------------------------------------------------|122|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">---------------------------------------------------| vikārā yasya vardhante prakṛtiḥ parihīyate||122||</seg> sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam| ---------------------------------------------------|123|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">---------------------------------------------------| yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham||123||</seg> yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam| ---------------------------------------------------|124|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">---------------------------------------------------| vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam||124||</seg> na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam| ---------------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">---------------------------------------------------| bhavedyasyauṣadhe'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ||125||</seg> akasmādvarṇagandhādeḥ svastho'pi na sa jīvati| ---------------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">---------------------------------------------------| nivāte sendhanaṃ yasya jyotiścāpyupaśāmyati||126||</seg> <seg type="unit" n="127">āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">kathayenna ca pṛṣṭo'pi duḥśravaṃ maraṇaṃ bhiṣak| gatāsorbandhumitrāṇāṃ na ceccettaṃ cikitsitum||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">cikitsānaiṣphalyācca taṃ nopakramediti pratipādayannāha ---- yamadūtapiśācādyaiyatparāsurupāsyate| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṃ parivarjayet||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">āyurvedaphalaṃ kṛtsnaṃ yadāyurjñe pratiṣṭhitam| riṣṭajñānādṛtastasmātsarvadaiva bhavedbhiṣak||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhakṣayāt| tayorapyakṣayāddṛṣṭaṃ viṣamāparihāriṇām||132||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadbāgbhāṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne vikṛtivijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sakalamapi śarīramaṅgamityucyate| tatra punaḥ ṣaḍaṅgam| śire'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca| netranābhipāṇipādā- dīni tvasya pratyaṅgāni||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mahāguṇamayebhyaśca khapavanatejojalabhūmyākhyebhyo mahābhūtebhyaścetanādhiṣṭhitebhyo'bhinirvṛttiraṅgasya||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bhūtānāmeva ca dṛṣṭādṛṣṭavividhakarmavaśādanekarūpāt sanniveśaṣadākṛtipramāṇasnehadīptisvarādīnāṃ sārupyamasārūpyaṃ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhedabhinnamatibahuprakāraṃ niṣpadyate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra sattbahulamākaśam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">rajobahulo vāyuḥ|1|</ab>
          <ab type="mula">sattvatamobahulamambu|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tamobahulā bhūḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="6">teṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṃ dravatā kāṭhinyamiti kramā- lliṅgāni||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">viśeṣataśca śrotrādiṣvindriyeṣvavasthānam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śabdasparśarūparasagandhairekaikapravṛddhairanvayaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatrā''kāśajāni śrotraṃ śabdaḥ sarvastrotāṃsi viviktatā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vāyavīyāni sparśanaṃ sparśaḥ praśvāsocchvāsādiparispandanāni lāghavaṃ ca||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āgneyāni darśanaṃ rūpaṃ pittamūṣmā paktiḥ santāpo medhā varṇo bhāstejaḥ śauryyañca||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āmbhasāni rasanaṃ rasaḥ svedakledavasā'sṛkaśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṃ snehaśca||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pārthīvāni ghrāṇaṃ gandhaḥ keśanakhāsthyādimūrtasamūho dhairyyasthairyyañca||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">teśu mātṛjāni mṛdūni tvagraktamāṃsamedomajjanābhihṛdayāmāśayagarbhāśayayakṛtplīhāklomāntragudādīni||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pitṛjāni sthirāṇi keśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ātmajāni nānāyoniṣūtpittirmanaścetanendriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ kāmakrodhalobhabhayaharṣadharmaśīlatāsmṛtibuddhīcchādveṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sātmyajānyāyurārogyamanālāsyalolupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥ sampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṃ medhābalaṃ ca||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">rasajāni kṛtsnasya dehasya sambhavo vṛttirvṛddhistṛptiralaulyaṃ puṣṭirutsāhaśca||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṃ, kṛtajñatā, dākṣiṇyaṃ, vyavasāyaḥ, śauryyaṃ, gāmbhiryaṃ buddhirmedhā, smṛtiḥ śuklavartmarucirbhaktirabhiṣaṅgābhāvastamoguṇo viparyayaśca||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">rājasāni durupacāratā'nāryaṃ śauryyaṃ mātsaryamamita- bhāṣitvamahaṅkāro lolupatvaṃ dambho mānaḥ krodho harṣaḥ kāmaśca||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tāmasānyajñānaṃ viṣādaḥ pramādo nidrā''lasyaṃ kṣuttṛṣṇā śoko mātsaryaṃ vipratipattiḥ parātisandhānaṃ sattvaguṇa vaiparītyaṃ ca||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatra sattvaṃ manastasyopaplavo rajastamaśca ityevambhūtātmakaṃ dehamāhuḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tasya punaḥ pravibhāgaḥ-tvacaḥ kalā doṣā dhātavo malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmendriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjvassīvanyo'sthisaṅghātāḥ sīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni peśyaḥ sirā dhamanyaḥ srotāṃsyūṣmāṇo marmaṇi keśaśmaśrulomāni prakṛtivikṛtibhedāśca||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tatrā'sṛjaḥ pacyamānasya kṣīrasyeva santānikāḥ ṣaṭ tvaco bhavanti||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tvakprasādādraktasya prasādaḥ| udakadharā tvak tāsāmudakadharā cādyā||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">dvitīyā'sṛgdharā||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">tṛtīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā| prāṇadharā tvak ṣaṣṭhī tu prāṇadhara| yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṃ cādhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante| parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">anye sapta tvaco vadanti| bhāsinī tvak tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāṃ ca pañcānāṃ chāyānāṃ sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">dvitīyā lohinī nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā|1| tṛtīyā śvetā nāma dvādaśabhāgapramāṇā|1| caturthī tāmrā nāmā'ṣṭabhāgapramāṇā|1| pañcamī vedinī nāma pāñcabhāgapramāṇā|1| ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā|1| saptamī māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā||1||</seg> <seg type="unit" n="30">yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ|30| yastu dhātvāśayāntareṣu kledo'vatiṣṭhate sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuśleṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sāro dhātusāraśeṣo rasaśeṣolpatvāt kalāsaṃjñaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tā dhātvāśayantaramaryādāḥ sapta kalāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="31">tāsāṃ prathamā māṃsadharā nāma| yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ bhūmāviva paṅkodakena bisamṛṇālānāṃ pratānāni bhavanti||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dvitīyā raktadhara nāma māṃsasyābhyantaratastasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataśca sirāplīhayakṛtsu bhavati| māṃsācca kṣatāt kṣatajaṃ vṛkṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṃ pravarttate||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tṛtīyā medodharā nāma| medo hi tasyāmudare'ṇvasthiṣu ca saraktaṃ bhavati| tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṃ mastiṣkākhyaṃ mastuluṅgākhyaṃ ca sthūlāsthiṣu ca majjā||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">caturthī śleṣmadharā nāma| tatsthena hi śleṣmaṇā śleṣitāḥ sarvasandhayo dṛḍhā bhavanti sopāṅgā sābhyaṅgā||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pañcamī purīṣadharā nāma| sā hyantrāmapakvāśayāśritā koṣṭhāntaruṇḍukasthaṃ malaṃ vibhajati||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ṣaṣṭhī pittadhara nāma pakvāmāśamadhyasthā| sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayonmukhamannaṃ balena vidhārya pittatejasa śoṣayati pacati pakvañca vimuñcati| doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmamevātato'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṃjñā| balaṃ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā'gnistabdhopabṛṃhitaikayogakṣemā śarīraṃ vartayati||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">saptamī śukradharā nāma dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasyādho mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṃ pravartayati||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">doṣā dhātavo malāśca prāguditāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">pañca buddhīndriyāṇi-śrotraṃ sparśanaṃ darśanaṃ rasanaṃ ghrāṇañca| śrotrādīni pañca buddhīndriyāṇi||39||</seg> <seg type="unit" n="1">teṣāṃ sabhāgatayā kramādviṣayaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pañca buddhīndriyādhiṣṭhānāni-karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsike ca||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pañca karmendriyāṇi-vākpāyūpasthapāṇipādasaṃjñakāni||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tānyapi ca vacanotsargaharṣādānagamanārthāni||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atīndriyantu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyogena pañcendriyā- ṇāmarthapravṛtteḥ| buddhikarmendriyobhayātmakatvācca||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">saptāśayāḥ kramādasṛkkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ| strīṇāṃ pittapakvāśayayormadhye garbhāśayo'ṣṭamaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">teṣu saptasu pratibaddhāni koṣṭhāṅgāni hṛdayakṛtplīhaphupphusoṇḍukavṛkkāntrādīni||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra samānenādhmāyamānasya dehoṣmaṇā pacyamāmānasya śoṇitasyācchato jāyate yakṛt plīhā ca|1| raktaphenāt phupphusam|1| raktakiṭṭāduṇḍukaḥ|1| raktamedaḥ prasādād vṛkkau|1| raktamāṃsaprasādādāpramāṇaṃ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">sārdhatrivyāmāni puṃsām| trivyāmāni strīṇām||2||</seg> <seg type="unit" n="1">raktasyānilayogāt kālīyam||1||</seg> <seg type="unit" n="47">hṛdayaṃ punaḥ śleṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakośasaṅkāśaṃ suṣiramadhomukham| tadviśeṣeṇa cetanāyāḥ sthānaṃ sarvabhāvānāṃ ca cetanānugatānām| tasya vāmapārśve plīhā phupphusaśc| dakṣiṇato yakṛt kloma ca||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">tathā kapharaktavāhināṃ srotasāṃ mahābhūtānāṃ ca prasādādindriyāṇi||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">teṣvapi ca netre śleṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṃ tat pitṛjam| asṛjaḥ kṛṣṇamaṇḍalaṃ tanmātṛjam| madhye dṛṣṭimaṇḍalaṃ tadubhayātmakam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">pakṣmavartmaśuklakṛṣṇadṛṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāraḥ| dvau cāpāṅgakanīnayoḥ iti te ṣaṭ| ṣaṭ ca paṭalāni| dve vartmanī| bāhyaṃ cāśritamagnyambhasī| dvitīyaṃ māṃsaṃ tṛtīyaṃ medaścaturthamasthi| teśāṃ bahalata dṛṣṭeḥ pañcamāṃśena||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmedaḥkaphātmakāḥ|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śleṣmā tu paraṃ sarvasandhibandhanamityuktaṃ prāk||1||</seg> <seg type="unit" n="2">netrāśritaṃ tu tejo bāhyatejasā svayoninā yogācchasramivāśmanā karmaṇyaṃ bhavati| atiyogādupahanyate||2||</seg> <seg type="unit" n="1">tacca vaidyutavadbaḍavāmukhavaccāmbhomadhyagamapi vīryyotkarṣāttejastvaṃ na jahāti|1| māṃsāsṛkkaphaprasādāttu jihvā jāyate||1||</seg> <seg type="unit" n="52">māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇāviti||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṃ kaṇṭho hṛdayaṃ nābhirbastirgudaḥ śukramojo raktañca| teṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṃjñāni||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ| tāsāṃ dve dve karacaraṇeṣucatasraḥ pṛthaggrīvāpṛṣṭhayoḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">ṣoḍaśa jālāni, teṣāṃ māṃsasirāsnāyvasthijāni catvāryyaikaikatra gulphe maṇibandhe ca parasparagavākṣitāni tāni sthitāni||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">ṣaṭ kūrcāḥ hastapādagrīvāmeḍhreṣu||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">catasro māṃsarajjavaḥ pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ tāsāṃ dve bāhye| dve cābhyantarasthite||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">sapta sīvanyaḥ| tāḥ pañca śirasi jihvāmehanayorekaikā| parihāryāśca śastreṇa||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">caturdaśāsthisaṅghātāḥ| teṣāmekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakarpūrakakṣyāsu trikaśirasośca||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadvatsīmantāḥ, te tu pañca śirasītyaṣṭādaśa||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">trīṇi ṣaṣṭya'dhikānyasthiśatāni| teṣāṃ ca catvāriṃśacchataṃ śākhāsu| saviṃśaṃ śatamantarādhau| śatamurdhvamiti||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyekamaṅgulyāṃ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa| pañca pādaśalākāḥ| tatpratibandhakamekam| dve dve kūrcagulphajaṅghāsvekaikaṃ pārṣṇajānruṣu| sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvośca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">caturviṃśatiḥ paraśukāḥ| tāvantyeva sthālakānyarbudāni ca| triṃśat pṛṣṭhe| aṣṭāvurasi ekaikaṃ bhāge trike| nitambayośca dve| tadvadakṣakāṃsāṃsaphalakeṣu||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">tathā gaṇḍakarṇaśaṅkheṣu jatrutālunośca| trayodaśa grīvāyām| catvāri kaṇṭhanāḍyām| dve hanubandhane| dvātriṃśaddantāḥ| tadvadulūkhalāni ca| trīṇi nāsāyām| ṣaṭ śirasi||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tāni jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṃjñāni| daśanāstu rucakāḥ| ghrāṇakarṇagrīvākṣikośeṣu taruṇāni| pāṇipādapārśvapṛṣṭheṣu balayāni| śeṣāṇi nalakānīti| nāmānugatākṛtīni pañcavidhānyasthīni| teṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṃsāni||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">daśottaraṃ śatadvayamasthisandhīnām| teśāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu| ekonaṣaṣṭirantarādhau| tryaśītirurdhvam||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyekaṃ trayaḥ| dvāvaṅguṣṭhe| te caturdaśa| ekaiko gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">trayaḥ kaṭikapāleṣu| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe| tadvat pārśvayoḥ| aṣṭāvurasi||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">aṣṭau grīvāyām| trayaḥ kaṇṭhanāḍyām| aṣṭādaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hṛdayayakṛtklomanāḍīṣu| dvātriṃśaddantamūleṣu| ekaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu| dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanetrahanusandhiṣu| dvāvupariṣṭāt bhruvoḥ| pañca śiraḥkapāleṣu||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">te'ṅguligulphalajānumaṇibandhakūrpareṣu korasaṃjñāḥ| kakṣāvaṅkṣaṇadantamūleṣūlūkhasaṃjñāḥ| aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu sāmudgāḥ| gīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ| śiraḥkaṭīkapāleṣu tunnasevanīsaṃjñāḥ| hanūbhayato vāyasatuṇḍāḥ| kaṇṭhanetrahṛdayayakṛtplīhaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ| śrotraśṛṅgāṭakeṣu śaṅkhāvartāḥ| ityasthisandhayo'ṣṭavidhāḥ||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">snāyupeśīsirāśritaistu sahasradvayaṃ na punaḥ śastrapraṇidhāne teṣu vācyamastīti pṛthaṅnocyate||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">nava snāyuśatāni| teṣāṃ ṣaṭ śatāni śākhāsu| triṃśacchatadvayamantarādhau| ūrdhvaṃ saptatiḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ ṣaṭṣaṭ| tāni triṃśat| daśa daśa pādatalakūrcagulpheṣu triṃśajjaṅghāyām| daśa jānuni| catvāriṃdūrau| daśa vaṅkṣaṇe||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">catvāriṃśat kaṭyām| viṃśatirmuṣkameḍhrabastyantreṣu| aśītiḥ pṛṣṭhe| ṣaṣṭiḥ pārśvayoḥ| aṣṭādaśorasi| catvāryakṣakayoḥ| aṣṭāvaṃsayoḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">dve dve manyāvaṭunetrauṣṭhatāluṣu| triṃśad grīvāyām| trīṇi jatruṇi| catvāri hanvoḥ| pañca jihvāyām| dvādaśottarādhareśu dantamāṃseṣu| ṣaṇmūrdhani||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti| mahāsnāyvāni tu vṛttāni tāni kaṇḍarāsaṃjñāni| bastyāmapakvāśayāntreṣu suṣirāṇi| pārśvapṛṣṭhoraśiśarastu pṛthūni||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">snāyubandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhate| tasmādasthisirādibhyo'pi tāni yatnato rakṣet||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">yaśca snāyvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṃ samartho bhavati||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">pañca peśīśatāni| tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu ṣaṣṭirantarādhau| catvāriṃśadūrdhvam||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṃ pratyekaṃ tisraḥ| tāḥ pañcadaśa| daśa daśa prapade pādatale gulphe ca, tathā pādasyopari kūrce sanniviṣṭāḥ| viṃśatirjaṅghāyām| pañca jānuni viṃśatirūrau||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">ekaikā meḍhrasevanyoḥ| dve vṛṣaṇayoḥ| daśa sphijoḥ| tisro gude, tāstu valīsaṃjñāḥ| dve bastiśirasi| catasra udare| nābhyāmekā| hṛdyāmāśaye ca| ṣaṭ yakṛtplīhoṇḍukeṣu| pṛṣṭhe pañcordhvasanniviṣṭāḥ| daśa dīrghāḥ pāRśvayoḥ| daśa vakṣasi| tisroṃ'sākṣakoparitaḥ||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">daśa grīvāyām| aṣṭau gaṇḍayoḥ| aṣṭau hanvoḥ| ekaikā galakākalajihvāmūrdhasu| dve dve tālulalāṭayoḥ| nāsauṣṭhakarṇeṣu ca||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">strīṇāṃ tu viṃśatiradhika| tatra daśa stanayoḥ| tāsāṃ yauvane parivṛddhirbhavati| daśa yonau||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">tāsāmabhyantarāśrite dve| mukhāśrite vṛtte dve| tisro garbhamārgāśrayāḥ| yasyāṃ garbhastiṣṭhati| yonistu śaṅkhanābhyākṛtistryāvartā| tasyāstṛtīya āvarte pittapakvāśayāntare rohitamatsyamukhākārā garbhaśayyā| tasyāṃ śukrārttavapradeśinyastisraḥ peśyaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">tābhirhi śarīre tanubahalasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāyvani pracchaditāni||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">sirādhamanīmukhānāṃ tvaṇuśe vibhajyamānānāmekonatriṃśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatāni bhavanti| tābhiridaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ pinaddhamātatañca| tāvanti ca keśaśmaśrulomāni||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">tāsāṃ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyante| taiśca tāḥ svademabhivahanti| tathā'bhyaṅgalepādivīryyaṃ tvaci vipakvamantarnayanti sparśañca gṛhṇanti||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">srotāṃsi punarasaṅkhyeyānyeva| tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṃ yathopayogaṃ cānyatropadekṣyante||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ityevaṃ parisaṅkhyātāḥ śarīre mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">dravāstu yattadatiyogena cyavamānaṃ purīṣamanubadhnāti| tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīre dhātūn| yacca sarvaśarīragataṃ bāhyā tvagvibharti| yacca tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdavācyam| yaccoṣmānubaddhaṃ romakūpebhyo'bhiniṣpatatsvedavācyam| tadudakam||90||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakṛtaḥ śleṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ medaso majjñaśca svena svenāñjalipramāṇena yathāpūrvamekādisaṅkhyāpravṛddhiḥ|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">arddhāñjaliḥ śukrasya||1||</seg> <seg type="unit" n="92">tāvadeva mastiṣkamojaśca||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">strīṇāṃ rajaso'ñjalayaścatvāraḥ| stanyasya dvau| ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti| samadhātoḥ parimāṇamidam| ato vṛddhikṣayau yathāsvaṃ lakṣaṇairvibhāvayedaparāṃścāparisaṅkhyātānmūrtomūrtān bhāvān| tadyathā-māṃsakarṇādimalān vāyubuddhismṛtyādīṃśca||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">dhānvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti| vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityameva ca calā doṣadhātumalāḥ| tasmādudakādīnāmapi samatvaṃ māṃsādivat parimāṇato nirdeṣṭumaśakyam| kevalaṃ svāsthyamātreṇānumānato lakṣayet iti||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">sarva eva tvavayavāḥ paramāṇubhedenātisaukṣmyādasaṅkhyeyatāṃ yānti||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ karmaprerito vāyuḥ kāraṇam||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">tadetadaṅgamabhedena bhedataśca gṛhyamāṇaṃ bandhāya mokṣāya ca bhavatīti||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">bhavati cātra- iti sarvāvayaśo yo jānāti kalevaram| ahiteṣu sa mohena na kadācit pravartate||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">daśamūlasirā hṛdayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgeṣvojo nayanti| tatpratibaddhā hi śarīraceṣṭā||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tāstu dvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṃ yavaṃ yavārdhañca gatvā drumapatrasevanīpratāvanadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tāsāṃ catuḥśatī śākāsu| tatra ṣoḍaśābyadhanīyāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ṣaṭtriṃśaṃ śatamantarādhau| tatra dvātriṃśat||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">catuṣṣaṣṭyadhikaṃ śatamurdhvam| tatrāpi pañcāśat||2||</seg> <seg type="unit" n="6">tāsāmekaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyejjālandharām| tisraścābhyantaragatāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dvātriṃśacchroṇyā gudameḍhrāśrayāḥ| tāsāṃ dve dve vaṅkṣaṇayoḥ kaṭīkataruṇayoścetyaṣṭau śastrato rakṣet|2| caturviṃśatiḥ pṛṣṭhe| tāsāṃ pṛṣṭhavaṃśamubhayato dve dve ūrdhva- gāminyau tāścatasraḥ|2| caturviṃśatirudare| tāṃsāṃ meḍhrasyopari romarājīmubhayato dve dve tā api catasraḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="7">catvāriṃśadvakṣasi| tāsāṃ dve hṛdaye| dve ca stanamūlastanarohiteṣu| ekaikāpastambhāpāleṣviti| tāścaturdaśa||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">caturviṃśatirgrīvāyām| tāsāṃ catasro'ṣṭau ca marmasaṃjñāḥ| dve kṛkāṭikayoḥ| dve vidhurayoriti ṣoḍaśa śastreṇa na spṛśet||4||</seg> <seg type="unit" n="1">hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ sandhisambandhinyau dve||1||</seg> <seg type="unit" n="4">ṣoḍaśa jihvāyām| tāsāmadho dve rasavedinyau| dve vāvākpravarttinyau| tāścatasraḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="7">ṣaṭpañcāśannetrayoḥ| tayorunmeṣanimeṣakriye dve-dve| dve cāpāṅgayoriti ṣaṭ| nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ| tāsāṃ keśāntānugatāścatasraḥ| dve cā''vartayoḥ| ekā ca sthapanyāmiti sapta||7||</seg> <seg type="unit" n="3">karṇayoḥ ṣoḍaśa| tāsāṃ śabdavāhinyau dve| ta eva ca śaṅkhayostāsāṃ śaṅkhasandhigate dve||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣepayordve| sīmanteṣvekaikāmekāmadhipatāvityaṣṭau śastreṇa pariharet| tathākṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇāḥ granthitāḥ sandhiṣu cāśastrakṛtyāḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tāsāṃ yathāsvaṃ turyāṃśavibhāgena pañcasaptatyadhikaṃ śatamanilaraktaṃ vahati| eṣa vibhāgaḥ pittaśleṣmaśuddharakteṣvapi| sthitā hyevaṃ dehamanugṛhṇanti doṣāḥ| vyatyayena tu pīḍayanti||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṃ vahanti|1| nīlapītāsitāḥ sparśoṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam|1| gauryyaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītaḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam|1| lakṣaṇasaṅkare saṃsargasannipātaraktam||1||</seg> <seg type="unit" n="10">samāgūḍhāḥ snigdhāḥ rohiṇyaḥ śuddharaktamiti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">dhamanyastu caturviṃśatiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tābhiḥ kāyo'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva kulyābhirupasnihyati||1||</seg> <seg type="unit" n="12">tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvṛtā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tasyāṃ nābhyāṃ viśeṣeṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tāsāṃ khalu dhamanīnāṃ daśordhvaṃ prasṛtā daśādhaścatasrastiryyak| tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryyante āpayāyyante ca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tāsāmūrdhvagā hṛdayamabhiprapannāḥ pratyekaṃ tridhā jāyante| tatastriṃśato madhye dve dve vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gṛhyante| dvābhyāṃ dvābhyāṃ bhāṣate ghoṣaṃ karoti svapiti pratibudhyate ca| dve cāśru vahataḥ| dve ca stanāśrite| nāryāḥ stanyaṃ narasya śukram||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhogamāḥ pakvāśayasthā evaṃ tridhā jāyante| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dve vahato'nnaṃ mātrāśrayeṇa| dve toyam| dve mūtram| dve śukram vahato dve ca muñcataḥ| ta eva nārīṇāmārttavam| dve varconirasinyau sthūlāntrapratibaddhe| evaṃ dvādaśa| śeṣā- stvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svedamabhitarpayanti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tiryaggāminyaścatasro bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṃ prāk||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">srotāṃsi puṃsāṃ nava karṇau netre nāsāpuṭau mukhaṃ pāyurmūtrapathaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">anyāni ca trīṇi strīṇāṃ stanau raktapathaśca||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">tathā'parāṇyantassrotāṃsi jīvitāyatanāni trayodaśa prāṇodakānnadhātumalānāmayanāni||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tatra prāṇavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavegadhāraṇādibhirduṣyanti||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tato'tisṛṣṭaṃ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlamucchvasanam| tatra śvāsavatsādhanam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">udakavāhināṃ tālu mūlaṃ kloma ca|1| tānyāmabhayātipānoṣṇaśuṣkānnakaṣāyatṛṇanigrahādibhirduṣyanti||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tato'titṛṣṇā mukhaśoṣaḥ karṇakṣveḍanaṃ tamodarśanañca| duṣṭodakavahasrotassu cikitsā||2||</seg> <seg type="unit" n="24">tatra tṛṣṇoktamauṣadham||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">annavāhināmāmāśayo mūlaṃ vāmapārśvañca||1||</seg> <seg type="unit" n="25">teṣāṃ duṣṭau sarvaṃ mātrāśitīyoktamavagacchet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rasavāhināṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa dhamanyaśca|1| raktavāhināṃ yakṛt plīhā ca|1| māṃsavāhināṃ snāyūni tvak ca|1| medovāhināṃ vṛkkau māṃsaṃ ca|1| asthivāhināṃ jaghanaṃ medaśca|1| majjavāhināṃ parvāṇyasthīni ca|1| śukravāhināṃ stanau muṣkau majjā ca|1| mūtravāhināṃ bastirvaṅkṣaiṇā ca|1| śakṛdvāhināṃ pakvāśayaḥ sthūlāntraṃ ca|1| svedavāhināṃ medo romakūpāśca||1||</seg> <seg type="unit" n="26">teṣāṃ dūṣaṇaṃ vividhamahitāhāravihāramupadravān pṛthakpṛthak sādhanaṃ doṣādivijñānīyādyathāsvaṃ vṛddhikṣayalakṣaṇena lakṣayet||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vyadhe tu srotasāṃ bhramamohakampapralāpādhmānaśūlā'rucitṛṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarodhā maraṇañca||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tasmātsrotoviddhaṃ pratyākhyāyopacaret||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">uddhṛtaśalyaṃ ca sadyovraṇavidhānena||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tatra srotasāmeva viśeṣāḥ sirādhamanyaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">anye tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrotasām| kevalaṃ parasparasannikarṣāt sadṛśakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyate||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">apare punarāhuḥ-srotāṃsi sirādhamanyo rasavāhinyo nāḍyaḥ panthāno'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛ tāsaṃvṛtāni sthānānyāśayāḥ kṣayā niketāśceti śarīre dhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmānīti||32||</seg> <seg type="unit" n="3">te cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthān mārgasthāṃśca dhātūn prakopayanti| te'pi kupitāstāni srotāṃsi srotāṃsi ca srotāṃsi| dhātavaśca dhātūn||3||</seg> <seg type="unit" n="1">teṣāṃ sarveṣāmeva dūṣayitāro duṣṭā doṣāḥ|1| te ca prāyaśo duṣyantyagnidoṣāt|1| tasmāttannimittānyāyurārogyabalopacayavarṇaujāṃsi|1| tatpratibaddhānyeva ca rañjakādīni bhūtāgnayo dhātvagnayaśca||1||</seg> <seg type="unit" n="33">tathā'nnamapi pittenaiva pakvamamṛtatāṃ yātyapakvaṃ ca viṣatām||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra pittaviśeṣaḥ pācakasaṃjño'gniriti prāgabhihitaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">anye punarācakṣate-doṣadhātumalasannipātajanito'ntaruṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">sa khalu vidhivadabhyavahṛtamannajātaṃ prāṇena vāyunā koṣṭhamākṛṣṭaṃ dravairvibhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdūkṛtamabhisandhukṣitaḥ samānenāmāśayasthaṃ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṃ kaphaṃ phenībhūtamudīrayati| tato vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṃ pittam| prāpya ca pakvāśayaṃ kaṭukībhūtamanilam||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">tataścaivaṃ viklinnaṃ āhāre pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayo vāyunā vyastān yathāsvaṃ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti| te pakvāḥ punaryathāsvameva dehāśritāṃśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">evañca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snehādacchaḥ sārabhūto rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malo'bhinirvartate||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">tābhyāñca sāramalābhyāṃ tadātmakānāmeva śarīraguṇānāṃ dhātvākhyānāṃ yathāsvaṃ srotāṃsi pāramparyyeṇāvicchinnasantānamāpūryyante||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">srotobhyaśca yathāvibhāgaṃ yathāyathameva dhātavaḥ puṣyanti||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">uttarottarānupraveśe'pi ca purveṣāṃ srotasāṃ yathākālaṃ samyagāhāropayogena pariṇāmavatāpyāyyamānānāṃ nāpacayo bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṃ svameva mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tatrā''hāraraso vyānavikṣipto yathāsvaṃ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantarameva prāptaraktādidhātusaṃjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇo dehamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṃśca puṣṇāti||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">athānnakiṭṭamacchaṃ mūtraṃ ghanaṃ śakṛt||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rasasya sāro raktaṃ malaḥ kapho lasīkā ca||1||</seg> <seg type="unit" n="2">raktasya sāro māṃsaṃ kaṇḍarāḥ sirāśca| malaḥ pittam|2| māṃsasya sāro medastvaco vasā ca| kiṭṭaṃ karṇākṣināsikāsyaromakūpaprajananamalāḥ|2| medasaḥ sāro'sthisnāyusandhayaḥ| kiṭṭaṃ svedaḥ|2| asthnaḥ sāro majjā| kiṭṭaṃ keśaromanakhāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="45">majjñastu sāraḥ śukraṃ malo'kṣiviṭtvacāṃ snehaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śukrasya sāramojaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anye punarata eva tasya necchanti pākam| apare punaḥ śukrasāraṃ garbhamevāmananti||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">vāyuḥ punaragnerāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśeṣādamūrttaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracuro'lpo vā pañcātmā koṣṭhe prādurbhavati||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">evaṃ ca kṛtvā'nnamayā eva dehe sarve bhāvāḥ| tenaiva cedamevaṃ cireṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāheṇa svāsthyabalopacayayuktaṃ yāvat karmopādānaṃ yāpyate| anyathā tvannarasokṣepaṇādvibaddhasrotasā vā yathāvadana- bhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyate| vyādhi bhājanaṃ vā bhavati||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">anye tu varṇayanti-abhyavahṛtamātrasyāhā''rasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimnamavatīrṇasya yo ya evāṃśaḥ kāyāgninā'valīḍhaḥ pākamupanīyate tasya tasyaiva prasādākhyo rasaleśo'bhinirvṛttisamanantaraṃ samaṃ samastadhātuṣu saṃvṛtāsaṃvṛtaiḥ pravisṛto vivṛtamukheṣvāsanneṣu srotassu bhūyān prathamataraṃ cānveti| paryyāyeṇetareṣvapi| evamannarasa eva sākṣātsarvadhātūn kenacideva kālabhedena puṣṇāti na punardhātavo dhātvantaratāṃ svarūpopamardena pratipadyanta iti||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">agnistu balabhedena caturvidho bhavati| samo viṣamastīkṣṇo mandaśca||2||</seg> <seg type="unit" n="1">tatra samo yaḥ samyagevopayuktamannaṃ samyak pacati|1| viṣamo'samyagapyapayuktaṃ pacati samyagapi ca na pacati||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tīkṣṇo'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa eva vardhamāno 'tyagnirbhavati||2||</seg> <seg type="unit" n="1">mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭopāntrakūjanamukhaśoṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati||1||</seg> <seg type="unit" n="50">bāhyenāpi ca jvālāṅgārātmakenāgninā naikākāraḥ sarvadā pāko bhavati| kimutāntarāśrayeṇoṣṇātmanā samenāpi| tasmāt taṃ prayatnato rakṣet||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">tatra pravareṇa sātmyena samaṃ yathāsvamapareṇetarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravareṇa paripālayeddoṣopakramaṇiyoktena ca vātādisādhanena grahaṇīrogavihitaiścauṣadhavyāyāmamayogairiti||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">bhavati cātra- svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca| srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca| srotodūṣakaḥ āhāraḥ vihāraśca āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇo yaśca srotasāṃ sa pradūṣakaḥ| srotoduṣṭilakṣaṇam atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo'pi vā| vimārgato vā gamanaṃ srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṃ viprasṛtāni ca| dvārāṇi srotasāṃ dehe raso yairupacīyate||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramādibhiḥ| vṛvyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate| prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu prasvedo nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">śānte'gnau mriyate yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte tasmāttaṃ prayatnena pālayet|57|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.2.6">
          <head>dūtādivijñānīyodhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto dūtādivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇāḥ karmasiddhaye| ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dīnaṃ bhītaṃ drutaṃ trastaṃ rūkṣāmaṅgalavādinam| śastriṇaṃ daṇḍinaṃ ṣaṇḍhaṃ muṇḍaśmaśrujaṭādharam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">amaṅgalāhvayaṃ krūrakarmāṇaṃ malinaṃ striyam| anekaṃ vyādhitaṃ vyaṅgaṃ raktamālyānulepanam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tailapaṅkāṅkitaṃ jīrṇavivarṇārdraikavāsasam| kharoṣṭramahiṣārūḍhaṃ kāṣṭhaloṣṭādimardinam||4||</seg> nānugaccedbhiṣagdūtamāhvayantaṃ ca dūrataḥ| ---------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------| aśastacintāvacane nagne cindati bhindati||5||</seg> <seg type="unit" n="6">juhvāne pāvakaṃ piṇḍān pittṛbhyo nirvapatyapi| supte muktakace'bhyakte rudatyaprayate tathā||6||</seg> vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgaccanti mumūrṣatām| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak||7||</seg> dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------------| spṛśanto nābhināsāsyakeśaromanakhadvijān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">guhyapṛṣṭhastanagrīvājaṭharānāmikāṅgulīḥ| kārpāsabusasīsāsthikapālamuśalopalam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mārjanīśūrpacailāntabhasmāṅgāradaśātuṣān| rajjūpānattulāpāśamanyadvā bhagnavicyutam||10||</seg> tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mariṣyatām| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------------| tathā'rdharātre madhyāhne sandhyayoḥ parvavāsare||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ṣaṣṭhīcaturthīnavamīrāhuketūdayādiṣu| bharaṇīkṛttikā''śleṣāpūrvā''rdrāpaitryanaiṝte||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam| paśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kim tadaśubhaṃ nimittam ? ityāha ---- tadyathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva vā| cinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān| sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadapi tādṛśam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tatsarvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ| dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athānyadapyaśubhaṃ nimittamāha---- hāhākranditamutkruṣṭamākruṣṭaṃ skhalanaṃ kṣutam| vastrātapatrapādatravyasanaṃ vyasanīkṣaṇam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">caityadhvajānāṃ pātrāṇāṃ pūrṇānāṃ ca nimajjanam| hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃsubhiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pathaḥccedo'himārjāragodhāsaraṭhavānaraiḥ| dīptāṃ prati diśaṃ vācaḥ krūrāṇāṃ mṛgapakṣiṇām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kṛṣṇadhānyaguḍodaśvillavaṇāsavacarmaṇām| sarṣapāṇāṃ vasātailatṛṇapaṅkendhanasya ca||20||</seg> <seg type="unit" n="21">klībakrūraśvapākānāṃ jālavāgurayorapi| carditasya purīṣasya pūtidurdarśanasya ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">niḥsārasya vyavāyasya kārpāsāderarerapi| śayanāsanayānānāmuttānānāṃ tu darśanam||22||</seg> nyubjānāmitareṣāṃ ca pātrādīnāmaśobhanam| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------------------| puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ||23||</seg> pradakṣiṇaṃ khagamṛgā yanto, naivaṃ śvajambukāḥ| ---------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------------| ayugmāśca mṛgāḥ śastāḥ śastā nityaṃ ca darśane||24||</seg> cāṣabhāsabharadvājanakulaccāgabarhiṇaḥ| ---------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------------| aśubhaṃ sarvatholūkabiḍālasaraṭhekṣaṇam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">praśastāḥ kīrtane kolagodhāhiśaśajāhakāḥ| na darśane na virute, vānararkṣāvato'nyathā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dhanuraindraṃ ca lālāṭamaśubhaṃ, śubhamanyataḥ| agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vaidyasyāturagṛhapraveśe śubhāśubhasūcakāni nimittānyāha---- dadhyakṣatādi nirgacchadvakṣyamāṇaṃ ca maṅgalam| vaidyo mariṣyatāṃ veśma praviśanneva paśyati||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dūtādyasādhu dṛṣṭvaivaṃ tyajedārtamato'nyathā| karuṇāśuddhasantāno yatnatastamupācaret||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha tadeva dadhyakṣatādyāha---- dadhyakṣatekṣuniṣpāvapriyaṅgumadhusarpiṣām| yāvakāñjanabhṛṅgāraghaṇṭādīpasaroruhām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dūrvārdramatsyamāṃsānāṃ lājānāṃ phalabhakṣayoḥ| ratnebhapūrṇakumbhānāṃ kanyāyāḥ syandanasya ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">narasya vardhamānasya devatānāṃ nṛpasya ca| śuklānāṃ sumanovālacāmarāmbaravājinām||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śaṅkhasādhudvijoṣṇīṣatoraṇasvastikasya ca| bhūmeḥ samuddhatāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca||33||</seg> <seg type="unit" n="34">manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca| nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍāvāYāḥ striyā api||34||</seg> <seg type="unit" n="35">jīvañjīvakasāraṅgasārasapriyavādinām| haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ baddhasyaikapaśostathā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam| gandhaḥ susurabhirvarṇaḥ suśuklo madhuro rasaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">gopateranukūlasya svanastadvadgavāmapi| mṛgapakṣinarāṇāṃ ca śobhināṃ śobhanā giraḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ| bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇYāhaniḥsvanāḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ| pathi veśmapraveśe ca vidyādārogyalakṣaṇam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">ityuktaṃ dūtaśakunaṃ svapnānūrdhvaṃ pracakṣate| ---------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------------------| svapne madyaṃ saha pretairyaḥ vipan kṛṣyate śunā||40||</seg> sa martyau mṛtyunā śīghraṃ jvararūpeṇa nīyate| ---------------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------------| raktamālyavapurvastro yo hasan hriyate striyā||41||</seg> so'srapittena--------------------------------------| ---------------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------mahiṣaśvarāhoṣṭragardabhaiḥ| yaḥ prayāti diśaṃ yāmyāṃ maraṇaṃ tasya yakṣmaṇā||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">latā kaṇṭakinī vaṃśastālo vā hṛdi jāyate| yasya tasyāśu gulmena-----------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------------------| ------------------------------------yasya vahnimanarciṣam||43||</seg> juhnato ghṛtasiktasya nagnasyorasi jāyate| padmaṃ sa naśyetkuṣṭhena-------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------------------| ---------------------------------caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet||44||</seg> snehaṃ bahuvidhaṃ svapne sa prameheṇa naśyati| ---------------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------------------| unmādena jale majjedyo nṛtyan rākṣasaiḥ saha||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">apasmāreṇa yo martyo nṛtyan pretena nīyate| ---------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------------------| yānaṃ kharoṣṭramārjārakapiśārdūlasūkaraiḥ||46||</seg> yasya pretaiḥ śṛgālairvā sa mṛtyorvartate mukhe| ---------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------------| apūpaśaṣkulīrjagdhvā vibuddhastadvidhaṃ vaman||47||</seg> na jīvati---------------------------------------------| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula">----------akṣirogāya sūryandugrahaṇekṣaṇam| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| sūryācandramasoḥ pātadarśanaṃ dṛgvināśanam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">mūrdhni vaṃśalatādīnāṃ sambhavo vayasāṃ tathā| nilayo muṇḍatā kākagṛdhrādyaiḥ parivāraṇam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tathā pretapiśācastrīdraviḍāndhragavāśanaiḥ| saṅgo vetralatāvaṃśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe||50||</seg> <seg type="unit" n="51">śvabhraśmaśānaśayanaṃ patanaṃ pāṃsubhasmanoḥ| majjanaṃ jalapaṅkādau śīghreṇa srotasā hṛtiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">nṛtvavāditragītāni raktasragvastradhāraṇam| vayoṅgavṛddhirabhyaṅgo vivāhaḥ śmaśrukarma ca||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pakvānnasnehamadyāśaḥ praccardanavirecane| hiraṇyalohayorlābhaḥ kalirbandhaparājayau||53||</seg> <seg type="unit" n="54">upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ| harṣo bhṛśaṃ prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">pradīpagrahanakṣatradantadaivatacakṣuṣām| patanaṃ vā vināśo vā, bhedanaṃ parvatasya ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kānane raktakusume pāpakarmaniveśane| citāndhakārasambādhe jananyāṃ ca praveśanam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pātaḥ prāsādaśailādermatsyena grasanaṃ tathā| kāṣāyiṇāmasomyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇāṃ||57||</seg> raktākṣāṇāṃ ca kṛṣṇānāṃ darśanaṃ jātu neṣyate| -----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-----------------------------------------------| kṛṣṇā pāpānanācārā dīrghakeśanakhastanī||58||</seg> virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā| -----------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-----------------------------------------------| manovahānāṃ pūrṇatvātsrotasāṃ prabalairmalaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">dṛśyante dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām| arogaḥ saṃśayaṃ prāpya kaścideva vimucyate||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dṛṣṭaḥ śruto'nubhūtaśca prārthitaḥ kalpitastathā| bhāviko doṣajaśceti svapnaḥ saptavidho mataḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣvādyā niṣphalāḥ pañhca yathāsvaprakṛtirdivā| vismṛto dīrghahrasvo'ti---------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-----------------------------------------------| -------------------------pūrvarātre cirātphalam||62||</seg> dṛṣṭaḥ karoti tuccaṃ ca----------------------| -----------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-------------------------gosarge tadaharmahat| nidrayā vā'nupahataḥ pratīpairvacanaistathā||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">evaṃ śubhaṃ svapnaṃ pratyuktvā'śubhaṃ svapnaṃ pratyāha---- yāti pāpo'lpaphalatāṃ dānahomajapādibhiḥ| -----------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-----------------------------------------------| akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ||64||</seg> paśyetsaumyaṃ śubhaṃ tasya śubhameva phalaṃ bhavet| -----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">-----------------------------------------------| devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sādhūn yaśasvino vahnimiddhaṃ svaccān jalāśayān| kanyāḥ kumārakān gaurān śuklavastrānsutejasaḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">narāśanaṃ dīptatanuṃ samantādrudhirokṣitam| yaḥ paśyellabhate yo vā catrādarśaviṣāmiṣam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">śuklāḥ sumanaso vastramamedhyālepanaṃ phalam| śailaprāsādasaphalavṛkṣasiṃhanaradvipān||68||</seg> <seg type="unit" n="69">ārohedgośvayānaṃ ca, tarennadahadodadhīn| pūrvottareṇa gamanamagamyāgamanaṃ mṛtam||69||</seg> <seg type="unit" n="70">sambādhānniḥsṛtirdevaiḥ pitṛbhiścābhinandanam| rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam||70||</seg> yasya syādāyurārogyaṃ vittaṃ bahu ca so'śnute| -----------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">"ārogyamaśnute" ityuktam| atastadevārogyaṃ lakṣayitumāha---- --------------------------------------------| maṅgalācārasampannaḥ parivārastathā''turaḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">śraddhadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṅgrahaḥ| sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu||72||</seg> cikitsāyāmanirvedastadārogyasya lakṣaṇam| -----------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula">kasmādidaṃ sthānaṃ śārīramucyate ? ityasya niruktimāha---- --------------------------------------------| ityatra janmamaraṇaṃ yataḥ samyagudāhṛtam|73| śarīrasya tataḥ sthānaṃ śārīramidamucyate| 73 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ dvitīye śārīrasthāne dūtādivijñānīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="3" xml:id="ah.3">
        <head>Nidānasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.3.1">
          <head>sarvaroganidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">teṣāṃ ca prakopakāraṇamasminnirdiśyata ityāha - athātaḥ sarvaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tatra rogāṇāṃ sāmānyaṃ nidānaṃ bibhaṇiṣustāvadrogāṇāmeva paryāyān vadati| rogaparyāyaśravaṇena hi śiṣyāṇāṃ tatra tatra śāstrapradeśeṣu sammoho na bhavati---- rogaḥ pāpmā jvaro vyādhirvikāro duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ| nidānamāhuḥ paryāyaiḥ--------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| -----------------------prāgrūpaṃ yena lakṣyate||3||</seg> utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ata evāha---- --------------------------------------------------| liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">idānīṃ rūpaṃ lakṣayitumāha---- tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate| saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liṅgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām| auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham||6||</seg> vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">upaśayalakṣaṇakathanaprastāvādanupaśayo'pi lakṣya ityāha ---- ------------------------------------------------------| viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyābhisaṃjñitaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nidānaprāgrūparūpopaśayānuktvā, samprati samprāptiṃ lakṣayitumāha---- yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ| sā bhidyate, yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti||9||</seg> <seg type="unit" n="10">doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpoṃ'śāṃśakalpanā| svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet||10||</seg> <seg type="unit" n="11">hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam| naktaṃdinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti prokto nidānārthaḥ------------------------| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula">ata evāha - ------------------------------ taṃ vyāsenopadekṣyati| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------------| sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ||12||</seg> tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam| ---------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kiṃ tat ? ityāha- -------------------------------------------| ahitaṃ trividho yogastrayāṇāṃ prāgudāhṛtaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">idānīṃ vātādīnāmannapānavihārasahitaṃ kopakāraṇamāha---- tiktoṣaṇakaṣāyālparūkṣapramitabhojanaiḥ| dhāraṇodīraṇaniśājāgarātyuccabhāṣaṇaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kriyātiyogabhīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ| grīṣmāhorātribhuktānte prakupyati samīraṇaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pittaṃ kaṭvamlatīkṣṇoṣṇapaṭukrodhavidāhibhiḥ| śaranmadhyāhnarātryardhavidāhasamayeṣu ca||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">svādvamlalavaṇasnigdhagurvabhiṣyandiśītalaiḥ| āsyāsvapnasukhājīrṇadivāsvapnātibṛṃhaṇaiḥ||17||</seg> pracchardanādyayogena bhuktamātravasantayoḥ| pūrvāhṇe pūrvarātre ca śleṣmā---------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------------------| -------------------------------------dvandvaṃ tu saṅkarāt||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">miśrībhāvātsamastānāṃ sannipātastathā punaḥ| saṅkīrṇājīrṇaviṣamaviruddhādhyaśanādibhiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vyāpannamadyapānīyaśuṣkaśākāmamūlakaiḥ| piṇyākamṛdyavasurāpūtiśuṣkakṛśāmiṣaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">doṣatrayakaraistaistaistathā'nnaparivartanāt| ṛtorduṣṭātpurovātādgrahāveśādviṣādgarāt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">duṣṭānnāt parvatāśleṣādgrahairjanmarkṣapīḍanāt| mithyāyogācca vividhātpāpānāṃ ca niṣevaṇāt||22||</seg> strīṇāṃ prasavavaiṣamyāttathā mithyopacārataḥ| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula">pratirogamiti kruddhā rogādhiṣṭhānagāminīḥ|23| rasāyanīḥ prapadyāśu doṣā dehe vikurvate| 23 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne sarvaroganidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.3.2">
          <head>jvaranidanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurojośano'ntakaḥ| krodho dakṣādhvaradhvaṃsī rudrordhvanayanodbhavaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">janmāntayormohamayaḥ santāpātmā'pacārajaḥ| vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">sa cāpacārajo jvaraḥ kimeko vā'nekavidhaḥ ? ityāha---- sa jāyate'ṣṭadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ| āgantuśca--------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">samprāptimasyādhunā vakti---- -------------------------------------------------------| ----------------malāstatra svaiḥ svairduṣṭāḥ pradūṣaṇaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">āmāśayaṃ praviśyāmamanugamya pidhāya ca| srotāṃsi paktisthānācca nirasya jvalanaṃ bahiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">saha tenābhisarpantastapantaḥ sakalaṃ vapuḥ| kurvanto gātramatyuṣṇaṃ jvaraṃ nirvartayanti te||5||</seg> srotovibandhātprāyeṇa tataḥ svedo na jāyate| ---------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pūrvarūpaṃ lakṣayitumāha---- -----------------------------------------| tasya prāgrūpamālasyamaratirgātragauravam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">āsyavairasyamarucijṛmbhā sāsrākulākṣitā| aṅgamardo'vipāko'lpaprāṇatā bahunidratā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">romaharṣo vinamanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ klamaḥ| hitopadeśeṣvakṣāntiḥ prītiramlapaṭūṣaṇe||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu tathā bāleṣu tṛḍ bhṛśam| śabdāgniśītavātāmbucchāyoṣṇeṣvanimittataḥ||9||</seg> icchā dveṣaśca----------------------------------| ---------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula">--------------------tadanu jvarasya vyaktatā bhavet| ---------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| āgamāpagamakṣobhamṛdutāvedanoṣmaṇām||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vaiṣamyaṃ tatratatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāḥ| pādayoḥ suptatā stambhaḥ piṇḍikodveṣṭanaṃ śramaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">viśleṣa iva sandhīnāṃ sāda ūrvoḥ kaṭīgrahaḥ| pṛṣṭhaṃ kṣodamivāpnoti niṣpīḍyata ivodaram||12||</seg> <seg type="unit" n="13">chidyanta iva cāsthīni pārśvagāni viśeṣataḥ| hṛdayasya grahastodaḥ prājaneneva vakṣasaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">skandhayormathanaṃ bāhvorbhedaḥ pīḍanamaṃsayoḥ| aśaktirbhakṣaṇe hanvorjṛmbhaṇaṃ karṇayoḥ svanaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nistodaḥ śaṅkhayormūrdhni vedanā virasāsyatā| kaṣāyāsyatvamathavā malānāmapravartanam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rūkṣāruṇatvagāsyākṣinakhamūtrapurīṣatā| prasekarocakāśraddhāvipākāsvedajāgarāḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kaṇṭhauṣṭhaśoṣastṛṭ śuṣkau chardikāsau viṣāditā| harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhramaḥ pralāpo gharmecchā vināmaścānilajvare| ---------------------------------------||18||</seg> <seg type="unit" n="18">atha pittajvaralakṣaṇārthamāha---- yugapadvyāptiraṅgānāṃ pralāpaḥ kaṭuvaktratā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">nāsāsyapākaḥ śītecchā bhramo mūrcchā mado'ratiḥ| viṭsraṃsaḥ pittavamanaṃ raktaṣṭhīvanamamlakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">raktakoṭhodgamaḥ pītaharitatvaṃ tvagādiṣu| svedo niḥśvāsavaigandhyamatitṛṣṇā ca pittaje||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaphajvaralakṣaṇamāha---- viśeṣādarucirjāḍyaṃ srotorodho'lpavegatā| praseko mukhamādhuryaṃ hṛllepaśvāsapīnasāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ stambhaḥ śvaityaṃ tvagādiṣu| aṅgeṣu śītapiṭikāstandrodardaḥ kaphodbhave||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">evaṃ trayāṇāṃ doṣāṇāṃ pṛthak liṅgānyabhidhāya sāmānyaliṅgānyadhunā kathayati---- kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula">idānīṃ sāmānyenānyadapi liṅgadvayamāha---- -----------------------------------------------| nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā---------|23|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------------| yathāsvaṃ liṅgasaṃsarge jvaraḥ saṃsargajaḥ-----------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">na caitāvadeva saṃsargalakṣaṇamityāha---- -----------------------------------------------| ---------------------------------------api ca||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śirortimūrcchāvamidāhamohakaṇṭhāsyaśoṣāratiparvabhedāḥ| unnidratātṛḍbhramaromaharṣā jṛmbhātivāktvaṃ ca calātsapittāt||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">idānīṃ kaphānilasaṃsargalakṣaṇamāha---- tāpahānyaruciparvaśiroruk pīnasaśvasanakāsavibandhāḥ| śītajāḍyatimirabhramatandrāḥ śleṣmavātajanitajvaraliṅgam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">adhunā kaphapittasaṃsargajvaraṃ lakṣayati---- śītastambhasvedadāhāvyavasthā tṛṣṇākāsaśleṣmapittapravṛttiḥ| mohastandrāliptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">atha sannipātajvarasya lakṣaṇamāha---- sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho'tra ca muhurmuhuḥ| tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo'ti naiva vā| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī| akṣiṇī piṇḍikāpārśvamūrddhaparvāsthirugbhramaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivācitaḥ| paridagdhā kharā jihvā guruḥ srastāṅgasandhitā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">raktapittakaphaṣṭhīvo lolanaṃ śiraso'tiruk| koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">hṛdvyathā malasaṃsaṅgaḥ pravṛttirvā'lpaśo'ti vā| snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitā||32||</seg> doṣapākaścirāttandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">athāsya sannipātasya nāmadvayamāha---- ----------------------------------------------| sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hṛtaujasam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| asādhyaḥ------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------| -------------so'nyathā kṛcchro bhavedvaikalyado'pi vā||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kimeṣa eva sannipātajvaraprakāraḥ sambhavati ? utānyo'pi sambhavati ? ityāha---- anyacca sannipātottho yatra pittaṃ pṛthak sthitam| tvaci koṣṭhe'thavā dāhaṃ vidadhāti puro'nu vā||35||</seg> tadvadvātakaphau śītaṃ, dāhādirdustarastayoḥ| ------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">nanu, asmin śītādau dāhādau ca jvare ko viśeṣaḥ ? ityāha---- -------------------------------------------| śītādau tatra pittena kaphe syanditaśoṣite||36||</seg> śīte śānte'mlako mūrcchā madastṛṣṇā ca jāyate| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| dāhādau punarante syustandrāṣṭhīvavamiklamāḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">āganturabhighātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ| caturdhā-------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------------| -----------atra kṣatacchedadāhādyairabhighātajaḥ||38||</seg> śramācca---------------------------------------| ---------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">----------tasminpavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśophavaivarṇyaṃ, sarujaṃ kurute jvaram||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">grahāveśauṣadhiviṣakrodhābhiśokakāmajaḥ| abhiṣaṅgāt-----------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ grahotpannasya liṅgamāha---- -------------------------------------------------| --------------------graheṇāsminnakasmāddhāsarodane||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">oṣadhīgandhaje mūrcchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">--------------------------------------------------| viṣānmūrcchātisārāsyaśyāvatādāhahṛdgadāḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula">krodhātkampaḥ śiroruk ca-------------------------| --------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------pralāpo bhayaśokaje| ------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-------------------------------------------------------| kāmādbhramo'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">grahādau sannipātasya bhayādau marutastraye| kopaḥ kope'pi pittasya-------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-------------------------------------------------| ----------------------------yau tu śāpābhicārajau||43||</seg> sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau| -------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------------| tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ| sadāhamūrcchairgrastasya pratyahaṃ varddhate jvaraḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti jvaro'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ------------------------------| -----------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------samāsāddvividhastu saḥ| śārīro mānasaḥ saumyastīkṣṇo'ntarbahirāśrayaḥ||46||</seg> prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo'sādhyaḥ sāmo nirāmakaḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">sampratyetāneva jvarān vyācaṣṭe---- -----------------------------------------| pūrvaṃ śarīre śārīre tāpo, manasi mānase||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">idānīṃ saumyatīkṣṇau vyācaṣṭe- pavane yogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula">tīkṣṇamidānīṃ vakti---- -------------------------------------------------| dāhaḥ pittayute, miśraṃ miśre---------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------------| -------------------------------antaḥsaṃśraye punaḥ||48||</seg> jvare'dhikaṃ vikārāḥ syurantaḥ kṣobho malagrahaḥ| ----------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------| bahireva bahirvarge tāpo'pi ca susādhyatā||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">samprati prākṛtavaikṛtau lakṣayati - - - - varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt| vaikṛto'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prāyaśca prākṛto'nilāt||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">samprati varṣāsu prākṛtasya jvarasya svarūpaṃ nirūpayati - - - - - varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram| kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaṃ kaphaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam| kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha sādhyāsādhyajvaralakṣaṇārthamāha - - - - balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ| ------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">adhunā sāmanirāmau jvaro lakṣayati - - - - jvaropadravatīkṣṇatvamaglānirbahumūtratā| na pravṛttirna viḍjīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">jvaravego'dhikaṃ tṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ| malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">jīrṇatā''maviparyāsātsaptarātraṃ ca laṅghanāt| ------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">-----------------------------------------------| jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt||56||</seg> <seg type="unit" n="57">prāyaśaḥ sannipātena bhūyasā tūpadiśyate| santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha mahārambhatvena prādhānyāt santatasamprāptimeva lakṣayati - - - - - - dhātumūtraśakṛdvāhisrotasāṃ vyāpino malāḥ| tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadūṣyādivarddhitāḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">balino guravaḥ stabdhā viśeṣeṇa rasāśritāḥ| santataṃ niṣpratidvandvā jvaraṃ kuryuḥ suduḥsaham||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">malaṃ jvaroṣmā dhātūnvā sa śīghraṃ kṣapayettataḥ| sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyā'śuddhyā'pi vā kramāt||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vātapittakaphaiḥ sapta daśa dvādaśa vāsarān| prāyo'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca||61||</seg> <seg type="unit" n="62">ityagniveśasya mataṃ, hārītasya punaḥ smṛtiḥ| dviguṇā saptamī yāvannavamyekādaśī tathā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca| śuddhyaśuddhau jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">evaṃ santatasya lakṣaṇamākhyāya satatakādīnāṃ viṣamajvarasaṃjñānimittaṃ sāmānyena lakṣaṇamāha - - - - kṛśānāṃ vyādhimuktānāṃ mithyāhārādisevinām| alpo'pi doṣo dūṣyāderlabdhvā'nyatamato balam||64||</seg> savipakṣo jvaraṃ kuryādviṣamaṃ kṣayavṛddhibhāk| -------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">----------------------------------------------------| doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayan balī||65||</seg> nivartate punaścaiṣa pratyanīkabalābalaḥ| --------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">---------------------------------------------------| kṣīṇe doṣe jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate||66||</seg> līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnādadhāti saḥ| ---------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">nanu, tulye'pi vātādidoṣaprakope santatajvara evāśusakalakāyavyāptiḥ, satatakādiṣu tu cireṇa vicchidya bhavatītyatra yuktiḥ kā ? ityāha - - - - -------------------------------------------------| āsannavivṛtāsyatvātsrotasāṃ rasavāhinām||67||</seg> <seg type="unit" n="68">āśu sarvasya vapuṣo vyāptirdoṣeṇa jāyate| santataḥ satatastena, viparīto viparyayāt||68||</seg> viṣamo viṣamārambhakriyākālo'nuṣaṅgavān| -------------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">---------------------------------------------------| doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti satataṃ jvaram||69||</seg> ahorātrasya sa dviḥ syāt---------------------------| ----------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------sakṛdanyedyurāśritaḥ| tasminmāṃsavahā nāḍīḥ------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">-------------------------------------------------| -----------------------------medonāḍīstṛtīyake||70||</seg> <seg type="unit" n="71">grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ| sapṛṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">caturthako male medomajjāsthyanyatamasthite| majjastha evetyapare prabhāvaṃ sa tu darśayet||72||</seg> dvidhā kaphena jaṃghābhyāṃ sa pūrvaṃ śiraso'nilāt| -----------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">------------------------------------------------| asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ||73||</seg> tridhā, hyahaṃ jvarayati dinamekaṃ tu muñcati| --------------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">idānīmeṣāṃ viṣamajvarāṇāmimaṃ śeṣabhūtaṃ granthamāha - - - - -------------------------------------------------| balābalena doṣāṇāmannaceṣṭādijanmanā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadā tadā| doṣadūṣyartvahorātraprabhṛtīnāṃ balājjvaraḥ||75||</seg> manaso viṣayāṇāṃ ca kālaṃ taṃ taṃ prapadyate| ------------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">------------------------------------------------------| dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle vilīyate||76||</seg> <seg type="unit" n="77">tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate| vepate pralapatyuṣṇaiḥ śītaiścāṅgairhataprabhaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">visaṃjño jvaravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate| sadoṣaśabdaṃ ca śakṛddravaṃ sṛjati vegavat||78||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti jvaramokṣakālalakṣaṇamuktvā vigatajvaralakṣaṇamabhidhitsurāha - - deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogi mano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni|79| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.3.3">
          <head>raktapittakāsanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇādividāhibhiḥ| kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrcchite| te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">evamāśaṅkyāha - - - - pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargāddūṣaṇādapi| gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatkathametat ? ityāha - - - - prabhavatyasṛjaḥ sthānātplīhato yakṛtaśca tat| -------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">athāsya pūrvarūpāṇyāha - -------------------------------------------------------| śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako'mlakaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaḥ śvāso bhramaḥ klamaḥ| lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu| nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam||6||</seg> svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati| -------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatrordhvagamāha - -------------------------------------------------------| ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ||7||</seg> kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate| -------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------------------| ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bahvauṣadhaṃ ca, pittasya vireko hi varauṣadham| anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaṣāyāḥ svādavo'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ| kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargātkaphāpahāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">adho yāpyaṃ calādyasmāttatpracchardanasādhanam| alpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham||11||</seg> <seg type="unit" n="12">anubandhī calo yaśca śāntaye'pi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam| aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomagam| śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣgjitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">evamevopaśamanaṃ sarvaśo vidyate| saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra doṣānugamanaṃ sirāsra iva lakṣayet| --------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------| upadravāścaṃ vikṛtijñānatasteṣu cādhikam||16||</seg> āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyati| --------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------| pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣayāyopekṣitāḥ sarve-----------------------| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------balinaścottarottaram| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">teṣāṃ kāsānāṃ pūrvarūpamāha - ---------------------------------------------------| teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ||18||</seg> śūkapūrṇābhakaṇṭhatvam--------------------------| ---------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">adhunā sarvakāsānāṃ samprāptiṃ darśayati - ---------------------------------tatrādho vihato'nilaḥ| ūrdhvaṃ pravṛttaḥ prāpyorastasmin kaṇṭhe ca saṃsajan||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śiraḥsrotāṃsi sampūrya tato'ṅgānyutkṣipanniva| kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥ pārśve ca pīḍayan||20||</seg> pravartate sa vaktreṇa bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ| ---------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">nanu, kathamekarūpāyāṃ kāsasamprāptau satyāmanekarūpatā kāsarugdhvanīnāṃ jāyate ? ityāha - ---------------------------------------------------| hetubhedātpratīghātabhedo vāyoḥ saraṃhasaḥ||21||</seg> yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">adhunā vātakāsasya nidānādinirdeśārthamāha - ----------------------------------------------------| kupito vātalairvātaḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavakkratām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān| karoti śuṣkaṃ kāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam||23||</seg> so'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvā'lpatāṃ vrajet| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------| pittātpītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako'mlakaḥ| pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kaphāduro'lparuḍmūrddhahṛdayaṃ stimitaṃ guru| kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ||26||</seg> romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam| ---------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">idānīṃ kṣatakāsasya nidānādi nirūpayati - - - - ----------------------------------------------------| yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī| kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu| ṣṭhīvetkaṇṭhena rujatā vibhinneneva corasā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā| parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato'sya ca| kramādvīryaṃ ruciḥ paktā balaṃ varṇaśca hīyate||31||</seg> kṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ| ---------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">idānīṃ kṣayakāsalakṣaṇaṃ nirūpayati - - - - ------------------------------------------------------| vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kurvantiḥ yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvetkaphaṃ tataḥ| pūtipūyopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">lucyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca| akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">snigdhaprasannavakkratvaṃ śrīmaddaśananetratā| tato'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ| yāpyo vā balināṃ, tadvat kṣatajo'bhinavau tu tau||36||</seg> sidhyetāmapi sānāthyāt---------------------------| ------------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">idānīṃ śeṣāṇāmapi kāsānāṃ sādhyayāpyavibhāgaṃ nirūpayati - - - - ------------------------------sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ| miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādayo gadāḥ| bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttaṃ tvarayā jayet|38| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne raktapittakāsanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.3.4">
          <head>śvāsahidhmānidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ śvāsahidhmānidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śvāsasya nidānāni lakṣayati - - - - kāsavṛddhyā bhavecchvāsaḥ pūrvairvā doṣakopanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi||1||</seg> rajodhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā| ------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">------------------------------------------------| kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcamaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">adhunā śvāsasya pañcavidhasyāpi samprāptimāha - - - - kaphoparuddhagamanaḥ pavano viṣvagāsthitaḥ| prāṇodakānnavāhīni duṣṭaḥ srotāṃsi dūṣayan||3||</seg> uraḥsthaḥ kurute śvāsamāmāśayasamudbhavam| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya hṛtpārśvaśūlaṃ prāṇavilomatā||4||</seg> ānāhaḥ śaṅkhabhedaśca--------------------------| --------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------tatrāyāsātibhojanaiḥ| preritaḥ prerayet kṣudraṃ svayaṃ saṃśamanaṃ marut||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha tamakaṃ lakṣayati - - - - pratilomaṃ sirā gacchannudīrya pavanaḥ kapham| parigṛhya śirogrīvamuraḥ pārśve ca pīḍayan||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kāsaṃ ghurghurakaṃ mohamaruciṃ pīnasaṃ tṛṣam| karoti tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇopatāpinam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pratāmyettasya vegena niṣṭhyūtānte kṣaṇaṃ sukhī| kṛcchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamṛcchati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamartimān| viśuṣkāsyo muhuḥśvāsī kāṅkṣatyuṣṇaṃ savepathuḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">meghāmbuśītaprāgvātaiḥ, śleṣmalaiśca vivarddhate| sa yāpyastamakaḥ, sādhyo navo vā balino bhavet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">jvaramūrchāyutaḥ śītaiḥ śāmyetpratamakastu saḥ| --------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha chinnaṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------------| chinnācchvasiti vicchinnaṃ marmacchedarujārditaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sasvedamūrcchaḥ sānāho bastidāhanirodhavān| adhodṛgviplutākṣaśca muhyan raktaikalocanaḥ||12||</seg> śuṣkāsyaḥ pralapan dīno naṣṭacchāyo vicetanaḥ| --------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">adhunā mahadākhyaṃ śvāsaṃ lakṣayati - - - - --------------------------------------------------| mahatā mahatā dīno nādena śvasiti krathan||13||</seg> <seg type="unit" n="14">uddhūyamānaḥ saṃrabdho mattarṣabha ivāniśam| praṇaṣṭajñānavijñāno vibhrāntanayanānanaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vakṣaḥ samākṣipan baddhamūtravarcā viśīrṇavāk| śuṣkakaṇṭho muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśirotiruk||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">athordhvalakṣaṇārthamāha - - - - dīrghamūrdhvaṃ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ūrdhvadṛgvīkṣate bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan| marmasu cchidyamāneṣu paridevī niruddhavāk||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">ete siddhyeyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharā dhruvam| -------------------------------------------------|18| iti śvāsanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">atha hidhmāsvarūpaṃ lakṣayati - - - - atha hidhmānidānam| -------------------------------------------------| śvāsaikahetuprāgrūpasaṅkhyāprakṛtisaṃśrayāḥ||18||</seg> hidhmāḥ--------------------------------------| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula">--------bhaktodbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca| gambhīrā ca------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">bhaktodbhavāṃ lakṣayitumāha - - - - --------------------------------------------------| ----------------maruttatra tvarayā'yuktisevitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ| karoti hidhmāmarujāṃ mandaśabdāṃ kṣavānugāṃ||20||</seg> śamaṃ sātmyānnapānena yā prayāti ca sā'nnajā| --------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha kṣudrākhyāṃ lakṣayitumāha - - - - ----------------------------------------------------| āyāsātpavanaḥ kṣudraḥ kṣudrāṃ hidhmāṃ pravartayet||21||</seg> <seg type="unit" n="22">jatrumūlapravisṛtāmalpavegāṃ mṛduṃ ca sā| vṛddhimāyāsyato yāti bhuktamātre ca mārdavam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adhunā yamalāṃ vyācaṣṭe - - - - cireṇa yamalairvegairāhāre yā pravartate| pariṇāmonmukhe vṛddhiṃ pariṇāme ca gacchati||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kampayantī śirogrīvamādhmātasyātitṛṣyataḥ| pralāpacchardyatīsāranetraviplutijṛmbhiṇaḥ||24||</seg> yamalā veginī hidhmā pariṇāmavatī ca sā| --------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">mahāhidhmāṃ vyācikhyāsurāha - - - - --------------------------------------------| stabdhabhrūśaṅkhayugmasya sāsraviplutacakṣuṣaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">stambhayantī tanuṃ vācaṃ smṛtiṃ saṃjñāṃ ca muṣṇatī| rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">pṛṣṭhato namanaṃ śoṣaṃ mahāhidhmā pravartate| mahāmūlā mahāśabdā mahāvegā mahābalā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atha gambhīrāṃ lakṣayati - - - - pakvāśayādvā nābhervā pūrvavadyā pravartate| tadrūpā sā muhuḥ kuryājjṛmbhāmaṅgaprasāraṇam||28||</seg> gambhīreṇānunādena gambhīrā-------------------| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-------------------------------------tāsu sādhayet| ādye dve, varjayedantye sarvaliṅgāṃ ca veginīm||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya bhaktacchedakṣatasya vā||30||</seg> <seg type="unit" n="2">iti hidhmānidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā hidhmāśvāsayoḥ śīghrakāritvamāha - - - sarve'pi rogā nāśāya na tvevaṃ śīghrakāriṇaḥ| hidhmāśvāsau yathā tau hi mṛtyukāle kṛtālayau|31| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne śvāsahidhmānidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.3.5">
          <head>rājayakṣmādinidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto rājayakṣmādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">rājayakṣmā ka ucyate ? yasyedaṃ nidānam, ityāha - - - - atha rājayakṣmanidānam| anekarogānugato bahurogapurogamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śoṣo rogarāḍiti ca smṛtaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatrādyāṃ saṃjñāṃ vyutpādayannāha - - - - nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dehauṣadhakṣayakṛteḥ kṣayastatsambhavācca saḥ| rasādiśoṣaṇācchoṣo rogarāṭ teṣu rājanāt||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sāhasaṃ vegasaṃrodhaḥ śukraujaḥsnehasaṅkṣayaḥ| annapānavidhityāgaścatvārastasya hetavaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ata evāha - - - - tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mukhāni srotasāṃ ruddhvā tathaivātivivṛtya vā| sarpannūrdhvamadhastiryagyathāsvaṃ janayedgadān||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rūpaṃ bhaviṣyatastasya pratiśyāyo bhṛśaṃ kṣavaḥ| praseko mukhamādhuryaṃ sadanaṃ vahnidehayoḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sthālyamatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātṛṇakeśādipātaḥ prāyo'nnapānayoḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">hṛllāsaśchardiraruciraśnato'pi balakṣayaḥ| pāṇyoravekṣā pādāsyaśopho'kṣṇoratiśuklatā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bāhvoḥ pramāṇajijñāsā kāye baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṃsapriyatā ghṛṇitvaṃ mūrddhaguṇṭhanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nakhakeśātivṛddhiśca, svapne cābhibhavo bhavet| pataṅgakṛkalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">keśasthituṣabhasmādirāśau samadhirohaṇam| śūnyānāṃ grāmadeśānāṃ darśanaṃ śuṣyato'mbhasaḥ||12||</seg> jyotirgirīṇāṃ patatāṃ jvalatāṃ ca mahīruhām| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">prāgrūpamuktvā sampratyekādaśarūpamadhikṛtyāha - - - - -------------------------------------------------------| pīnasaśvāsakāsāṃ samūrddhasvararujo'ruciḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ūrdhvaṃ, viḍbhraṃśasaṃśoṣāvadhaḥ, cchardiśca koṣṭhage| tiryaksthe pārśvarudgoṣe, sandhige bhavati jvaraḥ||14||</seg> rūpāṇyekādaśaitāni jāyante rājayakṣmiṇaḥ| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| teṣāmupadravān vidyātkaṇṭhoddhvaṃsamurorujam||15||</seg> jṛmbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādāsyapūtitāḥ| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| tatra vātācchiraḥpārśvaśūlamaṃsāṅgamardanam||16||</seg> kaṇṭhoddhvaṃsaḥ svarabhraṃśaḥ--------------------| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------pittātpādāṃsapāṇiṣu| dāho'tisārosṛk''chardirmukhagandho jvaro madaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kaphādarocakaśchardiḥ kāso mūrddhāṅgagauravam| prasekaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādo'lpavahnitā||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yakṣmiṇo māṃsā(annā)dyabhyavahārato'pi dhātukṣayo jāyate, na dhātupuṣṭiḥ, ityatra yuktimāha - - - - doṣairmandānalatvena sopalepaiḥ kapholbaṇaiḥ| srotomukheṣu ruddheṣu dhātūṣmasvalpakeṣu ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vidahyamānaḥ svasthāne rasastāṃstānupadravān| kuryādagacchanmāṃsādīnasṛk cordhvaṃ pradhāvati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pacyate koṣṭha evānnamannapaktraiva cāsya yat| prāyo'smānmalatāṃ yātaṃ naivālaṃ dhātupuṣṭaye||21||</seg> <seg type="unit" n="22">raso'pyasya na raktāya māṃsāya kuta eva tu| upastabdhaḥ sa śakṛtā kevalaṃ vartate kṣayī||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">athāsya kṣayiṇaḥ sādhyāsādhyatām nirūpayati - - - - liṅgeṣvalpeṣvapi kṣīṇaṃ vyādhyauṣadhabalākṣamam| varjayet---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| ---------sādhayedeva liṅgeṣu sarveṣvapi tato'nyathā||23||</seg> <seg type="unit" n="1">iti rājayakṣmanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">athāsya vyādherupadravabhūtānāmādiśabdagṛhītānāṃ pañcānāṃ svarabhedādīnāṃ rogāṇāṃ nidānānyāha - - - - atha svarabhedanidānam| doṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca medasā| svarabhedo bhavet-------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| ---------------tatra kṣāmo rūkṣaścalaḥ svaraḥ||24||</seg> śūkaparṇābhakaṇṭhatvaṃ snigdhoṣṇopaśayo'nilāt| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| pittāttālugale dāhaḥ śoṣa uktāvasūyanam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">limpanniva kaphātkaṇṭhaṃ mandaḥ khurakhurāyate| svaro vibaddhaḥ------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| ----------sarvaistu sarvaliṅgaḥ-------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| -----------------------------------kṣayātkaṣet||26||</seg> dhūmāyatīva cātyartham------------------------| -------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------medasā śleṣmalakṣaṇaḥ| kṛcchralakṣyākṣaraśca---------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-------------------------------------------------| -----------------------atra sarvairantyaṃ ca varjayet||27||</seg> <seg type="unit" n="2">iti svarabhedanidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">athārocakanidānam| arocako bhaveddoṣairjihvāhṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kaṣāyatiktamadhuraṃ vātādiṣu mukhaṃ kramāt| sarvotthe virasaṃ śokakrodhādiṣu yathāmalam||29||</seg> <seg type="unit" n="3">ityarocakanidānam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha chardinidānam| chardirdoṣaiḥ pṛthaksarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī| --------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------------| udāno vikṛto doṣān sarvāsvapyūrdhvamasyati||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">tāsūtkleśāsyalāvaṇyaprasekārucayo'gragāḥ| -----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------------| nābhipṛṣṭhaṃ rujan vāyuḥ pārśve cāhāramutkṣipet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tato vicchinnamalpālpaṃ kaṣāyaṃ phenilaṃ vamet| śabdodgārayutaṃ kṛṣṇamacchaṃ kṛcchreṇa vegavat||32||</seg> kāsasyāśoṣahṛnmūrddhasvarapīḍāklamānvitaḥ| -----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------------| pittātkṣārodakanibhaṃ dhūmraṃ haritapītakam||33||</seg> sāsṛgamlaṃ kaṭūṣṇaṃ ca tṛṇmūrcchātāpadāhavat| -----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------------| kaphāt snigdhaṃ ghanaṃ śītaṃ śleṣmatantugavākṣitam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">madhuraṃ lavaṇaṃ bhūri prasaktaṃ lomaharṣaṇam| mukhaśvayathumādhuryatandrāhṛllāsakāsavān||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvaliṅgā malaiḥ sarvai riṣṭoktā yā ca tāṃ tyajet| -----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------------| pūtyamedhyāśucidviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ||36||</seg> tapte citte hṛdi kliṣṭe chardirdviṣṭārthayogajā| -----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">nanu, kṛmyādijānyanyāni chardīṃṣi sambhavantyeva| teṣāṃ lakṣaṇaṃ kasmānnoktam ? ityāha - - - - -----------------------------------------------------| vātādīneva vimṛśetkṛmitṛṣṇāmadauhṛde||37||</seg> <seg type="unit" n="4">śūlavepathuhṛllāsairviśeṣāt kṛmijāṃ vadet| kṛmihṛdrogaliṅgaiśca-----------------------|38| iti chardinidānam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunā hṛdrogaṃ lilakṣayiṣurāha - - - - atha hṛdroganidānam| -----------------------------------------------------| ---------------------smṛtāḥ pañca tu hṛdgadāḥ||38||</seg> teṣāṃ gulmanidānoktaiḥ samutthānaiśca sambhavaḥ| -----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------| vātena śūlyate'tyarthaṃ yudyate sphuṭatīva ca||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bhidyate śuṣyati stabdhaṃ hṛdayaṃ śūnyatā dravaḥ| akasmāddīnatā śoko bhayaṃ śabdāsahiṣṇutā||40||</seg> vepathurveṣṭanaṃ mohaḥ śvāsarodho'lpanidratā| ------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------------------------------------| pittā ttṛṣṇā bhramo mūrcchā dāhaḥ svedo'mlakaḥ klamaḥ||41||</seg> chardanaṃ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ| ------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">----------------------------------------------------| śleṣmaṇā hṛdayaṃ stabdhaṃ bhārikaṃ sāśmagarbhavat||42||</seg> kāsāgnisādaniṣṭhīvanidrālasyārucijvarāḥ| ----------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| sarvaliṅgastribhirdoṣaiḥ-----------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-----------------------------------------------| --------------------------kṛmibhiḥ śyāvanetratā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tamaḥpraveśo hṛllāsaḥ śoṣaḥ kaṇḍūḥ kaphasrutiḥ| hṛdayaṃ pratataṃ cātra krakaceneva dāryate||44||</seg> <seg type="unit" n="5">cikitsedāmayaṃ ghoraṃ taṃ śīghraṃ śīghrakāriṇam| -----------------------------------------------|45| iti hṛdroganidānam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">uktā hṛdrogāḥ| śīghrakāritvasāmānyāt tṛṣṇā'ntaraṃ vyākhyāyate - - - - atha tṛṣṇānidānam| -----------------------------------------------| vātātpittātkaphāttṛṣṇā sannipātādrasakṣayāt||45||</seg> <seg type="unit" n="46">ṣaṣṭhī syādupasargācca vātapitte tu kāraṇam| sarvāsu te eva vātapitte hetuḥ| kuta evam ? ityāha - - - - tatprakopo hi saumyadhātupraśoṣaṇāt||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sarvadehabhramotkampatāpatṛḍdāhamohakṛt| saumyadhātupraśoṣaṇapūrvakaṃ tṛṣṇānāṃ yato janma, tasmādidamāha - - - - jihvāmūlagalaklomatālutoyavahāḥ sirāḥ||47||</seg> saṃśoṣya tṛṣṇā jāyante-------------------| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------tāsāṃ sāmānyalakṣaṇam| mukhaśoṣo jalātṛptirannadveṣaḥ svarakṣayaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṃ jihvāniṣkramaṇaṃ klamaḥ| pralāpaścittavibhraṃśastṛṅgrahoktāstathā''mayāḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">mārutāt kṣāmatā dainyaṃ śaṅkhatodaḥ śirobhramaḥ| gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ||50||</seg> śītāmbupānāddṛddhiśca------------------------| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-------------------------pittānmūrcchāsyatiktatā| raktekṣaṇatvaṃ pratataṃ śoṣo dāho'tidhūmakaḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">kaphatṛṣṇāmāha - - - - kapho ruṇaddhi kupitastoyavāhiṣu mārutam| srotaḥsu sa kaphastena paṅkavacchoṣyate tataḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śukairivācitaḥ kaṇṭho nidrā madhuravakkratā| ādhmānaṃ śiraso jāḍyaṃ staimityacchardyarocakāḥ||53||</seg> ālasyamavipākaśca-----------------------------| -----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇā| ---------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------| āmodbhavā ca, bhaktasya saṃrodhādvātapittajā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbho bhajatastṛṣam| ūṣmā ruddho gataḥ koṣṭhaṃ yāṃ kuryātpittajaiva sā||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yā ca pānātipānotthā, tīkṣṇāgneḥ snehajā ca yā| snigdhagurvamlalavaṇabhojanena kaphodbhavā||56||</seg></ab>
          <ab type="mula">tṛṣṇā rasakṣayoktena lakṣaṇena kṣayātmikā| -----------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| śoṣamehajvarādyanyadīrgharogopasargataḥ|57| yā tṛṣṇā jāyate tīvrā sopasargātmikā smṛtā| 57 1/2| iti tṛṣṇānidānam| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye śarīrasthāne rājayakṣmādinidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.3.6">
          <head>madātyayādinidanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmānmadātyayanidānamucyata ityāha - - - - athāto madātyayādinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu| vikāṣi viśadaṃ madyamojaso'smādviparyayaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tīkṣṇādayo viṣe'pyuktāścittopaplāvino guṇāḥ| jīvitāntāya jāyante viṣe tūtkarṣavṛttitaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kathaṃ kṛtvā madyaṃ ceto vikāraṃ nayati ? ityāha - - - - tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ mandādīnojaso guṇān| daśabhirdaśa saṅkṣobhya ceto nayati vikriyām||3||</seg> ādye made-----------------------------------| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------dvitīye tu pramādāyatane sthitaḥ| durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityadhimucyate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājasatāmasaḥ| niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarejjaḍaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ata evāha - - - - iyaṃ bhūmiravadyānāṃ dauḥśīlyasyedamāspadam| eko'yaṃ bahumārgāyā durgaterdeśikaḥ param||6||</seg> <seg type="unit" n="7">niśceṣṭaḥ śavavacchete tṛtīye tu made sthitaḥ| maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥkhamarthānarthaṃ hitāhitam| yadāsakto na jānāti kathaṃ tacchīlayedbudhaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">madye moho bhayaṃ śokaḥ krodho mṛtyuśca saṃśritāḥ| sonmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||9||</seg> yatraikaḥ smṛtivibhraṃśastatra sarvamasādhu yat| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------| ayuktiyuktamannaṃ hi vyādhaye maraṇāya vā||10||</seg> madyaṃ trivargadhīdhairyalajjāderapi nāśanam| ---------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tāmeva yuktiṃ vakṣyamāṇena granthena pratipādayannāha - - - - ---------------------------------------------------| nātimādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">snigdhāḥ sattvavayoyuktā madyanityāstadanvayāḥ| medaḥkaphādhikā mandavātapittā dṛḍhāgnayaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">viparyaye'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāśca ye| madyena cāmlarūkṣeṇa sājīrṇe bahunā'ti ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ| sarve'pi sarvairjāyante vyapadeśastu bhūyasā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā| viḍbhedaḥ pratataṃ tṛṣṇā saumyāgneyo jvaro'ruciḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śiraḥpārśvāsthirukkampo marmabhedastrikagrahaḥ| urovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">svedo'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ| pralāpaścardirutkleśo bhramo duḥsvapnadarśanam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">viśeṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujo'nilāt| svapne bhramatyutpatati pretaiśca saha bhāṣate||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pittāddāhajvarasvedamohātīsāratṛḍbhramāḥ| deho haritahāridro raktanetrakapolatā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śleṣmaṇā chardihṛllāsanidrodardāṅgagauravam| ---------------------------------------------------||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------------------------| sarvaje sarvaliṅgatvam-----------------------------||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">samprati dhvaṃsakavikṣayau lakṣayati - - - - ---------------------------------------------------| -------------------------muktvā madyaṃ pibettu yaḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sahasā'nucitaṃ vā'nyattasya dhvaṃsakavikṣayau| bhavetāṃ mārutātkaṣṭau durbalasya viśeṣataḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhvaṃsake śleṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśoṣo'tinidratā| śabdāsahatvaṃ tandrā ca---------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| ----------------------------vikṣaye'ṅgaśirotiruk||22||</seg> hṛtkaṇṭharogaḥ sammohaḥ kāsastṛṣṇā vamirjvaraḥ| ---------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| nivṛtto yastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt||23||</seg> <seg type="unit" n="1">vikāraiḥ spṛśyate jātu na sa śārīramānasaiḥ| ---------------------------------------------------|24| iti madātyayanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">atha madyavaccetovihatikāraṇasāmānyānmadādīn lakṣayati - - - - ---------------------------------------------------| rajomohāhitāhāraparasya syustrayo gadāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">rasāsṛk''cetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā yathottarabalottarāḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha madaṃ lakṣayati - - - - atha madanidānam| mado'tra doṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| saktānalpadrutābhāṣaścalaḥ skhalitaceṣṭitaḥ||26||</seg> rūkṣaśyāvāruṇatanurmade vātodbhave bhavet| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">svalpasambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhyānaparo'lasaḥ| -----------------------------------------------||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| sarvātmā sannipātena----------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| -----------------raktātstabdhāṅgadṛṣṭitā||28||</seg> pittaliṅgaṃ ca----------------------------| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula">------------------madyena vikṛtehāsvarāṅgatā| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| viṣe kampo'tinidrā ca sarvebhyo'bhyadhikastu saḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīn śoṇitādiṣu| -------------------------------------------------|30| iti madanidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha mūrcchāyaṃ lakṣayati - - - - atha mūrcchāyanidānam| ------------------------------------------------| aruṇaṃ kṛṣṇanīlaṃ vā khaṃ paśyanpraviśettamaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ| kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrchāye mārutātmake||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyan viśettamaḥ| vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṭtāpapīḍitaḥ||32||</seg> bhinnaviṇnīlapītābho raktapītākulekṣaṇaḥ| ------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------| kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyannākāśamāviśet||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tamaścirācca budhyeta sahṛllāsaḥ prasekavān| gurubhiḥ stimitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sarvākṛtistribhirdoṣairapasmāra ivāparaḥ| pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||35||</seg> iti mūrcchāyanidānam|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">idānīṃ sannyāsaṃ lakṣayitumāha - - - - atha sannyāsanidānam| doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām| svayamevopaśāmyanti, sannyāso nauṣadhairvinā||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyāsaṃ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṃśrayāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kurvanti, tena puruṣaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śīghraṃ cikitsanājjīvet, ityatraivodāharaṇārthamāha - - - - agādhe grāhabahule salilaugha ivātaṭe| sannyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet||39||</seg> <seg type="unit" n="3">iti sannyāsanidānam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">idānīṃ madātyayanidānatvānmadyasya madyenaivopasaṃhāraṃ kurvannāha - - - - madamānaroṣatoṣaprabhṛtibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ| yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiviyuktena madyena||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">punarapi yuktiṃ pradarśayannāha - - - - balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne madātyayādinidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.3.7">
          <head>arśonidanādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">arivatprāṇino māṃsakīlakā viśasanti yat| arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn| māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">sahajanmottarotthānabhedāddvedhā samāsataḥ| śuṣkasrāvivibhedācca----------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">"apānādau" ityuktam| atha tadeva gudāparaparyāyaṃ lakṣayati - - - - -------------------------------------------------| ----------------------gudaḥ sthūlāntrasaṃśrayaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ardhapañcāṅgulastasmiṃstisro'dhyardhāṅgulāḥ sthitāḥ| valyaḥ, pravāhiṇī tāsāmantarmadhye visarjanī||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bāhyā saṃvaraṇī tasyā gudauṣṭho bahiraṅgule| yavādhyardhaḥ pramāṇena romāṇyatra tataḥ param||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra hetuḥ sahotthānāṃ valībījopataptatā| arśasāṃ, bījataptistu mātāpitrapacārataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">daivācca, tābhyāṃ kopo hi sannipātasya tānyataḥ| asādhyānvevamākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni ca| antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṣoḍhā'nyāni pṛthagdoṣasaṃsarganicayāsrataḥ| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasrapittataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">doṣaprakopahetustu prāguktastena sādite| agnau, male'tinicite, punaścātivyavāyataḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yānasaṅkṣobhaviṣamakaṭhinotkaṭakāsanāt| bastinetrāśmaloṣṭhorvītalacailādighaṭṭanāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhṛśaṃ śītāmbusaṃsparśātpratatātipravāhaṇāt| vātamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt||12||</seg> <seg type="unit" n="13">jvaragulmātisārāmagrahaṇīśophapāṇḍubhiḥ| karśanādviṣamābhyaśca ceṣṭābhyo, yoṣitāṃ punaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt| īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito malam||14||</seg> pāyorvalīṣu taṃ dhatte tāsvabhiṣyaṇṇamūrtiṣu| jāyante'rśāṃsi-------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| -----------------tatpūrvalakṣaṇaṃ mandavahnitā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viṣṭambhaḥ sakthisadanaṃ piṇḍikodveṣṭanaṃ bhramaḥ| sādo'ṅge netrayoḥ śophaḥ śakṛdbhedo'thavā grahaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">mārutaḥ pracuro mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran| saruk saparikartaśca kṛcchrānnirgacchati svanan||17||</seg> <seg type="unit" n="18">antrakūjanamāṭopaḥ kṣāmatodgārabhūritā| prabhūtaṃ mūtramalpā viḍaśraddhā dhūmako'mlakaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śiraḥpṛṣṭhorasāṃ śūlamālasyaṃ bhinnavarṇatā| tandrendriyāṇāṃ daurbalyaṃ krodho duḥkhopacāratā||19||</seg> āśaṅkā grahaṇīdoṣapāṇḍugulmodareṣu ca| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------------------| etānyeva vivarddhante jāteṣu hatanāmasu||20||</seg> <seg type="unit" n="21">nivartamāno'pāno hi tairadhomārgarodhataḥ| kṣobhayannanilānanyān sarvendriyaśarīragān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tathā mūtraśakṛtpittakaphān dhātūṃśca sāśayān| mṛdgātyagniṃ tataḥ sarvo bhavati prāyaśo'rśasaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo'tiniṣprabhaḥ| asāro vigatacchāyo jantujuṣṭa iva drumaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kṛtsnairupadravairgasto yathoktairmarmapīḍanaiḥ| tathā kāsapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ| klaibyabādhiryataimiryaśarkarāśmaripīḍitaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kṣāmabhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī| sarvaparvāsthihṛnnābhipāyuvaṅkṣaṇaśūlavān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">gudena sravatā picchāṃ pulākodakasannibhām| vibaddhamuktaṃ śuṣkārdraṃ pakkāmaṃ cāntarā'ntarā||27||</seg> pāṇḍu pītaṃ haridraktaṃ picchilaṃ copaveśyate| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vātārśasāṃ lakṣaṇamāha - - - - gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimicimānvitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣāḥ kharāḥ| mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā viśphuṭitānanāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">bimbīkarkandhukharjūrakārpāsīphalasannibhāḥ| kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇābhyadhikavyathāḥ| kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ| tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate| kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravakkraśca jāyate||33||</seg> gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| pittottarā nīlamukhā raktaptāsitaprabhāḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāh| śukajihvāyakṛt''khaṇḍajalaukovakkrasannibhāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dāhapākajvarasvedatṛṇmūrcchārucitamohadāḥ| soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ||36||</seg> yavamadhyā harītpītahāridratvaṅūnakhādayaḥ| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ucchūnopacitāḥ snigdhāḥ stabdhavṛttagurusthirāḥ| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ| vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikartinaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">sakāsaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ| mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ| vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ||41||</seg> na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ| -----------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgāḥ saṃsargāt---------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------------------------------| --------------------------nicayātsarvalakṣaṇāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ| vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭpratipīḍitāḥ| sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ| hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">mudgakodravajūrṇāhvakarīracaṇakādibhiḥ| rūkṣaiḥ saṅgrāhibhirvāyuḥ sve sthāne kupito balī||46||</seg> <seg type="unit" n="47">adhovahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan| purīṣaṃ vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kurvīta dāruṇam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet| ādhmānamudarāveṣṭho hṛllāsaḥ parikartanam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">bastau ca sutarāṃ śūlaṃ gaṇḍaśvayathusambhavaḥ| pavanasyordhvagāmitvaṃ tataścchardyarucijvarāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṅgapravāhikāḥ| bādhiryatimiraśvāsaśirorukkāsapīnasāḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">manovikārastṛṣṇāsrapittagulmodarādayaḥ| te te ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">durnāmnāmityudāvartaḥ paramo'yamupadravaḥ| vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvinā'pi sa jāyate||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">adhunā sādhyāsādhyavibhāgameṣāmāha - - - - sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantare valau| sthitāni tānyasādhyāni, yāpyante'gnibalādibhiḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca| kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca| arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvam--------------| ---------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">-------------------------------nābhijāni tu| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi picchilāni mṛdūni ca||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">carmakīlānyāha - - - - vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ| kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu taṃ viduḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">vātena todaḥ pāruṣyaṃ, pittādasitaraktatā| śleṣmaṇā snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇtā||58||</seg></ab>
          <ab type="mula">arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān| tānyāśu hi gudaṃ baddhā kuryurbaddhagudodaram|59| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'rśasāṃ nidānaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.3.8">
          <head>atīsāragrahaṇiroganidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmādatīsāragrahaṇīroganidānaṃ prakramyata ityāha - - - - athāto'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ| atīsāraḥ--------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------------| ----------------sa sutarāṃ jāyate'tyambupānataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kṛśaśuṣkāmiṣāsātmyatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ| madyarūkṣātimātrānnairarśobhiḥ snehavibhramāt||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṛmibhyo vegarodhācca tadvidhaiḥ kupito'nilaḥ| visraṃsayatyadho'bdhātuṃ hatvā tenaiva cānalam||3||</seg> vyāpadyānuśakṛtkoṣṭhaṃ purīṣaṃ dravatāṃ nayan| prakalpate'tisārāya-----------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| -------------------------lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ||4||</seg> todo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasādo malagrahaḥ| ādhmānamavipākaśca------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| --------------------------tatra vātena viḍjalam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">alpālpaṃ śabdaśūlāḍhyaṃ vibaddhamupaveśyate| rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca grathitaṃ vā muhurmuhuḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">tathā dagdhaguḍābhāsaṃ sapicchāparikartikam| śuṣkāsyo bhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniṣṭanan||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pittena pītamasitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham| saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrcchāsvedadāhavān||8||</seg> saśūlaṃ pāyusantāpapākavān------------------| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------śleṣmaṇā ghanam| picchilaṃ tantumacchvetaṃ snigdhamāmaṃ kaphānvitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">abhīkṣṇaṃ guru durgandhaṃ vibaddhamanubaddharuk| nidrāluralaso'nnadviḍalpālpaṃ sapravāhikam||10||</seg> saromaharṣaḥ sotkleśo gurubastigudodaraḥ| kṛte'pyakṛtasaṃjñaśca------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-----------------------------------------------| -------------------------sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bhayena kṣobhite citte sapitto drāvayecchakṛt| vāyustato'tisāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam||12||</seg> vātapittasamaṃ liṅgairāhuḥ----------------------| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------tadvacca śokataḥ| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| atīsāraḥ samāsena dvidhā sāmo nirāmakaḥ||13||</seg> sāsṛṅnirasraḥ---------------------------| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------tatrādye gauravādapsu majjati| śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">viparīto nirāmastu kaphātpakvo'pi majjati| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha grahaṇīrogaṃ lakṣayati - - - - -----------------------------------------------| atīsāreṣu yo nātiyatnavān grahaṇīgadaḥ||15||</seg> tasya syādagnividhvaṃsakarairanyasya sevitaiḥ| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">atīsāragrahaṇīrogayoḥ samānābhāsatvāt ko viśeṣaḥ ? ityāha - - - - --------------------------------------------------| sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇe yenātisāryate||16||</seg> so'tisāro'tisaraṇādāśukārī svabhāvataḥ| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">atha grahaṇīdoṣasya svarūpaṃ varṇayannatīsārādbhūyo medamāha - - - - -----------------------------------------------| sāmaṃ sānnamajīrṇe'nne jīrṇe pakvaṃ tu naiva vā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">akasmādvā muhurbaddhamakasmācchithilaṃ muhuḥ| cirakṛdgrahaṇīdoṣaḥ sañcayāccopaveśayet||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| prāgrūpaṃ tasya sadanaṃ cirātpacanamamlakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">praseko vakkravairasyamarucistṛṭ klamo bhramaḥ| ānaddhodaratā chardiḥ karṇakṣveḍo'ntrakūjanam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ kārśyaṃ dhūmakastamako jvaraḥ| mūrcchā śirorugviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">tatrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ| pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā'bhīkṣṇaṃ viṣūcikā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">raseṣu gṛddhiḥ sarveṣu kṣuttṛṣṇā parikartikā| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vātahṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍutvaśaṅkitaḥ| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat||24||</seg> punaḥpunaḥ sṛjedvarcaḥ pāyurukśvāsakāsavān| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| pittena nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sṛjati dravam||25||</seg> pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| śleṣmaṇā pacyate duḥkhamannaṃ chardirarocakaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">āsyopadeheniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru||27||</seg> <seg type="unit" n="28">udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam||28||</seg> akṛśasyāpi daurbalyam------------------------| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------sarvaje sarvasaṅkaraḥ| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------| vibhāge'ṅgasya ye coktā viṣamādyāstrayo'gnayaḥ||29||</seg> te'pi syurgrahaṇīdoṣāḥ------------------------| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula">--------------------samastu svāsthyakāraṇam| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula">vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandarāḥ| arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ|30| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne'tīsāragrahaṇīdoṣanidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.3.9">
          <head>mūtrāghātanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atīsāragrahaṇīroganidanānantaraṃ mūtrāghātanidānamekasambandhanatvāducyata ityāha - - - - athāto mūtrāghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyavaḥ| ekasambandhanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nanu, atra mūtrāśritā doṣā avaśyaṃ bastiṃ prāpya vikurvate| basteścādhomukhatvānmūtrāntaḥpraveśo bastimukhena na sambhāvyate, tasmānmūtrāghātānutpattireva, ityāśaṅkyāha - - - - adhomukho'pi bastirhi mūtravāhisirāmukhaiḥ| pārśvebhyaḥ pūryate sūkṣmaiḥ syandamānairanāratam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">yaistaireva praviśyainaṃ doṣāḥ kurvanti viṃśatim| mūtrāghātān pramehāṃśca kṛcchrānmarmasamāśrayān||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">bastivaṅkṣaṇameḍrārtiyukto'lpālpaṃ muhurmuhuḥ| mūtrayedvātaje kṛcchre-------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| ----------------------paitte pītaṃ sadāharuk||4||</seg> raktaṃ vā------------------------------------| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula">----------------kaphaje bastimeḍragauravaśophavān| sapicchaṃ savibandhaṃ ca------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| ---------------------sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">idānīmaśmarīṃ lakṣayati - - - - yadā vāyurmukhaṃ basterāvṛtya pariśoṣayet| mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt||6||</seg> sañjāyate'śmarī ghorā pittādgoriva rocanā| śleṣmāśrayā ca sarvā syāt---------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------| -----------------------athāsyāḥ pūrvalakṣaṇam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">bastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk| mūtre ca bastagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sāmānyaliṅgaṃ ruḍnābhisevanībastimūrdhasu| viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārganirodhane||9||</seg> <seg type="unit" n="10">tahyapāyātsukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam| tatsaṅkṣobhātkṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tatra vātādbhṛśārtyārto dantān khādati vepate| mṛdgāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ| śyāvā rūkṣā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣmavān| bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā'sitā'śmarī||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ| aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasā| āśrayopacayālpatvādgrahaṇāharaṇe sukhāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt| sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śoṣayatyupasaṅgṛhya śukraṃ tacchuṣkamaśmarī| bastirukkṛcchramūtratvamuṣkaśvayathukāriṇī||17||</seg> tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate| pīḍite tvavakāśe'smin----------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| --------------------------aśmaryeva ca śarkarā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">aṇuśo vāyunā bhinnā sā tvasminnanulomage| nireti saha mūtreṇa pratilome vibadhyate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">atha vātabastyādīnāha - - - - mūtrasandhāriṇaḥ kuryādbuddhvā bastermukhaṃ marut| mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca svadhāmataḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pracyāvya bastimudvṛttaṃ garbhābhaṃ sthūlaviplutam| karoti tatra rugdāhaspandanodveṣṭanāni ca||21||</seg> <seg type="unit" n="22">binduśaśca pravarteta mūtraṃ bastau tu pīḍate| dhārayā dvividho'pyeṣa vātabastiriti smṛtaḥ||22||</seg> dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalānilaḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| śakṛnmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyacalamunnatam| vātāṣṭhīleti sā''dhmānaviṇmūtrānilasaṅgakṛt||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viguṇaḥ kaṇḍalībhūto bastau tīvravyatho'nilaḥ| āvidhya mūtraṃ bhramati sastambhodveṣṭagauravaḥ||25||</seg> mūtramalpālpamathavā vimuñcati śakṛtsṛjan| vātakuṇḍaliketyeṣā--------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| ----------------------mūtraṃ tu vidhṛtaṃ ciram||26||</seg> na nireti vibaddhaṃ vā mūtrātītaṃ tadalparuk| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------| vidhāraṇātpratihitaṃ vātodāvartitaṃ yadā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nābheradhastādudaraṃ mūtramāpūrayettadā| kuryāttīvrarugādhmānamapaktiṃ malasaṅgraham||28||</seg> tanmūtrajaṭharam-----------------------------| ----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------chidravaiguṇyenānilena vā| ākṣiptamalpaṃ mūtraṃ tadbastau nāle'thavā maṇau||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sthitvā sravecchanaiḥ paścātsarujaṃ vā'tha nīrujam| mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnataccheṣaguruśephasaḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">antarbastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpaḥ sahasā bhavet| aśmarītulyaruk granthirmūtragranthiḥ sa ucyate||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhatam| sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate||32||</seg> bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate| --------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------| rūkṣadurbalayorvātādudāvartaṃ śakṛdyadā||33||</seg> <seg type="unit" n="34">mūtrasroto'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā| mūtraṃ viṭtulyagandhaṃ syādviḍvighātaṃ tamādiśet||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pittaṃ vyāyāmatīkṣṇoṣṇabhojanādhvātapādibhiḥ| pravṛddhaṃ vāyunā kṣiptaṃ bastyupasthārtidāhavat||35||</seg> <seg type="unit" n="36">mūtraṃ pravartayetpītaṃ saraktaṃ raktameva vā| uṣṇaṃ punaḥpunaḥ kṛcchrāduṣṇavātaṃ vadanti tam||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau| mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyete'nilena cet| kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat| śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti vistarataḥ proktā rogā mūtrāpravṛttijāḥ| nidānalakṣaṇairūrdhvaṃ vakṣyante'tipravṛttijāḥ|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne mūtrāghātanidānaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ|9|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.3.10">
          <head>pramehanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">aśmarīnidānādanantaraṃ pramehanidānamārabhyate - - - - athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| pramehā viṃśatistatra śleṣmato daśa, pittataḥ| ṣaṭ, catvāro'nilāt-----------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">----------------------------------------------| --------------------teṣāṃ medomūtrakaphāvaham||1||</seg> <seg type="unit" n="2">annapānakriyājātaṃ yatprāyastatpravartakam| svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītalam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">navadhānyasurānūpamāṃsekṣuguḍagorasam| ekasthānāsanaratiḥ śayanaṃ vidhivarjitam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bastimāśritya kurute pramehān dūṣitaḥ kaphaḥ| dūṣayitvā vapuḥkledasvedamedorasāmiṣam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittaṃ raktamapi kṣīṇe kaphādau mūtrasaṃśrayam| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| dhātūn bastimupānīya tatkṣaye'pi ca mārutaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">atha sādhyāsādhyavibhāgamāha - - - - sādhyayāpyaparityājyā mehāstenaiva tadbhavāḥ| samāsamakriyatayā mahātyayatayā'pi ca||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nanu, doṣasya-kaphādeḥ, dūṣyasya ca-vapuḥkledādeḥ, tulyatvāt kathaṃ pratidoṣaṃ pramehānekatvaṃ syāt ? ityāha - - - - ----------------------------------------------| doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ||7||</seg> mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">athodakamehādīn lakṣayati - - - - -----------------------------------------------| acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam||8||</seg> mehatyudakamehena kiñciccāvilapicchilam| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">sāndrībhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| surāmehī surātulyamuparyacchamadho ghanam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">saṃhṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭavadbahalaṃ sitam| ------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------| śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehi pramehati||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">mūrtāṇūn sikatāmehī sikatārūpiṇo malān| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">śanaiḥśanaiḥśanairmehī mandaṃmandaṃ pramehati| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------------------------| lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittajānāha - - - - gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| nīlamehena nīlābhaṃ-------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| -----------------------------kālamehī maṣīnibham||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahat| ------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">------------------------------------------------| visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhunā vātajān vakti - - - - ------------------------------------------------| vasāmehī vasāmiśraṃ vasāṃ vā mūtrayenmuhuḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">majjānaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">------------------------------------------------| hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam||17||</seg> salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| madhumehī madhusamam-----------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">------------------------------------------------| ---------------------------jāyate sa kila dvidhā||18||</seg> kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe'thavā| ------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------| āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayet||19||</seg> kṣīṇaḥ kṣaṇātkṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| kālenopekṣitāḥ sarve yadyānti madhumehatām||20||</seg> <seg type="unit" n="21">madhuraṃ yacca sarveṣu prāyo madhviva mehati| sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">avipāko'ruciśrchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ| upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ| dāhastṛṣṇā'mlako mūrcchā viḍbhedaḥ pittajanmanām||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vātikānāmudāvartakampahṛdgrahalolatāḥ| śūlamunnidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pramehiṇāṃ ca piṭikāḥ śarāvikādyāḥ prāyeṇa bhavanti, iti tā evāha - - - - śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī| masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vidradhiśceti piṭikāḥ pramehopekṣayā daśa| sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">antonnatā madhyanimnā śyāvā kledarujānvitā| śarāvamānasaṃsthānā piṭikā syāccharāvikā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">avagāḍhārtinistodā mahāvastuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piṭikā kacchapī matā||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">stabdhā sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā jaṭhare'pi vā| mahatī piṭikā nīlā vinatā vinatā smṛtā||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">dahati tvacamutthāne bhṛśaṃ kaṣṭā visarpiṇī| raktakṛṣṇā'titṛṭsphoṭadāhamohajvarā'lajī||31||</seg></ab>
          <ab type="mula">mānasaṃsthānayostulyā masūreṇa masūrikā| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| sarṣapāmānasaṃsthānā kṣiprapākā mahārujā||32||</seg> sarṣapī sarṣapātulyapiṭikāparivāritā| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------| putriṇī mahatī bhūrisusūkṣmapiṭikācitā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā| ------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| vidradhirvakṣyate'nyatra------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">------------------------------------------------| ---------------------------tatrādyaṃ piṭikātrayam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">putriṇī ca vidārī ca duḥsahā bahumedasaḥ| sahyāḥ pittolbaṇāstvanyāḥ sambhavantyalpamedasaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">tāsu mehavaśācca syāddoṣodreko yathāyatham| ------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">prameheṇa vinā'pyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvacca nopalakṣyante yāvadvastuparigrahaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam| yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu tadviduḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">svedo'ṅgagandhaḥ śithilatvamaṅge śayyāsanasvapnasukhābhiṣaṅgaḥ| hṛnnetrajihvāśravaṇopadeho ghanāṅgatā keśanakhātivṛddhiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhuryamāsye karapādadāhaḥ| bhaviṣyato mehagaṇasya rūpaṃ mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāddvividho vicāraḥ| sampūraṇādvā kaphasambhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmako vā||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā yaduktaṃ sādhyayāpyaparityājyāḥ kaphādisambhavā ityasyāpavādamāha - - - - sapūrvarūpāḥ kaphapittemehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyāstu medo yadi nātiduṣṭam|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.3.11">
          <head>vidradhivṛddhigulmanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atastameva vidradhiṃ lakṣayitumasyādhyāyasya prasaṅga ityāha - - - - athāto vidradhivṛddhigulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ| jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">duṣṭatvaṅmāṃsamedosthisnāyvasṛkkaṇḍarāśrayaḥ| yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">ṣoḍhetyuktam| atha tadeva ṣoḍhatvaṃ pratipādayitumāha - - - - vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ| doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena kṣatena ca||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ṣaḍvidhasyāpi śophasya vidradhyākhyasyāntarbahīrūpatayā dvidhātvamityāha - - - - bāhyo'tra tatratatrāṅge dāruṇo grathitonnataḥ| āntaro dāruṇataro gambhīro gulmavaddhanaḥ||4||</seg> valmīkavatsamucchrāyī śīghraghātyagniśastravat| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------| nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇe||5||</seg> syādvṛkkayorapāne ca-------------------------| --------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">--------------------------vātāttatrātitīvraruk| śyāvāruṇaścirotthānapāko viṣamasaṃsthitaḥ||6||</seg> vyadhacchedabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān| --------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">--------------------------------------------------| raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān||7||</seg> kṣiprotthānaprapākaśca--------------------| --------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt| sotkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravaḥ||8||</seg> cirotthānavipākaśca-----------------------| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------------------------------------------| sāmarthyāccātra vibhajedbāhyābhyantaralakṣaṇam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ| pittaliṅgo'sṛjā bāhyaḥ strīṇāmeva tathā''ntaraḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atha kṣatavidradhiṃ lakṣayati - - - - śastrādyairabhighātena kṣate vā'pathyakāriṇaḥ| kṣatoṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṃ pittamīrayan||11||</seg> pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam| --------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">--------------------------------------------------| teṣūpadravabhedaśca smṛto'dhiṣṭhānabhedataḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tamevopadravabhedaṃ darśayati - - - - nābhyāṃ hidhmā, bhavedbastau mūtraṃ kṛcchreṇa pūti ca| śvāso yakṛti, rodhastu plīhnyucchvāsasya, tṛṭ punaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">galagrahaśca klomni, syātsarvāṅgapragraho hṛdi| pramohastamakaḥ kāso hṛdaye ghaṭṭanaṃ vyathā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kukṣipārśvāntarāṃsārtiḥ kukṣāvāṭopajanma ca| sakthnorgraho vaṅkṣaṇayorvṛkkayoḥ kaṭipṛṣṭhayoḥ||15||</seg> pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam| --------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------| āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śophavadādiśet||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">nābherūrdhvaṃ mukhātpakvāḥ prasravantyadhare gudāt| gudāsyānnābhijo----------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------------| ------------------vidyāddoṣaṃ kledācca vidradhau||17||</seg> yathāsvaṃ vraṇavat--------------------------------| --------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athaiṣāṃ sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - --------------------tatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ| pakvo hṛnnābhibastistho bhinno'ntarbahireva vā||18||</seg> pakvaścāntaḥ sravan vakkrāt kṣīṇasyopadravānvitaḥ| --------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">idānīṃ stanavidradhiryoṣitāṃ yathā syāt tathā vakti - - - - ---------------------------------------------------------------| evameva stanasirā vivṛtāḥ prāpya yoṣitām||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ vā sambhavecchvayathurghanaḥ| stane sadugdhe'dugdhe vā bāhyavidradhilakṣaṇaḥ||20||</seg> nāḍīnāṃ sūkṣmavaktratvātkanyānāṃ na sa jāyate| ------------------------------------------|21| iti vidradhinidānam|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">atha śvayathusāmānyādidānīṃ vṛddhiṃ-vardhmāparanāmānaṃ vyādhiṃ, vaktumupakramate - - - - atha vṛddhinidānam| ------------------------------------------------| kṛddho ruddhagatirvāyuḥ śophaśūlakaraścaran||21||</seg> <seg type="unit" n="22">muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakośābhivāhinīḥ| prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakośayoḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">adhunā'sya vyādheḥ saṅkhyāṃ kurvannāha - - - - doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ| mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk| ------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">------------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphācchito guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktataḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">------------------------------------------------| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ambhobhiḥ pūrṇadṛtivatkṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ| mūtrakṛcchramadhastācca valayaṃ phalakośayoḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ| dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā| pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā| upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhi- mādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ| prapīḍito'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">antravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="2">iti vṛddhinidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vṛdhyākhyasya vyādheranantaraṃ śophasāmānyāt gulmasyāvasaraḥ, iti taṃ lakṣayitumāha - - - - atha gulmanidānam| rūkṣakṛṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ| gulmo'ṣṭadhā pṛthagdoṣaiḥ saṃsṛṣṭairnicayaṃ gataiḥ||32||</seg> ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate'ṣṭamaḥ| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------| jvaracchardyatisārādyairvamanādyaiśca karmabhiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">karśito vātalānyatti śītaṃ vā'mbu bubhukṣitaḥ| yaḥ pibatyanu cānnāni laṅghanaplavanādikam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sevate dehasaṅkṣobhi chardiṃ vā samudīrayet| anudīrṇāmudīrṇānvā vātādīnna vimuñcati||35||</seg> <seg type="unit" n="36">snehasvedāvanabhyasya śodhanaṃ vā niṣevate| śuddho vā''śuvidāhīni bhajate syandanāni vā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vātolbaṇāstasya malāḥ pṛthak kruddhā dviśo'thavā| sarve vā raktayuktā vā mahāsrotonuśāyinaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ūrdhvādhomārgamāvṛtya kurvate śūlapūrvakam| sparśopalabhyaṃ gulmākhyamutplutaṃ granthirūpiṇam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">adhunā vātagulmaṃ lakṣayati - - - - karśanātkaphaviṭpittairmārgasyāvaraṇena vā| vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">svatantraḥ svāśraye duṣṭaḥ paratantraḥ parāśraye| piṇḍitatvādamūrto'pi mūrtatvamiva saṃśritaḥ||40||</seg> gulma ityucyate bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ| ------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">------------------------------------------------| vātānmanyāśiraḥśūlaṃ jvaraplīhāntrakūjanam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vyadhaḥ sūcyeva viṭsaṅgaḥ kṛcchrāducchvasanaṃ muhuḥ| stambho gātre mukhe śoṣaḥ kārśyaṃ viṣamavahnitā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rūkṣakṛṣṇatvagāditvaṃ calatvādanilasya ca| anirūpitasaṃsthānasthānavṛddhikṣayavyathaḥ||43||</seg> pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyate| ------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">------------------------------------------------| pittāddāho'mlako mūrcchāviḍbhedasvedatṛḍūjvarāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">hāridratvaṃ tvagādyeṣu gulmaśca sparśanāsahaḥ| dūyate dīpyate soṣmā svasthānaṃ dahatīva ca||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṃ śiśirajvaraḥ| pīnasālasyahṛllāsakāsaśuklatvagāditāḥ||46||</seg> gulmo'vagāḍhaḥ kaṭhino guruḥ suptaḥ sthiro'lparuk| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------| svadoṣasthānadhāmānaḥ sve sve kāle ca rukkarāḥ||47||</seg> prāyaḥ-------------------------------------------| ------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------trayastu dvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭalakṣaṇāḥ| sarvajastīvrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanonnataḥ||48||</seg> so'sādhyo------------------------------------------| ------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------raktagulmastu striyā eva prajāyate| atraivopapattimāha - - - - ṛtau vā navasūtā vā yadi vā yonirogiṇī||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sevate vātalāni strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ| niruṇaddhyārtavaṃ yonyāṃ pratimāsamavasthitam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kukṣiṃ karoti tadgarbhaliṅgamāviṣkaroti ca| hṛllāsadauhṛdastanyadarśanakṣāmatādikam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">krameṇa vāyusaṃsargātpittayonitayā ca tat| śoṇitaṃ kurute tasyā vātapittotthugulmajān||52||</seg> <seg type="unit" n="53">rukstambhadāhātīsāratṛḍjvarādīnupadravān| garbhāśaye ca sutarāṃ śūlaṃ duṣṭāsṛgāśraye||53||</seg> yonyāśca srāvadaurgandhyatodaspandanavedanāḥ| ------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">garbhalakṣaṇādraktagulmasya vilakṣaṇaṃ lakṣaṇamāha - - - - ------------------------------------------------| na cāṅgairgarbhavadgulmaḥ sphuratyapi tu śūlavān||54||</seg> <seg type="unit" n="55">piṇḍībhūtaḥ sa evāsyāḥ kadācitspandate cirāt| na cāsyā varddhate kukṣigulma eva tu varddhate||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">atha gulmavidradhyorlakṣaṇabhedaṃ kathayati - - - - svadoṣasaṃśrayo gulmaḥ sarvo bhavati tena saḥ| pākaṃ cireṇa bhajate naiva vā, vidradhiḥ punaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pacyate śīghramatyarthaṃ duṣṭaraktāśrayatvataḥ| ataḥ śīghravidāhitvādvidradhiḥ so'bhidhīyate||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha gulmasya bāhyābhyantaralakṣaṇamāha - - - - gulme'ntarāśraye bastikukṣihṛtplīhavedanāḥ| agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ cāpravartanam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">ato viparyayo bāhye koṣṭhāṅgeṣu tu nātiruk| vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatā'dhikam||59||</seg> <seg type="unit" n="3">iti gulmanidānam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">gulmānāmānāhabhūyiṣṭhatvādānāhalakṣaṇamāha - - - - sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam| ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭhīlordhvaṃ samunnataḥ| ānāhaliṅgastiryaktu pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">tūnīpratūnyau lakṣayati - - - - pakvāśayādgudopasthaṃ vāyustīvrarujaḥ prayān| tūnī, pratūnī tu bhavetsa evāto viparyaye||62||</seg></ab>
          <ab type="mula">udgārabāhulyapurīṣabandha- tṛptyakṣamatvāntravikūjanāni| āṭopamādhmānamapaktiśakti- māsannagulmasya vadanti cihnam|63| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vidradhivṛddhigulmanidānaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.3.12">
          <head>udaranidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tasmādato'nantaramudaranidānamucyate ityāha - - - - athāta udaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi tu| ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā samprāptiviśeṣamāha - - - - ūrdhvādho dhātavo ruddhvā vāhinīrambuvāhinīḥ| prāṇāgnyapānān sandūṣya kuryastvaṅmāṃsasandhigāḥ||2||</seg> ādhmāpya kukṣimudaram------------------------------| --------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------aṣṭadhā tacca bhidyate| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ śūnapādakarodarāḥ| naṣṭaceṣṭābalāhārāḥ kṛśāḥ pradhmātakukṣayaḥ||4||</seg> syuḥ pretarūpāḥ puruṣāḥ------------------------| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------bhāvinastasya lakṣaṇam| kṣunnāśo'nnaṃ cirātsarvaṃ savidāhaṃ ca pacyate||5||</seg> <seg type="unit" n="6">jīrṇājīrṇaṃ na jānāti sauhityaṃ sahate na ca| kṣīyate balataḥ śaśvacchvasityalpe'pi ceṣṭite||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vṛddhirviśo'pravṛttiśca kiñcicchophaśca pādayoḥ| rugbastisandhau tatatā laghvalpābhojanairapi||7||</seg> rājījanma valīnāśo jaṭhare-----------------| ------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------jaṭhareṣu tu| sarveṣu tandrā sadanaṃ malasaṅgo'lpavahnitā||8||</seg> dāhaḥ śvayathurādhmānamante salilasambhavaḥ| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atoyamaduraṃ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - - ----------------------------------------------------| sarvaṃ tvatoyamaruṇamaśophaṃ nātibhārikam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">gavākṣitaṃ sirājālaiḥ sadā guḍaguḍāyate| nābhimantraṃ ca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati||10||</seg> <seg type="unit" n="11">māruto hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ| saśabdo niścaredvāyurviḍbaddhā mūtramalpakam||11||</seg> nātimando'nalo laulpaṃ na ca syādvirasaṃ mukham| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| tatra vātodare śophaḥ pāṇipānmuṣkakukṣiṣu||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam| śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihlāsavat| satodabhedamudaraṃ tanukṛṣṇasirātatam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca| vāyuścātra sarukśabdo vicaretsarvatogatiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pittodare jvaro mūrcchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā| bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ sośma dahyate| dhūmāyati mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaḥ śvayathugauravam| nidrotkleśāruciśvāsakāsaśuklatvagāditā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">udaraṃ stimitaṃ ślakṣṇaṃ śuklarājītataṃ mahat| cirābhivṛddhi kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">adhunā sannipātodaraṃ lakṣayitumāha - - - - tridoṣakopanaistaistaiḥ strīdattaiśca rajomalaiḥ| garadūṣīviṣādyaiśca saraktāḥ sañcitā malāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrcchābhramānvitam| kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam||21||</seg> bādhate tacca sutarāṃ śītavātābhradarśane| ------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">plīhodarādīnyadhunā lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| atyāśitasya saṅkṣobhādyānayānādiceṣṭitaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ativyavāyakarmādhvavamanavyādhikarśanaiḥ| vāmapārśvāśritaḥ plīhācyutaḥ sthānādvivarddhate||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śoṇitaṃ vā rasādibhyo vivṛddhaṃ taṃ vivarddhayet| so'ṣṭhīlevātikaṭhinaḥ prāk tataḥ kūrmapṛṣṭhavat||24||</seg> <seg type="unit" n="25">krameṇa varddhamānaśca kukṣāvudaramāvahet| śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānarugjvaraiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pāṇḍutvamūrcchāchardībhirdāhamohaiśca saṃyutam| aruṇābhaṃ vivarṇaṃ vā nīlahāridrarājimat||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ| gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha yakṛllakṣayati - - - - plīhavaddakṣiṇātpārśvāt kuryādyakṛdapi cyutam| ------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">atha baddhodaraṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| pakṣmavālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude||28||</seg> <seg type="unit" n="29">durnāmabhirudāvatairanyairvā'ntropalopibhiḥ| varcaḥpittakaphān ruddhvā karoti kupito'nilaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">apāno jaṭharaṃ tena syurdāhajvaratṛṭkṣavāḥ| kāsaśvāsorusadanaṃ śirohṛnnābhipāyuruk||30||</seg> <seg type="unit" n="31">malasaṅgo'ruciścchardirudaraṃ mūḍhamārutam| sthiraṃ nīlāruṇasirārājinaddhamarāji vā||31||</seg> nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">adhunā chidrodaraṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| asthyādiśalyaiḥ sānnaiścadbhuktairatyaśanena vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">bhidyate pacyate vā'ntraṃ tacchidraiśca sravanbahiḥ| āma eva gudādeti tato'lpālpaṃ saviḍrasaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tulyaḥ kuṇapagandhena picchilaḥ pītalohitaḥ| śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ jaṭharaṃ ghoramāvahet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">varddhayettadadho nābherāśu caiti jalātmatām| udriktadoṣarūpaṃ ca vyāptaṃ ca śvāsatṛḍbhramaiḥ||35||</seg> chidrodaramidaṃ prāhuḥ parisrāvīti cāpare| ------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">athodakodaradarśanārthamāha - - - - ------------------------------------------------| pravṛttasnehapānādeḥ sahasā''māmbupāyinaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">atyambupānānmandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya vā| ruddhvā'mbumārgānanilaḥ kaphaśca jalamūrchitaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vardhayetāṃ tadevāmbu tatsthānādudarāśritau| tataḥ syādudaraṃ tṛṣṇāgudasrutirujānvitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kāsaśvāsāruciyutaṃ nānāvarṇasirātatam| toyapūrṇadṛtisparśaśabdaprakṣobhavepathu||39||</seg> dakodaraṃ mahatsnigdhaṃ sthiramāvṛttanābhi tat| ------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">adhunā jaṭhare'pyavasāne yathā jalasambhavaḥ syāttathā''ha - - - - ------------------------------------------------| upekṣayā ca sarveṣu doṣāḥ svasthānataścyutāḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pākāddravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi| svadeśca bāhyasrotaḥsu vihatastiryagāsthitaḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tadevodakamāpyāyya picchāṃ kuryāttadā bhavet| gurūdaraṃ sthiraṃ vṛttamāhataṃ ca na śabdavat||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mṛdu vyapetarājīkaṃ nābhyāṃ spṛṣṭaṃ ca sarpati| tadanūdakajanmāsminkukṣivṛddhistato'dhikam||43||</seg> sirāntardhānamudakajaṭharoktaṃ ca lakṣaṇam| ------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">idānīmudarāṇāṃ sukhasādhyatvābhāvāt kṛcchrasādhyāsādhyatve vedayati - - - - ------------------------------------------------| vātapittakaphaplīhasannipātodakodaram||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kṛcchraṃ yathottaram pakṣātparaṃ prāyo'pare hataḥ| sarvaṃ ca jātasalilaṃ riṣṭoktopadravānvitam||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam| balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam|46| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne udaranidānaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.3.13">
          <head>pāṇḍurogaśophavisarpanidānadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yato yathaivodaraṃ doṣasaṅghātajaṃ tathaite'pi, ityāha - - - - athātaḥ pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ| tatrānilena balinā kṣiptaṃ pittaṃ hṛdi sthitam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">dhamanīrdaśa samprāpya vyāpnuvatsakalāṃ tanum| śleṣmatvagraktamāṃsāni pradūṣyāntaramāśritam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tvaṅmāṃsayostatkurute tvaci varṇān pṛthagvidhān| pāṇḍuhāridraharitān pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam||3||</seg> yato'taḥ pāṇḍurityuktaḥ sa rogaḥ-------------| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------tena gauravam| dhātūnāṃ syācca śaithilyamojasaśca guṇakṣayaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tato'lparaktamedasko niḥsāraḥ syācchlathendriyaḥ| mṛdyamānairivāṅgairnā dravatā hṛdayena ca||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śūnākṣikūṭaḥ sadanaḥ kopanaḥ ṣṭhīvano'lpavāk| annadviṭ śiśiradveṣī śīrṇaromā hatānalaḥ||6||</seg> sannasaktho jvarī śvāsī karṇakṣveḍī bhramī śramī| ------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">------------------------------------------------| sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci| aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo'lpavahnitā||8||</seg> sādaḥ śramo-------------------------------| ------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------anilāttatra gātraruktodakampanam| kṛṣṇarūkṣāruṇasirānakhaviṇmūtranetratā||9||</seg> śophānāhāsyavairasyaviṭśoṣāḥ pārśvamūrdharuk| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| pittāddharitapītābhasirāditvaṃ jvarastamaḥ||10||</seg> tṛṭsvedamūrcchāśītecchā daurgandhyaṃ kaṭuvakkratā| varcobhedo'mlako dāhaḥ------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">------------------------------------------------| ------------------------------kaphācchuklasirāditā||11||</seg> tandrā lavaṇavaktratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ kāsaścachardiśca-----------------------------------| ------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">------------------------------------------------| -------------------nicayānmiśraliṅgo'tiduḥsahaḥ||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mṛtkaṣāyā'nilaṃ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā rasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ virūkṣya ca||13||</seg> <seg type="unit" n="14">srotāṃsyapakvaivāpūrya kuryādruddhvā ca pūrvavat| pāṇḍurogaṃ tataḥ śūnanābhipādāsyamehanaḥ||14||</seg> purīṣaṃ kṛmimanmuñcedbhinnaṃ sāsṛkkaphaṃ naraḥ| ------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha pratijñāvākye'nuktāmapi kāmalāṃ tulyahetvādikatvāt pradarśayannāha - - - - ------------------------------------------------------| yaḥ pāṇḍurogī seveta pittalaṃ tasya kāmalām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">koṣṭhaśākhāśrayāṃ pittaṃ dagdhvā'sṛṅmāṃsamāvahet| hāridranetramūtratvaṅnakhavaktraśakṛttayā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">dāhāvipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="17">---------------------------------------------------------------------------------- kiṃ pāṇḍurogiṇa eva pittalānyāsevamānasya kāmalā bhavet, utāpāṇḍurogiṇo'pi ? ityāha - - - - bhavetpittolbaṇasyāsau pāṇḍurogādṛte'pi ca||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">upekṣayā ca śophāḍhyā sā kṛcchrā kumbhakāmalā| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">halīmakaṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| haritaśyāvapītatvaṃ pāṇḍuroge yadā bhavet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vātapittādbhramastṛṣṇā strīṣvaharṣo mṛdurjvaraḥ| tandrābalānalabhraṃśo loḍharaṃ taṃ halīmakam||19||</seg> alasaṃ ceti śaṃsanti----------------------| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------teṣāṃ pūrvamupadravāḥ| śophapradhānāḥ kathitāḥ sa evāto nigadyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">iti pāṇḍuroganidānam| ------------------------------ ------------------------------------------------------------ atha śophanidānam| pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ| nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam||21||</seg> utsedhaṃ saṃhataṃ śophaṃ tamāhurnicayādataḥ| sarvaṃ---------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nanu, evaṃ satīdaṃ virudhyate "doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvai" iti| ata āha - - - - -----------------------------------------| ------------hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam||22||</seg> doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------| dvidhā vā nijamāgantuṃ sarvāṅgaikāṅgajaṃ ca tam||23||</seg> pṛthūnnatagrathitatāviśeṣaiśca tridhā viduḥ| ------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">------------------------------------------------| sāmānyahetuḥ śophānāṃ doṣajānāṃ viśeṣataḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vyādhikarmopavāsādikṣīṇasya bhajato drutam| atimātramathānyasya gurvamlasnigdhaśītalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">lavaṇakṣāratīkṣṇoṣṇaśākāmbu svapnajāgaram| mṛdgrāmyamāṃsavallūramajīrṇaśramamaithunam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">padātermārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇā'pi vā| śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">viṣūcyalasakacchardigarbhavīsarpapāṇḍavaḥ| anye ca mithyopakrāntāstairdoṣā vakṣasi sthitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ūrdhvaṃ śophamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ| sarvāṅgagāḥ sarvagataṃ pratyaṅgeṣu tadāśrayāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| vātācchophaścalo rūkṣaḥ khararomā'ruṇāsitaḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">saṅkocaspandaharṣārtitodabhedaprasuptimān| kṣiprotthānaśamaḥ śīghramunnametpīḍitastanuḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">snigdhoṣṇamardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān| tvak ca sarṣapalipteva tasmiṃścimicimāyate||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pītaraktāsitābhāsaḥ pittādātāmraromakṛt| śīghrānusārapraśamo madhye prāgjāyate tanuḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">satṛḍdāhajvarasvedadavakledamadabhramaḥ| śītābhilāṣī viḍbhedī gandhī sparśāsaho mṛduḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kaṇḍūmān pāṇḍuromatvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ| snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styāno nidrācchardyagnisādakṛt||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ākrānto nonnametkṛcchraśamajanmā niśābalaḥ| sravennāsṛk cirātpicchāṃ kuśaśastrādivikṣataḥ||36||</seg> sparśoṣṇakāṅkṣī ca kaphāt------------------------| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------yathāsvaṃ dvandvajāstrayaḥ| saṅkarāddhetuliṅgānām---------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">------------------------------------------------| ----------------------------nicayānnicayātmakaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ| himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān| bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt| daṃṣṭrādantanakhāpātādaviṣaprāṇināmapi||40||</seg> <seg type="unit" n="41">viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt| viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt||41||</seg> mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ| ------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">------------------------------------------------| navo'nupadravaḥ śophaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="4">iti śophanidānam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">śvayathuvaddoṣairdūṣyaiśca yato visarpo bhavati,atastannidānaṃ prakamyate - - - - ------------------------------------- atha visarpanidānam| syādvisarpo'bhighātāntairdoṣairdūṣyaiśca śophavat| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| tryadhiṣṭhānaṃ ca taṃ prāhurbāhyāntarubhayāśrayāt||43||</seg> yathottaraṃ ca duḥsādhyāḥ--------------------------| ------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------tatra doṣā yathāyatham| prakopaṇaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ||44||</seg> dehe śīghraṃ visarpanti te'ntarantaḥsthitā bahiḥ| bahiḥsthā dvitaye dvisthāḥ---------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">------------------------------------------------| ------------------------vidyāttatrāntarāśrayam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">marmopatāpātsammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt||46||</seg> āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ viparyayāt| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------| tatra vātātparīsarpo vātajvarasamavyathaḥ||47||</seg> śophasphuraṇanistodabhedāyāmārtiharṣavān| ------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------------| pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk| ------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">------------------------------------------------| svadoṣaliṅgaiścīyante sarve sphoṭairupekṣitāḥ||49||</seg> te pakvabhinnāḥ svaṃ svaṃ ca bibhrati vraṇalakṣaṇam| ------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">adhunā dvandvajaṃ lakṣayati - - - - ------------------------------------------------| vātapittājjvaracchardimūrcchātīsāratṛḍbhramaiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">asthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ| karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat||51||</seg> <seg type="unit" n="52">yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsa saḥ| śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā''śu ca cīyate||52||</seg> <seg type="unit" n="53">agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvād drutaṃ ca saḥ| marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vyathetāṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet| hidhmāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu| ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehaśramodbhavām||55||</seg> duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate| ------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">------------------------------------------------| kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham||56||</seg> <seg type="unit" n="57">raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāvamāṃsagam| dūṣayitvā ca dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām||57||</seg> <seg type="unit" n="58">granthīnāṃ kurute mālāṃ raktānāṃ tīvrarugjvarām| śvāsakāsātisārāsyaśoṣahidhmāvamibhramaiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām| ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">kaphapittājjvaraḥ stambho nidrātandrāśirorujaḥ| aṅgāvasādavikṣepapralāpārocakabhramāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mūrcchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam| āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati||61||</seg> <seg type="unit" n="62">prāyeṇāmāśaye gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk| piṭakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">mecakābho'sitaḥ snigdho malinaḥ śophavān guruḥ| gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate||63||</seg> <seg type="unit" n="64">paṅkavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ| śavagandhiśca vīsarpaṃ kardamākhyamuśanti tam||64||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvaiḥ sarvadhātvatisarpaṇaḥ| ------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">------------------------------------------------| bāhyahetoḥ kṣatātkruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan||65||</seg> <seg type="unit" n="66">visarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam| sphoṭaiḥ śophajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvalohitam||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">pṛthagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ| asādhyo kṣatasarvotthau sarve cākrāntamarmakāḥ|67| śīrṇasnāyusirāmāṃsāḥ praklinnāḥ śavagandhayaḥ| 67 1/2| iti visarpanidānam| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne pāṇḍurogaśophavisarpanidānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.3.14">
          <head>kuṣṭhaśvitrakṛminidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā| sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sevitaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairvoritā malāḥ| sirāḥ prapadya tiryaggāstvaglasīkāsṛgāmiṣam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dūṣayanti ślathīkṛtya niścarantastato bahiḥ| tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṃ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kuto'sya rogasya kuṣṭhamiti saṃjñā ? ityāha - - - - kālenopekṣitaṃ yasmātsarvaṃ kuṣṇāti tadvapuḥ| prapadya dhātūnvyāpyāntaḥ sarvān saṃkledya cāvahet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sasvedakledasaṅkothān kṛmīn sūkṣmān sudāruṇān| lomatvaksnāyudhamanītaruṇāsthīni yaiḥ kramāt||5||</seg> bhakṣayecchvitramasmācca kuṣṭhabāhyamudāhṛtam| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------| kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthaṅmiśraiḥ samāgataiḥ||6||</seg> nanu, evaṃ satyekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ kuṣṭham, na sarvaṃ tridoṣajaṃ syāt, ityāśaṅkyāha - - - - sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikatvataḥ|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ata āha - - - - vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ, pittādaudumbaraṃ, kaphāt||7||</seg> <seg type="unit" n="8">maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca, ṛkṣākhyaṃ vātapittajam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vātaśleṣmodbhavāḥ, śleṣmapittāddadruśatāruṣī| puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā||9||</seg> sarvaiḥ syātkākaṇaṃ-------------------------| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------pūrvaṃ trikaṃ dadru sakākaṇam| puṇḍarīkarkṣajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atiślakṣṇakharasparśakhedāsvedavivarṇatāḥ| dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatiḥ śramaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ| rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte'lpe'pi kopanam||12||</seg> romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">adhunaiteṣāṃ lakṣaṇānyāha - - - - kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ rūkṣaṃ suptaṃ kharaṃ tanu||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vistṛtāsamaparyantaṃ hṛṣitairlomabhiścitam| todaḍhyamalpakaṇḍūkaṃ kāpālaṃ śīghrasarpi ca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pakvodumbaratāmratvagroma gaurasirācitam| bahalaṃ bahalakledaraktaṃ dāharujādhikam||15||</seg> āśūtthānāvadaraṇakṛmi vidyādudumbaram| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| sthiraṃ styānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktamanāśugam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">anyonyasaktamutsannaṃ bahukaṇḍūsrutikrimi| ślakṣṇapītābhaparyantaṃ maṇḍalaṃ parimaṇḍalam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">sakaṇḍūpiṭikā śyāvā lasīkāḍhyā vicarcikā| ------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">------------------------------------------------| paruṣaṃ tanu raktāntamantaḥśyāvaṃ samunnatam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">satodadāharukkledaṃ karkaśaiḥ piṭikaiścitam| ṛkṣajihvākṛti proktamṛkṣajihvaṃ bahukrimi||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">hasticarmakharasparśaṃ carma--------------------| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------ekākhyaṃ mahāśrayam| asvedaṃ matsyaśakalasannibham ----------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------------| ---------------------------------kiṭibhaṃ punaḥ||20||</seg> rūkṣaṃ kiṇakharasparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam| --------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------| sidhmaṃ rūkṣaṃ bahiḥ snigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret||21||</seg> ślakṣṇasparśaṃ tanu śvetatāmraṃ daugdhikapuṣpavat| prāyeṇa cordhvakāye syāt-------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">------------------------------------------| -------------------------gaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam||22||</seg> raktairalasakam-----------------------------------| ---------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------pāṇipādadāryo vipādikāḥ| tīvrārtyo mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭikācitāḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ| utsannamaṇḍalā dadrūḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sthūlamūlaṃ sadāhārti raktaśyāvaṃ bahuvraṇam| śatāruḥ kledajantvāḍhyaṃ prāyaśaḥ parvajanma ca||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">raktāntamantarā pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam| sotsedhamācitaṃ raktaiḥ padmapatramivāṃśubhiḥ||26||</seg> ghanabhūrilasīkāsṛkprāyamāśu vibhedi ca| puṇḍarīkam----------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------------| --------------tanutvagbhiścitaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ||27||</seg> visphoṭam------------------------------------------| --------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">------------------piṭikāḥ pāmā kaṇḍūkledarujādhikāḥ| sūkṣmāḥ śyāvāruṇā bahvyaḥ prāyaḥ sphikpaṇikūrpare||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">sasphoṭamasparśasahaṃ kaṇḍūṣātodadāhavat| raktaṃ dalaccarmadalam-------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------| -----------------------------kākaṇaṃ tīvradāharuk||29||</seg> <seg type="unit" n="30">pūrvaṃ raktaṃ ca kṛṣṇaṃ ca kākaṇantīphalopamam| kuṣṭhaliṅgairyutaṃ sarvairnaikavarṇaṃ tato bhavet||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">kuṣṭheṣu tridoṣajeṣu satsu, idaṃ vātādhikaṃ kuṣṭhamidaṃ pittādhikaṃ kuṣṭhamidaṃ kaphādhikaṃ kuṣṭhamiti kathaṃ jñātavyam? ityāha - - - - doṣabhedīyavihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ| kuṣṭheṣu doṣolbaṇatām----------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">--------------------------------------------------| ---------------------------sarvadoṣolbaṇaṃ tyajet||31||</seg> riṣṭoktaṃ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam| --------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| yāpyaṃ medogatam----------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------------------------------------| -------------------kṛcchraṃ pittadvandvāsramāṃsagam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">akṛcchraṃ kaphavātāḍhyaṃ tvaksthamekamalaṃ ca yat| --------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">--------------------------------------------------| tatra tvaci sthite kuṣṭhe todavaivarṇyarūkṣatāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">svedasvāpaśvayathavaḥ śoṇite, piśite punaḥ| pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kledaḥ sandhiṣu cādhikam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ dalanaṃ syācca medasi| nāsābhaṅgo'sthimajjasthe netrarāgaḥ svarakṣayaḥ||35||</seg> kṣate ca kṛmayaḥ, śukre svadārāpatyabādhanam| --------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------------------| yathāpūrvaṃ ca sarvāṇi syurliṅgānyasṛgādiṣu||36||</seg> <seg type="unit" n="1">iti kuṣṭhanidānam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kuṣṭhanidānādanantaraṃ śvitrasyocyate| kuṣṭhaśvitrayorekakāraṇatvāt| ata evāha - - - - atha śvitranidānam| kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ dāruṇaṃ ca tat| nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāttāmraṃ kamalapatravat| sadāhaṃ romavidhvaṃsi, kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru||38||</seg> sakaṇḍu ca, kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśet| --------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------------| varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">adhunā sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - aśuklaromābahalamasaṃsṛṣṭaṃ mitho navam| anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ, varjyamato'nyathā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam| sparśaikāhāraśayyādisevanāt prāyaśo gadāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="2">sarve sañcāriṇo, netratvagvikārā viśeṣataḥ| --------------------------------------------------|42| iti śvitranidānam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">adhunā kramaprāptān kṛmīnadhikṛtyāha - - - - atha kṛminidānam| kṛmayastu dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">janmabhedena catuṣprakārāḥ| katham ? ityāha - - - - bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ| --------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| nāmato viṃśatividhāḥ----------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">----------------------------------------------| ------------------------bāhyāstatrāmṛjodbhavāḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ||44||</seg> dvidhā te koṭhapiṭikākaṇḍūgaṇḍān prakurvate| ----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| kuṣṭhaikahetavo'ntarjāḥ-------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------| ----------------------śleṣmajāsteṣu cādhikam||45||</seg> madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavaudanaiḥ| ----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">raktajānāṃ nidānaviśeṣo vakṣyamāṇa iti purīṣotthāṃstā(tthānāṃ tā)vadāha - - - - ---------------------------------------------------| śakṛjjā bahuviḍdhānyaparṇaśākolakādibhiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ| pṛthubradhnanibhāḥ kecit kecidgaṇḍūpadopamāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ| śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te||48||</seg> <seg type="unit" n="49">antrādā udarāveṣṭā hṛdayādā mahākuhāḥ| kuravo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate||49||</seg> <seg type="unit" n="50">hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam| mūrcchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">adhunā raktajānāha - - - - raktavāhisirotthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ| apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyātkecidadarśanāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ| ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ| vṛddhāḥ santo bhaveyuśca te yadā''māśayonmukhāḥ|53| tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ| pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ|54| te pañca nāmnā kṛmayaḥ kakerukamakerukāḥ| sausurādāḥ sulūnākhyā lelihā janayanti ca|55| viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ| romaharṣāgnisadanagudakaṇḍūrvinirgamāt|56| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne kuṣṭhaśvitrakṛminidānaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.3.15">
          <head>vātavyādhinidānadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| sarvārthānarthakaraṇe viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ, śarīrasya viśeṣataḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kathaṃ vāyuḥ kāraṇamityavagamyate ? ityāha - - - - sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ||2||</seg> tadaduṣṭau prayatnena yatitavyamataḥ sadā| ----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------------------------------------------| tasyoktaṃ doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam||3||</seg> samāsādvyāsato doṣabhedīye nāma dhāma ca| pratyekaṃ pañcadhā cāro vyāpāraśca------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| ---------------------------------iha vaikṛtam||4||</seg> <seg type="unit" n="1">tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam| ----------------------------------------------|5| |asaṅkhyamapi saṅkhyāya yadaśītyā pureritam]||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vāyoścobhayathā'pi kopaḥ sambhavati| tamidānīṃ darśayannāha - - - - ----------------------------------------------| dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣevitaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">caran srotaḥsu rikteṣu bhṛśaṃ tānyeva pūrayan| tebhyo'nyadoṣapūrṇebhyaḥ prāpya vā''varaṇaṃ balī||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tatra pakvāśaye kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam| malarodhāśmavardhmārśastrikapṛṣṭhakaṭīgraham||7||</seg> karotyadharakāye ca tāṃstān kṛcchrānupadravān| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------| āmāśaye tṛḍvamathuśvāsakāsavisūcikāḥ||8||</seg> kaṇṭhoparodhamudgārān vyādhīnūrdhvaṃ ca nābhitaḥ| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ----------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| -------------------------tvaci sphuṭanarūkṣate||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rakte tīvrā rujaḥ svāpaṃ tāpaṃ rāgaṃ vivarṇatām| arūṃṣyannasya viṣṭambharuciṃ kṛśatāṃ bhramam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">māṃsamedogato granthīṃstodāḍhyān karkaśān śramam| gurvaṅgaṃ cātirukstabdhaṃ muṣṭidaṇḍahatopamam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">asthisthaḥ sakthisandhyāsthiśūlaṃ tīvraṃ balakṣayam| ----------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------| majjastho'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṃ santatāṃ rujam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">śukrasya śīghramutsargaṃ saṅgaṃ vikṛtimeva vā| tadvadgarbhasya śukrasthaḥ----------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------| --------------------------------sirāsvādhmānariktate||13||</seg> tatsthaḥ---------------------------------------| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula">--------snāvasthitaḥ kuryādgṛdhrasyāyāmakubjatāḥ| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------| vātapūrṇadṛtisparśaṃ śophaṃ sandhigato'nilaḥ||14||</seg> prasāraṇākuñcanayoḥ pravṛttiṃ ca savedanām| ----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------| sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam||15||</seg> stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho'bhyeti muhurmuhuḥ||16||</seg> tadā'ṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepakaḥ smṛtaḥ| ----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">athāpatantrakaṃ lakṣayati - - - - ----------------------------------------------| adhaḥ pratihato vāyurvrajannūrdhvaṃ hṛdāśritāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">nāḍīḥ praviśya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan| ākṣipetparito gātraṃ dhanurvaccāsya nāmayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṛcchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadṛktataḥ| kapota iva kṛjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sa eva cāpatānākhyo mukte tu marutā hṛdi| aśrnuvīta muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyamāvṛte||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">garbhapātasamutpannaḥ śoṇitātisravotthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo hi saḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">manye saṃstabhya vāto'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ jatrurāyamyate tadā||22||</seg> <seg type="unit" n="23">antardhanurivāṅgaṃ ca vegaiḥ stambhaṃ ca netrayoḥ| karoti jṛmbhāṃ daśanaṃ daśanānāṃ kaphodvamam||23||</seg> pārśvayorvedanāṃ vākyahanupṛṣṭhaśirograham| antarāyāma ityeṣa--------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">----------------------------------------------| ---------------------bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">dehasya bahirāyāmāt pṛṣṭhato nīyate śiraḥ| uraścotkṣipyate tatra kandharā cāvamṛdyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ prasvedaḥ srastagātratā| bāhyāyāmaṃ dhanuṣkambhaṃ bruvate veginaṃ ca tam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">adhunā vraṇāyāmamāha - - - - vraṇaṃ marmāśritaṃ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṃ doṣāḥ sarvāmāpādamastakam||27||</seg> tṛṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ| ----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------| gate vege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepakeṣu ca||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">jihvātilekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo hanū||29||</seg> <seg type="unit" n="30">karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām| hanusraṃsaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇām||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavaktrakṣavathoḥ kharakārmukakarṣaṇāt||32||</seg> <seg type="unit" n="33">viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt| vāyurvivṛddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vakrīkaroti vaktrārdhamuktaṃ hasitamīkṣitam| tato'sya kampate mūrddhā vāksaṅgaḥ stabdhanetratā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dantacālaḥ svarabhraṃśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṃ smṛtermohastrāsaḥ suptasya jāyate||35||</seg> <seg type="unit" n="36">niṣṭhīvaḥ pārśvato yāyādekasyākṣṇo nimīlanam| jatrorūrdhvaṃ rujā tīvrā śarīrārdhe'dhare'pi vā||36||</seg> tamāhurarditaṃ kecidekāyāmamathāpare| ----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------| raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ sirāḥ||37||</seg> rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ| ----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">----------------------------------------------| gṛhītvā'rdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan| kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ||39||</seg> ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ| ----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">----------------------------------------------| sarvāṅgarogaṃ tadvacca sarvakāyāśrite'nile||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ| kṛcchrastvanyena saṃsṛṣṭo vivarjyaḥ kṣayahetukaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ| asādhyaṃ hatasarvehaṃ daṇḍavaddaṇḍakaṃ marut||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">aṃsamūlasthito vāyuḥ sirāḥ saṅkocya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṃ janayatyavabāhukam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ| bāhuceṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smṛtā||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā| tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorapi||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kampate gamanārambhe khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ| jīrṇājīrṇe tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saśleṣmamedaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamūru cetpratipadyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">sakthyasthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena tat| tadā skabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau||49||</seg> <seg type="unit" n="50">parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">saṃyutau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ| jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣaśca sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">ruk pāde viṣamanyaste śramādvā jāyate yadā| vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">pārṣṇiṃ pratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate||54||</seg></ab>
          <ab type="mula">viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvite| ----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">----------------------------------------------| hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ ca prasuptavat||55||</seg> pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ| ----------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula">pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ|56| viśeṣataścaṅkramite pādadāhaṃ tamādiśet| 56 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.3.16">
          <head>vātaśoṇitanidānādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmādvātaśoṇitanidānaṃ prakramyata ityāha - - - - athāto vātaśoṇitanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">vidāhyannaṃ viruddhaṃ ca tattaccāsṛkpradūṣaṇam| bhajatāṃ vidhihīnaṃ ca svapnajāgaramaithunam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prāyeṇa sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām| abhighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kṛddho vimārgagaḥ| tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadeva pradūṣayet||3||</seg> āḍhyarogaṃ khuḍaṃ vātabalāsaṃ vātaśoṇitam| tadāhurnāmabhiḥ---------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| --------------tacca pūrvaṃ pādau pradhāvati||4||</seg> viśeṣādyānayānādyaiḥ pralambau-------------| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------tasya lakṣaṇam| bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sādaḥ ślathāṅgatā||5||</seg> <seg type="unit" n="6">jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu| kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca| ---------------------------------------------------------------------------------- pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi||7||</seg> ākhoriva viṣaṃ kruddhaṃ kṛtsnaṃ dehaṃ vidhāvati| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tacca vātaśoṇitamuttānagambhīrabhedena dvidhā syādityāha - - - - ----------------------------------------------| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ||8||</seg> kālāntareṇa gambhīraṃ sarvān dhātūnabhidravat| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| kaṇḍvādisaṃyutottāne tvaktāmrā śyāvalohitā||9||</seg> sāyāmā bhṛśadāhoṣā------------------------| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------gambhīre'dhikapūrvaruk| śvayathurgrathitaḥ pākī vāyuḥ sandhyasthimajjasu||10||</seg> <seg type="unit" n="11">chindanniva caratyantarvakrīkurvaṃśca vegavān| karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīre sarvataścaran||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇatodanam| śophasya raukṣyakṛṣṇatvaśyāvatāvṛddhihānayaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk| śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vātottarasya lakṣaṇamuktvā raktottaraṃ vaktumāha - - - - rakte śopho'tirukatodastāmraścimicimāyate| snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrcchā madaḥ satṛṭ| sparśākṣamatvaṃ rugrāgaḥ śophaḥ pāko bhṛśoṣmatā||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphe staimityugurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ| kaṇḍūrmandā ca ruk-------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------------| -------------------dvandvasarvaliṅgaṃ ca saṅkare||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam| tridoṣajaṃ tyajetsrāvi stabdhamarbudakāri ca||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">raktamārgaṃ nihatyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vāyau pañcātmake prāṇo raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ| atyāhārābhighātādhvavegodīraṇadhāraṇaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ pravartayet| pīnasārditatṛṭkāsaśvāsādīṃścāmayānbahūn||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ| gurubhārātiruditahāsyādyairvikṛto gadān||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kaṇṭharodhamanobhraṃśacchardyarocakapīnasān| kuryācca galagaṇḍādīṃstāṃstān jatrūrdhvasaṃśrayān||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">vyāno'tigamanadhyānakrīḍāviṣamaceṣṭitaiḥ| virodhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">puṃstvotsāhabalabhraṃśaśophacittoplavajvarān| sarvāṅgaroganistodaromaharṣāṅgasuptatāḥ||24||</seg> kuṣṭhaṃ visarpamanyāṃśca kuryātsarvāṅgagān gadān| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------| samāno viṣamājīrnaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ| śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśayajān gadān||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ| yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kupitaḥ kurute rogān kṛcchrān pakvāśayāśrayān| mūtraśukrapradoṣārśogudabhraṃśādikān bahūn||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sarvaṃ ca mārutaṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ| snigdhatvārocakālasyaśaityaśophāgnihānibhiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca| yuktaṃ vidyānnirāmaṃ tu tandrādīnāṃ viparyayāt||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">vāyorāvaraṇaṃ cāto bahubhedaṃ pravakṣyate| ----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------| liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ||31||</seg> kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā| ----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">----------------------------------------------| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam||32||</seg> laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte| ----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------| raktāvṛte sadāhā'rtistvaṅmāṃsāntarajā bhṛśam||33||</seg> bhavecca rāgī śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| ----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------| māṃsena kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piṭikāstathā||34||</seg> harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate| ----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ||35||</seg> āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛte| ----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">----------------------------------------------------| sparśamasthyāvṛte'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati||36||</seg> sūcyeva tudyate'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate| ----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">----------------------------------------------------| majjāvṛte vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam||37||</seg> śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham| ----------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| śukrāvṛte'tivego vā na vā niṣphalatā'pi vā||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| --------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------------| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">viḍāvṛte vibandho'dhaḥ svasthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ||40||</seg> śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet| --------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">--------------------------------------------------| sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk||41||</seg> vilomo māruto'svasthaṃ hṛdayaṃ pīḍyate'ti ca| --------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">--------------------------------------------------| bhramo mūrcchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte||42||</seg> vidagdhe'nne ca vamanam------------------------| --------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula">------------------------udāne'pi bhramādayaḥ| dāho'ntarūrjābhraṃśaśca----------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">--------------------------------------------------| ----------------------------dāho vyāne ca sarvagaḥ||43||</seg> klamo'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca sasantāpaḥ savedanaḥ| --------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------------------------------| samāna ūṣmopahatiratisvedo'ratiḥ satṛṭ||44||</seg> dāhaśca syāt------------------------------| --------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------apāne tu male hāridravarnatā| rajotivṛttistāpaśca yonimehanapāyuṣu||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śleṣmaṇā tvāvṛte prāṇe sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca---------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------------| -------------------------vyāne parvāsthivāggrahaḥ||47||</seg> gurutā'ṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam| --------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------------| samāne'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtaḥ syātpravartanam| --------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">--------------------------------------------------| iti dvaviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">prāṇādayastathā'nyonyamāvṛṇvanti yathākramam| sarve'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">athāsyāvaraṇasya liṅgamāha - - - - niḥśvāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ| hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte||51||</seg> udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ| --------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">--------------------------------------------------| diśā'nayā ca vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak||52||</seg> sthānānyavekṣya vātānāṃ vṛddhiṃ hāniṃ ca karmaṇāt| --------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------------| prāṇādīnāṃ ca pañcānāṃ miśramāvaraṇaṃ mithaḥ||53||</seg> pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ| --------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------| miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranekadhā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">tāratamyavikalpācca yātyāvṛtirasaṅkhyatām| tāṃ lakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt||55||</seg> śanaiḥśanaiścopaśayādgūḍhāmapi mahurmuhuḥ| --------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------| viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate||56||</seg> syāttayoḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| --------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------------| āvṛtā vāyavo'jñātā jñātā vā vatsaraṃ sthitāḥ||57||</seg> prayatnenāpi duḥsādhyā bhaveyurvā'nupakramāḥ| --------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------| vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ|58| bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣaṇāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ tṛtīye nidānasthāne vātaśoṇitanidānaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="4" xml:id="ah.4">
        <head>Cikitsāsthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.4.1">
          <head>jvaracikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto jvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">āmāśayastho hatvā'gniṃ sāmo mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṃ doṣastasmātkurvīta laṅghanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prāgūpeṣu jvarādau vā, balaṃ yatnena pālayan| balādhiṣṭhānamārogyamārogyārthaḥ kriyākramaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati| svāsthyaṃ kṣuttṛḍ ruciḥ paktirbalamojaśca jāyate||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tatrotkṛṣṭe samutkliṣṭe kaphaprāye cale male| sahṛllāsaprasekānnadveṣakāsaviṣūcike||4||</seg> sadyobhuktasya sañjāte jvare sāme viśeṣataḥ| vamanaṃ vamanārhasya śastaṃ--------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| -----------------------kuryāttadanyathā||5||</seg> śvāsātīsārasammohahṛdgogaviṣamajvarān| -------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| pipppalībhiryutān gālān kaliṅgairmadhukena vā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">uṣṇāmbhasā samadhunā pibetsalavaṇena vā| paṭolanimbakarkoṭavetrapatrodakena vā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tarpaṇena rasenekṣormadyaiḥ kalpoditāni va| vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kṛte'kṛte vā vamane jvarī kuryādviśoṣaṇam| doṣāṇāṃ samudīrṇānāṃ pācanāya śamāya ca||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">doṣeṇa bhasmanevāgnau channe'nnaṃ na vipacyate| tasmādādoṣapacanājjvaritānupavāsayet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tṛṣṇagalpālpamuṣṇambu pibedvātakaphajvare| tatkaphaṃ vilayaṃ nītvā tṛṣṇāmāśu nivartayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">udīrya cāgniṃ strotāṃsi mṛdūkṛtya viśodhayet| līnapittānilasvedaśakṛnmūtrānulomanam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">nidrājāḍyāruciharaṃ prāṇānāmavalambanam| viparītamataḥ śītaṃ doṣasaṅghātavarddhanam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">uṣṇamevaṃguṇatve'pi yuñjyānnaikāntapittale| udriktapitte davathudāhamohātisāriṇi||14||</seg> viṣamadyotthite grīṣme kṣatakṣīṇe'srapittini| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------| ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭośīrasādhitam||15||</seg> śītaṃ tebhyo hitaṃ toyaṃ pācanaṃ tṛḍjvarāpaham| --------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------| ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā||16||</seg> tasmātpittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam| --------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------| snānābhyaṅgapradehāṃśca pariśeṣaṃ ca laṅghanam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ajīrṇa iva śūlaghnaṃ sāme tīvraruji jvare| na pibedauṣadhaṃ taddhi bhūya evāmamāvahet||18||</seg> āmābhibhūtakoṣṭhasya kṣīraṃ viṣamaheriva| --------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------| sodardapīnasaśvāse jaṅghāparvāsthiśūlini||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātaśleṣmātmake svedaḥ praśastaḥ, sa pravartayet| svedamūtraśakṛdvātān kuryādagneśca pāṭavam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehoktamācāravidhiṃ sarvaśaścānupalayet| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">--------------------------------------------| laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgvastiktako rasaḥ||21||</seg> malānāṃ pācanāni syuryathāvasthaṃ krameṇa vā| --------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------| śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam||22||</seg> neṣyate---------------------------------------------| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula">--------------teṣu hi hitaṃ śamanaṃ yanna karśanam| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| tatra sāmajvarākṛtyā jānīyādaviśoṣitam||23||</seg> dvividhopakramajñānamavekṣeta ca laṅghane| --------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">--------------------------------------------| yuktaṃ laṅghitaliṅgaistu taṃ peyābhirupācaret||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ṣaḍahaṃ vā mṛdutvaṃ vā jvaro yāvadavāpnuyāt||25||</seg> tasyāgnirdīpyate tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| --------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------| prāglājapeyāṃ sujarāṃ saśuṇṭhīdhānyapippalīm||26||</seg> sasaindhavāṃ, tathā'mlārthī tāṃ pibetsahadāḍimām| --------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------| sṛṣṭaviḍ bahupitto vā saśuṇṭhīmākṣikāṃ himām||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgokṣurasādhitām| --------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------| pṛśniparṇībalābilvanāgarotpaladhānyakaiḥ||28||</seg> siddhāṃ jvarātisāryamlāṃ peyāṃ dīpanapācanīm| --------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------| hrasvena pañcamūlena hikkārukśvāsakāsavān||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">pañcamūlena mahatā kaphārto yavasādhitam| vibaddhavarchāḥ sayavāṃ pippalyāmalakaiḥ kṛtām||30||</seg> yavāgūṃ sarpiṣā bhṛṣṭāṃ maladoṣānulomanīm| --------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">--------------------------------------------| cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ||31||</seg> koṣṭhe vibaddhe saruji------------------------| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------pibettu parikartini| kolavṛkṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kṛtām||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">asvedanidrastṛṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ| sitābadaramṛdvīkāsārivāmustacandanaiḥ||33||</seg> tṛṣṇāchchardiparīdāhajvaraghnīṃ kṣaudrasaṃyutām| --------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------| kuryātpeyauṣadhaireva rasayūṣādikānapi||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">madyodbhave madyanitye pittasthānagate kaphe| grīṣme tayorvā'dhikayostṛṭchardirdāhapīḍite||35||</seg> ūrdhvaṃ pravṛtte rakte ca peyāṃ necchanti-----------| --------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------teṣu tu| jvarāpahaiḥ phalarasairadbhirvā lājatarpaṇān||36||</seg> pibetsaśarkarākṣaudrān-----------------------| --------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------tato jīrṇe tu tarpaṇe| yavāgvāṃ vaudanaṃ kṣudvānaśnīyādbhṛṣṭataṇḍulam||37||</seg> dakalāvaṇikairyūṣai rasairvā mudgalāvajaiḥ| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------| ityayaṃ ṣaḍaho neyo balaṃ doṣaṃ ca rakṣatā||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ, kaṭukaḥ kaphe| --------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------| pittaśleṣmaharatve'pi kaṣāyaḥ sa na śasyate||40||</seg> <seg type="unit" n="41">navajvare, malastambhātkaṣāyo viṣamajvaram| kurute'rucihṛllāsahidhmādhmānādikānapi||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">tīvrajvaraparītasya doṣavegodaye yataḥ| doṣe'thavā'tinicite tandrāstaimityakāriṇi||43||</seg> apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram| --------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------------------------| mṛdurjvaro laghurdehaścalitāśca malā yadā||44||</seg> acirajvaritasyāpi bheṣajaṃ yojayettadā| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">--------------------------------------------| mustayā parpaṭaṃ yuktaṃ śuṇṭhyā duḥsparśayā'pi vā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā pāṭhośīraṃ savālakam| pibettadvcchabhūnimbaguḍūcīmustanāgaram||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">yathāyogamime yojyāḥ kaṣāyā doṣapācanāḥ| jvarārocakatṛṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------| kaliṅgakāḥ paṭolasya patraṃ kaṭukarohiṇī||48||</seg> <seg type="unit" n="49">paṭolaṃ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarohiṇī| paṭolanimbatriphalāmṛdvīkāmustavatsakāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kirātatiktamamṛtā candanaṃ viśvabheṣajam| dhātrīmustāmṛtākṣaudramardhaślokasamāpanāṇ||50||</seg> pañcate santatādīnāṃ pañcānāṃ śamanā matāḥ| --------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">--------------------------------------------| durālabhāmṛtāmustānāgaraṃ vātaje jvare||51||</seg> athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabheṣajam| kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca-----------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">--------------------------------------------| -------------------pitte śakrayavāghanam||52||</seg> kaṭukā ceti sakṣaudraṃ mustāparpaṭakaṃ tathā| sadhanvayāsabhūnimbaṃ---------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------| ------------------vatsakādyo gaṇaḥ kaphe||53||</seg> athavā vṛṣagāṅgeyīśṛṅgaberadurālabhāḥ| --------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| rugvibandhānilaśleṣmayukte dīpanapācanam||54||</seg> abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">--------------------------------------------| drākṣāmadhūkamadhukatodhrākāśmaryasārivāḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">mustāmalakahrīberapadmakesarapadmakam| mṛṇālacandanośīranīlotpalaparūṣakam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">phāṇṭo himo vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ| yukto madhusitālājairjayatyanilapittajam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">jvaraṃ madātyayaṃ chardiṃ mūrcchāṃ dāhaṃ śramaṃ bhramam| ūrdhvagaṃ raktapittaṃ ca pipāsāṃ kāmalāmapi||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">pācayetkaṭukāṃ piṣṭvā karpare'bhinave śucau| niṣpīḍito ghṛtayutastadgaso jvaradāhajit||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">kaphavāte vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ| pippalīcūrṇayukto vā kvāthaścchinnodbhavodbhavaḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">vyāghrīśuṇṭhyamṛtākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ| vātaśleṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit||61||</seg> <seg type="unit" n="62">pathyākustumbarīmustāśuṇṭhīkaṭtṛṇaparpaṭam| sakaṭphalavacābhārṅgīdevāhvaṃ madhuhiṅgumat||62||</seg> <seg type="unit" n="63">kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihṛtpārśvavedanāḥ| kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">āragvadhādiḥ sakṣaudgaḥ kaphapittajvaraṃ jayet| tathā tiktāvṛṣośīratrāyantītriphalāmṛtāḥ||64||</seg> paṭolātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsakāḥ| --------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">--------------------------------------------| sannipātajvare vyāghrīdevadāruniśāghanam||65||</seg> paṭolapatranimbatvaktriphalākaṭukāyutam| --------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">--------------------------------------------| nāgaraṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ guḍūcī kaṇṭakārikā||66||</seg> sakāsaśvāsapārśvārtau vātaśleṣmottare jvare| --------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">--------------------------------------------| madhūkapuṣpamṛdvīkātrāyamāṇāparūṣakam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">sośīratiktātriphalākāśmaryaṃ kalpayeddhimam| kaṣāyaṃ taṃ piban kāle jvarān sarvānapohati||68||</seg> jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam| --------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">--------------------------------------------| baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍam||69||</seg></ab>
          <ab type="mula">jīrṇauṣadho'nnaṃ peyādyamācaret-----------| --------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">---------------------------------śleṣmavānna tu| peyā kaphaṃ vardhayati paṅkaṃ pāṃsuṣu vṛṣṭivat||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">śleṣmābhiṣyaṇṇadehānāmataḥ prāgapi yojayet| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikṛtān laghūn||71||</seg> rūkṣāṃstiktarasopetān hṛdyān rucikarān paṭūn| --------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">--------------------------------------------| raktādyāḥ śālayo jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvare hitāḥ||72||</seg> śleṣmottare vītatuṣāstathā vāṭīkṛtā yavāḥ| --------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">--------------------------------------------| odanastaiḥ sruto dvistriḥ prayoktavyo yathāyatham||73||</seg> doṣadūṣyādibalato jvaraghnakvāthasādhitaḥ| --------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">--------------------------------------------| mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">kāravellakakarkoṭabālamūlakaparpaṭaiḥ| vārtākanimbakusumapaṭolaphalapallavaiḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">atyantalaghubhirmāṃsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ| vyāghrīparūṣatarkārīdgākṣāmalakadāḍimaiḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">saṃskṛtāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṃ prāyeṇa saṃyutā vā kṛtākṛtāḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula">anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca| acchānyanalasampannāni-----------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">--------------------------------------------| ---------------------anupāne'pi yojayet||78||</seg> tāni kvathitaśītaṃ ca vāti madyaṃ ca sātmyataḥ| --------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">--------------------------------------------| sajvaraṃ jvaramuktaṃ vā dinānte bhojayellaghu||79||</seg> śleṣmakṣayavivṛddhoṣmā balavānanalastadā| --------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">--------------------------------------------| yathocite'thavā kāle deśasātmyānurodhataḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula">prāgalpavahnirbhuñjāno na hyajīrṇena pīḍyate| --------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">--------------------------------------------| kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghite||81||</seg> <seg type="unit" n="82">sarpirdadyātkaphe mande vātapittottare jvare| pakveṣu doṣeṣvamṛtaṃ tadviṣopamamanyathā||82||</seg> <seg type="unit" n="83">daśāhe syādatīte'pi jvaropadravavṛddhikṛt| laṅghanādikramaṃ tatra kuryādākaphasaṅkṣyāt||83||</seg></ab>
          <ab type="mula">dehadhātvabalatvācca jvaro jīrṇo'nuvartate| --------------------------------------------|84|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">--------------------------------------------| rūkṣaṃ hi tejo jvarakṛttejasā rūkṣitasya ca||84||</seg> <seg type="unit" n="85">vamanasvedakālāmbukaṣāyalaghubhojanaiḥ| yaḥ syādatibalo dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ||85||</seg> tasya saṃśamanaṃ sarpirdīptasyevāmbu veśmanaḥ| --------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">--------------------------------------------| vātapittajitāṃgryaṃ saṃskāraṃ cānurudhyate||86||</seg> sutarāṃ taddhyato dadyādyathāsvauṣadhasādhitam| --------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">--------------------------------------------| viparītaṃ jvaroṣmāṇaṃ jayetpittaṃ ca śaityataḥ||87||</seg> snehādvātaṃ ghṛtaṃ tulyaṃ yogasaṃskārataḥ kapham| --------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">--------------------------------------------| pūrve kaṣāyāḥ saghṛtāḥ sarve yojyā yathāmalam||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">triphalāpicumandatvaṅmādhukaṃ bṛhatīdvayam| samasūradalaṃ kvāthaḥ saghṛto jvarakāsahā||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">pippalīndrayavadhāvanitiktā- sārivāmalakatāmalakībhiḥ| bilvamustahimapālanisevyai- rdrākṣayā'tiviṣayā sthirayā ca||90||</seg> <seg type="unit" n="91">ghṛtamāśu nihanti sādhitaṃ jvaramagniṃ viṣamaṃ halīmakam| aruciṃ bhṛśatāpamaṃsayo- rvamathuṃ pārśvaśirorujaṃ kṣayam||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">tailvakaṃ pavanajanmani jvare yojayetrivṛtayā viyojitam| tiktakaṃ vṛṣaghṛtaṃ ca paittike yacca pālanikayā śṛtaṃ haviḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">viḍaṅgasauvarcalacavyapāṭhā- vyoṣāgnisindhūdbhavayāvaśūkaiḥ| palāṃśakaiḥ kṣīrasamaṃ ghṛtasya prasthaṃ pacejjīrṇakaphajvaraghnam||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">guḍūcyā rasakalkābhyāṃ triphalāyā vṛṣasya ca| mṛdvīkāyā balāyāśca snehāḥ siddhā jvaracchidaḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">jīrṇe ghṛte ca bhuñjīta mṛdumāṃsarasaudanam| balaṃ hyalaṃ doṣaharaṃ paraṃ tacca balapradam||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">kaphapittaharā mudgakāravellādijā rasāḥ| prāyeṇa tasmānna hitā jīrṇe vātottare jvare||96||</seg> śūlodāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ| --------------------------------------------|97|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">--------------------------------------------| na śāmyatyevamapi cejjvaraḥ kurvīta śodhanam||97||</seg> <seg type="unit" n="98">śodhanārhasya, vamanaṃ prāguktaṃ tasya yojayet| āmāśayagate doṣe balinaḥ pālayanbalam||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">pakve tu śithile doṣe jvare vā viṣamadyaje| modakaṃ triphalāśyāmātrivṛtpippalikesaraiḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">sasitāmadhubhirdadyāhyoṣādyaṃ vā virecanam| (lihyādvā traivṛtaṃ saṃyuktaṃ madhusarpiṣā| ) drākṣādhātrīrasaṃ tadvatsadrākṣāṃ vā harītakīm||100||</seg> <seg type="unit" n="101">āragvadhaṃ vā payasā mṛdvīkānāṃ rasena vā| triphalāṃ trāyamāṇāṃ vā payasā jvaritaḥpibet||101||</seg></ab>
          <ab type="mula">viriktānāṃ ca saṃsargī maṇḍapūrvā yathākramam| --------------------------------------------|102|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">--------------------------------------------| cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā||102||</seg> pakvo'pi hi vikurvīta doṣaḥ koṣṭhe kṛtāspadaḥ| --------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">--------------------------------------------| atipravartamānaṃ vā pācayan saṅgrahaṃ nayet||103||</seg> āmasaṅgrahaṇe doṣā doṣopakrama īritāḥ| --------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">--------------------------------------------| pāyayeddoṣaharaṇaṃ mohādāmajvare tu yaḥ||104||</seg> prasuptaṃ kṛṣṇasarpaṃ sa karāgreṇa parāmṛśet| --------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">--------------------------------------------| jvarakṣīṇasya na hitaṃ vamanaṃ na virecanam||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kāmaṃ tu payasā tasya niruhairvā harenmalān| --------------------------------------------||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">--------------------------------------------| kṣīrocitasya prakṣīṇaśleṣmaṇo dāhatṛṅvataḥ||106||</seg> kṣīraṃ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ| --------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">--------------------------------------------| tadvapurlaṅghanottaptaṃ pluṣṭaṃ vanamivāgninā||107||</seg> divyāmbu jīvayettasya jvaraṃ cāśu niyacchati| --------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">--------------------------------------------| saṃskṛtaṃ śītamuṣṇaṃ vā tasmāddhāroṣṇameva vā||108||</seg> vibhajya kāle yuñjīta jvariṇaṃ hantyato'nyathā| --------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">--------------------------------------------| payaḥ saśuṇṭhīkharjūramṛdvīkāśarkarāghṛtam||109||</seg> śṛtaśītaṃ madhuyutaṃ tuḍdāhajvaranāśanam| --------------------------------------------|110|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">--------------------------------------------| tadvad drākṣābalāyaṣṭīsārivākaṇacandanaiḥ||110||</seg> caturguṇenāmbhasā vā pippalyā vā śṛtaṃ pibet| --------------------------------------------|111|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="111">--------------------------------------------| kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyate jvaritaḥ pītvā||111||</seg> pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|112|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">--------------------------------------------| śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā jvarāt||112||</seg> <seg type="unit" n="113">dhāroṣṇaṃ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisṛteḥ satṛṭśūlapravāhikāt||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">siddhaṃ śuṇṭhībalāvyāghrīgokaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ| śophamūtraśakṛdvātavibandhajvarakāsajit||114||</seg></ab>
          <ab type="mula">vṛścīvabilvavarṣābhūsādhitaṃ jvaraśophanut| --------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">--------------------------------------------| śiṃśipāsārasiddhaṃ ca kṣīramāśu jvarāpaham||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">niruhastu balaṃ vahniṃ vijvaratvaṃ mudaṃ rucim| doṣe yuktaḥ karotyāśu pakve pakvāśāyaṃ gate||116||</seg> <seg type="unit" n="117">pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pakvāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">prakṣīṇakaphapittasya trikapṛṣṭhakaṭigrahe| dīptāgnerbaddhaśakṛtaḥ prayuñjītānuvāsanam||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">paṭolanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ| sthirābalāgokṣurakamadanośīravālakaiḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">payasyardhodake kvāthaṃ kṣīraśeṣaṃ vimiśritam| kalkitairmustamadanakṛṣṇāmadhukavatsakaiḥ||120||</seg> <seg type="unit" n="121">basti madhughṛtābhyāṃ ca pīḍyejjvaranāśanam| --------------------------------------------||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">--------------------------------------------| catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalośīranṛpadrumān||121||</seg> <seg type="unit" n="122">kvāthayetkalkayedyaśṭīṣatāhvāphalinīphalam| mustaṃ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">jīvantīṃ madanaṃ medāṃ pippplīṃ madhukaṃ vacām| ṛddhiṃ rāsrāṃ balāṃ bilvaṃ śatapuṣpāṃ śatāvarīm||123||</seg> <seg type="unit" n="124">piṣṭvā kṣīraṃ jalaṃ sarpistailaṃ caikatra sādhitam| jvare'nuvāsanaṃ dadyādyathāsnehaṃ yathāmalam||124||</seg></ab>
          <ab type="mula">ye ca siddhiṣu vakṣyante bastayo jvaranāśanāḥ| --------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">--------------------------------------------| śiroruggauravaśleṣmaharamindriyabodhanam||125||</seg> <seg type="unit" n="126">jīrṇajvare rucikaraṃ dadyānnasyaṃ virecanam| snaihikaṃ śūnyaśiraso dāhārte pittanāśanam||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādoṣaṃ ca kalpayet| pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">arucau mātuluṅgasya kesaraṃ sājyasaindhavam| dhātrīdrākṣāsitānāṃ vā kalkamāsyena dhārayet||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">yathopaśayasaṃsparśān śītoṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālepasekādīn jvare jīrṇe tvagāśrite||129||</seg> kuryādañjanadhūmāṃśca tathaivāgantuje'pi tān| --------------------------------------------|130|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">--------------------------------------------| dāhe sahasradhautena sarpiṣā'bhyaṅgamācaret||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">sūtroktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śodhanādigaṇoditaiḥ||131||</seg> <seg type="unit" n="132">śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkṛtaiḥ pacet| tailaṃ sakṣīramabhyaṅgātsadyo dāhajvarāpaham||132||</seg> <seg type="unit" n="133">śiro gātraṃ ca taireva nātipiṣṭaiḥ pralepayet| tatkvāthena parīṣekamavagāhaṃ ca yojayet||133||</seg> <seg type="unit" n="133">tathā''ranālasalilakṣīraśuktaghṛtādibhiḥ| --------------------------------------------||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">--------------------------------------------| kapitthamātuluṅgāmlavidārīrodhradāḍimaiḥ||134||</seg> <seg type="unit" n="135">badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā| lipte'ṅge dāharuṅmohāśracchardistṛṣṇā ca śāmyati||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">yo varṇitaḥ pittaharo doṣopakramaṇe kramaḥ| taṃ ca śīlayataḥ śīghraṃ sadāho naśyati jvaraḥ||136||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="137">vīryoṣṇairuṣṇasaṃsparśaistagarāgurukuṅkumaiḥ| kuṣṭhasthauṇeyaśaileyasaralāmaradārubhiḥ||137||</seg> <seg type="unit" n="138">nakharāsnāpuravacācaṇḍailādvayacorakaiḥ| pṛthvīkāśigrusurasāhiṃsrādhyāmakasarṣapaiḥ||138||</seg> <seg type="unit" n="139">daśamūlāmṛtairaṇḍadvayapattūrarohiṣaiḥ| tamālapatrabhūtīkaśallakīdhānyadīpyakaiḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">miśimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śīte tailaṃ jvare pacet||140||</seg> <seg type="unit" n="141">kvathitaiḥ kalkitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ| tenābhyañjayātsukhoṣṇena, taiḥ supiṣṭaiśca lepayet||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kavoṣṇaistaiḥ parīṣekamavagāhaṃ ca kalpayet| kevalairapi tadvacca suktagomūtramastubhiḥ||142||</seg> <seg type="unit" n="143">āragvadhādivargaṃ ca pānābhyañjanalepane| dhūpānagarujān yāṃśca vakṣyante viṣamajvare||143||</seg> <seg type="unit" n="144">agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam| garbhabhūveśmaśayanaṃ kuthakambalarallakān||144||</seg> <seg type="unit" n="145">nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṃ satryūṣaṇaṃ takraṃ kulatthavrīhikodgavān||145||</seg> <seg type="unit" n="146">saṃśīlayedvepathumān yaccānyadapi pittalam| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ||146||</seg> <seg type="unit" n="147">yauvanāsavamattāśca tamāliṅgeyuraṅganāḥ| vītaśītaṃ ca vijñāya tāstato'panayetpunaḥ||147||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">vardhanenaikadoṣasya kṣapaṇenocchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣāñjayenmalān||148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ| śophaḥ sañjāyate yena kaścideva vimucyate||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">raktāvasecanaiḥ śīghraṃ sarpiḥpānaiśca taṃ jayet| pradehaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">śītoṣṇasnigdharūkṣādyairjvaro yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcedvāhvoḥ kramācchirām||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">ayameva vidhiḥ kāryo viṣame'pi yathāyatham| jvare vibhajya vātādīn yaścānantaramucyate||152||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">paṭolakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kṛtāḥ| tricatuḥpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">yojayetriphalāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ pippalīṃ pṛthak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṃ bhallātakamathāpi vā||154||</seg></ab>
          <ab type="mula">laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau jvarāgamanavāsare| --------------------------------------------|155|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">prātaḥ satailaṃ laśunaṃ prāgbhakraṃ vā tathā ghṛtam||155||</seg> <seg type="unit" n="156">jīrṇaṃ tadvaddadhi payastakraṃ sarpiśca ṣaṭpalam| kalyāṇakaṃ pañcagavyaṃ tiktākhyaṃ vṛṣasādhitam||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">triphalākolatarkārīkvāthe dadhnā śṛtaṃ ghṛtam| tilvakatvakkṛtāvāpa viṣamajvarajitparam||157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">surāṃ tīkṣṇaṃ ca yanmadyaṃ śikhitittiridakṣajam| māṃsaṃ medyoṣṇavīryaṃ ca sahānnena prakāmataḥ||158||</seg> sevitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhet| --------------------------------------------|159|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">--------------------------------------------| sarpiṣo mahatīm mātrāṃ pītvā vā chhardayetpunaḥ||159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">nīlinībhajagandhāṃ ca trivṛtāṃ kaṭurohiṇīm| pibejjvarasyāgamane snehasvedopapāditaḥ||160||</seg></ab>
          <ab type="mula">manohvā saindhavaṃ kṛṣṇā tailena nayanāñjanam| yojyaṃ-------------------------------------------------|162|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">--------------------------------------------| --------------hiṅgusamā vyāghrīvasā nasyaṃ sasaindhavam||161||</seg> purāṇasarpiḥ siṃhasya vasā tadvatsasaindhavā| --------------------------------------------|162|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">--------------------------------------------| palaṅkaṣā nimbapatraṃ vacā kuṣṭhaṃ harītakī||162||</seg> sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpo viḍvā biḍālajā| --------------------------------------------|163|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">--------------------------------------------| puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ||163||</seg> dhūpo jvareṣu sarveṣu kāryo'yamaparājitaḥ| --------------------------------------------|164|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">--------------------------------------------| dhūpanasyāñjanostrāsā ye coktāścittavaikṛte||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">daivāśrayaṃ ca bhaiṣajyaṃ jvarān sarvān vyapohati| viṣeṣādviṣamān prāyaste hyāgantvanubandhajāḥ||165||</seg></ab>
          <ab type="mula">yathāsvaṃ ca sirāṃ vidhyedaśāntau viṣamajvare| --------------------------------------------|166|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">--------------------------------------------| kevalānilavīsarpavisphoṭābhihatajvare||166||</seg> <seg type="unit" n="167">sarpiḥpānahimālepasekamāṃsarasāśanam| kuryādyathāsvamuktaṃ ca raktamokṣādi sādhanam||167||</seg></ab>
          <ab type="mula">grahotthebhūtavidyoktaṃ balimantrādi sādhanam| --------------------------------------------|168|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------| oṣadhīgandhaje pittaśamanaṃ------------------|168|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="168">--------------------------------------------| ---------------------------viṣajidviṣe||168||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">iṣṭairarthairmanojñaiśca yathādoṣaśamena ca| hitāhitavivekaiśca jvaraṃ krodhādijaṃ jayet||169||</seg> <seg type="unit" n="170">krodhajo yāti kāmena śāntiṃ krodhena kāmajaḥ| bhayośokodbhavau tābhyāṃ bhīśokābhyaṃ tathetarau||170||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="171">śāpātharvaṇamantrotthe vidhirdaivavyapāśrayaḥ| te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ||171||</seg> <seg type="unit" n="172">tasmāddoṣānusāreṇa teṣvāhārādi kalpayet| na hi jvaro'nubadhnāti mārutādyairvinā kṛtaḥ||172||</seg></ab>
          <ab type="mula">jvarakālasmṛtiṃ cāsya hāribhirviṣayairharet| --------------------------------------------|173|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="173">--------------------------------------------| karuṇārdraṃ manaḥ śuddhaṃ sarvajvaravināśanam||173||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">tyajedābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam| gurvasātmyavidāhyannaṃ yaccānyajjavarakāraṇam||174||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">na vijvaro'pi sahasā sarvānnīno bhavettathā| nivṛtto'pi jvaraḥ śīghraṃ vyāpādayati durbalam||175||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">sadyaḥ prāṇaharo yasmāttasmāttasya viśeṣataḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tattatkuryādbhīṣagjitam||176||</seg></ab>
          <ab type="mula">auṣadhayo maṇayaśca sumantrāḥ sādhugurudvijadaivatapūjāḥ| prītikarā manaso viṣayāśca ghnantyapi viṣṇukṛtaṃ jvaramugram|177| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cititsitasthāne jvaracikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ|1| g|2|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.4.2">
          <head>raktapittacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto raktapaittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) ūrdhvagaṃ balino'vegamekadoṣānugaṃ navam| raktapittaṃ sukhe kāle sādhayennirupadravam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhogaṃ yāpyayedraktam yaccadoṣadvayānugam| śāntaṃ śāntaṃ punaḥ kupyanmārgānmārgāntaraṃ ca yat||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">atipravṛttaṃ mandāgnestridoṣaṃ dvipathaṃ tyajet| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| jñātvā nidānamayanaṃ malāvanubalau balam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">deśakālādyavasthāṃ ca raktapitte prayojayet| laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ vā''dau śodhanaṃ śamanaṃ tathā||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">santarpaṇotthaṃ balino bahūdoṣasya sādhayet| ūrdhvabhāgaṃ virekeṇa vamanena tvadhogatam||5||</seg> śamanairbṛṃhaṇaiścānyallaṅghya bṛṃhyānavekṣya ca| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| ūrdhvaṃ pravṛtte śamanau rasau tiktakaṣāyakau||6||</seg> upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgodakapāyinaḥ| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| adhoge raktapitte tu bṛṃhaṇau madhuro rasaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">ūrdhvage tarpaṇaṃ yojyaṃ prāk ca peyā tvadhogate| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| āśnato balino'śuddhaṃ na dhāryaṃ taddhi rogakṛt||8||</seg> dhārayedanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| trivṛcchyāmākaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram||9||</seg> sādhayedvidhivallehaṃ lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| trivṛtā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu||10||</seg> <seg type="unit" n="11">modakaḥ sannipātordhvaraktaśophajvarāpahaḥ| trivṛtsamasitā tadvat pippalīpādasaṃyutā||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">vamanaṃ phalasaṃyuktaṃ tarpaṇaṃ sasitāmadhu| sasitaṃ vā jalaṃ kṣaudrayuktaṃ vā madhukodakam||12||</seg> kṣīraṃ vā rasamikṣorvā-----------------------------| ------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------śuddhasyānantaro vidhiḥ| yathāsvaṃ manthapeyādiḥ prayojyo rakṣatā balam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">mantho jvarokto drākṣādiḥ, pittaghnairvā phalaiḥ kṛtaḥ| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-----------------------------------------------| madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">mantho vā pañcasāreṇa saghṛtairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlo va mandāgnyamlābhilāṣiṇām||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kamalotpalakiñjalkapṛśniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṃ śābaraṃ rodhraṃ śṛṅgaberaṃ kucandanam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hīveraṃ dhātakīpuṣpaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ peyā vakṣyante pādayaugikāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhūnimbasevyajaladā masūrāḥ pṛśniparṇyapi| vidārigandhā mudgāśca balā sarpirhareṇukāḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jāṅgalāni ca māṃsāni śītavīryāṇi sādhayet| pṛthakapṛthagjale teṣāṃ yavāgūḥ kalpayedrase||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śītāḥ saśarkarākṣaudrāstadvanmāṃsarasānapi| īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śūkaśimbībhavaṃ dhānyaṃ rakte śākaṃ ca śasyate| annasvarūpavijñāne yaduktaṃ laghu śītalam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pūrvoktamambu pānīyaṃ pañcamūlena vā śṛtam| laghunā śṛtaśītaṃ vā madhvambho vā phalāmbu vā||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe-----------| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhe sādhito mārute'dhike||23||</seg> plakṣasya barhiṇastadvannyagrodhasya ca kukkuṭaḥ| ---------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| yatkiñcidraktapittasya nidānaṃ tacca varjayet||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vāsārasena phalinīmṛdgodhrāñjanamākṣīkam| pittāsṛk śamayetpītaṃ, niryāso vā'ṭarūṣakāt||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śarkarāmadhusaṃyuktaḥ kevalo vā, śṛto'pi vā| vṛṣaḥ sadyo jayatyasraṃ, sa hyasya paramauṣadham||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">paṭolamālatīnimbacandanadvayapadmakam| rodhro vṛṣastandulīyaḥ kṛṣṇā mṛnmadayantikā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śatāvarī gopakanyā kākolyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">palāśavalkakvātho vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ| lihyādvā madhusarpibhyāṃ gavāśvaśakṛto rasam||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">sakṣaudgaṃ grathite rakte lihyātpārāvatācchakṛt| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| atiniḥ srutaraktaśca kṣaudgeṇa rudhiraṃ pibet||30||</seg> jāṅgalaṃ, bhakṣayedvā''jamāmaṃ pittayutaṃ yakṛt| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| candanośīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ||31||</seg> balājale paryuṣitaiḥ kaṣāyo raktapittahā| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| prasādaścandanāmbhojasevyamṛdbhṛṣṭaloṣṭajaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śoṇitātipravṛttijit| āpothya vā nave kumbhe plāvayedikṣugaṇḍikāḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sthitaṃ tadguptamākāśe rātriṃ prātaḥ srutaṃ jalam| madhumadvikacāmbhojakṛtottaṃsaṃ ca tadguṇam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">ye ca pittajvare coktāḥ kaṣāyāstāṃśca yojayet| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| kaṣāyairvividhairebhirdīpte'gnau vijite kaphe||35||</seg> <seg type="unit" n="36">raktapittaṃ na cecchāmyettatra vātolbaṇe payaḥ| yuñjayācchāgaṃ śṛtaṃ, tadvadgavyaṃ pañcaguṇe'mbhasi||36||</seg> <seg type="unit" n="37">pañcamūlena laghunā śṛtaṃ vā sasitāmadhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgokṣuranāgaraiḥ||37||</seg> pṛthakpṛthakśṛtaṃ kṣīraṃ saghṛtaṃ sitayā'thavā| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| gokaṇṭakābhīruśṛtaṃ parṇinībhistathā payaḥ||38||</seg> hantyāśu raktaṃ sarujaṃ viśeṣānmūtramārgagam| -----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------| viṇmārgage viśeṣeṇa hitaṃ mocarasena tu||39||</seg> vaṭaprarohaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyotpalairapi| -----------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-----------------------------------------------| raktātisāradurnāmacikitsāṃ cātra kalpayet||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca| kaṣāyayogairebhirvā vipakvaṃ pāyayeddhṛtam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">samūlamastakaṃ kṣuṇṇaṃ vṛṣamaṣṭaguṇe'mbhasi| paktvā'ṣṭāṃśāvaśeṣeṇa ghṛtaṃ tena vipācayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">tatpuṣpagarbhaṃ tacchītaṃ sakṣaudgaṃ pittaśoṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahṛdrogakāmalāḥ||43||</seg> timirabhramavīsarpasvarasādāṃśca nāśayet| -----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-----------------------------------------------| palāśavṛntasvarase tadgarbhaṃ ca ghṛtaṃ pacet||44||</seg> sakṣaudraṃ tacca raktaghnaṃ, tathaiva trāyamāṇayā| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-----------------------------------------------| rakte sapicche sakaphe grathite kaṇṭhamārgage||45||</seg> <seg type="unit" n="46">lihyānmākṣikasarpirbhyāṃ kṣāramutpalanālajam| pṛthakpṛthak tathā'mbhojareṇuśyāmāmadhūkajam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">gudāgame viśeṣeṇa śoṇite bastiriṣyate| -----------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-----------------------------------------------| ghrāṇage rudhire śuddhe nāvanaṃ cānuṣecayet||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kaṣāyayogān pūrvoktān kṣīrekṣvādirasāplutān| kṣīrādīnsasitāṃstoyaṃ kevalaṃ vā jalaṃ hitam||48||</seg> raso dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya vā| -----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------| kalpayecchītavargaṃ ca pradehābhyañjanādiṣu||49||</seg></ab>
          <ab type="mula">yacca pittajvare proktaṃ bahirantaśca bheṣajam| raktapitte hitaṃ tacca kṣatakṣīṇe hitaṃ ca yat|50| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita sthāne raktapittacikitsitaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.4.3">
          <head>kāsacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ kāsacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) kevalānilajaṃ kāsaṃ snehairādāvupācaret| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca peyāyūṣarasādibhiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">lehairdhūmaistathā'bhyaṅgasvedasekāvagāhanaiḥ| bastibhirvaddhaviḍvātaṃ, sapittaṃ tūrdhvabhaktikaiḥ||2||</seg> ghṛtaiḥ kṣīraiśca, sakaphaṃ jayetsnehavirecanaiḥ| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| guḍūcīkaṇṭakārībhyāṃ pṛthaktriṃśatpalādrase||3||</seg> prasthaḥ siddho ghṛtādvātakāsanudvahnidīpanaḥ| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ pañcakolayutaiḥ pacet| daśamūlasya niryūhe pīto maṇḍānupāyinā||5||</seg> sa kāsaśvāsahratpārśvagrahaṇīrogagulmanut| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| droṇe'pāṃ sādhayedrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">palonmitā dvikuḍavaṃ kulatthaṃ badaraṃ yavam| tulārghaṃ cājamāṃsasya tena sādhyaṃ ghṛtāḍhakam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">samakṣīraṃ palāṃśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat| prayuktaṃ vātarogeṣu pānanāvanabastibhiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pañcakāsān śiraḥkampaṃ yonivaṅkṣaṇavedanām| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca saplīhordhvānilān jayet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṃ ca kāsajit| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| aśokabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sabiḍaiśca ghṛtaṃ siddhaṃ taccūrṇaṃ vā ghṛtaplutam| lihyātpayaścānu pibedājaṃ kāsātipīḍitaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">viḍaṅgaṃ nāgaraṃ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārṅgī kṣāraśca taccūrṇaṃ pibedvā ghṛtamātrayā||12||</seg> sakaphe'nilaje kāse śvāsahidhmāhatāgniṣu| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| durālabhāṃ śṛṅgaberaṃ śaṭhīṃ drākṣāṃ sitopalām||13||</seg> lihyātkarkaṭaśṛṅgī ca kāse tailena vātaje| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-----------------------------------------------| dusparśāṃ pippalīṃ mustāṃ bhārṅgī karkaṭakīṃ śaṭhīm||14||</seg> <seg type="unit" n="15">purāṇaguḍatailābhyāṃ cūrṇitānyavalehayet| tadvatsakṛṣṇāṃ śuṇṭhīṃ ca sabhārṅgī tadvadeva ca||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pibecca kṛṣṇaṃ koṣṇena salilena sasaindhavām| mastunā sasitāṃ śuṇṭhīṃ dadhnā vā kaṇareṇukām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pibedvadaramajjño vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kāsī sapīnaso dhūmaṃ snaihikaṃ vidhinā pibet| hidhmāśvāsoktadhūmāṃśca kṣīramāṃsarasāśanaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagodhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṃ yūṣairvā bhojayeddhitān||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpṛthakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">siddhāṃ snigdhāmlalavaṇāṃ peyāmanilaje pibet| kaṭihṛtpārśvakoṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">daśamūlarase tadvat pañcakolaguḍānvitām| pibetpeyāṃ---------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------------| ----------samatilāṃ kṣaireyīṃ vā sasaindhavām||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">mātsyakaukkuṭavārāhairmāṃsairvā sājyasaindhavām| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| vāstuko vāyasīśākaṃ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ||23||</seg> kaṇṭakāryāḥ phalaṃ patraṃ bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| snehāstailādayobhakṣyāḥ kṣīrekṣurasagauḍikāḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibet| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| pittakāse tu sakaphe vamanaṃ sarpiṣā hitam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ| phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pittakāse tanukaphe trivṛtāṃ madhurairyutām| yuñjyādvirekāya yutāṃ ghanaśleṣmaṇi tiktakaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">hṛtadoṣo himaṃ svādu snigdhaṃ saṃsarjanaṃ bhajet| ghane kaphe tu śiśiraṃ rūkṣaṃ tiktopasaṃhitam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">lehaḥ paitte sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimotpalaiḥ| sakaphe sābdamaricaḥ saghṛtaḥ sānile hitaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">mṛdvīkārdhaśataṃ triṃśatpippalīḥ śarkarāpalam| lehayenmadhunā---------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-------------------------------------------------------| -------------gorvā kṣīrapasya śakṛdrasam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tvagelāvyoṣamṛdvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājamustāśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||31||</seg> śarkarākṣaudrasarpirbhirleho hṛdrogakāsahā| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakodravāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ| ghanaśleṣmaṇi lehāśca tiktakā madhusaṃyutāḥ||33||</seg> śālayaḥ syustanukaphe ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| śarkarāmbho'nupānārthaṃ drākṣekṣusvarasāḥ payaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kākolībṛhatīmedādvayaiḥ savṛṣanāgaraiḥ| pittakāse rasakṣīrapeyāyūṣān prakalpayet||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">drākṣāṃ kaṇāṃ pañcamūlaṃ tṛṇākhyaṃ ca pacejjale| tena kṣīraṃ śṛtaṃ śītaṃ pibetsamadhuśarkaram||36||</seg> sādhitāṃ tena peyāṃ vā suśītāṃ madhunā'nvitām| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| śaṭhīhnīberabṛhatīśarkarāviśvabheṣajam||37||</seg> piṣṭvā rasaṃ pibetpūtaṃ vastreṇa ghṛtamūrcchitam| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| medāṃ vidārīṃ kākolīṃ svayaṃguptāphalaṃ balām||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śarkarāṃ jīvakaṃ mudgamāṣaparṇyau durālabhām| kalkīkṛtyapacetsarpiḥ kṣīreṇāṣṭaguṇena tat||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pānabhojanaleheṣu prayuktaṃ pittakāsajit| lihyādvā cūrṇameteṣāṃ kaṣāyamathavā pibet||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kaphakāsī pibedādau surakāṣṭhāt pradīpitāt| snehaṃ parisrutaṃ vyoṣayavakṣārāvacūrṇitam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhaṃ virecayedūrdhvamadho mūrdhni ca yuktitaḥ| tīkṣṇairvirekairbalinaṃ---------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-----------------------------------------------| ----------------------saṃsargī cāsya yojayet||42||</seg> <seg type="unit" n="43">yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ| kāsamardakavārtākavyāghrīkṣārakaṇānvitaiḥ||43||</seg> dhānvabailarasaiḥ snehaistilasarṣapanimbajaiḥ| -----------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">daśamūlāmbu gharmāmbu madyaṃ madhvambu vā pibet||44||</seg> <seg type="unit" n="45">mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭolaiḥ saṃsthitaṃ niśām| pibedvāri sahakṣaudraṃ kāleṣvannasya vā triṣu||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pippalī pippalīmūlaṃ śṛṅgaberaṃ bibhītakam| śikhikukkuṭapicchānāṃ maṣī kṣāro yavodbhavaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">viśālā pippalīmūlaṃ trivṛtā ca madhudravāḥ| kaphakāsaharā lehāstrayaḥ ślokārdhayojitāḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">madhunā maricaṃ lihyānmadhunaiva ca joṅgakam| pṛthagrasāṃśca madhunā vyāghrīvārtākabhṛṅgajān||48||</seg> kāsaghnasyāśvaśakṛtaḥ surasasyāsitasya ca| ----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">----------------------------------------------| devadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">pippalī nāgaraṃ mustaṃ pathyā dhātrī sitopalā| lājāḥ sitopalā sarpiḥ śṛṅgī dhātrīphalodbhavā||50||</seg> madhutailayutā lehāstrayo vātānuge kaphe| ----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">----------------------------------------------| dve pale dāḍimādaṣṭau guḍādvyoṣātpalatrayam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">rocanaṃ dīpanaṃ svaryaṃ pīnasaśvāsakāsajit| guḍakṣāroṣaṇakaṇādāḍimaṃ śvāsakāsajit||52||</seg> kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalonmitam| ----------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">----------------------------------------------| pibejjavaroktaṃ pathyādi saśṛṅgīkaṃ ca pācanam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">athavā dīpyakatrivṛdviśālāghanapauṣkaram| sakaṇaṃ kvathitaṃ mūtre kaphakāsī jale'pi vā||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">tailabhṛṣṭaṃ ca vaidehīkalkākṣaṃ sasitopalam| pāyayetkaphakāsaghnaṃ kulatthasalilāplutam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">daśamūlāḍhake prasthaṃ ghṛtasyākṣasamaiḥ pacet| puṣkarāhvaśaṭhībilvasurasāvyoṣahiṅgubhiḥ||56||</seg> peyānupānaṃ tatsarvavātaśleṣmāmayāpaham| ----------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">----------------------------------------------| nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṃ kāsajiddhṛtam||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">ghṛtaṃ rase viḍaṅgānāṃ vyoṣagarbhaṃ ca sādhitam| 57 1/2| ----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">punarnavaśivāṭikāsaralakāsamardāmṛtā- paṭolabṛhatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṃyutaiḥ| ghṛtaṃ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyate na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurebhyo bhayam||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhake||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ghṛtaprasthaṃ balāvyoṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ| sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">vṛścīvabṛhatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ| mṛdvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavetasaiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">śṛṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgokṣurakaiḥ pacet| kalkaistatsarvakāseṣu śvāsahidhmāsu ceṣyate||62||</seg> kaṇṭakārīghṛtaṃ caitatkaphavyādhivināśanam| ----------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">----------------------------------------------| pacevyāghrītulāṃ kṣuṇṇāṃ vahe'pāmāḍhakasthite||63||</seg> <seg type="unit" n="64">kṣipet pūte tu sañcūrṇya vyoṣarāsnāmṛtāgnikān| śṛṅgībhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān||64||</seg> <seg type="unit" n="65">sarpiṣaḥ ṣoḍaśapalaṃ catvāriṃśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayet||65||</seg> <seg type="unit" n="66">darvīlepini śīte ca pṛthak dvikuḍavaṃ kṣipet| pippalīnāṃ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca||66||</seg> leho'yaṃ gulmahṛdrogadurnāmaśvāsakāsajit| ----------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| śamanaṃ ca pibeddhūmaṃ śodhanaṃ bahale kaphe||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">manaḥśilālamadhukamāṃsīmusteṅgudītvacaḥ| dhūmaṃ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṃ pibedanu||68||</seg> <seg type="unit" n="69">niṣṭhyūtānte guḍayutaṃ koṣṇaṃ dhūmo nihanti saḥ| vātaśleṣmottarān kāsānacireṇa cirantanān||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">tamakaḥ kaphakāse tu syāccetpittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṃ tatra yathāvasthaṃ prayojayet||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">kaphānubandhe pavane kuryātkaphaharāṃ kriyām| pittānubandhayorvātakaphayoḥ pittanāśinīm||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vātaśleṣmātmake śuṣke snigdhamārdre virukṣaṇam| kāse karma sapitte tu kaphaje tiktasaṃyutam||72||</seg></ab>
          <ab type="mula">urasyantaḥkṣate sadyo lākṣāṃ kṣaudrayutāṃ pibet| kṣīreṇa--------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">----------------------------------------------| ----------śālīn jīrṇe'dyātkṣīreṇaiva saśarkarān||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṃ surāyutām| ----------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">----------------------------------------------| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṃ savatsakām||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">lākṣāṃ sarpirmadhūcchiṣṭaṃ jīvanīyaṃ gaṇaṃ sitām| tvakkṣīrī samitaṃ kṣīre paktvā dīptānalaḥ pibet||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">ikṣvārikābisagranthipadmakesaracandanaiḥ| śṛtaṃ payo madhuyutaṃ sandhānārthaṃ pibetkṣatī||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">yavānāṃ cūrṇamāmānāṃ kṣīre siddhaṃ ghṛtānvitam| jvaradāhe sitākṣaudrasaktūnvā payasā pibet||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">kāsavāṃstu pibetsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍodakaṃ vā kvathitaṃ sakṣaudramaricaṃ hitam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">cūrṇamāmalakānāṃ vā kṣīre pakvaṃ ghṛtānvitam| rasāyanavidhānena pippalīrvā prayojayet||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghṛtamākṣikāḥ| madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīripippalībalāḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">trijātamardhakarṣāṃśaṃ pippalyardhapalaṃ sitā| drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ palāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam||81||</seg> <seg type="unit" n="82">madhunā guṭikā ghnanti tā vṛṣyāḥ pittaśoṇitam| kāsaśvāsārucicchardimūrcchāhidhmāmadabhramān||82||</seg> <seg type="unit" n="83">kṣatakṣayasvarabhraṃśaplīhaśoṣāḍhyamārutān| raktaniṣṭhīvahṛtpārśvarukpipāsājvarānapi||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṃ rajaḥ| raktaṣṭhīvī pibetsiddhaṃ drākṣārasapayoghṛtaiḥ||84||</seg> madhūkamadhukakṣīrasiddhaṃ vā taṇḍulīyakam| ----------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">----------------------------------------------| yathāsvaṃ mārgavisṛte rakte kuryācca bheṣajam||85||</seg></ab>
          <ab type="mula">mūḍhavātastvajāmedaḥ surābhṛṣṭaṃ sasaindhavam| ----------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">----------------------------------------------| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatorasko mandanidro'gnidīptimān||86||</seg> śṛtakṣīrasareṇādyātsaghṛtakṣaudraśarkaram| ----------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">----------------------------------------------| śarkarāyavagodhūmaṃ jīvakarṣabhakau madhu||87||</seg> śṛtakṣīrānupānaṃ vā lihyātkṣīṇaḥ kṣataḥ kṛśaḥ| ----------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">----------------------------------------------| kravyātpiśitaniryūhaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ pibecca saḥ||88||</seg> pipppalīkṣaudrasaṃyuktaṃ māṃsaśoṇitavardhanam| ----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">----------------------------------------------| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ| sāśvakarṇaiḥ śṛtātkṣīrādadyājjātena sarpiṣā||90||</seg> śālyodanaṃ kṣatoraskaḥ kṣīṇaśukrabalendriyaḥ| ----------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">----------------------------------------------| vātapittārdite'bhyaṅgo gātrabhede ghṛtairmataḥ||91||</seg> tailaiścānilarogaghnaiḥ pīḍite mātariśvanā| ----------------------------------------------|92|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ|92|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">----------------------------------------------| hṛtpārśvārtiṣu pānaṃ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">----------------------------------------------| yaṣṭyāhnanāgabalayoḥ kvāthe kṣīrasame ghṛtam||93||</seg> payasyāpippalīvāṃśīkalkaiḥ siddhaṃ kṣate hitam| ----------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">----------------------------------------------| jīvanīyo gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā||94||</seg> <seg type="unit" n="95">balābhārṅgīsvaguptarddhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ| śṛṅgāṭakaṃ payasyā ca pañcamūlaṃ ca yallaghu||95||</seg> <seg type="unit" n="96">drākṣākṣoḍādi ca phalaṃ madhurasnigdhabṛṃhaṇam| taiḥ pacetsarpiṣaḥ prasthaṃ karṣāṃśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṃsarasānvitam| prasthārdhaṃ madhunaḥ śīte śarkarārdhatulārajaḥ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">palārdhakaṃ ca maricatvagelāpatrakesaram| vinīya cūrṇitaṃ tasmāllihyānmātrāṃ yathābalam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">amṛtaprāśamityetannarāṇāmamṛtaṃ ghṛtam| sudhāmṛtarasaṃ prāśyaṃ kṣīramāṃsarasāśinā||99||</seg> <seg type="unit" n="100">naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kṛśān varṇasvarahīnāṃśca bṛṃhayet||100||</seg> <seg type="unit" n="101">kāsahidhmājvaraśvāsadāhatṛṣṇāsripittanut| putradaṃ chardimūrcchāhṛdyonimūtrāmayāpaham||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">śrvadaṃṣṭrośīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattṛṇam| darbhamūlaṃ pṛthakparṇī palāśarṣabhakau sthirām||102||</seg> <seg type="unit" n="103">pālikāni pacetteṣāṃ rase kṣīracaturguṇe| kalkaiḥ svaguptājīvantīmedarṣabhakajīvakaiḥ||103||</seg> <seg type="unit" n="104">śatāvaryarddhimṛdvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddho ghṛtādvātapittahṛdrogaśūlanut||104||</seg> <seg type="unit" n="105">mūtrakṛcchrapramehārśaḥkāsaśoṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṃ balamāṃsadaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthe paceddhṛtam| pippalyaṣṭapale kalke prasthaṃ siddhe ca śītale||106||</seg> <seg type="unit" n="107">pṛthagaṣṭapalaṃ kṣaudraśarkarābhyāṃ vimiśrayet| samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmeṣu taddhitam||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāddhṛtāt| gavyājayośca payasoḥ prasthaṃ prasthaṃ vipācayet||108||</seg> <seg type="unit" n="109">siddhaśīte sitākṣaudraṃ dviprasthaṃ vinayettataḥ| yakṣmāpasmārapittāsṛkkāsamehakṣayāpaham||109||</seg> vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ māṃsaśukrabalapradam| ----------------------------------------------|110|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">----------------------------------------------| ghṛtaṃ tu pitte'bhyadhike lihyādvāte'dhike pibet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">līḍhaṃ nirvāpayetpittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṃ pītamūṣmāṇaṃ niruṇaddhi ca||111||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">kṣāmakṣīṇakṛśāṅgānāmetānyeva ghṛtāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ styānāni yojayet||112||</seg> <seg type="unit" n="113">sarpirguḍān samadhvaṃśān kṛtvā dadyātpayo'nu ca| reto vīryaṃ balaṃ puṣṭiṃ tairāśutaramāpnuyāt||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāṃ svinnāṃ punaḥ pacet| ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthe kṣaudravarṇe'tra ca kṣipet||114||</seg> <seg type="unit" n="115">khaṇḍācchataṃ kaṇāśuṇṭhyordvipalaṃ jīrakādapi| trijātadhānyamaricaṃ pṛthagardhapalāṃśakam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">avatāritaśīte ca datvā kṣaudraṃ ghṛtārdhakam| khajenāmathya ca sthāpyaṃ tannihantyupayojitam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| uraḥsandhānajananaṃ medhāsmṛtibalapradam||117||</seg> aśvibhyāṃ vihitaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍakarasāyanam| ----------------------------------------------|118|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">----------------------------------------------| pibennāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam||118||</seg> <seg type="unit" n="119">palaṃ kṣīrayutaṃ māsaṃ kṣīravṛttiranannabhuk| eṣa prayogaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param||119||</seg> maṇḍūkaparṇyāḥ kalpo'yaṃ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca| ----------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">----------------------------------------------| pādaśeṣaṃ jaladroṇe pacennāgabalātulām||120||</seg> <seg type="unit" n="121">tena kvāthena tulyāṃśaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ ca sādhayet| palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ||121||</seg> <seg type="unit" n="122">prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ| aśvagandhāsitābhīrumedāyugmatrikaṇṭakaiḥ||122||</seg> <seg type="unit" n="123">kākolīkṣīrakākolīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ| mṛṇālabisakharjūraśṛṅgāṭakakaserukaiḥ||123||</seg> <seg type="unit" n="124">etannāgabalāsarpiḥ pittaraktakṣatakṣayān| jayettṛḍbhramadāhāṃśca balapuṣṭikaraṃ param||124||</seg> <seg type="unit" n="125">varṇyamāyuṣyamojasyaṃ valīpalitanāśanam| upayujya ca ṣaṇmāsān vṛddho'pi taruṇāyate||125||</seg></ab>
          <ab type="mula">dīpte'gnau vidhireṣa syāt-----------------| ----------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">----------------------------mande dīpanapācanaḥ| yakṣmoktaḥ kṣatināṃ śasto, grāhī śakṛti tu drave||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">daśamūlaṃ svayaṃguptāṃ śaṅkhapuṣpīṃ śaṭhīṃ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||127||</seg> <seg type="unit" n="128">bhārṅgī puṣkaramūlaṃ ca dvipalāṃśaṃ yavāḍhakam| harītakīśataṃ caikaṃ jalapañcāḍhake pacet||128||</seg> <seg type="unit" n="129">yavasvede kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ taccābhayāśatam| pacedguḍatulāṃ dattvā kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt||129||</seg> <seg type="unit" n="130">tailātsapippalīcūrṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt| lehaṃ dve cābhaye nityamataḥ khādedrasāyanāt||130||</seg> <seg type="unit" n="131">tadvalīpalitaṃ hanyādvarṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṃ śvāsaṃ sahidhmaṃ viṣamajvaram||131||</seg> <seg type="unit" n="132">mehagulmagrahaṇyarśohṛdrogārucipīnasān| agastyavihitaṃ dhanyamidaṃ śreṣṭhaṃ rasāyanam||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">daśamūlaṃ balāṃ mūrvāṃ haridre pippalīdvayam| pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmṛtāḥ||133||</seg> <seg type="unit" n="134">bālabilvaṃ trivṛddantīmūlaṃ patraṃ ca citrakāt| payasyāṃ kuṭajaṃ hiṃstrāṃ puṣpaṃ sāraṃ ca bījakāt||134||</seg> <seg type="unit" n="135">boṭasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ| pūtīkarañjaśamyākacandralekhāsahācaram||135||</seg> <seg type="unit" n="136">saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṃ ca palāṃśakam| pathyāsahasraṃ saśataṃ yavānāṃ cāḍhakadvayam||136||</seg> <seg type="unit" n="137">pacedaṣṭaguṇe toye yavasvede'vatārayet| pūte kṣipetsapathye ca tatra jīrṇaguḍāttulām||137||</seg> <seg type="unit" n="138">tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṃ prasthaṃ tataḥ punaḥ| adhiśrayenmṛdāvagnau darvīlepe'vatārya ca||138||</seg> <seg type="unit" n="139">śīte prasthadvayaṃ kṣaudrātpippalīkuḍavaṃ kṣipet| cūrṇīkṛtaṃ trijātācca tripalaṃ nikhanettataḥ||139||</seg> <seg type="unit" n="140">dhānye purāṇakumbhasthaṃ māsaṃ khādecca pūrvavat| rasāyanaṃ vasiṣṭhoktametatpūrvaguṇādhikam||140||</seg> svasthānāṃ niṣparīhāraṃ sarvartuṣu ca śasyate| ----------------------------------------------|141|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="141">----------------------------------------------| pālikaṃ saindhavaṃ śuṇṭhī dve ca sauvarcalātpale||141||</seg> <seg type="unit" n="142">kuḍavāṃśāni vṛkṣāmlaṃ dāḍimaṃ patramārjakāt| ekaikāṃ maricājātyordhānyakād dve caturthike||142||</seg> <seg type="unit" n="143">śarkarāyāḥ palānyatra daśa dve ca pradāyayet| kṛtvā cūrṇamato mātrāmannapāneṣu dāpayet||143||</seg> rucyaṃ taddīpanaṃ balyaṃ pārśvārtīśvāsakāsajit| ----------------------------------------------|144|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">----------------------------------------| ekāṃ ṣoḍaśikāṃ dhānyād dve dve cājājidīpyakāt||144||</seg> <seg type="unit" n="145">tābhyāṃ dāḍimavṛkṣāmle dvirdviḥ saurvacalātpalam| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ dadhitthasya madhyātpañca palāni ca||145||</seg> <seg type="unit" n="146">taccūrṇaṃ ṣoḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayet| ṣāḍavo'yaṃ pradeyaḥ syādannapāneṣu pūrvavat||146||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidhiśca yakṣmavihito yathāvasthaṃ kṣate hitaḥ| ----------------------------------------|147|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">----------------------------------------| nivṛtte kṣatadoṣe tu kaphe vṛddhe uraḥ śiraḥ||147||</seg> dālyate kāsino yasya sa nā dhūmān pibedimān| ----------------------------------------|148|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">------------------------------------------------| dvimedādvibalāyaṣṭikalkaiḥ kṣaume subhāvite||148||</seg> varti kṛtvā pibeddhūmaṃ jīvanīyaghṛtānupaḥ| ------------------------------------------------|149|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">------------------------------------------------| manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ||149||</seg> <seg type="unit" n="150">tadvadevānupānaṃ tu śarkarekṣuguḍodakam| piṣṭvā manaḥśilāṃ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā||150||</seg> sasarpiṣkaṃ pibeddhūmaṃ tittiripratibhojanam| ------------------------------------------------|151|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">------------------------------------------------| kṣayaje bṛṃhaṇaṃ pūrvaṃ kuryādagneśca vardhanam||151||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bahudoṣāya sasnehaṃ mṛdu dadyādvirecanam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">------------------------------------------------| śamyākena trivṛtayā mṛdvīkārasayuktayā||152||</seg> <seg type="unit" n="153">tilvakasya kaṣāyeṇa vidārīsvarasena ca| sarpiḥ siddhaṃ pibedyuktyā kṣīṇadeho viśodhanam||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">pitte kaphe dhātuṣu ca kṣīṇeṣu kṣayakāsavān| ghṛtaṃ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṃ pibet||154||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam| ghṛtaṃ payaśca-----------------------------|155|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">---------------------------------------------------------| -------------------mūtrasyavaivarṇye kṛchranirgame||155||</seg> <seg type="unit" n="156">śūne savedane meḍhre pāyau saśroṇivaṅkṣaṇe| ghṛtamaṇḍena laghunā'nuvāsyo miśrikeṇa vā||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bileśayāḥ| kramaśaḥ prasahāstadvatprayojyāḥ piśitāśinaḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">auṣṇyātpramāthibhāvācca srotobhyaścyāvayanti te| kaphaṃ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṃ kuryātsamyag vahan rasaḥ||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">cavikātriphalābhārgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākolayavairjale||159||</seg> <seg type="unit" n="160">śṛtairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśṛṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayet||160||</seg> <seg type="unit" n="161">siddhe'smiṃścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibenmātrāṃ kṣayakāsanipīḍitaḥ||161||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurohiṇyā kāśmaryā surasena ca||162||</seg> <seg type="unit" n="163">akṣamātrairghṛtaprasthaṃ kṣīradrākṣārasāḍhake| pacecchhośajvaraplīhasarvakāsaharaṃ śivam||163||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">vṛṣavyāghrīguḍūcīnāṃ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghṛta pakvaṃ hanti kāsajvarārucīḥ||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">dviguṇe dāḍimarase siddhaṃ vā vyoṣasaṃyutam| pibedupari bhuktasya yavakṣārrayutaṃ naraḥ||165||</seg> pippalīguḍasiddhaṃ vā chāgakṣīrayutaṃ ghṛtam| -----------------------------------------------------|166|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="166">------------------------------------------------| etānyagnivivṛddhyarthaṃ sarpiṣi kṣayakāsinām||166||</seg> syurdoṣabaddhakaṇṭhoraḥsrotasāṃ ca viśuddhaye| ------------------------------------------------|167|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="167">------------------------------------------------| prasthonmite yavakvāthe viṃśati vijayāḥ pacet||167||</seg> <seg type="unit" n="138">svinnā mṛditvā tāstasminpurāṇātṣaṭpalaṃ guḍāt| pippalyā dvipalaṃ karṣaṃ manohvāyā rasāñjanāt||138||</seg> <seg type="unit" n="139">dattvā'rdhākṣaṃ pacedbhūyaḥ sa lehaḥ śvāsakāsajit| ------------------------------------------------||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">------------------------------------------------| śvāvidhāṃ sūcayo dagdhāḥ saghṛtakṣaudraśarkarāḥ||169||</seg> <seg type="unit" n="170">śvāsakāsaharā, barhipādau vā madhusarpiṣā| eraṇḍapatrakṣāraṃ vā vyoṣatailaguḍanvitam||170||</seg> <seg type="unit" n="171">lehayet, kṣāramevaṃ vā surasairaṇḍapatrajam| lihyāt tryūṣaṇacūrṇaṃ vā purāṇaguḍasarpiṣā||171||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="172">padmakaṃ tripalā vyoṣaṃ viḍaṅgaṃ devadāru ca| balā rāsnā ca taccūrṇaṃ samastaṃ samaśarkaram||172||</seg> <seg type="unit" n="173">khādenmadhughṛtābhyāṃ vā lihyātkāsaharaṃ param| tadvanmaricacūrṇaṃ vā saghṛtakṣaudraśarkaram||173||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṃ dhārayenmukhe| sarveṣu śvāsakāseṣu, kevalaṃ vā bibhītakam||174||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="175">patrakalkaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ tilvakasya saśarkaram| peyā votkārikā charditṛṭkāsāmātisārajit||175||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">kaṇṭakārīrase siddho mudgayūṣaḥ susaṃskṛtaḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||176||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="177">vātaghnauṣadhaniḥkvāthe kṣīraṃ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān dāpayetkṣayakāsine||177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">kṣatakāse ca ye dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāse'pi te yojyā vakṣyate yacca yakṣmaṇi||178||</seg> <seg type="unit" n="179">bṛṃhaṇaṃ dīpanaṃ cāgneḥ srotasāṃ ca viśodhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyo balyaṃ sarvaṃ praśasyate||179||</seg></ab>
          <ab type="mula">sannipātodbhavo ghoraḥ kṣayakāso yatastataḥ| yathādoṣabalaṃ tasya sannipātahitaṃ hitam|180| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne kāsacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.4.4">
          <head>śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ śvāsahidhmācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| śvāsahidhmā yatastulyahetvādyāḥ, sādhanaṃ tataḥ| tulyameva----------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">------------------------------------------------| ---------tadārthaṃ ca pūrvaṃ svedairupācaret||1||</seg> snigdhairlavaṇatailāktaṃ-----------------| ------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kimevaṃ sati syāt ? ityāha---------------------- ------------------taiḥ kheṣu grathitaḥ kaphaḥ| sulīno'pi vilīno'sya koṣṭhaṃ prāptaḥ sunirharaḥ||2||</seg> srotasāṃ syānmṛdutvaṃ ca marutaścānulomatā| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| svinnaṃ ca bhojayedannaṃ snigdhamānūpajai rasaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dadhyuttareṇa vā, dadyāttato'smai vamanaṃ mṛdu| viśeṣātkāsavamathuhṛdgrahasvarasādine||4||</seg> pippalīsaindhavakṣaudrayuktaṃ vātāvirodhi yat| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">------------------------------------------------| nirhṛte sukhamāpnpoti sa kaphe duṣṭavigrahe||5||</seg> srotaḥsu ca viśuddheṣu caratyavihato'nilaḥ| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">------------------------------------------------| dhmānodāvartatamake mātuluṅgāmlavetasaiḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">hiṅgupīlubiḍairyuktamannaṃ syādanulomanam| sasaindhavaṃ phālāmlaṃ vā koṣṇaṃ dadyādvirecanam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">srotaḥśuddhyarthaṃ kimevaṃ kriyate ? ityāha-------------- ete hi kaphasaṃruddhagatiprāṇaprakopajāḥ| tasmāttanmārgaśuddhyarthamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">udīryate bhṛśataraṃ mārgarodhādvahajjalam| yathā tathā'nilastasya mārgamasmādviśodhayet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">aśāntau kṛtasaṃśuddherdhūmairlīnaṃ malaṃ haret| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| haridrāpatrameraṇḍamūlaṃ lākṣāṃ manaḥśilām||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sadevadārvalaṃ māṃsīṃ piṣṭvā vartiṃ prakalpayet| tāṃ ghṛtāktāṃ pibeddhūmaṃ yavān vā ghṛtasaṃyutān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">madhūcchiṣṭaṃ sarjarasaṃ ghṛtaṃ vā guru vā'guru| candanaṃ vā tathā śṛṅgaṃ vālānvā snāva vā gavām||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ṛkṣagodhakuraṅgaiṇacarmaśṛṅgakhurāṇi vā| gugguluṃ vā manohvāṃ vā śāliniryāsameva vā||13||</seg> śallakīṃ gugguluṃ lohaṃ padmakaṃ vā ghṛtāplutam| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| avaśyaṃ svedanīyānāmasvedyānāmapi kṣaṇam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">svedayetsasitākṣīrasukhoṣṇasnehasecanaiḥ| utkārikopanāhaiśca svedādhyāyoktabheṣajaiḥ||15||</seg> uraḥ kaṇṭhaṃ ca mṛdubhiḥ----------------------| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------sāme tvāmavidhiṃ caret| ------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">------------------------------------------------| atiyogoddhataṃ vātaṃ dṛṣṭvā pavananāśanaiḥ||16||</seg> snigdhai rasādyairnātyuṣṇairabhyaṅgaiśca śamaṃ nayet| ------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">------------------------------------------------| anutkliṣṭakaphāsvinnadurbalānāṃ hi śodhanāt||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vāyurlabdhāspado marma saṃśoṣyāśu haredasūn| kaṣāyalehasnehādyaisteṣāṃ saṃśamayedataḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kṣīṇakṣatātisārāsṛkpittadāhānubandhajān| madhurasnigdhaśītādyairhidhmāśvāsānupācaret||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">kulatthadaśamūlānāṃ kvāthe syurjāṅagalā rasāḥ| yūṣāśca----------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| --------śigruvārtākakāsaghnavṛṣamūlakaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pallavairnimbakulakabṛhatīmātuluṅgajaiḥ| vyāghrīdurālabhāśṛṅgībilvamadhyatrikaṇṭakaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sāmṛtāgnikulatthaiśca yūṣaḥ syātkvathitairjale| tadvadrāsnābṛhatyādibalāmudgaiḥ sacitrakaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">peyā ca citrakājājīśṛṅgīsauvarcalaiḥ kṛtā| daśamūlena vā kāsaśvāsahidhmārujāpahā||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">daśamūlaśaṭhīrāsnābhārgībilvarddhipauṣkaraiḥ| kulīraśṛṅgīcapalātāmalakyamṛtauṣadhaiḥ||24||</seg> pibetkaṣāyaṃ jīrṇe'smin peyāṃ taireva sādhitām| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------| śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgakulatthabhuk||25||</seg> kāsahṛdgrahapārśvārtihidhmāśvāsapraśāntaye| ------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">------------------------------------------------| saktūn vā'rkāṅkurakṣīrabhāvitānāṃ samākṣikān||26||</seg> yavānāṃ daśamūlādiniṣkvāthalulitān pibet| ------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| anne ca yojayet kṣārahiṅgvājyabiḍadāḍimān||27||</seg> sapauṣkaraśaṭhīvyoṣamātuluṅgāmlavetasān| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">------------------------------------------------| daśamūlasya vā kvāthamathavā devadāruṇaḥ||28||</seg> pibedvā vāruṇīmaṇḍaṃ hidhmāśvāsī pipāsitaḥ| ------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------| pippalīpippalīmūlapathyājantughnacitrakaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kalkitairlepite rūḍhe niḥkṣipeddhṛtabhājane| takraṃ māsasthitaṃ taddhi dīpanaṃ śvāsakāsajit||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pāṭhāṃ madhurasāṃ dāru saralaṃ ca niśi sthitam| surāmaṇḍe'lpalavaṇaṃ pibetprasṛtasammitam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">bhārgīśuṇṭhyo sukhāmbhobhiḥ kṣāraṃ vā maricānvitam svakvāthapiṣṭāṃ lulitāṃ bāṣpikāṃ pāyayeta vā||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">svarasaḥ saptaparṇasya puṣpāṇāṃ vā śiśīṣataḥ| hidhmāśvāse madhukaṇāyuktaḥ pittakaphānuge||33||</seg> <seg type="unit" n="34">utkārikā tugākṛṣṇāmadhūlīghṛtanāgaraiḥ| pittānubandhe yoktavyā, pavane tvanubandhini||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śvāvicchaśāmiṣakaṇāghṛtaśalyakaśoṇītaiḥ| suvarcalārasavyoṣasarpirbhiḥ sahitaṃ payaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">anu śālyodanaṃ peyaṃ vātapittānubandhini| caturguṇāmbusiddhaṃ vā chāgaṃ saguḍanāgaram||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">pippalīmūlamadhukaguḍagośvaśakṛdrasān| hidhmābhiṣyandakāsaghnān lihyānmadhughṛtānvitān||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">gogajāśvavarāhoṣṭrakharameṣājaviḍrasam| samadhvekaikaśo lihyādbahuśleṣmā'thavā pibet||38||</seg> <seg type="unit" n="39">catuṣpāccarmaromāsthikhuraśṛṅgodbhavāṃ maṣīm| tathaiva vājigandhāyā lihyācchvāsī kapholbaṇaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śaṭhīpauṣkaradhātrīrvā pauṣkaraṃ vā kaṇānvitam| gairikāñjanakṛṣṇā vā svarasaṃ vā kapitthajam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">rasena vā kapitthasya dhātrīsaindhavapippalīḥ| ghṛtakṣaudreṇa vā pathyāviḍaṅgoṣaṇapippalīḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">kolalājāmaladrākṣāpippalīnāgarāṇi vā| guḍatailaniśādrākṣākaṇārāsnoṣaṇāni vā||42||</seg> pibedrasāmbumadyāmlairlehauṣadharajāṃsi vā| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| jīvantīmustasurasatvagelādvayapauṣkaram||43||</seg> <seg type="unit" n="44">caṇḍātāmalakīlohabhārgīnāgaravālakam| karkaṭākhyāśaṭhīkṛṣṇānāgakesaracorakam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">upayuktaṃ yathākāmaṃ cūrṇaṃ dviguṇaśarkaram| pārśvarugjvarakāsaghnaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śaṭhītāmalakībhārṅgīcaṇḍāvālakapauṣkaram| śarkarāṣṭaguṇaṃ cūrṇaṃ hidhmāśvāsaharaṃ param||46||</seg></ab>
          <ab type="mula">tulyaṃ guḍaṃ nāgaraṃ ca bhakṣyennāvayeta vā| ------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">------------------------------------------------| laśunasya palāṇḍorvā mūlaṃ gṛñjanakasya vā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">candanādvā rasaṃ dadyānnārīkṣīreṇa nāvanam| stanyena makṣikāviṣṭhāmalaktakarasena vā||48||</seg> <seg type="unit" n="49">sasaindhavaṃ ghṛtācchaṃ vā, siddhaṃ stanyena vā ghṛtam| kalkitairmadhuradravyaistatpibennāvayeta vā||49||</seg> <seg type="unit" n="50">sakṛduṣṇaṃ sakṛcchītaṃ vyatyāsāt sasitāmadhu| tadvatpayastathā siddhamadhobhāgauṣadhairghṛtam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">kaṇāsauvarcalakṣāravayasthāhiṅgucorakaiḥ| sakāyasthairghṛtaṃ mastudaśamūlarase pacet||51||</seg> tatpibejjīvanīyairvā lihyātsamadhu sādhitam| ------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------------------------------------| tejovatyabhayā kuṣṭhaṃ pippalī kaṭurohiṇī||52||</seg> <seg type="unit" n="53">bhūtīkaṃ pauṣkaraṃ mūlaṃ palāśaścitrakaḥ śaṭhī| paṭudvayaṃ tāmalakī jīvantī bilvapeśikā||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vacā patraṃ ca tālīsaṃ karṣāṃśaistairvipācayet| hiṅgupādairghṛtaprasthaṃ pītamāśu nihanti tat||54||</seg> śākhānilārśograhaṇīhidhmāhṛtpārśvavedanāḥ| ------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">------------------------------------------------| ardhāṃśena pibetsarpiḥ kṣāreṇa paṭunā'thavā||55||</seg> dhānvantaraṃ vṛṣaghṛtaṃ dādhikaṃ hapuṣādi vā| ------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">------------------------------------------------| śītāmbusekaḥ sahasā trāsavikṣepabhīśucaḥ||56||</seg> harṣerṣyocchvāsarodhāśca hitaṃ kīṭaiśca daṃśanam| ------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">evaṃ hidhmāśvāsānāṃ viśeṣeṇa cikitsāmuktvā sāmānyenāha--------- yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam||57||</seg> tatsevyaṃ prāyaśo yacca sutarāṃ mārutāpaham| ------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kimityevaṃ kriyate ? ityāha- ------------------------------------------------| sarveṣāṃ bṛṃhaṇe hyalpaḥ śakyaśca prāyaśo bhavet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">nātyarthaṃ śamane'pāyo bhṛśo'śakyaśca karṣaṇe| śamanairbṛṃhaṇaiścāto bhūyiṣṭhaṃ tānupācaret||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā kāsādīnāṃ pañcānāmapyeṣāṃ sāmānyena cikitsitaṃ vaktumāha-------- kāsaśvāsakṣayacchardihidhmāścānyonyabheṣajaiḥ| 59 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvāsahidhmācikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.4.5">
          <head>rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto rājayakṣmādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam| ūrdhvādho yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tatra vamanamāha----------------------- payasā phalayuktena madhureṇa rasena vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā||2||</seg> vamet-----------------------------------------| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------virecanaṃ dadyātrivṛcchyāmānṛpadrumān| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇena vā||3||</seg> drākṣāvidārīkāśmaryamāṃsānāṃ vā rasairyutān| ------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">------------------------------------------------| śuddhakoṣṭhasya yuñjīta vidhiṃ bṛṃhaṇadīpanam||4||</seg> hṛdyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tathā cāha----------------- ------------------------------------------------| śāliṣaṣṭikagodhūmayavamudgaṃ samoṣitam||5||</seg> |laghuma(cā)cyutavīryaṃ ca sujaraṃ balakṛcca yat| ] ājaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ māṃsaṃ kravyānmāṃsaṃ ca śoṣajit| ------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kākolūkavṛkadvīpigavāśvanakuloragam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gṛdhrābhāsakharoṣṭraṃ ca hitaṃ chadmopasaṃhitam| jñātaṃ jugupsitaṃ taddhi chardiṣe na balaujase||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mṛgādyāḥ pittakaphayoḥ pavane prasahādayaḥ| vesavārīkṛtāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">bhṛṣṭāḥ sarpaṣatailena sarpiṣā vā yathāyatham| rasikā mṛdavaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṃskṛtāḥ||9||</seg> hitā maulakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------| sapippalīkaṃ sayavaṃ sakulatthaṃ sanāgaram||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sadāḍimaṃ sāmalakaṃ snigdhamājaṃ rasaṃ pibet| tena ṣaḍvinivartante vikārāḥ pīnasādayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pibecca sutarāṃ madyaṃ jīrṇaṃ srotoviśodhanam| pittādiṣu viśeṣeṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">siddhaṃ vā pañcamūlena tāmalakyā'thavā jalam| parṇinībhiścatasṛbhirdhānyanāgarakeṇa vā||13||</seg> kalpayeccānukūlo'sya tenānnaṃ śuci yatnavān| ------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">------------------------------------------------| daśamūlena payasā siddhaṃ māṃsarasena vā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">balāgarbhaṃ ghṛtaṃ yojyaṃ kravyānmāṃsarasena vā| sakṣaudraṃ payasā siddhaṃ sarpirdaśaguṇena vā||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jīvantīṃ madhukaṃ drākṣāṃ phalāni kuṭajasya ca| puṣkarāhvaṃ śaṭhīṃ kṛṣṇāṃ vyāghrīṃ gokṣurakaṃ balām||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nīlotpalaṃ tāmalakīṃ trāyamāṇāṃ durālabhām| kalkīkṛtya ghṛtaṃ pakvaṃ rogarājaharaṃ param||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ghṛtaṃ kharjūramṛdvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaṃ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">daśamūlaśṛtātkṣīrātsarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṃ sakṣaudraṃ tatparaṃ svarabodhanam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śiraḥpārśvāṃsaśūlaghnaṃ kāsaśvāsajvarāpaham| pañcabhiḥ pañcamūlairvā śṛtādyadudiyāddhṛtam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pañcānāṃ pañcamūlānāṃ rase kṣīracaturguṇe| siddhaṃ sarpirjayatyetadyakṣmaṇaḥ saptakaṃ balam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pañcakolayavakṣāraṣaṭpalena paceddhṛtam| prasthonmitaṃ tulyapayaḥ srotasāṃ tadviśodhanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">gulmajvarodaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān| śvāsakāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilañjayet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">rāsnābalāgokṣurakasthirāvarṣābhuvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṃ sakṣīraṃ śoṣajiddhṛtam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">aśvagandhāśṛtātkṣīrāddhṛtaṃ ca sasitāpayaḥ| ------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">------------------------------------------------| sādhāraṇāmiṣatulāṃ toyadroṇadvaye pacet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tenāṣṭabhāgaśeṣeṇa jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| sādhayetsarpiṣaḥ prasthaṃ vātapittāmayāpaham||26||</seg> <seg type="unit" n="27">māṃsasarpiridaṃ pītaṃ yuktaṃ māṃsarasena vā| kāsaśvāsasvarabhraṃśaśoṣahṛtpārśvaśūlajit||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">elājamodātriphalāsaurāṣṭrīvyoṣacitrakān| sārānariṣṭagāyatrīśālabījakasambhavān||28||</seg> <seg type="unit" n="29">bhallātakaṃ viḍaṅgaṃ ca pṛthagaṣṭapalonmitam| salile ṣoḍaśaguṇe ṣoḍaśāṃśasthitaṃ pacet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">punastena ghṛtaprasthaṃ siddhe cāsminpalāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipotrniṃśatsitāyā dviguṇaṃ madhu||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ghṛtātrnijātātrnipalaṃ tato līḍhaṃ khajāhatam| payonupānaṃ tatprāhṇe rasāyanamayantraṇam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">medhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ dīpanaṃ hanti cācirāt| mehagulmakṣayavyādhipāṇḍurogabhagandarān||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">ye ca sarpirguḍāḥ proktāḥ kṣate yojyāḥ kṣaye'pi te| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">------------------------------------------------| tvagelāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt||33||</seg> <seg type="unit" n="34">cūrṇitā bhakṣitāḥ kṣaudrasarpiṣā vā'valehitāḥ| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha svarasādacikitsitam| viśeṣātsvarasāde'sya nasyadhūmādi yojayet| ------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">------------------------------------------------| tatrāpi vātaje koṣṇaṃ pibedauttarabhaktikam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghrutam| sādhitaṃ kāsajitsvaryaṃ siddhamārtagalena vā||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">badarīpatrakalkaṃ vā ghṛtabhṛṣṭaṃ sasaindhavam| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tailaṃ vā- -----------------------------------------------| madhukadrākṣāpippalīkṛminutphalaiḥ||37||</seg> haṃsapādyāśca mūlena pakvaṃ nasto niṣecayet| ------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">------------------------------------------------| sukhodakānupānaṃ ca sasarpiṣkaṃ guḍaudanam||38||</seg> aśrnīyātpāyasaṃ caivaṃ snigdhaṃ svedaṃ niyojayet| ------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------| pittodbhave pibetsarpiḥ śṛtaśītapayonupaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kṣīrivṛkṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṃ samākṣikam| aśnīyācca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">balāvidārigandhābhyāṃ vidāryā madhukena ca| siddhaṃ salavaṇaṃ sarpirnasyaṃ svaryamanuttamam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ pippalī bṛhatī balā| sādhitaṃ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṃ nāvanaṃ param||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">lihyānmadhurakāṇāṃ ca cūrṇaṃ madhughṛtāplutam| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------| pibetkaṭūni mūtreṇa kaphaje rūkṣabhojanaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kaṭūphalāmalakavyoṣaṃ lihyāttailamadhuplutam| vyoṣakṣārāgnicavikābhārgīpathyāmadhūni vā||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yavairyavāgūṃ yamake kaṇādhātrīkṛtāṃ pibet| bhuktvā'dyātpippalīṃ śuṇṭhīṃ tīkṣṇaṃ vā vamanaṃ bhajet||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śarkarākṣaudramiśrāṇi śṛtāni madhuraiḥ saha| pibetpayāṃsi yasyoccairvadato'bhihataḥ svaraḥ||46||</seg> iti svarasādacikitsitam|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">athārocakacikitsitam| vicitramannamarucau hitairupahitaṃ hitam| bahirantarmṛjā cittanirvāṇaṃ hṛdyamauṣadham||47||</seg> <seg type="unit" n="48">dvau kālau dantapavanaṃ bhakṣayenmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayedāsyaṃ dhūmaṃ prāyogikaṃ pibet||48||</seg> <seg type="unit" n="49">tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sāmānyenārucau cikitsitānyuktvā viśeṣamāha------------------ vātādarocake tatra pibeccūrṇaṃ prasannayā| hareṇukṛṣṇākṛmijiddrākṣāsaindhavanāgarāt||50||</seg> elābhārgīyavakṣārahiṅguyuktāddhṛtena vā| chardayedvā vacāmbhobhiḥ------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">------------------------------------------------| ----------------pittācca guḍavāribhiḥ||51||</seg> lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇottamamākṣikam| ------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| kaphādvamennimbajalairdīpyakāragvadhodakam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">pānaṃ samadhvariṣṭāśca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibeccūrṇaṃ ca pūrvoktaṃ hareṇvādyuṣṇavāriṇā||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">elātvaṅnāgakusumatīkṣṇakṛṣṇāmahauṣadham| bhāgavṛddhaṃ kramāccūrṇaṃ nihanti samaśarkaram||54||</seg> prasekārucihṛtpārśvakāsaśvāsagalāmayān| ---------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| yavānītittiḍīkāmlavetasauṣadhadāḍimam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kṛtvā kolaṃ ca karṣāśaṃ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṃ cārdhakārṣikam||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pippalīnāṃ śataṃ caikaṃ dve śate maricasya ca| cūrṇametatparaṃ rucyaṃ hṛdyaṃ grāhi, hinasti ca||57||</seg> vibandhakāsahṛtpārśvaplīhārśograhaṇīgadān| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| tālīsapatraṃ maricaṃ nāgaraṃ pippalī śubhā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">yathottaraṃ bhāgavṛddhyā tvagele cārdhabhāgike| tadrucyaṃ dīpanaṃ cūrṇaṃ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram||59||</seg> <seg type="unit" n="60">kāsaśvāsārucicchardiplīhahṛtpārśvaśūlanut| pāṇḍujvarātisāraghnaṃ mūḍhavātānulomanam||60||</seg> ityarocakacikitsitam|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">arkāmṛtākṣārajale śarvarīmuṣitairyavaiḥ| praseke kalpitānsaktūn bhakṣyāṃścādyādvalī vamet||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kaṭutiktaistathā śūlyaṃ bhakṣyejjāṅgalaṃ palam| śuṣkāṃśca bhakṣyān sulaghūṃścaṇakādirasānupaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śleṣmaṇo'tiprasekena vāyuḥ śleṣmāṇamasyati| kaphaprasekaṃ taṃ vidvānsnigdhoṣṇaireva nirjayet||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">pīnase'pi kramamimaṃ vamathau ca prayojayet| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">viśeṣātpīnase'bhyaṅgān snehān svedāṃśca śīlayet||64||</seg> <seg type="unit" n="65">snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṃśca rasān snehopasaṃhitān||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">śiroṃsapārśvaśūleṣu yathādoṣavidhiṃ caret| audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṃskṛtāḥ||66||</seg> tatreṣṭāḥ sacatuḥsnehāḥ----------------------| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">----------------------------doṣasaṃsarga iṣyate| pralepo natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">balārāsnātilaistadvatsasarpirmadhukotpalaiḥ| punarnavākṛṣṇagandhābalāvīrāvidāribhiḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">nāvanaṃ dhūmapānāni snehāścauttarabhaktikāḥ| tailānyabhyaṅgayogīni bastikarma tathā param||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">śṛṅgādyairvā yathādoṣaṃ duṣṭameṣāṃ haredasṛk| pradehaḥ saghṛtaiḥ śreṣṭhaḥ padmakośīracandanaiḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">dūrvāmadhukamañjiṣṭhākesarairvā ghṛtāplutaiḥ| vaṭādisiddhatailena śatadhautena sarpiṣā||71||</seg> abhyaṅgaḥ payasā sekaḥ śastaśca madhukāmbunā| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate||72||</seg> tasyātisāragrahaṇīvihitaṃ hitamauṣadham| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| purīṣaṃ yatnato rakṣecchuṣyato rājayakṣmiṇaḥ||73||</seg> sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| māṃsamevāśnato yuktyā mārdvīkaṃ pibato'nu ca||74||</seg> <seg type="unit" n="75">avidhāritavegasya yakṣmā na labhate'ntaram| surāṃ samaṇḍāṃ mārdvīkamariṣṭānsīdhumādhavān||75||</seg> <seg type="unit" n="76">yathārhamanupānārthaṃ pibenmāṃsāni bhakṣayan| srotovibandhamokṣārtha balaujaḥpuṣṭaye ca tat||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">snehakṣīrāmbukoṣṭheṣu svabhyaktamavagāhayet| uttīrṇaṃ miśrakaiḥ snehairbhūyo'bhyaktaṃ sukhaiḥ karaiḥ||77||</seg> mṛdgīyātsukhamāsīnaṃ sukhaṃ codvartayetparam| ---------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">---------------------------------------------| jīvantīṃ śatavīryāṃ ca vikasāṃ sapunarnavām||78||</seg> <seg type="unit" n="79">aśvagandhāmapāmārgaṃ tarkārīṃ madhukaṃ balām| vidārīṃ sarṣapān kuṣṭhaṃ taṇḍulānatasīphalam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">māṣāṃstilāṃśca kiṇvaṃ ca sarvamekatra cūrṇayet| yavacūrṇaṃ triguṇitaṃ dadhnā yuktaṃ samākṣikam||80||</seg> etadudvartanaṃ kāryaṃ puṣṭivarṇabalapradam| ---------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">------------------------------------------------| gaurasarṣapakalkena snānīyauṣadhibhiśca saḥ||81||</seg> snāyādṛtusukhaistoyairjīvanīyopasādhitaiḥ| ------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">---------------------------------------------| gandhamālyādikāṃ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṃ bhajet||82||</seg></ab>
          <ab type="mula">suhṛdāṃ darśanaṃ gītavāditrotsavasaṃśrutiḥ| bastayaḥ kṣīrasarpīṣi madyamāṃsasuśīlatā|83| daivavyapāśrayaṃ tattadatharvoktaṃ ca pūjitam| 83 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne rājayakṣmādicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.4.6">
          <head>cardihṛdrogatṛṣṇācikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta-chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhuratreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) āmāśayotkleśabhavāḥ prāyaścchardyo hitaṃ tataḥ| laṅghanaṃ prāgṛte vāyorvamanaṃ tatra yojayet||1||</seg> balino bahudoṣasya vamataḥ pratataṃ bahu| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------------------| tato virekaṃ kramaśo hṛdyaṃ madyaiḥ phalāmbubhiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṃ gataṃ doṣaṃ nayatyadhaḥ| śamanaṃ cauṣadhaṃ rūkṣadurbalasya tadeva tu||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pariśuṣkaṃ priyaṃ sātmyamannaṃ laghu ca śasyate| upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śākāni lehā bhojyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">gandhāḥ_ sugandhayo gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhe śītāmbusecanam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">adhunā viśeṣeṇāha-------------------------- hanti mārutajāṃ chardiṃ sarpiḥ pītaṃ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṃ viśeṣeṇa sakāsahṛdayadravām||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vyoṣatrilavaṇāḍhyaṃ vā siddhaṃ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyena śṛtaṃ tulyāmbu vā payaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlo vaiṣkiro rasaḥ| snigdhaṃ ca bhojanaṃ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam||9||</seg> koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| pittajāyāṃ virekārthaṃ drākṣekṣusvarasaistrivṛt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sarpirvā tailvakaṃ yojyaṃ vṛddhaṃ ca śleṣmadhāmagam| ūrdhvameva haret pittaṃ svādutiktairviśuddhimān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pibenmanthaṃ yavāgūṃ vā lājaiḥ samadhuśarkarām| mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprabhavaṃ suśītaṃ salilaṃ pibet| mudgośīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṃsthitaṃ niśām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">drākṣārasaṃ rasaṃ vekṣorguḍūcyambu payo'pi vā| jambvāmrapallavośīravaṭaśuṅgāvarohajaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śīto vā viniyacchati| chardiṃ jvaramatīsāraṃ mūrcchāṃ tṛṣṇāṃ ca durjayām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dhātrīrasena vā śītaṃ pibenmudgadalāmbu vā| kolamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam||16||</seg> lihyātkṣaudreṇa pathyāṃ vā drākṣāṃ vā badarāṇi vā| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| kaphajāyāṃ vamennimbakṛṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">yuktena koṣṇatoyena, durbalaṃ copavāsayet| āragvadhādiniryūhaṃ śītaṃ kṣaudrayutaṃ pibet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">manthān yavairvā bahuśaścchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṃ hṛdyaṃ ca rāgāḥ sārjakabhūstṛṇāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">līḍhaṃ manaḥśilākṛṣṇāmaricaṃ bījapūrakāt| svarasena kapitthasya sakṣaudreṇa vamiṃ jayet||20||</seg> <seg type="unit" n="21">khādetkapitthaṃ savyoṣaṃ, madhunā vā durālabhām| lihyānmaricacocailāgośakṛdrasamākṣikam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">anūkūlopacāreṇa yāti dviṣṭārthajā śamam| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| kṛmijā kṛmihṛdrogagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ||22||</seg> yathāsvaṃ pariśeṣāśca, tatkṛtāśca tathā''mayāḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">chardiprasaṅgena hi mātariśvā dhātukṣayātkopamupaityavaśyam| kuryādato'smin vamanātiyoga- proktaṃ vidhiṃ stambhanabṛṃhaṇīyam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sarpirguḍā māṃsarasā ghṛtāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| payāṃsi pathyopahitāni lehāśchardiṃ prasaktāṃ praśamaṃ nayanti||24||</seg> iti chardicikitsitam|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">chardicikitsitādanantaraṃ hṛdrogasādhanamucyate, hṛdrogaśabdaśravaṇasambandhāt| atha hṛdrogacikitsitam| ---------------------------------------------| hṛdroge vātaje tailaṃ mastusauvīratakravat||25||</seg> pibetsukhoṣṇaṃ sabiḍaṃ gulmānāhārtijicca tat| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| tailaṃ ca lavaṇaiḥ siddhaṃ samūtrāmlaṃ tathāguṇam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">bilvaṃ rāsnāṃ yavān kolaṃ devadāruṃ punarnavām| kulatthān pañcamūlaṃ ca paktvā tasminpacejjale||27||</seg> tailaṃ tannāvane pāne bastau ca viniyojayet| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ||28||</seg> pathyayā ca śṛtaṃ pārśvahṛdrujāgulmajidghṛtam| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| sauvarcalasya dvipale pathyāpañcāśadanvite||29||</seg> ghṛtasya sādhitaḥ prastho hṛdrogaśvāsagulmajit| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| dāḍimaṃ kṛṣṇalavaṇaṃ śuṇṭhī hiṅgvamlavetasam||30||</seg> apatantrakahṛdrogaśvāsaghnaṃ cūrṇamuttamam| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ||31||</seg> pītāḥ kalkīkṛtāḥ kṣāraghṛtāmlalavaṇairyutāḥ| vikartikāśūlaharāḥ---------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------kvāthaḥ koṣṇaśca tadguṇaḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kṛtaḥ| sapūtidārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="1">(yavakṣāro yavānī ca pibeduṣṇena vāriṇā| etena vātajaṃ śūlaṃ gulmaṃ caiva cirotthitam||1||</seg> bhidyate saptarātreṇa pavanena yathā ghanaḥ| )||1.5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pañcakolaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṃ bhṛṣṭaṃ yamake lavaṇānvitam||34||</seg> hṛtpārśvayoniśūleṣu khādedgulmodareṣu ca| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| snigdhāśceha hitāḥ svedāḥ saṃskṛtāni ghṛtāni ca||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">laghunā pañcamūlena śuṇṭhyā vā sādhitaṃ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṃ vā dhānyāmlaṃ vā pibettṛṣi||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">sāyāmastambhaśūlāme hṛdi mārutadūṣite| kriyaiṣā----------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| ------------sadravāyāmapramohe tu hitā rasāḥ||37||</seg> snehāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| balātailaṃ sahṛdrogaḥ pibedvā sukumārakam||38||</seg> yaṣṭyāhvaśatapākaṃ vā mahāsnehaṃ tathottamam| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tadeva cāha--------------------------------- ---------------------------------------------| rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">bhārṅgīsthirāvacāvyoṣairmahāsnehaṃ vipācayet| dadhipādaṃ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣevitaḥ||40||</seg> tarpaṇo bṛṃhaṇo balyo vātahṛdroganāśanaḥ| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| dīpte'gnau sadravāyāme hṛdroge vātike hitam||41||</seg> kṣīraṃ dadhiguḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| etānyeva ca varjyāni hṛdrogeṣu caturṣvapi||42||</seg> śeṣeṣu, stambhajāḍyāmasaṃyukte'pi ca vātike| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| kaphānubandhe tasmiṃstu rūkṣoṣṇāmācaretkriyām||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">paitte drākṣekṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ| yukto vireko hṛdyaḥ syātkramaḥ śuddhe ca pittahā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">kṣatapittajvaroktaṃ ca bāhyāntaḥ parimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṃ ca pibetsasitamambhasā||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śreyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakotpalaiḥ| balākharjūrakākolīmedāyugmaiśca sādhitam||46||</seg> sakṣīraṃ māhiṣaṃ sarpiḥ pittahṛdroganāśanam| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------| prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaserukāḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṃ vipacedghṛtam| śītaṃ samadhu tacceṣṭaṃ svāduvargakṛtaṃ ca yat||48||</seg> bastiṃ ca dadyātsakṣaudraṃ tailaṃ madhukasādhitam| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| kaphodbhave vametsvinnaḥ picumandavacāmbhasā||49||</seg> kulatthadhanvottharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ| ---------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| pibeccūrṇaṃ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sailāyavānakakaṇāyavakṣārātsukhāmbunā| phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt| kvāthaṃ tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">kvāthe rohitakāśvatthakhadirodumbarārjune| sapalāśavaṭe vyoṣatrivṛccūrṇānvite kṛtaḥ||53||</seg> sukhodakānupānaśca lehaḥ kaphavikārahā| ---------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">---------------------------------------------| śleṣmagulmoditājyāni kṣārāṃśca vividhān pibet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">prayojayecchilāhvaṃ vā brāhmaṃ vā'tra rasāyanam| tathā''malakalehaṃ vā prāśaṃ vā'gastyanirmitam||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">syācchūlaṃ yasya bhukte'ti, jīryatyalpaṃ, jarāṃ gate| śāmyetsa kuṣṭhakṛmijillavaṇadvayatilvakaiḥ||56||</seg> sadevadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibet| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">---------------------------------------------| yasya jīrṇe'dhikaṃ snehaiḥ sa virecyaḥ, phalaiḥpunaḥ||57||</seg> jīryatyanne, tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūle sadā'dhike| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| prāyo'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye gataḥ||58||</seg> tasyānulomanaṃ kāryaṃ śuddhilaṅghanapācanaiḥ| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| kṛmighnamauṣadhaṃ sarvaṃ kṛmije hṛdayāmaye||59||</seg> iti hṛdrogacikitsitam|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">atha tṛṣṇācikitsitam| tṛṣṇāsu vātapittaghno vidhiḥ prāyeṇa śasyate| sarvāsu śīto bāhyāntastathā śamanaśodhanaḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">divyāmbu śītaṃ sakṣaudraṃ tadvadbhomaṃ ca tadguṇam| nirvāpitaṃ taptaloṣṭakapālasikatādibhiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">saśarkaraṃ vā kvathitaṃ pañcamūlena vā jalam| darbhaphūrveṇa manthaśca praśasto lājasaktubhiḥ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvatkodravaiśca cirantanaiḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">śītena śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhena bhojanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu||64||</seg> <seg type="unit" n="65">rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghṛtabharjitaiḥ| mudgādīnāṃ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">nasyaṃ kṣīraghṛtaṃ siddhaṃ śītairikṣostathā rasaḥ| nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānoditā hitāḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">dāhajvaroktā lepādyā nirīhatvaṃ manoratiḥ| mahāsariddhradādīnāṃ darśanarumaraṇāni ca||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">iti tṛṣṇāsu sāmānyena cikitsitamuktam| viśeṣeṇāha------------ tṛṣṇāyāṃ pavanotthāyāṃ saguḍaṃ dadhi śasyate| rasāśca bṛṃhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">pittājāyāṃ sitāyuktaḥ pakvodumbarajo rasaḥ| tatkvātho vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā||69||</seg> <seg type="unit" n="70">tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivṛkṣaiśca kalpitān||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bījapūrakamṛdvīkāvaṭavetasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṃ yaṣṭyāhvaṃ ca jale śṛtam||71||</seg> jvaroditaṃ vā drākṣādi pañcasārāmbu vā pibet| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| kaphodbhavāyāṃ vamanaṃ nimbaprasavavāriṇā||72||</seg> <seg type="unit" n="73">bilvāḍhakīpañcakoladarbhapañcakasādhitam| jalaṃ pibedrajanyā vā siddhaṃ sakṣaudraśarkaram||73||</seg> <seg type="unit" n="74">mudgayūṣaṃ ca savyoṣapaṭolīnimbapallavam| yavānnaṃ tīkṣṇakavalanasyalehāṃśca śīlayet||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">sarvairāmācca taddhantrī kriyeṣṭā vamanaṃ tathā| tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmloṣṇāmbumastubhiḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula">annātyayānmaṇḍamuṣṇaṃ himaṃ manthaṃ ca kālavit| ---------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">---------------------------------------------| tṛṣi śramānmāṃsarasaṃ manthaṃ vā sasitaṃ pibet||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">ātapātsasitaṃ manthaṃ yavakolajasaktubhiḥ| sarvāṇyaṅgāni limpecca tilapiṇyākakāñjikaiḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula">śītasnānācca madyāmbu pibettṛṇmān guḍāmbu vā| ---------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">---------------------------------------------| madyādardhajalaṃ madyaṃ snāto'mlalavaṇairyutam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṃ jalam| ---------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">---------------------------------------------| snehāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṃ pipāsitaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula">pibetsnigdhānnatṛṣito himaspardhi guḍodakam| ---------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------------------------------------------| gurvādyannena tṛṣitaḥ pītvoṣṇāmbu tadullikhet||80||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣayajāyāṃ kṣayahitaṃ sarvaṃ bṛṃhaṇamauṣadham| ---------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">---------------------------------------------| kṛśadurbalarūkṣāṇāṃ kṣīraṃ chāgo raso'thavā||81||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣīraṃ ca sordhvavātāyāṃ kṣayakāsaharaiḥ śṛtam| ---------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">---------------------------------------------| rogopasargājjātāyāṃ dhānyāmbu sasitāmadhu||82||</seg> pāne praśastaṃ sarvā ca kriyā rogādyapekṣayā| ---------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| tṛṣyan pūrvāmayakṣīṇo na labheta jalaṃ yadi|83| maraṇaṃ dīrgharogaṃ vā prāpnuyāttvaritaṃ tataḥ| sātmyānnapānabhaiṣajyaistṛṣṇāṃ tasya jayetpurā|84| tasyāṃ jitāyāmanyo'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum| 84 1/2| iti tṛṣṇārogacikitsitam| iti śrivaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭaṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne chardihṛdrogatṛṣṇācikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.4.7">
          <head>madātyayādicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">āthāto madātyayādicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) yaṃ doṣamadhikaṃ paśyettasyādau pratikārayet| kaphasthānānupūrvyā ca tulyadoṣe madātyaye||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittamārutaparyantaḥ prāyeṇa hi madātyayaḥ| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">--------------------------------------------| hīnamithyātipītena yo vyādhirupajāyate||2||</seg> samapītena tenaiva sa madyenopaśāmyati| --------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| madyasya viṣasādṛśyāt------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------| --------------viṣaṃ tūtkarṣavṛttibhiḥ||3||</seg> tīkṣṇādibhirguṇairyogādviṣāntaramapekṣate| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------| tīkṣṇoṣṇenātimātreṇa pītenāmlavidāhinā||4||</seg> <seg type="unit" n="5">madyenānnarasakledo vidagdhaḥ kṣāratāṃ gataḥ| yān kuryānmadatṛṇmohajvarāntardāhavibhramān||5||</seg> <seg type="unit" n="6">madyotkliṣṭena doṣeṇa ruddhaḥ srotaḥsu mārutaḥ| sutīvrā vedanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu||6||</seg> <seg type="unit" n="7">jīrṇāmamadyadoṣasya prakāṅkṣālāghave sati| yaugikaṃ vidhivadyuktaṃ madyameva nihanti tān||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kṣāro hi yāti mādhuryaṃ śīghramamlopasaṃhitaḥ| madyamamleṣu ca śreṣṭhaṃ doṣaviṣyandanādalam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tīkṣṇoṣṇādyaiḥ purā proktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ| sātmyatvācca tadevāsya dhātusāmyakaraṃ param||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">saptāhamaṣṭarātraṃ vā kuryātpānātyayauṣadham| jīryatyetāvatā pānaṃ kālena vipathāśritam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">paraṃ tato'nubadhnāti yo rogastasya bheṣajam| yathāyathaṃ prayuñjīta kṛtapānātyayauṣadhaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tatra vātolbaṇe madyaṃ dadhātipiṣṭakṛtaṃ yutam| bījapūrakavrukṣāmlakoladāḍimadīpyakaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">yavānīhapuṣājājīvyoṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śulyirmāṃsairharitakaiḥ snehavadbhiśca sakubhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">uṣṇasnigdhāmlalavaṇā medyamāṃsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapeśībhiḥ saṃskṛtā rāgaṣāḍavāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">godhūmamāṣavikṛtirmṛduścitrā mukhapriyā| ārdrikārdrakakulmāṣasuktamāṃsādigarbhiṇī||15||</seg> <seg type="unit" n="16">surabhirlavaṇā śītā nirgadā vā'cchhavāruṇī| saraso dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlātkanīyasaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śuṇṭhīdhānyāttathā mustusuktāmbhocchhāmlakāñjikam abhyaṅgodvartanasnānamuṣṇaṃ prāvaraṇaṃ ghanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ghanaścāgurujo dhūpaḥ paṅkaścāgurukuṅkumaḥ| kucoruśroṇiśālinyo yauvanoṣṇāṅgayaṣṭayaḥ||18||</seg> harṣeṇāliṅgane yuktāḥ priyāḥ saṃvāhaneṣu ca| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| pittolbaṇe bahujalaṃ śārkaraṃ madhu vā yutam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ| suśītaṃ sasitāsaktu yojyaṃ tādṛk ca pānakam||20||</seg> svāduvargakaṣāyairvā yuktaṃ madyaṃ samākṣikam| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ||21||</seg> satīnamudgāmalakapaṭolīdāḍimai rasaiḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| kaphapittaṃ samuktliṣṭamullikhettṛḍvidāhavān||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pītvā'mbu śītaṃ madyaṃ vā bhūrīkṣurasasaṃyutam| drākṣārasaṃ vā saṃsargī tarpaṇādiḥ paraṃ hitaḥ||23||</seg> tathā'gnirdīpyate tasya doṣaśeṣānnapācanaḥ| ---------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------| kāse saraktaniṣṭhīve pārśvastanarujāsu ca||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tṛṣṇāyāṃ savidāhāyāṃ sotkleśe hṛdayorasi| guḍūcībhadramustānāṃ paṭolasyāthava rasam||25||</seg> saśṛṅgaberaṃ yuñjīta tittiripratibhojanam| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| tṛṣyate cāti balavadvātapitte samuddhate||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dadyād drākṣārasaṃ pānaṃ śītaṃ doṣānulomanam| jīrṇe'dyānmadhurāmlena chāgamāṃsarasena ca||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tṛṣyalpaśaḥ pibenmadyaṃ madaṃ rakṣan bahūdakam| mustadāḍimalājāmbu jalaṃ vā parṇinīśṛtam||28||</seg> pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādeva vā himam| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| madyātipānādabdhātau kṣīṇe tejasi coddhate||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yaḥ śuṣkagalatālovṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate| pāyayetkāmato'mbhastaṃ niśīthapavanāhatam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">koladāḍimavṛkṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlako mukhālepaḥ sadyastṛṣṇaṃ niyacchati||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tvacaṃ prāptaśca pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ| dāhaṃ prakurute ghoraṃ tatrātiśiśiro vidhiḥ||32||</seg> aśāmyati rasaistṛpte rohiṇīṃ vyadhayecchirām| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| ullekhanopavāsābhyāṃ jayecchleṣmolbaṇaṃ pibet||33||</seg> śītaṃ śuṇṭhīsthirodīcyaduḥsparśānyatamodakam| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| nirāmaṃ kṣudhitaṃ kāle pāyayedvahumākṣikam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">śārkaraṃ madhu vā jīrṇamariṣṭaṃ sīdhumeva vā| rūkṣatarpaṇasaṃyuktaṃ yavānīnāgarānvitam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">yūṣeṇa yavagodhūmaṃ tanunā'lpena bhojayet| uṣṇāmlakaṭutiktena kaulatthenālpasarpiṣā||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śuṣkamūlakajaiścchāgai rasairvā dhanvacāriṇām| sāmlavetasavṛkṣāmlapaṭolīvyoṣadāḍimaiḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapeśikam| bījapūrarasādyamlabhṛṣṭanīrasarvatitam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">karīrakaramardādi rociṣṇu bahuśālanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṃ vikalpitanimardakam||39||</seg> yathāgni bhakṣayan māṃsaṃ mādhavaṃ nigadaṃ pibet| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| sitāsauvarcalājājītittiḍīkāmlavetasam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tvagelāmaricārdhāṃśamaṣṭāṅgalavaṇaṃ hitam| srotoviśuddhyagnikaraṃ kaphaprāye madātyaye||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">rūkṣoṣṇodvartanoddharṣasnānabhojanalaṅghanaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇena ca||42||</seg> madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṃ samupaśāmyati| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| yadidaṃ karma nirdiṣṭaṃ pṛthagdoṣabalaṃ prati||43||</seg> sannipāte daśavidhe tacchheṣe'pi vikalpayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| tvaṅnāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">paruṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ| sakapittharasaṃ hṛdyaṃ pānakaṃ śaśibovitam||45||</seg> madātyayeṣu sarveṣu peyaṃ rucyagnidīpanam| ---------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| nāvikṣobhya mano madyaṃ śarīramavihanya vā||46||</seg> kuryānmadātyayaṃ tasmādiṣyata harṣaṇī kriyā| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------| saṃśuddhiśamanādyeṣu madadoṣaḥ kṛteṣvapi||47||</seg> <seg type="unit" n="48">na cecchāmyetkaphe kṣīṇe jāte daurvalyalāghave| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca||48||</seg> grīṣmopataptasya taroryathā varṣaṃ tathā payaḥ| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">madyakṣīṇasya hi kṣīṇaṃ kṣīramāśveva puṣyati||49||</seg> ojastulyaṃ guṇaiḥ sarvairviparītaṃ ca madyataḥ|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------| payasā vihate roge bale jāte nivartayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kṣīraprayogaṃ, madyaṃ ca krameṇālpālpamācaret| na vikṣayadhvaṃsakotthaiḥ spṛśetopadravairyathā||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">tayostu syāddhṛ kṣīraṃ bastayo bṛṃhaṇāḥ śivāḥ| abhyaṅgodvartanasnānānyannapānaṃ ca vātajit||52||</seg> <seg type="unit" n="53">yuktamadyasya madyottho na vyādhirupājāyate| ato'sya vakṣyate yogo yaḥ sukhāyaiva kevalam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">āśvinaṃ yā mahattejo balaṃ sārasvataṃ ca yā| dadhātyaindraṃ ca yā vīryaṃ prabhāvaṃ vaiṣṇavaṃ ca yā||54||</seg> <seg type="unit" n="55">astraṃ makaraketoryā puruṣārtho balasya yā| sautrāmaṇyāṃ dvijamukhe yā hutāśe ca hūyate||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yā sarvauṣadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahodadheḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmṛtaiḥ saha||56||</seg> <seg type="unit" n="57">madhumādhavamaireyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśaktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā||57||</seg> <seg type="unit" n="58">yāmāsvādya vilāsinyo yathārthaṃ nāma bibhrati| kulāṅganā'pi yāṃ pītvā nayatyuddhatamānasā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi ceto munerapi| taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">ekaṃ prasādya kurute yā dvayorapi nirvṛtim| yathākāmaṃ bhaṭāvāptiparihṛṣṭāpsarogaṇe||60||</seg> <seg type="unit" n="61">tṛṇavatpuruṣā yuddhe yāmāsvādya tyajantyasūn| yāṃ śīlayitvā'pi ciraṃ bahudhā bahuvigrahām||61||</seg> <seg type="unit" n="62">nityaṃ harṣātivegena tatpūrvamiva sevate| śokodvegāratibhayairyāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate||62||</seg> <seg type="unit" n="63">goṣṭhīmahotsavodyānaṃ na yasyāḥ śobhate vinā| smṛtvā smṛtvā ca bahuśo viyuktaḥ śocate yayā||63||</seg> <seg type="unit" n="64">aprasannā'pi yā prītyai prasannā svarga eva yā| apīndraṃ manyate duḥsthaṃ hṛdayasthitayā yayā||64||</seg> <seg type="unit" n="65">anirdeśyasukhāsvādā svayaṃvedyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu priyāmanukaroti yā||65||</seg> <seg type="unit" n="66">priyā'tipriyatāṃ yāti yatpriyasya viśeṣataḥ| yā prītiryā ratirvā vāgyā puṣṭiriti ca stutā||66||</seg> <seg type="unit" n="67">devadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravṛttau satyāṃ tu tāṃ surāṃ vidhinā pibet||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">sambhavanti na te rogā medonilakaphodbhavāḥ| vidhiyuktādṛte madyādye na sidhyanti dāruṇāḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">asti dehasya sā'vasthā yasyāṃ pānaṃ nirvāyate| anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasaṃskṛtāt||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">ānūpaṃ jāṅgalaṃ māṃsaṃ vidhinā'pyupakalpitam| madyaṃ sahāyamaprāpya samyak pariṇametkatham||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">sutīvramārutavyādhighātino laśunasya ca| madyamāṃsaviyuktasya prayoge syātkiyān guṇaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">nigūḍhaśalyāharaṇe śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyo viṣahate sukhaṃ vaidyavikatthanām||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">analottejanaṃ rucyaṃ śokaśramavinodakam| na cātaḥ paramastyanyadārogyabalapuṣṭikṛt||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">rakṣatā jīvitaṃ tasmātpeyamātmabatā sadā| āśritopāśritahitaṃ paramaṃ dharmasādhanam||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">srātaḥ praṇamya suravipragurūn yathāsvaṃ vṛttiṃ vidhāya ca samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣīktā- māhāramaṇḍapasamīpagatāṃ śrayeta||75||</seg> <seg type="unit" n="76">svāstrūte'tha śayane kamanīye mitrabhṛtyaramaṇīsamavetaḥ| svaṃ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghai ruddhataṃ niśamayannatilokam||76||</seg> <seg type="unit" n="77">vilāsinīnāṃ ca vilāsaśobhi gītaṃ sanṛtyaṃ kalatūryaghoṣaiḥ| kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kṛtānunādam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">maṇikanakasamutthairāvaneyairvicitraiḥ sajalavividhalekhakṣo-mavastrāvṛtāṅgaiḥ| api munijanacittakṣobhasampādinībhi- ścakitahariṇalolaprekṣaṇībhiḥ priyābhiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">stananitambakṛtādatigauravā- dalasamākulamīśvarasambhramāt| iti gataṃ dadhatībhirasaṃsthitaṃ taruṇacittavilobhanakārmaṇam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ| sañcāryamāṇaṃ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tālavṛntanalinīdalānilaiḥ śītalīkṛtamatība śītalaiḥ| darśane'pi vidadhadvaśānugaṃ svāditaṃ kimuta cittajanmanaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">cūtarasendumṛgaiḥ kṛtavāsaṃ mallikayojjvalayā ca sanātham| sphāṭikaśuktigataṃ sataraṅgaṃ kāntamanaṅgamivodvahadaṅgam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tālīsādyaṃ cūrṇamelādikaṃ vā hṛdyaṃ prāśya prāgvayaḥsthāpanaṃ vā| tatprārthibhyo bhūmibhāge sumṛṣṭe toyonmiśraṃ dāpayitvā tataśca||83||</seg> <seg type="unit" n="84">ghṛtimān smṛtimānnityamanūnādhikamācaran| ucitenopacāreṇa sarvamevopapādayan||84||</seg> <seg type="unit" n="85">jitavikasitāsitasaro janayanasaṅkrāntivardhitaśrīkam| kānṭamukhamiva saurabha- hṛtamadhupagaṇaṃ pibenmadyam||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">pītvaivaṃ caṣakadvayaṃ parijanaṃ sanmānya sarvaṃ tato gatvā''hārabhuvaṃ puraḥ subhiṣajo bhuñjīta bhūyo'tra ca| māṃsāpūpaghṛtārdrakādiharitairyuktaṃ sasauvarcalai- rdvistrirvā niśi cālpameva vanitāsaṃvalganārthaṃ pibet||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">rahasi dayitāmaṅke kṛtvā bhujāntarapīḍanā- tpulakitatanuṃ jātasvedāṃ sakampapayodharām| yadi sarabhasaṃ śīdhorvāraṃ na pāyayate kṛtī kimanubhavati kleśapRyaṃ tato gṛhatantratām||87||</seg> <seg type="unit" n="88">varatanuvakrasaṅgatisugandhitaraṃ sarakaṃ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśrameṇa ca madaḥ pibato'lpamapi kṣayamata ojasaḥ pariharan sa śayīta param||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">itthaṃ yuktyā pibanmadyaṃ na trivargādvihīyate| asārasaṃsārasukhaṃ paramaṃ cādhigacchati||89||</seg> eśvaryasyopabhogo'yaṃ spṛhaṇīyaḥ surairapi| ---------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">---------------------------------------------| anyathā hi vipatsu syātpaścāttāpendhanaṃ dhanam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">upabhogena rahito bhogāvāniti nindyate| nirmito'tikadaryo'yaṃ vidhinā nidhipālakaḥ||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tasmāhyavasthayā pānaṃ pānasya satataṃ hitam| jitvā viṣayalubdhānāmindriyāṇāṃ svatantratām||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">vidhirvasumatāmeṣa bhaviṣyadvasavastu ye| yathopapatti tairmadyaṃ pātavyaṃ mātrayā hitam||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yāvad dṛṣṭerna sambhrāntiryāvanna kṣobhate manaḥ| tāvadeva virantavyaṃ madyādātmavatā sadā||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">abhyaṅgodvartanasnānavāsadhūpānulepanaiḥ| snigdhoṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṃ vātottaraḥ pibet||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śītopacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittiko bhavitaścānnaiḥ pibanmadyaṃ na sīdati||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">upacārairaśiśirairyavagodhūmabhuk pibet| ṣlaiṣmiko dhanvajairmāṃsairmadyaṃ māricikaiḥ saha||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">tatra vāte hitaṃ madyaṃ prāyaḥ paiṣṭikagauḍikam| pitte sāmbhomadhu, kāphe mārdvīkāriṣṭamadhavam||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">prāk pibecchlaiṣmiko madyaṃ, bhuktasyopari paittikaḥ| vātikastu pibenmadhye, samadoṣo yathecchayā||19||</seg> <seg type="unit" n="2">iti madātyayacikitsitam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">atha madamūrcchāyacikitsitam| madeṣu vātapittaghnaṃ prāyo mūrcchāsu ceṣyate| sarvatrāpi viśeṣeṇa pittamevopalakṣayet||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">śītāḥ pradehā maṇayaḥ sekā vyajanamārutāḥ| sitā drākṣekṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ||101||</seg> <seg type="unit" n="102">siddhaṃ madhuravargeṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayo raktā yavāḥ sarpiśca jīvanam||102||</seg> <seg type="unit" n="103">kalyāṇakaṃ mahātiktaṃ ṣaṭpalaṃ payasā'gnikaḥ| pippalyo vā śilāhvaṃ vā rasāyanavidhānataḥ||103||</seg> triphalā vā prayoktavyā saṛtakṣaudraśarkarā| ---------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">---------------------------------------------| prasaktavegeṣu hitaṃ mukhanāsāvarodhanam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">pibedvā mānuṣīkṣīraṃ tena dadyācca nāvanam| mṛṇālabisakṛṣṇā vā lihyātkhaudreṇa sābhayāḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">durālabhāṃ vā mustaṃ vā śītena salilena vā| pibenmaricakolāsthimajjośīrāhikesaram||106||</seg> dhātrīphalarase siddhaṃ pathyākvāthena vā ghṛtam| ---------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">---------------------------------------------| kuryātkriyāṃ yathoktāṃ ca yathādoṣabalodayam||107||</seg></ab>
          <ab type="mula">pañcakarmāṇi ceṣṭāni secanaṃ śoṇitasya ca| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| sattvasyālambanaṃ jñānamagṛddhirviṣayeṣu ca||108||</seg></ab>
          <ab type="mula">madeṣvatipravṛddheṣu mūrcchāyeṣu ca yojayet| tīkṣṇaṃ sannyāsavihitaṃ-------------------------|109|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">---------------------------------------------| ----------------viṣaghnaṃ viṣajeṣu ca||109||</seg> <seg type="unit" n="3">iti madamūrcchāyacikitsitam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">atha sannyāsacikitsitam| āśu prayojyaṃ sannyāse sutīkṣṇaṃ nasyamañjanam| dhūmaḥ pradhamanaṃ todaḥ sūcībhiśca nakhāntare||110||</seg> <seg type="unit" n="111">keśānāṃ luñcanaṃ dāho daṃśo daśanavṛścikaiḥ| kaṭvamlagālanaṃ vakre kapikacchvavagharṣaṇam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">utthito labdhasaṃjñaśca laśunasvarasaṃ pibet| khādetsavyoṣalavaṇaṃ bījapūrakakesaram||112||</seg> laghvannaprati tīkṣṇoṣṇamadyātsrotoviśuddhaye| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="mula">vismāpanaiḥ saṃsmaraṇaiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ|113| paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ| sraṃsanollekhanairdhūmaiḥ śoṇitasyāvasecanaiḥ|114| upācarettaṃ pratatamanubandhabhayātpunaḥ| tasya saṃrakṣitavyaṃ ca manaḥ pralayahetutaḥ|115| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaīhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne madātyayādicikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.4.8">
          <head>arśaścikitsitādhyayaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athato'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) kāle sādhāraṇe vyābhre nātidurbalamarśasam| viśuddhakoṣṭhaṃ laghvalpamanulomanamāśitam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śuci kṛtasvastyayanaṃ muktaviṇmūtramavyatham| śayane phalake vā'nyanarotsaṅge vyapāśritam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pūrveṇa kāyenottānaṃ pratyādityagudaṃ samam| samunnatakaṭīdeśamatha yantraṇavāsasā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sakthnoḥ śirodharāyāṃ ca parikṣiptamṛju sthitam| ālambitaṃ paricaraiḥ sarpiṣā'bhyaktapāyave||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tato'smai sarpiṣā'yaktaṃ nidaghyādṛju yantrakam| śanairanusukhaṃ pāyau, tato dṛṣṭvā pravāhaṇāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">yantre praviṣṭaṃ durnāma plotaguṇṭhitayā'nu ca| śalākayotpīḍya bhiṣak yathoktavidhinā dahet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kṣāreṇaivārdramitaratkṣāreṇa jvalanena vā| mahadvā valinaśchattvā vītayantramathāturam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">svabhyaktapāyujaghanamavagāhe nidhāpayet| nirvātamandirasthasya tato'syācāramadiśet||8||</seg> ekaikamiti saptāhātsaptāhātsamupācaret| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| prāgdakṣiṇaṃ tato vāmamarśaḥ pṛṣṭāgrajaṃ tataḥ||9||</seg> bahvarśasaḥ---------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------sudagdhasya syādvāyoranulomatā| ruciranne'gnipaṭutā svāsthyaṃ varṇabalodayaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bastiśūle tvadho nābherlepayechlakṣṇakalkitaiḥ| varṣābhūkuṣṭhasurabhimiśilohāmarāhvayaiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śakṛnmūtrapratīghāte pariṣekāvagāhayoḥ| varaṇālambuṣairaṇḍagokaṇṭakapunarnavaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">suṣavīsurabhībhyāṃ ca kvāthamuṣṇaṃ prayojayet| sasnehamathavā kṣīraṃ tailaṃ vā vātanāśanam||13||</seg> yuñjītānnaṃ śakṛdbhedi snehān vātaghnadīpanān| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| athāprayojyadāhasya nirgatān kaphavātajān||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sastambhakaṇḍūrukśophānabhyajya gudakīlakān| bilvamūlāgnikakṣārakuṣṭhaiḥ siddhena secayet||15||</seg> <seg type="unit" n="1">tailenāhibiḍāloṣtravarāhavasayā'thavā| |kāsīsaṃ saindhavaṃ rāsnā śuṇṭhī kuṣṭhaṃ ca lāṅgalī| śilābhrakāśvamāraṃ ca jantuhṛddanticitrakau||1||</seg> <seg type="unit" n="2">haritālaṃ tathā svarṇakṣīrī taiśca pacetsamaiḥ| tailaṃ sudhārkapayasī gavāṃ mūtre caturguṇe||2||</seg> <seg type="unit" n="3">etadabhyaṅgato'rśāṃsi kṣāravatpātayeddrutam| kṣārakarmakaraṃ hyetanna ca dūṣayate valim||3||</seg> <seg type="unit" n="16">] svedayedanu piṇḍena dravasvedena vā punaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">saktūnāṃ piṇḍikābhirvā snigdhānāṃ tailasarpiṣā| rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍairvā kārṣṇyagandhikaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">arkamūlaṃ śamīpatraṃ nṛkeśāḥ sarpakañcukam| mārjāracarma sarpiśca dhūpanaṃ hitamarśasām||18||</seg> tathā'śvagandhā surasā bṛhatī pippalī ghṛtam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| dhānyāmlapiṣṭairjīmūtabījaistajjālakaṃ mṛdu||19||</seg> lepitaṃ chāyayā śuṣkaṃ vartirgudajaśātanī| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------| sajālamūlajīmūtalehe vā kṣārasaṃyute||20||</seg> guñjāsūraṇakūṣmāṇḍabījairvartistathāguṇā| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">snukkṣīrārdraniśālepastathā, gomūtrakalkitaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kṛkavākuśakṛtkṛṣṇāniśāguñjāphalaistathā| snukkṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthāhalinīvāraṇāsthibhiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kulīraśṛṅgivijayākuṣṭhāruṣkaratutthakaiḥ| śigrumūlakajairbījaiḥ patrairaśvaghnanimbajaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pīlumūlena bilvena hiṅgunā ca samanvitaiḥ| kuṣṭhaṃ śirīṣabījāni pippalyaḥ saindhavaṃ guḍaḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">arkakṣīraṃ sudhākṣīraṃ triphalā ca pralepanam| ārkaṃ payaḥ sudhākāṇḍam kaṭukālābupallavāḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">karañjo bastamūtraṃ ca lepanaṃ śreṣṭhamarśasām| ānuvāsanikairlepaḥ pippalyādyaiśca pūjitaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">ebhirevauṣadhaiḥ kuryāttailānyabhyañjanāya ca| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| dhūpanālepanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkarāḥ||27||</seg> sañcitaṃ duṣṭarudhiraṃ, tataḥ sampadyate sukhī| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| avartamānamucchūnakaṭhinebhyo haredasṛk||28||</seg> arśobhyo jalajāśastrasūcīkūrcaiḥ punaḥ punaḥ| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| śīṣṇasnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati||29||</seg> rakte duṣṭe bhiṣak tasmādraktamevāvasecayet| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| yo jāto gorasaḥ kṣīrādvahnicūrṇāvacūrṇitāt||30||</seg> pibaṃstameva tenaiva bhuñjāno gudajān jayet| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">kovidārasya mūlānāṃ mathitena rajaḥ piban||31||</seg> aśvan jīrṇe ca pathyāni mucyate hatanāmabhiḥ|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| gudaśvayathuśūlārtho mandāgnirgaulmikān pibet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hiṅgvādīnanutakraṃ vā khādeṅguḍaharītakīm| takreṇa vā pibetpathyāvellāgnikuṭajatvacaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">kaliṅgamagadhājyotiḥsūraṇān vāṃ'śavardhitān| koṣṇāmbunā vā tripaṭuvyoṣahiṅgvamlavetasam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yuktaṃ bilvakapitthābhyāṃ mahauṣadhabiḍena vā| aruṣkarairyavānyā vā pradadyāttakratarpaṇam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dadyādvā hapuṣāhiṅgucitrakaṃ takrasaṃyutam| māsaṃ takrānupānāni khādetpīluphalāni vā||36||</seg> pibedaharahastakraṃ niranno vā prakāmataḥ| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| atyarthaṃ mandakāyāgnestakramevāvacārayet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā māsārdhaṃ māsameva vā| balakālavikārajño bhiṣak takraṃ prayojayet||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sāyaṃ vā lājasaktūnāṃ dadyāttakrāvalehikām| jīrṇe takre pradadyādvā takrapeyāṃ sasaindhavam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">takrānupānaṃ sasnehaṃ takraudanamataḥ param| yūśai rasairvā takrāḍyaiḥ śālīn bhuñjīta mātrayā||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam| takraṃ doṣāgnibalavitrivistrividhaṃ tatprayojayet||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">na virohanti gudajāḥ punastakrasamāhatāḥ| niṣiktaṃ taddhi dahati bhūmāvapi tṛṇolupam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">srotaḥsu takraśuddheṣu raso dhātūnupaiti yaḥ| tena puṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ tuṣṭiśca jāyate||43||</seg> vātaśleṣmavikārāṇāṃ śataṃ ca vinivartate| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------------------------| mathitaṃ bhājane kṣudrabṛhatīphalalepite||44||</seg> niśāṃ paryuṣitaṃ peyamicchadbhirgudajakṣayam| --------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------| dhānyopakuñcikājājīhapuṣāpippalīdvayaiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kāravīgranthikaśaṭhīyavānyagniyavānakaiḥ| cūrṇitairghṛtapātrasthaṃ nātyamlaṃ takramāsutam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">takrāriṣṭaṃ pibejjātaṃ vyaktāmlakaṭu kāmitaḥ| dīpanaṃ rocanaṃ varṇyaṃkaphavātānulomanam||47||</seg> gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṃ balavardhanam| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| tvacaṃ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṃ pralepayet||48||</seg> takraṃ vā dadhi vā tatra jātamarśoharaṃ pibet| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| bhārṅgyāsphotāmṛtāpañcakoleṣvapyeṣa saṃvidhiḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">piṣṭairgajakaṇāpāṭhākāravīpañcakolakaiḥ| tumbarvajājīdhanikābilvamadhyaiśca kalpayet||50||</seg> <seg type="unit" n="51">phalāmlān yamakasnehān peyāyūṣarasādikān| ebhirevauṣadhaiḥ sādhyaṃ vāri sarpiśca dīpanam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula">kramo'yaṃ bhinnaśakṛtāṃ--------------------| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula">----------------------vakṣyate gāḍhavarcasām| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| snehāḍyaiḥ saktubhiryuktāṃ lavaṇāṃ vāruṇīṃ pibet||52||</seg> lavaṇā eva vā takrasīdhudhānyāmlavāruṇīḥ| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| prāgbhaktān yamake bhṛṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān||53||</seg> karañjapallavān khādedvātavarconulomanān| ---------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------| saguḍaṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ guḍakṣāraghṛtāni vā||54||</seg> gomūtrādhyuṣitāmadyātsaguḍāṃ vā harītakīm| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| pathyāśatadvayānmūtradroṇenāmūtrasaṅkṣyāt||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pakvāt khādetsamadhunī dve dve hanti kaphodbhavān| durnāmakuṣṭhaśvayathugulmamehodarakṛmīn||56||</seg> granthyarbudāpacīsthaulyapāṇḍurogāḍyamārutān| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------| ajaśṛṅgījaṭākalkamajāmūtreṇa yaḥ pibet||57||</seg> guḍavārtākabhuk tasya naśyantyāśu gudāṅkurāḥ| --------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| śreṣṭhārasena trivṛtāṃ pathyāṃ takreṇa vā saha||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pathyāṃ vā pippalīyuktāṃ ghṛtabhṛṣṭāṃ guḍānvitām| athavā satrivṛddantīṃ bhakṣayedanulomanīm||59||</seg> hate gudāśraye doṣe gudajā yānti saṅkṣyam| ---------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">---------------------------------------------| dāḍimasvarasājājīyavānīguḍanāgaraiḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">pāṭhayā vā yutaṃ takraṃ vātavarconulomanam| sidhuṃ vā gauḍamathavā sacitrakamahauṣadham||61||</seg> pibetsurāṃ vā hapuṣāpāṭhāsauvarcalānvitām| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">---------------------------------------------| daśādidaśakairvṛddhāḥ pippalīrdvipicuṃ tilān||62||</seg> pītvā kṣīreṇa labhate balaṃ dehahutāśayoḥ| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">---------------------------------------------| duḥsparśakena bilvena yavānyā nāgareṇa vā||63||</seg> ekaikenāpi saṃyuktā pāṭhā hantyarśasāṃ rujam| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| salilasya vahe paktvā prasthārdhamabhayātvacām||64||</seg> <seg type="unit" n="65">prasthaṃ dhātryā daśapalaṃ kapitthānāṃ tato'rdhataḥ| viśālāṃ rodhramaricakṛṣṇāvellailavālukam||65||</seg> <seg type="unit" n="66">dvipalāṃśaṃ pṛthkapādaśeṣe pūte guḍāttule| dattvā prasthaṃ ca dhātakyāḥ sthāpayeddhṛtabhājane||66||</seg> <seg type="unit" n="67">pakṣātsa śīlito'riṣṭaḥ karotyagniṃ, nihanti ca| gudajagrahaṇīpāṇḍukuṣṭhodaragarajvarān||67||</seg> śvayathuplīhahṛdrogagulmayakṣmavamikṛmīn| ---------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">---------------------------------------------| jaladroṇe paceddantīdaśamūlavarāgnikān||68||</seg> <seg type="unit" n="69">pālikān pādaśeṣe tu kṣipeṅguḍatulāṃ param| pūrvavatsarvamasya syādanulomitarastvayam||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">pacehurālabhāprasthaṃ droṇe'pāṃ prāsṛtaiḥ saha| dantīpāṭhāgnivijayāvāsāmalakanāgaraiḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">tasmin sitāśataṃ dadyātpādasthe'nyacca pūrvavat| limpetkumbhaṃ tu phalinīkṛṣṇācavyājyamākṣikaiḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">prāgbhaktamānulomyāya phalāmlaṃ vā pibeddhṛtam| cavyacitrakasiddhaṃ vā yavakṣāraguḍānvitam||72||</seg> pippalīmūlasiddhaṃ vā saguḍakṣāranāgaram| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| pippalīpippalīmūladhānakādāḍimairghṛtam||73||</seg> daghnā ca sādhitaṃ vātaśakṛnmūtravibandhanut| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| palāśakṣāratoyena triguṇena paceddhṛtam||74||</seg> vatsakādipratīvāpamarśoghnaṃ dīpanaṃ param| ---------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">---------------------------------------------| pañcakolābhayākṣārayavānībiḍasaindhavaiḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">sapāṭhādhānyamaricaiḥ savilvairdadhimaddhṛtam| sādhayet tajjayatyāśu gudavaṅkṣṇavedanām||76||</seg> pravāhikāṃ gudabhraṃśaṃ mūtrakṛcchraṃ parisravam| ---------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------| pāṭhājamodadhanikāśvadaṃṣtrāpañcakolakaiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">savilvairdani cāṅgerīsvarase ca caturguṇe| hantyājyaṃ siddhamānāhaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām||78||</seg> gudabhraṃśārtigudajagrahaṇīgadamārutān| ---------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">---------------------------------------------| śikhitittirilāvānāṃ rasānamlān susaṃskṛtān||79||</seg> dakṣāṇāṃ vartakānāṃ vā dadyādviṅvātasaṅgrahe| ---------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------------------------------------------| vastukāgnitrivṛddantīpāṭhāmlīkādipallavān||80||</seg> <seg type="unit" n="81">anyacca kaphavātaghnaṃ śākaṃ ca laghumedi ca| sahiṅgaṃ yamake bhṛṣṭaṃ siddhaṃ dadhisaraiḥ saha||81||</seg> <seg type="unit" n="82">dahnikāpañcakolābhyāṃ piṣṭābhyāṃ dāḍimāmbunā| āRdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalairādrakasya ca||82||</seg> <seg type="unit" n="83">yuktamaṅgāradhūpena hṛdyena surabhīkṛtam| sajīrakaṃ samaricaṃ biḍasauvarcalotkaṭam||83||</seg> <seg type="unit" n="84">vātottarasya rūkṣasya mandāgnervaddhavarcasaḥ| kalpayedraktaśālyannavyañjanaṃ śākavadrasān||84||</seg> gogodhāchagaroṣṭrāṇāṃ viśeṣātkravyabhojinām| ---------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">---------------------------------------------| madirāṃ śāRkaraṃ gauḍaṃ sīdhuṃ takraṃ tuṣodakam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">ariṣṭaṃ mastu pānīyaṃ, pānīyaṃ vā'lpakaṃ śṛtam| dhānyena dhānyaśuṇṭhībhyāṃ kaṇṭakārikayā'thavā||86||</seg> ante bhaktasya madhye vā vātavarconulomanam| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| viḍvātakaphapittānāmānulomye hi nirmale||87||</seg> gude śāmyanti gudajāḥ pāvakaścābhivardhate| ---------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">---------------------------------------------| udābartaparītā ye ye cātyarthaṃ virūkṣitāḥ||88||</seg> vilomavātāḥ śūlārtāsteṣviṣṭamanuvāsanam| ---------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">---------------------------------------------| pippalīṃ madanaṃ bilvaṃ śatāhvāṃ madhukaṃ vacām||89||</seg> <seg type="unit" n="90">kuṣṭhaṃ śaṭhīṃ puṣkarākhyaṃ citrakaṃ devadāru ca| piṣṭvātailaṃ vipaktavyaṃ dviguṇakṣīrasaṃyutam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">arśasāṃ mūḍhavātānāṃ tacchreṣṭhamanuvāsanam| gudaniḥsaraṇaṃ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ pravāhikām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">kaṭyūrupṛṣṭhadaurvalyamānāhaṃ vaṅkṣaṇāśrayam| picchāsrāvaṃ gude śophaṃ vātavarcovinigraham||92||</seg> utthānaṃ bahuśo yacca jayettaccānuvāsanāt| ---------------------------------------------|93|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">---------------------------------------------| niruhaṃ vā prayuñjīta sakṣīraṃ pāñcamūlikam||93||</seg> samūtrasnehalavaṇaṃ kalkairyukraṃ phalādibhiḥ| ---------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">---------------------------------------------| atha raktārśasāṃ vīkṣya mārutasya kaphasya vā||94||</seg> anubandhaṃ tataḥ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā yojayeddhimam| ---------------------------------------------|95|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">---------------------------------------------| śakṛcchayāvaṃ kharaṃ rūkṣamadho niryāti nānilaḥ||95||</seg> <seg type="unit" n="96">kaṭyūrugudaśūlaṃ ca heturyadi ca rūkṣaṇam| tatrānubandho vātasya śleṣmaṇo yadi viṭ ślathā||96||</seg> <seg type="unit" n="97">śvetā pītā guruḥsnigdhā, sapicchaḥ stimito gudaḥ| hetuḥ snigdhagururvidyādyathāsvaṃ cāsralakṣaṇāt||97||</seg></ab>
          <ab type="mula">duṣṭe'sre śodhanaṃ kāryaṃ laṅghanaṃ ca yathābalam| ---------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">---------------------------------------------| yāvacca doṣaiḥ kālupyaṃ srutestāvadupekṣaṇam||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">doṣāṇāṃ pācanarthaṃ ca vahnisandhukṣaṇāya ca| saṅgrahāya ca raktasya paraṃ tiktairupācaret||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">yattu prakṣīṇadoṣasya raktaṃ vātolbaṇasya vā| snehaistatsādhayedyuktaiḥ pānābhyañjanabastiṣu||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">yattu pittolbaṇaṃ raktaṃ gharmakāle pravartate| stambhanīyaṃ tadekāntānna cedvātakaphānugam||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">sakaphe'sre pibetpākyaṃ śuṇṭhīkuṭajavalkam| kirātatiktakaṃ śuṇṭhīṃ dhanvayāsaṃ kucandanam||102||</seg> dārvītvaṅkṣimbasevyāni tvacaṃ vā dāḍimodbhavām| ---------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">---------------------------------------------| kuṭajatvakphalaṃ tārkṣyaṃ mākṣikaṃ ghuṇavallabhām||103||</seg> pibettaṇḍulatoyena kalkitaṃ vā mayūrakam| ---------------------------------------------|104|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">---------------------------------------------| tulāṃ divyāmbhasi pacedārdrāyāḥ kuṭajatvacaḥ||104||</seg> <seg type="unit" n="105">nīrasāyāṃ tvaci kvāthe dadyātsūkṣmarajīkṛtān| samaṅgāphalinīmocarasān muṣṭyaṃśakānsamān||105||</seg> <seg type="unit" n="106">taiśca śakrayavān pūte tato darvīpralepanam| paktvā'valehaṃ līḍhvā ca taṃ yathāgnivalaṃ pibet||106||</seg> <seg type="unit" n="107">peyāṃ maṇḍaṃ payaschāgaṃ gabyaṃ vā chāgadugdhabhuk| leho'yaṃ śamayatyāśu raktātīsārapāyujān||107||</seg> balavadraktapittaṃ ca sravadūrdhvamadho'pi vā| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| kuṭajatvak tulāṃ droṇe pacedaṣṭāṃśaśoṣitam||108||</seg> <seg type="unit" n="109">kalkīkṛtya kṣipettatra tāRkṣyaśailaṃ kaṭutrayam| rodhradvayaṃ mocarasaṃ balāṃ dāḍimajāṃ tvacam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">bilvakarkaṭikāṃ mustaṃ samaṅgāṃ dhātakīphalam| palonmitaṃ daśapalaṃ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">triṃśatpalāni guḍato ghṛtātpūte ca viṃśatiḥ| tatpakvaṃ lehatāṃ yātaṃ dhānye pakṣasthitaṃ lihan||111||</seg> sarvārśograhaṇīdoṣaśvāsakāsānniyacchati| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="112">---------------------------------------------| rodhraṃ tilānmocarasaṃ samaṅgāṃ candanotpalam||112||</seg> pāyayitvā''jadugdhena śālīṃstenaiva bhojayet| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">---------------------------------------------| yaṣṭyāhvapadmakānantāpayasyākṣīramoraṭam||113||</seg> sasitāmadhu pātavyaṃ śītatoyena tena vā| ---------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">--------------------------------------------| rodhrakaṭvaṅgakuṭajasamaṅgāśālmalītvacam||114||</seg> himakesarayaṣṭyāhvasevyaṃ vā taṇḍulāmbunā| --------------------------------------------|115|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">---------------------------------------------| yavānīndrayavāḥ pāṭhā bilvaṃ śuṇṭhī rasāñjanam||115||</seg> <seg type="unit" n="116">cūrṇaścale hitaḥ śūle pravṛtte cāti śoṇite| dugdhikākaṇṭakārībhyāṃ siddhaṃ sarpiḥ praśasyate||116||</seg> <seg type="unit" n="117">athavā dhātakīrodhrakuṭajatvakphalotpalaiḥ| sakesarairyavakṣāradāḍimasvarasena vā||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">śarkarāmbhojakiñjilkasahitaṃ saha vā tilaiḥ| abhyastaṃ raktagudajān navanītaṃ niyachchati||118||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">chāgāni navanītājyakṣīramāṃsāni, jāṅgalaḥ| anamlo vā kadamlo vā savāstukaraso rasaḥ||119||</seg> <seg type="unit" n="120">raktaśāliḥ saro daghnaḥ ṣaṣṭikastaruṇī surā| taruṇaśca surāmaṇḍaḥ śoṇitasyauṣadhaṃ param||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">peyāyūṣarasādyeṣu palāṇḍuḥ kevalo'pi vā| sa jayatyulbaṇaṃ raktaṃ mārutaṃ ca prayojitaḥ||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">vātolbaṇāni prāyeṇa bhavantyasne'tiniḥsṛte| arśāsi tasmādadhikaṃ tajjaye yatnamācaret||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">dṛṣṭvā'srapittaṃ prabalamabalau ca kaphānilau| śītopacāraḥ kartavyaḥ sarvathā tatpraśāntaye||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">na cedevaṃ śamastasya snigdhoṣṇaistarpayettataḥ| rasaiḥ, koṣṇaiśca sarpirbhiravāpīḍakayojitaiḥ||124||</seg> secayettaṃ kavoṣṇaiśca kāmaṃ tailapayoghṛtaiḥ| --------------------------------------------|125|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">---------------------------------------------| yavāsakuśakāśānāṃ mūlaṃ puṣpaṃ ca śālmaleḥ||125||</seg> <seg type="unit" n="126">nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalonmitāḥ| triprasthe salilasyaitatkṣīraprasthe ca sādhayet||126||</seg> <seg type="unit" n="127">kṣīraśeṣe kaṣāye ca tasmin pūte vimiśrayet| kalkīkṛtaṃ mocarasaṃ samaṅgā candanotpalam||127||</seg> <seg type="unit" n="128">priyaṅguṃ kauṭajaṃ bījaṃ kamalasya ca kesaram| picchābastirayaṃ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ||128||</seg> pravāhikāgudabhraṃ śaraktasrāvajvarāpahaḥ| ---------------------------------------------|129|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">---------------------------------------------| yaṣṭyāhvapuṇḍarīkeṇa tathā mocarasādibhiḥ||129||</seg> kṣīradviguṇitaḥ pakvo deyaḥ sneho'nuvāsanam| ---------------------------------------------|130|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">---------------------------------------------| madhukotpalarodhnāmbu samaṅgā bilvacandanam||130||</seg> <seg type="unit" n="131">cavikā'tiviṣā mustaṃ pāṭhā kṣāro yavāgrajaḥ| dārvītvaṅkṣāgaraṃ māṃsī citrako devadāru ca||131||</seg> <seg type="unit" n="132">cāṅgerīsvarase sarpiḥ sādhitaṃ taistridoṣajit| arśotisāragrahaṇīpāṇḍurogajvarārucau||132||</seg> <seg type="unit" n="133">mūtrakṛcchre gudabhraṃśe bastyānāhe pravāhaṇe| picchāsrāve'rśasāṃ śūle deyaṃ tatparamauṣadham||133||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="134">vyātyāsānmadhurāmlāni śītoṣṇāni ca yojayet| nityamagnibalāpekṣī jayatyarśaḥkṛtān gadān||134||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="135">udāvartārtamabhyajya tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ| susnigdhaiḥ svedayetpiṇḍairvartimasmai gude tataḥ||135||</seg> <seg type="unit" n="136">abhyaktāṃ tatkarāṅguṣṭhasannibhāmanulomanīm| dadyācchyāmātrivṛddantīpippalīnīphalaiḥ||136||</seg> <seg type="unit" n="137">vicūrṇitairdvilavaṇairguḍagomūtrasaṃyutaiḥ| tadvanmāgadhikārāṭhagṛhadhūmaiḥ sasarṣapaiḥ||137||</seg></ab>
          <ab type="mula">eteṣāmeva vā cūrṇaṃ gude nāḍyā vinirdhamet| ---------------------------------------------|138|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="138">---------------------------------------------| tadvighāte sutīkṣṇaṃ tu bastiṃ snigdhaṃ prapīḍayet||138||</seg> <seg type="unit" n="139">ṛjū kuryā-daśirāviṇmūtramaruto'sya saḥ| bhūyā'nubandhe vātaghnervirecyaḥ sneharecanaiḥ||139||</seg> anuvāsyaśca raukṣyāddhi saṅgo mārutavarcasoḥ| ---------------------------------------------|140|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">---------------------------------------------| tripaṭucikaṭuśreṣṭhādantyaruṣkaracitrakam||140||</seg> <seg type="unit" n="141">jarjaraṃ snehamūtrāktamantardhūmaṃ vipācayet| śarāvasandhau mṛllipte kṣāraḥ kalyāṇakāhvayaḥ||141||</seg> <seg type="unit" n="142">sa pītaḥ sarpiṣā yukto bhakte vā snigdhabhojinā| udāvartavibandhārśogulmapāṇḍūdarakṛmīn||142||</seg> <seg type="unit" n="143">mūtrasaṅgāśmarīśophahṛdrogagrahaṇīgadān| mehaplīharujānāhaśvāsakāsāṃśca nāśayet||143||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvaṃ ca kuryādyatproktamarśasāṃ gāḍhavarcasām| ---------------------------------------------|144|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">droṇe'pāṃ pūtivalkadvitulamatha pace- tpādaśeṣe ca tasmin deyā'śītiruguḍasya pratanukarajaso vyoṣato'ṣṭau palāni| etanmāsena jātaṃ janayati paramā- mūṣmaṇaḥ paktiśaktiṃ śuktaṃ kṛtvā''nulomyaṃ prajayati gudaja- plīhagulmodarāṇi||144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">pacettulāṃ pūtikarañjavalkād dve mūlataścitrakakaṇṭakāryoḥ| droṇatraya'pāṃ caraṇāvaśeṣe pūte śataṃ tatra guḍasya dadyāt||145||</seg> <seg type="unit" n="146">palikaṃ ca sūcirṇitaṃ trijāta trikaṭugranthikadāḍimāśmabhedam| purapuṣkaramūladhānyacavyaṃ hapuṣāmāRdrakamamlavetasaṃ ca||146||</seg> <seg type="unit" n="147">śītībhutaṃ kṣaudraviṃśatyupeta- mārdradrākṣābījapūrādrakaiśca| yuktaṃ kāmaṃ gaṇḍikābhistathekṣoḥ sarpiḥpātre māsamātreṇa jātam||147||</seg> <seg type="unit" n="148">cukraṃ krakacamivedaṃ durdāmnāṃ vahnidīpanaṃ paramam| pāṇḍugarodaragulmaplīhānāhāśmakṛcchraghnam||148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">droṇaṃ pīlurasasya vastragalitaṃ nyastaṃ havirbhājane yuñjīta dvipalairmadāmadhuphalākharjūradhātrīphalaiḥ| pāṭhāmādridurālabhāmlavidulavyoṣatvagelollakaiḥ spṛkkākolalavaṅgavellacapalāmūlāgnikaiḥ pālikaiḥ| guḍapalaśatarojitaṃ nivāte nihitamidaṃ prapibaṃśca pakṣamātrāt| niśamayati gudāṅkurān sugulmā- nanalabalaṃ prabalaṃ karoti cāśu||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">kaikaśo daśapale daśamūlakumbha pāṭhādvayārkauṇavallabhakaṭphalaghnām| dagdhe srute'nu kalaśena jalena pakve pādāsthate guḍatulāṃ, palapañcakaṃ ca||151||</seg> <seg type="unit" n="152">vahnarmuṣṭī dve yavakṣārataśca| darvīmālimpan hanti līḍho guḍo'yaṃ gulmaplīhārśaḥkuṣṭhamehāgnisādān||152||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">toyadroṇe citrakamūlatulārdhaṃ sādhyaṃ yāvatpādadalasthamathedam| aṣṭau datvā jīrṇaguḍasya palāni kvāthyaṃ bhuyaḥ sāndratayā samametat||153||</seg> <seg type="unit" n="154">trikaṭukamisipathyākuṣṭamustāvarāṅga kṛmiripudahanailācūrṇakīrṇo'valehaḥ| jayati gudajakuṣṭhaplīhagulmodarāṇi prabalayati hutāśaṃ śaśvadabhyasyamānaḥ||154||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">guḍavyoṣavarāvellatilāruṣkaracitrakaiḥ| arśāṃsi hanti gulikā tvagvikāraṃ ca śīlitā||155||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">mṛlliptaṃ sauraṇaṃ kandaṃ paktvā'gnau puṭapākavat| adyāṭsatailalavaṇaṃ drunāmavinivṛttaye||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">maricapippalināgaracitrakān kramavivardhitabhāgasamāhṛtān| śikhicaturguṇasūtaṇayojitān kuru guḍena guḍān gudajacchidaḥ||157||</seg> <seg type="unit" n="158">cūrṇikṛtāḥ ṣoḍaśa sūraṇasya bhāgāstato'rdhena ca citrakasya| mahauṣadhāddvau maricasya caiko guḍena durnāmajayāya piṇḍī||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">pathyānāgarakṛṣṇākarañjavellāgnibhiḥ sitātulyaiḥ| vaḍavāmukha iva jarayati bahugurvapi bhojanaṃ cūrṇaḥ||159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">kaliṅgalāṅgalīkṛṣṇāvahnyapāmārgataṇḍulaiḥ| bhūnimbasaindhavaguḍairguḍā gudajanāśanāḥ||160||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">lavaṇottamavahnikaliṅgayavāṃ- ściribilvamahāpicumandayutān| pibi saptadinaṃ mathitāluḍitān yadi marditumicchāsa pāyuruhām||161||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">śuṣkeṣu bhallātakamagnyamuktaṃ bhaiṣajyamārdreṣu tu vatsakatvak| sarveṣu sarvartuṣu kālaśeya- marśaḥsu balyaṃ ca malāpahaṃ ca||162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">bhittvā vibandhānanulomanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca| tadannapānauśadhamarśasena sevyaṃ, vivarjyaṃ viparītamasmāt||163||</seg></ab>
          <ab type="mula">arśotisāragrahaṇīvikārāḥ prāyeṇa cānyonyanidānabhūtāḥ| sanne'nale santi, na santi dīpte, rakṣedatasteṣu viśeṣato'gnim|164| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne'rśaścikitsitaṃ nāmā ṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.4.9">
          <head>atīsāracikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto'tīsāracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) atīsāro hi bhūyiṣṭhaṃ bhavatyāmāśayānvayaḥ| hatvā'gniṃ vātaje'pyasmātprāk tasmiṃllaṅghanaṃ hitam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">śūlānāhaprasekārtaṃ vāmayedatisāriṇam| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------------------| doṣāḥ sannicitā ye ca vidagdhāhāramurcchitāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">atīsārāya kalpante teṣūpekṣaiva bheṣajam| bhṛśotkleśapravṛtteṣu svayameva calātmasu||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">na tu saṅgrahaṇaṃ yojyaṃ pūrvamāmātisāriṇi| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi||4||</seg> prāṇadā prāṇadā doṣe vibaddhe sampravartinī| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">madhyadoṣālpadoṣayostvāha---- ---------------------------------------------| pibetprakvathitāstoye madhyadoṣo viśoṣayan||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhūtīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ| athavā bilvaghanakāmustanāgaravālakam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">biḍapāṭhāvacāpathyākṛmijinnāgarāṇi vā| śuṇṭhīghanavacāmādrībilvavatsakahiṅgu vā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">śasyate tvalapadoṣāṇāmupavāso'tisāriṇām| ---------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------| vacāprativiṣābhyāṃ vā mustāpaparṭakena vā||8||</seg> hnīberanāgarābhyāṃ vā vipakvaṃ pāyayejjalam| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| yukte'nnakāle kṣutkṣāmaṃ laghvannaprati bhojayet||9||</seg> tathā sa śīghraṃ prāpnoti rucimagnibalaṃ balam| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">evaṃ ca bhuñjānasya pānamupadiśyate---- ---------------------------------------------| takreṇāvantisomena yavāgvā tarpaṇena vā||10||</seg> surayā madhunā vā'tha yathāsātmyamupācaret| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| bhojyāni kalpayedūrdhvaṃ grāhidīpanapācanaiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bālabilvaśaṭhīdhānyahiṅguvṛkṣāmladāḍimaiḥ| palāśahapuṣājājīyavānībiḍasaindhavaiḥ||12||</seg> laghunā pañcamūlena pañcakolena pāṭhayā| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| śāliparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā||13||</seg> dāḍimāmlā hitā peyā kaphapitte samulbaṇe| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| abhayāpippalīmūlabilvairvātānulomanī||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vibaddhaṃ doṣabahulo dīptāgniryo'tisāryate| kṛṣṇāviḍaṅgatriphalākaṣāyaistaṃ virecayet||15||</seg> peyāṃ yuñjayādviriktasya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtām| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| āme pariṇate yastu dīpte'gnāvupaveśyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">saphenapicchaṃ sarujaṃ savibandhaṃ punaḥ punaḥ| alpālpamalpaśamalaṃ nirviḍvā sapravāhikam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dadhitailaghṛtakṣīraiḥ sa śuṇṭhīṃ saguḍāṃ pibet| svinnāni guḍatailena bhakṣayedbadarāṇi vā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">gāḍhaviḍvihitaiḥ śākairbahusnehaistathā rasaiḥ| kṣudhitaṃ bhojayedenaṃ dadhidāḍimasādhitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śālyodanaṃ tilairmāṣairmudgairvā sādhu sādhitam| śaṭhyā mūlakapotāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sūṣāyavānīkarkārukṣīriṇīcirbhaṭasya vā| upodakāyā jīvantyā bākucyā vāstukasya vā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">suvarcalāyāścuñcorvā loṇīkāyā rasairapi| kūrmavartakalopākaśikhitittirikaukkuṭaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">bilvamustākṣibhaiṣajyadhākīpuṣpanāgaraiḥ| pakvātīsārajittakre yavāgūrdādhikī tathā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kapitthakacchurāphañjīyūthikāvaṭaśolujaiḥ| dāḍimīśaṇakārpāsīśālmalīnāṃ ca pallavaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">kalko bilvaśalāṭūnāṃ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ saro'mlaḥ sasnehaḥ khalo hanti pravāhikām||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">maricaṃ dhanikā'jājī tittiḍīkaṃ śaṭhī biḍam| dāḍimaṃ dhātakī pāṭhā triphalā pañcakolakam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">yāvaśūkaṃ kapitthāmrajambūmadhyaṃ sadīpyakam| piṣṭaiḥ ṣaṅguṇabilvaistairdadhni mudgarase guḍe||27||</seg> <seg type="unit" n="28">snehe ca yamake siddhaḥ khalo'yamaparājitaḥ| dīpanaḥ pācano grāhī rucyo bimbiśināśanaḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kolānāṃ bālabilvānāṃ kalkaiḥ śāliyavasya ca| mudgamāṣatilānāṃ ca dhānyayūṣaṃ prakalpayet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">ekadhyaṃ yamake bhṛṣṭaṃ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣaye śuṣkamukhaṃ śālyannaṃ tena bhojayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dadhnaḥ saraṃ vā yamake bhṛṣṭaṃ saguḍanāgaram| surāṃ vā yamake bhṛṣṭāṃ vyañjanārthaṃ prayojayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">phalāmlaṃ yamake bhṛṣṭaṃ yūṣaṃ gṛñjanakasya vā| bhṛṣṭānvā yamake saktun svādehyoṣāvacūrṇitān||32||</seg> <seg type="unit" n="33">māṣān susiddhāṃstadvadvā ṛtamaṇḍopasevanān| rasaṃ susiddhapūtaṃ vā chāgameṣāntarādhijam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">paceddāḍimasārāmlaṃ sadhānyasnehanāgaram| raktaśālyodanaṃ tena bhuñjānaḥ prapibaṃśca tam||34||</seg> varcaḥkṣayakṛtairāśu vikāraiḥ parimucyate| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| bālabilvaṃ guḍaṃ tailaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam||35||</seg> lihyādvāte pratihate saśūlaḥ sapravāhikaḥ| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| valkalaṃ śābaraṃ puṣpaṃ dhātakyābadarīdalam||36||</seg> pibeddadhisarakṣaudrakapitthasvarasāplutam| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">saraktapicchastṛṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati| yamakasyopari kṣīraṃ dhāroṣṇaṃ vā prayojayet||38||</seg> śṛtameraṇḍamūlena bālabilvena vā punaḥ| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇe'mbhasi||39||</seg> kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hanyādāmaṃ savedanam| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṃ rajo maricajanma vā||40||</seg> cirakālānuṣaktā'pi naśyatyāśu pravāhikā| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam||41||</seg> rūkṣakoṣṭhamapekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayed ghṛtam| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| siddhaṃ dadhisurāmaṇḍe daśamūlasya cāmbhasi||42||</seg> sindhūtthapañcakolābhyāṃ tailaṃ sadyortināśanam| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palairdvābhyāṃ dvābhyāṃ granthyagnisaindhavāt||43||</seg> tailaprasthaṃ paceddadhnā niḥsārakarujāpaham| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| ekato māṃsadugdhājyaṃ purīṣagrahaśūlajit||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pānānuvāsanābhyaṅgaprayuktaṃ tailamekataḥ| taddhi vātajitāmagryaṃ śūlaṃ ca viguṇo'nilaḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vāyorvaiguṇye kope dhātukṣaya evātra hetuḥ| ata evāha---- dhātvantaropamardeddhaścalo vyāpī svadhāmagaḥ| tailaṃ mandānalasyāpi yuktyā śarmakaraṃ param||46||</seg> vāyvāśaye sataile hi bimbisī nāvatiṣṭhate| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kṣīṇe male svāyatanacyuteṣu doṣāntareṣvīraṇa ekavīre| ko niṣṭananprāṇiti koṣṭhaśūlī nāntarbahistailaparo yadi syāt||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| gudarugbhraṃśayoryuñjyātsakṣīraṃ sādhitaṃ haviḥ||48||</seg> rase kolāmlacāṅgeryordadhni piṣṭe ca nāgare| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">taireva cāmlaiḥ saṃyojya siddhaṃ suślakṣṇakalkitaiḥ||49||</seg> dhānyoṣaṇabiḍājājīpañcakolakadāḍimaiḥ| --------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| yojayetsnehabastiṃ vā daśamūlena sādhitam||50||</seg> śaṭhīśatāhvākuṣṭhairvā vacayā citrakeṇa vā| ---------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------------------------------------| pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe||51||</seg> madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā'pyanuvāsanam| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| praveśayehgudaṃ dhvastamabhyaktaṃ sveditaṃ mṛdu||52||</seg> kuryācca goḥphaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| pañcamūlasya mahataḥ kvāthaṃ kṣīre vipācayet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">unduraṃ cāntrarahitaṃ tena vātaghnakalkavat| tailaṃ pacedgudabhraṃśaṃ pānābhyaṅgena tajjayet||54||</seg></ab>
          <ab type="mula">paitte tu sāme tīkṣṇoṣṇavarjyaṃ prāgiva laṅghanam| --------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| tṛḍvān pibet ṣaḍaṅgāmbu sabhūnimbaṃ sasārivam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">peyādi kṣudhitasyānnamagnisandhukṣaṇaṃ hitam| bṛhatyādigaṇābhīrudvibalāśūrpaparṇibhiḥ||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">pāyayedanubandhe tu sakṣaudraṃ taṇḍulāmbhasā| kaṭujasya phalaṃ piṣṭaṃ savalkaṃ saghuṇapriyam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">pāṭhāvatsakabījatvagdārvīgranthikaśuṇṭhi vā| kvāthaṃ vā'tiviṣābilvavatsakodīcyamustajam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">athavā'tiviṣāmūrvāniśendrayavatārkṣyajam| samadhvativiṣāśuṇṭhīmustendrayavakaṭphalam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">palaṃ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṃ pibet| yo rasāśī jayecchīghraṃ sa paittaṃ jaṭharāmayam||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mustākaṣāyamevaṃ vā pibenmadhusamāyutam| sakṣaudraṃ śālmalīvṛntakaṣāyaṃ vā himāhvayam||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">kirātatiktakaṃ mustaṃ vatsakaṃ sarasāñjanam| kaṭaṅkaṭerī hrīberaṃ bilvamadhyaṃ durālabhā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tilā mocarasaṃ rodhnaṃ samaṅgā kamalotpalam| nāgaraṃ dhātakīpuṣpaṃ dāḍimasya tvagutpalam||63||</seg> ardhaślokaiḥ smṛtā yogāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| niśendrayavarodhnailākvāthaḥ pakvātisārajit||64||</seg></ab>
          <ab type="mula">rodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇāṃstadvat pṛthak pibet| ---------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">---------------------------------------------| kaṭvaṅgavalkayaṣṭyāhvaphalinīdāḍimaṅkuraiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">peyāvilepīkhalakān kuryātsadadhidāḍimān| tadvaddadhitthabilvāmrajambumadhyaiḥ prakalpayet||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">ajāpayaḥ prayoktavyaṃ nirāme, tena cecchamaḥ| doṣādhikyānna jāyeta balinaṃ taṃ virecayet||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">vyatyāsena śakṛdraktamupaveśyeta yo'pi vā| palāśaphalaniryūhaṃ yuktaṃ vā payasā pibet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">tato'nu koṣṇaṃ pātavyaṃ kṣīrameva yathābalam| pravāhite tena male praśāmyatyudaramayaḥ||69||</seg></ab>
          <ab type="mula">palāśavatprayojyā vā trāyamāṇā viśodhanī| ---------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">---------------------------------------------| saṃsargyāṃ kriyamāṇāyāṃ śūlaṃ yadyanuvartate||70||</seg> srutadoṣasya taṃ śīghraṃ yathāvahnyanuvāsayet| ---------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">---------------------------------------------| śatapuṣpāvarībhyāṃ ca bilvena madhukena ca||71||</seg> tailapādaṃ payoyuktaṃ pakvamanvāsanaṃ ghṛtam| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| aśāntāvityatīsāre picchābastiḥ paraṃ hitaḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">pariveṣṭya kuśairādrairārdravṛntāni śālmaleḥ| kṛṣṇamṛttikayā''lipya svedayedgomayāgninā||73||</seg> <seg type="unit" n="74">mṛcchoṣe tāni saṅkṣudya tatpiṇḍaṃ muṣṭisammitam| mardayetpayasaḥ prasthe pūtenāsthāpayettataḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">natayaṣṭyāhvakalkājyakṣaudratailavatā'nu ca| snāto bhuñjīta payasā jāṅgalena rasena vā||75||</seg> <seg type="unit" n="76">pittātisārajvaraśophagulma samīraṇāsragrahaṇīvikārān| jayatyayaṃ śīghramatipravṛttiṃ virecanāsthāpanayośca bastiḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">phāṇitaṃ kuṭajotthaṃ ca sarvātīsāranāśanam| vatsakādisamāyuktaṃ sāmbaṣṭhādi samākṣikam||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">nīruṅnirāmaṃ dīptāgnerapi sāsraṃ cirotthitam| nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">tvakpiṇḍāddīrghavṛntasya śrīparṇīpatrasaṃvṛtāt| mṛlliptādagninā svinnādrasaṃ niṣpīḍitaṃ himam||79||</seg> atīsārī pibedyuktaṃ madhunā sitayā'thavā| ---------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------------------------------------------| evaṃ kṣīridrumatvagbhistatprarohaiśca kalpayet||80||</seg> <seg type="unit" n="81">kaṭvaṅgatvagghṛtayutā sveditā saliloṣmaṇā| sakṣaudrā hantyatīsāraṃ balavantamapi drutam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">pittātisārī seveta pittalānyeva yaḥ punaḥ| raktātisāraṃ kurute tasya pittaṃ satṛḍjvaram||82||</seg> <seg type="unit" n="83">dāruṇaṃ gudapākaṃ ca tatra chāgaṃ payo hitam| padmotpalasamaṅgābhiḥ śṛtaṃ mocarasena ca||83||</seg> <seg type="unit" n="84">sārivāyaṣṭirodhrairvā prasavairvā vaṭādijaiḥ| sakṣaudraśarkaraṃ pāne bhojane gudasecane||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">tadvadrasādayo'namlāḥ sājyāḥ pānānnayorhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">payasyardhodake chāge hrīberotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇīrasānvitā||86||</seg> prāgbhaktaṃ navanītaṃ vā lihyānmadhusitāyutam| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| balinyasre'sramevājaṃ mārgaṃ vā ghṛtabharjitam||87||</seg> <seg type="unit" n="88">kṣīrānupānaṃ kṣīrāśī tryahaṃ kṣīrodbhavaṃ ghṛtam| kapiñjalarasāśī vā lihannārogyamaśrute||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">pītvā śatāvarīkalkaṃ kṣīreṇa kṣīrabhojanaḥ| raktātisāraṃ hantyāśu tayā vā sādhitaṃ ghṛtam||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">lākṣānāgaravaidehīkaṭukādārvivalkalaiḥ| sarpiḥ sendrayavaiḥ siddhaṃ peyāmaṇḍāvacāritam||90||</seg> atīsāraṃ jayecchīghraṃ tridoṣamapi dāruṇam| ---------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">---------------------------------------------| kṛṣṇamṛcchaṅkhayaṣṭyāhvakṣaudrāsṛktaṇḍulodakam||91||</seg> jayatyasraṃ priyaṅguśca taṇḍulāmbumadhuplutā| ---------------------------------------------|92|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">---------------------------------------------| kalkastilānāṃ kṛṣṇānāṃ śarkarāpāñcabhāgikaḥ||92||</seg> ojena payasā pītaḥ sadyo raktaṃ niyacchati| ---------------------------------------------|93|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">---------------------------------------------| pītvā saśarkarākṣaudraṃ candanaṃ taṇḍulāmbunā||93||</seg> dāhatṛṣṇāpramohebhyo raktasrāvācca mucyate| ---------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">---------------------------------------------| gudasya dāhe pāke vā sekalepā hitā himāḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">alpālpaṃ bahuśo raktaṃ saśūlamupaveśyate| yadā vibaddho vāyuśca kṛcchrāccarati vā na vā||95||</seg> picchābastiṃ tadā tasya pūrvoktamupakalpayet| ---------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">---------------------------------------------| pallavān jarjarīkṛtya śiṃśipākovidārayoḥ||96||</seg> <seg type="unit" n="97">pacedyavāṃśca sa kvātho ghṛtakṣīrasamanvitaḥ| picchāsrutau gudabhraṃśe pravāhaṇarujāsu ca||97||</seg> picchābastiḥ prayoktavyaḥ kṣatakṣīṇabalāvahaḥ| -------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">---------------------------------------------| prapauṇḍarīkasiddhena sarpiṣā cānuvāsanam||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">raktaṃ viṭsahitaṃ pūrvaṃ paścādvā yo'tisāryate| śatāvarīghṛtaṃ tasya lehārthamupakalpayet||99||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">śarkarārdhāṃśakaṃ līḍhaṃ navanītaṃ navoddhṛtam| kṣaudrapādaṃ jayecchīghraṃ taṃ vikāraṃ hitāśinaḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">nyagrodhodumbarāśvatthaśuṅgānāpothya vāsayet| ahorātraṃ jale tapte ghṛtaṃ tenāmbhasā pacet||101||</seg> <seg type="unit" n="102">tadardhaśarkarāyuktaṃ lehayetkṣaudrapādikam| adho vā yadi vā'yūrdhvaṃ yasya raktaṃ pravartate||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">śleṣmātisāre vātoktaṃ viśeṣādāmapācanam| kartavyamanubandhe'sya pibetpaktvā'gnidīpanam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">bilvakarkaṭikāmustaprāṇadāviśvabheṣajam| vacāviḍaṅgabhūtīkadhānakāmaradāru vā||104||</seg> athavā pippalīmūlapippalīdvayacitrakam| ---------------------------------------------|105|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">---------------------------------------------| pāṭhāgnivatsakagranthitiktāśuṇṭhīvacābhayāḥ||105||</seg> kvathitā yadi vā piṣṭāḥ śleṣmātīsārabheṣajam| ---------------------------------------------|106|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">---------------------------------------------| sauvarcalavacāvyoṣahiṅguprativiṣābhayāḥ||106||</seg> pibecchleṣmātisārārtaścūrṇitāḥ koṣṇavāriṇā| ---------------------------------------------|107|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">---------------------------------------------| madhyaṃ līḍhvā kapitthasya savyoṣakṣaudraśarkaram||107||</seg> kaṭphalaṃ madhuyuktaṃ vā mucyate jaṭharāmayāt| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| kaṇāṃ madhuyutāṃ līḍhvā takraṃ pītvā sacitrakam||108||</seg> bhuktvā vā bālabilvāni vyapohatyudarāmayam| ---------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">---------------------------------------------| pāṭhāmocarasāmbhodadhātakībilvanāgaram||109||</seg> sukṛcchramapyatīsāraṃ guḍatakreṇa nāśayet| ---------------------------------------------|110|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="110">---------------------------------------------| yavānīpippalīmūlacāturjātakanāgaraiḥ||110||</seg> <seg type="unit" n="111">marīcāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ *samaiḥ| *vṛṣāmladhātakīkṛṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ *kapitthāṣṭaguṇaiḥ kṛtaḥ| cūrṇo'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalāmayān||112||</seg> kāsaśvāsāgnisādārśaḥpīnasārocakān jayet| ---------------------------------------------|113|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">---------------------------------------------| karṣonmitā tavakṣīrī cāturjātaṃ dvikārṣikam||113||</seg> <seg type="unit" n="114">yavānīdhānyakājājīgranthivyoṣaṃ palāṃśakam| palāni dāḍimādaṣṭau sitāyāścaikataḥ kṛtaḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">guṇaiḥ kapitthāṣṭakavaccūrṇo'yaṃ dāḍimāṣṭakaḥ| bhojyo vātātisāroktairyathāvasthaṃ khalādibhiḥ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">saviḍaṅgaḥ samaricaḥ sakapitthaḥ sanāgaraḥ| cāṅgerītakrakolāmlaḥ khalaḥ śleṣmātisārajit||116||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="117">kṣīṇe śleṣmaṇi pūrvoktamamlaṃ lākṣādi ṣaṭpalam| purāṇaṃ vā ghṛtaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">vātaśleṣmavibandhe vā sravatyati kaphe'pi vā| śūle pravāhikāyāṃ vā picchābastiḥ praśasyate||118||</seg> vacābilvakaṇākuṣṭhaśatāhvalavaṇānvitaḥ| --------------------------------------------|119|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">--------------------------------------------| bilvatailena tailena vacādyaiḥ sādhitena vā||119||</seg> bahuśaḥ kaphavātārte koṣṇenānvāsanaṃ hitam| --------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------| kṣīṇe kaphe gude dīrghakālātīsāradurbale||120||</seg> <seg type="unit" n="121">anilaḥ prabalo'vaśyaṃ svasthānasthaḥ prajāyate| sa balī sahasā hanyāttasmāttaṃ tvarayā jayet||121||</seg> <seg type="unit" n="122">vāyoranantaraṃ pittaṃ pittasyānantaraṃ kapham| jayetpūrvaṃ trayāṇāṃ vā bhavedyo balavattamaḥ||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">bhīśokābhyāmapi calaḥ śīghRaṃ kupyatyatastayoḥ| kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca||123||</seg></ab>
          <ab type="mula">yasyoccārādvinā mūtraṃ pavano vā pravartate| dīptāgnerlaghukoṣṭhasya śāntastasyodarāmayaḥ|124| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita- sthāne'tīsāracikitsitaṃ nām navamo'dhyāyaḥ|9|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.4.10">
          <head>grahaṇīdoṣacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto grahaṇīdoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyamaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">grahaṇīmāśritaṃ doṣamajīrṇavadupācaret| atīsāroktavidhinā tasyāmaṃ ca vipācayet||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">annakāle yavāgvādi pañcakolādibhiryutam| vitaretpaṭulaghvannaṃ punaryogāṃśca dīpanān||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">dadyātsātiviṣāṃ peyāmāme sāmlāṃ sanāgarām| pāne'tīsāravihitaṃ vāri takraṃ surādi ca||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">grahaṇīdoṣiṇāṃ takraṃ dīpanagrāhilāghavāt| pathyaṃ, madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kaṣāyoṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphe hitam| vāte svādvamlasāndratvātsadyaskamavidāhi tat||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">caturṇāṃ prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">taccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet| kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍuplīhagulmanut||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">nāgarātiviṣāmustaṃ pākyamāmaharaṃ pibet| uṣṇāmbunā vā tatkalkaṃ nāgaraṃ vā'thavā'bhayām||8||</seg> sasaindhavam vacādiṃ vā tadvanmadirayā'thavā| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| varcasyāme sapravāhe pibedvā dāḍimāmbunā||9||</seg> <seg type="unit" n="10">biḍena lavaṇaṃ piṣṭaṃ bilvacitrakanāgaram| sāme kaphānile koṣṭharukkare koṣṇavāriṇā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam| chardihṛdrogaśūleṣu peyamuṣṇena vāriṇā||11||</seg> pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṃ maricasaṃyutam| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| pippalīṃ nāgaraṃ pāṭhāṃ sārivāṃ bṛhatīdvayam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">citrakaṃ kauṭajaṃ kṣāraṃ tathā lavaṇapañcakam| cūrṇīkṛtaṃ dadhisurātanmaṇḍoṣṇāmbukāñjikaiḥ||13||</seg> pibedagnivivṛddhyarthaṃ koṣṭhavātaharaṃ param| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| paṭuni pañca dvau kṣārau maricaṃ pañcakolakam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dīpyakaṃ hiṅgugulikā bījapūrarase kṛtā| koladāḍimatoye vā paraṃ pācanadīpanī||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tālīsapatracavikāmaricānāṃ palaṃ palam| kṛṣṇātanmūlayordve dve pale śuṇṭhī palatrayam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">caturjātamuśīraṃ ca karṣāṃśaṃ ślakṣṇacūrṇitam| guḍena vaṭakān kṛtvā triguṇena sadā bhajet||17||</seg> <seg type="unit" n="18">madyayūṣarasāriṣṭamastupeyāpayonupaḥ| vātaśleṣmātmanāṃ chardigrahaṇīpārśvahṛdrujām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām| prasekapīnasaśvāsakāsānāṃ ca nivṛttaye||19||</seg> <seg type="unit" n="20">abhayāṃ nāgarasthāne dadyāttatraiva viḍgrahe| chardyādiṣu ca paitteṣu caturguṇasitānvitāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pakvena vaṭakāḥ kāryā guḍena sitayā'pi vā| paraṃ hi vahnisamparkāllaghimānaṃ bhajanti te||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">sāmacikitsāmuktvā nirāmacikitsāṃ viśeṣeṇāha---- athainaṃ parikvāmaṃ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṃ sarpiḥ pāyayedalpaśo bhiṣak||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kiñcitsandhukṣite tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṃ tryahaṃ vā saṃsnehya svinnābhyaktaṃ nurūhayet||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tata eraṇḍatailena sarpiṣā tailvakena vā| sakṣāreṇānile śānte srastadoṣaṃ virecayet||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śuddharūkṣāśayaṃ baddhavarcaskaṃ cānuvāsayet| dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailena taṃ tataḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">nirūḍhaṃ ca viriktaṃ ca samyakcāpyanuvāsitam| laghvannapratisaṃyuktaṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pañcamūlābhayāvyoṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍāṅgaśaṭhibhirghṛtam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śuktena mātuluṅgasya svarasenārdrakasya ca| śuṣkamūlakakolāmlacukrikādāḍimasya ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣodakaiḥ| kāñjikena ca tatpakvamagnidīptikaraṃ param||29||</seg> śūlagulmodaraśvāsakāsānilakaphāpaham| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| sabījapūrakarasaṃ siddhaṃ vā pāyayeddhṛtam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">tailamabhyañjanārthaṃ ca siddhamebhiścalāpaham| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| eteṣāmauṣadhānāṃ vā pibeccūrṇaṃ sukhāmbunā||31||</seg> vāte śleṣmāvṛte sāme kaphe vā vāyunoddhate| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">adhunā pittagrahaṇīrogacikitsāmāha---- ---------------------------------------------| agnernirvāpakaṃ pittaṃ rekeṇa vamanena vā||32||</seg> <seg type="unit" n="33">hatvā tiktalaghugrāhidīpanairavidāhibhiḥ| annaiḥ sandhukṣayedagniṃ cūrṇaiḥ snehaiśca tiktakaiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">paṭolanimbatrāyantītiktātiktakaparpaṭam| kuṭajatvakphalaṃ mūrvā madhuśigruphalaṃ vacā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">dārvītvakpadmakośīrayavānīmustacandanam| saurāṣṭryativiṣāvyoṣatvagelāpatradāru ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">cūrṇitaṃ madhunā lehyaṃ peyaṃ madyairjalena vā| hṛtpāṇḍugrahaṇīrogagulmaśūlārucijvarān||36||</seg> kāmalāṃ sannipātaṃ ca mukharogāṃśca nāśayet| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| bhūnimbakaṭukāmustātryūṣaṇendrayavān samān||37||</seg> <seg type="unit" n="38">dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣoḍaśa cūrṇayet| guḍaśītāmbunā pītaṃ grahaṇīdoṣagulmanut||38||</seg> kāmalājvarapāṇḍutvamehārucyatisārajit| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------| nāgarātiviṣāmustāpāṭhābilvaṃ rasāñjanam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kuṭajatvakphalaṃ tiktā dhātakī ca kṛtaṃ rajaḥ| kṣaudrataṇḍulavāribhyāṃ paittike grahaṇīgade||40||</seg> pravāhikārśogudarugraktotthāneṣu ceṣyate| --------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| candanaṃ padmakośīraṃ pāṭhāṃ mūrvāṃ kuṭannaṭam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">ṣaḍgranthāsārivāsphotāsaptaparṇāṭārūṣakān| paṭolodumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kaṭukāṃ rohiṇīṃ mustāṃ nimbaṃ ca dvipalāṃśakān| droṇe'pāṃ sādhayettena pacetsarpiḥ picūnmitaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kirātatiktendrayavavīrāmāgadhikotpalaiḥ| pittagrahaṇyāṃ tatpeyaṃ kuṣṭhoktaṃ tiktakaṃ ca yat||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">grahaṇyāṃ śleṣmaduṣṭāyāṃ tīkṣṇaiḥ pracchardane kṛte| kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ kramādagniṃ vivardhayet||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pañcakolābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ| bījapūrapragāḍhaiśca siddhaiḥ peyādi kalpayet||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">droṇaṃ madhūkapuṣpāṇāṃ viḍaṅgaṃ ca tato'rdhataḥ| citrakasya tato'rdhaṃ ca tathā bhallātakāḍhakam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">mañjiṣṭhā'ṣṭapalaṃ caitajjaladroṇatraye pacet| droṇaśeṣaṃ śṛtaṃ śītaṃ madhvardhāḍhakasaṃyutam||48||</seg> <seg type="unit" n="49">elāmṛṇālāgurubhiścandanena ca rūṣite| kumbhe māsaṃ sthitaṃ jātamāsavaṃ taṃ prayojayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">grahaṇīṃ dīpayatyeṣa bṛṃhaṇaḥ pittaraktanut| śoṣakuṣṭhakilāsānāṃ pramehāṇāṃ ca nāśanaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">madhūkapuṣpasvarasaṃ śṛtamardhakṣayīkṛtam| kṣaudrapādayutaṃ śītaṃ pūrvavatsannidhāpayet||51||</seg> tatpiban grahaṇīdoṣān jayetsarvān hitāśanaḥ| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| tadvaddrākṣekṣukharjūrasvarasānāsutān pibet||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">hiṅgutiktāvacāmādrīpāṭhendrayavagokṣuram| pañcakolaṃ ca karṣāṃśaṃ palāṃśaṃ paṭupañcakam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">ghṛtatailadvikuḍave dadhnaḥ prasthadvaye ca tat| āpothya kvāthayedagnau mṛdāvanugate rase||54||</seg> <seg type="unit" n="55">antardhūmaṃ tato dagdhvā cūrṇīkṛtya ghṛtāplutam| pibetpāṇitalaṃ tasmin jīrṇe syānmadhurāśanaḥ||55||</seg> vātaśleṣmāmayān sarvān hanyādviṣagarāṃśca saḥ| --------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------| bhūnimbaṃ rohiṇīṃ tiktāṃ paṭolaṃ nimbaparpaṭam||56||</seg> dagdhvā māhiṣamūtreṇa pibedagnivivardhanam| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">---------------------------------------------| dve haridre vacā kuṣṭhaṃ citrakaḥ kaṭurohiṇī||57||</seg> mustā ca chāgamūtreṇa siddhaḥ kṣāro'gnivardhanaḥ| ---------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">---------------------------------------------| catuṣpalaṃ sudhākāṇḍātripalaṃ lavaṇatrayāt||58||</seg> <seg type="unit" n="59">vārtākakuḍavaṃ cārkādaṣṭau dve citrakātpale| dagdhvā rasena vārtākādguṭikā bhojanottarāḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">bhuktamannaṃ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṃ hitāḥ| visūcikāpratiśyāyahṛdrogaśamanāśca tāḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">mātuluṅgaśaṭhīrāsnākaṭutrayaharītaki| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau pañcapaṭūni ca||61||</seg> sukhāmbupītaṃ taccūrṇaṃ balavarṇāgnivardhanam| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">---------------------------------------------| ślaiṣmike grahaṇīdoṣe savāte tairghṛtaṃ pacet||62||</seg> dhānvantaraṃ ṣaṭpalaṃ ca bhallātakaghṛtābhayam| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">---------------------------------------------| biḍakācoṣalavaṇasvarjikāyāvaśūkajān||63||</seg> <seg type="unit" n="64">saptalāṃ kaṇṭakārīṃ ca citrakaṃ caikato dahet| saptakṛtvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhake pacet||64||</seg> āḍhakaṃ sarpiṣaḥ peyaṃ tadagnibalavṛddhaye| ---------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">---------------------------------------------| nicaye pañcakarmāṇi yuñjyāccaitadyathābalam||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">iti grahaṇidoṣasya caturvidhasya cikitsāmābhidhāyedānīṃ pratipuruṣaṃ pratidoṣaṃ mandāgnitvamāśritya yathāvasthaṃ cikitsitaṃ nirdiśannāha---- praseke ślaiṣmike'lpāgnerdīpanaṃ rūkṣatiktakam| yojyaṃ kṛśasya vyatyāsātsnigdharūkṣaṃ kaphodaye||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṃ snehasaṃyutam| dīpanaṃ bahupittasya tiktaṃ madhurakairyutam||67||</seg> sneho'mlalavaṇairyukto bahuvātasya śasyate| ---------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">snehasya mandāgniviṣayebhyo'nyadravyebhyaḥ prāyeṇa prādhānyaṃ sarvapuruṣaṃ prati dyotayitumidaṃ brūte---- ---------------------------------------------| snehameva paraṃ vidyāddurbalānaladīpanam||68||</seg> nālaṃ snehasamiddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| ---------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">---------------------------------------------| yo''lpāgnitvātkaphe kṣīṇe varcaḥ pakvamapi ślatham||69||</seg> <seg type="unit" n="70">muñcetpaṭvauṣadhayutaṃ sa pibedalpaśo ghṛtam| tena svamārgamānītaḥ svakarmaṇi niyojitaḥ||70||</seg> samāno dīpayatyagnimagneḥ sandhukṣako hi saḥ| ---------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">---------------------------------------------| purīṣaṃ yaśca kṛcchreṇa kaṭhinatvādvimuñcati||71||</seg> sa ghṛtaṃ lavaṇairyuktaṃ naro'nnāvagrahaṃ pibet| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| raukṣyānmande'nale sarpistailaṃ vā dīpanaiḥ pibet||72||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mande snehātipānataḥ| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| udāvartāttu yoktavyā nirūhasnehabastayaḥ||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣātivṛdhdyā mande'gnau saṃśuddho'nnavidhiṃ caret| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| vyādhimuktasya mande'gnau sarpireva tu dīpanam||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">adhvopavāsakṣamatvairyavāgvā pāyayeddhṛtam| annāvapīḍitaṃ balyaṃ dīpanaṃ bṛhaṇaṃ ca tat||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakṛśānnarān| prasahānāṃ rasaiḥ sāmlairbhojayetpiśitāśinām||76||</seg> <seg type="unit" n="77">laghūṣṇakaṭuśodhitvād dīpayantyāśu te'nalam| māṃsopacitamāṃsatvātparaṃ ca balavardhanāḥ||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">snehāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthāhitāśanaiḥ| samyak prayuktairdehasya balamagneśca vardhate||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">adhunā snehasyāgnivṛddhikaratvaṃ dṛṣṭāntena darśayati---- dīpto yathaiva sthāṇuśca bāhyo'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnehairjāyate tadvadāhāraiḥ koṣṭhago'nalaḥ||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">nābhojanena kāyāgnirdīpyate nātibhojanāt| yathā nirindhano vahniralpo vā'tīndhanāvṛtaḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">yadā kṣīṇe kaphe pittaṃ svasthāne pavanānugam| pravṛddhaṃ vardhayatyagniṃ tadā'sau sānilo'nalaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">paktvā'nnamāśu dhātūṃśca sarvānojaśca saṅkṣipan| mārayetsyātsa nā svastho bhukte jīrṇe tu tāmyati||82||</seg></ab>
          <ab type="mula">tṛṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayo'tyagnisambhavāḥ| ---------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">tamatyigniṃ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ||83||</seg> annapānairnayecchāntiṃ dīptamagnimivāmbubhiḥ| ---------------------------------------------|84|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">---------------------------------------------| muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopahārayet||84||</seg> nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet| ---------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">---------------------------------------------| kṛśarāṃ pāyasaṃ snigdhaṃ paiṣṭikaṃ guḍavaikṛtam||85||</seg> <seg type="unit" n="86">aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhṛtāni ca| matsyān viśeṣataḥ ślakṣṇān sthiratoyacarāśca ye||86||</seg></ab>
          <ab type="mula">āvikaṃ subhṛtaṃ māṃsamadyādatyagnivāraṇam| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṃ ghṛtaṃ vā tṛṣitaḥ pibet||87||</seg> <seg type="unit" n="88">godhūmacūrṇaṃ payasā bahusarpiḥpariplutam| ānūparasayuktān vā snehāṃstailavivarjitān||88||</seg> <seg type="unit" n="89">śyāmātrivṛdvipakvaṃ vā payo dadyādvirecanam| asakṛtpittaharaṇaṃ pāyasapratibhojanam||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">yatkiñcidguru medyaṃ ca śleṣmakāri ca bhojanam| sarvaṃ tadyagnihitaṃ bhuktvā ca svapanaṃ divā||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">āhāramagniḥ pacati doṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇeśu doṣeṣu jīvitaṃ ḍhātusaṅkṣaye||91||</seg></ab>
          <ab type="mula">etatprakṛtyaiva viruddhamannaṃ saṃyogasaṃskāravaśena cedam| ityādyavijñāya yatheṣṭaceṣṭāścaranti yatsā'gnibalasya śaktiḥ|92| tasmādagniṃ pālayetsarvayatnai stasminnaṣṭe yāti nā nāśameva| doṣairgraste grasyate rogasaṅghairyukte tu syānnīrujo dīrghajīvī|93| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsita sthāne grahaṇidoṣacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.4.11">
          <head>mūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">tenedamāha---- athāto mūtrāghātacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kṛcchre vātaghnatailāktamadhonābheḥ samīraje| susnigdhaiḥ svedayedaṅgaṃ piṇḍasekāvagāhanaiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">daśamūlabalairaṇḍayavābhīrupunarnavaiḥ| kulatthakolapattūravṛścīvopalabhedakaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tailasarpirvarāharkṣavasāḥ kvathitakalkitaiḥ| sapañcalavaṇāḥ siddhāḥ pītāḥ śūlaharāḥ param||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dravyāṇyetāni pānānne tathā piṇḍopanāhane| saha tailaphalairyuñjyātsāmlāni snehavanti ca||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ pibenmūtrarujāpahām| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| paitte yuñjīta śiśiraṃ sekalepāvagāhanam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pibedvarīṃ gokṣurakaṃ vidārīṃ sakaserukām| tṛṇākhyaṃ pañcamūlaṃ ca pākyaṃ samadhuśarkaram||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vṛṣakaṃ trapusairvārulaṭvābījāni kuṅkumam| drākṣāmbhobhiḥ piban sarvān mūtrāghātānapohati||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ervārubījayaṣṭyāhvadārvīrvā taṇḍulāmbunā| toyena kalkaṃ drākṣāyāḥ pibetparyuṣitena vā||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaphaje vamanaṃ svedaṃ tīkṣṇoṣṇakaṭubhojanam| yavānāṃ vikṛtīḥ kṣāraṃ kālaśeyaṃ ca śīlayet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pibenmadyena sūkṣmailāṃ dhātrīphalarasena vā| *sārasāsthiśvadaṃṣṭrailāvyoṣaṃ vā madhumūtravat||10||</seg> <seg type="unit" n="11">svarasaṃ kaṇṭakāryā vā pāyayenmākṣikānvitam| śitivārakabījaṃ vā takreṇa ślakṣṇacūrṇitam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dhavasaptāhvakuṭaguḍūcīcaturaṅgulam| kembukailākarañjaṃ ca pākyaṃ samadhu sādhitam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tairvā peyāṃ pravālaṃ vā cūrṇitaṃ taṇḍulāmbunā| satailaṃ pāṭalākṣāraṃ saptakṛttvo'thavā srutam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pāṭalīyāvaśūkābhyāṃ pāribhadrāttilādapi| kṣārodakena madirāṃ tvageloṣakasaṃyutām||14||</seg> pibedguḍopadaṃśānvā lihyādetān *pṛthak pṛthak| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| sannipātātmake sarvaṃ yathāvasthamidaṃ hitam||15||</seg> aśmanyapyacirotthāne vārabastyādikeṣu ca| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ||16||</seg> taruṇo bheṣajaiḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pāṣāṇabhedo vasuko vaśiro'śmantako varī| kapotavaṅkātibalābhallūkośīrakacchakam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vṛkṣādanī śākaphalaṃ vyāghryau guṇṭhastrikaṇṭakaḥ| yavāḥ kulātthāḥ kolāni varuṇaḥ katakātphalam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthe śṛtaṃ ghṛtam| bhinatti vātasambhūtāṃ tatpītaṃ śīghramaśmarīm||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">gandharvahastabṛhatīvyāghrīgokṣurakekṣurāt| mūlakalkaṃ pibeddadhnā madhureṇāśmabhedanam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kuśaḥ kāśaḥ śaro guṇṭha itkaṭo moraṭo'śmabhit| darbho vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">bhallūkaḥ pāṭalī pāṭhā pattūraḥ sakuraṇṭakaḥ| punarnave śirīṣaśca teṣāṃ kvāthe paceddhṛtam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">piṣṭena trapusādīnāṃ bījenendīvareṇa ca| madhukena śilājena tatpittāśmaribhedanam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">varuṇādiḥ samīraghnau gaṇāvelāhareṇukā| guggulurmaricaṃ kuṣṭhaṃ citrakaḥ sasurāhvayaḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">taiḥ kalkitaiḥ kṛtāvāpamūṣakādigaṇena ca| bhinatti kaphajāmāśu sādhitaṃ ghṛtamaśmarīm||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣārakṣīrayavāgvādi dravyaiḥ svaiḥ svaiśca kalpayet| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| picukāṅkollakataśākendīvarajaiḥ phalaiḥ||27||</seg> pītamuṣṇāmbu saguḍaṃ śarkarāpātanaṃ param| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapatrikā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ajamodā kadambasya mūlaṃ viśvasya cauṣadham| pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">nṛtyakuṇḍakabījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam| avikṣīreṇa saptāhaṃ pītamaśmaripātanam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">kvāthaśca śigrumūlotthaḥ kaduṣṇo'śmarīpātanaḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| tilāpāmārgakadalīpalāśayavasambhavaḥ||31||</seg> kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarāsvaśmarīṣu ca| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedekaṃ surādibhiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">tatsiddhaṃ vā pibetkṣīraṃ vedanābhirupadrutaḥ| harītakyasthisiddhaṃ vā sādhitaṃ vā punarnavaiḥ||33||</seg> kṣīrānnabhugbarhiśikhāmūlaṃ vā taṇḍulāmbunā| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------| mutrāghāteṣu vibhajedataḥ śeṣeṣvapi kriyām||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">bṛhatyādigaṇe siddhaṃ dviguṇīkṛtagokṣure| toyaṃ payo vā sarpirvā sarvamūtravikārajit||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">devadāruṃ ghanaṃ mūrvāṃ yaṣṭīmadhu harītakīm| mūtraghāteṣu sarveṣu surākṣīrajalaiḥ pibet||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">rasaṃ vā dhanvayāsasya kaṣāyaṃ kukubhasya vā| sukhāmbhasā vā triphalāṃ piṣṭāṃ saindhavasaṃyutām||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vyāghrīgokṣurakakvāthe yavāgūṃ vā saphāṇitām| kvāthe vīratarādervā tāmracūḍarase'pi vā||38||</seg> adyādvīratarādyena bhāvitaṃ vā śilājatu| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| madyaṃ vā nigadaṃ pītvā rathenāśvena vā vrajet||39||</seg> śīghravegena saṅkṣobhāttathā'sya cyavate'śmarī| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| sarvathā copayoktavyo vargo vīratarādikaḥ||40||</seg> rekārthe tailvakaṃ sarpirbastikarma ca śīlayet| viśeṣāduttarān bastīn------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| ---------------śukrāśmaryāṃ tu śodhite||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tairmūtramārge balavān śukrāśayaviśuddhaye| pumān sutṛpto vṛṣyāṇāṃ māṃsānāṃ kukkuṭasya ca||42||</seg> kāmaṃ sakāmāḥ seveta pramadā madadāyinīḥ| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| siddhairupakramairebhirna cecchāntistadā bhiṣak||43||</seg> iti rājānamāpṛcchya śastraṃ sādhvavacārayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">kimāpṛcchya ? ityāha---- ---------------------------------------------| akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet||44||</seg> niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ| ---------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------| athāturamupasnigdhaśuddhamīṣacca karśitam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">abhyaktasvinnavapuṣamabhuktaṃ kṛtamaṅgalam| ājānuphalakasthasya narasyāṅgke vyāpāśritam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pūrveṇa kāyenottānaṃ niṣaṇṇaṃ vastracumbhale| tato'syākuñcite jānukūrpare vāsasā dṛḍham||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sahāśrayamanuṣyeṇa baddhasyāśvāsitasya ca| nābheḥ samantādabhyajyādadhastasyāśca vāmataḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mṛditvā muṣṭinā''krāmedyāvadaśmaryadhogatā| tailākte vardhitanakhe tarjanīmadhyame tataḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">adakṣiṇe gude'ṅgulyau praṇidhāyānusevani| āsādya balayatnābhyāmaśmarīṃ gudameḍhrayoḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kṛtvā'ntare tathā bastiṃ nirvalīkamanāyatam| utpīḍayedaṅgulibhyāṃ yāvadgranthirivonnatam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śalyaṃ syātsevanīṃ muktvā yavamātreṇa pāṭayet| aśmamānena na yathā bhidyate sā tathā''haret||52||</seg> <seg type="unit" n="53">samagraṃ sarpavakreṇa, strīṇāṃ bastistu pārśvagaḥ| garbhāśayāśrayastāsāṃ śastramutsaṅgavattataḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">nyasedato'nyathā hyāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet| mūtraprasekakṣaṇanānnarasyāpyapi caikadhā||54||</seg> bastibhedo'śmarīhetuḥ siddhiṃ yāti na tu dvidhā| ---------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| viśalyamuṣṇapānīyadroṇyāṃ tamavagāhayet||55||</seg> tathā na pūryate'streṇa bastiḥ, pūrṇe tu pīḍayet| meḍhrāntaḥ kṣīrivṛkṣāmbu-----------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------| -------------------mūtrasaṃśuddhaye tataḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kuryāṭguḍasya sauhityaṃ madhvājyāktavraṇaḥ pibet| dvau kālau saghṛtāṃ koṣṇāṃ yavāgūṃ mūtraśodhanaiḥ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">tryahaṃ, daśāhaṃ payasā guḍāḍhyenālpamodanam| bhuñjītordhvaṃ phalāmlaiśca rasairjāṅgalacāriṇām||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa vraṇaṃ prakṣālya lepayet| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāyaṣṭyāhvanayanauṣadhaiḥ||59||</seg> vraṇābhyaṅge pacettailamebhireva niśānvitaiḥ| ---------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">---------------------------------------------| daśāhaṃ svedayeccainaṃ, svamārgaṃ saptarātrataḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">mūtre tvagacchati dahedaśmarīvraṇamagninā| svamārgapratipattau tu svāduprāyairupācaret||61||</seg> taṃ bastibhiḥ--------------------------------| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-----------na cārohedvarṣaṃ rūḍhavraṇo'pi saḥ| naganāgāśvavṛkṣastrīrathānnāpsu plaveta ca||62||</seg></ab>
          <ab type="mula">mūtraśukravahau bastivṛṣaṇau sevanīṃ gudam| mūtraprasekaṃ yoniṃ ca śastreṇāṣṭau vivarjayet|63| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne mūtrāghātacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.4.12">
          <head>pramehacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">mohino balinaḥ kuryādādau vamanarecane| snigdhasya sarṣapāriṣṭanikumbhākṣakarañjajaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tailaistrikaṇṭakādyena yathāsvaṃ sādhitena vā| snehena mustadevāhvanāgaraprativāpavat||2||</seg> <seg type="unit" n="3">surasādikaṣāyeṇa dadyādāsthāpanaṃ tataḥ| nyagrodhādestu pittārtaṃ rasaiḥ śuddhaṃ ca tarpayet||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mūtragraharujāgulmakṣayādyāstvapatarpaṇāt| tato'nubandharakṣārthaṃ śamanāni prayojayet||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">asaṃśodhyasya tānyeva sarvameheṣu pāyayet| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| dhātrīrasaplutāṃ prāhṇe haridrāṃ mākṣikānvitām||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dārvīsurāhvatriphalāmustā vā kvathitā jale| citrakatriphalādārvīkaliṅgān vā samākṣikān||6||</seg> madhuyuktaṃ guḍūcyā vā rasamāmalakasya vā| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rodhrābhayātoyadakaṭphalānāṃ pāṭhāviḍaṅgārjunadhanvanānām| gāyatridārvīkṛmihṛddhavānāṃ kaphe trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">uśīrarodhrārjunacandanānāṃ paṭolanimbāmalakāmṛtānām| rodhrāmbukālīyakadhātakīnāṃ pitte trayaḥ kṣaudrayutāḥ kaṣāyāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| yathāsvamebhiḥ pānānnaṃ yavagodhūmabhāvanāḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātolbaṇeṣu snehāṃśca prameheṣu prakalpayet| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| apūpasaktuvāṭyādiryavānāṃ vikṛtirhitā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">gajāśvagudamuktānāmathavā veṇujanmanām| tṛṇadhānyāni mudgādyāḥ śālirjīrṇaḥ saṣaṣṭikaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śrīkukkuṭo'mlaḥ khalakastilasarṣapakiṭṭajaḥ| kapitthaṃ tindukaṃ jambūstatkṛtā rāgaṣāḍavāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tiktaṃ śākaṃ madhu śreṣṭhā bhakṣyāḥ śuṣkāḥ sasaktavaḥ| dhanvamāṃsāni śūlyāni pariśuṣkāṇyayaskṛtiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">madhvariṣṭāsavā jīrṇāḥ sīdhuḥ pakvarasodbhavaḥ| tathā'sanādisārāmbu darbhāmbho mākṣikodakam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vāsiteṣu varākvāthe śarvarīṃ śoṣiteṣvahaḥ| yaveṣu sukṛtān saktūn sakṣaudrān sīdhunā pibet||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śālasaptāhvakampillavṛkṣakākṣakapitthajam| rohītakaṃ ca kusumaṃ madhunā'dyātsucūrṇitam||16||</seg> kaphapittaprameheṣu pibeddhātrīrasena vā| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| trikaṇṭakaniśārodhrasomavalkavacārjunaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">padmakāśmantakāriṣṭacandanāgurudīpyakaiḥ| paṭolamustamañjiṣṭhāmādrībhallātakaiḥ pacet||18||</seg> tailaṃ vātakaphe pitte ghṛtaṃ miśreṣu miśrakam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| daśamūlaśaṭhīdantīsurāhvaṃ dvipunarnavam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūlaṃ snugarkayoḥ pathyāṃ bhūkadambamaruṣkaram| karañjau varuṇānmūlaṃ pippalyāḥ pauṣkaraṃ ca yat||20||</seg> <seg type="unit" n="21">pṛthag daśapalaṃ prasthān yavakolakulatthataḥ| trīṃścāṣṭaguṇite toye vipacetpādavartinā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">tena dvipippalīcavyavacānicularohiṣaiḥ| trivṛdviḍaṅgakampillabhārgīviśvaiśca sādhayet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">prasthaṃ ghṛtājjayetsarvāṃstanmehān piṭikā viṣam| pāṇḍuvidradhigulmārśaḥśoṣaśophagarodaram||23||</seg> <seg type="unit" n="24">śvāsaṃ kāsaṃ vamiṃ vṛddhiṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam| kuṣṭhonmādāvapasmāraṃ dhānvantaramidaṃ ghṛtam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">rodhramūrvāśaṭhīvellabhārgīnatanakhaplavān| kaliṅgakuṣṭhakramukapriyaṅgvativiṣāgnikān||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dve viśāle caturjātaṃ bhūnimbaṃ kaṭurohiṇīm| yavānīṃ pauṣkaraṃ pāṭhāṃ granthiṃ cavyaṃ phalatrayam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">karṣāṃśamambukalaśe pādaśeṣe srute hime| dvau prasthau mākṣikātkṣiptvā rakṣetpakṣamupekṣayā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">rodhrāsavo'yaṃ meharśaḥśvitrakuṣṭhārucikṛmīn| pāṇḍutvaṃ grahaṇīdoṣaṃ sthūlatāṃ ca niyacchati||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sādhayedasanādīnāṃ palānāṃ viṃśatiṃ pṛthak| dvivahe'pāṃ kṣipettatra pādasthe dve śate guḍāt||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kṣaudrāḍhakārdhaṃ palikaṃ vatsakādiṃ ca kalkitam| tatkṣaudrapippalīcūrṇapradigdhe ghṛtabhājane||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sthitaṃ dṛḍhe jatusṛte yavarāśau nidhāpayet| khadirāṅgārataptāni bahuśo'tra nimajjayet||31||</seg> <seg type="unit" n="32">tanūni tīkṣṇalohasya patrāṇyālohasaṅkṣayāt| ayaskṛtiḥ sthitā pītā pūrvasmādadhikā guṇaiḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">rūkṣamudvartanaṃ gāḍhaṃ vyāyāmo niśi jāgaraḥ| yaccānyacchleṣmamedoghnaṃ bahirantaśca taddhitam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">subhāvitāṃ sārajalaistulāṃ pītvā śilodbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīn jāṅgalajai rasaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sarvānabhibhavenmehān subahūpadravānapi| gaṇḍamālārbudagranthisthaulyakuṣṭhabhagandarān||35||</seg> kṛmiślīpadaśophāṃśca paraṃ caitadrasāyanam| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| adhanaśchatrapādatrarahito munivartanaḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">yojanānāṃ śataṃ yāyātkhanedvā salilāśayān| gośakṛnmūtravṛttirvā gobhireva saha bhramet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">bṛṃhayedauṣadhāhārairamedomūtralaiḥ kṛśam| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| śarāvikādyāḥ piṭikāḥ śophavatsamupācaret||38||</seg> apakvā vraṇavatpakvāḥ-------------------------------| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------tāsāṃ prāgrūpa eva ca| kṣīrivṛkṣāmbu pānāyabastamūtraṃ ca śasyate||39||</seg> tīkṣṇaṃ ca śodhanaṃ, prāyo durvirecyā hi mehinaḥ| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| tailamelādinā kuryādgaṇena vraṇaropaṇam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">udvartane kaṣāyaṃ tu vargeṇāragvadhādinā| pariṣeko'sanādyena pānānne vatsakādinā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">pāṭhācitrakaśārṅgaṣṭāsārivākaṇṭakārikāḥ| saptāhvaṃ kauṭajaṃ mūlaṃ somavalkaṃ nṛpadrumam||42||</seg> sañcūrṇya madhunā lihyāttadvaccūrṇaṃ navāyasam| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula">madhumehitvamāpanno bhiṣagbhiḥ parivarjitaḥ|43| śilājatutulāmadyātpramehārtaḥ punarnavaḥ| 43 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pramehacikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.4.13">
          <head>vidradhivṛddhicikitśitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vidradhivṛddhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vidradhiṃ sarvamevāmaṃ śophavatsamupācaret| pratataṃ ca haredraktaṃ pakve tu vraṇavatkriyā||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pañcamūlajalairdhautaṃ vātikaṃ lavaṇottaraiḥ| bhadrādivargayaṣṭyāhvatilairālepayedvraṇam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca| vidārīvargasiddhena traivṛtenaiva ropayet||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṣālitaṃ kṣīritoyena limpedyaṣṭyamṛtātilaiḥ| paittaṃ ghṛtena siddhena mañjiṣṭhośīrapadmakaiḥ||4||</seg> payasyādviniśāśreṣṭhāyaṣṭīdugdhaiśca ropayet| nyagrodhādipravālatvakphalairvā------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| --------------------------------kaphajaṃ punaḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">āragvadhādinā dhautaṃ saktukumbhaniśātilaiḥ| limpetkulatthikādantītrivṛcchyāmāgnitilvakaiḥ||6||</seg> sasaindhavaiḥ sagomūtraistailaṃ kurvīta ropaṇam| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| raktāgantūdbhave kāryā pittavidradhivatkriyā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite| ūśakādipratīvāpaṃ pūrvāhṇe vidradhau pibet||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ghṛtaṃ virecanadravyaiḥ siddhaṃ tābhyāṃ ca pāyayet| nirūhaṃ snehabastiṃ ca tābhyāmeva prakalpayet||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pānabhojanalepeṣu madhuśigru prayojitaḥ| dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">trāyantītriphalānimbakaṭukāmadhukaṃ samam| trivṛtpaṭolamūlābhyāṃ catvāriṃ'śāḥ pṛthak pṛthak||11||</seg> <seg type="unit" n="12">masūrānnistuṣādaṣṭau tatkvāthaḥ saghṛto jayet| vidradhīgulmavīsarpadāhamohamadajvarān||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tṛṇmūrcchācchardihṛdrogapittāsṛkkuṣṭhakāmalāḥ| kuḍavaṃ trāyamāṇāyāḥ sādhyamaṣṭaguṇe'mbhasi||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kuḍavaṃ tadrasāddhātrīsvarasātkṣīrato ghṛtāt| karṣāṃśaṃ kalkitaṃ tiktātrāyantīdhanvayāsakam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">mustātāmalakīvīrājīvantīcandanotpalam| pacedekatra saṃyojya tadghṛtaṃ pūrvavadguṇaiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">drākṣā madhūkaṃ kharjūraṃ vidārī saśatāvarī| parūṣakāṇi triphalā tatkvāthe pācayedghṛtam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kṣīrekṣudhātrīniryāsaprāṇadākalkasaṃyutam| tacchītaṃ śarkarākṣaudrapādikaṃ pūrvavadguṇaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">harecchṛṅgādibhirsṛk sirayā vā yathāntikam| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| vidradhiṃ pacyamānaṃ ca koṣṭhasthaṃ bahirunnatam||18||</seg> jñātvopanāhayet- ----------------------------| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śūle sthite tatraiva piṇḍite| tatpārśvapīḍanātsuptau dāhādiṣvalpakeṣu ca||19||</seg> pakvaḥ syādvidradhiṃ bhittvā vraṇavattamupācaret| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| antarbhāgasya cāpyetaccihnaṃ pakvasya vidradheḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pakvaḥ srotāṃsi sampūrya sa yātyūrdhvamadho'thavā| svayaṃ pravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśinaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">daśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā rakṣan bhiṣagupadravān| asamyagvahati klede varuṇādiṃ sukhāmbhasā||22||</seg> pāyayenmadhuśigruṃ vā yavāgūṃ tena vā kṛtām| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| yavakolakulatthotthayūṣairannaṃ ca śasyate||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ūrdhvaṃ daśāhāttrāyantīsarpiṣā tailvakena vā| śodhayedbalataḥ, śuddhaḥ sakṣaudraṃ tiktakaṃ pibet||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvaśo gulmavaccainaṃ yathādoṣamupācaret| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------| sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṃ vidradhīṣu ca||25||</seg> kaṣāyairyaugikairyuñjyātsvaiḥsvaistadvacchilājatu| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| pākaṃ ca vārayedyatnātsiddhiḥ pakve hi daivikī||26||</seg> api cāśu vidāhitvādvidradhiḥ so'bhidhīyate| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| sati cālocayenmehe pramehāṇāṃ cikitsitam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">stanaje vraṇavatsarvaṃ na tvenamupanāhayet| pāṭayetpālayan stanyavāhinīḥ kṛṣṇacūcukau||28||</seg> <seg type="unit" n="1">sarvāsvāmādyavasthāsu nirduhīta ca tatstanam| ---------------------------------------------|29| iti vidradhicikitsitam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">atha vṛddhicikitsitam| śodhayettrivṛtā snigdhaṃ vṛddhau snehaiścalātmake||29||</seg> kauśāmratilvakairaṇḍasukumārakamiśrakaiḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| tato'nilaghnaniryūhakalkasnehairnirūhayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">rasena bhojitaṃ yaṣṭitailenānvāsayedanu| svedapralopā vātaghnāḥ pakve bhittvā vraṇakriyām||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pittaraktodbhave vṛddhāvāmapakve yathāyatham| śophavraṇakriyāṃ kuryāt pratataṃ ca haredasṛk||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">gomūtreṇa pibetkalkaṃ ślaiṣmike pītadārujam| vimlāpanādṛte cāsya śleṣmagranthikramo hitaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">pakve ca pāṭite tailamiṣyate vraṇaśodhanam| sumanoruṣkarāṅkollasaptaparṇeṣu sādhitam||34||</seg> paṭolanimbarajanīviḍaṅgakuṭajeṣu ca| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| medojaṃ mūtrapiṣṭena susvinnaṃ surasādinā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">śirovirekadravyairvā varjayan phalasevanīm| dārayedvṛddhipatreṇa samyaṅmedasi sūddhṛte||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vraṇaṃ mākṣikakāsīsasaindhavapratisāritam| sīvyedabhyañjanaṃ cāsya yojyaṃ medoviśuddhaye||37||</seg> <seg type="unit" n="38">manaḥśilailāsumanogranthibhallātakaiḥ kṛtam| tailamāvraṇasandhānātsnehasvedau ca śīlayet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">mūtrajaṃ sveditaṃ snigdhairvastrapaṭṭena veṣṭitam| vidhyedadhastātsevanyāḥ srāvayecca yathodaram||39||</seg> vraṇaṃ ca sthagikābaddhaṃ ropayet------------| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------antrahetuke| phalakośamasamprāpte cikitsā vātavṛddhivat||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pacetpunarnavatulāṃ tathā daśapalāḥ pṛthak| daśamūlapayasyāśvagandhairaṇḍaśatāvarīḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">dvidarbhaśarakāśekṣumūlapoṭagalānvitāḥ| vahe'pāmaṣṭabhāgasthe tatra triṃśatpalaṃ guḍāt||42||</seg> <seg type="unit" n="43">prasthameraṇḍatailasya dvau ghṛtātpayasastathā| āvaped dvipalāṃśaṃ ca kṛṣṇātanmūlasaindhavam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">yaṣṭīmadhu(citra)kamṛdvīkāyavānīnāgarāṇi ca (kṣāranāgaram)| tatsiddhaṃ sukumārākhyaṃ sukumāraṃ rasāyanam||44||</seg> <seg type="unit" n="45">vātātapādhvayānādiparihāryeṣvayantraṇam| prayojyaṃ sukumārāṇāmīśvarāṇaṃ sukhātmanām||45||</seg> <seg type="unit" n="46">nṛṇāṃ strīvṛndabhartṝṇāmalakṣmīkalināśanam| sarvakālopayogena kāntilāvaṇyapuṣṭidam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">vardhmavidradhigulmārśoyonimeḍhrānilārtiṣu| śophodarakhuḍaplīhaviḍvibandheṣu cottamam||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">yāyādvardhma na cecchāntiṃ sneharekānuvāsanaiḥ| bastikarma puraḥ kṛtvā vaṅkṣaṇasthaṃ tato dahet||48||</seg> agninā mārgarodhārthaṃ marutaḥ-----------------------| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula">ardhenduvakriyā| aṅguṣṭhasyopari snāva pītaṃ tantusamaṃ ca yat|49| utkṣipya sūcyā tattiryagdahecchittvā yato gadaḥ| tato'nyapārśve'nye tvāhurdahedvā'nāmikāṅguleḥ|50| gulme'nyairvātakaphaje plīhni cāyaṃ vidhiḥ smṛtaḥ| kaniṣṭhikānāmikayorviśvācyāṃ ca yato gadaḥ|51| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vidradhivṛddhicikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.4.14">
          <head>gulmacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto gulmacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) gulmaṃ baddhaśakṛdvātaṃ vātikaṃ tīvravedanam| rūkṣaśītodbhavaṃ tailaiḥ sādhayedvātarogikaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svedamācaret| ānāhavedanāstambhavibandheṣu viśeṣataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">srotasāṃ mārdavaṃ kṛtvā jitvā mārutamulbaṇam| bhitvā vibandhaṃ snigdhasya svedo gulmamapohati||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">snehapānaṃ hitaṃ gulme viśeṣeṇordhvanābhije| pakvāśayagate bastirubhayaṃ jaṭharāśraye||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dīpte'gnau vātike gulme vibandhe'nilavarcasoḥ| bṛṃhaṇānyannapānāni snigdhoṣṇāni pradāpayet||5||</seg> <seg type="unit" n="6">punaḥpunaḥ snehapānaṃ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayojyā vātaje gulme kaphapittānurakṣiṇaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bastikarma paraṃ vidyādgulmaghnaṃ, taddhi mārutam| svasthāne prathamaṃ jitvā sadyo gulmamapohati||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tasmādabhīkṣṇaśo gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">hiṅgusauvarcalavyoṣabiḍadimadīpyakaiḥ| puṣkarājājidhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śaṭhīvacāgandhailāsurasairdadhisaṃyutaiḥ| śūlānāhaharaṃ sarpiḥ sādhayedvātagulminām||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">hapuṣoṣaṇapṛthvīkāpañcakolakadīpyakaiḥ| sājājīsaindhavairdadhnā dugdhena ca rasena ca||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dāḍimānmūlakātkolātpacetsarpirnihanti tat| vātagulmodarānāhapārśvahṛtkoṣṭhavedanāḥ||12||</seg> yonyarśograhaṇīdoṣakāsaśvāsārucijvarān| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">--------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ kālāṃ suṣavīṃ dvau punarnavau||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pauṣkarairaṇḍarāsnāśvagandhābhārgyamṛtāśaṭhīḥ| pacedgandhapalāśaṃ ca droṇe'pāṃ dvipalonmitam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yavaiḥ kolaiḥ kulatthaiśca māṣaiśca prāsthikaiḥ saha| kvāthe'smindadhipātre ca ghṛtaprasthaṃ vipācayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">svarasairdāḍimāmrātamātuluṅgodbhavairyutam| tathā tuṣāmbudhānyāmlaśuktaiḥ ślakṣṇaiśca kalkitaiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">bhārgītumburuṣaḍgranthāgranthirāsnāgnidhānyakaiḥ| yavānakayavānyamlavetasāsitajīrakaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ajājīhiṅguhapuṣākāravīvṛṣakoṣakaiḥ| nikumbhakumbhamūrvebhapippalīvelladāḍimaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śvadaṃṣṭrātrapusairvārubījahiṃsrāśmabhedakaiḥ| misidvikṣārasurasasārivānīlinīphalaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">trikaṭutripaṭūpetairdādhikaṃ tahyapohati| rogānāśutarān pūrvān kaṣṭānapi ca śīlitam||20||</seg> apasmāragadonmādamūtrāghātānilāmayān| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">--------------------------------------------| tryūṣaṇatriphalādhānyacavikāvellacitrakaiḥ||21||</seg> kalkīkṛtairghṛtaṃ pakvaṃ sakṣīraṃ vātagulmanut| --------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">--------------------------------------------| tulāṃ laśunakandānāṃ pṛthakpañcapalāṃśakam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pañcamūlaṃ mahaccāmbubhārārdhe tadvipācayet| pādaśeṣaṃ tadardhena dāḍimasvarasaṃ surām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">dhānyāmlaṃ dadhi cādāya piṣṭāṃścārdhapalāṃśakān| tryūṣaṇatriphalāhiṅguyavānīcavyadīpyakān||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sāmlavetasasindhūtthadevadārūn paceddhṛtāt| taiḥ prasthaṃ tatparaṃ sarvavātagulmavikārajit||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ṣaṭpalaṃ vā pibet sarpiryaduktaṃ rājayakṣmaṇi| prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimena vā||26||</seg> ghṛte mārutagulmaghnaḥ kāryo dadhnaḥ sareṇa vā| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| vātagulme kapho vṛddho hatvā'gnimaruciṃ yadi||27||</seg> hṛllāsaṃ gauravaṃ tandrāṃ janayedullikhettu tam| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| śūlānāhavibandheṣu jñātvā sasnehamāśayam||28||</seg> niryūhacūrṇavaṭakāḥ prayojyā ghṛtabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| koladāḍimagharmāmbutakramadyāmlakāñjikaiḥ||29||</seg> maṇḍena vā pibetprātaścūrṇānyannasya vā puraḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitānyasakṛdrase||30||</seg> kurvīta kārmukatarān vaṭakān kaphavātayaḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">hiṅguvacāvijayāpaśugandhā- dāḍimadīpyakadhānyakapāṭhāḥ| puṣkaramūlaśaṭhīhapuṣāgni- kṣārayugatripaṭutrikaṭūni||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sājājicavyaṃ sahatittiḍīkaṃ savetasāmlaṃ vinihanti cūrṇam| hṛtpārśvabastitrikayonipāyu- śūlāni vāyvāmakaphodbhavāni||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kṛcchrān gulmān vātaviṇmūtrasaṅgaṃ kaṇṭhe bandhaṃ hṛdgrahaṃ pāṇḍurogam| annāśraddhāplīhadurnāmahidhmā- vardhmādhmānaśvāsakāsāgnisādān||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">lavaṇayavānīdīpyaka- kaṇanāgaramuttarottaraṃ vṛddham| sarvasamāṃśaharītakī- cūrṇaṃ vaiśvānaraḥ sākṣāt||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">trikaṭukamajamodā saindhavaṃ jīrake dve samadharaṇadhṛtānāmaṣṭamo hiṅgubhāgaḥ| prathamakavalabhojyaḥ sarpiṣā saṃprayukto janayati jaṭharāgniṃ vātagulmaṃ nihanti||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">hiṅgūgrābiḍaśuṇṭhyajājivijayāvāṭyābhidhānāmayai- ścūrṇaḥ kumbhanikumbhamūlasahitairbhāgottaraṃ vardhitaiḥ| pītaḥ koṣṇajalena koṣṭhajarujo gulmodarādīnayaṃ śārdūlaḥ prasabhaṃ pramathya harati vyādhīn mṛgaughāniva||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṃ cūrṇāni toyaiḥ pibatāṃ kavoṣṇaiḥ| prayāti nāśaṃ kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pūtikapatragajacirbhaṭacavyavahni- vyoṣaṃ ca saṃstaracitaṃ lavaṇopadhānam| dagdhvā vicūrṇya dadhimastuyutaṃ prayojyaṃ gulmodaraśvayathupāṇḍugudodbhaveṣu||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| hiṅgutriguṇaṃ saindhavamasmāttriguṇaṃ ca tailamairaṇḍam||39||</seg> tattriguṇarasonarasaṃ gulmodaravardhmaśūlaghnam| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| mātuluṅgaraso hiṅgu dāḍimaṃ biḍasaindhavam||40||</seg> surāmaṇḍena pātavyaṃ vātagulmarujāpaham| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| śuṇṭhyāḥ karṣaṃ guḍasya dvau dhautātkṛṣṇatilātpalam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">khādannekatra sañcūrṇya koṣṇakṣīrānupo jayet| vātahṛdrogagulmārśoyoniśūlaśakṛdgrahān||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pibederaṇḍatailaṃ tu vātagulmī prasannayā| śleṣmaṇyanubale vāyau, pitte tu payasā saha||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vivṛddhaṃ yadi vā pittaṃ santāpaṃ vātagulminaḥ| kuryādvirecanīyo'sau sasnehairānulomikaiḥ||44||</seg> tāpānuvṛttāvevaṃ ca raktaṃ tasyāvasecayet| ---------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------| sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pācayet| vātagulmamudāvartaṃ gṛdhrasīṃ viṣamajvaram||46||</seg> hṛdrogaṃ vidradhiṃ śoṣaṃ sādhayatyāśu tatpayaḥ| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------| tailaṃ prasannā gomūtramāranālaṃ yavāgrajaḥ||47||</seg> gulmaṃ jaṭharamānāhaṃ pītamekatra sādhayet| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṃ hitaḥ||48||</seg> śūlānāhavibandheśu sahiṅgubiḍasaindhavaḥ| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| puṣkarairaṇḍayormūlaṃ yavadhanvayavāsakam||49||</seg> jalena kvathitaṃ pītaṃ koṣṭhadāharujāpaham| ---------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| vāṭyāhvairaṇḍadarbhāṇāṃ mūlaṃ dāru mahauṣadham||50||</seg> pītaṃ niḥkvāthya toyena koṣṭhapṛṣṭhāṃsaśūlajit| ---------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------------------------------------| śilājaṃ payasā'nalpapañcamūlaśṛutena vā||51||</seg> vātagulmī pibet---------------------------------| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">------------------vāṭyamudāvarte tu bhojayet| snigdhaṃ paippalikairyūṣairmūlakānāṃ rasena vā||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">baddhaviṇmāruto'śrnīyātkṣīreṇoṣṇena yāvakam| kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣayellavaṇottarān||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">nīlinītrivṛtādantīpathyākampillakaiḥ saha| samalāya ghṛtaṃ deyaṃ sabiḍakṣāranāgaram||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">nīlinīṃ triphalāṃ rāsnāṃ balāṃ kaṭukarohiṇīm| pacedviḍaṅgaṃ vyāghrīṃ ca pālikāni jalāḍhake||55||</seg> <seg type="unit" n="56">rase'ṣṭabhāgaśeṣe tu ghṛtaprasthaṃ vipācayet| dadhnaḥ prasthena saṃyojya sudhākṣīrapalena ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">tato ghṛtapalaṃ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇe samyagviriktaṃ ca bhojayedrasabhojanam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">gulmakuṣṭhodaravyaṅgaśophapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṃ plīhānamunmādaṃ hantyetannīlinīghṛtam||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayo madirā sarpirvātagulmacikitsitam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">mitamuṣṇaṃ dravaṃ snigdhaṃ bhojanaṃ vātagulminām| samaṇḍā vāruṇī pānaṃ taptaṃ vā dhānyakairjalam||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhoṣṇenodite gulme paittike sraṃsanaṃ hitam| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">drākṣābhayāguḍarasaṃ kampillaṃ vā madhudrutam||61||</seg> kalpotkaṃ raktapittoktaṃ-----------------------| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">--------------------gulme rūkṣoṣṇaje punaḥ| paraṃ saṃśamanaṃ sarpistiktaṃ vāsāghṛtaṃ śṛutam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">tṛṇākhyapañcākvāthe jīvanīyagaṇena vā| śṛutaṃ tenaiva vā kṣīraṃ nyagrodhādigaṇena vā||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatrāpi sraṃsanaṃ yuñjyācchīghramātyayike bhiṣak| ---------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">---------------------------------------------| vairecanikasiddhena sarpiṣā payasā'pi vā||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">rasenāmalakekṣūṇāṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet| pathyāpādaṃ pibetsarpistatsiddhaṃ pittagulmanut||65||</seg> pibedvā tailvakaṃ sarpiryaccoktaṃ pittavidradhau| ---------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">---------------------------------------------| drākṣāṃ payasyāṃ madhukaṃ candanaṃ padmakaṃ madhu||66||</seg> pibettaṇḍulatoyena pittagulmopaśāntaye| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| dvipalaṃ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam||67||</seg> <seg type="unit" n="68">aṣṭabhāgasthitaṃ pūtaṃ koṣṇaṃ kṣīrasamaṃ pibet| pibedupari tasyoṣṇaṃ kṣīrameva yathābalam||68||</seg> tena nirhṛtadoṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| ---------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">---------------------------------------------| dāhe'bhyaṅgo ghṛtaiḥ śītaiḥ sājyairlepo himauṣadhaiḥ||69||</seg> sparśaḥ saroruhāṃ patraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ| ---------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">---------------------------------------------| vidāhapūrvarūpeṣu śūle vahneśca mārdave||70||</seg> <seg type="unit" n="71">bahuśo'paharedraktaṃ pittagulme viśeṣataḥ| chinnamūlā vidahyante na gulmā yānti ca kṣayam||71||</seg> raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk| ---------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ parimlānaṃ jāṅgalaistarpitaṃ rasaiḥ||72||</seg> samāśvastaṃ saśoṣārtiṃ sarpirabhyāsayetpunaḥ| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| raktapittātivṛddhatvātkriyāmanupalabhya vā||73||</seg> gulme pākonmukhe sarvā pittavidradhivatkriyā| ---------------------------------------------|74|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">---------------------------------------------| śālirgavyājapayasī paṭolī jāṅgalaṃ ghṛtam||74||</seg> <seg type="unit" n="75">dhātrī parūṣakaṃ drākṣā kharjūraṃ dāḍimaṃ sitā| bhojyaṃ, pāne'mbu balayā bṛhatyādyaiśca sādhitam||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">śleṣmaje vāmayetpūrvamavamyamupavāsayet| tiktoṣṇakaṭusaṃsargyā vahniṃ sandhukṣayettataḥ||76||</seg> hiṅgvādibhiśca dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasaiḥ| ---------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------| nigūḍhaṃ yadi vonnaddhaṃ stimitaṃ kaṭhinaṃ sthiram||77||</seg> <seg type="unit" n="78">ānāhādiyutaṃ gulmaṃ saṃsvedya vinayedanu| ghṛtaṃ sakṣārakaṭukaṃ pātavyaṃ kaphagulminām||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">savyoṣakṣāralavaṇaṃ sahiṅgubiḍadāḍimam| kaphagulmaṃ jayatyāśu daśamūlaśghṛtaṃ ṛtam||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">bhallātakānāṃ dvipalaṃ pañcamūlaṃ palonmitam| alpaṃ toyāḍhake sādhyaṃ pādaśeṣeṇa tena ca||80||</seg> <seg type="unit" n="81">tulyaṃ ghṛtaṃ tulyapayo vipacedakṣasammitaiḥ| viḍaṅgahiṅgusindhūtthayāvaśūkaśaṭhībiḍaiḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">sadvīpirāsnāyaṣṭyāhvaṣaḍgranthākaṇanāgaraiḥ| etadbhallātakaghṛtaṃ kaphagulmaharaṃ param||82||</seg> plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrogakāsajit| ---------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">---------------------------------------------| tato'sya gulme dehe ca samaste svedamācaret||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">sarvatra gulme prathamaṃ snehasvedopapādite| yā kriyā kriyate yāti sā siddhiṃ na virūkṣite||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">snigdhasvinnaśarīrasya gulme śaithilyamāgate| yathoktāṃ ghaṭikāṃ nyasyedgṛhīte'panayecca tām||85||</seg> <seg type="unit" n="86">vastrāntaraṃ tataḥ kṛtvā chindyādgulmaṃ pramāṇavit| vimārgājapadādarśairyathālābhaṃ prapīḍayet||86||</seg> pramṛjyādgulmamevaikaṃ na tvantrahṛdayaṃ spṛśet| ---------------------------------------------|87|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">---------------------------------------------| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca||87||</seg> śleṣmagulmamayaspātraiḥ sukhoṣṇaiḥ svedayettataḥ| ---------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">---------------------------------------------| evaṃ ca visṛtaṃ sthānāt kaphagulmaṃ virecanaiḥ||88||</seg> sasnehairbastibhiścainaṃ śodhayeddāśamūlikaiḥ| ---------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">---------------------------------------------| pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">eraṇḍatailahaviṣoḥ prasthau payasi ṣaḍguṇe| siddho'yaṃ miśrakaḥ sneho gulmināṃ sraṃsanaṃ hitam||90||</seg> vṛddhividradhiśūleṣu vātavyādhiṣu cāmṛtam| ---------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">---------------------------------------------| pibedvā nīlinīsarpirmātrayā dvipalīnayā||91||</seg> tathaiva sukumārākhyaṃ ghṛtānyaudarikāṇi vā| ---------------------------------------------|92|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">--------------------------------------------| droṇe'mbhasaḥ paceddantyāḥ palānāṃ pañcaviṃśatim||92||</seg> <seg type="unit" n="93">citrakasya tathā pathyāstāvatīstadrase srute| dviprasthe sādhayetpūte kṣipeddantīsamaṃ guḍam||93||</seg> <seg type="unit" n="94">tailātpalāni catvāri trivṛtāyāśca carṇataḥ| kaṇākarṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhe lehe tu śītale||94||</seg> <seg type="unit" n="95">madhu tailasamaṃ dadyāccaturjātāccaturthikām| ato harītakīmekāṃ sāvalehapalāmadan||95||</seg> <seg type="unit" n="96">sukhaṃ viricyate snigdho doṣaprasthamanāmayaḥ| gulmahṛdrogadurnāmaśophānāhagarodarān||96||</seg> <seg type="unit" n="97">kuṣṭhotkleśāruciplīhagrahaṇīviṣamajvarān| ghnanti dantīharītakyaḥ pāṇḍutāṃ ca sakāmalām||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">sudhākṣīradravaṃ cūrṇaṃ trivṛtāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">kuṣṭhaśyāmātrivṛddantīvijayākṣāraguggulūn| gomūtreṇa pibedakaṃ tena guggulumeva vā||99||</seg></ab>
          <ab type="mula">nirūhān kalpasidhdyuktān yojayedgulmanāśanān| ---------------------------------------------|100|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="100">---------------------------------------------| kṛtamūlaṃ mahāvāstuṃ kaṭhinaṃ stimitaṃ gurum||100||</seg> <seg type="unit" n="101">gūḍhamāṃsaṃ jayedgulmaṃ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ| ekāntaraṃ dvyntaraṃ vā viśramayyātha vā tryaham||101||</seg> śarīradoṣabalayorvardhanakṣapaṇodyataḥ| ---------------------------------------------|102|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">---------------------------------------------| arśośmarīgrahaṇyuktāḥ kṣārā yojyāḥ kapholbaṇe||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">devadārutrivṛddantīkaṭukāpañcakolakam| svarjikāyāvaśūkākhyau śreṣṭhāpāṭhopakuñcakam||103||</seg> <seg type="unit" n="104">kuṣṭhaṃ sarpasugandhāṃ ca dvyakṣāṃśaṃ paṭupañcakam| pālikaṃ cūrṇitaṃ tailavasādadhighṛtāplutam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">ghatasyāntaḥ pacetpakvamagnivarṇe ghaṭe ca tam| kṣāraṃ gṛhītvā kṣīrājyatakramadyādibhiḥ pibet||105||</seg> <seg type="unit" n="106">gulmodāvartavardhmārśojaṭharagrahaṇīkṛmīn| apasmāragaronmādayoniśukrāmayāśmarīḥ||106||</seg> <seg type="unit" n="107">kṣārāgado'yaṃ śamayedviṣaṃ cākhubhujaṅgajam| śleṣmāṇaṃ madhuraṃ snigdhaṃ rasakṣīraghṛtāśinaḥ||107||</seg> chittvā bhittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvātkṣārayatyadhaḥ| ---------------------------------------------|108|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">---------------------------------------------| mande'gnāvarucau sātmayairmadyaiḥ sasnehamaśnatām||108||</seg> yojayedāsavāriṣṭānnigadān mārgaśuddhaye| ---------------------------------------------|109|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">---------------------------------------------| śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṃ phalam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">ciribilvāgnitarkārīyavānīvaruṇāṅkurāḥ| śigrustaruṇabilvāni bālaṃ śuṣkaṃ ca mūlakam||110||</seg> <seg type="unit" n="111">bījapūrakahiṅgvamlavetasakṣāradāḍimam| vyoṣaṃ takraṃ ghṛtaṃ tailaṃ bhaktaṃ, pānaṃ tu vāruṇī||111||</seg> <seg type="unit" n="112">dhānyāmlaṃ mastu takraṃ ca yavānībiḍacūrṇitam| pañcamūlaśṛutaṃ vāri jīrṇaṃ mārdvīkameva vā||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">pippalīpippalīmūlacitrakājājisaindhavaiḥ| surā gulmaṃ jayatyāśu jagalaśca vimiśritaḥ||113||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="114">vamanairlaṅghanaiḥ svedaiḥ sarpiḥpānairvirecanaiḥ| bastikṣārāsavāriṣṭagulikāpathyabhojanaiḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">ślaiṣmiko baddhamūlatvādyadi gulmo na śāmyati| tasya dāhaṃ hṛte rakte kuryādante śarādibhiḥ||115||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="116">atha gulmaṃ saparyantaṃ vāsasā'ntaritaṃ bhiṣak| nābhibastyantrahṛdayaṃ romarājīṃ ca varjayan||116||</seg> <seg type="unit" n="117">nātigāḍhaṃ parimṛśecchareṇa jvalatā'thavā| lohenāraṇikotthena dāruṇā taindukena vā||117||</seg> tato'gnivege śamite śītairvraṇa iva kriyā| ---------------------------------------------|118|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">---------------------------------------------| āmānvaye tu peyādyaiḥ sandhuṣyāgniṃ vilaṅghite||118||</seg> svaṃ svaṃ kuryātkramaṃ miśraṃ miśradoṣe ca kālavit| ---------------------------------------------|119|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">---------------------------------------------| gataprasavakālāyai nāryai gulme'srasambhave||119||</seg> <seg type="unit" n="12">snigdhasvinnaśarīrāyai dadyātsnehavirecanam| ---------------------------------------------||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------| tilakvātho ghṛtaguḍavyoṣabhārgīrajonvitaḥ||120||</seg> pānaṃ raktabhave gulme naṣṭe puṣpe ca yoṣitaḥ| ---------------------------------------------|121|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">---------------------------------------------| bhārṅgīkṛṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam||121||</seg> cūrṇaṃ tilānāṃ kvāthena pītaṃ gulmarujāpaham| ---------------------------------------------|122|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">---------------------------------------------| palāśakṣārapātre dve dve pātre tailasarpiṣoḥ||122||</seg> gulmaśaithilyajananīṃ paktvā mātrāṃ prayojayet| ---------------------------------------------|123|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">---------------------------------------------| na prabhidyeta yadyevaṃ dadyādyonivirecanam||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">kṣāreṇa yuktaṃ palalaṃ sudhākṣīreṇa vā tataḥ| tābhyāṃ vā bhāvitāndadyādyonau kaṭukamatsyakān||124||</seg> <seg type="unit" n="125">varāhamatsyapittābhyāṃ naktakān vā subhāvitān| kiṇvaṃ vā saguḍakṣāraṃ dadyādyonau viśuddhaye||125||</seg> <seg type="unit" n="126">raktapittaharaṃ kṣāraṃ lehayenmadhusarpiṣā| laśunaṃ madirāṃ tīkṣṇāṃ matsyāṃścāsyai prayojayet||126||</seg> bastiṃ sakṣīragomūtraṃ sakṣāraṃ dāśamūlikam| ---------------------------------------------|127|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">---------------------------------------------| avartamāne rudhire hitaṃ gulmaprabhedanam||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">yamakābhyaktadehāyāḥ pravṛtte samupekṣaṇam| rasaudanastathā''hāraḥ pānaṃ ca taruṇī surā||128||</seg></ab>
          <ab type="mula">rudhire'tipravṛtte tu raktapittaharāḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharāḥ punaḥ|129| ānāhādāvudāvartabalāsaghno yathāyatham| 129 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne gulmacikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.4.15">
          <head>udaracikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāta udaracikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) doṣātimātropacayātsrotomārganirodhanāt| sambhavatyudaraṃ tasmānnityamenaṃ virecayet||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pāyayettailamairaṇḍaṃ samūtraṃ sapayo'pi vā| māsaṃ dvau vā'thavā gavyaṃ mūtraṃ māhiṣameva vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pibedgokṣīrabhuk syādvā karabhīkṣīravartanaḥ| dāhānāhātitṛṇmūrcchāparītastu viśeṣataḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">rūkṣāṇāṃ bahuvātānāṃ doṣasaṃśuddhikāṅkṣiṇām| snehanīyāni sarpīṃṣi jaṭharaghnāni yojayet||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṣaṭpalaṃ daśamūlāmbumastuhyāḍhakasādhitam| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| nāgaratripalaṃ prasthaṃ ghṛtatailāttathā''ḍhakam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mastunaḥ sādhayitvaitatpibetsarvodarāpaham| kaphamārutasambhūte gulme ca paramaṃ hitam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">caturguṇe jale mūtre dviguṇe citrakātpale| kalke siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ sakṣāraṃ jaṭharī pibet||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yavakolakulatthānāṃ pañcamūlasya cāmbhasā| surāsauvīrakābhyāṃ ca siddhaṃ vā pāyayeddhṛtam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ebhiḥ snigdhāya sañjāte bale śānte ca mārute| sraste doṣāśaye dadyātkalpadṛṣṭaṃ virecanam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">paṭolamūlaṃ triphalāṃ niśāṃ vellaṃ ca kārṣikam| kampillanīlinīkumbhabhāgān dvitricaturguṇān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pibetsañcūrṇya mūtreṇa peyāpūrvaṃ tato rasaiḥ| virikto jāṅgalairadyāttataḥ ṣaḍdivasaṃ payaḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śṛtaṃ pibedvyoṣayutaṃ pītamevaṃ punaḥpunaḥ| hanti sarvodarāṇyetaccūrṇaṃ jātodakānyapi||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">gavākṣīṃ śaṅkhinīṃ dantīṃ tilvakasya tvacaṃ vacām| pibetkarkandhumṛdvīkākolāmbhomūtrasīdhubhiḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">yavāni hapuṣā dhānyaṃ śatapuṣpopakuñcikā| kāravī pippalīmūlamajagandhā śaṭhī vacā||14||</seg> <seg type="unit" n="15">citrako'jājikaṃ vyoṣaṃ svarṇakṣīrī phalatrayam| dvau kṣārau pauṣkaraṃ mūlaṃ kuṣṭhaṃ lavaṇapañcakam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viḍaṅgaṃ ca samāṃśāni dantyā bhāgatrayaṃ tathā| trivṛdviśāle dviguṇe sātalā ca caturguṇā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">eṣa nārāyaṇo nāma cūrṇo rogagaṇāpahaḥ| nainaṃ prāpyābhivardhante rogā viṣṇumivāsurāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">takreṇodaribhiḥ peyo gulmibhirbadarāmbunā| ānāhavāte surayā vātaroge prasannayā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dadhimaṇḍena viṭsaṅge dāḍimāmbhobhirarśasaiḥ| parikarte savṛkṣāmlairuṣṇāmbubhirajīrṇake||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bhagandare pāṇḍuroge kāse śvāse galagrahe| hṛdroge grahaṇīdoṣe kuṣṭhe mande'nale jvare||20||</seg> <seg type="unit" n="21">daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe| yathārhaṃ snigdhakoṣṭhena peyametadvirecanam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">hapuṣāṃ kāñcanakṣīrīṃ triphalāṃ nīlinīphalam| trāyantīṃ rohiṇīṃ tiktāṃ sātalāṃ trivṛtāṃ vacām||22||</seg> <seg type="unit" n="23">saindhavaṃ kālalavaṇaṃ pippalīṃ ceti cūrṇayet| dāḍimatriphalāmāṃsarasamūtrasukhodakaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">peyo'yaṃ sarvagulmeṣu plīhni sarvodareṣu ca| śvitre kuṣṭheṣvajarake sadane viṣame'nale||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śophārśaḥpāṇḍurogeṣu kāmalāyāṃ halīmake| vātapittakaphāṃścāśu virekeṇa prasādhayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">nīlinīṃ niculaṃ vyoṣaṃ kṣārau lavaṇapañcakam| citrakaṃ ca pibeccūrṇaṃ sarpiṣodaragulmanut||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pūrvavacca pibeddugdhaṃ kṣāmaḥ śuddho'ntarā'ntarā| kārabhaṃ gavyamājaṃ vādadyādātyayike gade||27||</seg> snehāneva virekārthe durbalebhyo viśeṣataḥ| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| harītakīsūkṣmarajaḥprasthayuktaṃ ghṛtāḍhakam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">agnau vilāpya mathitaṃ khajena yavapallake| nidhāpayettato māsāduddhṛtaṃ gālitaṃ pacet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">harītakīnāṃ kvāthena dadhnā cāmlena saṃyutam| udaraṃ garamaṣṭhīlāmānāhaṃ gulmavidradhī||30||</seg> hantyetatkuṣṭhamunmādamapasmāraṃ ca pānataḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| snuk''kṣīrayuktādgokṣīrācchṛtaśītāt khajenāhatāt||31||</seg> yajjātamājyaṃ snuk''kṣīrasiddhaṃ tacca tathāguṇam| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| kṣīradroṇaṃ sudhākṣīraprasthārdhasahitaṃ dadhi||32||</seg> jātaṃ mathitvā tatsarpistrivṛtsiddhaṃ ca tadguṇam| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| tathā siddhaṃ ghṛtaprasthaṃ payasyaṣṭaguṇe pibet||33||</seg> snukkṣīrapalakalkena trivṛtāṣaṭpalena ca| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| eṣāṃ cānu pibetpeyāṃ rasaṃ svādu payo'thavā||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">ghṛte jīrṇe viriktaśca koṣṇaṃ nāgarasādhitam| pibedambu tataḥ peyāṃ tato yūṣaṃ kulatthajam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">pibedrūkṣastryahaṃ tvevaṃ bhūyo vā pratibhojitaḥ| punaḥpunaḥ pibetsarpirānupūrvyā'nayaiva ca||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">ghṛtānyetāni siddhāni vidadhyātkuśalo bhiṣak| gulmānāṃ garadoṣāṇāmudarāṇāṃ ca śāntaye||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pīlukalkopasiddhaṃ vā ghṛtamānāhabhedanam| tailvakaṃ nīlinīsarpiḥ snehaṃ vā miśrakaṃ pibet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛtadoṣaḥ kramādaśnan laghuśālyodanaprati| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| upayuñjīta jaṭharī doṣaśeṣanivṛttaye||39||</seg> <seg type="unit" n="40">harītakīsahasraṃ vā gomūtreṇa payonupaḥ| sahasraṃ pippalīnāṃ vā snuk''kṣīreṇa subhāvitam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">pippalīvardhamānaṃ vā kṣīrāśī vā śilājatu| tadvadvā gugguluṃ kṣīraṃ tulyārdrakarasaṃ tathā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">citrakāmaradārubhyāṃ kalkaṃ kṣīreṇa vā pibet| māsaṃ yuktastathā hastipippalīviśvabheṣajam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">viḍaṅgaṃ citrako danti cavyaṃ vyoṣaṃ ca tai payaḥ| kalkaiḥ kolasamaiḥ pītvā pravṛddhamudaraṃ jayet||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">bhojyaṃ bhuñīta vā māsaṃ snuhīkṣīraghṛtānvitam| utkārikāṃ vā snukkṣīrapītapathyākaṇākṛtām||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">pārśvaśūlamupastambhaṃ hṛdgrahaṃ ca samīraṇaḥ| yadi kuryāt tatastailaṃ bilvakṣārānvitaṃ pibet||45||</seg> <seg type="unit" n="46">pakvaṃ vā ṭiṇṭukabalāpalāśatilanālajaiḥ| kṣāraiḥ kadalyapamārgatarkārījaiḥ pṛthakkṛtaiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kaphe vātena pitte vā tābhyāṃ vā'pyāvṛte'nile| balinaḥ svauṣadhayutaṃ tailameraṇḍajaṃ hitam||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">devadārupalāśārkahastipippaliśigrukaiḥ| sāśvakarṇaiḥ sagomūtraiḥ pradihyādudaraṃ bahiḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">vṛścikālīvacāśuṇṭhīpañcamūlapunarnavāt| varṣābhūdhānyakuṣṭhācca kvāthairmūtraiśca secayet||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">viriktamlānamudaraṃ sveditaṃ sālvaṇādibhiḥ| vāsasā veṣṭayedevaṃ vāyurnādhmāpayetpunaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">suviriktasya yasya syādādhmānaṃ punareva tam| susnigdhairamlalavaṇairnirūhaiḥ samupācaret||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">sopastambho'pi vā vāyurādhmāpayati yaṃ naram| tīkṣṇāḥ sakṣāragomūtrāḥ śasyante tasya bastayaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti sāmānyataḥ proktāḥ siddhā jaṭhariṇāṃ kriyāḥ| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| vātodare'tha balinaṃ vidāryādiśṛtaṃ ghṛtam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pāyayeta tataḥ snigdhaṃ sveditāṅgaṃ virecayet| bahuśastailvakenainaṃ sarpiṣā miśrakeṇa vā||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">kṛte saṃsarjane kṣīraṃ balārthamavacārayet| prāgutkleśānnivartyaṃ ca bale labdhe kramātpayaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yūṣai rasairvā mandāmlalavaṇairedhitānalam| sodāvartaṃ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayettataḥ||56||</seg> tīkṣṇādhobhāgayuktena dāśamūlikabastinā| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">---------------------------------------------| tilorubūkatailena vātaghnāmlaśṛtena ca||57||</seg> <seg type="unit" n="58">sphuraṇākṣepasandhyasthipārśvapṛṣṭhatrikārtiṣu| rūkṣaṃ baddhaśakṛdvātaṃ dīptāgnimanuvāsayet||58||</seg> avirecyasya śamanā bastikṣīraghṛtādayaḥ| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| balinaṃ svādusiddhena paitte saṃsnehya sarpiṣā||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śyāmātribhaṇḍītriphalāvipakvena virecayet| sitāmadhughṛtāḍhyena nirūho'sya tato hitaḥ||60||</seg> nyagrodhādikaṣāyeṇa snehabastiśca tacchṛtaḥ| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">---------------------------------------------| durbalaṃ tvanuvāsyādau śodhayetkṣīrabastibhiḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">jāte cāgnibale snigdhaṃ bhūyo bhūyo virecayet| kṣīreṇa satrivṛtkalkenorubūkaśṛtena vā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sātalātrāyamāṇābhyāṃ śṛtenāragvadhena vā| sakaphe vā samūtreṇa satiktājyena sānile||63||</seg> <seg type="unit" n="64">payasā'nyatamenaiṣāṃ vidāryādiśṛtena vā| bhuñjīta jaṭharaṃ cāsya pāyasenopanāhayet||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">punaḥ kṣīraṃ punarbastiṃ punareva virecanam| krameṇa dhruvamātiṣṭhan yattaḥ pittodaraṃ jayet||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vatsakādivipakvena kaphe saṃsnehya sarpiṣā| svinnaṃ snukṣīrasiddhena balavantaṃ virecitam||66||</seg> saṃsarjayetkaṭukṣārayuktairannaiḥ kaphāpahaiḥ| ---------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">---------------------------------------------| mūtratryūṣaṇatailāḍhyo nirūho'sya tato hitaḥ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">muṣkakādikaṣāyeṇa snehabastiśca tacchṛtaḥ| bhojanaṃ vyoṣadugdhena kaulatthena rasena vā||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">staimityārucihṛllāse mande'gnau madyapāya ca| dadyādariṣṭān kṣārāṃśca kaphastyānasthirodare||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">hiṅgūpakulye triphalāṃ devadāru niśādvayam| bhallātakaṃ śigruphalaṃ kaṭukāṃ tiktakaṃ vacām||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śuṇṭhīṃ mādrīṃ ghanaṃ kuṣṭhaṃ saralaṃ paṭupañcakam| dāhayejjarjarīkṛtya dadhisnehacatuṣkavat||71||</seg> <seg type="unit" n="72">antardhūmaṃ tataḥ kṣārādbiḍālapadakaṃ pibet| madirādadhimaṇḍoṣṇajalāriṣṭasurāsavaiḥ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">udaraṃ gulmamaṣṭhīlāṃ tūnyau śophaṃ visūcikām| plīhahṛdrogagudajānudāvartaṃ ca nāśayet||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">jayedariṣṭagomūtracūrṇāyaskṛtipānataḥ| sakṣāratailapānaiśca durbalasya kaphodaram||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">upanāhyaṃ sasiddhārthakiṇvairbījaiśca mūlakāt| kalkitairudaraṃ svedamabhīkṣṇaṃ cātra yojayet||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sannipātodare kuryānnātikṣīṇabalānale| doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyāmimām||76||</seg></ab>
          <ab type="mula">dantīdravantīphalajaṃ tailaṃ pāne ca śasyate| ---------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">---------------------------------------------| kriyānivṛtte jaṭhare tridoṣe tu viśeṣataḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">dadyādāpṛcchya tajjñātīn pātuṃ madyena kalkitam| mūlaṃ kākādanīguñjākaravīrakasambhavam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">pānabhojanasaṃyuktaṃ dadyādvā sthāvaraṃ viṣam| yasmin vā kupitaḥ sarpo vimuñcati phale viṣam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tenāsya doṣasaṅghātaḥ sthiro līno vimārgagaḥ| bahiḥ pravartate bhinno viṣeṇāśu pramāthinā||80||</seg> tathā vrajatyagadatāṃ śarīrāntarameva vā| ---------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">---------------------------------------------| hṛtadoṣaṃ tu śītāmbusnātaṃ taṃ pāyayetpayaḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">peyāṃ vā trivṛtaḥ śākaṃ maṇḍūkyā vāstukasya vā| kālaśākaṃ yavākhyaṃ vā khādetsvarasasādhitam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">niramlalavaṇasnehaṃ svinnāsvinnamanannabhuk| māsamekaṃ tataścaiva tṛṣitaḥ svarasaṃ pibet||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">evaṃ vinirhṛte śākairdoṣe māsāt paraṃ tataḥ| durbalāya prayuñjīta prāṇabhṛtkārabhaṃ payaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">plīhodare yathādoṣa snigdhasya sveditasya ca| sirāṃ bhuktavato dadhnā vāmabāhau vimokṣayet||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">labdhe bale ca bhūyo'pi snehapītaṃ viśodhitam| samudraśuktijaṃ kṣāraṃ payasā pāyayettathā||86||</seg> <seg type="unit" n="87">amlasrutaṃ biḍakaṇācūrṇāḍhyaṃ naktamālajam| saubhāñjanasya vā kvāthaṃ saindhavāgnikaṇānvitam||87||</seg> hiḍgvādicūrṇaṃ kṣārājyaṃ yuñjīta ca yathābalam| ---------------------------------------------|88|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">---------------------------------------------| pippalīnāgaraṃ dantīsamāṃśaṃ dviguṇābhayam||88||</seg> biḍārdhāṃśayutaṃ cūrṇamidamuṣṇāmbunā pibet| ---------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">---------------------------------------------| viḍaṅgaṃ citrakaṃ saktūn saghṛtān saindhavaṃ vacām||89||</seg> dagdhvā kapāle payasā gulmaplīhāpahaṃ pibet| ---------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">---------------------------------------------| tailonmiśrairbadarakapatraiḥ sammārditaiḥ samupanaddhaḥ||90||</seg> musalena pīḍito'nu ca yāti plīhā payobhujo nāśam| ---------------------------------------------|91|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">---------------------------------------------| rohītakalatāḥ klṛptāḥ khaṇḍaśaḥ sābhayā jale||91||</seg> <seg type="unit" n="92">mūtre vā''sunuyāttacca saptarātrasthitaṃ pibet| kāmalāplīhagulmārśaḥ kṛmimehodarāpaham||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">rohītakatvacaḥ kṛtvā palānāṃ pañcaviṃśatīm| koladviprasthasaṃyuktaṃ kaṣāyamupakalpayet||93||</seg> <seg type="unit" n="94">pālikaiḥ pañcakolaistu taiḥ samastaiśca tulyayā| rohītakatvacā piṣṭairghṛtaprasthaṃ vipācayet||94||</seg> plīhābhivṛddhiṃ śamayatyetadāśu prayojitam| ---------------------------------------------|95|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">---------------------------------------------| kadalyāstilanālānāṃ kṣāreṇa kṣurakasya ca||95||</seg> tailaṃ pakvaṃ jayetpānātplīhānaṃ kaphavātajam| ---------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">---------------------------------------------| aśāntau gulmavidhinā yojayedagnikarma ca||96||</seg> aprāptapicchāsalile plīhni vātakapholbaṇe| ---------------------------------------------|97|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">---------------------------------------------| paittike jīvanīyāni sarpīṃṣi kṣīrabastayaḥ||97||</seg> raktāvasekaḥ saṃśuddhiḥ kṣīrapānaṃ ca śasyate| ---------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">---------------------------------------------| yakṛti plīhavatkarma dakṣiṇe tu bhuje sirām||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">svinnāya baddhodariṇe mūtratīkṣṇauṣadhānvitam| satailalavaṇaṃ dadyānnirūhaṃ sānuvāsanam||99||</seg> <seg type="unit" n="100">parīsraṃsīni cānnāni tīkṣṇaṃ cāsmai virecanam| udāvartaharaṃ karma kāryaṃ yaccānilāpaham||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">chidrodaramṛte svedācchleṣmodaravadācaret| jātaṃ jātaṃ jalaṃ srāvyamevaṃ tadyāpayedbhiṣak||101||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="102">apāṃ doṣaharāṇyādau yojayedudakodare| mūtrayuktāni tīkṣṇāni vividhakṣāravanti ca||102||</seg> dīpanīyaiḥ kaphaghnaiśca tamāhārairupācaret| ---------------------------------------------|103|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">---------------------------------------------| kṣāraṃ chogakarīṣāṇāṃ srutaṃ mūtre'gninā pacet||103||</seg> <seg type="unit" n="104">ghanībhavati tasmiṃśca karṣāṃśaṃ cūrṇitaṃ kṣipet| pippalī pippalīmūlaṃ śuṇṭhī lavaṇapañcakam||104||</seg> <seg type="unit" n="105">nikumbhakumbhatriphalāsvarṇakṣīrīviṣāṇikāḥ| svarjikākṣāraṣaḍgranthāsātalāyavaśūkajam||105||</seg> <seg type="unit" n="106">kolābhā guṭikāḥ kṛtvā tataḥ sauvīrakāplutāḥ| pibedajarake śophe pravṛddhe codakodare||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">ityauṣadhairapraśame triṣu baddhodarādiṣu| prayuñjīta bhiṣak śastramārtabandhunṛpārthitaḥ||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">snigdhasvinnatanornābheradho baddhakṣatāntrayoḥ| pāṭayedudaraṃ muktvā vāmataścaturaṅgulāt||108||</seg> <seg type="unit" n="109">caturaṅgulamānaṃ tu niṣkāsyāntrāṇi tena ca| nirīkṣyāpanayedbālamalalepopalādikam||109||</seg> <seg type="unit" n="110">chidre tu śalyamuddhṛtya viśodhyāntraparisravam| markoṭairdaṃśayecchidraṃ teṣu lagneṣu cāharet||110||</seg> <seg type="unit" n="111">kāyaṃ mūrdhno'nu cāntrāṇi yathāsthānaṃ niveśayet| aktāni madhusarpirbhyāmatha sīvyedbahirvraṇam||111||</seg> <seg type="unit" n="112">tataḥ kṛṣṇamṛdā''lipya badhnīyādyaṣṭimiśrayā| nivātasthaḥ payovṛttiḥ snehadroṇyāṃ vasettataḥ||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">sajale jaṭhare tailairabhyaktasyānilāpahaiḥ| svinnasyoṣṇāmbunā''kakṣamudare paṭṭaveṣṭite||113||</seg> <seg type="unit" n="114">baddhacchidroditasthāne vidhyedaṅgulamātrakam| nidhāya tasminnāḍīṃ ca srāvayedardhamambhasaḥ||114||</seg> <seg type="unit" n="115">athāsya nāḍīmākṛṣya tailena lavaṇena ca| vraṇamabhyajya badhvā ca veṣṭayedvāsasodaram||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tṛtīye'hni caturthe vā yāvadāṣoḍaśaṃ dinam| tasya viśramya viśramya srāvayedalpaśo jalam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">viveṣṭayedgāḍhataraṃ jaṭharaṃ vāsasā ślatham| niḥsrute laṅghitaḥ peyāmasnehalavaṇāṃ pibet||117||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="118">syātkṣīravṛttiḥ ṣaṇmāsāṃstrīn peyāṃ payasā pibet| trīṃścānyān payasaivādyāt phalāmlena rasena vā||118||</seg> <seg type="unit" n="119">alpaśo'snehalavaṇaṃ jīrṇaṃ śyāmākakodravam| prayato vatsareṇaivaṃ vijayeta jalodaram||119||</seg></ab>
          <ab type="mula">varjyeṣu yantrito diṣṭe nātyadiṣṭe jitendriyaḥ| ---------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">---------------------------------------------| sarvamevodaraṃ prāyo doṣasaṅghātajaṃ yataḥ||120||</seg> ato vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyate| ---------------------------------------------|121|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">---------------------------------------------| vahnirmandatvamāyāti doṣaiḥ kukṣau prapūrite||121||</seg> <seg type="unit" n="122">tasmādbhojyāni bhojyāni dīpanāni laghūni ca| sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnehakaṭūni ca||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">bhāvitānāṃ gavāṃ mūtre ṣaṣṭikānāṃ ca taṇḍulaiḥ| yavāgūṃ payasā siddhāṃ prakāmaṃ bhojayennaram||123||</seg> <seg type="unit" n="124">pibedikṣurasaṃ cānu jaṭharāṇāṃ nivṛttaye| svaṃ svaṃ sthānaṃ vrajantyeṣāṃ vātapittakaphāstathā||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">atyarthoṣṇāmlalavaṇaṃ rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| guḍaṃ tailakṛtaṃ śākaṃ vāri pānāvagāhayoḥ||125||</seg> āyāsādhvadivāsvapnayānāni ca parityajet| --------------------------------------------|126|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">---------------------------------------------| nātyacchasāndramadhuraṃ takraṃ pāne praśasyate||126||</seg> <seg type="unit" n="127">sakaṇālavaṇaṃ vāte, pitte soṣaṇaśarkaram| yavānīsaindhavājājīmadhuvyoṣaiḥ kaphodare||127||</seg> <seg type="unit" n="128">tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṃyutaṃ nicayodare| madhutailavacāśuṇṭhīśatahvākuṣṭhasaindhavaiḥ||128||</seg> <seg type="unit" n="129">plīhni, baddhe tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ| sakṛṣṇāmākṣikaṃ chidre, vyoṣavatsalilodare||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">gauravārocakānāhamandavahnyatisāriṇām| takraṃ vātakaphārtānāmamṛtatvāya kalpate||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">prayogāṇāṃ ca sarveṣāmanu kṣīraṃ prayojayet| sthairyakṛtsarvadhātūnāṃ balyaṃ doṣānubandhahṛt||131||</seg></ab>
          <ab type="mula">bheṣajāpacitāṅgānāṃ kṣīramevāmṛtāyate| 131 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne udaracikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.4.16">
          <head>pāṇḍurogacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ pāṇḍurogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) pāṇḍvāmayī pibetsarpirādau kalyāṇakāhvayam| pañcagavyaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā''ragvadhādinā||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dāḍimātkuḍavo dhānyātkuḍavārdhaṃ palaṃ palam| citrakācchṛṅgaberācca pippalyardhapalaṃ ca taiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kalkitairviṃśatipalaṃ ghṛtasya salilāḍhake| siddhaṃ hṛtpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dīpanaṃ śvāsakāsaghnaṃ mūḍhavātānulomanam| duḥkhaprasavinīnāṃ ca bandhyānāṃ ca praśasyate||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">snehitaṃ vāmayettīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṃ ca śodhayet| payasā mūtrayuktena bahuśaḥ kevalena vā||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dantīphalarase koṣṇe kāśmaryāñjalimāsutam| drākṣāñjaliṃ vā mṛditaṃ tat pibet pāṇḍurogajit||6||</seg> mūtreṇa piṣṭāṃ pathyāṃ vā tatsiddhaṃ vā phalatrayam| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| svarṇakṣīrītrivṛcchyāmābhadradārumahauṣadham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">gomūtrāñjalinā piṣṭaṃ śṛutaṃ tenaiva vā pibet| sādhitaṃ kṣīramebhirvā pibeddoṣānulomanam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mūtre sthitaṃ vā saptāhaṃ payasā'yorajaḥ pibet| jīrṇe kṣīreṇa bhuñjīta rasena madhureṇa vā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">śuddhaścobhayato lihyātpathyāṃ madhughṛtadrutām| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| viśālākaṭukāmustākuṣṭhadārukaliṅgakāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">karṣāṃśā dvipicurmūrvā karṣārdhāṃśā ghuṇapriyā| pītvā taccūrṇamambhobhiḥ sukhairlihyāttato madhu||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pāṇḍurogaṃ jvaraṃ dāhaṃ kāsaṃ śvāsamarocakam| gulmānāhāmavātāṃśca raktapittaṃ ca tajjayet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vāsāguḍūcītriphalākaṭvībhūnimbanimbahaḥ| kvāthaḥ kṣaudrayuto hanti pāṇḍupittāsrakāmalāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vyoṣāgnivellatriphalāmustaistulyamayorajaḥ| cūrṇitaṃ takramadhvājyakoṣṇāmbhobhiḥ prayojitam||14||</seg> kāmalāpāṇḍuhṛdrogakuṣṭhārśomehanāśanam| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| guḍanāgaramaṇḍūratilāṃśān mānataḥ samān||15||</seg> pippalīdviguṇān dadyādguṭikāṃ pāṇḍurogiṇe| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| tāpyaṃ dārvyāstvacaṃ cavyaṃ granthikaṃ devadāru ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vyoṣādinavakaṃ caitaccūrṇayed dviguṇaṃ tataḥ| maṇḍūraṃ cāñjananibhaṃ sarvato'ṣṭaguṇe'tha tat||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pṛthagvipakve gomūtre vaṭakīkaraṇakṣame| prakṣipya vaṭakān kuryāttān khādettakrabhojanaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">ete maṇḍūravaṭakāḥ prāṇadāḥ pāṇḍurogiṇāṃ| kuṣṭhānyajarakaṃ śophamūrustambharocakam||19||</seg> arśāṃsi kāmalāṃ mehān plīhānaṃ śamayanti ca| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| tāpyādrijaturaupyāyomalāḥ pañcapalāḥ pṛthak||20||</seg> <seg type="unit" n="21">citrakatriphalāvyoṣaviḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha| śarkarāṣṭapalonmiśrāścūrṇitā madhunā drutāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pāṇḍurogaṃ viṣaṃ kāsaṃ yakṣmāṇaṃ viṣamaṃ jvaram| kuṣṭhānyajarakaṃ mehaṃ śophaṃ śvāsamarocakam||22||</seg> viśeṣāddhantyapasmāraṃ kāmalāṃ gudajāni ca| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| kauṭajatriphalānimbapaṭolaghananāgaraiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">tvak''kṣīrīpippalīdhātrīkarkaṭākhyāḥ palonmitāḥ| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṃ palaṃ yuktyā trijātakam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">madhutripalasaṃyuktān kuryādakṣasamān guḍān| dāḍimāmbupayaḥ pakṣirasatoyasurāsavān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tān bhakṣayitvā'nu pibenniranno bhukta eva vā| pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśobhagandaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">hṛnmūtrapūtiśukrāgnidoṣaśoṣagarodaram| kāsāsṛgdarapittāsṛkśophagulmagalāmayān||28||</seg> mehavardhmabhramān hanyuḥ sarvadoṣaharāḥ śivāḥ| ---------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------| drākṣāprasthaṃ kaṇāpramthaṃ śarkarārdhatulāṃ tathā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dvipalaṃ madhukaṃ śuṇṭhīṃ tvakṣīrīṃ ca vicūrṇitam| dhātrīphalarasadroṇe tatkṣiptvā lehavatpacet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">śītānmadhuprasthayutād lihyātpāṇitalaṃ tataḥ| halīmakaṃ pāṇḍurogaṃ kāmalāṃ ca niyacchati||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kanīyaḥpañcamūlāmbu śasyate pānabhojane| pāṇḍūnāṃ, kāmalārtānāṃ mṛdvīkāmalakādrasaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">iti sāmānyataḥ proktaṃ pāṇḍuroge bhiṣag''jitam| vikalpya yojyaṃ viduṣā pṛthagdoṣabalaṃ prati||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">snehaprāyaṃ pavanaje tiktaśītaṃ tu paittike| ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ vimiśraṃ sānnipātike||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">mṛdaṃ niryāpayetkāyāttīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiḥ puraḥ| balādhānāni sarpīṃṣi śuddhe koṣṭhe tu yojayet||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vyoṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam| mustānyayorajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṃ devadāru ca||36||</seg> <seg type="unit" n="37">vṛścikālī ca bhārgī ca sakṣīrestaiḥ śṛtaṃ ghṛtam| sarvān praśamayatyāśu vikārān mṛttikākṛtān||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvatkesarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśāḍvalaiḥ| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| mṛddveṣaṇāya tallolye vitaredbhāvitāṃ mṛdam||38||</seg> vellāgninimbaprasavaiḥ pāṭhayā mūrvayā'thavā| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| mṛdbhedabhinnadoṣānugamādyojyaṃ ca bheṣajam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāmalāyāṃ tu pittaghnaṃ pāṇḍurogāvirodhi yat| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| pathyāśatarase pathyāvṛntārdhaśatakalkitaḥ||40||</seg> prasthaḥ siddho ghṛtādgulmakāmalāpāṇḍuroganut| ---------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------| āragvadhaṃ rasenekṣorvidāryāmalakasya vā||41||</seg> satryūṣaṇaṃ bilvamātraṃ pāyayetkāmalāpaham| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| pibennikumbhakalkaṃ vā dviguḍaṃ śītavāriṇā||42||</seg> kumbhasya cūrṇaṃ sakṣaudraṃ traiphalena rasena vā| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam||43||</seg> prātaḥ prātarmadhuyutaṃ kāmalārtāya yojayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| niśāgairikadhātrībhiḥ kāmalāpahamañjanam||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">tilapiṣṭanibhaṃ yastu kāmalāvān sṛjenmalam| kapharuddhapathaṃ tasya pittaṃ kaphaharairjayet||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ bahiḥ kṣipet||46||</seg> <seg type="unit" n="47">hāridranetramūtratvak''śvetavarcastadā naraḥ| bhavetsāṭopaviṣṭambho guruṇā hṛdayena ca||47||</seg> <seg type="unit" n="48">daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ| krameṇālpe'nuṣajyeta pitte śākhāsamāśrite||48||</seg> <seg type="unit" n="49">rasaistaṃ rūkṣakaṭvamaliḥ śikhitittiridakṣajaiḥ| śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthotthaiśca bhojayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukalavaṇoṣṇaṃ ca śasyate| sabījapūrakarasaṃ lihyādvyoṣaṃ tathā''śayam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">svaṃ pittameti tenāsya śakṛdapyanurajyate| vāyuśca yāti praśamaṃ sahāṭopādyupadravaiḥ||51||</seg> nivṛttopadravasyāsya kāryaḥ kāmaliko vidhiḥ| ---------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">---------------------------------------------| gomūtreṇa pibetkumbhakāmalāyāṃ śilājatu||52||</seg> māsaṃ mākṣikadhātuṃ vā kiṭṭaṃ vā'tha hiraṇyajam| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| guḍūcīsvarasakṣīrasādhitena halīmakī||53||</seg> <seg type="unit" n="54">mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ pibeddhātrīrasena tu| trivṛtāṃ tadvirikto'dyātsvādu pittānilāpaham||54||</seg> <seg type="unit" n="55">drākṣālehaṃ ca pūrvoktaṃ sarpīṃṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṃśca śīlayetsānuvāsanān||55||</seg> <seg type="unit" n="56">mārdvīkāriṣṭayogāṃśca pibedyuktyā'gnivṛddhaye| kāsikaṃ cābhayālehaṃ pippalīṃ madhukaṃ balām||56||</seg> payasā ca prayuñjīta yathā doṣaṃ yathā balam| ---------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| pāṇḍurogeṣu kuśalaḥ śophoktaṃ ca kriyākramam|57| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne pāṇḍurogacikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ah.4.17">
          <head>śvayathucikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ śvayathucikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) sarvatra sarvāṅgasare doṣaje śvayathau purā| sāme viśoṣito bhuktvā laghu koṣṇāmbhasā pibet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">nāgarātiviṣādāruviḍaṅgendrayavoṣaṇam| athavā vijayāśuṇṭhīdevadārupunarnavam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">navāyasaṃ vā doṣāḍhyaḥ śuddhyai mūtraharītakīḥ| varākvāthena kaṭukākumbhāyastryūṣaṇāni vā||3||</seg> athavā gugguluṃ tadvajjatu vā śailasambhavam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| mandāgniḥ śīlayedāmagurubhinnavibaddhaviṭ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">takraṃ sauvarcalavyoṣakṣaudrayuktaṃ guḍābhayām| takrānupānamathavā tadvadvā guḍanāgaram||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">ārdrakaṃ vā samaguḍaṃ prakuñcārdhavivardhitam| paraṃ pañcapalaṃ māsaṃ yūṣakṣīrarasāśanaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gulmodarārśaḥśvayathupramehān śvāsapratiśyālasakāvipākān| sakāmalāśoṣamanovikārān kāsaṃ kaphaṃ caiva jayetprayogaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ghṛtamārdrakanāgarasya kalka- svarasābhyāṃ payasā ca sādhayitvā| śvayathukṣavathūdarāgnisādai- rabhibhūto'pi piban bhavatyarogaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nirāmo baddhaśamalaḥ pibecchvayathupīḍitaḥ| trikaṭutrivṛtādantīcitrakaiḥ sādhitaṃ payaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">mūtraṃ gorvā mahiṣyā vā sakṣīraṃ kṣīrabhojanaḥ| saptāhaṃ māsamathavā syāduṣṭrakṣīravartanaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yavānakaṃ yavakṣāraṃ yavānīṃ pañcakolakam| maricaṃ dāḍimaṃ pāṭhāṃ dhānyakāmamlavetasam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bālabilvaṃ ca karṣāṃśaṃ sādhayetsalilāḍhake| tena pakvo ghṛtaprasthaḥ śophārśogulmamehahā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">dadhnaścitrakagarbhādvā ghṛtaṃ tattakrasaṃyutam| pakvaṃ sacitrakaṃ tadvadguṇaiḥ-----------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| ------------------yuñjyācca kālavit||13||</seg> dhānvantaraṃ mahātiktaṃ kalyāṇamabhayāghṛtam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| daśamūlakaṣāyasya kaṃse pathyāśataṃ pacet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dattvā guḍatulāṃ tasmin lehe dadyādvicūrṇitam| trijātakaṃ trikaṭukaṃ kiñcicca yavaśūkajam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prasthārdhaṃ ca hime kṣaudrāttannihantyupayojitam| pravṛddhaśophajvaramehagulma- kārśyāmavātāmlakaraktapittam| vaivarṇyamūtrānilaśukradoṣa- śvāsāruciplīhagarodaraṃ ca||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| purāṇayavaśālyannaṃ daśamūlāmbusādhitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">alpamalpapaṭusnehaṃ bhojanaṃ śvayathorhitam| kṣāravyoṣānvitairmaudgaiḥ kaulatthaiḥ sakaṇai rasaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tathā jāṅgalajaiḥ kūrmagodhāśalyakajairapi| anamlaṃ mathitaṃ pāne madyānyauṣadhavanti ca||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ajājīśaṭhījīvantīkāravīpauṣkarāgnikaiḥ| bilvamadhyayavakṣāravṛkṣāmlairbadaronmitaiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṛtā peyā''jyatailābhyāṃ yuktibhṛṣṭā paraṃ hitā| śophātisārahṛdrogagulmārśolpāgnimehinām||21||</seg></ab>
          <ab type="mula">guṇaistadvacca pāṭhāyāḥ pañcakolena sādhitā| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| śaileyakuṣṭhasthauṇeyareṇukāgurupadmakaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">śrīveṣṭakanakhaspṛkkādevadārupriyaṅgubhiḥ| māṃsīmāgādhikāvanyadhānyadhyāmakavālakaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">caturjātakatālīsamustāgandhapalāśakaiḥ| kuryādabhyañjanaṃ tailaṃ lepaṃ snānāya tūdakam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">snānaṃ vā nimbavarṣābhūnaktamālārkavāriṇā| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------| ekāṅgaśophe varṣābhūkaravīrakakiṃśukaiḥ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">viśālātriphalārodhranalikādevadārubhiḥ| hiṃsrākośātakīmādrītālaparṇījayantibhiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sthūlakākādanīśālanākulīvṛṣaparṇibhiḥ| vṛdhdyārddhihastikarṇaiśca sukhoṣṇairlepanaṃ hitam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">athānilotthe śvayathau māsārdhaṃ trivṛtaṃ pibet| tailameraṇḍajaṃ vātaviḍvibandhe tadeva tu||28||</seg> <seg type="unit" n="29">prāgbhaktaṃ payasā yuktaṃ rasairvā kārayettathā| svedābhyaṅgān samīraghnān lepamekāṅgage punaḥ||29||</seg> mātuluṅgāgnimanthena śuṇṭhīhiṃsrāmarāhvayaiḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| paitte tiktaṃ pibetsarpirnyagrodhādyena vā śṛtam||30||</seg> kṣīraṃ tṛḍdāhamoheṣu lepābhyaṅgāśca śītalāḥ| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| paṭolamūlatrāyantīyaṣṭyāhvakaṭukābhayāḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dāru dārvī himaṃ dantī viśālā niculaṃ kaṇā| taiḥ kvāthaḥ saghṛtaḥ pīto hantyantastāpatṛḍbhramān||32||</seg> sasannipātavīsarpaśophadāhaviṣajvarān| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| āragvadhādinā siddhaṃ tailaṃ śleṣmodbhave pibet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">srotovibandhe mande'gnāvarucau stimitāśayaḥ| kṣāracūrṇāsavāriṣṭamūtratakrāṇi śīlayet||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">kṛṣṇāpurāṇapiṇyākaśigrutvak''sikatātasīḥ| praleponmardane yuñjyātsukhoṣṇā mūtrakalkitāḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">snānaṃ mūtrāmbhasī siddhe kuṣṭhatarkāricitrakaiḥ| kulatthanāgarābhyāṃ vā caṇḍā'guru vilepane||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kālājaśṛṅgīsaralabastagandhāhayāhvayāḥ| ekaiṣikā ca lepaḥ syācchvayathāvekagātrage||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yathādoṣaṃ yathāsannaṃ śuddhiṃ raktāvasecanam| kurvīta, miśradoṣe tu doṣodrekabalātkriyām||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">ajājipāthāghanapañcakola- vyāghrārajanyaḥ sukhatoyapītāḥ| śophaṃ tridoṣaṃ cirajaṃ pravṛddhaṃ nighnanti bhūnimbamahauṣadhe ca||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">amṛtādvitayaṃ sivāṭikā surakāṣṭhaṃ sapuraṃ sagojalam| śvayathūdarakuṣṭhapāṇḍutā- kṛmimehordhvakaphānilāpaham||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">iti nijamadhikṛtya pathyamuktaṃ kṣatajanite kṣatajaṃ viśodhanīyam| srutihimaghṛtalepasekarekai- rviṣajanite viṣajicca śopha iṣṭam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula">grāmyābjānūpaṃ piśitamabalaṃ śuṣkaśākaṃ tilānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi salavaṇaṃ vijjalaṃ madyamamlam| dhānā vallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cārātrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca|42| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvayathucikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ah.4.18">
          <head>visarpacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto visarpacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) ādāveva visarpeṣu hitaṃ laṅghanarūkṣaṇam| raktāvaseko vamanaṃ virekaḥ, snehanaṃ na tu||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pracchardanaṃ visarpaghnaṃ sayaṣṭīndrayavaṃ phalam| paṭolapippalīnimbapallavairvā samanvitam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">rasena yuktaṃ trāyantyā drākṣāyāstraiphalena vā| virecanaṃ trivṛccūrṇaṃ payasā sarpiṣā'thavā||3||</seg> yojyaṃ, koṣṭhagate doṣe viśeṣeṇa viśodhanam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| aviśodhasya doṣe'lpe śamanaṃ candanotpalam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">mustanimbapaṭolaṃ vā paṭolādikameva vā| sārivāmalakośīramustaṃ vā kvathitaṃ jale||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">durālabhāṃ parpaṭakaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam| pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā tṛṣṇāvīsarpavān pibet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dārvīpaṭolakaṭukāmasūratriphalāstathā| sanimbayaṣṭītrāyantīḥ kvathitā ghṛtamūrcchitāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">śākhāduṣṭe tu rudhire raktamevādito haret| tvaṅmāṃsasnāyusaṃkledo raktakledāddhi jāyate||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nirāme śleṣmaṇi kṣīṇe vātapittottare hitam| ghṛtaṃ tiktaṃ mahātiktaṃ śṛtaṃ vā trāyamāṇayā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">nirhṛte'sre viśuddhe'ntardoṣe tvaṅmāṃsasandhige| bahiḥkriyāḥ pradehādyāḥ sadyo vīsarpaśāntaye||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śatāhvamustavārāhīvaṃśārtagaladhānyakam| surāhvā kṛṣṇagandhā ca kuṣṭhaṃ cālepanaṃ cale||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">nyagrodhādigaṇaḥ pitte tathā padmotpalādikam| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nyagrodhapādāstaruṇāḥ kadalīgarbhasaṃyutāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bisagranthiśca lepaḥ syācchatadhautaghṛtāplutaḥ| padminīkardamaḥ śītaḥ piṣṭaṃ mauktikameva vā||13||</seg> śaṅkhaḥ pravālaṃ śuktirvā gairikaṃ vā ghṛtānvitam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| triphalāpadmakośīrasamaṅgākaravīrakam||14||</seg> nalamūlānyanantā ca lepaḥ śleṣmavisarpahā| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| dhavasaptāhvakhadiradevadārukuraṇṭakam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">samustāragvadhaṃ lepo vargo vā varuṇādikaḥ| āragvadhasya patrāṇi tvacaḥ śleṣmātakodbhavāḥ||16||</seg> indrāṇiśākaṃ kākāhvā śirīṣakusumāni ca| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| sekavraṇābhyaṅgahavirlepacūrṇān yathāyatham||17||</seg> etairevauṣadhaiḥ kuryādvāyau lepā ghṛtādhikāḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| kaphasthānagate sāme pittasthānagate'thavā||18||</seg> <seg type="unit" n="19">aśītoṣṇā hitā rūkṣā raktapitte ghṛtānvitāḥ| atyarthaśītāstanavastanuvastrāntarāsthitāḥ||19||</seg> yojyāḥ kṣaṇe kṣaṇe'nye mandavīryāsta eva ca| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭametatkarma praśasyate||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śatadhautaghṛtenāgniṃ pradihyātkevalena vā| secayeddhṛtamaṇḍena śītena madhukāmbunā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sitāmbhasā'mbhodajalaiḥ kṣīreṇekṣurasena vā| pānalepanasekeṣu mahātiktaṃ paraṃ hitam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">granthyākhye raktapittaghnaṃ kṛtvā samyagyathoditam| kaphānilaghnaṃ karmeṣṭaṃ piṇḍasvedopanāhanam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">granthivīsarpaśūle tu tailenoṣṇena secayet| daśamūlavipakvena tadvanmūtrairjalena vā||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sukhoṣṇayā pradihyādvā piṣṭayā kṛṣṇagandhayā| naktamālatvacā śuṣkamūlakaiḥ kalinā'thavā||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">dantī citrakamūlatvak saudhārkapayasī guḍaḥ| bhallātakāsthi kāsīsaṃ lepo bhindyācchilāmapi||26||</seg> <seg type="unit" n="27">bahirmārgāśritaṃ granthiṃ kiṃ punaḥ kaphasambhavam| dīrghakālasthitaṃ granthimebhirbhindyācca bheṣajaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">mūlakānāṃ kulatthānāṃ yūṣaiḥ sakṣāradāḍimaiḥ| godhūmānnairyavānnairvā sasīdhumadhuśārkaraiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sakṣaudrairvāruṇīmaṇḍairmātuluṅgarasānvitaiḥ| triphalāyāḥ prayogaiśca pippalyāḥ kṣaudrasaṃyutaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">devadāruguḍūcyośca prayogairgirijasya ca| mastabhallātasaktūnāṃ prayogairmākṣikasya ca||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dhūmairvirekaiḥ śirasaḥ pūrvoktairgulmabhedanaiḥ| taptāyohemalavaṇapāṣāṇādiprapīḍanaiḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirvividhābhirbale sthitaḥ| granthiḥ pāṣāṇakaṭhino yadi naivopaśāmyati||32||</seg> <seg type="unit" n="33">athāsya dāhaḥ kṣāreṇa śarairhemnā'pi vā hitaḥ| pākibhiḥ pācayitvā vā pāṭayitvā tamuddharet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">mokṣayedbahuśaścāsya raktamutkleśamāgatam| punaścāpahṛte rakte vātaśleṣmajidauṣadham||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">praklinne dāhapākābhyāṃ bāhyāntarvraṇavatkriyā| dārvīviḍaṅgakampillaiḥ siddhaṃ tailaṃ vraṇe hitam||35||</seg> dūrvāsvarasasiddhaṃ tu kaphapittottare ghṛtam| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| ekataḥ sarvakarmāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">visarpo na hyasaṃsṛṣṭaḥ so'srapittena jāyate| raktamevāśrayaścāsya bahuśo'sraṃ haredataḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">na ghṛtaṃ bahudoṣāya deyaṃ yanna virecanam| tena doṣo hyupastabdhastvagraktapiśitaṃ pacet|38| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne visarpacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ah.4.19">
          <head>kuṣṭhacikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">kuṣṭhinaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret| ---------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------------------| tatra vātottare tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ hitam||1||</seg> daśamūlāmṛtairaṇḍaśārṅgeṣṭāmeṣaśṛṅgibhiḥ| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">---------------------------------------------| paṭolanimbakaṭukādārvīpāṭhādurālabhāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">parpaṭaṃ trāyamāṇāṃ ca palāṃśaṃ pācayedapām| dvyāḍhake'ṣṭāṃśaśeṣeṇa tena karṣonmitaistathā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">trāyantīmustabhūnimbakaliṅgakaṇacandanaiḥ| sarpiṣo dvādaśapalaṃ pacettattiktakaṃ jayet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">pittakuṣṭhaparīsarpapiṭikādāhatṛḍbhramān| kaṇḍupāṇḍvāmayān gaṇḍān duṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">visphoṭavidradhīgulmaśophonmādamadānapi| hṛdrogatimiravyaṅgagrahaṇīśvitrakāmalāḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhagandaramapasmāramudaraṃ pradaraṃ garam| arśo'srapittamanyāṃśca sukṛcchrān pittajān gadān||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">saptacchadaḥ parpaṭakaḥ śamyākaḥ kaṭukā vacā| triphalā padmakaṃ pāṭhā rajanyau sārive kaṇe||8||</seg> <seg type="unit" n="9">nimbacandanayaṣṭyāhvaviśālendrayavāmṛtāḥ| kirātatiktakaṃ sevyaṃ vṛṣo mūrvā śatāvarī||9||</seg> <seg type="unit" n="10">paṭolātiviṣāmustātrāyantīdhanvayāsakam| tairjale'ṣṭaguṇe sarpirdviguṇāmalakīrase||10||</seg> siddhaṃ tiktānmahātiktaṃ guṇairabhyadhikaṃ matam| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| kaphottare ghṛtaṃ siddhaṃ nimbasaptāhracitrakaiḥ||11||</seg> kuṣṭhoṣaṇavacāśālapriyālacaturaṅgulaiḥ| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| sarveṣu cāruṣkarajaṃ tauvaraṃ sārṣapaṃ pibet||12||</seg> snehaṃ ghṛtaṃ vā kṛmijitpathyābhallātakaiḥ śṛtam| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| āragvadhasya mūlena śatakṛtvaḥ śṛtaṃ ghṛtam||13||</seg> piben kuṣṭhaṃ jayatyāśu bhajan sakhadiraṃ jalam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------| ebhireva yathāsvaṃ ca snehairabhyañjanaṃ hitam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">snigdhasya śodhanaṃ yojyaṃ visarpe yadudāhṛtam| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| lalāṭahastapādeṣu śirāścāsya vimokṣayet||15||</seg> pracchānamalpake kuṣṭhe śṛṅgādyāśca yathāyatham| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| snehairāpyāyayeccainaṃ kuṣṭhaghnairantarā'ntarā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">muktaraktaviriktasya riktakoṣṭhasya kuṣṭhinaḥ| prabhañjanastathā hyasya na syāddehaprabhañjanaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">vāsāmṛtānimbavarāpaṭola- vyāghrīkarañjodakakalkapakvam| sarpirvisarpajvarakāmalāsra- kuṣṭhāpahaṃ vajrakamāmananti||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">triphalātrikaṭudvikaṇṭakārī- kaṭukākumbhanikumbharājavṛkṣaiḥ| savacātiviṣāgnikaiḥ sapāṭhaiḥ picubhāgairnavavajradugdhamuṣṭyā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">piṣṭaiḥ siddhaṃ sarpiṣaḥ prasthamebhiḥ krūre koṣṭhe snehanaṃ recanaṃ ca| kuṣṭhaśvitraplīhavardhmāśmagulmān hantyātkṛcchrāṃstanmahāvajrakākhyam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">dantyāḍhakamapāṃ droṇe paktvā tena ghṛtaṃ pacet| dhāmārgavapale pītaṃ tadūrdhvādho viśuddhikṛt||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">āvartakītulāṃ droṇe pacedaṣṭāṃśaśeṣitam| tanmūlaistatra niryūhe ghṛtaprasthaṃ vipācayet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pītvā tadekadivasāntaritaṃ sujīrṇe bhuñjīta kodravamasaṃskṛtakāñjikena| kuṣṭhaṃ kilāsamapacīṃ ca vijetumicchan icchan prajāṃ ca vipulāṃ grahaṇaṃ smṛtiṃ ca||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yaterlelītakavasā kṣaudrajātīrasānvitā| kuṣṭhaghnī samasarpirvā sagāyartryasanodakā||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śālayo yavagodhūmāḥ koradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| mudgā masūrāstuvarī tiktaśākāni jāṅgalam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">varāpaṭolakhadiranimbāruṣkarayojitam| madyānyauṣadhagarbhāṇi mathitaṃ cendurājimat||26||</seg> <seg type="unit" n="27">annapānaṃ hitaṃ kuṣṭhe, na tvamlalavaṇoṣaṇam| dadhidugdhaguḍānūpatilamāṣāṃstyajettarām||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">paṭolamūlatriphalāviśālāḥ pṛthaktribhāgāpacitatriśāṇāḥ| syustrāyamāṇā kaṭurohiṇī ca| bhāgārdhike nāgarapādayukte||28||</seg> <seg type="unit" n="29">etatpalaṃ jarjaritaṃ vipakvaṃ jale pibeddoṣaviśodhanāya| jīrṇe rasairdhanvamṛgadvijānāṃ purāṇaśālyodanamādadīta||29||</seg> <seg type="unit" n="30">kuṣṭhaṃ kilāsaṃ grahaṇīpradoṣa- marśāṃsi kṛcchrāṇi halīmakaṃ ca| ṣaḍrātrayogena nihanti caitad hṛdvastiśūlaṃ viṣamajvaraṃ ca||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">viḍaṅgasārāmalakābhayānāṃ palatrayaṃ, trīṇi palāni kumbhāt| guḍasya ca dvādaśa, māsameṣa jitātmanāṃ hantyupayujyamānaḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">kuṣṭhaśvitraśvāsakāsodarārśo- mehaplīhagranthirugjantugulmān| siddhaṃ yogaṃ prāha yakṣo mumukṣo- rbhikṣoḥ prāṇān māṇibhadraḥ kilemam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">bhūnimbanimbatriphalāpadmakātiviṣākaṇāḥ| mūrvāpaṭolīdviniśāpāṭhātiktendravāruṇīḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sakaliṅgavacāstulyā dviguṇāśca yathottaram| lihyāddantītrivṛdbrāhmīścūrṇitā madhusarpiṣā||34||</seg> kuṣṭhamehaprasuptīnāṃ paramaṃ syāttadauṣadham|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| varāviḍaṅgakṛṣṇā vā lihyāttailājyamākṣikaiḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kākodumbarikāvellanimbābdavyoṣakalkavān| hanti vṛkṣakaniryūhaḥ pānātsarvāṃstvagāmayān||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">kuṭajāgninimbanṛpatarukhadirāsanasaptaparṇaniryūhe| siddhā madhughṛtayuktāḥ kuṣṭhaghnīrbhakṣayedabhayāḥ|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dārvīkhadiranimbānāṃ tvakkvāthaḥ kuṣṭhasūdanaḥ| ---------------------------------------------||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">niśottamānimbapaṭolamūla- tiktāvacālohitayaṣṭikābhiḥ| kṛtaḥ kaṣāyaḥ kaphapittakuṣṭhaṃ susevito dharma ivocchinatti||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ebhireva ca śṛtaṃ ghṛtamukhyaṃ bheṣjairjayati mārutakuṣṭham| kalpayetkhadiranimbaguḍūcī- devadārurajanīḥ pṛthagevam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">pāṭhādārvīvahnighuṇeṣṭākaṭukābhi- mūtraṃ yuktaṃ śakrayavaiścoṣṇajalaṃ vā| kuṣṭhī pītvā māsamaruk syādgudakīlī mehīśophī pāṇḍurajīrṇī kṛmīmāṃśca||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">lākṣādantīmadhurasavarādvīpipāṭhāviḍaṅga- pratyak''puṣpītrikaṭurajanīsaptaparṇāṭarūṣam| raktā nimbaṃ surataru kṛtaṃ pañcamūlyau ca cūrṇaṃ pītvā māsaṃ jayati hitabhuggavyamūtreṇa kuṣṭham||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">niśākaṇānāgaravellatauvaraṃ savahnitāpyaṃ kramaśo vivardhitam| gavāmbupītaṃ vaṭakīkṛtaṃ tathā nihanti kuṣṭhāni sudāruṇānyapi||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">trikaṭūttamātilāru- ṣkarājyamākṣikasitopalāvihitā| gulikā rasāyanaṃ ku- ṣṭhajicca vṛṣyā ca saptasamā||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">cāndraśakalāgnirajanī- viḍaṅgatuvarāsthyaruṣkaratriphalābhiḥ| vaṭakā guḍāṃśaklRptāḥ samastakuṣṭhāni nāśayantyabhyastāḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">viḍaṅgabhallātakabākucīnāṃ sadvīpivārāhiharītakīnām| salāṅgalīkṛṣṇatilopakulyā guḍena piṇḍī vinihanti kuṣṭham||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">śaśāṅkalekhā saviḍaṅgasārā sapippalīkā sahutāśamūlā| sāyomalā sāmalakā satailā kuṣṭhāni kṛcchrāṇi nihanti līḍhā||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">pathyātilaguḍaiḥ piṇḍī kuṣṭhaṃ sāruṣkarairjayet| guḍāruṣkarajantughnasomarājīkṛtā'thavā||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">viḍaṅgādrijatukṣaudrasarpiṣmatkhādiraṃ rajaḥ| kiṭibhaśvitradadrughnaṃ khādenmitahitāśanaḥ||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">sitātailakṛmighnāni dhātryayomalapippalīḥ| lihānaḥ sarvakuṣṭhāni jayatyatigurūṇyapi||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">mustaṃ vyoṣaṃ triphalā mañjiṣṭhā dāru pañcamūle dve| saptacchadanimbatvak saviśālā citrako mūrvā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">cūrṇaṃ tarpaṇabhāgairnavabhiḥ saṃyojitaṃ samadhvaṃśam| nityaṃ kuṣṭhanibarhaṇametatprāyogikaṃ khādan||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śvayathuṃ sapāṇḍurogaṃ śvitraṃ grahaṇīpradoṣamarśāṃsi| vardhabhagandarapiḍakākaṇḍūkoṭhāpacīrhanti||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">rasāyanaprayogeṇa tuvarāsthīni śīlayet| bhallātakaṃ bākucikāṃ vahnimūlaṃ śilāhvayam||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">iti doṣe vijite'ntas- tvaksthe śamanaṃ bahiḥ pralepādi hitam| tīkṣṇālepotkliṣṭaṃ kuṣṭhaṃ hi vivṛddhimeti maline dehe||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sthirakaṭhinamaṇḍalānāṃ kuṣṭhānāṃ poṭalairhitaḥ svedaḥ| svinnotsanaṃ kuṣṭhaṃ śastrairlikhitaṃ pralepanairlimpet||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yeṣu na śastraṃ kramate sparśendriyanāśaneṣu kuṣṭheṣu| teṣu nipātyaḥ kṣāro raktaṃ doṣaṃ ca visrāvya||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">lepo'tikaṭhinapuruṣe supte kuṣṭhe sthire purāṇe ca| pītāgadasya kāryo viṣaiḥ samantro'gadaiścānu||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">stabdhāni suptasuptānyasvedanakaṇḍulāni kuṣṭhāni| ghṛṣṭāni śuṣkagomayaphenakaśastraiḥ pradehyāni||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">mustā triphalā madanaṃ karañja āragvadhaḥ kaliṅgayavāḥ| saptāhvakuṣṭhaphalinīdārvyaḥ siddhārthakaṃ snānam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">eṣa kaṣāyo vamanaṃ virecanaṃ varṇakastathoddharṣaḥ| tvagdoṣakuṣṭhaśophaprabādhanaḥ pāṇḍurogaghnaḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">karavīranimbakuṭajācchamyākāccitrakācca mūlānām| mūtre darvīlepī kvātho lepena kuṣṭhaghnaḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">śvetakaravīmūlaṃ kuṭajakarañjātphalaṃ tvaco dārvyāḥ| sumanaḥpravālayukto lepaḥ kuṣṭhāpahaḥ siddhaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">śairīṣī tvak puṣpaṃ kārpāsyā rājavṛkṣapatrāṇi| piṣṭā ca kākamācī caturvidhaḥ kuṣṭhahā lepaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">vyoṣasarṣapaniśāgṛhadhūmai- ryāvaśūkapaṭucitrakakuṣṭhaiḥ| kolamātraguṭikā'rdhaviṣāṃśā śvitrakuṣṭhaharaṇo varalepaḥ||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">nimbaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ kuṣṭhāśvagandhe suradāru śigruḥ| sasarṣapaṃ tumbarudhānyavanyaṃ caṇḍā ca cūrṇāni samāni kuryāt||65||</seg> <seg type="unit" n="66">taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tathā'sya kaṇḍūḥ piṭikāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">mustāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerī- kāsīsakampillakakuṣṭharodhrāḥ| gandhopalaḥ sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇā- nyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā ceti tathā na santi||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">snuggaṇḍe sarṣapātkalkaḥ kukūlānalapācitaḥ| lepādvicarcikāṃ hanti rāgavega iva trapām||69||</seg> <seg type="unit" n="70">manaḥśilāle maricāni taila- mārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tathā karañjaprapunāṭabījaṃ kuṣṭhānvitaṃ gosalilena piṣṭam||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">guggulumaricaviḍaṅgaiḥ sarṣapakāsīsasarjarasamustaiḥ| śrīveṣṭakālagandhairmanaḥśilākuṣṭhakampillaiḥ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">ubhayaharidrāsahitaiścākrikatailena miśritairebhiḥ| dinakarakarābhitaptaiḥ kuṣṭhaṃ ghṛṣṭaṃ ca naṣṭaṃ ca||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">maricaṃ tamālapatraṃ kuṣṭhaṃ samanaḥśilaṃ sakāsīsam| tailena yuktamuṣitaṃ saptāhaṃ bhājane tāmre||73||</seg> <seg type="unit" n="74">tenāliptaṃ sidhmaṃ saptāhād gharmasevino'paiti| māsānnavaṃ kilāsaṃ snānena vinā viśuddhasya||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">mayūrakakṣārajale saptakṛtvaḥ parisrate| siddhaṃ jyotiṣmatītailamabhyaṅgātsidhmanāśanam||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">vāyasajaṅghāmūlaṃ vamanīpatrāṇi mūlakādbījam| takreṇa bhaumavāre lepaḥ sidhmāpahaḥ siddhaḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">jīvantī mañjiṣṭhā dārvī kampillakaṃ payastuttham| eṣa ghṛtatailapākaḥ siddhaḥ siddhe ca sarjarasaḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">deyaḥ samadhūcchiṣṭo vipādikā tena naśyati hyaktā| carmaikakuṣṭhakiṭibhaṃ kuṣṭhaṃ śāmyatyalasakaṃ ca||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">mūlaṃ saptāhvāttvak śirīṣāśvamārā- darkānmālatyāścitrakāsphotanimbāt| bījaṃ kārañjaṃ sārṣapaṃ prāpunāṭaṃ śreṣṭhā jantughnaṃ tryūṣaṇaṃ dve haridre||79||</seg> <seg type="unit" n="80">tailaṃ tailaṃ sādhitaṃ taiḥ samūtrai- stvagdoṣāṇāṃ duṣṭanāḍīvraṇānām| abhyaṅgena śleṣmavātodbhavānāṃ nāśāyālaṃ vajrakaṃ vajratulyam||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">eraṇḍatārkṣyaghananīpakadambabhārṅgī- kampillavellaphalinīsuravāruṇībhiḥ| nirguṇḍyaruṣkarasurāhvasuvarṇadugdhā- śrīveṣṭagugguluśilāpaṭutālaviśvaiḥ||81||</seg> <seg type="unit" n="82">tulyasnugarkadugdhaṃ siddhaṃ tailaṃ smṛtaṃ mahāvajram| atiśayitavajrakaguṇaṃ śvitrārśogranthimālāghnam||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">kuṣṭhāśvamārabhṛṅgārkamūtrasnukkṣīrasaindhavaiḥ| tailaṃ siddhaṃ viṣāvāpamabhyaṅgāt kuṣṭhajitparam||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">siddhaṃ sikthakasindūrapuratutthakatārkṣyajaiḥ| kacchūṃ vicarcikāṃ cāśu kaṭutailaṃ nibarhati||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭaṃ ca bījaṃ saśrīveṣṭaṃ kuṣṭhasiddhārthakāśca| takronmiśraḥ syāddharidrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">citrakasobhāñjanakau, guḍūcyapāmārgadevadārūṇi| khadiro dhavaśca lepaḥ, śyāmā dantī dravantī ca||86||</seg> <seg type="unit" n="87">lākṣārasāñjanailāḥ, punarnavā ceti kuṣṭhināṃ lepāḥ| dadhimaṇḍayutāḥ pādaiḥ ṣaṭ proktā mārutakaphaghnāḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">jalavāpyalohakesarapatraplavacandanamṛṇālāni| bhāgottarāṇi siddhaṃ pralepanaṃ pittakaphakuṣṭhe||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">tiktaghṛtairdhautaghṛtairabhyaṅgo dahyamānakuṣṭheṣu| tailaiścandanamadhukaprapauṇḍarīkotpalayutaiśca||89||</seg> <seg type="unit" n="90">klede prapatati cāṅge dāhe visphoṭake ca carmadale| śītāḥ pradehasekā vyadhanavirekaughṛtaṃ tiktam||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">khadiravṛṣanimbakuṭajāḥśreṣṭhākṛmijitpaṭolamadhuparṇyaḥ antarbahiḥ prayuktāḥ kṛmikuṣṭhanudaḥ sagomūtrāḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">vātottareṣu sarpirvamanaṃ śleṣmottareṣu kuṣṭheṣu| pittottareṣu mokṣo raktasya virecanaṃ cāgre||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ yujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavati teṣām||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">doṣe hṛte'panīte rakte bāhyāntare kṛte śamane| snehe ca kālayukte na kuṣṭhamativartate sādhyam||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">bahudoṣaḥ saṃśodhyaḥ kuṣṭhī bahuśo'nurakṣatā prāṇān| doṣe hyatimātrahṛte vāyurhanyādabalamāśu||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">pakṣātpakṣācchardanānyabhyupeyā- nmāsānmāsācchodhanānyapyadhastāt| śuddhirmūrghni syāttrirātrāttrirātrāt ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe māsyasṛḍmokṣaṇaṃ ca||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">yo durvānto durvirikto'thavā syāt kuṣṭhī doṣairuddhatairvyāpyate'sau| niḥsandehaṃ yātyasādhyatvamevaṃ tasmāt kṛtsnānnirharedasya doṣān||97||</seg></ab>
          <ab type="mula">vratadamayamasevā tyāgaśīlābhiyogo dvijasuragurupūjā sarvasattveṣu maitrī| śivaśivasutatārābhāskarārādhanāni prakaṭitamalapāpaṃ kuṣṭhamunmūlayanti|98| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne kuṣṭhacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ah.4.20">
          <head>śvitrakṛmicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ śvitrakṛmicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kuṣṭhādapi bībhatsaṃ yacchīghrataraṃ ca yātyasādhyatvam| śvitramatastacchāntyai yateta dīpte yathā bhavane||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">saṃśodhanaṃ viśeṣātprayojayetpūrvameva dehasya| śvitre sraṃsanamagryaṃ malayūrasa iṣyate saguḍaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">taṃ pītvā'bhyaktatanuryathābalaṃ sūryapādasantāpam| seveta niriktatanustryahaṃ pipāsuḥ pibetpeyām||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śvitre'ṅge sphoṭā jāyante kaṇṭakena tānbhindyāt| sphoṭeṣu niḥsruteṣu prātaḥ prātaḥ pibet tridinam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">malayūmasanaṃ priyaṅgūṃ śatapuṣpāṃ cāmbhasā samutkvāthya| pālāśaṃ vā kṣāraṃ yathābalaṃ phāṇitopetam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">phalgvakṣavṛkṣavalkalaniryūheṇendurājikākalkam| pītvoṣṇasthitasya jāte sphoṭe takreṇa bhojanaṃ nirlavaṇam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">gavyaṃ mūtraṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe sthāpitaṃ kṣaudramiśram| pakṣādūrdhvaṃ śvitriṇā peyametat kāryaṃ cāsmai kuṣṭhadṛṣṭaṃ vidhānam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mārkavamathavā svādedbhṛṣṭhaṃ tailena lohapātrastham| bījakaśṛtaṃ ca dugdhaṃ tadanu pibocchvitranāśāya||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pūtikārkavyādhighātasnuhīnāṃ mutre piṣṭāḥ pallavā jātijāśca| ghnantyālepācchvitradurnāmadadrū- pāmākoṭhān duṣṭanāḍīvraṇāṃśca||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vāśvitre lepastailayukto variṣṭhaḥ| ------------------------------ ----------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------------------- ------------------------------------| pūtiḥkīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko'pi hanti||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">rātrau gomūtre vāsitān jarjarāṅgā- nahni cchāyāyāṃ śoṣayetsphoṭahetūn| evaṃ vārāṃstrīṃstaistataḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ snuhyāḥ kṣīreṇa śvitranāśāya lepaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">akṣatailadrutā lepaḥ kṛṣṇasarpodbhavā maṣī| śikhipittaṃ tathā, dagdhaṃ hrīberaṃ vā tadāplutam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kuḍavo'valgujabījāddharitālacaturthabhāgasammiśraḥ| mūtreṇa gavāṃ piṣṭaḥ savarṇakaraṇaṃ paraṃ śvitre||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṣāre sudagdhe gajaliṇḍaje ca gajasya mūtreṇa parisrute ca| droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā pacedbījamavalgujānām||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śvitraṃ jayeccikkaṇatāṃ gatena tena pralimpan bahuśaḥ praghṛṣṭam| kuṣṭhaṃ maṣaṃ vā tilakālakaṃ vā yadvā vraṇe syādadhimāṃsajātam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">bhallātakaṃ dvīpisudhārkamūlaṃ guñjāphalaṃ tryūṣaṇaśaṅkhacūrṇam| tutthaṃ sakuṣṭhaṃ lavaṇāni pañca kṣāradvayaṃ lāṅgalikāṃ ca paktvā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">snugarkadugdhe ghanamāyasasthaṃ śalakayā tadvidadhīta lepam| kuṣṭhe kilāse tilakālakeṣu maṣeṣu durnāmasu carmakīle||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">śuddhyā śoṇitamokṣairvirūkṣaṇairbhakṣaṇaiśca saktūnām| śvitraṃ kasyacideva praśāmyati kṣīṇapāpasya||18||</seg> <seg type="unit" n="1">iti śvitracikitsitam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">atha kṛmicikitsitam| snigdhasvinne guḍakṣīramatsyādyaiḥ kṛmiṇodare| utkleśitakṛmikaphe śarvarīṃ tāṃ sukhoṣite||19||</seg> <seg type="unit" n="20">surasādigaṇaṃ mūtre kvāthayitvā'rdhavāriṇi| taṃ kaṣāyaṃ kaṇāgālakṛmijitkalkayojitam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">satailasvarjikākṣāraṃ yuñjyādvastiṃ tato'hani| tasminneva nirūḍhaṃ taṃ pāyayeta virecanam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">trivṛtkalkaṃ phalakaṇākaṣāyāloḍitaṃ tataḥ| ūrdhvādhaḥśodhite kuryātpañcakolayutaṃ kramam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ pariṣecanam| kāle viḍaṅgatailena tatastamanuvāsayet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śiroroganiṣedhoktamācarenmūrdhageṣvanu| udriktatiktakaṭukamalpasnehaṃ ca bhojanam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">viḍaṅgakṛṣṇāmaricapippalīmūlaśigrubhiḥ| pibetsasvarjikākṣārairyavāgūṃ takrasādhitam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">rasaṃ śirīṣakiṇihīpāribhadrakakembukāt| palāśabījapattarapūtikādvā pṛthak pibet||26||</seg> sakṣaudraṃ, surasādīn vā lihyātkṣaudrayutān pṛthak| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| śatakṛtvo'śvaviṭcūrṇaṃ viḍaṅgakvāthabhāvitam||27||</seg> kṛmimān madhunā lihyādbhāvitaṃ vā varārasaiḥ| ---------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------| śirogateṣu kṛmiṣu cūrṇaṃ pradhamanaṃ ca tat||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">ākhukarṇīkisalayaiḥ supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ| paktvā pūpalikāṃ khādeddhānyāmlaṃ ca pibedanu||29||</seg> sapañcakolalavaṇamasāndra takrameva vā| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| nīpamārkavanirguṇḍīpallaveṣvapyayaṃ vidhiḥ||30||</seg> viḍaṅgacūrṇamiśrairvā piṣṭairbhakṣyān prakalpayet| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| viḍaṅgataṇḍulairyuktamardhāṃśairātape sthitam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dinamāruṣkaraṃ tailaṃ pāne bastau ca yojayet| surāhvasaralasnehaṃ pṛthagevaṃ ca kalpayet||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">purīṣajeṣu sutarāṃ dadyādbastivirecane| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| śirovirekaṃ vamanaṃ śamanaṃ kaphajanmasu||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryātkuṣṭhacikitsitāt| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| indraluptavidhiścātra vidheyo romabhojiṣu||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtaṃ guḍaṃ ca dadhīni śākāni ca parṇavanti| samāsato'mlānmadhurān rasāṃśca kṛmīn jihāsuḥ parivarjayet|35| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne śvitrakṛmicikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ah.4.21">
          <head>vātavyādhicikitsitādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) kevalaṃ nirupastambhamādau snehairupācaret| vāyuṃ sarpirvasāmajjatailapānairnaraṃ tataḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">snehaklāntaṃ samāśvāsya payobhiḥ snehayetpunaḥ| yūṣairgrāmyodakānūparasairvā snehasaṃyutaiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pāyasaiḥ kṛsaraiḥ sāmlalavaṇaiḥ sānuvāsanaiḥ| nāvanaistarpaṇaiścānnaiḥ susnigdhaiḥ svedayettataḥ||3||</seg> svabhyaktaṃ snehasaṃyuktaiḥ śaṅkarādyaiḥ punaḥ punaḥ| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| snehāktaṃ svinnamaṅgaṃ tu vakraṃ stabdhaṃ savedanam||4||</seg> yatheṣṭamānāmayituṃ sukhameva hi śakyate| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ||5||</seg> śakyaṃ karmaṇyatāṃ netuṃ kimu gātrāṇi jīvitām| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| harṣatodarugāyāmaśophastambhagrahādayaḥ||6||</seg> svinnasyāśu praśāmyanti mārdavaṃ copajāyate| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| snehaśca dhātūn saṃśuṣkān puṣṇātyāśūpayojitaḥ||7||</seg> balamagnibalaṃ puṣṭiṃ prāṇāṃścāsyābhivardhayet| ---------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------| asakṛttaṃ punaḥ snehaiḥ svedaiśca pratipādayet||8||</seg> tathā snehamṛdau koṣṭhe na tiṣṭhantyanilāmayāḥ| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| yadyetena sadoṣatvātkarmaṇā na praśāmyati||9||</seg> mṛdubhiḥ snehasaṃyuktairbheṣajaistaṃ viśodhayet| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------------------------------| ghṛtaṃ tilvakasiddhaṃ vā sātalāsiddhameva vā||10||</seg> payasairaṇḍatailaṃ vā pibeddoṣaharaṃ śivam| --------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| snigdhāmlalavaṇoṣṇādyairāhārairhi malaścitaḥ||11||</seg> sroto baddhvā'nilaṃ rundhyāttasmāttamanulomayet| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| durbalo yo'virecyaḥ syāttaṃ nirūhairupācaret||12||</seg> <seg type="unit" n="13">dīpanaiḥ pācanīyairvā bhojyairvā tadyutairnaram| saṃśuddhasyotthite cāgnau snehasvedau punarhitau||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">āmāśayagate vāyau vamitapratibhojite| sukhāmbunā ṣaḍdharaṇaṃ vacādiṃ vā prayojayet||14||</seg> sandhukṣite'gnau parato vidhiḥ kevalavātikaḥ| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| matsyānnābhipradeśasthe siddhānbilvaśalāṭubhiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">bastikarma tvadhonābheḥ śasyate cāvapīḍakaḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| koṣṭhage kṣāracūrṇādyā hitāḥ pācanadīpanāḥ||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛtsthe payaḥ sthirāsiddham-------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------śirobastiḥ śirogate| snaihikaṃ nāvanaṃ dhūmaḥ śrotrādīnāṃ ca tarpaṇam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">svedābhyaṅganivātāni hṛdyaṃ cānnaṃ tvagāśrite| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| śītāḥ pradehā raktasthe vireko raktamokṣaṇam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">vireko māṃsamedaḥsthe nirūhāḥ śamanāni ca| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| bāhyābhyantarataḥ snehairasthimajjagataṃ jayet||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">praharṣo'nnaṃ ca śukrasthe balaśukrakaraṃ hitam| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| vibaddhamārgaṃ dṛṣṭvā tu śukraṃ dadyādvirecanam||20||</seg> viriktaṃ pratibhuktaṃ ca pūrvoktāṃ kārayetkriyāṃ| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| garbhe śuṣke tu vātena bālānāṃ ca viśuṣyatām||21||</seg> sitākāśmaryamadhukaiḥ siddhamutthāpane payaḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| snāvasandhiśirāprāpte snehadāhopanāhanam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">tailaṃ saṅkucite'bhyaṅgo māṣasaindhavasādhitam| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| āgāradhūmalavaṇatailairlepaḥ srute'sṛji||23||</seg> supte'ṅge veṣṭayukte tu kartavyamupanāhanam| ---------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------| athāpatānakenārtamasrastākṣamavepanam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">astabdhameḍhramasvedaṃ bahirāyāmavarjitam| akhaṭvāghātinaṃ cainaṃ tvaritaṃ samupācaret||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">tatra prāgeva susnigdhasvinnāṅge tīkṣṇanāvanam| srotoviśuddhaye yuñjyādacchapānaṃ tato ghṛtam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vidāryādigaṇakvāthadadhikṣīrarasaiḥ śṛtam| nātimātraṃ tathā vāyurvyāpnoti sahasaiva vā||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kulatthayavakolāni bhadradārvādikaṃ gaṇam| niḥkvāthyānūpamāṃsaṃ ca tenāmlaiḥ payasā'pi ca||28||</seg> <seg type="unit" n="29">svāduskandhapratīvāpaṃ mahāsnehaṃ vipācayet| sekābhyaṅgāvagāhānnapānanasyānuvāsanaiḥ||29||</seg> sa hanti vātaṃ, te te ca snehasvedāḥ suyojitāḥ| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| vegāntareṣu mūrdhānamasakṛccāsya recayet||30||</seg> avapīḍaiḥ pradhamanaistīkṣṇaiḥ śleṣmanibarhaṇaiḥ| śvasanāsu vimuktāsu tathā saṃjñāṃ sa vindati|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sauvarcalābhayāvyoṣasiddhaṃ sarpiścale'dhike||31||</seg> <seg type="unit" n="31">---------------------------------------------||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">palāṣṭakaṃ tilvakato varāyāḥ prasthaṃ palāṃśaṃ gurupañcamūlam| sairaṇḍasiṃhītrivṛtaṃ ghaṭe'pāṃ paktvā pacetpādaśṛtena tena||32||</seg> <seg type="unit" n="33">dadhnaḥ pātre yāvaśūkāttribilvaiḥ sarpiḥprasthaṃ hanti tatsevyamānam| duṣṭān vātānekasarvāṅgasaṃsthān yonivyāpadgulmavardhmodaraṃ ca||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| vidhistilvakavajjñeyo ramyakaśokayorapi||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">cikitsitamidaṃ kuryācchuddhavātāpatānake| saṃsṛṣṭadoṣe saṃsṛṣṭaṃ--------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| ------------------cūrṇayitvā kaphānvite||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tumbarūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛtpārśvārtyapatantrake||36||</seg> <seg type="unit" n="37">hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī dāḍimaṃ sāmlavetasam| pibedvā śleṣmapavanahṛdrogoktaṃ ca śasyate||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">āyāmayorarditavadbāhyābhyantarayoḥ kriyā| tailadroṇyāṃ ca śayanamāntaro'tra sudustaraḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vivarṇadantavadanaḥ srastāṅgo naṣṭacetanaḥ| prasvidyaṃśca dhanuṣambhī daśarātraṃ na jīvati||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">vegeṣvato'nyathā jīvenmandeṣu vinato jaḍaḥ| khañjaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ paṅgulo vikalo'thavā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">hanusraṃse hanū snigdhasvinnau svasthānamānayet| unnāmayecca kuśalaścibukaṃ vivṛte mukhe||41||</seg> nāmayetsaṃvṛte śeṣamekāyāmavadācaret| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| jihvāstambhe yathāvasthaṃ kāryaṃ vātacikitsitam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">ardite nāvanaṃ mūrdhni tailaṃ śrotrākṣitarpaṇam| saśophe vamanaṃ, dāharāgayukte sirāvyadhaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehanaṃ snehasaṃyuktaṃ pakṣāghāte virecanam| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| avabāhau hitaṃ nasyaṃ snehaścottarabhaktikaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">ūrustambhe tu na sneho na ca saṃśodhanaṃ hitam| śleṣmāmamedobāhulyādyuktyā tatkṣapaṇānyataḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kuryādrūkṣopacāraśca yavaśyāmākakodravāḥ| śākairalavaṇaiḥ śastāḥ kiñcittailairjalaiḥ śṛtaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">jāṅgalairaghṛtairmāṃsairmadhvambhoriṣṭapāyinaḥ| vatsakādirharidrādirvacādirvā sasaindhavaḥ||47||</seg> āḍhyavāte sukhāmbhobhiḥ peyaḥ ṣaḍdharaṇo'thavā| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| lihyātkṣaudreṇa vā śreṣṭhācavyatiktākaṇāghanāt||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kalkaṃ samadhu vā cavyapathyāgnisuradārujam| mūtrairvā śīlayetpathyāṃ gugguluṃ girisambhavam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">vyoṣāgnimustatriphalāviḍaṅgairgugguluṃ samam| khādan sarvān jayedvyādhīn medaḥ śleṣmāmavātajān||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śāmyatyevaṃ kaphākrāntaḥ samedaskaḥ prabhañjanaḥ| kṣāramūtrānvitān svedān sekānudvartanāni ca||51||</seg> <seg type="unit" n="52">kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ| mūlairvā'pyarkatarkārīnimbajaiḥ sasurāhvayaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">sakṣaudrasarṣapāpakvaloṣṭavalmīkamṛttikaiḥ| kaphakṣayārthaṃ vyāyāme sahye cainaṃ pravartayet||53||</seg> <seg type="unit" n="54">sthalānyullaṅghayennārīḥ śaktitaḥ pariśīlayet| sthiratoyaṃ saraḥ kṣemaṃ pratisroto nadīṃ taret||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">śleṣmamedaḥkṣaye cātra snehādīnavacārayet| sthānadūṣyādi cālocya kāryā śeṣeṣvapi kriyā||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">sahacaraṃ suradāruṃ sanāgaraṃ kvathitamambhasi tailavimiśritam| pavanapīḍitadehagatiḥ piban drutavilambitago bhavatīcchayā||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">rāsnāmahauṣadhadvīpippalīśaṭhipauṣkaram| piṣṭvā vipācayetsarpirvātarogaharaṃ param||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">nimbāmṛtāvṛṣapaṭolanidigdhikānāṃ bhāgān pṛthak daśa palān vipaceddhaṭe'pām| aṣṭāṃśaśeṣitarasena punaśca tena prasthaṃ ghṛtasya vipacetpicubhāgakalkaiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pāṭhāviḍaṅgasuradārugajopakulyā- dvikṣāranāgaraniśāmiśicavyakuṣṭhaiḥ| tejovatīmaricavatsakadīpyakāgni- rohiṇyaruṣkaravacākaṇamūlayuktaiḥ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">mañjiṣṭhayā'tiviṣayā viṣayā yavānyā saṃśuddhaguggulupalairapi pañcasaṅkhyaiḥ| tatsevitaṃ vidhamati prabalaṃ samīraṃ sandhyasthimajjagatamapyatha kuṣṭhamīdṛk||60||</seg> <seg type="unit" n="61">nāḍīvraṇārbudabhagandaragaṇḍamālā- jatrūrdhvasarvagadagulmagudotthamehān| yakṣmāruciśvasanapīnasakāsaśopha- hṛtpāṇḍurogamadavidradhivātaraktam||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">balābilvaśṛte kṣīre ghṛtamaṇḍaṃ vipācayet| tasya śuktiḥ prakuñco vā nasyaṃ vāte śirogate||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tadvatsiddhā vasā nakramatsyakūrmaculūkajā| viśeṣeṇa prayoktavyā kevale mātariśvani||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">jīrṇaṃ piṇyākaṃ pañcamūlaṃ pṛthak ca kvāthaṃ kvāthābhyāmekastailamābhyām| kṣīrādaṣṭāṃśaṃ pācayettena pānā- dvātā naśyeyuḥ śleṣmayuktā viśeṣāt||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">prasāriṇītulākvāthe tailaprasthaṃ payaḥsamam| dvimedāmiśimañjiṣṭhākuṣṭharāsnākucandanaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">jīvakarṣabhakākolīyugulāmaradārubhiḥ| kalkitairvipacetsarvamārutāmayanāśanam||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">samūlaśākhasya sahācarasya tulāṃ sametāṃ daśamūlataśca| palāni pañcāśadabhīrutaśca pādāvaśeṣaṃ vipacedvahe'pām||67||</seg> <seg type="unit" n="68">tatra sevyanakhakuṣṭhahimailā- spṛkpriyaṅgunalikāmbuśilājaiḥ| lohitānaladalohasurāhvaiḥ kopanāmiśituruṣkanataiśca||68||</seg> <seg type="unit" n="69">tulyakṣīraṃ pālikaistailapātraṃ siddhaṃ kṛcchrān śīlitaṃ hanti vātān| kampākṣepastambhaśoṣādiyuktān gulmonmādau pīnasaṃ yonirogān||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">sahācaratulāyāstu rase tailāḍhakaṃ pacet| mūlakalkāddaśapalaṃ payo dattvā caturguṇam||70||</seg> <seg type="unit" n="71">athavā nataṣaḍgranthāsthirākuṣṭhasurāhvayāt| sailānaladaśaileyaśatāhvāraktacandanāt||71||</seg> <seg type="unit" n="72">siddhe'smin śarkarācūrṇādaṣṭādaśapalaṃ kṣipet| bheḍasya sammataṃ tailaṃ tatkṛcchrānanilāmayān||72||</seg> vātakuṇḍalikonmādagulmavardhmādikān jayet| ---------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">---------------------------------------------| balāśataṃ chinnaruhāpādaṃ rāsnāṣṭabhāgikam||73||</seg> <seg type="unit" n="74">jalāḍhakaśate paktvā śatabhāgasthite rase| dadhimastvikṣuniryāsaśuktaistailāḍhakaṃ samaiḥ||74||</seg> <seg type="unit" n="75">pacetsājayordhāṃśaṃ kalkairebhiḥ palonmitaiḥ| śaṭhīsaraladārvelāmañiṣṭhāgurucandanaiḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">padmakātibalāmustāśūrpaparṇīhareṇubhiḥ| yaṣṭyāhvasurasavyāghranakharṣabhakajīvakaiḥ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">palāśarasakastūrīnalikājātikośakaiḥ| spṛkkākuṅkumaśaileyajātīkaṭuphalāmbubhiḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tvakkundarukakarpūrataruṣkaśrīnivāsakaiḥ| lavaṅganakhakaṅkolakuṣṭhamāṃsīpriyaṅgubhiḥ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">sthauṇeyatagaradhyāmavacāmadanakaplavaiḥ| sanāgakesaraiḥ siddhe dadyāccātrāvatārite||79||</seg> <seg type="unit" n="80">patrakalkaṃ tataḥ pūtaṃ vidhinā tatprayojitam| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ chardiṃ mūrcchāṃ gulmakṣatakṣayān||80||</seg> <seg type="unit" n="81">plīhaśoṣāvapasmāramalakṣmīṃ ca praṇāśayet| balātailamidaṃ śreṣṭhaṃ vātavyādhivināśanam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">pāne nasye'nvāsane'bhyañjane ca snehāḥ kāle samyagete prayuktāḥ| duṣṭān vātānāśu śāntiṃ nayeyu- rvandhyā nārīḥ putrabhājaśca kuryuḥ||82||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehasvedairdrutaḥ śleṣmā yadā pakvāśaye sthitaḥ| pittaṃ vā darśayedrūpaṃ bastibhistaṃ vinirjayet|83| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ|21|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ah.4.22">
          <head>vātaśoṇitacikitsitadhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vātaśoṇitino raktaṃ snigdhasya bahuśo haret| alpālpaṃ pālayan vāyuṃ yathādoṣaṃ yathābalam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">rugrāgatodadāheṣu jalaukobhirvinirharet| śṛṅgatumbaiścimicimākaṇḍūrugdūyanānvitam||2||</seg> pracchānena sirābhirvā deśāddeśāntaraṃ vrajat| --------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">--------------------------------------------| aṅgaglānau tu na srāvyaṃ rūkṣe vātottare ca yat||3||</seg> <seg type="unit" n="4">gambhīraṃ śvayathuṃ stambhaṃ kampaṃ snāyusirāmayān| glānimanyāṃśca vātotthān kuryādvāyurasṛkṣayāt||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">virecyaḥ snehayitvā tu snehayuktairvirecanaiḥ| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vātottare vātarakte purāṇaṃ pāyayedghṛtam| --------------------------------------------||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śrāvaṇīkṣīrakākolīkṣīriṇījīvakaiḥ samaiḥ| siddhaṃ sarṣabhakaiḥ sarpiḥ sakṣīraṃ vātaraktanut||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">drākṣāmadhūkavaribhyāṃ siddhaṃ vā sasitopalam| ghṛtaṃ pibettathā kṣīraṃ guḍūcīsvarase śṛtam||7||</seg> tailaṃ payaḥ śarkarāṃ ca pāyayedvā sumūrcchitam| --------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------| balāśatāvarīrāsnādaśamūlaiḥ sapīlubhiḥ||8||</seg> śyāmairaṇḍasthirābhiśca vātārtighnaṃ śṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">--------------------------------------------| dhāroṣṇaṃ mūtrayuktaṃ vā kṣīraṃ doṣānulomanam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">paitte paktvā varītiktāpaṭolatriphalāmṛtāḥ| pibeddhṛtaṃ vā kṣīraṃ vā svādutiktakasādhitam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kṣīreṇairaṇḍatailaṃ ca prayogeṇa pibennaraḥ| bahudoṣo virekārthe jīrṇe kṣīraudanāśanaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaṣāyamabhayānāṃ vā pāyayeddhṛtabharjitam| kṣīrānupānaṃ trivṛtācūrṇe drākṣārasena vā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nirharedvā malaṃ tasya saghṛtaiḥ kṣīrabastibhiḥ| na hi bastisamaṃ kiñcidvātaraktacikitsitam||13||</seg> viśeṣātpyupārśvoruparvāsthijaṭharārtiṣu| --------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------| mustādhātrīharidrāṇāṃ pibetkvāthaṃ kapholbaṇe||14||</seg> sakṣaudraṃ triphalāyā vā guḍūcīṃ vā yathātathā| --------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------| yathārhasnehapītaṃ ca vāmitaṃ mṛdu rūkṣayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">triphalāvyoṣapatrailātvakkṣīrīcitrakaṃ vacām| viḍaṅgam ṃ pippalīmūlaṃ lomaśāṃ vṛṣakaṃ tvacam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ṛddhiṃ lāṅgalikīṃ cavyaṃ samabhāgāni peṣayet| kalye liptvā''yasīṃ pātrīṃ madhyāhne bhakṣayedidam||17||</seg> vātāsre sarvadoṣe'pi paraṃ śūlānvite hitam| --------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">--------------------------------------------| kokilākṣakaniryūhaḥ pītastacchākabhojinā||18||</seg> kṛpābhyāsa iva krodhaṃ vātaraktaṃ niyacchati| --------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------| pañcamūlasya dhātryā vā rasairlelītakīṃ vasām||19||</seg> khuḍaṃ surūḍhamapyaṅge brahmacārī piban jayet| --------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------| ityābhyantaramuddiṣṭaṃ karmabāhyamataḥ param||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">āranālāḍhake tailaṃ pādasarjarasaṃ śṛtam| prabhūte khajitaṃ toye jvaradāhārtinutparam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">samadhūcchiṣṭamañjiṣṭhaṃ sasarjarasasārivam| piṇḍatailaṃ tadabhyaṅgādvātaraktarujāpaham||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">daśamūlaśṛtaṃ kṣīraṃ sadyaḥ śūlanivāraṇam| pariṣeko'nilaprāye tadvatkoṣṇena sarpiṣā||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">snehairmadhurasiddhairvā caturbhiḥ pariṣecayet| stambhākṣepakaśūkārtaṃ koṣṇairdāhe tu śītalaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvadgavyāvikacchāgaiḥ kṣīraistailavimiśritaiḥ| --------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">--------------------------------------------| niḥkvāthairjīvanīyānāṃ pañcamūlasya vā laghoḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">drākṣekṣurasamadyāni dadhimastvamlakāñjikam| sekārthaṃ taṇḍulakṣaudraśarkarāmbhaśca śasyate||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">priyāḥ priyaṃvadā nāryaścandamārdrakarastanāḥ| sparśaśītāh sukhasparśā ghnanti dāhaṃ rujaṃ klamam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sarāge saruje dāhe raktaṃ hṛtvā pralepayet| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhādārvīmadhukacandanaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sitopalairakāsaktumasūrośīrapadmakaiḥ| lepo rugdāhavīsarparāgaśophanibarhaṇaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vātaghnaiḥ sādhitaḥ snigdhaḥ kṛśaro mudgapāyasaḥ| tilasarṣapapiṇḍaiśca śūlaghnamupanāhanam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">audakaprasahānūpavesavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ snehayuktāḥ syurupanāhane||31||</seg> <seg type="unit" n="32">stambhatodarugāyāmaśophāṅgagrahanāśanāḥ| jīvanīyauṣadhaiḥ siddhā sapayaskā vasā'pi vā||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ghṛtaṃ sahacarānmūlaṃ jīvantī chāgalaṃ payaḥ| lepaḥ piṣṭāstilāstadvadbhṛṣṭāḥ payasi nivṛtāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kṣārapriṣṭakṣumāṃ lepameraṇḍasya phalāni vā| kughārcchūlanivṛttyarthaṃ śatāhvāṃ vā'nile'dhike||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">mūtrakṣārasurāpakvaṃ ghṛtamabhyañjane hitam| --------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------| siddhaṃ samadhu śuktaṃ vā sekābhyaṅge-------|35| ------------------------------------------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">--------------------------------------------| ----------------------------kaphottare||35||</seg> gṛhadhūmo vacā kuṣṭhaṃ śatāhvā rajanīdvayam| pralepaḥ śūlanudvātarakte----------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------------| -----------------------------vātakaphottare||36||</seg> madhuśigrorhitaṃ tadvadbījaṃ dhānyāmlasaṃyutam| --------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">--------------------------------------------| muhūrtaliptamamlaiśca siñcedvātakaphottare||37||</seg></ab>
          <ab type="mula">uttānaṃ lepanābhyaṅgapariṣekāvagāhanaiḥ| --------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------| virekāsthāpanasnehapānairgambhīramācaret||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vātaśleṣmottare koṣṇā lepadyāstatra śītalaiḥ| vidāhaśopharukkaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">pittaraktottare vātarakte lepādayo himāḥ| uṣṇaiḥ ploṣoṣarugrāgasvedāvadaraṇodbhavaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">madhuyaṣṭyāḥ palaśataṃ kaṣāye pādaśeṣite| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacetkalkaiḥ palonmitaiḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">sthirātāmalakīdūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ| lohahaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kākolīkṣīrakākolīśatapuṣparddhipadmakaiḥ| jīvakarṣabhajīvantītvak''patranakhavālakaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ| catuṣprayogaṃ vātasṛk''pittadāhajvarārtinut||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">balākaṣāyakalkābhyāṃ tailaṃ kṣīrasamaṃ pacet| sahasraśatapākaṃ tadvātāsṛgvātaroganut||45||</seg> <seg type="unit" n="46">rasāyanaṃ mukhyatamamindriyāṇāṃ prasādanam| jīvanaṃ bṛhaṇaṃ svaryaṃ śukrāsṛgdoṣanāśanam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā| ativṛddhyā'nile śastaṃ nādau snehanabṛṃhaṇam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">kṛtvā tatrāḍhyavātoktaṃ vātaśoṇitikaṃ tataḥ| bheṣajaṃ snehanaṃ kuryādyacca raktaprasādanam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">prāṇādikope yugapadyathoddiṣṭaṃ yathāmayam| yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syādyathābalam||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">nīte nirāmatāṃ sāme svedalaṅghanapācanaiḥ| rūkṣaiścālepasekādyaiḥ kuryātkevalavātanut||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śoṣākṣepaṇasaṅkocastambhasvapanakampanam| hanusraṃso'rditaṃ khāñjyaṃ pāṅgulyaṃ khuḍavātatā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">sandhicyutiḥ pakṣavadho medomajjāsthigā gadāḥ| ete sthānasya gāmbhīryātsidhyeyuryatnato navāḥ||52||</seg> tasmājjayennavānetān balino nirupadravān| --------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------| vāyau pittāvṛte śītāmuṣṇāṃ ca bahuśaḥ kriyām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vyatyāsādyojayetsarpirjīvanīyaṃ ca pāyayet| dhanvamāṃsaṃ yavāḥ śālirvirekaḥ kṣīravān mṛduḥ||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṃ pañcamūlabalāśṛtam| kāle'nuvāsanaṃ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">yaṣṭīmadhubalātailaghṛtakṣīraiśca secanam| pañcamūlakaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ| svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam||57||</seg> purāṇasarpistailaṃ ca tilasarṣapajaṃ hitam| --------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------| saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet||58||</seg></ab>
          <ab type="mula">kārayedraktasaṃsṛṣṭe vātaśoṇitikīṃ kriyām| --------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">--------------------------------------------| svedābhyaṅgarasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">pramehamedovātaghnamāḍhyavāte bhiṣagjitam| mahāsneho'sthimajjasthe pūrvoktaṃ retasā''vṛte||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu| --------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------| mūtrāvṛte mūtralāni svedāścottarabastayaḥ|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">eraṇḍatailaṃ varcaḥsthe bastisnehāśca medinaḥ| --------------------------------------------||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-------------------------------------------| kaphapittāviruddhaṃ yadyaśca vātānulomanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">sarvasthānāvṛte'pyāśu tatkāryaṃ mātariśvani| anabhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhikāraṇam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ| prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam||64||</seg> <seg type="unit" n="65">rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate| śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddhagugguloḥ||65||</seg> leho vā bhārgavastadvadekādaśasitāśitaḥ| -------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">--------------------------------------------| apāne tvāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam||66||</seg> vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśayaviśodhanam| --------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">--------------------------------------------| iti saṅkṣepataḥ praoktamāvṛtānāṃ cikitsitam||67||</seg> prāṇādīnāṃ bhiṣakkuryādvitarkya svayameva tat| --------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">--------------------------------------------| udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet||68||</seg> <seg type="unit" n="69">samānaṃ śamayedvidvāṃstridhā vyānaṃ tu yojayet| prāṇo rakṣyaścaturbhyo'pi tatsthitau dehasaṃsthitiḥ||69||</seg> svaṃ svaṃ sthānaṃ nayedevaṃ vṛtān vātān vimārgagān| --------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">--------------------------------------------| sarvaṃ cāvaraṇaṃ pittaraktasaṃsargavarjitam||70||</seg> rasāyanavidhānena laśuno hanti śīlitaḥ| --------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">--------------------------------------------| pittāvṛte pittaharaṃ marutaścānulomanam||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">raktāvṛte'pi tadvacca khuḍoktaṃ yacca bheṣajam| raktapittānilaharaṃ vividhaṃ ca rasāyanam||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">yathānidānaṃ nirdiṣṭamiti samyak cikitsitam| āyurvedaphalaṃ sthānametatsadyo'rtināśanāt||73||</seg></ab>
          <ab type="mula">cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣagjitam| bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ paryāyaiḥ smṛtamauṣadham|74| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ caturthe cikitsitasthāne vātaśoṇitacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="5" xml:id="ah.5">
        <head>Kalpasiddhisthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.5.1">
          <head>vamanakalpādhyāyah</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasmāt kalpasthānamucyata ityāha ---- athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">prādhānyācca vamanakalpe madanameva śasyata ityāha ---- atha madanakalpaḥ| vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ, trivṛnmūlaṃ virecane| nityamanyasya tu vyādhiviśeṣeṇa viśiṣṭatā||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi| ādāyāhni praśastarkṣe madhye grīṣmavasantayoḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pramṛjya kuśamuttolyāṃ kṣiptvā badhvā pralepayet| gomayenānu muttolīṃ dhānyamadhye nidhāpayet||3||</seg> <seg type="unit" n="4">mṛdubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt| niṣkṛṣṭāni gate'ṣṭāhe śoṣayettānyathātape||4||</seg> <seg type="unit" n="5">teṣāṃ tataḥ suśuṣkāṇāmuddhṛtya phalapippalīḥ| dadhimadhvājyapalalairmṛditvā śoṣayetpunaḥ||5||</seg> tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya rkāyakāle prayojayet| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale| karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpyudake'thavā| tataḥ pibetkaṣāyaṃ taṃ prātarmṛditagālitam||8||</seg> sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| śleṣmajvarapratiśyāyagulmāntarvidradhīṣu ca||9||</seg> pracchardayedwiśeṣeṇa yāvatpittasya darśanam| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| phalapippalicūrṇaṃ vā kwāthena svena bhāvitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādivāriṇā| pibejjvarāruciṣṭhevagranthyapacyarbudodarī||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">pitte kaphasthānagate jīmūtādijalena tat| -------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------------| hṛddāhe'dhostrapitte ca kṣīraṃ tatpippalīśṛtam||12||</seg> kṣaireyīṃ vā---------------------------------------| ---------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------kaphacchardiprasekatamakeṣu tu| dadhyuttaraṃ vā dadhi vā tacchṛtakṣīrasambhavam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">phalādikwāthakalkābhyāṃ siddhaṃ tatsiddhadugdhajam| sarpiḥ kaphābhibhūte'gnau śuṣyaddehe ca vāmanam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">swarasaṃ phalamajjño vā bhallātakavidhiśṛtam| ādarvīlepanātsiddhaṃ līḍhvā pracchardayetsukham||15||</seg> taṃ lehaṃ bhakṣyabhojyeṣu tatkaṣāyāṃśca yojayet| --------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------| vatsakādipratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phalamajjajaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nimbārkānyatarakwāthasamāyukto niyacchati| baddhamūlānapi vyādhīn sarvān santarpaṇodbhavān||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">rāṭhapuṣpaphalaślakṣṇacūrṇairmālyaṃ surūkṣitam| vamenmaṇḍarasādīnāṃ tṛpto jighran sukhaṃ sukhī||18||</seg> <seg type="unit" n="2">evameva phalābhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā| --------------------------------------------------|19| iti madanakalpaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha jīmūtakalpa:| ---------------------------------------------------| jīmūtādyāśca phalavat---------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------| ----------------------jīmūtaṃ tu viśeṣataḥ||19||</seg> prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām| ---------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte, phale peyā payaskṛtā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">lomaśe kṣīrasantānaṃ, dadhyuttaramalomaśe| śṝte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ haritapāṇḍuke||21||</seg> <seg type="unit" n="22">āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ pibenmṛditagālitam| kaphādarocake kāse pāṇḍutwe rājayakṣmaṇi||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbīkośātakīṣvapi| --------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------| paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ veṇijanmanām||23||</seg> <seg type="unit" n="24">cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet| dwe vā trīṇyapi vā''pothya kwāthe tiktottamasya vā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">āragvadhādinavakādāsutyānyatamasya vā| vimṛdya pūtaṃ taṃ kwāthaṃ pittaśleṣmajwarī pibet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">jīmūtakalkaṃ cūrṇaṃ vā pibecchītena vāriṇā| jware paitte, kavoṣṇena kaphavātātkaphādapi||26||</seg> <seg type="unit" n="2">iti jimūtakalpaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">athekṣwākukalpaḥ| kāsaśwāsaviṣacchardijvarārte kaphakarśite| ikṣwākurvamane śastaḥ pratāmyati ca mānave||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">phalapuṣpavihīnasya pravālaistasya sādhitam| pittaśleṣmajvare kṣīraṃ pittodrikte prayojayet||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">hṝtamadhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi| syāttadā kaphaje kāse śwāse vamyaṃ ca pāyayet||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ| tena takraṃ vipakvaṃ vā pibetatsamadhusaindhavam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">bhāvayitvā''jadugdhena bījaṃ tenaiva vā pibet| viṣagulmaudaragranthigaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">saktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ| kaphodbhave jvare kāse galarogeṣvarocake||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">gulme jvare prasakte ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet| naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca daurbalyamaśnute||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tumbyāḥ phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam| chardayenmālyamāghrāya gandhasampatsukhocitaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="3">itīkṣvākukalpaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atha dhāmārgavakalpaḥ| kāsagulmodaragare vāte śleṣmāśayasthite| kaphe ca kaṇṭhavaktrasthe kaphasañcayajeṣu ca||35||</seg> dhāmārgavo gadeṣviṣṭaḥ sthireṣu ca mahatsu ca| --------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| jīvakarṣabhakau vīrā kapikacchūḥ śatāvarī||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kākolī śrāvāṇī medā mahāmedā madhūlikā| tadrajobhiḥ pṛthaglehā dhamārgavarajonvitāḥ||37||</seg> kāse hṛdayadāhe ca śastā madhusitādrutāḥ| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">----------------------------------------------------| te sukhāmbhonupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhānyatumbaruyūṣeṇa kalkastasya viṣāpahaḥ| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| bimyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā rase||39||</seg> <seg type="unit" n="40">ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā mānase mṛditaṃ pibet| tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="4">iti dhāmārgavakalpaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">atha kṣveḍakalpaḥ| kṣveḍo'tikaṭutīkṣṇoṣṇaḥ pragāḍheṣu praśasyate| kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">pṛthak phalādiṣaṭkasya kvāthe māṃsamanūpajam| kośātakyā samaṃ siddhaṃ tadrasaṃ lavaṇaṃ pibet||42||</seg></ab>
          <ab type="mula">phalādipippalītulyaṃ siddhaṃ kṣveḍarase'thavā| ------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">------------------------------------------------------| kṣveḍakvāthaṃ pibetatsiddhaṃ miśramikṣurasena vā||43||</seg> <seg type="unit" n="4">iti kṣveḍakalpaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">atha kuṭajaphalakalpaḥ| kauṭajaṃ sukumāreṣu pittaraktakaphodaye| jvare visarpe hṛdroge khuḍe kuṣṭhe ca pūjitam||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ toyena lavaṇasya vā| pāyayetkauṭajaṃ bījaṃ yuktaṃ kṛśarayā'thavā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">saptāhaṃ vā'rkadugdhāktaṃ taccūrṇaṃ pāyayetpṛthak| phalajīmūtakekṣvākujīvantījīvakodakaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="5">iti kuṭajaphalakalpaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">vamanauṣadhamukhyānāmiti kalpadigīritā| bījenānena matimānanyānyapi ca kalpayet|47| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne vamanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.5.2">
          <head>virecanakalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ| kaṣāyamadhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt| kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ| kalpavaiśeṣyamāsādya jāyate sarvarogajit||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">dvidhā khyātaṃ ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmā'ruṇaṃ trivṛt| ----------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------------------------------------------------| trivṛdākhyaṃ varataraṃ nirapāyaṃ sukhaṃ tayoḥ||3||</seg> sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca taddhitam| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sāpāyatve viśeṣeṇa hetumāha---- ---------------------------------------------| mūrcchāsammohahṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">śyāmaṃ tīkṣṇāśukāritvādatastadapi śasyate| krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśakṣamiṇi cāture||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat| gṛhītvā visṛjetkāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha kāle tataścūrṇaṃ kiñcinnāgarasaindhavam| vātāmaye pibedamlaiḥ-------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">--------------------------------------------------| -----------------------------paitte sājyasitāmadhu||7||</seg> kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ| -------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------------| kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ||8||</seg> pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">------------------------------------------------| trivṛtkalkakaṣāyābhyāṃ sādhitaḥ sasito himaḥ||9||</seg> madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">------------------------------------------------------| ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt||10||</seg> <seg type="unit" n="11">cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate| sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">limpedantastrivṛtayā dvidhākṛtvekṣugaṇḍikām| ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā| cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca| nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt| sarvato'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā||15||</seg> <seg type="unit" n="16">gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam| kaphavātakṛtāṃścānyān parimārṣṭi gadān bahūn||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| marīcendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak| tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau||18||</seg> <seg type="unit" n="19">dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulānvitān| paktvā mṛdvagninā khādettato mātrāmayantraṇaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān| grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ||20||</seg> guḍaḥ kalyāṇako nāma sarveṣvṛtuṣu yaugikaḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------| vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ| mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca| avipattirayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittarogiṇām||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam| kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām| svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">------------------------------------------------| trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham| eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śyāmātrivṛddurālambhāhastipippalivatsakam| nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam||29||</seg> <seg type="unit" n="1">rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇāmapi sarvadā| ------------------------------------------------|30| iti trivṛcchyāmayoḥ kalpaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">atha rājavṛkṣakalpaḥ| -------------------------------------------| jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu||30||</seg> rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ| -------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave||31||</seg> yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| phalakāle pariṇataṃ phalaṃ tasya samāharet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">teṣāṃ guṇavatāṃ bhāraṃ sikatāsu vinikṣipet| saptarātrātsamuddhṛtya śoṣayedātape tataḥ||33||</seg> tato majjānamuddhṛtya śucau pātre nidhāpayet| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| drākṣārasena taṃ dadyāddāhodāvartapīḍite||34||</seg> caturvarṣe sukhaṃ bāle yāvaddvādaśavārṣike| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| caturaṅgulamajjño vā kaṣāyaṃ pāyayeddhimam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pṛthak| sauvīrakeṇa vā yuktam kalkena traivṛtena vā||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">dantīkaṣāye tanmajjño guḍaṃ jīrṇaṃ ca nikṣipet| tamariṣṭaṃ sthitaṃ māsaṃ pāyayet pakṣameva vā||37||</seg> <seg type="unit" n="2">iti rājavṛkṣakalpaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">atha tilvakakalpaḥ| tvacaṃ tilvakamūlasya tyaktvā''bhyantaravalkalam| viśoṣya cūrṇayitvā ca dvau bhāgau gālayettataḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet| kaṣāye daśamūlasya taṃ bhāgaṃ bhāvitaṃ punaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tataḥ pāṇitalaṃ pibet| mastumūtrasurāmaṇḍakoladhātrīphalāmbubhiḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭhaṃ virecanam||41||</seg> <seg type="unit" n="3">iti tilvakakalpaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">atha sudhākalpaḥ| sudhā bhinatti doṣāṇāṃ mahāntamapi sañcayam| āśveva kaṣṭhavibhraṃśānnaiva tāṃ kalpayedataḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mṛdau koṣṭhe'bale bāle sthavire dīrgharogiṇi| kalpyā gulmodaragaratvagrogamadhumehiṣu||43||</seg> <seg type="unit" n="44">pāṇḍau dūṣīviṣe śophe doṣavibhrāntacetasi| sā śreṣṭhā kaṇṭakaistīkṣṇairbahubhiśca samācitā||44||</seg> <seg type="unit" n="45">dvivarṣāṃ vā trivarṣāṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ| tāṃ pāṭayitvā śastreṇa kṣīramuddhārayettataḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">bilvādīnāṃ bṛhatyorvā kvāthena samamekaśaḥ| miśrayitvā sudhākṣīraṃ tato'ṅgāreṣu śoṣayet||46||</seg> pibetkṛtvā tu guṭikāṃ mastumūtrasurādibhiḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-------------------------------------------------| trivṛtādīnnava varāṃ svarṇakṣīrīṃ sasātalām||47||</seg> <seg type="unit" n="48">saptāhaṃ snukpayaḥ pītān rasenājyena vā pibet| tadvadvyoṣottamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā||48||</seg> <seg type="unit" n="4">iti sudhākalpaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">atha śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ| nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam| saptalāyāstathā mūlaṃ te tu tīkṣṇavikāṣiṇī||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śleṣmāmayodaragaraśvayathvādiṣu kalpayet| akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ madirālavaṇānvitam||50||</seg> <seg type="unit" n="5">hṛdroge vātakaphaje tadvadgulme'pi yojayet| -------------------------------------------------|51| iti śaṅkhinīsaptalayoḥ kalpaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">atha dantīdravantyoḥ kalpaḥ| --------------------------------------------------| dantidantasthiraṃ sthūlaṃ mūlaṃ dantīdravantijam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">ātāmraśyāvatīkṣṇoṣṇamāśukāri vikāśi ca| guru prakopi vātasya pittaśleṣmavilāyanam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tatkṣaudrapippalīliptaṃ svedyaṃ mṛddarbhaveṣṭitam| śoṣyaṃ mandātape'gnyarkau hato hyasya vikāśitām||53||</seg> <seg type="unit" n="54">tatpibenmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ| abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramehī jaṭharī garī||54||</seg> <seg type="unit" n="55">gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī| siddhaṃ tatkvāthakalkābhyāṃ daśamūlarasena ca||55||</seg> <seg type="unit" n="56">visarpavidradhyalajīkakṣādāhān jayeddhṛtam| tailaṃ tu gulmamehārśovibandhakaphamārutān||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mahāsnehaḥ śakṛcchukravātasaṅgānilavyathāḥ| iti dantīdravantyoḥ kalpaḥ| virecane mukhyatamā navaite trivṛtādayaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">atha harītakīkalpaḥ| harītakīmapi trivṛdvidhānenopakalpayet| guḍasyāṣṭapale pathyāviṃśatiḥ syātpalaṃ palam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa| prakalpya modakānekaṃ daśame daśame'hani||59||</seg> <seg type="unit" n="60">uṣṇāmbho'nu pibetkhādettān sarvānvidhinā'munā| ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="6">viśeṣādgrahaṇīpāṇḍukaṇḍūkoṭhārśasāṃ hitāḥ| ----------------------------------------------------|61| iti harītakīkalpaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām|61| kuryātsaṃśleṣaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ| 61 1/2| tvakkesarāmrātakadāḍimailā- sitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyena taistaiśca manonukūlai- ryuktāni deyāni virecanāni| 62 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne virecanakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.5.3">
          <head>vamanavirecanavyāpatsiddhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātredayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vamanaṃ mṛdukoṣṭhena kṣudvatā'lpakaphena vā| atitīkṣṇahimastokamajīrṇe durbalena vā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pītaṃ prayātyadhastasminniṣṭahānirmalodayaḥ| vāmayettaṃ punaḥ snigdhaṃ smaran pūrvamatikramam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ajīrṇinaḥ śleṣmavato vrajatyūrdhvaṃ virecanam| atitīkṣṇoṣṇalavaṇamahṛdyamatibhūri vā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tatra pūrvoditā vyāpatsiddhiśca, na tathā'pi cet| āśaye tiṣṭhati tatastṛtīyaṃ nāvacārayet||4||</seg> anyatra sātmyāddhṛdyādvā bheṣajānnirapāyataḥ| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| asnigdhasvinnadehasya purāṇaṃ rūkṣamauṣadham||5||</seg> <seg type="unit" n="6">doṣānutkleśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān| vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ tamaso darśanaṃ tṛṣam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">piṇḍīkodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām| snigdhasvinnasya vā'tyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śītairvā stabdhamāme vā samutkleśyāharanmalān| tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| nirūḍhaṃ jāṅgalarasairbhojayitvā'nuvāsayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā| snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">bahudoṣasya rūkṣasya mandāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkleśya doṣān mārgān nirudhya taiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaṃ viṇmūtravātanāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pañcamūlayavakṣāravacābhūtikasaindhavaiḥ| yavāgūḥ sukṛtā śūlavibandhānāhanāśanī||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pipalīdāḍimakṣārahiṅguśuṇṭhyamlavetasān| sasaindhavān pibenmadyaiḥ sarpiṣoṣṇodakena vā||15||</seg> pravāhikāparisrāvavedanāparikartane| -------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham| hidhmāpārśvarujākāsadainyalālākṣivibhramaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">jihvāṃ khādati niḥsaṃjño dantān kaṭakaṭāyayan| na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak||18||</seg> <seg type="unit" n="19">madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam| pācanīyaistataśvāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet||19||</seg> kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇābhipravardhayet| ---------------------------------------------------|20| gh|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate||20||</seg> tasmai snigdhāmlalavaṇān dadyātpittakaphe'nyathā| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------------| pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ruddho'ti vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ| stambhavepathunistodasādodveṣṭārtibhedanaiḥ||22||</seg> tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate| ---------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| bahutīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnāsrāvayeddravān| tatrātiyoge madhuraiḥ śeṣamauṣadhamullikhet||24||</seg> <seg type="unit" n="25">yojyo'ti vamane reko vireke vamanaṃ mṛdu| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">añjanaṃ candanośīramajāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibetphalarasairmanthaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">vamato'ntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇā hṛdyā yūṣamāṃsarasā hitāḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||30||</seg> <seg type="unit" n="31">vāggrahānilarogeṣu ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyātsnehasvedau ca kālavit||31||</seg> <seg type="unit" n="32">atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ yataḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">śune kākāya vā dadyāttenānnamasṛjā saha| bhukte'bhukte vadejjīvaṃ pittaṃ vā bheṣajeritam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syātpitte śuddhaṃ tu śoṇite||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇātkriyām| raktapittātisāraghnīṃ tasyāśu prāṇarakṣaṇīm||35||</seg> <seg type="unit" n="36">mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati||36||</seg> <seg type="unit" n="37">tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastau niṣecayet| śyāmākāśmaryamadhukadūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ bastiṃ vā yojayeddhimam| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">asyāmapyatiyogodbhavāyāmavasthāyāṃ gudabhraṃśaḥ sambhāvyata ityāha- gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| ----------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| visaṃjñaṃ śrāvayetsāmaveṇugītādinisvanam|39| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhi- sthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.5.4">
          <head>bastikalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bastikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni| aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsā- cchāgātpacedapsu caturthaśeṣam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pūto yavānīphalabilvakuṣṭha- vacāśatāhvāghanapippalīnām| kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailai- ryuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca||2||</seg> <seg type="unit" n="3">bastiḥ paraṃ sarvagadapramāthī svasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca| bastau ca yasmin paṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyādamumeva tatra||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ| trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">balāpaṭolīlaghupañcamūla- trāyantikairaṇḍayavātsusiddhāt| prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat||5||</seg> <seg type="unit" n="6">priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca| syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśā ttathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam| rāsnābalāchinnaruhāśvagandhā- punarnavāragvadhadevadāru||7||</seg> <seg type="unit" n="8">phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayedaṣṭamaśeṣite'smin| vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅgu- yaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dadyātsupiṣṭaṃ sahatārkṣyaśaila- makṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam| samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirjayellekhanadīpano'sau||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭha- hṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham| gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃ- stāstāṃśca rogān kaphavātajātān||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yaṣṭyāhvarodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">rāsnāṃ vṛṣaṃ lohitikāmanantāṃ balāṃ kanīyastṛṇapañcamūlyau| gopāṅganācandanapadmakarddhi- yaṣṭyāhvarodhrāṇi palārdhakāni||12||</seg> <seg type="unit" n="13">niḥkvāthya toyena rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam| jīvantimedardhdivarīvidārī- vīrādvikākolikaserukābhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sitopalājīvakapadmareṇu- prapauṇḍarīkotpalapuṇḍarīkaiḥ| rodhrātmaguptāmadhuyaṣṭikābhi- rnāgāhvamuñjātakacandanaiśca||14||</seg> <seg type="unit" n="15">piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyātpariṣiktagātraḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">dāhātisārapradarāsrapitta- hṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca| sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kośātakāragvadhadevadāru- mūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhai- rakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||18||</seg> dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca| --------------------------- - ------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------- - ------------------------------| vakṣye mṛdūn snehakṛto nirūhān sukhocitānāṃ prasṛtaiḥ pṛthak tu||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṣīrād dvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātajit||22||</seg> <seg type="unit" n="23">paṭolanimbabhūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| prasṛtaḥ pṛthagājyācca bastiḥ sarṣapakalkavān||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sa pañcatikto'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā| catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt||24||</seg> <seg type="unit" n="25">prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ| payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām||25||</seg> ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt| ---------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------------| siddhabastīnato vakṣye sarvadā yān prayojayet||26||</seg> nirvyāpado bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān| ---------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------------| madhutaile same karṣaḥ saindhavāddvipicurmisiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ| rasāyanaṃ pramehārśaḥkṛmigulmāntravṛddhinut||28||</seg> sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit| ---------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">---------------------------------------------------| yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān||29||</seg> pāyujānūruvṛṣaṇabastimehanaśūlajit| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------------| prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ prakalpayet||30||</seg> yāpanaṃ saindhavārdhākṣahapuṣārdhapalānvitam| ---------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------| eraṇḍamūlaniḥkvātho madhutailaṃ sasaindhavam||31||</seg> eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ| ----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">----------------------------------------------| sa kvātho madhuṣaḍgranthāśatāhvāhiṅgusaindhavam||32||</seg> suradāru ca rāsnā ca bastirdoṣaharaḥ śivaḥ| ----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-------------------------------------------------| pañcamūlasya niḥkvāthastailaṃ māgadhikā madhu||33||</seg> sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------| dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">gomūtre, tena piṣṭaiśca pāṭhāvatsakatoyadaiḥ| saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṃ kṣāreṇa lavaṇena ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">yukto bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurogaviṣūciṣu| śukrānilavibandheṣu bastyāṭope ca pūjitaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">mustāpāṭhāmṛtairaṇḍabalārāsnāpunarnavāḥ| mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākṣarohiṇīḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">kanīyaḥ pañcamūlaṃ ca pālikaṃ, madanāṣṭakam| jalāḍhake pacettacca pādaśeṣaṃ parisrutam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">kṣīradviprasthasaṃyuktaṃ kṣīraśeṣaṃ punaḥ pacet| sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">piṣṭairyaṣṭimisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ| bastiḥ sukhoṣṇo māṃsāgnibalaśukravivarddhanaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">vātāsṛṅmohamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgrahān| viṣamajvaravīsarpavardhmādhmānapravāhikāḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">vaṅkṣaṇorukaṭīkukṣimanyāśrotraśirorujaḥ| hanyādasṛgdaronmādaśophakāsāśmakuṇḍalān||42||</seg> cakṣuṣyaḥ putrado rājā yāpanānāṃ rasāyanam| -----------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| mṛgāṇāṃ laghuvadrā(ḍrā)ṇāṃ daśamūlasya cāmbhasā||43||</seg> <seg type="unit" n="44">hapuṣāmisigāṅgeyīkalkairvātaharaḥ param| niruho'tyarthavṛṣyaśca mahāsnehasamanvitaḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| laghunā pañcamūlena pālikena samanvitam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">paktvā kṣīrajale kṣīraśeṣaṃ saghṛtamākṣikam| tadvidārīkaṇāyaṣṭiśatāhvāphalakalkavat||46||</seg> bastirīṣatpaṭuyutaḥ paramaṃ balaśukrakṛt| ---------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">----------------------------------------------| kalpaneyaṃ pṛthak kāryā tittiriprabhṛtiṣvapi||47||</seg> <seg type="unit" n="48">viṣkireṣu samasteṣu pratudaprasaheṣu ca| jalacāriṣu tadvacca matsyeṣu kṣīravarjitā||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">godhānakulamārjāraśalyakondurajaṃ palam| pṛthak daśapalaṃ kṣīre pañcamūlaṃ ca sādhayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">tatpayaḥ phalavaidehīkalkadvilavaṇānvitam| sasitātailamadhvājyo bastiryojyo rasāyanam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vyāyāmamathitoraskakṣīṇendriyabalaujasām| vibaddhaśukraviṇmūtrakhuḍavātavikāriṇām||51||</seg> <seg type="unit" n="52">gajavājirathakṣobhabhagnajarjaritātmanām| punarnavatvaṃ kurute vājīkaraṇamuttamam||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">siddhena payasā bhojyamātmaguptoccaṭekṣuraiḥ| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">snehāṃścāyantraṇān siddhān siddhadravyaiḥ prakalpayet| --------------------------------------------------------||53||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyante snehabastayaḥ| ----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">------------------------------------------------| daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām||54||</seg> <seg type="unit" n="55">guḍucyairaṇḍabūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam| śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśakam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān| vahe vipācya toyasya droṇaśeṣeṇa tena ca||56||</seg> <seg type="unit" n="57">pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ| anuvāsanamityetatsarvavātavikāranut||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā| --------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-------------------------------------------------| śatāhvāciribilvāmlaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe||58||</seg></ab>
          <ab type="mula">saindhavenāgnivarṇena taptaṃ cānilajid ghṛtam| -------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-------------------------------------------------| jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm| svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭhīṃ vacām||60||</seg> <seg type="unit" n="61">piṣṭvā tailaghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam||61||</seg> rajaḥśukrāmayaharaṃ putrīyaṃ cānuvāsanam| -------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-----------------------------------------------| saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvā niculo vacā||62||</seg> <seg type="unit" n="63">hrīberaṃ madhukaṃ bhārṅgī devadāru sakaṭphalam| nāgaraṃ puṣkaraṃ medā cavikā citrakaḥ śaṭhī||63||</seg> <seg type="unit" n="64">viḍaṅgātiviṣe śyāmā hareṇurnīlinī sthirā| bilvājamodacapalā dantī rāsnā ca taiḥ samaiḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">sādhyameraṇḍatailaṃ vā tailaṃ vā kapharoganut| vardhmodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān||65||</seg> ānāhamaśmarīṃ cāśu hanyāttadanuvāsanam| -----------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">-----------------------------------------------| sādhitaṃ pañcamūlena tailaṃ bilvādinā'thavā||66||</seg> kaphaghnaṃ--------------------------------------| -----------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">-----------kalpayettailaṃ dravyairvā kaphaghātibhiḥ| phalairaṣṭaguṇaiścāmlaiḥ siddhamanvāsanaṃ kaphe||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite snigdho madhuraḥ śiśiro mṛduḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrājyādyaistu mārdavam||69||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">balakālarogadoṣaprakṛtīḥ pravibhajya yojito bastiḥ| svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rogānnivartayati||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca| tadyogyauṣadhayuktān bastīn saṃtarkya yuñjīta||71||</seg></ab>
          <ab type="mula">bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśodhanīyeṣu|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">medasvino viśodhyā ye ca narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula">na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkaśuddhadehānām| dadyādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ye ca|73| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāna bastikalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.5.5">
          <head>vastivyāpatsiddhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">asmādanantaraṃ bastivyāpatsiddhirvyākhyāyate----||1||</seg> athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">asnigdhasvinnadehasya gurukoṣṭhasya yojitaḥ| śīto'lpasnehalavaṇadravyamātro ghano'pi vā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">bastiḥ saṅkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan| karotyayogaṃ tena syādvātamūtraśakṛdagrahaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">nābhibastirujā dāho hṛllepaḥ śvayathurgude| kaṇḍūrgaṇḍāni vaivarṇyamaratirvahnimārdavam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kvāthadvayaṃ prāgvihitaṃ madhyadoṣe'tisāriṇi| uṣṇasya tasmādekasya tatra pānaṃ praśasyate||4||</seg> <seg type="unit" n="5">phalavartyastathā svedāḥ kālaṃ jñātvā virecanam| bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān||5||</seg> surādimūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| yukto'lpavīryo doṣāḍhye rūkṣe krūrāśaye'thavā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bastirdoṣāvṛto rūddhamārgo rundhyātsamīraṇam| sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vidāhaṃ gudakoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām| ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">svabhyaktasvinnagātrasya tatra vartiṃ prayojayet| bilvādiśca nirūhaḥ syātpīlusarṣapamūtravān||9||</seg> saralāmaradārubhyāṃ sādhitaṃ cānuvāsanam| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| kurvato vegasaṃrodhaṃ pīḍito vā'timātrayā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">asnigdhalavaṇoṣṇo vā bastiralpo'lpabheṣajaḥ| mṛdurvā mārutenordhvaṃ vikṣipto mukhanāsikāt||11||</seg> <seg type="unit" n="12">nireti mūrcchāhṛllāsatṛḍdāhādīn pravartayan| mūrcchāvikāraṃ dṛṣṭvā'sya siñcecchītāmbunā mukham||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vyejadāklamanāśācca prāṇāyāmaṃ ca kārayet| pṛṣṭhapārśvodaraṃ mṛjyāt karairuṣṇairadhomukham||13||</seg> <seg type="unit" n="14">keśeṣūtkṣipya dhunvīta bhīṣayedvyāladaṃṣṭribhiḥ| śastrolkārājapuruṣairbastireti tathā hyadhaḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">pāṇivastrairgalāpīḍaṃ kuryānna mriyate tathā| prāṇodānanirodhāddhi suprasiddhatarāyanaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati| kuṣṭhakramukakalkaṃ ca pāyetāmlasaṃyutam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">oṣṇyāttaikṣṇyātsaratvācca bastiṃ so'syānulomayet gomūtreṇa trivṛtpathyākalkaṃ vā'dhonulomanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ| yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bastirgomūtrasiddhairvā sāmṛtāvaṃśapallavaiḥ| pūtīkarañjatvakpatraśaṭhīdevāhvarohiṣaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">satailaguḍasindhūttho virekauṣadhakalkavān| bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite||20||</seg> śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| bastiratyuṣṇatīkṣṇāmlaghano'tisveditasya vā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">alpe doṣe mṛdau koṣṭhe prayukto vā punaḥpunaḥ| atiyogatvamāpanno bhavetkukṣirujākaraḥ||22||</seg> virecanātiyogena sa tulyākṛtisādhanaḥ| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------------| bastiḥ kṣārāmlatīkṣṇoṣṇalavaṇaḥ paittikasya vā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">gudaṃ dahan likhan kṣiṇvan karotyasya parisravam| sa vidagdhaṃ sravatyasraṃ varṇaiḥ pittaṃ ca bhūribhiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">bahuśaścātivegena mohaṃ gacchati so'sakṛt| raktapittātisāraghnī kriyā tatra praśasyate||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dāhādiṣu trivṛtkalkaṃ mṛdvīkāvāriṇā pibet| taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikān jayet||26||</seg> <seg type="unit" n="27">viśuddhaśca pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām| yuñyādvā'tiviriktasya kṣīṇaviṭkasya bhojanam||27||</seg> māṣayūṣeṇa kulmāṣān pānaṃ dadhyathavā surām| siddhirvastyāpadāmevaṃ------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| -----------------------snehabastestu vakṣyate||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā||29||</seg> dattastairāvṛtaḥ sneho nāyātyabhibhavādapi| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| stambhorusadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">pārśvarugveṣṭanairvidyādvāyunā snehamāvṛtam| snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ| nirūhairnirharetsamyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ||32||</seg> tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| tṛḍdāharāgasammohavaivarṇyatamakajvaraiḥ||33||</seg> vidyātpittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">sammūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam| kaṣāyatiktakaṭukaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ||35||</seg> phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam||37||</seg> mṛdurvirekaḥ sarvaṃ ca tatrāmavihitaṃ hitam| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------------| viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ| śyāmābilvādisiddhaiśca niruhaiḥ sānuvāsanaiḥ||39||</seg> nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca| --------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------------| abhukte śūnapāyau vā peyāmātrāśitasya vā||40||</seg> <seg type="unit" n="41">gude praṇihitaḥ sneho vegāddhāvatyanāvṛtaḥ| ūrdhvaṃ kāyaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi||41||</seg> <seg type="unit" n="42">mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| tatsiddhatailo deyaḥ syānnirūhaḥ sānuvāsanaḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kuryānnibarhaṇam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">nāpakvaṃ praṇayetsnehaṃ gudaṃ sa hyupalimpati| tataḥ kuryātsaruṅmohakaṇḍūśophān, kriyā'tra ca||44||</seg> tīkṣṇo bastistathā tailamarkapatrarase śṛtam| --------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">--------------------------------------------------| anucchvāsya tu baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā||45||</seg> <seg type="unit" n="46">praviśya kṣubhito vāyuḥ śūlatodakaro bhavet| tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā| syāt kaṭīgudajaṅghorubastistambhārtibhedanam||47||</seg> bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ svedābhyaṅgāḥ sabastayaḥ| --------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">------------------------------------------| pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">uraḥśirorujaṃ sādamūrvośca janayedbalī| bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">vamanādyairviśuddhaṃ ca kṣāmadehabalānalam| yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathā tathā||51||</seg> bhiṣak prayatnato rakṣetsarvasmādapacārataḥ| ----------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------| dadyānmadhurahṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau|52| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ| anyonyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ|53| vyatyāsādupayogena kramāttaṃ prakṛtiṃ nayet| sarvaṃsahaḥ sthirabalo vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ|54| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.5.6">
          <head>dravyakalpādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">api ca sarveṣāṃ rogāṇaṃ yā siddhiḥ-praśamopāyaḥ, so'pi sadbheṣajaprayogādeva| ityāha---- athāto dravyakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dhanve sādhāraṇe deśe same sanmṛttike śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjite|1| mṛdau pradakṣiṇajale kuśarohiṣasaṃstṛte| aphālakṛṣṭe'nākrānte pādapairbalavattaraiḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śasyate bheṣajaṃ jātaṃ, yuktaṃ varṇarasādibhiḥ| jantvajagdhaṃ davādagdhamavidagdhaṃ ca vaikṛtaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhūtaiśchāyāyātapāmbvādyairyathākālaṃ ca sevitam| avagāḍhamahāmūlamudīcīṃ diśamāśritam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">|mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavāmapi| tapasā tejasā vā'pi praśāmyadhvaṃ śivāya vai||1||</seg> <seg type="unit" n="5">mantreṇānena matimān sarvamapyauṣadhaṃ nayet| ] atha kalyāṇacaritaḥ śrāddhaḥ śucirupoṣitaḥ| gṛhṇīyādauṣadhaṃ susthaṃ sthitaṃ kāle ca kalpayet||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sakṣīraṃ tadasampattāvanatikrāntavatsaram| ṛte guḍaghṛtakṣaudradhānyakṛṣṇāviḍaṅgataḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">payo bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām| vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ| rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā||8||</seg> pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ purvaṃ balādhikā| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">------------------------------------------------| sadyaḥsamuddhṛtāt kṣuṇṇādyaḥ sravetpaṭapīḍitāt||9||</seg> svarasaḥ sa samuddiṣṭaḥ-------------------------| ------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------kalkaḥ piṣṭo dravāplutaḥ| cūrṇo'plutaḥ--------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| ------------śṛtaḥ kvāthaḥ----------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| ------------------------śīto rātriṃ drave sthitaḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">sadyo'bhiṣutapūtastu phāṇṭaḥ-----------------------| --------------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------tanmānakalpane| yuñjyādvyādhyādibalatastathā ca vacanaṃ muneḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ| ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula">madhyaṃ tu mānaṃ nirdiṣṭaṃ svarasasya catuṣpalam| -----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------------| peṣyasya karṣamāloḍyaṃ tad dravasya palatraye||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam| -----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| śītaṃ pale palaiḥ ṣaḍbhiḥ----------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| ------------------------------caturbhistu tato'param||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam| kalkasnehadravaṃ yojyam-------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| ------------------------------adhīte śaunakaḥ punaḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">snehesidhdyati śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yojayedaṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhamaṣṭamam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">pṛthak snehasamaṃ dadyātpañcaprabhṛti tu dravam| ---------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------------| nāṅguligrāhitā kalke na snehe'gnau saśabdatā||17||</seg> <seg type="unit" n="18">varṇādisampacca yadā tadainaṃ śīghramāharet| ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">lehasya tantumattā'psu majjanaṃ saraṇaṃ na ca| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------| pākastu trividho mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame| kiñcitsīdati kṛṣṇe ca vartya(rti)māne ca paścimaḥ||20||</seg> dagdho'ta ūrdhvaṃ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakṛt| ----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| mṛdurnasye, kharo'bhyaṅge, pāne bastau ca cikkaṇaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">adhunā mānasaṅkhyāyāḥ yathāsvaṃ saṃjñāsaṃvidhānārthamāha---- śāṇaṃ pāṇitalaṃ muṣṭiṃ kuḍavaṃ prasthamāḍhakam| droṇaṃ vahaṃ ca kramaśo vijānīyāccaturguṇam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">dviguṇaṃ yojayedārdraṃ kuḍavādi tathā dravam| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave||23||</seg> <seg type="unit" n="24">kalpayetsadṛśān bhāgān pramāṇaṃ yatra noditam| kalkīkuryācca bhaiṣajyamanirūpitakalpanam||24||</seg> aṅgānuktau tu mūlaṃ syādaprasiddhau tadeva tu| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">| ṣaḍvaṃśyastu marīcī syāt, ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| taṇḍulaḥ sarṣapāstvaṣṭau, dhānyamāṣastu tau, yavaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="25">tāvaṇḍikā caturbhistairmāṣakaḥ śāṇakastathā| ] dvau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ draṃkṣaṇaśca, tau||25||</seg> <seg type="unit" n="26">akṣam picuḥ pāṇitalaṃ suvarṇaṃ kavalagrahaḥ| karṣo biḍālapadakaṃ tindukaḥ pāṇimānikā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śabdānyatvamabhinne'rthe śuktiraṣṭamikā picū| palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭirāmraṃ caturthikā||27||</seg> <seg type="unit" n="28">dve pale prasṛtastau dvāvañjalistau tu mānikā| āḍhakaṃ bhājanaṃ kaṃso, droṇaḥ kumbho ghaṭo'rmaṇam||28||</seg> tulā palaśataṃ, tāni viṃśatirbhāra ucyate| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula">himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasundharā|29| saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyamāgneyaṃ vaindhyamauṣadham| 29 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ pañcame kalpasiddhisthāne dravyakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
        </div>
      </div>
      <div type="sthana" n="6" xml:id="ah.6">
        <head>Uttarasthāna</head>
        <div type="adhyaya" n="1" xml:id="ah.6.1">
          <head>bālopacaraṇīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bālopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">jātamātraṃ viśodhyolbādbālaṃ saindhavasarpiṣā| prasūtikleśitaṃ cānu balātailena secayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">aśmanorvādanaṃ cāsya karṇamūle samācaret| athāsya dakṣiṇe karṇe mantramuccārayedimam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tameva mantramāha ---- "aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādabhijāyase| ātmā vai putranāmāsi sañjīva śaradāṃ śatam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śatāyuḥ śatavarṣo'si dīrghamāyuravāpnuhi| nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca tvā'bhirakṣatu"||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svasthībhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa caturaṅgulāt| badhdvordhvaṃ vardhayitvā ca grīvāyāmavasañjayet||5||</seg> <seg type="unit" n="6">nābhiṃ ca kuṣṭatailena secayetsnāpayedanu| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā||6||</seg> koṣṇena taptarajatatapanīyanimajjanaiḥ| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| tato dakṣiṇatarjanyā tālūnnamyāvaguṇṭhayet||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śirasi snehapicunā, prāśyaṃ cāsya prayojayet| hareṇumātraṃ medhāyurbalārthamabhimantritam||8||</seg> aindrībrāhmīvacāśaṅkhapuṣpīkalkaṃ ghṛtaṃ madhu| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| cāmīkaravacābrāhmītāpyapathyā rajīkṛtāḥ||9||</seg> lihyānmadhughṛtopetā hemadhātrīrajo'thavā| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| garbhāmbhaḥ saindhavavatā sarpiṣā vāmayettataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">prājāpatyena vidhinā jātakarmāṇi kārayet| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">stanyapravartanahetumāha ---- -------------------------------------------------| sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ vivṛtatvāt prasūtitaḥ||11||</seg> tṛtīye'hni caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| prathame divase tasmāttrikālaṃ madhusarpiṣī||12||</seg> anantāmiśrite mantrapāvite prāśayecchiśum| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ tṛtīye ca ghṛtaṃ, tataḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">prāṅniṣiddhastanasyāsya tatpāṇitalasammitam| stanyānupānaṃ dvau kālau navanītaṃ prayojayet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">mātureva pibetstanyaṃ tadhdyalaṃ dehavṛddhaye| stanyadhātryāvubhe kārye tadasampadi vatsale||15||</seg> <seg type="unit" n="16">avyaṅge brahmacāriṇyau varṇaprakṛtitaḥ same| nīruje madhyavayasau jīvadvatse na lolupe||16||</seg> hitāhāravihāreṇa yatnādupacarecca te| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| śukkrodhalaṅghanāyāsāḥ stanyanāśasya hetavaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">stanyasya sīdhuvarjyāni madyānyānūpajā rasāḥ| kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeśca viparyayaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">viruddhāhārabhuktāyāḥ kṣudhitāyā vicetasaḥ| praduṣṭadhātorgarbhiṇyāḥ stanyaṃ rogakaraṃ śiśoḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet| hrasvena pañcamūlena sthirābhyāṃ vā sitāyutam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ| jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ paramāṃ mudam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ svakulocitaiḥ| kārayetsūtikotthānaṃ nāma bālasya cārcitam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">bibhrato'ṅgairmanohlālarocanāgurucandanam| nakṣatradevatāyuktaṃ bāndhavaṃ vā samākṣaram||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam| prāgudakśirasaḥ kuryāt bālasya jñānavān bhiṣak||24||</seg> <seg type="unit" n="25">śucidhautopadhānāni nirvalīni mṛdūni ca| śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāko viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ| --------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| jīvatkhaṅgādiśṛṅgotthān sadā bālaḥ śubhān maṇīn||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dhārayedauṣadhīḥ śreṣṭhā brāhmayaindrījīvakādikāḥ| hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā viśeṣātsatataṃ vacām||27||</seg> āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣiṇīm| -------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-------------------------------------------------| ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu nīrujasya śubhe'hani||28||</seg> karṇau himāgame vidhyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">kuta ityāha ---- -------------------------------------------------| prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dakṣiṇena dadhatsūcīṃ pālimanyena pāṇinā| madhyataḥ karṇapīṭhasya kiñcidgaṇḍāśrayaṃ prati||30||</seg> <seg type="unit" n="31">jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite| dhṛtasya niścalaṃ samyagalaktakarasāṅkite||31||</seg> vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt| nordhvaṃ na pārśvato nādhaḥ-----------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-------------------------------------------------| ---------------------------śirāstatra hi saṃśritāḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">kālikāmarmarīraktāḥ tadvyadhādrāgarugjvarāḥ| saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------------------------| sthāne vyadhānna rudhiraṃ na rugrāgādisambhavaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtraṃ cānu nidhāpayet| āmatailena siñcecca bahalāṃ tadvadārayā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">vidhyetpālīṃ hitabhujaḥ sañcāryā'tha sthavīyasī| vartistryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ śanaiḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">athainaṃ jātadaśanaṃ krameṇāpanayetstanāt| pūrvoktaṃ yojayetkṣīramannaṃ ca laghu bṛṃhaṇam||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ| apastanasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ śiśoḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">dīpano bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ| saṅgrāhī dhātukīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">rogāṃścāsya jayetsomyairbheṣajairaviṣādakaiḥ| anyatrātyayikādvyāghervirekaṃ sutarāṃ tyajet||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">trāsayennāvidheyaṃ taṃ trastaṃ gṛhṇanti hi grahāḥ| ---------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| vastravātāt parasparśāt pālayellaṅghanācca tam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ| sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ vāṅmedhāsmṛtikṛd ghṛtam||42||</seg> āyuṣyaṃ pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam| -------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">-------------------------------------------------| vacendulekhāmaṇḍūkīśaṅkhapuṣpīśatāvarīḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">brahmasomāmṛtābrāhmīḥ kalkīkṛtya palāṃśikāḥ| aṣṭāṅgaṃ vipacetsarpiḥ prasthaṃ kṣīracaturguṇam||44||</seg> tatpītaṃ dhanyamāyuṣyaṃ vāṅmedhāsmṛtibuddhikṛt| -------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-------------------------------------------------| ajākṣīrābhayāvyoṣapāṭhogrāśigrusaindhavaiḥ||45||</seg> siddhaṃ sārasvataṃ sarpirvāṅmodhāsmṛtivahnikṛt| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| vacāmṛtāśaṭhīpathyāśaṅkhinīvellanāgaraiḥ||46||</seg> apāmārgeṇa ca ghrutaṃ sādhitaṃ pūrvavadguṇaiḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-------------------------------------------------| hema śvetavacā kuṣṭhamarkapuṣpī sakāñcanā||47||</seg> <seg type="unit" n="48">hema matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṃ vacā| catvāra ete pādoktāḥ prāśā madhughṛtaplutāḥ||48||</seg> varṣaṃ līḍhā vapurmedhābalavarṇakarāḥ śubhāḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| vacāyaṣṭyāhvasindhūtthapathyānāgaradīpyakaiḥ|49| śudhdyate vāgghavirlīḍhaiḥ sakuṣṭhakaṇajīrakaiḥ| 49 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālo- pacaraṇīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="2" xml:id="ah.6.2">
          <head>bālāmayapratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">śuddhaṃ kṣīraṃ lakṣayati ---- athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-------------------------------------------------| -----------------------vātādduṣṭaṃ tu plavate'mbhasi||2||</seg> kaṣāyaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ varcomūtravibandhakṛt| -------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| pittāduṣṇāmlakaṭukaṃ pītarājyapsu dāhakṛt||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphātsalavaṇaṃ sāndraṃ jale majjati picchilam| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||4||</seg> yathāsvaliṅgāṃstadvyādhīn janayatyupayojitam| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| śiśostīkṣṇamabhīkṣṇaṃ ca rodanāllakṣayedrujam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ| tatra vidyādrujaṃ----------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| --------------------mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt||6||</seg> <seg type="unit" n="7">hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ| koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi| bastau guhye ca viṇmūtrasaṅgottrāsadigīkṣaṇaiḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryādyathādoṣaṃ yathāmayam| -------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-------------------------------------------------| tatra vātātmake stanye daśamūlaṃ tryahaṃ pibet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">athavā'gnivacāpāṭhākaṭukākuṣṭhadīpyakam| sabhārgīdārusaralavṛścikālīkaṇoṣaṇam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tataḥ pibedanyatamaṃ vātavyādhiharaṃ ghṛtam| anu cācchasurāmevaṃ snigdhāṃ mṛdu virecayet||11||</seg> bastikarma tataḥ kuryātsvedādīṃścānilāpahān| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| rāsnājamodāsaraladevadārurajonvitam||12||</seg> bālo lihyād ghṛtaṃ tairvā vipakvaṃ sasitopalam| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| pittaduṣṭe'mṛtābhīrupaṭolīnimbacandanam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">dhātrī kumāraśca pibet kvāthayitvā sasārivam| athavā triphalāmustabhūnimbakaṭurohiṇīḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sārivādiṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ tathā gaṇam| ghṛtānyebhiśca siddhāni pittaghnaṃ ca virecanam||15||</seg> śītāṃścābhyaṅgalepādīn yuñjyāt--------------| -------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------śleṣmātmake punaḥ| yaṣṭyāhvasaindhavayutaṃ kumāraṃ pāyayed ghṛtam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sindhūtthapippalīmadvā, piṣṭaiḥ, kṣaudrayutairatha| rāṭhapuṣpaiḥ stanau limpecchiśośca daśanacchadau||17||</seg> sukhamevaṃ vamedbālaḥ-------------------------------| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula">----------------tīkṣṇairdhātrīṃ tu vāmayet| -------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-------------------------------------------------| athācaritasaṃsargī mustādiṃ kvathitaṃ pibet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tadvattagarapṛthvīkāsuradārukaliṅgakān| athavā'tiviṣāmustaṣaḍgranthāpañcakolakam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">stanye tridoṣamaline durgandhyāmaṃ jalopamam| vibaddhamacchaṃ vicchinnaṃ phenilaṃ copaveśyate||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śakṛnnānāvyathāvarṇaṃ, mūtraṃ pītaṃ sitaṃ ghanam| jvarārocakatṛṭchardiśuṣkodgāravijṛmbhikāḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">aṅgabhaṅgo'ṅgavikṣepaḥ kūjanaṃ vepathurbhramaḥ| ghrāṇākṣimukhapākādyā jāyante'nye'pi taṃ gadam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṣīrālasakamityāhuratyayaṃ cātidāruṇam tatrāśu dhātrīṃ bālaṃ ca vamanenopapādayet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vihitāyāṃ ca saṃsargyāṃ vacādiṃ yojayedgaṇam| niśādiṃ vā'thavā mādrīpāṭhātiktāghanāmayān||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pāṭhāśuṇṭhyamṛtātiktatiktādevāhvasārivāḥ| samustamūrvendrayavāḥ stanyadoṣaharāḥ param||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">anubandhe yathāvyādhi pratikurvīta kālavit| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| dantodbhedaśca rogāṇāṃ sarveṣāmapi kāraṇam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">viśeṣājjavaraviḍbhedakāsacchardiśirorujām| abhiṣyandasya pothakyā visarpasya ca jāyate||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame| dantodbhede ca bālānāṃ na hi kiñcinna dūyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yathādoṣaṃ yathārogaṃ yathodrekaṃ yathābhayam| vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat| atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā tvasya kanīyasī||30||</seg> saukumāryālpakāyatvāt sarvānnānupasevanāt| --------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| snigdhā eva sadā bālā ghṛtakṣīraniṣevaṇāt||31||</seg> sadyastān vamanaṃ tasmāt pāyayenmatimān mṛdu| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">---------------------------------------------| stanyasya tṛptaṃ vamayet kṣīrakṣīrānnasevinam||32||</seg> pītavantaṃ tanuṃ peyāmannādaṃ ghṛtasaṃyutām| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| bastiṃ sādhye virekeṇa, marśena pratimarśanam||33||</seg> yuñjayādvirecanādīṃstu dhātryā eva yathoditān| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------| mūrvāvyoṣavarākolajambūtvakdārusarṣapāḥ||34||</seg> sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param| ---------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">---------------------------------------------| dantapālīṃ samadhunā cūrṇena pratisārayet||35||</seg> pippalyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| lāvatittirivallūrarajaḥ puṣparasadrutam||36||</seg> drutaṃ karoti bālānāṃ dantakesaravanmukham| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ||37||</seg> madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| rajanīdārusaralaśreyasībṛhatīdvayam||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā| grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ mārutasyānulomanam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsanut| bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ balavarṇadaṃ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">samaṅgādhātakīrodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ| mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam| kṣīramastuyutaṃ hanti śīghraṃ dantodbhavodbhavān||42||</seg> vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| dantodbhaveṣu rogeṣu na bālamatiyantrayet||43||</seg> svayamapyupaśāmyanti jātadantasya yadgadāḥ| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">-----------------------------------------------| atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotaḥsu rasavāhiṣu| arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca jāyate||45||</seg> kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ| -----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-----------------------------------------------| saindhavavyoṣaśārṅgeṣṭāpāṭhāgirikadambakān||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet| -----------------------------------------------||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-----------------------------------------------| aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ ca cūrṇitam||47||</seg> badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ vā sarpiṣā drutam| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">niculotpalavarṣābhūbhārgīmustaiśca kārṣikaiḥ| siddhaṃ prasthārdhamājyasya srotasāṃ śodhanaṃ param||49||</seg> simhyaśvagandhāsurasākaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam| -----------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-----------------------------------------------| yaṣṭyāhvapippalīrodhrapadmakotpalacandanaiḥ||50||</seg> tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajidghṛtam| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-----------------------------------------------| śṛṅgīmadhūlikābhārgīpippalīdevadārubhiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">aśvagandhādvikākolīrāsnarṣabhakajīvakaiḥ| śūrpaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam||52||</seg> śaśottamāṅganiryūhe śuṣyataḥ puṣṭikṛtparam| -----------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-----------------------------------------------| vacāvayaḥsthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam||53||</seg> bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam| -----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-----------------------------------------------| lākṣārasasamaṃ tailaprasthaṃ mastu caturguṇam||54||</seg> <seg type="unit" n="55">aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ| samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ samaiḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma tailamabhyañjanādidam| balyaṃ jvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut||56||</seg> yakṣarākṣasabhūtaghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate| -----------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">-----------------------------------------------| madhunā'tiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum||57||</seg> ekāṃ vā'tiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam| -----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-----------------------------------------------| pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā||58||</seg> <seg type="unit" n="59">dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet| pippalīpañcalavaṇaṃ kṛmijitpāribhadrakam||59||</seg> <seg type="unit" n="60">tadvallihyāttathā vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām| lābhataḥ śalyakaśvāvidgodharkṣaśikhijanmanām||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase| sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ viniyacchati||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-----------------------------------------------| tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate| tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ śakṛddravam||64||</seg> tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ| -----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">-----------------------------------------------| tatrotkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet||65||</seg> tālu tadvatkaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ| -----------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">-----------------------------------------------| śṛṅgaveraniśābhṛṅgaṃ kalkitaṃ vaṭapallavaiḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">badhvā gośakṛtā liptaṃ kukūle svedayettataḥ| rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam| pītvā kumāraḥ stanyena mucyate tālukaṇṭakāt||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">malopalepātsvedādvā gude raktakaphodbhavaḥ| tāmro vraṇo'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate bhūryupadravaḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ vadantyanye'hipūtanam| pṛṣṭārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmikam||70||</seg></ab>
          <ab type="mula">tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ| -----------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">-----------------------------------------------| śṛtaśītaṃ ca śītāmbuyuktamantarapānakam||71||</seg> <seg type="unit" n="72">sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet| triphalābadarīplakṣatvakkvāthapariṣecitam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ| lepayedamlapiṣṭairvā cūrṇitairvā'vacūrṇayet||73||</seg> <seg type="unit" n="74">suślakṣṇairathavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ| sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacā'thavā||74||</seg> <seg type="unit" n="75">rāgakaṇḍūtkaṭe kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā| sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">pāṭhāvelladvirajanīmustabhārgīpunarnavaiḥ| sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpivṛścikālīyutaiḥ śṛtam||76||</seg> lihāno mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ| -----------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula">vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stanastena pralepitaḥ| sthito muhūrtaṃ dhauto'nu pītastaṃ taṃ jayedgadam|77| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālā- mayapratiṣedho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="3" xml:id="ah.6.3">
          <head>balagrahapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bālagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā| manuṣyavigrahāḥ pañca sapta strīvigrahā grahāḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">skando viśākho meṣākhyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ| śakuniḥ pūtanā śītapūtanā'dṛṣṭipūtanā||2||</seg> mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī| -------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------------| teṣāṃ grahīṣyatāṃ rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sāmānyaṃ rūpamuttrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ| phenasrāvordhvadṛṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam| nakhairakasmātparitaḥ svadhātryaṅgavilekhanam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ| hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo natakandharaḥ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dantakhādī stanadveṣī trasyan roditi visvaram| vakravaktro vaman lālāṃ bhṛśamūrdhvaṃ nirīkṣate||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vasāsṛggandhirudvigno baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ| calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ saṃraktobhayalocanaḥ||8||</seg> skandārtastena vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaved dhruvam| --------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">samprati viśākhasya skandāpasmārāparasaṃjñasya lakṣaṇamāha ---- --------------------------------------------------| saṃjñānāśo muhuḥ keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">vinamya jṛmbhamāṇasya śakṛvmūtrapravartanam| phenodvamanamūrdhvekṣā hastabhrūpādanartanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">stanasvajihvāsandaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ| pūyaśoṇitagandhaśca skandāpasmāralakṣaṇam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ādhmānaṃ pāṇipādasya spandanaṃ phenanirvamaḥ| tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ| oṣṭhadaṃśāṅgasaṅkocastambhabastābhagandhatāḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ, madhye vinamanaṃ, jvaraḥ| mūrcchaikanetraśophaśca naigameṣagrahākṛtiḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam| bahirāyāmanaṃ jihvādaṃśo'ntaḥkaṇṭhakūjanam||15||</seg> dhāvanaṃ viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni| --------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------| romaharṣo muhustrāsaḥ sahasā rodanaṃ jvaraḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kāsātisāravamathujṛmbhātṛṭśavagandatāḥ| aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ||17||</seg> muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe| --------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">--------------------------------------------------| srastāṅgatvamatīsāro jihvātālugale vraṇāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sphoṭāḥ sadāharukpākāḥ sandhiṣu syuḥ punaḥpunaḥ| niśyahni pravilīyante pāko vaktre gude'pi vā||19||</seg> bhayaṃ śakunigandhatvaṃ jvaraśca śakunigrahe| --------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">--------------------------------------------------| pūtanāyāṃ vamiḥ kampastandrā rātrau prajāgaraḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">hidhmā''dhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ| srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ kākavatpūtigandhitā||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam| tṛṣṇā'ntrakūjo'tīsāro vasāvadvisragandhatā||22||</seg> pārśvasyaikasya śītatvamuṣṇatvamaparasya ca| --------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------| andhapūtanayā chardirjvaraḥ kāso'lpanidratā||23||</seg> <seg type="unit" n="24">varcaso bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam| dṛṣṭeḥ sādātirukkaṇḍūpothakījanmaśūnatāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hidhmodvegastanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ| vepathurmatsyagandhatvamathavā sāmlagandhatā||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā| sirābhirasitābhābhirācitodaratā jvaraḥ||26||</seg> arocako'ṅgaglapanaṃ gomūtrasamagandhatā| --------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------------| revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ karṇanāsākṣimardanam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kāsahidhmākṣivikṣepavakravaktratvaraktatāḥ| bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ haritaṃ dravam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhunā'sādhyalakṣaṇaṃ vakti ---- jāyate śuṣkarevatyāṃ kramātsarvāṅgasaṅkṣayaḥ| --------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------| keśaśāto'nnavidveṣaḥ svaradainyaṃ vivarṇatā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">rodanaṃ gṛdhragandhatvaṃ dīrghakālānuvartanam| udare granthayo vṛttā yasya nānāvidhaṃ śakṛt||30||</seg> jihvāyā nimnatā madhye śyāvaṃ tālu ca taṃ tyajet| --------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-------------------------------------------------| bhuñjāno'nnaṃ bahuvidhaṃ yo bālaḥ parihīyate||31||</seg> tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo hanti taṃ śuṣkarevatī| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">tribhiḥ kāraṇairgrahā gṛhṇantītyāha ---- -------------------------------------------------| hiṃsāratyarcanākāṅkṣā grahagrahaṇakāraṇam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">tatra hiṃsātmake bālo mahān vā srutanāsikaḥ| kṣatajihvaḥ kvaṇedbāḍhamasukhī sāśrulocanaḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">durvarṇo hīnavacanaḥ pūtigandhiśca jāyate| kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdgāti na jugupsate||34||</seg> <seg type="unit" n="35">hastau codyamya saṃrabdho hantyātmānaṃ tathā param| tadvacca śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet||35||</seg> <seg type="unit" n="36">apsu majjetpatetkūpe kuryādanyacca tadvidham| tṛḍdāhamohān pūyasya chardanaṃ ca pravartayet||36||</seg> raktaṃ ca sarvamārgebhyo riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet| -------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sampratyarcanākāmaṃ brūte ---- -------------------------------------------------| rahaḥstrīratisaṃlāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ||37||</seg> hṛṣṭaḥ śāntaśca duḥsādhyo ratikāmena pīḍitaḥ| -------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">adhunaiṣāṃ cikitsitamāha ---- -------------------------------------------------| dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ śuṣkauṣṭhagalatālukaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">śaṅkitaṃ vīkṣate rauti dhyāyatyāyāti dīnatām| annamannābhilāṣe'pi dattaṃ nāti bubhukṣate||39||</seg> gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyātsukhasādhanam| -------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-------------------------------------------------| hantukāmaṃ jayeddhomaiḥ siddhamantrapravartitaiḥ||40||</seg> itarau tu yathākāmaṃ ratibalyādidānataḥ| -------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| atha sādhyagrahaṃ bālaṃ vivikte śaraṇe sthitam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">trirahnaḥ siktasaṃmṛṣṭe sadā sannihitānale| vikīrṇabhūtikusumapatrabījānnasarṣape||42||</seg> <seg type="unit" n="43">rakṣoghnatailajvalitapradīpahatapāpmani| vyavāyamadyapiśitanivṛttaparicārake||43||</seg> <seg type="unit" n="44">purāṇasarpiṣā'bhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā| sādhitena balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pāribhadrakakaṭvaṅgajambūvaruṇakaṭūtṛṇaiḥ| kapotavaṅkāpāmārgapāṭalāmadhuśigrubhiḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ| sakadambakarañjaiśca, dhūpaṃ snātasya cācaret||46||</seg> dvīpivyāghrāhisiṃharkṣacarmabhirghṛtamiśritaiḥ| -------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">-------------------------------------------------| pūtīdaśāṅgasiddhārthavacābhallātadīpyakaiḥ||47||</seg> sakuṣṭhaiḥ saghṛtairdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ| -------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------------------| sarṣapā nimbapatrāṇi mūlamaśvakhurā vacā||48||</seg> bhūrjapatraṃ ghṛtaṃ dhūpaḥ sarvagrahanivāraṇaḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------------| anantāmrāsthitagaraṃ maricaṃ madhuro gaṇaḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">śṛgālavinnā mustā ca kalkitaistairghṛtaṃ pacet| daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad grahajitparam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">rāsnāhyaṃśumatīvṛddhapañcamūlabalāghanāt| kvāthe sarpiḥ pacetpiṣṭaiḥ sārivāvyoṣacitrakaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pāṭhāviḍaṅgamadhukapayasyāhiṅgudārubhiḥ| sagranthikaiḥ sendrayavaiḥ śiśostatsatataṃ hitam||52||</seg> sarvarogagrahaharaṃ dīpanaṃ balavarṇadam| -------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-------------------------------------------------| sārivāsurabhibrāhmīśaṅkhinīkuṣṭhasarṣapaiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">vacāśvagandhāsurasayuktaiḥ sarpirvipācayet| tannāśayedgrahān sarvān pānenābhyañjanena ca||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">gośṛṅgacarmavālāhinirmokaṃ vṛṣadaṃśaviṭ| nimbapatrājyakaṭukāmadanaṃ bṛhatīdvayam||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kārpāsāsthiyavacchāgaromadevāhvasarṣapam| mayūrapatraśrīvāsaṃ tuṣakeśaṃ sarāmaṭham||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mṛdbhāṇḍe bastamūtreṇa bhāvitaṃ ślakṣṇacūrṇitam| dhūpanaṃ ca hitaṃ sarvabhūteṣu viṣamajvare||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">ghṛtāni bhūtavidyāyāṃ vakṣyante yāni tāni ca| yuñjyāttathā baliṃ homaṃ snapanaṃ mantratantravit||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">pūtīkarañja(ñjāt)tvakpatraṃ kṣīribhyo barbarādapi| tumbīviśālāralukaśamībilvakapitthataḥ||59||</seg> utkvāthya toyaṃ tadrātrau bālānāṃ snapanaṃ śivam| -------------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| anubandhān yathākṛcchraṃ grahāpāye'pyupadravān|60| bālāmayaniṣedhoktabheṣajaiḥ samupācaret| 60 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bālagrahapratiṣedho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="4" xml:id="ah.6.4">
          <head>bhūtavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula">athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">bhūtasya rūpaprakṛtibhāṣāgatyādiceṣṭitaiḥ| yasyānukāraṃ kurute tenāviṣṭaṃ tamādiśet||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">so'ṣṭādaśavidho devadānavādivibhedataḥ| -------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-------------------------------------------------| hetustadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto'thavā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">prajñāparādhaḥ, sutarāṃ tena kāmādijanmanā| luptadharmavratācāraḥ pūjyānapyativartate||4||</seg> <seg type="unit" n="5">taṃ tathā bhinnamaryādaṃ pāpamātmopaghātinam| devādayo'pyanughnanti grahāśchidraprahāriṇaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">chidraṃ pāpakriyārambhaḥ pāko'niṣṭasya karmaṇaḥ| ekasya śūnye'vasthānaṃ śmaśānādiṣu vā niśi||6||</seg> <seg type="unit" n="7">digvāsastvaṃ gurornindā rateravidhisevanam| aśucerdevatārcādi parasūtakasaṅkaraḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">homamantrabalījyānāṃ viguṇaṃ parikarma ca| samāsāddinacaryādiproktācāravyatikramaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">grūhṇanti śuklapratipattrayodaśyoḥ surā naram| śuklatrayodaśīkṛṣṇadvādaśyordānavā grahāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">gandharvāstu carturdaśyāṃ dvādaśyāṃ coragāḥ punaḥ| pañcamyāṃ, śuklasaptamyekādaśyostu dhaneśvarāḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śuklāṣṭapañcamīpaurṇamāsīṣu brahmarākṣasāḥ| kṛṣṇe rakṣaḥ piśācādyā navadvādaśaparvasu||11||</seg> <seg type="unit" n="12">daśāmāvāsyayoraṣṭanavamyoḥ pitaro'pare| guruvṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṃ sandhyāsu lakṣayet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">phullapadmopamamukhaṃ saumyadṛṣṭimakopanam| alpavāksvedaviṇmūtraṃ bhojanānabhilāṣiṇam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">devadvijātiparamaṃ śuciṃ saṃskṛtavādinam| mīlayantaṃ cirānnetre surabhiṃ varadāyinam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">śuklamālyāmbarasaricchailoccabhavanapriyam| anidramapradhṛṣyaṃ ca vidyāddevavaśīkṛtam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jihmadṛṣṭiṃ durātmānaṃ gurudevadvijadviṣam| nirbhayaṃ māninaṃ śūraṃ krodhanaṃ vyavasāyinam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">rudraḥ skando viśākho'hamindro'hamiti vādinam| surāmāṃsaruciṃ vidyāt daityagrahagṛhītakam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">svācāraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ gītanartanakāriṇam| snānodyānaruciṃ raktavastramālyānulepanam||18||</seg> śṛṅgāralīlābhirataṃ gandharvādhyuṣitaṃ vadet| -------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-------------------------------------------------| raktākṣaṃ krodhanaṃ stabdhadṛṣṭiṃ vakragatiṃ calam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">śvasantamaniśaṃ hihvālolinaṃ sṛkkiṇīliham| priyadugdhaguḍasnānamadhovadanaśāyinam||20||</seg> uragādhiṣṭhitaṃ vidyāttrasyāntaṃ cātapatrataḥ| -------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| viplutatrastaraktāṃkṣaṃ śubhagandhaṃ sutejasam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">priyanṛtyakathāgītasnānamālyānulepanam| matsyamāṃsaruciṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭaṃ balinamavyatham||22||</seg> <seg type="unit" n="23">calitāgrakaraṃ kasmai kiṃ dadāmīti vādinam| rahasyabhāṣiṇaṃ vaidyadvijātiparibhāvinam||23||</seg> alparoṣaṃ drutagatiṃ vidyādyakṣagṛhītakam| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| hāsyanṛtyapriyaṃ raudraceṣṭaṃ chidraprahāriṇam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ākrośinaṃ śīghragatiṃ devadvijabhiṣagdviṣam| ātmānaṃ kāṣṭhaśastrādyairghnantaṃ bhoḥśabdavādinam||25||</seg> śāstravedapaṭhaṃ vidyād gṛhītaṃ brahmarākṣasaiḥ| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| sakrodhadṛṣṭiṃ bhṛkuṭimudvahantaṃ sasaṃbhramam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">praharantaṃ pradhāvantaṃ śabdantaṃ bhairavānanam| annādvinā'pi balinaṃ naṣṭanidraṃ niśācaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">nirlajjamaśuciṃ śūraṃ krūraṃ paruṣabhāṣiṇam| roṣaṇaṃ raktamālyastrīraktamadyāmiṣapriyam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">dṛṣṭvā ca raktaṃ māṃsaṃ vā''lihānaṃ daśanacchadau| hasantamannakāle ca rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">avasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinam| ucchiṣṭanṛtyagāndharvahāsamadyāmiṣapriyam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">nirbhartsanāddīnamukhaṃ rudantamanimittataḥ| nakhairlikhantamātmānaṃ rūkṣadhvastavapuḥsvaram||31||</seg> <seg type="unit" n="32">āvedayantaṃ duḥkhāni sambaddhābaddhabhāṣiṇam| naṣṭasmṛtiṃ śūnyaratiṃ lolaṃ nagnaṃ malīmasam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">rathyācailaparīdhānaṃ tṛṇamālāvibhūṣaṇam| ārohantaṃ ca kāṣṭhāśvaṃ tathā saṅkarakūṭakam||33||</seg> bahvāśinaṃ piśācena vijānīyādadhiṣṭhitam| -------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------------------------| pretākṛtikriyāgandhaṃ bhītamāhāravidviṣam||34||</seg> tṛṇacchidaṃ ca pretena gṛhītaṃ naramādiśet| -------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-------------------------------------------------| bahupralāpaṃ kṛṣṇāsyaṃ pravilambitayāyinam||35||</seg> śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet| -------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-------------------------------------------------| gṛhītvā kāṣṭhaloṣṭādi bhramantaṃ cīravāsasam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">nagnaṃ dhāvantamuttrastadṛṣṭiṃ tṛṇavibhūṣaṇam| śmaśānaśūnyāyatanarathyaikadrumasevinam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tilānnamadyamāṃseṣu satataṃ saktalocanam| niṣādādhiṣṭhitaṃ vidyād vadantaṃ paruṣāṇi ca||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yācantamudakaṃ cānnaṃ trastalohitalocanam| ugravākyaṃ ca jānīyānnaramaukiraṇārditam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">gandhamālyaratiṃ satyavādinaṃ parivepinam| bahunidraṃ ca jānīyādvetālena vaśīkṛtam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">aprasannadṛśaṃ dīnavadanaṃ śuṣkatālukam| calannayanapakṣmāṇaṃ nidrāluṃ mandapāvakam||41||</seg> <seg type="unit" n="42">apasavyaparīdhānaṃ tilamāṃsaguḍapriyam| skhaladvācaṃ ca jānīyāt pitṛgrahavaśīkṛtam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">guruvṛddharṣisiddhābhiśāpacintānurūpataḥ| vyāhārāhāraceṣṭābhiryathāsvaṃ tadgrahaṃ vadet||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">kumāravṛdānugataṃ nagnamuddhatamūrdhajam| asvasthamanasaṃ dairghyakālikaṃ sagrahaṃ tyajet|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūta vijñānīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="5" xml:id="ah.6.5">
          <head>bhūtapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto bhūtapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">bhūtaṃ jayedahiṃsecchaṃ japahomabalivrataiḥ| tapaḥśīlasamādhānadānajñānadayādibhiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">hiṅguvyoṣālanepālīlaśunārkajaṭājaṭāḥ| ajalomī sagolomī bhūtakeśī vacā latā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kukkuṭī sarpagandhākhyā tilāḥ kāṇavikāṇike| vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallyapi||3||</seg> <seg type="unit" n="4">srotojāñjanarakṣoghnaṃ rakṣoghnaṃ cānyadauṣadham| kharāśvaśvāviduṣṭrarkṣagodhānakulaśalyakāt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dvīpimārjāragosiṃhavyāghrasāmudrasattvataḥ| carmapittadvijanakhā varge'smin sādhayedghṛtam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">purāṇamathavā tailaṃ navaṃ tatpānanasyayoḥ| abhyaṅge ca prayoktavyameṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ebhiśca guṭikāṃ yuñjyādañjane sāvapīḍane| pralepe kalkameteṣāṃ kvāthaṃ ca pariṣecane||7||</seg> prayogo'yaṃ grahonmādān sāpasmārāñśamaṃ nayet| --------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| gajāhvāpippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān||8||</seg> <seg type="unit" n="9">godhānakulamārjārajhaṣapittaprapeṣitān| nāvanābhyaṅgasekeṣu vidadhīta grahāpahān||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">siddhārthakavacāhiṅgupriyaṅgurajanīdvayam| mañjiṣṭhā śvetakaṭabhī varā śvetā'drikarṇikā||10||</seg> <seg type="unit" n="11">nimbasya patraṃ bījaṃ tu naktamālaśirīṣayoḥ| surāhvaṃ tryūṣaṇaṃ sarpirgomūtre taiścaturguṇe||11||</seg> <seg type="unit" n="12">siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam| grahān sarvānnihantyāśu viśeṣādāsurān grahān||12||</seg> kṛtyālakṣmīviṣonmādajvarāpasmārapāpma ca| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| ebhirevauṣadhairbastavāriṇā kalpito'gadaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">pānanasyāñjanālepasnānoddharṣaṇayojitaḥ| guṇaiḥ pūrvavaduddiṣṭo rājadvāre ca siddhikṛt||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">siddhārthakavyoṣavacāśvagandhā- niśādvayaṃ hiṅgupalāṇḍukandaḥ| bījaṃ karañjāt, kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapitthavṛkṣāt||15||</seg> <seg type="unit" n="16">samāṇimanthaṃ sanataṃ sakuṣṭhaṃ syonākamūlaṃ kiṇihī sitā ca| bastasya mūtreṇa subhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt||16||</seg> <seg type="unit" n="17">duṣṭavraṇonmādatamoniśāndhā- nudbandhakān vārinimagnadehān| digdhāhatān darpitasarpadaṣṭāṃ- ste sādhayantyañjananasyalepaiḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kārpāsāsthimayūrapatrabṛhatīnirmālyapiṇḍītaka- tvaṅmāṃsīvṛṣadaṃśaviṭtuṣavacākeśāhinirmokakaiḥ| nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ skandonmādapiśācarākṣasasurāveśajvaraghnaṃ param||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">trikaṭukadalakuṅkumagranthikakṣārasiṃhī- niśādārusiddhārthayugmāmbuśakrāhvayaiḥ sitalaśunaphalatrayośīratiktāvacā- tutthayaṣṭībalālohitailāśilāpadmakaiḥ| dadhitagaramadhūkasārapriyāhvāviṣākhyā- viṣātārkṣyaśailaiḥ sacavyāmayaiḥ kalkitairghṛtamanavamaśeṣamūtrāṃśasiddhaṃ mataṃ bhūtarāvāhvayaṃ pānatastad grahaghnaṃ param||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">natamadhukarañjalākṣāpaṭolīsamaṅgāvacā- pāṭalīhiṅgusiddhārthasiṃhīniśāyuglatārohiṇī- badarakaṭuphalatrikākāṇḍadārukṛmighnājagandhā- marāṅkollakośātakīśigrunimbāmbudendrāhvayaiḥ| gadaśukatarupuṣpabījograyaṣṭyadrikarṇīnikumbhā- gnibilvaiḥ samaiḥkalkitairmūtravargeṇa siddhaṃ ghṛtaṃ vidhivinihitamāśu sarvaiḥ kramairyojitaṃ hanti sarvagrahonmādakuṣṭhajvarāṃstanmahābhūtarāvaṃ smṛtam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">snānavastravasāmāṃsamadyakṣīraguḍādi ca| rocate yadyadā yebhyastatteṣāmāharettadā||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">ratnāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī| bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirityayam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">surarṣiguruvṛddhebhyaḥ siddhebhyaśca surālaye| diśyuttarasyāṃ tatrāpi devāyopaharedbalim||24||</seg> <seg type="unit" n="25">paścimāyāṃ yathākālaṃ daityabhūtāya catvare| gandharvāya gavāṃ mārge savastrābharaṇaṃ balim||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pitṛnāgagrahe nadyāṃ nāgebhyaḥ pūrvadakṣiṇe| yakṣāya yakṣāyatane saritorvā samāgame||26||</seg> <seg type="unit" n="27">catuṣpathe rākṣasāya bhīmeṣu gahaneṣu ca| rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ brahmarakṣasām||27||</seg> śūnyālaye piśācāya paścimāṃ diśamāsthite| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| śuciśuklāni mālyāni gandhāḥ kṣaireyamodanam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">dadhi chatraṃ ca dhavalaṃ devānāṃ baliriṣyate| hiṅgusarṣapaṣaḍgranthāvyoṣairardhapalonmitaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">caturguṇe gavāṃ mūtre ghṛtaprasthaṃ vipācayet| tatpānanāvanābhyaṅgairdevagrahavimokṣaṇam||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">nasyāñjanaṃ vacāhiṅgulaśunaṃ bastavāriṇā| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| daitye balirbahuphalaḥ sośīrakamalotpalaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">nāgānāṃ sumanolājaguḍāpūpaguḍaudanaiḥ| paramānnamadhukṣīrakṛṣṇamṛnnāgakesaraiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vacāpadmapurośīraraktotpaladalairbaliḥ| śvetapatraṃ ca rodhraṃ ca tagaraṃ nāgasarṣapāḥ||33||</seg> śītena vāriṇā piṣṭaṃ nāvanāñjanayorhitam| -----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-----------------------------------------------| yakṣāṇāṃ kṣīradadhyājyamiśrakaudanaguggulu||34||</seg> devadārūtpalaṃ padmamuśīraṃ vastrakāñcanam| hiraṇyaṃ ca baliryojyo------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| -------------------------mūtrājyakṣīramekataḥ||35||</seg> siddhaṃ samonmitaṃ pānanāvanābhyañjane hitam| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------------| haritakī haridre dve laśuno maricaṃ vacā||36||</seg> nimbapatram ca bastāmbukalkitaṃ nāvanāñjanam| ---------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------------| brahmarakṣobaliḥ siddhaṃ yavānāṃ pūrṇamāḍhakam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">toyasya kumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ vilepanam| ---------------------------------------------------||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">---------------------------------------------------| naktamālaśirīṣatvaṅmūlapuṣpaphalāni ca||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tadvacca kṛṣṇapāṭalyā bilvamūlaṃ kaṭutrikam| hiṃgvindrayavasiddhārthalaśunāmalakīphalam||42||</seg> nāvanāñjanayoryojyo bastamūtrayuto'gadaḥ| ---------------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------------| ebhireva ghṛtaṃ siddhaṃ gavāṃ mūtre caturguṇe||43||</seg> rakṣograhān vārayate pānābhyañjananāvanaiḥ| ---------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------------| piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ piṇyākaḥ palalaṃ dadhi||44||</seg> mūlakaṃ lavaṇaṃ sarpiḥ sabhūtaudanayāvakam| ---------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------------------------------------| haridrādvayamañjiṣṭhāmiśisaindhavanāgaram||45||</seg> <seg type="unit" n="46">hiṅgupriyaṅgutrikaṭurasonatriphalā vacā| pāṭalīśvetakaṭabhīśirīṣakusumairghṛtam||46||</seg> gomūtrapādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayorhitam| ---------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">---------------------------------------------------| bastāmbupiṣṭaistaireva yojyamañjananāvanam||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet| sarpiṣpānādi mṛdvasmin bhaiṣajyamavacārayet||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">ṛte piśācātsarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret| savaidyamāturaṃ ghnanti kruddhāste hi mahaujasaḥ||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitam| sarvavyādhicikitsāṃ ca japan sarvagrahān jayet||50||</seg> tathonmādānapasmārānanyaṃ vā cittaviplavam| ---------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------------------------------------------| mahāvidyāṃ ca māyūrīṃ śuciṃ taṃ śrāvayetsadā||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃśca tadgaṇān| japan siddhāṃśca tanmantrān grahān sarvānapohati||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">yaccānantarayoḥ kiñcidvakṣyate'dhyāyayorhitam| yaccoktamiha tatsarvaṃ prayuñjīta parasparam||53||</seg> <seg type="unit" n="5">iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhūtapratiṣedho nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||</seg></ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="6" xml:id="ah.6.6">
          <head>unmādapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāta unmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">unmādāḥ ṣaṭ pṛthagdoṣanicayādhiviṣodbhavāḥ| ----------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">----------------------------------------------| unmādo nāma manaso doṣairunmārgagairmadaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā vistareṇotpattikramamunmādānāmāha ---- śārīramānasairduṣṭairahitādannapānataḥ| vikṛtāsātmyasamalādviṣamādupayogataḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">viṣaṇṇasyālpasattvasya vyādhivegasamudgamāt| kṣīṇasya ceṣṭāvaiṣamyāt pūjyapūjāvyatikramāt||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ādhibhiścittavibhraṃśād viṣeṇopaviṣeṇa ca| ebhirhi hīnasattvasya hṛdi doṣāḥ pradūṣitāḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">dhiyo vidhāya kāluṣyaṃ hatva mārgān manovahān| unmādaṃ kurvate, tena dhīvijñānasmṛtibhramāt||5||</seg> deho duḥkhasukhabhraṣṭo bhraṣṭasārathivadrathaḥ| bhramatyacintitārambhaḥ-------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti sāmānyalakṣaṇamunmādasyoktvā pavanādijasya viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha ---- ----------------------------------------------| ----------------------tatra vātātkṛśāṅgatā||6||</seg> <seg type="unit" n="7">asthāne rodanākrośahasitasmitanartanam| gītavāditravāgaṅgavikṣepāsphoṭanāni ca||7||</seg> <seg type="unit" n="8">asāmnā veṇuvīṇādiśabdānukaraṇaṃ muhuḥ| āsyātphenāgamo'jasramaṭanaṃ bahubhāṣitā||8||</seg> <seg type="unit" n="9">alaṅkāro'nalaṅkārairayānairgamanodyamaḥ| gṛddhirabhyavahāryeṣu tallābhe cāvamānatā||9||</seg> utpiṇḍitāruṇākṣitvaṃ jīrṇe cānne gadodbhavaḥ| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------| pittātsantarjanaṃ krodho muṣṭiloṣṭādyabhidravaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">śītacchāyodakākāṅkṣā nagnatvaṃ pītavarṇatā| asatyajvalanajvālātārakādīpadarśanam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">kaphādarocakaśchardiralpehāhāravākyatā| strīkāmatā rahaḥprītirlālāsiṅghāṇakasrutiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">baibhatsyaṃ śaucavidveṣo nidrā śvayathurānane| unmādo balavān rātrau bhuktamātre ca jāyate||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sarvāyatanasaṃsthānasannipāte tadātmakam| unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāt taṃ bhiṣak parivarjayet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">atha cittajamunmādaṃ vakti ---- dhanakāntādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavān| pāṇḍurdīno muhurmuhyan hāheti paridevate||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rodityakasmānmriyate tadguṇān bahu manyate| śokakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūko viceṣṭate||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">viṣeṇa śyāvavadano naṣṭacchāyābalendriyaḥ| vegāntare'pi sambhrānto raktākṣastaṃ vivarjayet||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">athānilaja unmāde snehapānaṃ prayojayet| pūrvamāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu śodhanam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kaphapittabhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| sasnigdhasvinnasya bastiṃ ca śirasaḥ savirecanam||19||</seg> tathā'sya śuddhadehasya prasādaṃ labhate manaḥ| ----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------| itthamapyanuvṛttau tu tīkṣṇaṃ nāvanamañjanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">harṣaṇāśvāsanottrāsabhayatāḍanatarjanam| abhyaṅgodvartanālepadhūpān pānaṃ ca sarpiṣaḥ||21||</seg> yuñjyāttāni hi śuddhasya nayanti prakṛtiṃ manaḥ| ----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">----------------------------------------------| hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam||22||</seg> siddhaṃ samūtramunmādabhūtāpasmāranutparam| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| dvau prasthau svarasād brāhayā ghṛtaprasthaṃ ca sādhitam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">vyoṣaśyāmātrivṛddantīśaṅkhapuṣpīnṛpadrumaiḥ| sasaptalākṛmiharaiḥ kalkitairakṣasammitaiḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">palavṛddhyā prayuñjīta paraṃ mātrā catuṣpalam| unmādakuṣṭhāpasmāraharaṃ vandhyāsutapradam||25||</seg> vāksvarasmṛtimedhākṛd dhanyaṃ brāhmīghṛtaṃ smṛtam| ----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| varāviśālābhadrailādevadārvelavālukaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ| bṛhatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakesaradāḍimaiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vellatālīsapatrailāmālatīmukulotpalaiḥ| sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">prasthaṃ bhūtagrahonmādakāsāpasmārapāpmasu| pāṇḍukaṇḍūviṣe śoṣe mohe mehe gare jvare||29||</seg> <seg type="unit" n="30">aretasyaprajasi vā daivopahatacetasi| amedhasi skhaladvāci smṛtikāme'lpapāvake||30||</seg> <seg type="unit" n="31">balyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ kāntisaubhāgyapuṣṭidam| kalyāṇakamidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ puṃsavaneṣu ca||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ebhyo dvisārivādīni jale paktvaikaviṃśatim| rase tasmin pacetsarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vīrādvimedākākolīkapikacchūviṣāṇibhiḥ| śūrpaparṇīyutairetanmahākalyāṇakaṃ param||33||</seg> bṛṃhaṇaṃ sannipātaghnaṃ pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ| ----------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------| jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī markaṭī vacā||34||</seg> <seg type="unit" n="35">trāyamāṇā jayā vīrā corakaḥ kaṭurohiṇī| vayaḥsthā śūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulīdvayam| kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca tairghṛtam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">siddhaṃ cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam| mahāpaiśācakaṃ nāma ghṛtametadyathā'mṛtam||37||</seg> buddhimedhāsmṛtikaraṃ bālānaṃ cāṅgavardhanam| ----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">----------------------------------------------| brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni vyoṣaṃ hiṅgu jaṭāṃ murām||38||</seg> <seg type="unit" n="39">rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām| jyotiṣmatīṃ nāgavinnāmanantāṃ saharītakīm||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kāṅkṣīṃ ca hastimūtreṇa piṣṭvā chāyāviśoṣitā| vartirnasyāñjanālepadhūpairunmādasūdanī||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">avapīḍāśca vividhāḥ sarṣāpāḥ snehasaṃyutāḥ| kaṭutailena cābhyaṅgo dhmāpayeccāsya tadrajaḥ||41||</seg> sahiṅgustīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānodito hitaḥ| ----------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">----------------------------------------------| śṛgālaśalyakolūkajalaukāvṛṣabastajaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">mūtrapittaśakṛllomanakhacarmabhirācaret| dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradehapariṣecanam||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">dhūpayetsatataṃ cainaṃ śvagomatsyaiḥ supūtibhiḥ| vātaśleṣmātmake prāyaḥ------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">----------------------------------------------------| -----------------------------paittike tu praśasyate||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ| śītāni cānnapānāni madhurāṇi laghūni ca||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vidhyecchirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā| nivāte śāyayedevaṃ mucyate mativibhramāt||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">prakṣipyāsalile kūpe śoṣayedvā bubhukṣayā| āśvāsayetsuhṛttaṃ vā vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">bṛyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā| baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ nyasedvottānamātape||48||</seg> <seg type="unit" n="49">kapikacchvā'thavā taptairlohatailajalaiḥ spṛśet| kaśābhistāḍayitvā vā baddhaṃ śvabhre viniḥkṣipet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">athavā vītaśastrāśmajane saṃtamase gṛhe| sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam||50||</seg> <seg type="unit" n="51">(trāsayecchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ| ) athavā rājapuruṣā bahirnītvā susaṃyatam| bhāpayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā||51||</seg> <seg type="unit" n="52">dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ matam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato viplutaṃ manaḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśakālādyapekṣayā| ----------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">----------------------------------------------| iṣṭadravyavināśāttu mano yasyopahanyate||53||</seg> tasya tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet| ----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">----------------------------------------------| kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān||54||</seg> parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet| ----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">----------------------------------------------| bhūtānubandhamīkṣeta proktaliṅgādhikākṛtim||55||</seg> yadyunmāde tataḥ kuryādbhūtanirdiṣṭamauṣadham| ----------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">----------------------------------------------| baliṃ ca dadyātpalalaṃ yāvakaṃ saktupiṇḍikām||56||</seg> <seg type="unit" n="57">snigdhaṃ madhuramāhāraṃ taṇḍulān rudhirokṣitān| pakvāmakāni māṃsāni surāṃ maireyamāsavam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca| catuṣpathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ saṅgameṣu ca||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ satvavānna sa yujyate||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">prasāda indriyārthānāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ vigatonmādalakṣaṇam|60| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne unmādapratiṣedho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="7" xml:id="ah.6.7">
          <head>apasmārapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto'pasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">smṛtyapāyo hyaposmāraḥ sa dhīsattvābhisaṃplavāt| jāyate'bhihate citte cintāśokabhayādibhiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tamo viśan mūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantān khādan vaman phenaṃ hastau pādau ca vikṣipan||3||</seg> <seg type="unit" n="4">paśyannasanti rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihyakṣibhruvo doṣavege'tīte vibudhyate||4||</seg> kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate| --------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------------| apasmāraścaturbhedo vātādyairnicayena ca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">rūpamutpatsyamāne'smin hṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ| tamaso darśanaṃ dhyānaṃ bhrūvyudāso'kṣivaikṛtam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">aśabdaśravaṇaṃ svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ| avipāko'rucirmūrcchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">nidrānāśo'ṅgamardastṛṭ svapne gānaṃ sanartanam| pānaṃ tailasya madyasya tayoreva ca mehanam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tatra vātātsphuratsakthiḥ prapataṃśca muhurmuhuḥ| apasmarati saṃjñāṃ ca labhate visvaraṃ rudan||9||</seg> <seg type="unit" n="10">utpiṇḍitākṣaḥ śvasiti phenaṃ vamati kampate| āvidhyati śirodantān daśatyādhmātakandharaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">parito vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ| rūkṣśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ kṛṣṇamīkṣate||11||</seg> capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ virūpaṃ vikṛtānanam| --------------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">--------------------------------------------------------| apasmarati pittena muhuḥ saṃjñā ca vindati||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pītaphenākṣivaktratvagāspālayati medinīm| bhairavādīptaruṣitarūpadarśī tṛṣānvitaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam| ceṣṭā'lpā bhūyasī lālā śuklanetranakhāsyatā||14||</seg> śuklābharūpadarśitvaṃ----------------------| --------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------sarvaliṅgaṃ tu varjayet| --------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------------------| athā''vṛtānāṃ dhīcittahṛtkhānāṃ prākprabodhanam||15||</seg> tīkṣṇaiḥ kuryādiapasmāre karmabhirvamanādibhiḥ| --------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------------| vātikaṃ bastibhūyiṣṭhaiḥ, paittaṃ prāyo virecanaiḥ||16||</seg> ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret| --------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">--------------------------------------------------------| sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca||17||</seg> apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanān śṛṇu| --------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tānevāha ---- --------------------------------------------------------| gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ||18||</seg> apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet| --------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------------------| dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm| śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dvipalāḥ saliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite| bhārgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mūrvābhūtīkabhūnimbaśreyasīsārivādvayaiḥ| madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ sarpiṣaḥ pacet||22||</seg> <seg type="unit" n="23">prasthaṃ tadvad dravaiḥ pūrvaiḥ pañcaganyamidaṃ mahat| jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param||23||</seg> śophārśaḥkāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham| --------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">--------------------------------------------------------| brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam||24||</seg> purāṇaṃ medhyamunmādālakṣmyapasmārapāomajit| --------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">--------------------------------------------------------| tailaprasthaṃ ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||25||</seg> kṣīradroṇe pacetsiddhamapasmāravimokṣaṇam| --------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">--------------------------------------------------------| kaṃse kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kāRṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet| vātapittodbhavaṃ kṣipramapasmāraṃ nihanti tat||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ| --------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">--------------------------------------------------------| kūṣmāṇḍasvarase sarpiraṣṭādaśaguṇe śṛtam||28||</seg> yaṣṭīkalkamapasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam| --------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">--------------------------------------------------------| kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nāvane paramaṃ hitam||29||</seg> śvaśṛgālabiḍālānaṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam| --------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">--------------------------------------------------------| godhānakulanāgānāṃ pṛṣatarkṣagavamapi||30||</seg> pitteṣu sādhitaṃ tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate| --------------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">--------------------------------------------------------| triphalābyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṃ vipācitam| bastamūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vā dhmāpayedbhiṣak||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya prayojayet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śīlayettailalaśunaṃ payasa vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā madhusaṃyutām||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">samaṃ kruddhairapasmāro doṣaiḥ śārīramānasaiḥ| yajjāyate yataścaiṣa mahāmarmasamāśrayaḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tasmādrasāyanairenaṃ duścikitsyamupācaren| tadārtaṃ cāgnitoyāderviṣamātpālayetsadā||36||</seg></ab>
          <ab type="mula">muktaṃ mano vikāreṇa tvamitthaṃ kṛtavāniti| na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṃ ceto'sya bṛṃhayet|37| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne'pasmārapratiṣedho nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="8" xml:id="ah.6.8">
          <head>vartmarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">prādhānyāt pūrvamupanyāsa ityāha ---- athāto vartmarogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ| acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śirābhirūrdhvaṃ prasṛtā netrāvayavamāśritāḥ| vartma sandhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā||2||</seg> rogān kuryuḥ--------------------------------------------| --------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">----------calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ| suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pāṃśupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca| vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tat||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">cālayan vartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ| karotyaruṅ nimeṣo'sau---------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------------| ----------------------------------vartma yattu nimīlyate||5||</seg> vimuktasandhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat| ---------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------------------| kṛṣṇāḥ pittena bahvyo'ntarvartma kumbhīkabījavat||6||</seg> ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṃjñitāḥ| ---------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------------| sadāhakledanistodaṃ raktābhaṃ sparśanākṣamam||7||</seg> pittena jāyate vartma pittotkliṣṭamuśanti tat| ---------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------------------| karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ ca pittaṃ pakṣmāntamāsthitam||8||</seg> pakṣmaṇāṃ śātanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam| ---------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------------------| pothakyaḥ piṭikāḥ śvetāḥ sarṣapabhā ghanāḥ kaphāt||9||</seg> śophopadeharukkaṇḍūpicchilāśrusamanvitāḥ| ---------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭaṃ bhavedvartma stambhakledopadehavat||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ kaphāt| kolamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastato'tha vā||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">raktā raktena piṭikā tattulyapiṭikācitā| utsaṅgākhyā------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------------------| ------------------tathotkliṣṭaṃ rājimatsparśanākṣamam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi chinnaṃ chinnaṃ ca vardhate||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">madhye vā vartmano'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā| mudgamātrā'sṛjā tāmrā piṭikā'ñjananāmikā||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yadantaḥ sūkṣmakhācitam| sasrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ bisavartma tat||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yadvartmotkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt| raktadoṣatrayotkleśādbhavatyutkliṣṭavartma tat||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat| ---------------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------------------| śliṣṭākhyaṃ vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">vartmano'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatopamāḥ| sikatāvartma-----------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------------------| -----------------------kṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ| ---------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------------------| kukuṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">syāttena śiśurucchranatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ| savartmaśūlapaicchilyaḥ karṇanāsākṣimardanaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanāṃ jāyate tathā| kharatā'ntarmukhatvaṃ ca romṇāmanyāni vā punaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate| uṣyate cānilādidviḍalpāhaḥ śāntiruddhṛtaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ| tāmraḥ pakvo'srapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| srāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ| ---------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------------| ādyo'tra bheṣajaiḥ sādhyo dvau tato'rśaśca varjayet||25||</seg> pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastreṇa sādhayet| ---------------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------------| kuṭṭayetpakṣmasadanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam|26| bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ| pothakīśyāvasikatāśliṣṭotkliṣṭacatuṣṭayam|27| sakardamaṃ sabahalaṃ vilikhetsakukūṇakam| 27 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhagupasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogavijñānīyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="9" xml:id="ah.6.9">
          <head>vartmarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vartmarogavijñānādanantaraṃ vartmarogapratiṣedha ārabhyata ityāha ---- athāto vartmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg> <seg type="unit" n="1">kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣākalkāmbusādhitam| sasiraṃ yojayetsnigdhaṃ nasyadhūmāñjanādi ca||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kumbhīkāvartmopakramamāha ---- kumbhīkāvartma likhitaṃ saindhavapratisāritam| yaṣṭīdhātrīpaṭolīnāṃ kvāthena pariṣecayet||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kathaṃ vartma lekhanīyam ? ityāha ---- nivāte'dhiṣṭhitasyāptaiḥ śuddhasyottānaśāyinaḥ| bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam| na sraṃsate calati vā vartmaivaṃ sarvatastataḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">maṇḍalāgreṇa tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam| likhettenaiva patrairvā śākaśophālikādijaiḥ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">phenena toyarāśervā picunā pramṛjannasṛk| sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā| ghṛtena siktamabhyaktaṃ badhnīyānmadhusarpiṣā||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ūrdhvādhaḥ karṇayordattvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ| dvitīye'hani muktasya pariṣekaṃ yathāyatham||8||</seg> kuryāccaturthe nasyādīn muñcedevāhni pañcame| ---------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------------------| samaṃ nakhanibhaṃ śophakaṇḍūghārṣādyapīḍitam||9||</seg> vidyātsulikhitaṃ vartma likhed bhūyo viparyaye| ---------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------------------| rukpakṣmavartmasadanasraṃsanānyatilekhanāt||10||</seg> snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ| ---------------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------------------| abhyajya navanītena śvetarodhraṃ pralepayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">eraṇḍamūlakalkena puṭapāke pacettataḥ| svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtam||12||</seg> striyāḥ kṣīre chagalyā vā mṛditaṃ netrasecanam| ---------------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------------------| śālitandulakalkena liptaṃ tadvat pariṣkṛtam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kuryānnetre'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā| kevalenāpi vā sekaṃ mastunā jāṅgalāśinaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">piṭikā vrīhivakreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ| niṣpīḍayedanu vidhiḥ pariśeṣastu pūrvavat||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarvatra vartmani| ---------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------------------| pittāsrotkliṣṭayoḥ svāduskandhasiddhena sarpiṣā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sirāvimokṣaḥ snigdhasya trivṛcchreṣṭhaṃ virecanam| likhite srutarakte ca vartmani kṣālanaṃ hitam||17||</seg> yaṣṭīkaṣāyaḥ, sekastu kṣīraṃ candanasādhitam| ---------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------------------| pakṣmaṇāṃ sadane sūcyā romakūpān vikuṭṭayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">grāhayedvā jalaukobhiḥ payasekṣurasena vā| vamanaṃ, nāvanaṃ sarpiḥ śṛtaṃ madhuraśītalaiḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayetsurasārasaiḥ| tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte tadañjanam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">pothakīrlikhitāḥ śuṇṭhīsaindhavapratisāritāḥ| uṣṇāmbukṣālitāḥ siñcet khadirāḍhakiśigrubhiḥ||21||</seg> apsiddhairdviniśāśreṣṭhāmadhukairvā samākṣikaiḥ| ---------------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭe vilikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sūkṣmaiḥ saindhavakāsīsamanohvākaṇatārkṣyajaiḥ| vamanāñjananasyādi sarvaṃ ca kaphajiddhitam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">kartavyaṃ lagaṇe'pyetadaśāntāvagninā dahet| ---------------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">|svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍya bhiṣaga(ḍyotsaṅgāṃ cā)_ ñjananāmikām| śilailāsaindhavanataiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet||1||</seg> <seg type="unit" n="24">---------------------------------------------------------| kukūṇe khadiraśreṣṭhānimbapatraśṛtaṃ ghṛtam||24||</seg> pītvā dhātrī vametkṛṣṇāyaṣṭīsarṣapasaindhavaiḥ| ---------------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------------------| abhayāpippalīdrākṣākvāthenaināṃ virecayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">mustādvirajanīkṛṣṇākalkenālepayetstanau| dhūpayetsarṣapaiḥ sājyaiḥ----------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------------------| -----------------------------śuddhāṃ kvāthaṃ ca pāyayet||26||</seg> paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalodbhavam| ---------------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------------------| śiśostu likhitaṃ vartma srutāsṛgvā'mbujanmabhiḥ||27||</seg> dhātryaśmantakajambūtthapatrakvāthena secayet| ---------------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------------------| prāyaḥ kṣīraghṛtāśitvādbālānāṃ śleṣmajā gadāḥ||28||</seg> tasmādvamanamevāgre sarvavyādhiṣu pūjitam| ---------------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">tadeha vamanamāha ---- ---------------------------------------------------------| sindhūtthakṛṣṇāpāmārgabījājyastanyamākṣikam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">cūrṇo vacāyāḥ sakṣaudro madanaṃ madhukānvitam| kṣīraṃ kṣīrānnamannaṃ ca bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ||30||</seg> vamanaṃ sarvarogeṣu viśeṣeṇa kukūṇake| ---------------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------------------| saptalārasasiddhājyaṃ yojyaṃ cobhayaśodhanam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">dviniśārodhrayaṣṭyāhvarohiṇīnimbapallavaiḥ| kukūṇake hitā vartiḥ piṣṭaistāmrarajonvitaiḥ||32||</seg> kṣīrakṣaudraghṛtopetaṃ dagdhaṃ vā lohajaṃ rajaḥ| ---------------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------------------| elārasonakatakaśaṅkhoṣaṇaphaṇijjakaiḥ||33||</seg> vartiḥ kukūṇapothakyoḥ surapiṣṭaiḥ sakaṭphalaiḥ| ---------------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">---------------------------------------------------------| pakṣmarodhe pravṛddheṣu śuddhadehasya romasu||34||</seg> <seg type="unit" n="35">utsṛjya dvau bhruvo'dhastādbhāgau bhāgaṃ ca pakṣmataḥ| yavamātraṃ yavākāraṃ tiryak chitvā''rdravāsasā||35||</seg> <seg type="unit" n="36">apaneyamasṛk tasminnalpībhavati śoṇite| sīvyetkuṭilayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">badhvā lalāṭe paṭṭaṃ ca tatra sīvanasūtrakam| nātigāḍhaślathaṃ sūcyā nikṣipedatha yojayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">madhusarpiḥkavalikāṃ na cāsmin bandhamācaret| nyagrodhādikaṣāyaiśca sakṣīraiḥ secayedruji||38||</seg> <seg type="unit" n="39">pañcame divase sūtramapanīyāvacūrṇayet| gairikeṇa vraṇaṃ yuñjyāttīkṣṇaṃ nasyāñjanādi ca||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">dahedaśāntau nirbhujya vartmadoṣāśrayāṃ valīm| saṃdaṃśonādhikaṃ pakṣma hṛtvā tasyāśrayaṃ dahet|40| sūcyagreṇāgnivarṇena, dāho bāhyālajeḥ punaḥ| bhinnasya kṣāravahnibhyāṃ succhinnasyārbudasya ca|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ|9|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="10" xml:id="ah.6.10">
          <head>sandhisitāsitarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yathoddeśastathā nirdeśa iti tāneva tāvatsandhiroganāha ---- athātaḥ sandhisitāsitarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">vāyuḥkruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ| aśru srāvayate vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt||1||</seg> tena netraṃ sarugrāgaśophaṃ syātsa jalāsravaḥ| -----------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| kaphāt kaphāsrave śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ sravet||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ| pṛthumūlabalaḥ snigdhaḥ savarṇo mṛdupicchilaḥ||3||</seg> mahānapākaḥ kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| raktād raktāsrave tāmraṃ bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vartmasandhyāśrayā śukle piṭikā dāhaśūlinī| tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ sravati parvaṇī||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pūyāsrave malāḥ sāsrā vartmasandheḥ kanīnakāt| srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅmāṃsapākataḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savedanaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| apāṅge vā kanīne vā kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān||8||</seg> pūyāsrāvī kṛmigranthirgranthiḥ kṛmiyuto'rtimān| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ||9||</seg> śastreṇa sādhayetpañca sālajīnāsravāṃstyajet| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">evaṃ sandhigatānnava rogānākhyāya sitabhāgasthān rogānāha ---- -----------------------------------------------| pittaṃ kuryātsite bindūnasitaśyāvapītakān||10||</seg> <seg type="unit" n="11">malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklaṃ sadāharuk| rogo'yaṃ śuktikasaṃjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛddhyadhimāṃsakam| śuklārma-----------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| ---------------śophastvarujaḥ savarṇo bahalo'mṛduḥ||12||</seg> guruḥ snigdho'mbubindvābho balāsagrathitam smṛtam| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">raktarājītataṃ śuklamuṣyate yatsavedanam| aśophāśrūpadehaṃ ca sirotpā taḥ sa śoṇitāt||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan| kuryātsāsraṃ sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">sirājāle sirājālaṃ būhadraktaṃ ghanonnatam| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ padmābhamadhimāṃsakam||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">nīruk ślakṣṇo'rjunaṃ binduḥ śaśalohitalohitaḥ| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| mṛdvāśuvṛddhyaruḍmāṃsaṃ prastāri śyāvalohitam||17||</seg> prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ--------------------| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------snāvārma snāvasannibham| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------| śuṣkasṛkpiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu||18||</seg> adhimāṃsārma tad--------------------------------| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------dāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ| kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ piṭikāḥ sarṣapopamāḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">sitabhāgotthānāmeṣāṃ trayodaśānāṃ sādhanaṃ sūtrayati ---- śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam| sādhayaidauṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ śastreṇa saptakam||20||</seg> navotthaṃ tadapi dravyaiḥ-----------------------------| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------armoktaṃ yacca pañcadhā| tacchedyamasitaprāptaṃ māṃsasnavasirāvṛtam||21||</seg> carmoddālavaducchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ ca varjayet| -----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">atha kṛṣṇarogānāha ---- -----------------------------------------------| pittaṃ kṛṣṇe'thava dṛṣṭau śukraṃ todāśrurāgavat||22||</seg> <seg type="unit" n="23">chitvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam| pakvajambūnibhaṃ kiñcinnimnaṃ ca kṣataśukrakam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tatkṛcchrasādhyaṃ, yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt| tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā||24||</seg> tṛtīyapaṭalacchedādasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ nātiruk śuddhaśukrakam||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">ātāmrapicchilāsrasrudātāmrapiṭikā'tiruk| ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā varjyā'sṛjā'jakā||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam| satodadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyate||27||</seg> animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛtkṛṣṇaṃ nīyate śuklarūpatām||28||</seg> <seg type="unit" n="29">dhavalābhropaliptābhaṃ niṣpāvardhadalākṛti| atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam||29||</seg> pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| yasya vā liṅganāśo'ntaḥ śyāvaṃ yadvā salohitam|30| atyutsedhāvagāḍhaṃ vā sāśru nāḍīvraṇāvṛtam| purāṇaṃ viṣamaṃ madhye vicchinnaṃ yacca śukrakam|31| pañcetyuktā gadāḥ kṛṣṇe sādhyāsādhyavibhāgataḥ| 31 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sandhisitāsitarogavijñhānīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="11" xml:id="ah.6.11">
          <head>sandhisitasitarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">asmādanantaraṃ sandhisitāsitarogapratiṣedha ucyate ---- athātaḥ sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyadayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">jalāsrāvakaphāsrāvayorasādhyatvādupanāhacikitsāmāha ---- upanāhaṃ bhiṣak svinnaṃ bhinnaṃ vrīhimukhena ca| lekhayenmaṇḍalāgreṇa tataśca pratisārayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pippalīkṣaudrasindhūtthairbadhnīyātpūrvavattataḥ| paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayecca tam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">parvaṇī baḍiśenāttā bāhyasandhitribhāgataḥ| vṛddhipatreṇa vardhyā'rdhe syādaśrugatiranyathā||3||</seg> cikitsā cārmavatkṣaudrasaindhavapratisāritā| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| pūyālase sirāṃ vidhyettatastamupanāhayet||4||</seg> kurvīta cākṣipākoktaṃ sarvaṃ karma yathāvidhi| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| saindhavārdrakakāsīsalohatāmraiḥ sucūrṇitaiḥ||5||</seg> cūrṇañjanaṃ prayuñjīta sakṣaudrairvā rasakriyām| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ bhittvā vilikhya ca||6||</seg> triphalākṣaudrakāsīsasaindhavaiḥ pratisārayet| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| pittābhiṣyandavacchuktiṃ------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| ----------------------------balāsāhvayapiṣṭake||7||</seg> <seg type="unit" n="8">kaphābhiṣyandavanmuktvā sirāvyadhamupācaret| bījapūrarasāktaṃ ca vyoṣakaṭphalamañjanam||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">jātīmukulasindhūtthadevadārumahauṣadhaiḥ| piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ śophakaṇḍūghnamañjanam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">raktasyandavadutpātaharṣajālārjunukriyā| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| sirotpāte viśeṣeṇa ghṛtamākṣikamañjanam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sirāharṣe tu madhunā ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam| arjune śarkarāmastukṣaudrairāścayotanaṃ hitam||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sphaṭikaḥ kuṅkumaṃ śaṅkho madhukaṃ madhunā'ñjanam| madhunā cāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">armoktaṃ pañcadhā tatra tanu dhūmāvilaṃ ca yat| raktaṃ dadhinibhaṃ yacca śukravattasya bheṣajam||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">athārmaṇaḥ śastracikitsāmāha ---- uttānasyetarat svinnaṃ sasindhūtthena cāñjitam| rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">itthaṃ saṃroṣitākṣāsya pracale'rmādhimāṃsake| dhṛtasya niścalaṃ mūrdhni vartmanośca viśeṣataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">apāṅgamīkṣamāṇasya vṛddh'rmaṇi kanīnakāt| valī syādyatra tatrārma baḍiśenāvalambitam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">nātyāyataṃ mucuṇḍyā vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ| samantānmaṇḍalāgreṇa mocayedatha mokṣitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kanīnakamupānīya caturbhāgāvaśeṣitam| chindyātkanīnakaṃ rakṣedvāhinīścāśruvāhinīḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kanīnakavyadhādaśru nāḍī cākṣṇi pravartate| vṛddhe'rmaṇi tathā'pāṅgātpaśyato'sya kanīnakam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">samyak chinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam| uṣṇena sarpiṣā siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā||20||</seg> <seg type="unit" n="21">badhnīyātsecayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca| karañjabījasiddhena kṣīreṇa kvathitaistathā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sakṣaudrairdviniśārodhrapaṭolīyaṣṭikiṃśukaiḥ| kuraṇṭamukulopetairmuñcedevāhni saptame||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">samyak chinne bhavetsvāsthyaṃ hīnāticchedajān gadān| sekāñjanaprabhṛtibhirjayellekhanabṛṃhaṇaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sitāmanaḥśilaileyalavaṇottamanāgaram| ardhakarṣonmitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca madhudrutam||24||</seg> añjanaṃ śleṣmatimirapillaśukrārmaśeṣajit| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| triphalaikatamadravyatvacaṃ pānīyakalkitām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">śarāvapihitāṃ dagdhvā kapāle cūrṇayettataḥ| pṛthakśeṣauṣadharasaiḥ pṛthageva ca bhāvitā||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvilavaṇānvitā| triṇyetānyañjanānyāha lekhanāni paraṃ nimiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">sirājāle sirā yāstu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ| na siddhyantyarmavattāsāṃ piṭikānāṃ ca sādhanam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">doṣānurodhācchukreṣu snigdharūkṣā varā ghṛtam| tiktamūrdhvamasṛksrāvo rekasekādi ceṣyate||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">tristrivṛdvāriṇā pakvaṃ kṣataśukre ghṛtaṃ pibet| sirāyāν haredraktaṃ jalaukobhiśca locanāt||30||</seg> <seg type="unit" n="31">siddhenotpalakākolīdrākṣāyaṣṭividāribhiḥ| sasitenājapayasā secanaṃ salilena vā||31||</seg> rāgāśruvedanāśāntau paraṃ lekhanamañjanam| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| vartayo jātimukulalākṣāgairikacandanaiḥ||32||</seg> prasādayanti pittāsraṃ ghnanti ca kṣataśukrakam| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| dantairdantivarāhoṣṭragavāśvājakharodbhavaiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">saśaṅkhamauktikāmbhodhiphenairmaricapādikaiḥ| kṣataśukramapi vyāpi dantavartirnivatayet||34||</seg> <seg type="unit" n="35">tamālapatraṃ godantaśaṅkhapheno'sthi gārdabham| tāmraṃ ca vartirmūtreṇa sarvaśukrakanāśinī||35||</seg> <seg type="unit" n="36">ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi dhātavastryūṣaṇaṃ truṭiḥ| karañjabījaṃ laśuno vraṇasādi ca bheṣajam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśukraghnamañjanam| nimnamunnamayetsnehapānanasyarasāñjanaiḥ||37||</seg> sarujaṃ nīrujaṃ tṛptipuṭapākena śukrakam| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| śuddhaśukre niśāyaṣṭīsārivāśābarāmbhasā||38||</seg> secanaṃ rodhrapoṭalyā koṣṇāmbhomagnayā'thavā| -----------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-----------------------------------------------| bṛhatīmūlayaṣṭyāhvatāmrasaindhavanāgaraiḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">dhātrīphalāmbunā piṣṭairlepitaṃ tāmrabhājanam| yavājyāmalakīpatrairbahuśo dhūpayettataḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">tatra kurvīta guṭikāstā jalakṣaudrapeṣitāḥ| mahānīlā iti khyātāḥ śuddhaśukraharāḥ param||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">sthire śure ghane cāsya bahuśo'paharedrasṛk| śiraḥkāyavirekāṃśca puṭapākāṃśca bhūriśaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">kuryānmaricavaidehīśirīṣaphalasaindhavaiḥ| harṣaṇaṃ triphalākvāthapītena lavaṇena vā||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">kuryādañjanayogau vā ślokārdhagaditāvimau| śaṅkhakolāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ||44||</seg> surādantārṇavamalaiḥ śirīṣakusumānvitaiḥ| -----------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">-----------------------------------------------| dhātrīphaṇijjakarase kṣāro lāṅgalikodbhavaḥ||45||</seg> uṣitaḥ śoṣitataścūrṇaḥ śukraharṣaṇamañjanam| -----------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-----------------------------------------------| mudgā vā nistuṣāḥ piṣṭāḥ śaṅkhakṣaudrasamāyutāḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">sāro madhūkānmadhumān majjā vā'kṣātsamākṣikā| gokharāśvoṣṭradaśanāḥ śaṅkhaḥ phenaḥ samudrajaḥ||47||</seg> vartirarjunatoyena hṛṣṭaśukrakanāśinī| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ vālādibhirlikhet||48||</seg></ab>
          <ab type="mula">sirāśukre tvadṛṣṭighne cikitsā vraṇaśukravat| -----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------| puṇḍrayaṣṭyāhvakākolīsiṃhīlohaniśāñjanam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kalkitaṃ chāgadugdhena saghṛtairdhūpitaṃ yavaiḥ| dhātrīpatraiśca paryāyādvartiratrāñjanaṃ param||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">aśāntāvarmavacchastramajakākhye ca yojayet| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-----------------------------------------------| ajakāyāmasādhyāyāṃ śukre'nyatra ca tadvidhe||51||</seg> <seg type="unit" n="52">vedanopaśamaṃ snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ| kuryādbībhatsatāṃ jetuṃ śukrasyotsedhasādhanam||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">nālikerāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam| bhasmādbhiḥ srāvayettābhirbhāvayetkarabhāsthijam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">cūrṇaṃ śukreṣvasādhyeṣu tadvaivarṇyaghnamañjanam| sādhyeṣu sādhanāyālamidameva ca śīlitam||54||</seg></ab>
          <ab type="mula">ajakāṃ pāRśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam| samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena vasārdreṇānu pūrayet|55| vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca| saptarātrād vraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāge same sthire|56| snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā| tathā'pi punarādhmāne bhedacchedādikāṃ kriyām|57| yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam| 57 1/2| nityaṃ ca śukreṣu śṛtaṃ yathāsvaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt| na hīyate labdhabalā tathā'nta- stīkṣṇāñjanairdṛk satataṃ prayuktaiḥ| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sandhisitāsitarogapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="12" xml:id="ah.6.12">
          <head>dṛṣṭirogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto dṛṣṭirogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite| avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati| bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre sūkṣmaṃ ca nekṣate||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dūrāntikasthaṃ rūpaṃ ca viparyāsena manyate| doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhāsthite| dṛṣṭerabhyantaragate hnasvavṛddhaviparyayam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">māntikasthamadhaḥsaṃsthe dūragaṃ nopari sthite| pārśve paśyennapārśvasthe timirākhyo'yamāmayaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prāpnoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite| tenordhvamīkṣate nādhastanucailāvṛtopamam||6||</seg> yathā varṇaṃ ca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| tathā'pyupekṣamāṇasya caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ||7||</seg> liṅganāśaṃ malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti sāmānyalakṣaṇamuktva viśeṣamāha ---- -----------------------------------------------| tatra vātena timire vyāviddhamiva paśyati||8||</seg> <seg type="unit" n="9">calāvilāruṇābhāsaṃ prasannaṃ cekṣate muhuḥ| jalāni keśān maśakān raśmīṃścopekṣite'tra ca||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kācībhūte dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam| candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajodhūmāvṛtāmiva| spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā hatadarśanām||11||</seg> sa liṅganāśo------------------------------------| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">adhunā vāyusāmānyāṃ gambhīrāṃ dṛṣṭiṃ vyācaṣṭe ---- -------------------vāte tu saṅkocayati dṛksirāḥ| dṛgmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasou smṛtā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pittaje timire vidyutkhadyotadyotadīpitam| śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlaṃ ca paśyati||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kāce dṛk kācanīlābhā tādṛgeva ca paśyati| arkendupativeṣāgnimaricīndradhanūṃṣi ca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">bhṛṅganīlā nirālokā dṛk snigdhā liṅganāśataḥ| dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā hṛsva hrasvadarśinī||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">bhavetpittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| kaphena timire prāyaḥ snigdhaṃ śvetaṃ ca paśyati||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śaṅkhedukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam| kāce tu niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syālliṅganāśe tu lakṣyate| mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdho darśananāśanaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bindurjalasyeva calaḥ padminīpuṭasaṃsthitaḥ| uṣṇe saṅkocamāyāti chāyāyāṃ parisarpati||19||</seg> śaṅkhakundendukumudasphaṭikopamaśuklimā| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-----------------------------------------------| raktena timire raktaṃ tamobhūtaṃ ca paśyati||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭistadṛk ca paśyati| liṅganāśe'pi tādṛg dṛṅ niṣprabhā hatadarśanā||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">saṃsargasannipāteṣu vidyātsaṅkīrṇalakṣaṇān| timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulekṣaṇaḥ||22||</seg> timire, śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| dyotyate nakulasyeva yasya dṛṅ nicitā malaiḥ||23||</seg> nakulāndhaḥ sa tatrāhni citraṃ paśyati no niśi| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| arke'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gado'paraḥ| divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā dṛṣṭipathānmalāḥ||25||</seg> vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhni darśanam| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tato'kṣiṇi| dāhoṣe malinaṃ śuklamahanyāviladarśanam||27||</seg> rātrāvāndhyaṃ ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| bhṛśamamlāśanāddoṣaiḥ sāsrairyā dṛṣṭirācitā||28||</seg> sakledakaṇḍūkaluṣā vidagdhā'mlena sā smṛtā| -----------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------| śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ||29||</seg> dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| sahasaivālpasattvasya paśyato rūpamadbhutam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">bhāsvaraṃ bhāśkarādiṃ vā vātādyā nayanāśritāḥ| kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām||31||</seg> vaidūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām| oupasargika ityeṣa liṅganāśo--------------------|32|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| -------------------------------'tra varjayet|32| vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṃ hRasvajāmapi| ṣaṭ kācā nakulāndhaśca yāpyāḥ, śeṣāṃstu sādhayet|33| dvādaśeti gadā dṛṣṭou nirdiṣṭāḥ saptaviṃśatiḥ| 33 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne dṛṣṭirogavijñānīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="13" xml:id="ah.6.13">
          <head>timirapratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">asmādanantaraṃ timiripratiṣedha ucyate ----- athātastimirapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="3">)||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">timiraṃ kācatāṃ yāti kāco'pyāndhyamupekṣayā| netrarogeṣvato ghoraṃ timiraṃ sādhayed drutam||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tulāṃ pacet jīvantyā droṇe'pāṃ pādaśeṣite| tatkvāthe dviguṇakṣīraṃ ghṛtaprasthaṃ vipācayet||2||</seg> <seg type="unit" n="3">prapauṇḍarīkakākolīpippalīrodhrasaindhavaiḥ| śatahvāmadhukadrākṣāsirādāruphalatrayaiḥ||3||</seg> karṣikairniśi tatpītaṃ timirāpaharaṃ param| ----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| drākṣācandanamañjiṣṭhākākolīdvayajīvakaiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sitāśatāvarīmedāpuṇḍrāhvamadhukotpalaiḥ| pacejjīrṇaghṛtaprasthaṃ samakṣīraṃ picūnmitaiḥ||5||</seg> hanti tatkācatimiraraktarājīśirorujaḥ| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------| paṭolanimbakaṭukādārvīsevyavarāvṛṣam||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak| prasthamāmalakānaṃ ca kvāthayennalvaṇe'mbhasi||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tadāḍhake'rdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet| mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭajodīcyacandanaiḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sapippalīkaistatsarpighrāṇakarṇāsyarogajit| vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut||9||</seg> viśeṣācchukratimiranaktāndhyoṣṇāmladāhahṛt| ----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------| triphalāṣṭapalaṃ kvāthyaṃ pādaśeṣaṃ jalāḍhake||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tena tulyapayaskena triphalāpalakalkavān| ardhaprastho ghrutātsiddhaḥ sitayā mākṣikeṇa vā||11||</seg> yuktaṃ pibettattimirī tadyuktaṃ vā varārasam| ----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------| yaṣṭīmadhudvikākolīvyāghrīkṛṣṇāmṛtotpalaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pālikaiḥ sasirādrākṣairghṛtaprasthaṃ pacetsamaiḥ| ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pṛthak||13||</seg> mahātraiphalamityetatparaṃ dṛṣṭivikārajit| ----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------| traiphalenātha haviṣā lihānastriphalāṃ niśi||14||</seg> <seg type="unit" n="15">yaṣṭīmadhukasaṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām| māsamekaṃ hitāhāraḥ pibannāmalakodakam||15||</seg> sauparṇaṃ labhate cakṣurityāha bhagavānnimiḥ| ----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------| tāpyāyohemayaṣṭyāhvasitājīrṇājyamākṣikaiḥ||16||</seg> saṃyojitā yathākāmaṃ timiraghnī varā varā| ----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------| saghṛtaṃ vā varākvāthaṃ śīlayettimirāmayī||17||</seg> apūpasūpasaktūn vā triphalācūrṇasaṃyutān| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| pāyasaṃ vā varāyuktaṃ śītaṃ samadhuśarkaram||18||</seg> <seg type="unit" n="19">prātarbhaktasya vā pūrvamadyātpathyāṃ pṛthak pṛthak| mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṃ timirāturaḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">srotojāṃśāṃścatuḥṣaṣṭiṃ tāmrāyorūpyakāñcanaiḥ| yuktān pratyekamekāṃśairandhamūṣodarasthitān||20||</seg> <seg type="unit" n="21">dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatastacca niṣecayet| rasaskandhakaṣāyeṣu saptakṛtvaḥ pṛthak pṛthak||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṃ tribhirbhāgairyutaṃ tataḥ| cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">māṃsītrijātakāyaḥkuṅkumanīlotpalābhayātutthaiḥ| sitakācaśaṅkhaphenakamaricāñjanapippalīmadhukaiḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">candre'śvanīsanāthe sucūrṇitairañjayedyugulamakṣṇoḥ| timirārmaraktarājīkaṇḍūkācādiśamamicchan||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">maricavaralavaṇabhāgau bhāgau dvau kaṇasamudraphenābhyām| sauvīrabhāganavakaṃ citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphamayajit||25||</seg> <seg type="unit" n="1">| manohvātutthakastūrīmāṃsīmalayarocanāḥ| daśakarpūrasaṃyuktamaśītiguṇamañjanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">piṣṭaṃ citrāśvinīpuṣye ṣaḍvidhe timire hitam| prasādanaṃ ca dṛṣṭeḥ syāccakṣuṣeṇāvabhāṣitam]||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">drākṣāmṛṇālīsvarase kṣīramadyavasāsu ca| pṛthak divyāpsu srotojaṃ saptakṛtvo niṣecayet||26||</seg> <seg type="unit" n="27">taccūrṇitaṃ sthitaṃ śaṅkhe dṛkprasādanamañjanam| śastaṃ sarvākṣirogeṣu videhapatinirmitam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nirdagdhaṃ bādarāṅgāraistutthaṃ cetthaṃ niṣecitam| kramādajāpayaḥ sarpiḥkṣaudre tasmāt paladvayam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">kārṣikaistāpyamaricasrotojakaṭukānataiḥ| paṭurodhnaśilāpathyākaṇailāñjanaphenakaiḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yuktaṃ palena yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam| hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlataḥ||30||</seg> cūrṇo viśeṣāttimiraṃ bhāskaro bhāskaro yathā| ----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">----------------------------------------------| triṃśadbhāgā bhujaṅgasya gandhapāṣāṇapañcakam||31||</seg> <seg type="unit" n="32">śulbatālakayordvau dvau vaṅgasyaiko'ñjanāttrayam| andhamūṣīkṛtaṃ dhmātaṃ pakvaṃ vimalamañjanam||32||</seg> timirāntakaraṃ loke dvitīya iva bhāskaraḥ| ----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">gomūtre chagaṇarase'mlakāñjike ca strīstanye haviṣi viṣe ca mākṣike ca| yattutthaṃ jvalitamanekaśo niṣiktaṃ tatkuryādgaruḍasamaṃ narasya cakṣuḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śreṣṭhājalaṃ bhṛṅgarasaṃ saviṣājyamajāpayaḥ| yaṣṭīrasaṃ ca yatsīsaṃ saptakṛtvaḥ pṛthak pṛthak||34||</seg> <seg type="unit" n="35">taptaṃ taptaṃ pāyitaṃ tacchalākā netre yuktā sāñjanā'nañjanā vā| taimiryārmasrāpapaicchilyapaillaṃ kaṇḍūṃ jāḍyaṃ raktarājīṃ ca hanti||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">rasendrabhujagau tulyau tayostulyamathāñjanam| īṣātkarpūrasaṃyuktamañjanaṃ timirāpaham||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">yo gṛdhrastaruṇaraviprakāśagalla- stasyāsyaṃ samayamṛtasya gośakṛdbhiḥ| nirdagdhaṃ samadhṛtamañjanaṃ ca peṣyaṃ yogo'yaṃ nayanabalaṃ karoti gārdhram||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">kṛṣṇasarpavadane sahaviṣkaṃ dagdhamañjananiḥsṛtadhūmam| cūrṇitaṃ naladapatravimiśraṃ bhinnatāramapi rakṣati cakṣuḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">kṛṣṇasarpaṃ mṛtaṃ nyasya caturaścāpi vṛścikān| kṣīrakumbhe trisaptāhaṃ kledayitvā pramanthayet||39||</seg> <seg type="unit" n="40">tatra yannavanītaṃ syātpuṣṇīyāttena kukkuṭam| andhastasya purīṣeṇa prekṣate dhruvamañjanāt||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kṛṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakāt phalamañjanam| rasakriyeyamacirādandhānaṃ darśanapradā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">maricāni daśārdhapicu- stāpyāttutthātpalaṃ picuryaṣṭyāḥ| kṣīrārdradagdhamañjana- mapratisārākhyamuttamaṃ timire||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">akṣabījamaricāmalakatvak- tutthayaṣṭimadhukairjalapiṣṭaiḥ| chāyayaiva guṭikāḥ pariśuṣkā nāśanyanti timirāṇyacireṇa||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">maricāmalakajalodbhava- tutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavṛddhaiḥ| ṣaṇmākṣika iti yoga- stimirārmakledakācakaṇḍūhantā||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">ratnāni rūpyaṃ sphaṭikaṃ suvarṇaṃ srotoñjanaṃ tāmramayaḥ saśaṅkham| kucandanaṃ lohitagairikaṃ ca cūrṇāñjanaṃ sarvadṛgāmayaghnam||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">tilatailamakṣatailaṃ bhṛṅgasvaraso'sanācca niryūhaḥ| āyasapātravipakvaṃ karoti dṛṣṭerbalaṃ nasyam||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">doṣānurodhena ca naikaśastaṃ snehāsravisravaṇarekanasyaiḥ| upācaredañjanamūrdhabasti- bastikriyātarpaṇalepasekaiḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">----------------------------------------------| sāmānyaṃ sādhanamidam pratidoṣamataḥ śṛṇu||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">kiṃ tat ? ityāha ---- vātaje timire tatra daśamūlāmbhasā ghṛtam| kṣīre caturguṇe śreṣṭhākalkapakvaṃ pibettataḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">triphalāpañcamūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīrasaṃyutam| eraṇḍatailasaṃyuktaṃ yojayecca virecanam||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">samūlajālajīvantītulāṃ droṇe'mbhasaḥ pacet| aṣṭabhāgasthaite tasmiṃstailaprasthaṃ payaḥsame||51||</seg> <seg type="unit" n="52">balātritayajīvantīvarīmūlaiḥ palonmitaiḥ| yaṣṭīpalaiścaturbhiśca lohapātre vipācayet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">loha eva sthitaṃ māsaṃ nāvanādūrdhvajatrujān| vātapittāyamayān hanti tadviśeṣāddṛgāśrayān||53||</seg> keśāsyakandharāskandhapuṣṭilāvaṇyakāntidam| ----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">----------------------------------------------------| sitairaṇḍajaṭāsiṃhīphaladāruvacānataiḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">ghoṣayā bilvamūlaiśca tailaṃ pakvaṃ payonvitam| nasyaṃ sarvordhvajatrūtthavātaśleṣmāmayārtijit||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">vasā'ñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate| gṛdhrāhikukkuṭotthā vā madhukenānvitā pṛthak||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">pratyañjane ca srotojaṃ rasakṣīraghṛte kramāt| niṣiktaṃ pūrvavadyojyaṃ timiraghnamanuttamam||57||</seg></ab>
          <ab type="mula">na cedevaṃ śamaṃ yāti tatastarpaṇamācaret| ----------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">----------------------------------------------------| śatāhvākuṣṭhanaladakākolīdvayaṣṭibhiḥ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">prapauṇḍarīkasaralapippalīdevadārubhiḥ| sarpiraṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ tarpaṇamuttamam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">medasastadvadaiṇeyāddugdhasiddhāt khajāhatāt| uddhṛtaṃ sādhitaṃ tejo madhukośīracandanaiḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">śvāvicchalyakagodhānāṃ dakṣatittiribarhiṇām| pṛthakpṛthaganenaiva vidhinā kalpayedvasām||61||</seg></ab>
          <ab type="mula">prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭapākaṃ prayojayet| ----------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">----------------------------------------------------| vātapīnasavaccātra nirūhaṃ sānuvāsanam||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pittaje timire sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ| vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya vyadhayetsirām||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">śarkarailātrivṛccūrṇairmadhuyuktairvirecayet| ----------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">----------------------------------------------------| suśītān sekalepādīn yuñjyānnetrāsyamūrdhasu||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">sārivāpadmakośīramuktāśābaracandanaiḥ| vartiḥ śastā'ñjane, cūrṇastathā patrotpalāñjanaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagairikaiḥ| ----------------------------------------------------||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| sauvīrāñjanatutthakaśṛṅgīdhātrīphalasphaṭikakarpūtam| pañcāṃśaṃ pañcāṃśaṃ tryaṃśamathaikāṃśamañjanaṃ timiraghnam| ----------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">----------------------------------------------------| nasyaṃ cājyaṃ śṛtaṃ kṣīrajīvanīyasitotpalaiḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śleṣmodbhave'mṛtākvāthavarākaṇaśṛtaṃ ghṛtam| vidhyetsirāṃ pītavato dadyāccānu virecanam||68||</seg> kvāthaṃ pūgābhayāśuṇṭhīkṛṣṇākumbhanikumbhajam| ----------------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">----------------------------------------------------| hnīberadārudviniśākṛṣṇākalkaiḥ payonvitaiḥ||69||</seg> dvipañcamūlaniryūhe tailaṃ pakvaṃ ca nāvanam| ----------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">----------------------------------------------------| śaṅkhapriyaṅgunepālīkaṭutrikaphalatrikaiḥ||70||</seg> dṛgvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt------------| ----------------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">-------------------------------------kokilā punaḥ| kṛṣṇaloharajovyoṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śaśagokharasiṃhoṣṭradvijā lālāṭamasthi ca| śvetagovālamaricaśaṅkhacandanaphenakam||72||</seg> piṣṭaṃ stanyājadugdhābhyāṃ vartistimiśukrajit| ----------------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">----------------------------------------------------| raktaje pittavatsiddhiḥ śītaiścāsraṃ prasādayet||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">drākṣayā naladarodhrayaṣṭibhiḥ śaṅkhatāmrahimapadmapadmakaiḥ| sotpalaiśchagaladugdhavartitai- rasrajaṃ timiramāśu naśyati||74||</seg></ab>
          <ab type="mula">saṃsargasannipātotthe yathādoṣodayaṃ kriyā| ----------------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">----------------------------------------------------| siddhaṃ madhūkakṛmijinmaricāmaradārubhiḥ||75||</seg> sakṣīraṃ nāvanaṃ tailaṃ piṣṭairlepo mukhasya ca| ----------------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">----------------------------------------------------| natanīlotpalānantāyaṣṭyāhvasuniṣaṇṇakaiḥ||76||</seg> sādhitaṃ nāvane tailaṃ śirobastau ca śasyate| ----------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">----------------------------------------------------| dadyāduśīraniryūhe cūrṇitaṃ kaṇasaindhavam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tatsrutaṃ saghṛtaṃ bhūyaḥ pacetkṣaudraṃ ghane kṣipet| śīte cāsmin hitamidaṃ sarvaje timire'ñjanam||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">asthīni majjapūrṇāni sattvānāṃ rātricāriṇām| srotojāñjanayuktāni vahatyambhasi vāsayet||79||</seg> <seg type="unit" n="80">māsaṃ viṃśatirātraṃ vā tataścoddhṛtya śoṣayet| sameṣaśṛṅgīpuṣpāṇi sayaṣṭyāhvāni tānyanu||80||</seg> cūrṇitānyañjanaṃ śreṣṭhaṃ timire sānnipātike| ----------------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">----------------------------------------------------| kāce'pyeṣā kriyā muktvā sirāṃ, yantranipīḍitāḥ||81||</seg> āndhyāya syurmalā dadyātsrāvye tvasre jalaukasaḥ| ----------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">----------------------------------------------| guḍaḥ pheno'ñjanaṃ kṛṣṇā maricaṃ kuṅkumādrajaḥ||82||</seg> rasakriyeyaṃ sakṣaudrā kācayāpanamañjanam| ----------------------------------------------|83|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">----------------------------------------------| nakulandhe tridoṣotthe taimiryavihito vidhiḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">rasakriyā ghṛtakṣaudragomayasvarasadrutaiḥ| tārkṣyagairikatālīsairniśāndhe hitamañjanam||84||</seg></ab>
          <ab type="mula">daghnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhe'ñjanamuttamam| ----------------------------------------------|85|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">----------------------------------------------| karañjikotpalasvarṇagairikāmbhojakesaraiḥ||85||</seg> piṣṭairgomayatoyena vartidoṣāndhanāśinī| ----------------------------------------------|86|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">----------------------------------------------| ajāmūtreṇa vā kauntīkṛṣṇāsrotojasaindhavaiḥ||86||</seg> <seg type="unit" n="87">kālānusārītrikātutriphalālamanaḥśilāḥ| saphenāśchāgadugdhena rātryandhe vartayo hitāḥ||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">sanniveśya yakṛnmadhye pippalīradahanpacet| tāḥ śuṣkā madhunā ghṛṣṭā niśāndhe śreṣṭhamañjanam||88||</seg></ab>
          <ab type="mula">khādecca plīhayakṛtī māhiṣe tailasarpiṣā| ----------------------------------------------|89|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">----------------------------------------------| ghṛte siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayet||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tathā'timuktakairaṇḍāśophālyabhīrujāni ca| bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ patraiḥ pāne ca pūjitam||90||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe jīrṇasarpiṣā| snigdhaṃ verecayecchītaiḥ śītordihyācca sarvataḥ||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">gośakṛdrasadugdhājyairvipakvaṃ śasyate'ñjanam| svarṇagairikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā||92||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">medāśābarakānantāmañjiṣṭhādārviyaṣṭibhiḥ| kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ satailaṃ nāvanaṃ hitam||93||</seg></ab>
          <ab type="mula">tarpaṇaṃ kṣīrasarpiḥ syādaśāmyati sirāvyadhaḥ| ----------------------------------------------|94|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">----------------------------------------------| cintābhighātabhīśokaraukṣyāt sotkaṭakāsanāt||94||</seg> <seg type="unit" n="95">virekanasyavamanapuṭapākādivibhramāt| vidagdhāhāravamanāt kṣuttṛṣṇādividhāraṇāt||95||</seg> akṣirogāvasānācca paśyettimirarogivat| ----------------------------------------------|96|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">----------------------------------------------| yathāsvaṃ tatra yuñjīta doṣādīn vīkṣya bheṣajam||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">sūryoparāgānalavidyudādi- vilokanenopahatekṣaṇasya| santarpaṇaṃ snigdhahimādi kāryaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam||97||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyai- ryatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā| vyartho loko'yaṃ tulyarātriṃdivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">triphalā rudhirasrutirviśuddhi- rmanaso nirvṛtirañjanaṃ sanasyam| śakunāśanatā sapādapūjā ghṛtapānaṃ ca sadaiva netrarakṣā||99||</seg></ab>
          <ab type="mula">ahitādaśanātsadā nivṛtti- rbhṛśabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca| muninā niminopadaṣṭametat paramaṃ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṃsām|100| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara sthāne timirapratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="14" xml:id="ah.6.14">
          <head>liṅganāśapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vidhyetsujātaṃ niḥprekṣyaṃ liṅganāśaṃ kaphodbhavam| āvartakyādibhiḥ ṣaḍbhirvivarjitamupadravaiḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sujātaṃ kasmādvidhyet ? ityāha ---- so'sañjāto hi viṣamo dadhimastunibhastanuḥ| śalākayā'vakṛṣṭo'pi punarūrdhvaṃ prapadyate||2||</seg> <seg type="unit" n="3">karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayetpunaḥ| śleṣmalaiḥ pūryate cāśu so'nyaiḥ sopadravaścirāt||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ| tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ| tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| śarkarā'rkapayoleśaniciteva ghānāti ca||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">rājīmatī dṛṅnicitā śāliśūkābharājibhiḥ| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------| viṣamacchinnadagdhābhā saruk chinnāṃśukā smṛtā||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">dṛṣṭiḥ kāṃsyasamacchāyā candrakī candrakākṛtiḥ| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------| chatrābhā naikavarṇā ca chatrakī nāma nīlikā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">na vidhyedasirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām| nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha sādhāraṇe kāle śuddhasambhojitātmanaḥ| deśe prakāśo pūrvāhṇe bhiṣagjānūccapīṭhagaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ| aṅguṣṭhamṛdite netre dṛṣṭau dṛṣṭvotplutaṃ malam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">svāṃ nāsāṃ prekṣamāṇasya niṣkampaṃ mūrdhni dhārite| kṛṣṇādardhāṅgulaṃ muktvā tathā'rdhārdhamapāṅgataḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ dhṛtām| daivacchidraṃ nayetpārśvādūrdhvamāmanthayanniva||12||</seg> savyaṃ dakṣiṇahastena netraṃ savyena cetarat| vidhyet---------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------| -------suviddhe śabdaḥ syādaruk cāmbulavasrutiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sāntvayannāturaṃ cānu netraṃ stanyena secayet| śalākāyāstato'greṇa nirlikheṇṇetramaṇḍalam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">abādhamānaḥ śanakairnāsāṃ prati nudaṃstataḥ| ucchiṅghanāccāpahareddṛṣṭimaṇdalagaṃ kapham||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sthire doṣe cale vā'ti svedayedakṣi bāhyataḥ| atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā baddhākṣaṃ śāyayettataḥ| viddhādanyena pārśvena tamuttānaṃ dvayorvyadhe||17||</seg> nivāte śayane'bhyaktaśiraḥpādaṃ hite ratam| ----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------| kṣavathuṃ kāsamudgāraṃ ṣṭhīvanaṃ pānamambhasaḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">adhomukhasthitiṃ snānaṃ dantadhāvanabhakṣaṇam| saptāhaṃ nācāretsnehapītavaccātra yantraṇā||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śaktito laṅghayetseko ruji koṣṇena sarpiṣā| savyoṣāmalakaṃ vāṭyamaśnīyātsaghṛtaṃ dravam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vilepīṃ vā tryahāccāsya kvāthairmuktvā'kṣi secayet| vātaghnaiḥ saptame tvahni sarvathaivākṣi mocayet||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yantraṇāmanurudhyeta dṛṣṭerāsthairyalābhataḥ| rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā nāvalokayet||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">śopharāgarujādīnāmadhimanthasya codbhavaḥ| ahitairvedhadoṣācca yathāsvaṃ tānupācaret||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">kalkitāḥ saghṛtā dūrvāyavagairikasārivāḥ| mukhālepe prayoktavyā rujārāgopaśāntaye||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">sasarṣapāstilāstadvanmātuluṅgarasāplutāḥ| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------| payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhuyaṣṭibhiḥ||25||</seg> ajākṣīrayutairlepaḥ sukhoṣṇaḥ śarmakṛtparam| ----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------| rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukaiśchāgalaṃ payaḥ||26||</seg> śṛtamāścyotanaṃ yojyaṃ rujārāgavināśanam| ----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------| madhukotpalakuṣṭhairva drākṣālākṣāsitānvitaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">vātaghnasiddhe payasi śṛtaṃ sarpiścaturguṇe| padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu śasyate||28||</seg> <seg type="unit" n="29">sirāṃ tathā'nupaśame snigdhasvinnasya mokṣayet| manthoktāṃ ca kriyāṃ kuryādvedhe rūḍhe'ñjanaṃ mṛdu||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ| viddhe'kṣṇi saguḍā vartiryojyā divyāmbupeṣitā||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">jātīśirīṣadhavameṣaviṣāṇipuṣpa vaiḍūryamauktikaphalaṃ payasā supiṣṭam| ājena tāmramamunā pratanu pradigdhaṃ saptāhataḥ punaridaṃ payasaiva piṣṭam||31||</seg> piṇḍāñjanaṃ hitamanātapaśuṣkamakṣṇi viddhe prasādajananaṃ balakṛcca dṛṣṭeḥ| ---------------------------------------- - ----------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------- - ----------------------------------| srotojavidrumaśilāmbudhiphenatīkṣṇai- rasyaiva tulyamuditaṃ guṇakalpanābhiḥ|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne liṅganāśapratiṣedho nāma catu rdaśo'dhyāyaḥ|14|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="15" xml:id="ah.6.15">
          <head>sarvākṣirogavijñāniyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">adhunā kramaprāptaṃ sarvākṣirogavijñānaṃ vakti ---- athātaḥ sarvākṣirogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| vātena netre'bhiṣyaṇṇe nāsānāho'lpaśophatā| śaṅkhākṣibhrūlalāṭasya todasphuraṇabhedanam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śuṣkālpā dūṣikā śītamacchaṃ cāśru calā rujaḥ| nimeṣonmeṣaṇaṃ kṛcchrājjantūnāmiva sarpaṇam||2||</seg> akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiḥ śalyairivācitam| snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ so'bhiṣyandaḥ--------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| ------------------------------------upekṣitaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ| araṇyeva ca mathyante lalāṭākṣibhruvādayaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hatādhimanthaḥ so'pi syāt pramādāttena vedanāḥ| anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau ca dṛṣṭihā||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayan| vyathāṃ tīvrāmapaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam||6||</seg> saṅkocayati paryaśru so'nyatovātasaṃjñitaḥ| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| tadvajjihmaṃ bhavennetramūnaṃ vā vātaparyaye||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmano bahiḥ| antaḥ kledo'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ pītābhadarśanam||8||</seg> kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ pittābhiṣyandalakṣaṇam| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍasamaprabham||9||</seg> adhimanthe bhavennetraṃ------------------------| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------syande tu kaphasambhave| jāḍyaṃ śopho mahān kaṇḍūrnidrā'nnānabhinandanam||10||</seg> sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā| -----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-----------------------------------------------| adhimanthe nataṃ kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam||11||</seg> praseko nāsikādhmānaṃ pāṃśupūrṇamivekṣaṇam| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| raktāśrurājīdūṣīkāraktamaṇḍaladarśanam||12||</seg> raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| manthe'kṣi tāmraparyantamutpāṭanasamānaruk||13||</seg> <seg type="unit" n="14">rogeṇa bandhūkanibhaṃ tāmyati sparśanākṣamam| asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ kṛṣṇamagnyābhadarśanam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syāndādhikavyathāḥ| śaṅkadantakapoleśu kapāle cātirukkarāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātapittāturaṃ ghārṣatodabhedopadehavat| rūkṣadāruṇavartmākṣi kṛcchronmīlanimīlanam||16||</seg> vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat| uktaḥ śuṣkākṣipāko'yaṃ--------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| ----------------------saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">saraktaistatra śopho'tirugdāhaṣṭhīvanādimān| pakvodumbarasaṅkāśaṃ jāyate śuklamaṇḍalam||18||</seg> aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| alpaśophe'lpaśophastu pāko'nyairlakṣaṇaistathā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">akṣipākātyaye śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā| kaphopadigdhamasitaṃ sitaṃ prakledarāgavat||20||</seg> dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| annasāro'mlatāṃ nītaḥ pittaraktolbaṇairmalaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam| saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ cāviladarśanam||22||</seg> amloṣito'yam--------------------------------| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula">-----------------ityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ| --------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------| hatādhimanthameteṣu sākṣipākātyayaṃ tyajet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātodbhūtaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣmajāto'dhimanthaḥ| raktotpanno hanti tadvattrirātrāt mithyācārāt paittikaḥ sadya eva|24| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sarvākṣirogavijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|25|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="16" xml:id="ah.6.16">
          <head>sarvākṣirogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">adhunā sarvākṣirogapratiṣedha upakramyate ---- athātaḥ sarvākṣirogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| prāgrūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣanāvanam| kārayedupavāsaṃ ca kopādanyatra vātajāt||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dāhopadeharāgāśruśophaśāntyai biḍālakam| kuryātsarvatra patrailāmaricasvarṇagairikaiḥ||2||</seg> sarasāñjanayaṣṭyāhvanatacandanasaindhavaiḥ| ------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">------------------------------------------------| saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ bhṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātaje ghṛtabhṛṣṭaṃ vā yojyaṃ śabaradeśajam| māṃsīpadmakakālīyayaṣṭyāhvaiḥ pittaraktayoḥ||4||</seg> manohvāphalinīkṣaudraiḥ kaphe, sarvaistu sarvaje| ------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sitamaricabhāgamekaṃ caturmanohvaṃ dviraṣṭaśābarkam| sañcūrṇya vastrabaddhaṃ prakupitamātre'vaguṇṭhanaṃ netre||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ| taccūrṇaṃ sakṛdavacūrṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ghoṣābhayātutthakayaṣṭirodhrai- rmūtī susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhaiḥ| tāmrasthadhānyāmlanimagnamūrti- rartiṃ jayatyakṣiṇi naikarūpām||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ṣoḍaśabhiḥ salilapalaiḥ palaṃ tathaikaṃ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham| seko'ṣṭabhāgaśiṣṭaḥ kṣaudrayutaḥ sarvadoṣakupite netre||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vātapittakaphasannipātajāṃ netrayorbahuvidhāmapi vyathām| śīghrameva jayati prayojitaḥ śigrupallavarasaḥ samākṣikaḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">taruṇamurubūkapatraṃ mūlaṃ ca vibhidya siddhamāje kṣīre| vātābhiṣyandarujaṃ sadyo vinihanti saktupiṇḍikā coṣṇā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ| koṣṇaḥ sahairaṇḍajaṭābṛhatīmadhuśigrubhiḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">hrīberavakraśārṅgeṣṭodumbaratvakṣu sādhitam| sāmbhasā payasā''jena śūlāścyotanamuttamam||12||</seg> <seg type="unit" n="13">mañjiṣṭhārajanīlākṣādrākṣarddhimadhukotpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ secanaṃ raktapittajit||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaseruyaṣṭyāhvarajastāntave śithilaṃ sthitam| apsu divyāsu nihitaṃ hitaṃ syande'srapittaje||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">puṇḍrayaṣṭīniśāmūtī plutā stanye saśarkare| chāgadugdhe'thavā dāharugrāgāśrunivartanī||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śwetarodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitaṃ| vastrasthaṃ stanyamṛditaṃ pittaraktābhighātajit||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">nāgaratriphalānimbavāsarodhrarasaḥ kaphe| koṣṇamāścyotanaṃ miśrairbheṣajaiḥ sānnipātike||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">sarpiḥ purāṇaṃ pavane, pitte śarkarayā'nvitam| vyoṣasiddhaṃ kaphe pītvā yavakṣārāvacūrṇitam||18||</seg> srāvayedrudhiraṃ bhūyastataḥ snigdhaṃ virecayet| ------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">------------------------------------------------| ānūpavesavāreṇa śirovadanalepanam||19||</seg> uṣṇena śūle, dāhe tu payaḥsarpiryutairhimaiḥ| ------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">------------------------------------------------| timirapratiṣedhaṃ ca vīkṣya yuñjyādyathāyatham||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ayameva vidhiḥ sarvo manthādiṣvapi śasyate| aśāntau sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">rūpyaṃ rūkṣeṇa godadhnā limpennīlatvamāgate| śuṣke tu mastunā vartirvātākṣyāmayanāśinī||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phena aileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī cāṣṭapalaṃ pacet| jaladroṇe rase pūte punaḥ pakve ghane kṣipet||25||</seg> <seg type="unit" n="26">puṣpāñjanāddaśapalaṃ karṣaṃ ca maricāttataḥ| kṛtaścūrṇo'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandasambhavān||26||</seg> <seg type="unit" n="27">hanti rāgarujāgharṣān sadyo dṛṣṭiṃ prasādayet| ayaṃ pāśupato yogo rahasyaṃ bhiṣajāṃ param||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śuṣkākṣipāke haviṣaḥ pānamakṣṇośca tarpaṇam| ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena vā'ṇunā||28||</seg> pariṣeko hitaścātra payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam| ------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------| sarpiryuktaṃ stanyapiṣṭamañjanaṃ ca mahauṣadham||29||</seg> vasā vā''nūpasattvotthā kiñcitsaindhavanāgarā| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān keśān mallakasampuṭe||30||</seg> dagdhvā''jyapiṣṭā lohasthā sā maṣī śreṣṭhamañjanam| ------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">------------------------------------------------| saśophevā'lpaśophe ca snigdhasya vyadhayetsirām||31||</seg> rekaḥ snigdhe punardrākṣāpathyākvāthatrivṛdghṛtaiḥ| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| śvetarodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ tāntavasthitam||32||</seg> uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekaḥ śūlaharaḥ param| ------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula">------------------------------------------------| dārvīprapauṇḍarīkasya kvātho vā''ścyotane hitaḥ|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">sandhavāṃśca prayuñjīta gharṣarāgāśruruggharān| ------------------------------------------------||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">tāmraṃ lohe mūtraghṛṣṭaṃ prayuktaṃ netre sarpirdhūpitaṃ vedanāghnam| tāmre ghṛṣṭo gavyadadhnaḥ saro vā yuktaḥ kṛṣṇāsaindhavābhyāṃ variṣṭhaḥ||34.5||</ab>
          <ab type="mula">śaṅkhaṃ tāmre stanyaghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamyāḥ patrairdhūpitaṃ tadyavaiśca| netre yuktaṃ hanti sandhāvasaṃjñaṃ kṣipraṃ gharṣaṃ vedanāṃ cātitīvrām||35.5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">------------------------------------------------| udumbaraphalaṃ lohe ghṛṣṭaṃ stanyena dhūpitam||36||</seg> sājyaiḥ śamīcchadairdāhaśūlarāgāśruharṣajit| ------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">------------------------------------------------| śigrupallavaniryāsaḥ sughṛṣṭastāmrasampuṭe||37||</seg> ghṛtena dhūpito hanti śophagharṣāśruvedanāḥ| ------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">------------------------------------------------| tilāmbhasā mṛtkapālaṃ kāṃsye ghṛṣṭaṃ sudhūpitam||38||</seg> nimbapatrairghṛtābhyaktairgharṣaśūlāśrurāgajit| ------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">------------------------------------------------| sandhāvenāñjite netre vigatauṣadhavedane||39||</seg> stanyenāścyotanaṃ kāryaṃ triḥ paraṃ nāñjayecca taiḥ| ------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">------------------------------------------------| tālīsapatracapalānataloharajoñjanaiḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">jātīmukulakāsīsasaindhavairmūtrapeṣitaiḥ| tāmramālipya saptāhaṃ dhārayetpeṣayettataḥ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">mūtreṇaivānu guṭikāḥ kāryāśchāyaviśoṣitāḥ| tāḥ stanyaghṛṣṭā gharṣāśruśophakaṇḍūvināśanāḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">vyāghrītvaṅ''madhukaṃ tāmrarajo'jākṣīrakalkitam| śamyāmalakapatrājyadhūpitaṃ śopharukpraṇut||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyandasādhanam| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| utkliṣṭāḥ kaphapittāsranicayotthāḥ kukūṇakaḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">pakṣmoparodhaḥ śuṣkākṣipākaḥ pūyālaso bisaḥ| pothakyamloṣito'lpākhyaḥ syandamanthā vinā'nilāt||45||</seg> ete'ṣṭādaśa pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ| ---------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| cikitsā pṛthageteṣāṃ svaṃsvamuktā atha vakṣyate||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pillībhūteṣu sāmānyāt atha pillākhyarogiṇaḥ| snigdhasya charditavataḥ sirāvyadhahṛtāsṛjaḥ||47||</seg> viriktasya ca vartmānu nirlikhedāviśuddhitaḥ| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| tutthakasya palaṃ śvetamaricāni ca viṃśatiḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">triṃśatā kāñjikapalaiḥ piṣṭvā tāmre nidhāpayet| pillānapillān kurute bahuvarṣotthitānapi||49||</seg> tatsekenopadehāśrukaṇḍūśophāṃśca nāśayet| ---------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------| karañjabījaṃ surasaṃ sumanaḥkorakāṇi ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">saṃkṣudya sādhayetkvāthe pūte tatra rasakriyā| añjanaṃ pillabhaiṣajyaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">rasāñjanaṃ sarjaraso rītipuṣpaṃ manaḥśilā| samudrapheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca||52||</seg> añjanaṃ madhunā piṣṭaṃ kledakaṇḍūghnamuttamam| ---------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">---------------------------------------------| abhayārasapiṣṭaṃ vā tagaraṃ pillanāśanam||53||</seg> bhāvitaṃ bastamūtreṇa sasnehaṃ devadāru ca| ---------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">---------------------------------------------| saindhavatriphalākṛṣṇākaṭukāśaṅkhnābhayaḥ||54||</seg> satāmrarajaso vartiḥ pillaśukrakanāśinī| ---------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">---------------------------------------------| puṣpakāsīsacūrṇo vā surasārasabhāvitaḥ||55||</seg> tāmre daśāhaṃ tat paillyapakṣmaśātajidañjanam| ---------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">alaṃ ca sauvīrakamañjanaṃ ca tābhyāṃ samaṃ tāmrarajaḥ susūkṣmam| pilleṣu romāṇi niṣevito'sau cūrṇaḥ karotyekaśalākayā'pi||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">lākṣānirguṇḍībhṛṅgadārvīrasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ bhāvitaṃ saptakṛtvaḥ| dīpaḥ prajvālyaḥ sarpiṣā tatsamutthā śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthe maṣī sā||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------| vartmāvalekhaṃ bahuśastadvacchoṇitamokṣaṇam||58||</seg> <seg type="unit" n="59">punaḥpunarvirekaṃ ca nityamāścyotanāñjanam| nāvanaṃ dhūmapānaṃ ca pillarogāturo bhajet||59||</seg></ab>
          <ab type="mula">pūyālase tvaśānte'nte dāhaḥ sūkṣmaśalākayā| --------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">--------------------------------------------| caturṇavatirityakṣṇo hetulakṣaṇasādhanaiḥ||60||</seg> parasparamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyena gaditā gadāḥ| --------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">--------------------------------------------| sarvadā ca niṣeveta svastho'pi nayanapriyaḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">purāṇayavagodhūmaśāliṣaṣṭikakodravān| mudgādīn kaphapittaghnān bhūrisarpiḥpariplutān||62||</seg> <seg type="unit" n="63">śākaṃ caivaṃvidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām| saindhavaṃ triphalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ātapatraṃ padatrāṇaṃ vidhivaddoṣaśodhanam| varjayedvegasaṃrodhamajīrṇādhyaśanāni ca||64||</seg> <seg type="unit" n="65">krodhaśokadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān| vidāhi viṣṭambhakaraṃ yaccehāhārabheṣajam||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">dve pādamadhye pṛthusanniveśe śire gate te bahudhā ca netre tā mrakṣaṇodvartanalepanādīn pādaprayuktānnayane nayanti||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">malauṣṇyasaṅghaṭṭanapīḍanādyai- stā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ| bhajetsadā dṛṣṭihitāni tasmā- dupānadabhyañjanadhāvanāni|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="17" xml:id="ah.6.17">
          <head>karṇarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ karṇarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut| mithyāyogena śabdasya kupito'nyaiśca kopanaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prāpya śrotrasirāḥ kuryācchūlaṃ srotasi vegavat| ardhāvabhedakaṃ stambhaṃ śiśirānabhinandanam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">cirācca pākaṃ pakvaṃ tu lasīkāmalpaśaḥ sravet| śrotraṃ śūnyamakasmācca syātsañcāravicāravat||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śūlaṃ pittāt sadāhoṣāśītecchāśvayathujvaram| āśupākaṃ prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti||4||</seg> sā lasīkā spṛśedyadyattattatpākamupaiti ca| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| kaphācchirohanugrīvāgauravaṃ mandatā rujaḥ||5||</seg> kaṇḍūḥ śvayathuruṣṇecchā pākācchvetaghanasrutiḥ| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| karoti śravaṇe śūlamabhighātādidūṣitam||6||</seg> raktaṃ pittasamānārti kiñcidvā'dhikalakṣaṇam| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| śūlaṃ samuditairdoṣaiḥ saśophajvaratīvraruk||7||</seg> <seg type="unit" n="8">paryāyāduṣṇaśītecchaṃ jāyate śrutijāḍyavat| pakvaṃ sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śabdavāhisirāsaṃsthe śṛṇoti pavane muhuḥ| nādānakasmādvividhān karṇanādaṃ vadanti tam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śleṣmaṇā'nugato vāyurnādo vā samupekṣitaḥ| uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ kuryādbadhiratvaṃ krameṇa ca||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vātena śoṣitaḥ śleṣmā śroto limpettato bhavet| ruggauravaṃ pidhānaṃ ca sa pratīnāhasaṃjñitaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">kaṇḍūśophau kaphācchrotre sthirau tatsaṃjñayā smṛtau| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| kapho vidagdhaḥ pittena sarujaṃ nīrujaṃ tvapi||12||</seg> ghanapūtibahukledaṃ kurute pūtikarṇakam| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| vātādidūṣitaṃ śrotraṃ māṃsāsṛkkledajā rujam||13||</seg> khādanto jantavaḥ kuryustīvrāṃ sa kṛmikarṇakaḥ| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate syātpūrvalakṣaṇaḥ||14||</seg> vidradhiḥ, pūrvavaccānyaḥ-----------------------| -------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------śopho'rśo'rbudamīritam| teṣu ruk pūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ ca bādhate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">garbhe'nilātsaṅkucitā śaṣkulī kucikarṇakaḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| eko nīruganeko vā garbhe māṃsāṅkuraḥ sthiraḥ||16||</seg> pippalī pippalīmānaḥ-------------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------sannipātādvidārikā| savarṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ śvayathuḥ, sa upekṣitaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kaṭutailanibhaṃ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati| saṅkocayati rūḍhā ca sā dhruvaṃ karṇaśaṣkulīm||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">sirāsthaḥ kurute vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayam| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| kṛśā dṛḍhā ca tantrīvat pālī vātena tantrikā||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sukumāre cirotsargātsahasaiva pravardhite| karṇe śophaḥ saruk pālyāmaruṇaḥ paripoṭavān||20||</seg> paripoṭaḥ sa pavanāt----------------------| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------utpātaḥ pittaśoṇitāt| gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvo rugdāhapākavān||21||</seg> śvayathuḥ sphoṭapiṭikārāgoṣākledasaṃyutaḥ| ---------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------| pālyāṃ śopho'nilakaphātsarvato nirvyathaḥ sthiraḥ||22||</seg> stabdhaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānunmantho galliraśca saḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| durviddhe vardhite karṇe sakaṇḍūdāhapākaruk||23||</seg> śvayath uḥ sannipātotthaḥ sa nāmnā duḥkhavardhanaḥ| ---------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">---------------------------------------------| kaphāsṛk''kṛmijāḥ sūkṣmāḥ sakaṇḍūkledavedanāḥ||24||</seg> lehyākhyāḥ piṭikāstā hi lihyuḥ pālīmupekṣitāḥ| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| pippalī sarvajaṃ śūlaṃ vidārī kucikarṇakaḥ|25| eṣāmasādhyāḥ, yāpyaikā tantrikā'nyāṃstu sādhayet| pañcaviṃśatirityuktāḥ karṇarogā vibhāgataḥ|26| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="18" xml:id="ah.6.18">
          <head>karṇarogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athātaḥ karṇarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) karṇaśūle pavanaje pibedrātrau rasāśitaḥ| vātaghnasādhitaṃ sarpiḥ, karṇaṃ svinnaṃ ca pūrayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">patrāṇāṃ pṛthagaśvatthabilvārkairaṇḍajanmanām| tailasindhūtthadigdhānāṃ svinnānāṃ puṭapākataḥ||2||</seg> rasaiḥ kavoṣṇaistadvacca mūlakasyāralorapi| ---------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------| gaṇe vātahare'mleṣu mūtreṣu ca vipācitaḥ||3||</seg> mahāsneho drutaṃ hanti sutīvrāmapi vedanām| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhātkṣaumeṇa veṣṭitāt||4||</seg> <seg type="unit" n="5">tailasiktātpradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ| yojyaścaivaṃ bhadrakāṣṭhātkuṣṭhātkāṣṭhācca sāralāt||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vātavyādhipratiśyāyavihitaṃ hitamatra ca| varjayecchirasā snānaṃ śītāmbhaḥpānamahnyapi||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pittaśūle sitāyuktaghṛtasnigdhaṃ virecayet| drākṣāyaṣṭiśṛtaṃ stanyaṃ śasyate karṇapūraṇam||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yaṣṭyanantāhimośīrakākolīrodhrajīvakaiḥ| mṛṇālabisamañjiṣṭhāsārivābhiśca sādhayet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">yaṣṭīmadhurasaprasthakṣīradviprasthasaṃyutam| tailasya kuḍavaṃ nasyapūraṇābhyañjanairidam||9||</seg> nihanti śūladāhoṣāḥ kevalaṃ kṣaudrameva vā| ---------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">---------------------------------------------| yaṣṭyādibhiśca saghṛtaiḥ karṇau dihyātsamantataḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vāmayet pippalīsiddhasarpiḥsnigdhaṃ kaphodbhave| dhūmanāvanagaṇḍūṣasvedān kuryātkaphāpahān||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">laśunārdrakaśigrūṇāṃ muruṅgyā mūlakasya ca| kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān| sannidhāya snuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛtān||13||</seg> svedayetpuṭapākena sa rasaḥ śūlajitparam| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| rasena bījapūrasya kapitthasya ca pūrayet||14||</seg> suktena pūrayitvā vā phenenānvavacūrṇayet| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| ajāvimūtravaṃśatvak''siddhaṃ tailaṃ ca pūraṇam||15||</seg> siddhaṃ vā sārṣapaṃ tailaṃ hiṅgutumburunāgaraiḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| raktaje pittavatkāryaṃ sirāṃ cāśu vimokṣayet||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pakve pūyavahe karṇe dhūmagaṇḍūṣanāvanam| yuñjyānnāḍīvidhānaṃ ca duṣṭavraṇaharaṃ ca yat||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">srotaḥ pramujya digdhaṃ tu dvau kālau picuvartibhiḥ| pureṇa dhūpayitvā tu mākṣikeṇa prapūrayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">surasādigaṇakvāthaphāṇitāktāṃ ca yojayet| picuvartiṃ susūkṣmaiśca taccūrṇairavacūrṇayet||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śūlakledagurutvānāṃ vidhireṣa nivartakaḥ| priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇibhiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca| pacettailaṃ tadāsrāvaṃ nigṛhṇātyāśu pūraṇāt||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nādabādhiryayoḥ kuryād vātaśūloktamauṣadham| śleṣmānubandhe śleṣmāṇaṃ prāgjayedvamanādibhiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">eraṇḍaśigruvaruṇamūlakātpatraje rase| caturguṇe pacettailaṃ kṣīre cāṣṭaguṇonmite||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yaṣṭyāhvākṣīrakākolīkalkayuktaṃ nihanti tat| nādabādhiryaśūlāni nāvanābhyaṅgapūraṇaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pakvaṃ prativiṣāhiṅgumiśitvak''svarjikoṣaṇaiḥ| sasuktaiḥ pūraṇāttailaṃ ruk''srāvāśrutinādanut||25||</seg></ab>
          <ab type="mula">karṇanāde hitaṃ tailaṃ sarṣapotthaṃ ca pūraṇe| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| śuṣkamūlakakhaṇḍānāṃ kṣāro hiṅgu mahauṣadham||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śatapuṣpāvacākuṣṭhadāruśigrurasāñjanam| sauvarcalayavakṣārasvarjikaudbhidasaindhavam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">bhūrjagranthibiḍaṃ mustā madhusuktaṃ caturguṇam| mātuluṅgarasastadvat kadalīsvarasaśca taiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pakvaṃ tailaṃ jayatyāśu sukṛcchrānapi pūraṇāt| kaṇḍūṃ kledaṃ ca bādhiryapūtikarṇatvaruk''kṛmīn||29||</seg> kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantāmayeṣu ca| ---------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------| atha suptāviva syātāṃ karṇau raktaṃ harettataḥ||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">saśophakledayormandaśrutervamanamācaret| bādhiryaṃ varjayedbālavṛddhayościrajaṃ ca yat||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">pratīnāhe parikledya snehasvedairviśodhayet| karṇaśodhanakenānu karṇaṃ tailasya pūrayet||32||</seg> <seg type="unit" n="33">sasuktasaindhavamadhormātuluṅgarasasya vā| śodhanādrūkṣatotpattau ghṛtamaṇḍasya pūraṇam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kramo'yaṃ malapūrṇe'pi karṇekaṇḍvāṃ kaphāpaham| nasyādi, tadvacchophe'pi kaṭūṣṇaiścātra lepanam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">karṇasrāvoditaṃ kuryātpūtikṛmiṇakarṇayoḥ| pūraṇaṃ kaṭutailena viśeṣāt kṛmikarṇake||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">vamipūrvā hitā karṇavidradhau vidradhikriyā| pittotthakarṇaśūloktaṃ kartavyaṃ kṣatavidradhau||36||</seg> <seg type="unit" n="37">arśorbudeṣu nāsāvad āmā karṇavidārikā| karṇavidradhivatsādhyā yathādoṣodayena ca||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pālīśoṣe'nilaśrotraśūlavannasyalepanam| svedaṃ ca kuryāt svinnāṃ ca pālīmudvartayettilaiḥ||38||</seg> priyālabījayaṣṭyāhvahayagandhāyavānvitaiḥ| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| tataḥ puṣṭikaraiḥ snehairabhyaṅgaṃ nityamācaret||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">śatāvarīvājigandhāpayasyairaṇḍajīvakaiḥ| tailaṃ vipakvaṃ sakṣīraṃ pālīnāṃ puṣṭikṛtparam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kalkena jīvanīyena tailaṃ payasi pācitam| ānūpamāṃsakvāthe ca pālīpoṣaṇavardhanam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula">pālīṃ chittvā'tisaṅkṣīṇāṃ śeṣāṃ sandhāya poṣayet| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| yāpyaivaṃ tantrikākhyā'pi paripoṭe'pyayaṃ vidhiḥ||42||</seg> utpāte śītalairlepo jalaukohṛtaśoṇite| ---------------------------------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| jambvāmrapallavabalāyaṣṭīrodhratilotpalaiḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">sadhānyāmlaiḥ samañjiṣṭhaiḥ sakadambaiḥ sasārivaiḥ| siddhamabhyañjane tailaṃ visarpoktaghṛtāni ca||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">unmanthe'bhyañjanaṃ tailaṃ godhākarkavasānvitam| tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ||45||</seg> surasālāṅgalībhyāṃ ca siddhaṃ, tīkṣṇaṃ ca nāvanam| ---------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------| durviddhe'śmantajambvāmrapatrakvāthena secitām||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tailena pālīṃ svabhyaktāṃ suślakṣṇairavacūrṇayet| cūrṇairmadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍrāhvaniśodbhavaiḥ||47||</seg> lākṣāviḍaṅgasiddhaṃ ca tailamabhyañjane hitam| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| svinnāṃ gomayajaiḥ piṇḍairbahuśaḥ parilehikām||48||</seg> <seg type="unit" n="49">viḍaṅgasārairālimpedurabhrīmūtrakalkitaiḥ| kauṭajeṅgudakārañjabījaśamyākavalkalaiḥ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">athavā'bhyañjanaṃ tairvā kaṭutailaṃ vipācayet| sanimbapatramaricamadanairlehikāvraṇe||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">chinnaṃ tu karṇaṃ śuddhasya bandhamālocya yaugikam| śuddhāsraṃ lāgayellagne sadyaśchinne viśodhanam||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">atha karṇarogavidhānamāha ---- atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam| niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam| sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇairavākiret||53||</seg> <seg type="unit" n="54">śoṇitasthāpanairvraṇyamācāraṃ cādiśettataḥ| saptāhādāmatailāktaṃ śanairapanayet picum||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">surūḍhaṃ jātaromāṇaṃ śliṣṭasandhiṃ samaṃ sthiram| suvarṣmāṇamarogaṃ ca śanaiḥ karṇaṃ vivardhayet||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">varṣmarūpamucyate(?) ---- jalaśūkaḥ svayaṅguptā rajanyau bṛhatīphalam| aśvagandhābalāhastipippalīgaurasarṣapāḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">mūlaṃ kośātakāśvaghnarūpikāsaptaparṇajam| chucchundarī kālamṛtā gṛhaṃ madhukarīkṛtam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">jatūkā jalajanmā ca tathā śabarakandakam| ebhiḥ kalkaiḥ kharaṃ pakvaṃ satailaṃ māhiṣaṃ ghṛtam||58||</seg> hastyaśvamūtreṇa paramabhyaṅgātkarṇavardhanam| ---------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">---------------------------------------------| atha kuryādvayasthasya chinnāṃ śuddhasya nāsikām||59||</seg> <seg type="unit" n="60">chindyānnāsāsamaṃ patraṃ tattulyaṃ ca kapolataḥ| tvaṅmāṃsaṃ nāsikāsanne rakṣaṃstattanutāṃ nayet||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sīvyed gaṇḍaṃ tataḥ sūcyā sevinyā picuyuktayā| nāsācchede'tha likhite parīvartyopari tvacam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kapolavadhraṃ sandadhyātsīvyennāsāṃ ca yatnataḥ| nāḍībhyāmutkṣipedantaḥ sukhocchvāsapravṛttaye||62||</seg> <seg type="unit" n="63">āmatailena siktvāν pattaṅgamadhukāñjanaiḥ| śoṇitasthāpanaiścānyaiḥ suślakṣṇairavacūrṇayet||63||</seg> <seg type="unit" n="64">tato madhughṛtābhyaktaṃ badhvā''cārikamādiśet| jñātvā'vasthāntaraṃ kuryāt sadyovraṇavidhiṃ tataḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">chindyādrūḍhe'dhikaṃ māṃsaṃ nāsopāntācca carma tat| sīvyettataśca suślakṣṇaṃ hīnaṃ saṃvardhayetpunaḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula">niveśite yathānyāsaṃ sadyaścchinne'pyayaṃ vidhiḥ| nāḍīyogādvinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhiḥ|66| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogapratiṣedho nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="19" xml:id="ah.6.19">
          <head>nāsārogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atha kramaprāptaṃ nāsārogavijñānaṃ bibhaṇiṣurāha ---- athāto nāsārogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">)avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ| nīcātyuccopadhānena pītenānyena vāriṇā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ| kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styānatāṃ gatāḥ||2||</seg> janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣayapradam| ---------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------| tatra vātātpratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ| kīṭikā iva sarpantīrmanyate parito bhruvau||4||</seg> svarasādaścirātpākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| pittāttṛṣṇājvaraghrāṇapiṭikāsambhavabhramāḥ||5||</seg> nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| kaphātkāso'ruciḥ śvāso vamathurgātragauravam||6||</seg> mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvṛddhiśāntimān||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk| urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ śvāsapūtitā||8||</seg> kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">atha duṣṭapratiśyāyalakṣaṇamāha ---- ---------------------------------------------| sarva eva pratiśyāyā duṣṭatāṃ yāntyupekṣitāḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yathoktopadravādhikyātsa sarvendriyatāpanaḥ| sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kupyatyakasmādbahuśo mukhadaurgandhyaśophakṛt| nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ| mūrcchanti cātra kṛmayo dīrghasnigdhasitāṇavaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">pakvaliṅgāni teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ| śleṣmā sacikkaṇaḥ pīto'jñānaṃ ca rasagandhayoḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tīkṣṇāghrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ| vātakopibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vighaṭṭite'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajet| nivṛttaḥ kurute'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute'nilaḥ| śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kṛcchrāducchvasanaṃ tataḥ||16||</seg> smṛto'sau nāsikāśoṣo-----------------------| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------nāsānāhe tu jāyate| naddhatvamiva nāsāyāḥ śleṣmaruddhena vāyunā||17||</seg> niḥśvāsocchvāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat||18||</seg> sa ghrāṇapākaḥ---------------------------------| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasambhavaḥ| accho jalopamo'jasraṃ viśeṣānniśi jāyate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ ruddhvā srotāṃsyapīnasam| kuryātsaghurghuraśwāsaṃ pīnasādhikavedanam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">averiva sravatyasya praklinnā tena nāsikā| ajasraṃ picchilaṃ pītaṃ pakwaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ sparśanāsahā| bhaveddhūmopamocchvāsā sā dīptirdahatīva ca||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tālumūle malairduṣṭairmāruto mukhanāsikāt| śleṣmā ca pūtirnirgacchet pūtināsaṃ vadanti tam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">nicayādabhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet| tatpūyar aktamākhyātaṃ śirodāharujākaram||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">pittaśleṣmāvaruddho'ntarnāsāyāṃ śoṣayenmarut| kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">arśorbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham| sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaḥ pratataṃ kṣutiḥ||26||</seg> sānunāsikavāditvaṃ pūtināsaḥ śirovyathā| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| aṣṭādaśānāmityeṣāṃ yāpayedduṣṭapīnasam|27| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogavijñānīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="20" xml:id="ah.6.20">
          <head>nāsārogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā nāsācikitsābhaṇanāvasara ityāha ---- athāto nāsārogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) sarveṣu pīnaseṣvādau nivātāgārago bhajet| snehanasvedavamanadhūmagaṇḍūṣadhāraṇam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vāso gurūṣṇaṃ śirasaḥ sughanaṃ pariveṣṭanam| laghvamlalavaṇaṃ snigdhamuṣṇaṃ bhojanamadravam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">dhanvamāṃsaguḍakṣīracaṇakatrikaṭūtkaṭam| yavagodhūmabhūyiṣṭhaṃ dadhidāḍimasārikam||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bālamūlakajo yūṣaḥ kulatthotthaśca pūjitaḥ| kavoṣṇaṃ daśamūlāmbu jīrṇāṃ vā vāruṇīṃ pibet||4||</seg> jighreccorakatarkārīvacājājyupakuñcikāḥ| ----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------| vyoṣatālīsacavikātintiḍīkāmlavetasam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sāgnyajāji dvipalikaṃ tvagelāpatrapādikam| jīrṇādguḍāttulārdhena pakvena vaṭakīkṛtam||6||</seg> pīnasaśvāsakāsaghnaṃ rucisvarakaraṃ param| ----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------| śatāhvātvag''balā mūlaṃ syonākairaṇḍabilvajam||7||</seg> <seg type="unit" n="8">sāragvadhaṃ pibeddhūmaṃ vasājyamadanānvitam| athavā saghṛtān saktūn kṛtvā mallakasampuṭe||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">tyajetsnānaṃ śucaṃ krodhaṃ bhṛśaṃ śayyāṃ himaṃ jalam| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti sāmānyena cikitsāmabhidhāya viśeṣeṇāha ---- ----------------------------------------------| pibedvātapratiśyāye sarpirvātaghnasādhitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">paṭupañcakasiddhaṃ vā vidāryādigaṇena vā| svedanasyādikāṃ kuryāt cikitsāmarditoditām||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam| pariṣekān pradehāṃśca śītaiḥ kurvīta śītalān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">dhavatvak''triphalāśyāmāśrīparṇīyaṣṭitilvakaiḥ| kṣīre daśaguṇe tailaṃ nāvanaṃ saniśaiḥ pacet||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kaphaje laṅghanaṃ lepaḥ śiraso gaurasarṣapaiḥ| sakṣāraṃ vā ghṛtaṃ pītvā vamet, piṣṭaistu nāvanam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bastāmbunā paṭuvyoṣavellavatsakajīrakaiḥ| kaṭutīkṣṇairghṛtairnasyaiḥ kavalaiḥ sarvajaṃ jayet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">yakṣmakṛmikramaṃ kurvan yāpayedduṣṭapīnasam| vyoṣorubūkakṛmijiddārumādrīgadeṅgudam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vārtākabījaṃ trivṛtā siddhārthaḥ pūtimatsyakaḥ| agnimanthasya puṣpāṇi pīluśigruphalāni ca||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aśvaviḍ''rasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ| kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ dhūmaṃ ghrāṇāsyataḥ pibet||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam| śuṇṭhīkuṣṭhakaṇāvelladrākṣākalkakaṣāyavat||18||</seg> sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyaṃ kṣavapuṭapraṇut| ----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">----------------------------------------------| nāsāśoṣe balātailaṃ pānādau bhojanaṃ rasaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">snigdho dhūmastathā svedo nāsānāhe'pyayaṃ vidhiḥ| pāke dīptau ca pittaghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi saṃsrutau||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaphapīnasavatpūtināsāpīnasayoḥ kriyā| lākṣākarañjamaricavellahiṅgukaṇāguḍaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">avimūtradrutairnasyaṃ kārayedvamane kṛte| śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ||22||</seg> savellasurasaistailaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam| ----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------| pūyarakte nave kuryād raktapīnasavat kramam||23||</seg> atipravṛddhe nāḍīvat-------------------------| ----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula">---------------------dagdheṣvarśorbudeṣu ca| nikumbhakumbhasindhūtthamanohvālakaṇāgnikaiḥ|24| kalkitairghṛtamadhvaktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet| śigrvādi nāvanaṃ cātra pūtināsoditaṃ bhajet|25| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogapratiṣedho nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="21" xml:id="ah.6.21">
          <head>mukharogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kramaprāptaṃ mukharogavijñānamabhidhitsurāha ---- athato mukharogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam| māṣasūpadadhikṣīrasuktekṣurasaphāṇitam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam| dhūmarcchardanagaṇḍūṣānucitaṃ ca sirāvyadham||2||</seg> kṛddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān| ---------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">---------------------------------------------------| tatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenauṣṭho dvidhā kṛtaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">oṣṭhakope tu pavanāt stabdhāvoṣṭhau mahārujau| dālyete paripāṭyete paruṣāsitakarkaśau||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau| piṭikābhirbahukledāvāśupākau--------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------------| -----------------------------------------kaphātpunaḥ||5||</seg> śītāsahau guru śūnau savarṇapiṭikācitau| ---------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------------| sannipātādanekābhau durgandhāsrāvapicchilau||6||</seg> akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau| ---------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------------| raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau||7||</seg> kharjūrasadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakte'rbudaṃ bhavet| ---------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-------------------------------------------------| māṃsapiṇḍopamau māṃsātsyātāṃ mūrcchatkṛmī kramāt||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū| kṣatajāvavatīryete pāṭyete cāsakṛtpunaḥ||9||</seg> grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśanacchadau| -------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------------------------| jalabudbudavadvātakaphādoṣṭhe jalārbudam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāhajvarānvitaḥ| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| vātāduṣṇasahā dantāḥ śītasparśe'dhikavyathāḥ||11||</seg> dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| dantaharṣe pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bhavantyamlāśaneneva sarujāścalitā iva| dantabhede dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ| karālastu karālānāṃ daśanānāṃ samudgamaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">danto'dhiko'dhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ| jāyamāne'tirug dante, jāte tatra tu śāmyati||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">adhāvanāmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ| pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā----------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-------------------------------------------------| -----------------------------------sā'pyupekṣitā||16||</seg> śātayatyaṇuśo dantātkapālāni kapālikā| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| śyāvaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilairdvijaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">samūlaṃ dantamāśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ| śoṣite majjñi suṣire dante'nnamalapūrite||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pūtitvātkṛmayaḥ sūkṣmā jāyante, jāyate tataḥ| ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambho'sitaścalaḥ||19||</seg> pralūnaḥ pūyaraktasrut sa coktaḥ kṛmidantakaḥ| -------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">-------------------------------------------------| śleṣmaraktena pūtīni vahantyasramahetukam||20||</seg> śīryante dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca| śītādo'sau---------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-------------------------------------------------| ---------------upakuśaḥ pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">dantamāmsāni dahyante raktānyutsedhavantyataḥ| kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyante'sṛji sthite||22||</seg> calā mandarujo dantā pūti vaktraṃ ca jāyate| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| dantayostriṣu vā śopho badarāsthinibho ghanaḥ||23||</seg> kaphāsrāttīvraruk śīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ||24||</seg> sarugdāhaḥ sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| śvayathurdantamūleṣu rujāvān pittaraktajaḥ||25||</seg> lālāsrāvī sa suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ| -------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-------------------------------------------------| sa sannipātājjvaravān sapūyarudhirasrutiḥ||26||</seg> mahāsuṣira ityukto viśīrṇadvijabandhanaḥ| -------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-------------------------------------------------| dantānte kīlavacchopho hanukarṇarujākaraḥ||27||</seg> pratihantyabhyavahṛtiṃ śleṣmaṇā so'dhimāṃsakaḥ| -------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-------------------------------------------------| ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān||28||</seg> yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbho'bhighātajaḥ| -------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-------------------------------------------------| dantamāṃsāśritān rogān yaḥ sādhyānapyupekṣate||29||</seg> <seg type="unit" n="30">antastasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ sañjanayedgatim| pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī||30||</seg> tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svairyathoditaiḥ| -------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-------------------------------------------------| śākhapatrakharā suptā sphuṭitā vātadūṣitā||31||</seg> jihvā pittāt sadāhoṣā raktairmāsāṅkuraiścitā| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-------------------------------------------------| śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphena bahalā guruḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">kaphapittādadhaḥ śopho jihvāstambhakṛdunnataḥ| matsyagandhirbhavetpakvaḥ so'laso māṃsaśātanaḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">prabandhane'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ| sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlāloṣāstambhavān kharaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">adhijihvaḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakṛt| tādṛgevopajihvastu jihvāyā upari sthitaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">tālumāṃse'nilādduṣṭe piṭikāḥ sarujaḥ kharāḥ| bahyo ghanāḥ srāvayutāstāstālupiṭikāḥ smṛtāḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tālumūle kaphātsāsrāt matsyabastinibho mṛduḥ| pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayā''hāramīrayan||37||</seg> kaṇṭhoparodhatṛṭkāsavamikṛt galaśuṇḍikā| -------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-------------------------------------------------| tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ tālusaṃhatiḥ||38||</seg> padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurarbudam| -------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">-------------------------------------------------| kacchapaḥ kacchapākāraściravṛddhiḥ kaphādaruk||39||</seg> kolābhaḥ śleṣmamedobhyāṃ puppuṭo nīrujaḥ sthiraḥ| -------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">-------------------------------------------------| pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ||40||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ| -------------------------------------------------|41|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">-------------------------------------------------| jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārgarodhinaḥ||41||</seg> māṃsāṅkurāḥ śīghracayā rohiṇī śīghrakāriṇī| -------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-------------------------------------------------| kaṇṭhāsyaśoṣakṛdvātāt sā hanuśrotrarukkarī||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">pittājjvaroṣātṛṇmohakaṇṭhadhūmāyanānvitā| kṣiprajā kṣiprapākā'tirāgiṇī sparśanāsahā||43||</seg> kaphena picchilā pāṇḍuḥ------------------------| -------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">--------------------------asṛjā sphoṭakācitā| taptāṅgāranibhā karṇarukkarī pittajākṛtiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā| doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kolavad grathitonnataḥ||45||</seg> śūkakaṇṭakavatkaṇṭhe śālūko mārgarodhanaḥ| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| vṛndo vṛttonnato dāhajvarakṛd galapārśvagaḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhe kārpāsīphalasannibhaḥ| picchilo mandaruk śophaḥ kaṭhināstuṇḍikerikā||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">bāhyāntaḥ śvayathurghoro galamārgārgalopamaḥ| galaugho mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||48||</seg> valayaṃ nātiruk śophastadvadevāyatonnataḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------------| māṃsakīlo gale doṣaireko'neko'thavā'lparuk||49||</seg> <seg type="unit" n="50">kṛcchrocchvāsābhyavahṛtiḥ pṛthumūlo gilāyukaḥ| bhūrimāṃsaṅkuravṛtā tīvratṛḍjvaramūrddharuk||50||</seg> śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukvarī| -------------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-------------------------------------------------| vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pūtipūyanibhasrāvī śvayathurgalavidradhiḥ| jihvāvasāne kaṇṭhādāvapākaṃ śvayathuṃ malāḥ||52||</seg> janayanti sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ tadgalārbudam| -------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhavedbahiḥ| vardhamānaḥ sa kālena muṣkavallambate'tiruk||53||</seg> <seg type="unit" n="54">kṛṣṇo'ruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātātkṛṣṇarājimān| vṛddhastālugale śoṣaṃ kuryācca virasāsyatām||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśo guruḥ kaphāt| vṛddhastālugale lepaṃ kuryācca madhurāsyatām||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">medasaḥ śleṣmavaddhānivṛddhyoḥ so'nuvidhīyate| dehaṃ vṛddhaśca kurute gale śabdaṃ svare'lpatām||56||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">śleṣmaruddhā'nilagatiḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraḥ| tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svarahā'nilāt||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">karoti vadanasyāntarvraṇān sarvasaro'nilaḥ| sañcāriṇo'ruṇān rūkṣānoṣṭhau tāmrau calatvacau||58||</seg> <seg type="unit" n="59">jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭākācitā| vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">adhaḥ pratihato vāyurarśogulmakaphādibhiḥ| yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvagudastu saḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">mukhasya pittaje pāke dāhoṣe tiktavaktratā| kṣārokṣitakṣatasamā vraṇāḥ tadvacca raktaje||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">kaphaje madhurāsyatvaṃ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ| antaḥkapolamāśritya śyāvapāṇḍu kapho'rbudam||62||</seg> kuryāttad ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate| -------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-------------------------------------------------| mukhapāko bhavetsāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtirmalaiḥ||63||</seg> pūtyāsyatā ca taireva dantakāṣṭhādividviṣaḥ| -------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-------------------------------------------------| oṣṭe gaṇḍe dvije mūle jihvāyāṃ tāluke gale||64||</seg> <seg type="unit" n="65">vaktre sarvatra cetyuktāḥ pañcasaptatirāmayāḥ| ekādaśaiko daśa ca trayodaśa tathā ca ṣaṭ||65||</seg> aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt-----------------| -------------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------teṣvanupakramāḥ| karālo māṃsaraktauṣṭhāvarbudāni jalādvinā|66| kacchapastālupiṭikā galaughaḥ suṣiro mahān| svaraghnordhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ|67| nāḍyoṣṭhakopau nicayāt, raktātsarvaiśca rohiṇī| daśane sphuṭite dantabhedaḥ, pakvopajihvikā|68| galagaṇḍaḥ svarabhraṃśī kṛcchrocchvāso'tivatsaraḥ| yāpyastu harṣo bhedaśca śeṣān śastrauṣadhairjayet|69| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogavijñānīyo nāmai- kaviṃśo'dhyāyaḥ|21|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="22" xml:id="ah.6.22">
          <head>mukharogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto mukharogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇavadācaret| -------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-------------------------------------------------| yaṣṭijyotiṣmatīrodhraśrāvaṇīsārivotpalaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">paṭolyā kākamācyā ca tailamabhyañjanaṃ pacet| nasyaṃ ca tailaṃ vātaghnamadhuraskandhasādhitam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mahāsnehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picurhitaḥ| devadhūpamadhūcchiṣṭaguggulvamaradārubhiḥ||3||</seg> yaṣṭyāhvacūrṇayuktena tenaiva pratisāraṇam| -------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-------------------------------------------------| nāḍyoṣṭhaṃ svedayeddugdhasiddhaireraṇḍapallavaiḥ||4||</seg> khaṇḍauṣṭhavihitaṃ nasyaṃ tasya mūrdhni ca tarpaṇam| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| pittābhighātajāvoṣṭhau jalaukobhirupācaret||5||</seg> rodhrasarjarasakṣaudramadhukaiḥ pratisāraṇam| -------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-------------------------------------------------| guḍūcīyaṣṭipattaṅgasiddhamabhyañjane ghṛtam||6||</seg> pittavidradhivaccātra kriyā śoṇitaje'pi ca| idameva nave kāryaṃ karma---------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| --------------------------oṣṭhe tu kaphāture||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pāṭhākṣāramadhuvyoṣairhṛtāsre pratisāraṇam| dhūmanāvanagaṇḍūṣāḥ prayojyāśca kaphacchidaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">svinnaṃ bhinnaṃ vimedaskaṃ dahenmedojamagninā| priyaṅgurodhratriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sakṣaudrā gharṣaṇaṃ tīkṣṇā bhinnaśuddhe jalārbude| avagāḍhe'tivṛddhe vā kṣāro'gnirvā pratikriyā||10||</seg> āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret| svinnasya śītadantasya pālīṃ vilikhitāṃ dahet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">tailena, pratisāryā ca sakṣaudraghanasaindhavaiḥ| dāḍimatvagvarātārkṣyakāntājambvasthināgaraiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kavalaḥ kṣīriṇāṃ kvāthairaṇutailaṃ ca nāvanam| dantaharṣe tathā bhede sarvā vātaharā kriyā||13||</seg> tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam| -------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-------------------------------------------------| sasnehaṃ daśamūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracaladvije||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tuttharodhrakaṇāśreṣṭhāpattaṅgapaṭugharṣaṇam| snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṃ nasyānnakavalādayaḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">adhidantakamāliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram| kṛmidantamivotpāṭya tadvaccopacarettadā||16||</seg> anavasthitarakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā| -------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-------------------------------------------------| ahiṃsan dantamūlāni dantebhyaḥ śarkarāṃ haret||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kṣāracūrṇairmadhuyutaistataśca pratisārayet| kapālikāyāmapyevaṃ harṣoktaṃ ca samācaret||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam| snigdhaiścālepagaṇḍūṣanasyāhāraiścalāpahaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madhūcchiṣṭena vā dahet| saptacchadārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ kṛmiśūlajit||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">hiṅgukaṭphalakāsīsasvarjikākuṣṭhavellajam| rajo rujaṃ jayatyāśu vastrasthaṃ daśane dhṛtam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">gaṇḍūṣaṃ grāhayettailamebhireva ca sādhitam| kvāRthairvā yuktameraṇḍadvivyāghrībhūkadambajaiḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kriyāyogairbahuvidhairityaśāntarujaṃ bhṛśam| dṛḍhamapyuddhareddantaṃ pūrvaṃ mūlādvimokṣitam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sandaṃśakena laghunā dantanirghātanena vā| tailaṃ sayaṣṭyāhvarajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tato vidāriyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ| tailaṃ daśaguṇakṣīraṃ siddhaṃ yuñjīta nāvanam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kṛśadurbalavṛddhānāṃ vātārtānāṃ ca noddharet| noddhareccottaraṃ dantaṃ bahūpadravakṛddhi saḥ||26||</seg> eṣāmapyuddhṛtau snigdhasvāduśītakramo hitaḥ| -------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-------------------------------------------------| visrāvitāsre śītāde sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mustārjunatvaktriphalāphalinītāRrkṣyanāgaraiḥ| tatkvāthaḥ kavalo, nasyaṃ tailaṃ madhurasādhitam||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">dantamāṃsānyupakuśe svinnānyuṣṇāmbudhāraṇaiḥ| maṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā bahuśo likhet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tataśca pratisāryāṇi ghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ| lākṣāpriyaṅgupattaṅgalavaṇottamagairikaiḥ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">sakuṣṭhaśuṇṭhīmaricayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ| sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍo tailaṃ vā kavalagrahaḥ||31||</seg> ghṛtaṃ ca madhuraiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ| -------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-------------------------------------------------| dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilekhite||32||</seg> yaṣṭyāhvasvarjikāśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam| -------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-------------------------------------------------| vidradhau kaṭutīkṣṇoṣṇarūkṣaiḥ kavalalepanam||33||</seg> <seg type="unit" n="34">gharṣaṇaṃ kaṭukākuṣṭhavṛścikālīyavodbhavaiḥ| rakṣetpākaṃ himaiḥ pakvaḥ pāṭyo dāhyo'vagāḍhakaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">suṣire chinnalikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam| rodhramustamiśiśreṣṭhātārkṣyapattaṅgakiṃśukaiḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sakaṭphalaiḥ, kaṣāyaiśca teṣāṃ gaṇḍūṣa iṣyate| yaṣṭīrodhrotpalānantāsārivāgurucandanaiḥ||36||</seg> sagairikasitāpuṇḍraiḥ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam| -------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-------------------------------------------------| chittvā'dhimāṃsakaṃ cūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyavaśūkajaiḥ| paṭolanimbatriphalākaṣāyaḥ kavalo hitaḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">vidarbhe dantamūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet| kṣāraṃ yuñjyāttato nasyaṃ gaṇḍūṣādi ca śītalam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">saṃśodhyobhayataḥ kāyaṃ śiraścopacarettataḥ| nāḍīṃ dantānugāṃ dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā| dhāvanaṃ jātimadanakhadirasvādukaṇṭakaiḥ||41||</seg> kṣīrivṛkṣāmbugaṇḍūṣo, nasyaṃ tailaṃ ca tatkṛtam| -------------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">-------------------------------------------------| kuryādvātauṣṭhakopoktaṃ kaṇṭakeṣvanilātmasu||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jihvāyāṃ pittajāteṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute| pratisāraṇagaṇḍūṣanāvanaṃ madhurairhitam||43||</seg> <seg type="unit" n="44">tīkṣṇaiḥ kaphottheṣvevaṃ ca sarṣapatryūṣaṇādibhiḥ| nave jihvālase'pyevaṃ, taṃ tu śastreṇa na spṛśet||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">unnamya jihvāmākṛṣṭāṃ baḍiśenādhijihvikām| chedayenmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">upajihvāṃ parisrāvya yavakṣāreṇa gharṣayet| kaphaghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasyagaṇḍūṣagharṣaṇaiḥ||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">ervārubījapratimaṃ vṛddhāyāmasirātatam| agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyā baḍiśādyavalambitam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">chedayenmaṇḍalāgreṇa nātyagre na ca mūlataḥ| chede'tyasṛkkṣayānmṛtyurhīne vyādhirvivarddhate||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ| chinnāyāṃ sapaṭukṣaudrairgharṣaṇaṃ, kavalaḥ punaḥ||49||</seg> kaṭukātiviṣāpāṭhānimbarāsnāvacāmbubhiḥ| -------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-------------------------------------------------| saṅghāte puppuṭe kūrme vilikhyaivaṃ samācaret||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">apakve tālupāke tu kāsīsakṣaudratārkṣyajaiḥ| gharṣaṇaṃ, kavalaḥ śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">pakve'ṣṭāpadavadbhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam| vṛṣanimbapaṭolādyaistiktaiḥ kavaladhāraṇam||52||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sarpiruttarabhaktikam| kaṇāśuṇṭhīśṛtaṃ pānamamlairgaṇḍūṣadhāraṇam||53||</seg> dhanvamāṃsarasāḥ snigdhāḥ, kṣīrasarpiśca nāvanam| -------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kaṇṭharogeṣvasṛṅmokṣastīkṣṇairnasyādi karma ca||54||</seg> <seg type="unit" n="55">kvāthaḥ pānaṃ ca dārvītvaṅnimbatārkṣyakaliṅgajaḥ| harītakīkaṣāyo vā peyo mākṣikasaṃyutaḥ| -------------------------------------------------||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ|56| kavalo, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam| -------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kavalo, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam| -------------------------------------------------||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">athāntarbāhyataḥ svinnāṃ vātarohiṇikāṃ likhet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">aṅgulīśastrakeṇāśu paṭuyuktanakhena vā| pañcamūlāmbu kavalastailaṃ gaṇḍūṣanāvanam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">visrāvya pittasambhūtāṃ sitākṣaudrapriyaṅgubhiḥ| gharṣetsarodhrapattaṅgaiḥ kavalaḥ kvathitaiśca taiḥ||60||</seg> drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe| -------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">-------------------------------------------------| upācaredevameva pratyākhyāyāsrasambhavām||61||</seg> <seg type="unit" n="62">sāgāradhūmaiḥ kaṭukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet| nasyagaṇḍūṣayostailaṃ sādhitaṃ ca praśasyate||62||</seg> apāmārgaphalaśvetādantījantughnasaindhavaiḥ| -------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">-------------------------------------------------| tadvacca vṛndaśālūkatuṇḍikerīgilāyuṣu||63||</seg> <seg type="unit" n="64">vidradhau srāvite śreṣṭhārocanātārkṣyagairikaiḥ| sarodhrapaṭupattaṅgakaṇairgaṇḍūṣagharṣaṇe||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">galagaṇḍaḥ pavanajaḥ svinno niḥsrutaśoṇitaḥ| tilairbījaiśca laṭvomāpriyālaśaṇasambhavaiḥ||65||</seg> <seg type="unit" n="66">upanāhyo, vraṇe rūḍhe pralepyaśca punaḥpunaḥ| śigrutilvakatarkārīgajakṛṣṇāpunarnavaiḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">kālāmṛtārkamūlaiśca puṣpaiśca karahāṭajaiḥ| ekaiṣikānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikena vā||67||</seg> <seg type="unit" n="68">guḍūcīnimbakuṭajahaṃsapādībalādvayaiḥ| sādhitaṃ pāyayettailaṃ sakṛṣṇādevadārubhiḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">kartavyaṃ kaphaje'pyetatsvedavimlāpane tvati| lepo'jagandhātiviṣāviśalyāḥ saviṣāṇikāḥ||69||</seg> guñjālābuśukāhvāśca palāśakṣārakalkitāḥ| -------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">-------------------------------------------------| mūtrasrutaṃ haṭhakṣāraṃ paktvā kodravabhuk pibet||70||</seg> <seg type="unit" n="71">sādhitaṃ vatsakādyairvā tailaṃ sapaṭupañcakaiḥ| kaphaghnān dhūmavamananāvanādīṃśca śīlayet||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">medobhave sirāṃ vidhyetkaphaghnaṃ ca vidhiṃ bhajet| asanādirajaścainaṃ prātarmūtreṇa pāyayet||72||</seg> aśāntau pācayitvā ca sarvān vraṇavadācaret| -------------------------------------------------|73|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">-------------------------------------------------| mukhapākeṣu sakṣaudrā prayojyā mukhadhāvanāḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">kvathitāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ| niṣṭhevyā bhakṣayitvā vā kuṭherādirgaṇo'thavā||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">mukhapāke'nilāt kṛṣṇāpaṭvelāḥ pratisāraṇam| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">pittāsre pittaraktaghnaḥ kaphaghnaśca kaphe vidhiḥ| likhecchākādipatraiśca piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">yathādoṣodayaṃ kuryātsannipāte cikitsitam| nave'rbude tvasaṃvṛddhe chedite pratisāraṇam||77||</seg> svarjikānāgarakṣaudraiḥ, kvātho gaṇḍūṣa iṣyate| -------------------------------------------------|78|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">----------------------------------------------------| guḍūcīnimbakalkottho madhutailasamanvitaḥ||78||</seg> yavānnabhuk tīkṣṇatailanasyābhyaṅgāṃstathā''caret| ----------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">----------------------------------------------------| vamite pūtivadane dhūmastīkṣṇaḥ sanāvanaḥ||79||</seg> <seg type="unit" n="80">samaṅgādhātakīrodhraphalinīpadmakairjalam| dhāvanaṃ vadanasyāntaścūrṇitairavacūrṇitam||80||</seg> śītādopakuśoktaṃ ca nāvanādi ca śīlayet| ----------------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">phalatrayadvīpikirātatikta- yaṣṭyāhvasiddhārthakaṭutrikāṇi| mustāharidrādvayayāvaśūka- vṛkṣāmlakāmlāgrimavetasāśca||81||</seg> <seg type="unit" n="82">aśvatthajambvāmradhanañjayatvak tvak cāhimārātkhadirasya sāraḥ| kvāthena teṣāṃ ghanatāṃ gatena taccūrṇayuktā guṭikā vidheyāḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tā dhāritā ghnanti mukhena nityaṃ kaṇṭhauṣṭhatālvādigadān sukṛcchrān| viśeṣato rohiṇikāsyaśoṣa- gandhān videhādhipatipraṇītāḥ||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">khadiratulāmambughaṭe paktvā toyena tena piṣṭaiśca| candanajoṅgakakuṅkumaparipelavavālakośīraiḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">suratarurodhradrākṣāmañjiṣṭhācocapadmakaviḍaṅgaiḥ| spṛkkānatanakhakaṭphalasūkṣmailādhyāmakaiḥ sapattaṅgaiḥ||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tailaprasthaṃ vipacet karṣāṃśaiḥ pānanasyagaṇḍūṣaistat| hatvā''sye sarvagadān janayati gārdhīṃ dṛśaṃ śrutiṃ ca vārāhīm||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">udvartitaṃ ca prapunāṭarodhra- dārvībhirabhyaktamanena vaktram| nirvyaṅganīlīmukhadūṣikādi sañjāyate candrasamānakānti||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">palaśataṃ bāṇāttoyaghaṭe paktvā rase'smiṃśca palārdhikaiḥ khadirajambūyaṣṭyānantāmrairahimāranīlotpalānvitaiḥ||88||</seg> <seg type="unit" n="89">tailaprasthaṃ pācayecchlakṣṇapiṣṭai- rebhirdravyairdhāritaṃ tanmukhena| rogān sarvān hanti vaktre viśeṣā- tsthairyaṃ dhatte dantapaṅkteścalāyāḥ||89||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">khadirasārād dve tule pacedvalkāttulāṃ cārimedasaḥ| ghaṭacatuṣke pādaśeṣe'smin pūte punaḥ kvathanādghane||90||</seg> <seg type="unit" n="91">ākṣikaṃ kṣipetsusūkṣmaṃ rajaḥ sevyāmbupattaṅgagairikam| candanadvaya(śyāmā) rodhrapuṇḍrā- hvayaṣṭyāhvalākṣāñjanadvayam||91||</seg> <seg type="unit" n="92">dhātakīkaṭuphaladviniśātriphalācaturjātajoṅgakam| mustamañjiṣṭhānyagrodhapraroha|vacā]māṃsīyavāsakam||92||</seg> <seg type="unit" n="93">padmakailāsamaṅgāśca śīte tasmiṃstathā pālikāṃ pṛthak| jātipatrikāṃ sajātīphalāṃ saha- (nakha)lavaṅgakaṅkollakām||93||</seg> <seg type="unit" n="94">sphaṭikaśubhrasurabhikarpūrakuḍavaṃ ca tatrāvapettataḥ| kārayedguṭikāḥ sadā caitā dhāryā mukhe tadvadāpahāḥ||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">kvāthyauṣadhavyatyayayojanena tailaṃ pacetkalpanayā'nayaiva| sarvāsyarogoddhṛtaye tadāhu- rdantasthiratve tvidameva mukhyam||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">khadireṇaitā guṭikā- stailamidaṃ cārimedasā prathitam| anuśīlayan pratidinaṃ svastho'pi dṛḍhadvijo bhavati||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">kṣudrāguḍūcīsumanaḥpravāla- dārvīyavāsatriphalākaṣāyaḥ| kṣaudreṇa yuktaḥ kavalagraho'yaṃ sarvāmayān vaktragatānnihanti||97||</seg> <seg type="unit" n="98">pāṭhādārvītvakkuṣṭhamustāsamaṅgā- tiktāpītāṅgīrodhratejovatīnām| cūrṇaḥ sakṣaudro dantamāṃsārtikaṇḍū- pākasrāvāṇaṃ nāśano gharṣaṇena||98||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">gṛhadhūmatārkṣyapāṭhāvyoṣakṣārāgnyayovarātejohvaiḥ| mukhadantagalavikāre sakṣaudraḥ kālako vidhāryaścūrṇaḥ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">dārvītvaksindhūdbhavamanaḥ śilāyāvaśūkaharitālaiḥ| dhāryaḥ pītakacūrṇo dantāsyagalāmaye samadhvājyaḥ||100||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">dvikṣāradhūmakavarāpañcapaṭuvyoṣavellagiritārkṣyaiḥ| gomūtreṇa vipakvā galāmayaghnī rasakriyā eṣā||101||</seg> <seg type="unit" n="102">gomūtrakvathanavilīnavigrahāṇāṃ pathyānāṃ jalamiśikuṣṭhabhāvitānām| attāraṃ naramaṇavo'pi vaktrarogāḥ śrotāraṃ nṛpamiva na spṛśantyanarthāḥ||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">saptacchadośīrapaṭolamusta- harītakītiktakarohiṇībhiḥ| yaṣṭyāhvarājadrumacandanaiśca kvāthaṃ pibetpākaharaṃ mukhasya||103||</seg> <seg type="unit" n="104">paṭolaśuṇṭhītriphalāviśālā- trāyantitiktādviniśāmṛtānām| pītaḥ kaṣāyo madhunā nihanti mukhe sthitaścāsyagadānaśeṣān||104||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="105">svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūtaḥ sagairikaḥ| āsyasthaḥ samadhurvaktrapākanāḍīvraṇāpahaḥ||105||</seg> <seg type="unit" n="106">paṭolanimbayaṣṭyāhvavāsājātyarimedasām| khadirasya varāyāśca pṛthagevaṃ prakalpanā||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">khadirāyovarāpārthamadayantyahimārakaiḥ| gāṇḍūṣo'mbuśṛtairdhāryo durbaladvijaśāntaye||107||</seg> <seg type="unit" n="108">mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ| tasmātteṣāmasakṛd rudhiraṃ visrāvayedduṣṭam||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāśca kaṭutiktāḥ| prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapharaktaharaṃ tathā karma||109||</seg> <seg type="unit" n="110">yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥ kṣāroṣitairapasnehāḥ| yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchleṣmanāśāya||110||</seg></ab>
          <ab type="mula">prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate pramādavataḥ| kaṇṭhāmayāścikitsita- mato drutaṃ teṣu kurvīta|111| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogapratiṣedho nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="23" xml:id="ah.6.23">
          <head>śirorogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">atha kramaprāptaṃ śirorogavijñānamāha ---- athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ| utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ| upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥpratatekṣaṇaiḥ||2||</seg> asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ| janayantyāmayān doṣāḥ--------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| --------------------------tatra mārutakopataḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā| bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvātivedanam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyeta ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sphuratyati sirājālaṃ kandharāhanusaṅgrahaḥ| prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo'kasmādyathāśamau||6||</seg> mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate| śirastāpo'yam-----------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| -------------ardhe tu mūrdhnaḥ so'rdhāvabhedakaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pakṣātkupyati māsādvā svayameva ca śāmyati| ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śorobhitāpe pittotthe śorodhūmāyanaṃ jvaraḥ| svedo'kṣidahanaṃ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">aruciḥ kaphaje mūrdhno gurustimitaśītatā| śirānispandatā''lasyaṃ rūṅmandā'hnyadhikāniśi||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ| raktāt pittādhikarujaḥ sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">saṅkīrṇairbhojanairmūrdhni kleditte rudhirāmiṣe| kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śirasaste pibanto'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ| cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso balakṣayaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">raukṣyaśophavyadhancchedadāhasphuraṇapūtitāḥ| kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ||14||</seg> tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantuje| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ| tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛḍbhramāḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ| trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ| rujaṃ saspandanāṃ kuryādanusūryodayodayām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āmadhyāhnaṃ vivardhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ| avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ param||19||</seg> sūryāvartaḥ sa ityuktā daśa rogāḥ śirogatāḥ| -----------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------| śirasyeva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyāpi jāyate| savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yathādoṣodayaṃ brūyāt piṭikārbudavidradhīn| kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ||22||</seg> kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭikāḥ syuraruṃṣikāḥ| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāruṇakaṃ tu tat| romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ| romakūpān ruṇaddhyasya tenānyeṣāmasambhavaḥ||25||</seg> tadindraluptaṃ rujyāṃ ca prāhuścāceti cāpare| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sā vātādagnidagdhābhā, pittātsvinnasirāvṛtā| kaphāddhanatvagvarṇāśca yathāsvaṃ nirdiśet tvaci||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā| dagdhāgnineva nirlomā sadāhā yā ca jāyate||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| keśān sadoṣaḥ pacati palitaṃ sambhavatyataḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">tadvātātsphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jalaprabham| pittātsadāhaṃ pītābhaṃ, kaphāt snigdhaṃ vivṛddhimat||30||</seg> sthūlaṃ suśuklaṃ, sarvaistu vidyādvyāmiśralakṣaṇam| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| śirorujodbhavaṃ cānyadvivarṇaṃ sparśanāsaham||31||</seg> asādhyā sannipātena khalatiḥ palitāni ca| ---------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| śarīrapariṇāmotthānyapekṣante rasāyanam|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogavijñānīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="24" xml:id="ah.6.24">
          <head>śirorogapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athaitaccikitsitaṃ vyākhyātumāha ----- athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) śirobhitāpe'nilaje vātavyādhividhiṃ caret| ---------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">---------------------------------------------| ghṛtamaktaśirā rātrau pibeduṣṇapayonupaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">māṣān kulatthān mudgān vā tadvatkhādeddhṛtānvitān| tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet||2||</seg> <seg type="unit" n="3">piṇḍopanāhasvedāśca māṃsadhānyakṛtā hitāḥ| vātaghnadaśamūlādisiddhakṣīreṇa secanam||3||</seg> snigdhaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ śiraḥśravaṇatarpaṇam| ---------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------------------------------| varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ mathitvā sāramāharet| tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasyaṃ tat pūjitaṃ haviḥ||5||</seg> varge'tra pakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaram| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| kārpāsamajjā tvaṅmustā sumanaḥkorakāṇi ca||6||</seg> <seg type="unit" n="7">nasyamuṣṇāmbupiṣṭāni sarvamūrdharujāpaham| śarkarākuṅkumaśṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛganvaye||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pralepaḥ saghṛtaiḥ kuṣṭhakuṭilotpalacandanaiḥ| vātodrekabhayādraktaṃ na cāsminnavasecayet||8||</seg> <seg type="unit" n="9">ityaśāntau cale dāhaḥ kaphe ceṣṭo yathoditaḥ| ardhāvabhedake'pyeṣā tathā doṣānvayātkriyā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śirīṣabījāpāmārgamūlaṃ nasyaṃ biḍānvitam| sthirāraso vā, lepe tu prapunnāṭo'mlakalkitaḥ||10||</seg> sūryovarte'pi tasmiṃstu sirayā'paharedasṛk| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| śirobhitāpe pittotthe snigdhasya vyadhayetsirām||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śītāḥ śiromukhālepasekaśodhanabastayaḥ| jīvanīyaśṛte kṣīrasarpiṣī pānanasyayoḥ||12||</seg> kartavyaṃ raktaje'pyetat pratyākhyāya ca śaṅkhake| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| śleṣmābhitāpe jīrṇājyasnehitaḥ kaṭukairvamet||13||</seg> <seg type="unit" n="14">svedapralepanasyādyā rūkṣatīkṣṇoṣṇabheṣajaiḥ| śasyante copavāso'tra nicaye miśramācaret||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ tena mūrcchanti jantavaḥ| mattāḥ śoṇitagandhena niryānti ghrāṇavaktrayoḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">sutīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ kuryānnirharaṇaṃ tataḥ| viḍaṅgasvarjikādantīhiṅgugomūtrasādhitam||16||</seg> kaṭunimbeṅgudīpīlutailaṃ nasyaṃ pṛthak pṛthak| ---------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">---------------------------------------------| ajāmūtradrutaṃ nasyaṃ kṛmijit kṛmijitparam||17||</seg> pūtimatsyayutaiḥ kuryād dhūmaṃ nāvanabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">---------------------------------------------| kṛmibhiḥ pītaraktatvādraktamatra na nirharet||18||</seg> vātābhitāpavihitaḥ kampe dāhādvinā kramaḥ| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| nave janmottaraṃ jāte yojayedupaśīrṣake||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātavyādhikriyāṃ, pakve karma vidradhicoditam| āmapakve yathāyogyaṃ vidradhīpiṭikārbude||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">aruṃṣikā jalaukobhirhṛtāsrā nimbavāriṇā| siktā prabhūtalavaṇairlimpedaśvaśakṛdrasaiḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">paṭolanimbapatrairvā saharidraiḥ sukalkitaiḥ| gomūtrajīrṇapiṇyākakṛkavākumalairapi||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kapālabhṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ tailasaṃyutam| rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍūkledadāhārtināśanam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">mālatīcitrakāśvaghnanaktamālaprasādhitam| cācārūṃṣikayostailamabhyaṅgaḥ kṣuraghṛṣṭayoḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">aśāntau śirasaḥ śudhdyai yateta vamanādibhiḥ| vidhyecchirāṃ dāruṇake lālāṭyāṃ, śīlayenmṛjām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">nāvanaṃ mūrddhabastiṃ ca, lepayecca samākṣikaiḥ| priyālabhijamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasarṣapaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">lākṣāśamyākapatraiḍagajadhātrīphalaistathā| koradūṣatṛṇakṣāravāriprakṣālanaṃ hitam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā pralepayet| pracchāya gāḍhaṃ kāsīsamanohvātutthakoṣaṇaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">vanyāmaratarubhyāṃ vā guñjāmūlaphalaistathā| tathā lāṅgalikāmūlaiḥ karavīrarasena vā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sakṣaudrakṣudravārtākasvarasena rasena vā| dhattūrakasya patrāṇāṃ bhallātakarasena vā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">athavā mākṣikahavistilapuṣpatrikaṇṭakaiḥ| tailāktā hastidantasya maṣī cācauṣadhaṃ param||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">śuklaromodgame tadvanmaṣī meṣaviṣāṇajā| varjayedvāriṇā sekaṃ yāvadromasamudbhavaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam| nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ samupācaret||33||</seg> <seg type="unit" n="34">siddhaṃ tailaṃ bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam| māsaṃ vā nimbajaṃ tailaṃ kṣīrabhuṅnāvayedyatiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">nīlīśirīṣakoraṇṭabhṛṅgasvarasabhāvitam| śelvakṣatilarāmāṇāṃ bījaṃ kākāṇḍakīsamam||35||</seg> <seg type="unit" n="36">piṣṭvā''japayasā lohālliptādarkāśutāpitāt| tailaṃ srutaṃ kṣīrabhujo nāvanāt palitāntakṛt||36||</seg> <seg type="unit" n="37">kṣīrātsāhacarād bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt| prasthaistailasya kuḍavaḥ siddho yaṣṭipalānvitaḥ||37||</seg> nasyaṃ śailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| kṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭai vā dugdhikākaravīrakau||38||</seg> <seg type="unit" n="39">utpāṭya palitaṃ deyāvāśaye palitāpahau| kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ||39||</seg> kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjalko madhukaṃ madhu||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrddhapralepanāt| māṃsī kuṣṭhaṃ tilāḥ kṛṣṇāḥ sārivā nīlamutpalam||41||</seg> kṣaudraṃ ca kṣīrapiṣṭāni keśasaṃvardhanaṃ param| ---------------------------------------------|42|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">---------------------------------------------| ayorajo bhṛṅgarajastriphalā kṛṣṇamṛttikā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">sthitamikṣurase māsaṃ samūlaṃ palitaṃ rajet| māṣakodravadhānyāmlairyavāgūstridinoṣitā||43||</seg> lohaśuklotkaṭā piṣṭā balākāmapi rañjayet| ---------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">---------------------------------------------| prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanotpalaiḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">siddhaṃ dhātrīrase tailaṃ nasyenābhyañjanena ca| sarvān mūrdhagadān hanti palitāni ca śīlitam||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">varījīvantiniryāsapayobhiryamakaṃ pacet| jīvanīyaiśca tannasyaṃ sarvajatrūrdhvarogajit||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| daśamūlavalārāsnāmadhukaistripalairyutam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvarogajit||48||</seg> tadabhyāsīkṛtaṃ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">---------------------------------------------| etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet||49||</seg> <seg type="unit" n="50">caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ| jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūṣakaiḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">samaṅgācavikābhārgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ| ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ| śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ| rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ| madhūkākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi||54||</seg> <seg type="unit" n="55">mahāmāyuramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ| dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham||55||</seg> yenyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam| ---------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiśceti prakalpayet||56||</seg> <seg type="unit" n="57">jatrūrdhvajānāṃ vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam| parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ| mūlaprahāriṇastasmād rogān śīghrataraṃ jayet||58||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ| tena tasyottamāṅgasya rakṣāyāmādṛto bhavet|59| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭa- viracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogapratiṣedho nāma- caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="25" xml:id="ah.6.25">
          <head>vranapratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto vraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) vraṇo dvidhā nijāgantuduṣṭaśuddhavibhedataḥ| nijo doṣaiḥ śarīrotthairāganturbāhyahetujaḥ||1||</seg> doṣairadhiṣṭhito duṣṭaḥ śuddhastairanadhiṣṭhitaḥ| -------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-------------------------------------------------| saṃvṛtatvaṃ vivṛtatā kāṭhinyaṃ mṛdutā'ti vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">atyutsannāvasannatvamatyauṣṇyamatiśītatā| raktatvaṃ pāṇḍutā kārṣṇyaṃ pūtipūyaparisrutiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pūtimāṃsasirāsnāyucchannatotsaṅgitā'tiruk| saṃrambhadāhaśvayathukaṇḍvādibhirupadrutaḥ||4||</seg> dīrghakālānubandhaśca vidyādduṣṭavraṇākṛtim| -------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------------------------------| sa pañcadaśadhā doṣaiḥ saraktaiḥ-------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------------------------------------------| ----------------------------------tatra mārutāt||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śyāvaḥ kṛṣṇo'ruṇo bhasmakapotāsthinibho'pi vā| mastumāṃsapulākāmbutulyatanvalpasaṃsrutiḥ||6||</seg> nirmāṃsastodabhedāḍhyo rūkṣaścaṭacaṭāyate| -------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-------------------------------------------------| pittena kṣiprajaḥ pīto nīlaḥ kapilapiṅgalaḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mūtrakiṃśukabhasmāmbutailābhoṣṇabahusrutiḥ| kṣārokṣitakṣatasamavyatho rāgoṣmapākavān||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaphena pāṇḍuḥ kaṇḍūmān bahuśvetaghanasrutiḥ| sthūloṣṭhaḥ kaṭhinaḥ snāyusirājālatato'lparuk||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pravālarakto raktena saraktaṃ pūyamudgiret| vājisthānasamo gandhe yukto liṅgaiśca paittikaiḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">dbābhyāṃ tribhiśca sarvaiśca vidyāllakṣaṇasaṅkarāt| -------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-------------------------------------------------| jihvāprabho mṛduḥ ślakṣṇaḥ śyāvauṣṭhapiṭikaḥ samaḥ||11||</seg> kiñcidunnatamadhyo vā vraṇaḥ śuddho'nupadravaḥ| -------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-------------------------------------------------| tvagāmiṣasirāsnāyusandhyasthīni vraṇāśayāḥ||12||</seg> koṣṭho marma ca tānyaṣṭau duḥsādhyānyuttarottaram| -------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-------------------------------------------------| susādhyaḥ sattvamāṃsāgnivayobalavati vraṇaḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vṛtto dīrghastripuṭakaścaturasrākṛtiśca yaḥ| tathā sphikpāyumeḍhroṣṭhapṛṣṭhāntarvaktragaṇḍagaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṛcchrasādhyo'kṣidaśananāsikāpāṅganābhiṣu| sevanījaṭharaśrotrapārśvakakṣāstaneṣu ca||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">phenapūyānilavahaḥ śalyavānūrdhvanirvamī| bhagandaro'ntarvadanastathā kaṭyasthisaṃśritaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām| vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhdyanti yeṣāṃ ca syurvraṇe vraṇāḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">naiva sidhdyanti vīsarpajvarātīsārakāsinām| pipāsūnāmanidrāṇāṃ śvāsināmavipākinām||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bhinne śiraḥkapāle vā mastuluṅgasya darśane| snāyukledātsirācchedādgāmbhīryātkṛmibhakṣaṇāt||19||</seg> <seg type="unit" n="20">asthibhedātsaśalyatvātsaviṣatvādatarkitāt| mithyābandhādatisnehādraukṣyādromādighaṭṭanāt||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kṣobhādaśuddhakoṣṭhatvātsauhityādatikarśanāt| madyapānāddivāsvapnādvavāyādrātrijāgarāt||21||</seg> vraṇo mithyopacārācca naiva sādhyo'pi sidhyati| -------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">-------------------------------------------------| kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ||22||</seg> sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet| -------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-------------------------------------------------| athātra śophāvasthāyāṃ yathāsannaṃ viśodhanam||23||</seg> yojyaṃ śopho hi śuddhānāṃ vraṇaścāśu praśāmyati| -------------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-------------------------------------------------| kuryācchītopacāraṃ ca śophāvasthasya santatam||24||</seg> doṣāgniragnivattena prayāti sahasā śamam| -------------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-------------------------------------------------| śophe vraṇe ca kaṭhine vivarṇe vedanānvite||25||</seg> <seg type="unit" n="26">viṣayukte viśeṣeṇa jalajādyairharedasṛk| duṣṭāsre'pagate sadyaḥ śopharāgarujāṃ śamaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">hṛte hṛte ca rudhire suśītaiḥ sparśavīryayoḥ| suślakṣṇaistadahaḥpiṣṭaiḥ kṣīrekṣusvarasadravaiḥ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">śatadhautaghṛtopetairmuhuranyairaśoṣibhiḥ| pratilomaṃ hito lepaḥ sekābhyaṅgāśca tatkṛtāḥ||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣaveta savalkalaiḥ| pradeho bhūrisarpibhiḥ śophanirvāpaṇaḥ param||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vātolbaṇānāṃ stabdhānāṃ kaṭhinānāṃ mahārujām| srutāsrujāṃ ca śophānāṃ vraṇānāmapi ceddaśām||30||</seg> <seg type="unit" n="31">ānūpavesavārādyaiḥ svedaḥ, somāstilāḥ punaḥ| bhṛṣṭā nirvāpitāḥ kṣīre tatpiṣṭā dāharuggharāḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sthirān mandarujaḥ śophān snehairvātakaphapahaiḥ| abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā śanaiḥ śanaiḥ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">vimlāpanārthaṃ mṛdgīyāt talenāṅuṣṭhakena vā| yavagodhūmamudgaiśca siddha piṣṭaiḥ pralepayet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">vilīyate sa cennaivaṃ tatastamupanāhayet| avidagdhastathā śāntiṃ vidagdhaḥ pākamaśrute||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">sakolatilavallomā dadhyamlā saktupiṇḍikā| sakiṇvakuṣṭhalavaṇā koṣṇā śastopanāhane||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">supakve piṇḍite śophe pīḍanairupapīḍite| dāraṇaṃ dāraṇārhasya sukumārasya ceṣyate||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">guggulvatasigodantasvarṇakṣīrīkapotaviṭ| kṣaurauṣadhāni kṣārāśca pakvaśophavidāraṇam||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">pūyagarbhānaṇudvārān sotsaṅgānmarmagānapi| niḥsnehaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">śuṣyantaṃ samupekṣeta pralepaṃ pīḍanaṃ prati| na mukhe cainamālimpet tathā doṣaḥ prasicyate||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kalāyayavagodhūmamāṣamudgahareṇavaḥ| dravyāṇāṃ picchilānāṃ ca tvaṅmūlāni prapīḍanam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">saptasu kṣālanādyeṣu surasāragvadhādikau| bhṛśaṃ duṣṭe vraṇe yojyau mehakuṣṭhavraṇeṣu ca||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">athavā kṣālanaṃ kvāthaḥ paṭolīnimbapatrajaḥ| aviśuddhe, viśuddhe tu vyagrodhāditvagudbhavaḥ||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">paṭolītilayaṣṭyāhvatrivṛddantīniśādvayam| nimbapatrāṇi cālepaḥ sapaṭurvraṇaśodhanaḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vraṇān viśodhayedvartyā sūkṣmāsyān sandhimarmagān| kṛtayā trivṛtādantīlāṅgalīmadhusaindhavaiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayedugravedanān| yavajyabhūrjamadanaśrīveṣṭakasurāhvayaiḥ||45||</seg></ab>
          <ab type="mula">nirvāpayed bhṛśaṃ śītaiḥ pittaraktaviṣolbaṇān| -------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">-------------------------------------------------| śuṣkālpamāṃse gambhīre vraṇa utsādanaṃ hitam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">nyagrodhapadmakādibhyāmaśvagandhābalātilaiḥ| adyānmāṃsādamāṃsāni vidhinopahitāni ca||47||</seg> māṃsaṃ māṃsādamāṃsena vardhate śuddhacetasaḥ| -------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-------------------------------------------------| utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam||48||</seg> jātīmukulakāsīsamanohvālapurāgnikaiḥ| -------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------------------------------| utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān||49||</seg> vraṇān suduḥkhaśodhyāṃśca śodhayet kṣārakarmaṇā| -------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-------------------------------------------------| sravanto'śmarijā mūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">chinnāśca sandhayo yeṣāṃ yathoktairye ca śodhanaiḥ| śodhyamānā na śudhdyanti śodhyāḥ syuste'gnikarmaṇā||51||</seg></ab>
          <ab type="mula">śuddhānāṃ ropaṇaṃ yojyamutsādāya yadīritam| -------------------------------------------------|52|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">-------------------------------------------------| aśvagandhā ruhā rodhraṃ kaṭphalaṃ madhuyaṣṭikā||52||</seg> samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ paramaṃ vraṇaropaṇam| -------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">-------------------------------------------------| apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām||53||</seg> kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāt tilānāṃ madhikānvitam| -------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-------------------------------------------------| snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit||54||</seg> <seg type="unit" n="55">sa kṣaudranimbapatrābhyāṃ yuktaḥ saṃśodhanaṃ param| pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu ropaṇaḥ||55||</seg></ab>
          <ab type="mula">tilavadyavakalkaṃ tu kecidicchanti tadvidaḥ| -------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">-------------------------------------------------| sāsrapittaviṣāgantugambhīrān soṣmaṇo vraṇān||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kṣīraropaṇabhaiṣajyaśṛtenājyena ropayet| ropaṇauṣadhasiddhena tailena kaphavātajān||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">kācchīrodhrābhayāsarjasindūrāñjanatutthakam| cūrṇitaṃ tailamadanairyuktaṃ ropaṇamuttamam||58||</seg></ab>
          <ab type="mula">samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ cūrṇa iṣyate| -------------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-------------------------------------------------| kakubhodumbarāśvatthajambūkaṭphalarodhrajaiḥ||59||</seg> tvacamāśu nigṛhṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ| -------------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">-------------------------------------------------| lākṣāmanohvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ||60||</seg> pralepaḥ saghṛtakṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param| -------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">-------------------------------------------------| kālīyakalatāmrāsthihemakālārasottamaiḥ||61||</seg> lepaḥ sagomayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param| -------------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">-------------------------------------------------| dagdho vāraṇadanto'ntardhūmaṃ tailaṃ rasāñjanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">romasañjanano lepastadvattailapariplutā| catuṣpānnakharomāsthitvakśṛṅgakhurajā maṣī||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">vraṇinaḥ śastrakarmoktaṃ pathyāpathyānnamādiśet| -------------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-------------------------------------------------| dve pañcamūle vargaśca vātaghno vātike hitaḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">nyagrodhapadmakādyau tu tadvatpittapradūṣite| āragvadhādiḥ śleṣmaghnaḥ kaphe, miśrāstu miśraje||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">ebhiḥ prakṣālanaṃ lepo ghṛtaṃ tailaṃ rasakriyā| cūrṇo vartiśca saṃyojyā vraṇe sapta yathāyatham||66||</seg></ab>
          <ab type="mula">jātīnimbapaṭolapatrakaṭukādārvīniśāsārivā- mañjiṣṭhābhayasikthatutthamadhukairnaktāhvabījānvitaiḥ| sarpiḥ sādhyamanena sūkṣmavadanā marmāśritāḥ kledino gambhīrāḥ sarujo vraṇāḥ sagatayaḥ śudhdyanti rohanti ca|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭa- viracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vraṇapratiṣedho nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ|25|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="26" xml:id="ah.6.26">
          <head>sadyovranapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sadyovraṇā ye sahasā sambhavantyabhighātataḥ| anantairapi tairaṅgamucyate juṣṭamaṣṭadhā||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">tānevāṣṭau prakārānāha ---- ghṛṣṭāvakṛttavicchinnapravilambitapātitam| viddhaṃ bhinnaṃ vidalitaṃ-------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athaiṣāmeva lakṣaṇānyāha ---- -------------------------------------------------| -------------------------tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">raktaleśena vā yuktaṃ saploṣaṃ chedanāt sravet| avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ, vicchinnaṃ syāttato'pi ca||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pravilambi saśeṣe'sthni, patitaṃ pātitaṃ tanoḥ| sūkṣmāsyaśalyaviddhaṃ tu viddhaṃ koṣṭhavivarjitam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhinnamanyadvidalitaṃ majjaraktapariplutam| prahārapīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthutāṃ gatam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedatha yaṣṭyāhvasarpiṣā| tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tatkālaṃ visṛtasya ca| kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hetāḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ| madhusarpiśca yuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| upavāso hitaṃ bhuktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ghṛṣṭe vidalite caiṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ| tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">atyarthamasraṃ sravati prāyaśo'nyatra vikṣate| tato raktakṣayādvāyau kupite'tirujākare||11||</seg> <seg type="unit" n="12">snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam| snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ| saptāhādgatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācaret||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthakpṛthak| ---------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">kalkādinyavakṛtte tu-------------------------------| ---------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-------------------------vicchinnapravilambinoḥ| sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānu pīḍanam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramadīrṇaṃ lambate tu yat| sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak||16||</seg> <seg type="unit" n="17">pīḍayet pāṇinā padmapalāśāntaritena tat| tato'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ| sapayaskaiḥ paraṃ tadvi sarvanetrābhighātajit||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">galapīḍā'vasanne'kṣṇi vamanotkāsanakṣavāḥ| prāṇāyamo'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">karṇe sthānāccyute syūte śrotastailena pūrayet| ---------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">---------------------------------------------------| kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute||20||</seg> <seg type="unit" n="21">samaṃ niveśya badhnīyāt syūtvā śīghraṃ nirantaram| ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate||21||</seg> uttāno'nnāni bhuñjīta, śayīta ca suyantritaḥ| ---------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">---------------------------------------------------| ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite||22||</seg> <seg type="unit" n="23">syūtvā vellitabandhena badhnīyāddhanavāsasā| carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā| praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā tunnasaṃjñayā||24||</seg> <seg type="unit" n="25">kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam| snehasekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ| śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ| badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgādvidalite kriyā| ---------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">---------------------------------------------------| śiraso'pahṛte śalye vālavartiṃ praveśayet||28||</seg> <seg type="unit" n="29">mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo'nyathā| vraṇe rohati caikaikaṃ śanairapanayetkacam||29||</seg></ab>
          <ab type="mula">ācaramocchvāsādāturaṃ samupācarediti vacanānmastuluṅgasrutāvapyupakramamāha ---- mastuluṅgasrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān| ---------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">---------------------------------------------------| śalye hṛte'ṅgādanyasmātsnehavartiṃ nidhāpayet||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ| secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">bhinne koṣṭhe'sṛjā pūrṇe mūrcchāhṛtpārśvavedanāḥ| jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam||32||</seg> <seg type="unit" n="33">saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedo'kṣiraktatā| lohagandhitvamāsyasya syād gātre ca vigandhatā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi| ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet| nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">abhinno'pyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate| asṛjā syandamānena pārśve mūtreṇa bastivat||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam| raktākṣaṃ pāṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">amāśayasthe vamanaṃ hitaṃ, pakvāśayāśrite| virecanaṃ nirūhaṃ ca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ| bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibetsaindhavasaṃyutām||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">atiniḥsrutaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk| ---------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------------| kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">mūrcchādayo'lpāḥ prathamedvitīye tvati bādhakāḥ| kliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī chinnāntro naiva jīvati||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ na tvato'nyathā| utpaṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu||43||</seg> <seg type="unit" n="44">prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ| praveśayetklṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥpariplutam| aṅgulyā pramṛśetkaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi||45||</seg> tathā'ntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayanti ca| ---------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">---------------------------------------------------| vraṇasaukṣmyādbahutvādvā koṣṭhamantramanāviśat||46||</seg> <seg type="unit" n="47">tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet| yathāsthānaṃ sthite samyagantre sīvyedanu vraṇam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">sthānādapetamādatte jīvitaṃ kupitaṃ ca tat| veṣṭayitvā'nu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet||48||</seg> <seg type="unit" n="49">pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ| mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye||49||</seg> anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām| ---------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">---------------------------------------------------| udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā||50||</seg> <seg type="unit" n="51">avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūlaistataḥ samam| dṛḍhaṃ badhvā ca sūtreṇa varddhayetkuśalo bhiṣak||51||</seg> <seg type="unit" n="52">tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu| syāndanyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam||53||</seg> <seg type="unit" n="54">rugdāhajitsayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ| medogranthyuditaṃ tatra tailamabhyañjane hitam||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">tālīsaṃ padmakaṃ māṃsīhareṇvagurucandanam| haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ||55||</seg> pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam| ---------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">---------------------------------------------------| gūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ||56||</seg> kāryaṃ vātāsrajit tṛptimardanābhyañjanādikam| ---------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------------| viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmāhataṃ hatam|57| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam| 57 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnūśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sadyovraṇapratiṣedho nāma ṣa- ḍviṃśo'dhyāyaḥ|26|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="27" xml:id="ah.6.27">
          <head>bhaṅgapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) pātaghātādibhirdvedhā bhaṅgo'sthnāṃ sandhyasandhitaḥ| prasāraṇākuñcanayoraśaktiḥ sandhimuktatā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">itarasmin bhṛśaṃ śophaḥ sarvavasthāsvativyathā| aśaktiśceṣṭite'lpe'pi pīḍyamāne saśabdatā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">samāsāditi bhaṅgasya lakṣaṇaṃ, bahudhā tu tat| bhidyate bhaṅgabhedena tasya sarvasya sādhanam||3||</seg> yathā syādupayogāya tathā tadupadekṣyate| ----------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| prajyāṇudāri yattvasthi sparśe śabdaṃ karoti yat||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yatrāsthileśaḥ praviśenmadhyamasthno vidāritaḥ| bhagnaṃ yaccābhighātena kiñcidevāvaśeṣitam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">unnamyamānaṃ kṣatavadyacca majjani majjati| tadduḥsādhyaṃ kṛśāśaktavātalālpāśināmapi||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhinnaṃ kapālaṃ yat kaṭyāṃ sandhimuktaṃ cyutaṃ ca yat| jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca bhagnaṃ yattadvivarjayet||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭaṃ cūrṇitam tathā| yacca bhagnaṃ bhavecchaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanāntare||8||</seg> <seg type="unit" n="9">samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt| saṅkṣobhādapi yadgacchedvikriyāṃ tadvivarjayet||9||</seg> <seg type="unit" n="10">ādito yacca durjātamasthisandhirathāpi vā| taruṇāsthīni bhujyante, bhajyante nalakāni tu||10||</seg> kapālāni vibhidyante, sphuṭantyanyāni bhūyasā| ----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| athāvanatamunnamyamunnataṃ cāvapīḍayet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ācchedatikṣiptamadhogataṃ copari vartayet| āñchanotpīḍanonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sandhīn śarīragān sarvān calānapyacalānapi| ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyak saṃsthāpya niścalam||13||</seg> <seg type="unit" n="14">paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ| kadambodumbarāśvatthasarjārjunapalāśajaiḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ| suślakṣṇaiḥ sapratistambhairvalkalaiḥ śakalairapi||15||</seg> kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet| ----------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">----------------------------------------------------| śithilena hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate||16||</seg> gāḍhenāti rujādāhapākaśvayathusambhavaḥ| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------| tryahāttryahādṛtau gharme saptāhānmokṣayeddhime||17||</seg> sādhāraṇe tu pañcahād bhaṅgadoṣavaśena vā| ----------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------------| nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam| sukhoṣṇaṃ vā'vacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā||19||</seg> vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| pratataṃ sekalepāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam| prātaḥ prātaḥ pibedbhagnaḥ śītalaṃ lākṣayā yutam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ| kaṣāyaiḥ pratisāryo'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā| sandhadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopa0pādayet||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">tān samān susthitāñjñātvā phalinīrodhrakaṭphalaiḥ| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet||24||</seg> dhātakīrodhracūrṇairvā, rohantyāśu tathā vraṇāḥ| iti bhaṅga upakrāntaḥ-------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">----------------------------------------------------| ------------------------------sthiradhātoḥ ṛtau hime||25||</seg> māṃsalasyālpadoṣasya susādhyo, dāruṇo'nyathā| ----------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt||26||</seg> māsaiḥ sthairyaṃ bhavetsandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim| ----------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------------| kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">yantraṇārtha tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ| jaṅghorvoḥ pāRśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ||28||</seg> śorṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā| ----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------------| vimokṣe bhagnasandhīnāṃ vidhimevaṃ samācaret||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sandhīściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān| uktairvidhānairbuddhyā ca yathāsvaṃ sthānamānayet||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite| āpothya bhaṅgaṃ yamayettato bhagnavadācaret||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">bhagnaṃ naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak| pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ śleṣaṃ na gacchati||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet| catuṣprayogān balyāṃśca bastikarma ca śīlayet||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śālyājyarasadugdhādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ| mātrayopacaredbhagnaṃ sandhisaṃśleṣakāribhiḥ||34||</seg> glānirna śasyate tasya, sandhiviśleṣakṛddhi sā| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam| vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bhojanam||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṛṣṇāṃstilān virajaso dṛḍhavastrabaddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayet| saṃśoṣayedanudinaṃ pravisārya caitān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca toye|36| punarapi pītapayaskāṃ- sthān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham| vigatatuṣānarajaskān sañcūrṇya sucūrṇitairyuñjyāt|37| naladavālakalohitayaṣṭikā- nakhamiśiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ| agurukuṅkumacandanasārivā- saralasarjarasāmaradārubhiḥ|38| padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat| samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet|39| śaileyarāsnāṃśumatīkaseru- kālānusārīnatapatrarodhraiḥ| sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvai stailaṃ pacettannaladādibhiśca|40| gandhatailamidamuttamamasthi- sthairyakṛjjayati cāśu vikārān| vātāpittajanitānativīryān| vyāpino'pi vividhairupayogaiḥ|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhāṅgapratiṣedho nāma sapta- viṃśo'dhyāyaḥ|27|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="28" xml:id="ah.6.28">
          <head>bhagandarapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto bhagandarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyaśutre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkaṭakāsanaiḥ| arśonidānābhihitairaparaiśca niṣevitaiḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">aniṣṭādṛṣṭapākena sadyo vā sādhugarhaṇaiḥ| prāyeṇa piṭikāpūrvo yo'ṅgule hyaṅgule'pi vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pāyorvraṇo'ntarbāhyo vā duṣṭāsṛṅmāṃsago bhavet| bastimūtrāśayābhyāsagatatvātsyandanātmakaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bhagandaraḥ sa sarvāśca dārayatyakriyāvataḥ| bhagabastigudāṃsteṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ||4||</seg> vātamūtraśakṛcchukraṃ khaiḥ sūkṣmairvamati kramāt| ----------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------------| doṣaiḥ pṛthagyutaiḥ sarvairāgantuḥ so'ṣṭamaḥ smṛtaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">apakvaṃ piṭikāmāhuḥ pākaprāptaṃ bhagandaram| ----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| gūḍhamūlāṃ sasaṃrambhāṃ rugāḍhyāṃ rūḍhakopinīm||6||</seg> bhagandarakarīṃ vidyāt piṭikāṃ na tvato'nyathā| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------------| tatra śyāvā'ruṇā todabhedasphuraṇarukkarī||7||</seg> piṭikā mārutāt----------------------------| ----------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------pittāduṣṭragrīvāvaducchritā| rāgiṇi tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍumatī kaphāt| ----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------------| śyāvā tāmrā sadāhoṣā ghorarug vātapittajā||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kṛcchrapākā kaphānilāt| ----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">----------------------------------------------------| pādāṅguṣṭhasamā sarvairdoṣairnānāvidhavyathā||10||</seg> śūlārocakatṛḍdāhajvaracchardirupadrutā| ----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula">vraṇatāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt------------------| ----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| ---------------------------------------tatra vātajā||11||</seg> <seg type="unit" n="12">cīyate'ṇumukhaiśchidraiḥ śataponakavat kramāt| acchaṃ sravadbhirāsrāvamajasraṃ phenasaṃyutam||12||</seg> śataponakasaṃjño'yam-----------------------| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula">----------------------uṣṭragrīvastu pittajaḥ| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">----------------------------------------------------| bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vātapittātparikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ| jāyate paritastatra prākāraṃ parikheva ca||14||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṛjurvātakaphādṛjvyā gudo gatyā'tra dīryate| ----------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">----------------------------------------------------| kaphapitte tu pūrvotthaṃ durnāmāśritya kupyataḥ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavet| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya kledayanmūlamarśasaḥ||16||</seg> sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------| sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ||17||</seg> gatayo dārayantyasmin rugvegairdāruṇairgudam| ----------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">----------------------------------------------------| asthileśo'bhyavahṛto māṃsagṛddhyā yadā gudam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṣiṇoti tiryaṅnirgacchannunmārgaṃ kṣatato gatiḥ| syāttataḥ pūyadīrṇāyāṃ māṃsakothena tatra ca||19||</seg> <seg type="unit" n="20">jāyante kṛmayastasya khādantaḥ parito gudam| vidārayanti nacirādunmārgī kṣatajaśca saḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyād vraṇaniṣedhataḥ| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| ṣaṭ kṛcchrasādhanāsteṣāṃ, nicayakṣatajau tyajet||21||</seg> pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam| ----------------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">----------------------------------------------------| athāsya piṭikāmeva tathā yatnādupācaret||22||</seg> śudhdyasṛksrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati| ----------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">----------------------------------------------------| pāke punarupasnigdhaṃ sveditaṃ cāvagāhataḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">yantrayitvā'rśasamiva paśyetsamyagbhagandaram| arvācīnaṃ parācīnamantarmukhabahirmukham||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">athāntarmukhameṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet| bahirmukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ kṣāreṇa sādhayet||25||</seg> agninā vā bhiṣak sādhu kṣāreṇaivoṣṭrakandharam| ----------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| nāḍīrekāntarāḥ kṛtvā pāṭayecchataponakam||26||</seg> tāsu rūḍhāsu śoṣāśca, mṛtyurdīrṇe gude'nyathā| ----------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">----------------------------------------------------| parikṣepiṇī cāpyevaṃ nāḍyuktaiḥ kṣārasūtrakaiḥ||27||</seg></ab>
          <ab type="mula">arśobhagandare pūrvamarśāṃsi pratisādhayet| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| tyaktvopacaryaḥ kṣatajaḥ śalyaṃ śalyavatastataḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">āhārecca tathā dadyāt kṛmighnaṃ lepabhojanam| piṇḍanāḍyādayaḥ svedāḥ susnigdhā ruji pūjitāḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">sarvatra ca bahucchidre chedānālocya yojayet| gītīrthasarvatobhadradalalāṅgallalāṅgalān||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pārśvaṃ gatena śastreṇa chedo gotīrthako mataḥ| sarvataḥ sarvatobhadraḥ, pārśvacchedo'rdhalāṅgalaḥ||31||</seg> pārśvadvaye lāṅgalakaḥ---------------------------| ----------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------samastāṃścāgninā dahet| āsrāvamārgānniḥśeṣaṃ naivaṃ vikurute punaḥ||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">yateta koṣṭhaśuddhau ca bhiṣak tasyāntarā'ntarā| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| lepo vraṇe biḍālāsthi triphalārasakalkitam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">jyotiṣmatīmalayulāṅgaliśelupāṭhā- kumbhāgnisarja(rji)karavīravacāsudhārkaiḥ| abhyañjanāya vipaceta bhagandarāṇāṃ tailaṃ vadanti paramaṃ hitametadeṣām||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">madhukarodhrakaṇātrureṇukā- dvirajanīphalinīpaṭusārivāḥ| kamalakesarapadmakadhātakī- madanasarjarasāmayarodikāḥ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sabījapūracchadanairebhistailaṃ vipācitam| bhagandarāpacīkuṣṭhamadhumehavraṇāpaham||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">madhutailayutā viḍaṅgasāra- triphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ| kṛmikuṣṭhabhagandaraprameha- kṣatanāḍīvraṇaropaṇā bhavanti||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">amṛtātruṭivellavatsakaṃ kalipathyāmalakāni gugguluḥ| kramavṛddhamidaṃ madhudrutaṃ piṭikāsthaulyabhagandarān jayet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">māgadhikāgnikaliṅgaviḍaṅgai- rbilvadhṛtaiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">guggulupañcapalaṃ palikāṃśā māgadhikā triphalā ca pṛthaksyāt| tvaktruṭikarṣayutaṃ madhulīḍhaṃ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">śṛṅgaberarajoyuktaṃ tadeva ca subhāvitam| kvāthena daśamūlasya viśeṣādvātarogajit||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">uttamākhadirasārajaṃ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam| hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṃ kuṣṭhamehapiṭikābhagandarān||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">bhagandareṣveṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjanasādhanāni| vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṃ vidadhyāt||43||</seg></ab>
          <ab type="mula">aśvapṛṣṭhagamanaṃ calarodhaṃ madyamaithunamajīrṇamasātmyam| sāhasāni vividhāni ca rūḍhe vatsaraṃ pariharedadhikaṃ vā|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhagandarapratiṣedho nāmā- ṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|28|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="29" xml:id="ah.6.29">
          <head>granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāto grathyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kaphapradhānāḥ kurvanti medomāṃsāsragā malāḥ| vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa granthirgrathanātsmṛtaḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">doṣāsramāṃsamedosthisirāvraṇabhavā nava| te---------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">----------------------------------------------------| ---------tatra vātādāyāmatodambhedānvito'sitaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivṛddhimān| mṛdurbastirivānaddho vibhinno'cchaṃ sravatyasṛk||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittātsadāhaḥ pītābho rakto vā, pacyate drutam| bhinno'sramuṣṇaṃ sravati----------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------------| -----------------------------śleṣmaṇā nīrujo ghanaḥ||4||</seg> śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān, pakvaḥ pūyaṃ sravedghanam| ----------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------------| doṣairduṣṭe'sṛji granthirbhavenmūrcchatsu jantuṣu||5||</seg> sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya sasvāpaḥ pittalakṣaṇaḥ| ----------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------------| māṃsalairdūṣitaṃ māṃsamāhārairgranthimāvahet||6||</seg> snigdhaṃ mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirānaddhaṃ kaphākṛtim| ----------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">----------------------------------------------------| pravṛddhaṃ medurairmedo nītaṃ māṃse'thavā tvaci||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vāyunā kurute granthi bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam| śleṣamatulyākṛtiṃ dehakṣayavṛddhikṣayodayam||8||</seg> sa vibhinno ghanaṃ medastāmrāsitasitaṃ sravet| ----------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------------| asthibhāṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṃ tu yat||9||</seg> so'sthigranthiḥ----------------------------------| ----------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------padātestu sahasā'mbhovagāhanāt| vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṃ saśoṇitam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vāyuḥ sampīḍya saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca| niḥṣphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāhvayaḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">aruḍhe rūḍhamātre vā vraṇe sarvarasāśinaḥ| sārdre vā bandharahite gātre'śmābhihate'thavā||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vāto'sramasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam| kuryātsadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">sādhyā doṣāsramedojāḥ, na tu sthūlakharāścalāḥ| marmakaṇṭhodarasthāśca-------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------------| ---------------------------mahattu granthito'rbudam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tallakṣaṇaṃ ca medontaiḥ ṣoḍhā doṣādibhistu tat| prāyo medaḥ kaphāḍhyatvāsthiratvācca na pacyate||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sirāsthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṅkocyāntaḥ prapīḍya ca| pācayeta tadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">māṃsāṅkuraiścitaṃ yāti vṛddhi cāśu sravettataḥ| ajasraṃ duṣṭarudhiraṃ bhūri tacchoṇitārbudam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">teṣvasṛṅmāṃsaje varjye, catvāryanyāni sādhayet| ----------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------------| prasthitā vaṅkṣaṇoorvādimadhaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">doṣā māṃsāsragāḥ pādau kālenāśritya kurvate| śanaiḥśanairghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ tatpracakṣate||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">paripoṭayutaṃ kṛṣṇamanimittarujaṃ kharam| rūkṣaṃ ca vātāt---------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| -----------------------pittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------------| kaphādguru snigdhamaruk citaṃ māṃsāṅkurairbṛhat|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| tattyajedvatsarātītaṃ sumahat suparisruti||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pāṇināsauṣṭhakarṇeṣu vadantyeke tu pādavat| ślīpadaṃ jāyate tacca deśe'nūpe bhṛśaṃ bhṛśam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">medasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣāvaṅkṣaṇagā malāḥ| savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākṛtīn||23||</seg> <seg type="unit" n="24">avagāḍhān bahūn gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| pacyante'lparujaste'nye sravantyanye'tikaṇḍurāḥ||24||</seg> naśyantyanye bhavantyanye dīrghakālānubandhinaḥ| gaṇḍamālā'pacī ceyaṃ dūrveva kṣayavṛddhibhāk|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tāṃ tyajetsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām| -----------------------------------------------------||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| abhedātpakvaśophasya vraṇe cāpathyasevinaḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">anupraviśya māṃsādīn dūraṃ pūyo'bhidhāvati| gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṃsruteḥ||27||</seg> nāḍyekā'nṛjuranyeṣāṃ saivānekagatirgatiḥ| -----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------------| sā doṣaiḥ pṛthagekasthaiḥ śalyahetuśca pañcamī||28||</seg></ab>
          <ab type="mula">vātāt saruksūkṣmamūkhī vivarṇā phenilodvamā| sravatyabhyadhikaṃ rātrau--------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">-----------------------------------------------------| --------------------------pittāttṛḍjvaradāhakṛt||29||</seg> pītoṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati| ----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt|30| niśi cābhyadhikakledā----------------------| -----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt||30||</seg> niśi cābhyadhikakledā----------------------| -----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula">antaḥsthitaṃ śalyamanāhṛtaṃ tu karoti nāḍīṃ vahate ca sā'sya| phenānuviddhaṃ tanumalpamuṣṇaṃ sāsraṃ ca pūyaṃ sarujaṃ ca nityam|31| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="30" xml:id="ah.6.30">
          <head>granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiśedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) granthiṣvāmeṣu kartavyā yathāsvaṃ śophavat kriyā| ----------------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">----------------------------------------------------| bṛhatīcitrakavyāghrīkaṇāsiddhena sarpiṣā||1||</seg> snehayecchuddhikāmaṃ ca, tīkṣṇaiḥ śuddhasya lepanam| -----------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------------| saṃsvedya bahuśo granthiṃ vimṛdnīyāt punaḥ punaḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">eṣa vāte viśeṣeṇa kramaḥ, pittāsraje punaḥ| jalaukaso himaṃ sarvaṃ, kaphaje vātiko vidhiḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tathā'pyakvaṃ chittvainaṃ sthite rakte'gninā dahet| sādhvaśeṣaṃ, saśeṣo hi punarāpyāyate dhruvam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsavraṇodbhavau granthī yāpayedevameva ca| ----------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">----------------------------------------------------| kāryaṃ medobhave'pyetattaptaiḥ phālādibhiśca tam||5||</seg> <seg type="unit" n="6">pramṛdyāttiladigdhena channaṃ dviguṇavāsasā| śastreṇa pāṭayitvā vā dahenmedasi sūddhṛte||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sirāgranthau nave peyaṃ tailaṃ sāhacaraṃ, tathā| upanāho'nilaharairbastikarma sirāvyadhaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">arbude granthivat kuryāt yathāsvaṃ sutarāṃ hitam| -----------------------------------------------------|8| | ajāśakṛcchigrūmūlalākṣāsurasa(lavaṇakṣāra)-kāñjikaiḥ| vastrabaddhairupasvedya mardayitvā pralepayet||1||</seg> <seg type="unit" n="2">upodakāpatrapiṇḍyā chadairācchāditaṃ ghanam| niveśya paṭṭaṃ badhnīyācchāmyatyevaṃ navārbudam||2||</seg> <seg type="unit" n="3">jīrṇe cārkacchadasudhāsāmudraguḍakāñjikaiḥ| pracchāne piṇḍikā baddhā granthyarbudavilāyanī]||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------------| ślīpade'nilaje vidhyet snigdhasvinnopanāhite||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sirāmupari gulphasya dvyaṅgule, pāyayecca tam| māsameraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa samanvitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jīrṇe jīrṇānnamaśnīyācchuṇṭhīśṛtapayonvitam| traivṛtaṃ vā pibedevamaśāntāvagninā dahet||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">gulphasyādhaḥ sirāmokṣaḥ paitte sarvaṃ ca pittajit| -----------------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| sirāmaṅguṣṭhake vidhvā kaphaje śīlayedyavān||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sakṣaudrāṇi kaṣāyāṇi varddhamānāstathā'bhayāḥ| limpetsarṣapavārtākimūlābhyāṃ dhanvayā'thavā||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ūrdhvādhaḥśodhanaṃ peyamapacyāṃ sādhitaṃ ghṛtam| dantīdravantītrivṛtājālinīdevadālibhiḥ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">śīlayetkaphamedoghnaṃ dhūmagaṇḍūṣanāvanam| sirayā'paharedraktaṃ, pibenmūtreṇa tārkṣyajam||14||</seg> <seg type="unit" n="1">| palamarddhapalaṃ vā'pi karṣaṃ vā'pyuṣṇavāriṇā| kāñcanāratvacaṃ pītvā gaṇḍamālāṃ vyapohati]||1||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">granthīnapakvānālimpennākulīpaṭunāgaraiḥ| svinnān lavaṇapoṭalyā kaṭhinānanu mardayet||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">śamīmūlakaśigrūṇāṃ bījaiḥ sayavasarṣapaiḥ| lepaḥ piṣṭo'mlatakreṇa granthigaṇḍavilāyanaḥ||16||</seg> <seg type="unit" n="1">| kṣuṇṇāni nimbapatrāṇi klRptairbhallātakaiḥ saha| śarāvasampuṭe dagdhvā sārdhaṃ siddhārthakaiḥ samaiḥ||1||</seg> etacchāgāmbunā piṣṭaṃ gaṇḍamālāpralepanam]||1.5||</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pākonmukhān srutāsrasya pittaśleṣmaharairjayet| apakvāneva voddhṛtya kṣārāgnibhyāmupācaret||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kākādanīlāṅgalikānahitottuṇḍikīphalaiḥ| jīmūtabījakarkoṭīviśālākṛtavedhanaiḥ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pāṭhānvitaiḥ palārdhaśairviṣakarṣayutaiḥ pacet| prasthaṃ karañjatailasya nirugṇḍīsvarasāḍhake||19||</seg> <seg type="unit" n="20">anena mālā gaṇḍānāṃ cirajā pūyavāhinī| sidhyatyasādhyakalpā'pi pānābhyañjananāvanaiḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tailaṃ lāṅgalikīkandakalkapādaṃ caturguṇe| nirguṇḍīsvarase pakvaṃ nasyādyairapacīpraṇut||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">bhadraśrīdārumaricadviharidrātrivṛddhanaiḥ| manaḥ śilālanaladaviśālākaravīrakaiḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">gomūtrapiṣṭaiḥ palikairviṣasyārdhapalena ca| brāhmīrasārkajakṣīragośakṛdrasasaṃyutam||23||</seg> <seg type="unit" n="24">prasthaṃ sarṣapatailasya siddhamāśu vyapohati| pānādyaiḥ śīlitaṃ kuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">vacāharītakīlākṣākaṭurohiṇicandanaiḥ| tailaṃ prasādhitaṃ pītaṃ samūlāmapacīṃ jayet||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śarapuṅkhodbhavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ tandulavāriṇā| nasyāllepācca duṣṭārurapacīviṣajantujit||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">mūlairuttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt| sarodhrābhayayaṣṭyāhvaśatāhvādvīpidārubhiḥ||27||</seg> tailaṃ kṣīrasamaṃ siddhaṃ nasye'bhyaṅge ca pūjitam| ----------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">----------------------------------------------------| govyajāśvakhurā dagdhāḥ kaṭutailena lepanam||28||</seg> aiṅgudena tu kṛṣṇāhirvāyaso vā svayaṃ mṛtaḥ| -----------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">----------------------------------------------------| ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam||29||</seg> basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā'gninā dahet| -----------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">----------------------------------------------------| sthitasyordhvaṃ padaṃ mitvā tanmānena ca pārṣṇitaḥ||30||</seg> tata ūrdhvaṃ hared granthīnityāha bhagavānnimiḥ| ----------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">pārṣṇiṃ prati dvādaśa cāṅgulāni muktvendrabastiṃ ca gadānyapārśve| vidārya matsyāṇḍanibhāni madhyājjālāni karṣediti suśrutoktiḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">ā gulphakarṇātsumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya| ghrāṇārjave'dhaḥ surarājabasterbhittvā'kṣamātraṃ tvapare vadanti||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">upanāhyānilānnāḍīṃ pāṭitāṃ sādhu lepayet| pratyakpuṣpīphalayutaistilaiḥ piṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ||33||</seg></ab>
          <ab type="mula">paittīṃ tu tilamañjiṣṭhānāgadantīniśādvayaiḥ| ----------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">----------------------------------------------------| ślaiṣmikīṃ tilasaurāṣṭrīnikumbhāriṣṭasaindhavaiḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">śalyajāṃ tilamadhvājyairlepayecchinnaśodhitām| ----------------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">----------------------------------------------------| aśastrakṛtyāmeṣiṇyā bhitvā'nte samyageṣitām||35||</seg> kṣārapītena sūtreṇa bahuśo dārayed gatim| ----------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">----------------------------------------------------| vraṇeṣu duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam||36||</seg> yā vartyo yāni tailāni tannāḍīṣvapi śasyate| -----------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------------| piṣṭaṃ cañcuphalaṃ lepānnāḍīvraṇaharaṃ param||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">ghoṇṭāphalatvak lavaṇaṃ salākṣaṃ būkasya patraṃ vanitāpayaśca| srugarkadugdhānvita eṣa kalko vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīm||38||</seg></ab>
          <ab type="mula">sāmudrasauvarcalasindhujanma supakvaghoṇṭāphalaveśmadhūmāḥ| āmrātagāyatrijapallavāśca kaṭaṃkaṭeryāvatha cetakī ca|39| kalke'bhyaṅge cūrṇe vartyāṃ caiteṣu śīlyamāneṣu| agatiriva naśyati gatiścapalā capaleṣu bhūtiriva|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedho nāma triṃśo'dhyāyaḥ|30|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="31" xml:id="ah.6.31">
          <head>kṣudrarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">kṣudrarogavijñānaṃ kramaprāptamācikhyāsurāha ---- athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā| piṭikā kaphavātābhyāṃ bālānāmajagallikā||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā| -----------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| avaktrā cālajī vṛttā stokapūyā ghanonnatā||2||</seg> granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| karṇasyordhvaṃ samantādvā piṭikā kaṭhinograruk||3||</seg> śālūkābhā panasikā----------------------------| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">---------------------śophastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sarujo ghanāḥ| medogarbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikāḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kaphavātajaiḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pittena piṭikā vṛttā pakvodumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivṛtā vivṛtānanā||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ piṭikā ghanāḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| yā padmakarṇikākārā piṭikā piṭikācitā||9||</seg> sā viddhā vātapittābhyāṃ---------------------| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------tābhyāmeva ca gardabhī| maṇḍalā vipulotsannā sarāgapiṭikācitā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sā'nilāt| pittādbhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">tādṛśī mahatī tvekā gandhanāmeti kīrtitā| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| gharmasvedaparīte'ṅge piṭikāḥ sarujo ghanāḥ||12||</seg> rājikāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ| -----------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">-----------------------------------------------| doṣaiḥ pittolbaṇairmandairvisarpiti visarpavat||13||</seg> śopho'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------------| malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kakṣābhāgeṣu jāyante ye'gnyābhāḥ sā'gnirohiṇī| pañcāhātsaptarātrādvā pakṣādvā hantijīvitam||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">triliṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvamirivellikā| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇe||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">medonilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ| bhinno vasājyamadhvābhaṃ sravettatrolbaṇo'nilaḥ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāmupapādayet| durgandhaṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato malāḥ||18||</seg> tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāttaccharkarārbudam| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| pāṇipādatale sandhau jatrūrdhvaṃ vopacīyate||19||</seg> <seg type="unit" n="20">valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīko'sau samastajaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥ kīlavadutsanno jāyate kadaraṃ tu tat||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vegasandhāraṇādvāyurapāno'pānasaṃśrayam| aṇūkaroti bāhyāntarmārgasya tataḥ śakṛt||22||</seg> kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ ruddhagudo mataḥ| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| kuryātpittānilaṃ pākaṃ nakhamāṃse sarugjvaram||23||</seg> cipyamakṣatarogaṃ ca vidyādupanakhaṃ ca tam| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| kṛṣṇo'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledānvitāntarāḥ| aṅgulyo'lasamityāhuḥ-------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| ---------------------------tilābhāṃstilakālakān||25||</seg> kṛṣṇānavedanāṃstvaksthān--------------------| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------maṣāṃstāneva connatān| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| maṣebhyastūnnatatarāṃścarmakīlān sitāsitān||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">tathāvidho jatumaṇiḥ sahajo lohitastu saḥ| -----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu| śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ, vaktrādanyatra nīlikā||28||</seg> <seg type="unit" n="29">paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṃ, śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt||29||</seg> raktādraktāntamātāmra sauṣaṃ cimicimāyate| -----------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">-----------------------------------------------| vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tatastvagjāyate pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā| alpakaṇḍūravikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca||32||</seg> utkoṭhaḥ--------------------------------| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula">-------so'nubaddhastu koṭha ityabhidhīyate| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------------------------------| proktāḥ ṣaṭtriṃśadityete kṣudrarogā vibhāgaśaḥ|33| |yānavijñāya muhyeta cikitsāyāṃ cikitsakaḥ| ] iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogavijñānīyaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ|31|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="32" xml:id="ah.6.32">
          <head>kṣudrarogapratiṣedhādhyayaḥ</head>
          <ab type="mula">athaiṣāṃ cikitsitaṃ vivakṣurāha ---- athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| visrāvayejjalaukābhirapakvāmajagallikām| -----------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">-----------------------------------------| svedayitvā yavaprakhyāṃ vilayāya pralepayet||1||</seg> dārukuṣṭhamanohvālair-------------------| -----------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------ityāpāṣāṇagardabhāt| vidhistāṃścācaretpakvān vraṇavatsājagallikān||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">rodhrakustumbaruvacāḥ pralepo mukhadūṣike| vaṭapallavayuktā vā nārikelotthaśuktayaḥ||3||</seg> aśāntau vamanaṃ nasyaṃ lalāṭe ca sirāvyadhaḥ| -----------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------| nimbāmbuvānto nimbāmbusādhitaṃ padmakaṇṭake||4||</seg> pibetkṣaudrānvitaṃ sarpirnimbāragvadhalepanam| -----------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vivṛtādīṃstu jālāntāṃścikitsetserivellikān| pittavīsarpavattadvat pratyākhyāyāgnirohiṇīm||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogān śiśirapradehān kuryātsadā jālakagardabhasya||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">vidārikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivadācaret| -----------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| medorbudakriyāṃ kuryātsutarāṃ śarkarārbude||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">pravṛddhaṃ subahucchidraṃ saśophaṃ marmaṇi sthitam| valmīkaṃ hastapāde ca varjayed-------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">---------------------------------------------| ----------------------------------itaratpunaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śuddhasyāsre hṛte limpet sapaṭvārevatāmṛtaiḥ| śyāmākulatthikāmūladantīpalalasaktubhiḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">pakve tu duṣṭamāṃsāni gatīḥ sarvāśca śodhayet| śastreṇa samyaganu ca kṣāreṇa jvalanena vā||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">śastreṇotkṛtya niḥśeṣaṃ snehena kadaraṃ dahet| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| niruddhamaṇivatkāryaṃ ruddhapāyościkitsitam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">cipyaṃ śuddhyā jitoṣmāṇaṃ sādhayecchastrakarmaṇā| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| duṣṭaṃ kunakhamapyevaṃ------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| ---------------------------caraṇāvalase punaḥ||12||</seg> dhānyāmlasiktau kāsīsapaṭolīrocanātilaiḥ| sanimbapatrairālimped-------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| ----------------------------dahettu tilakālakān||13||</seg> maṣāṃśca sūryakāntena kṣāreṇa yadi vā'gninā| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| tadvadutkṛtya śastreṇa carmakīlajatūmaṇī||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">lāñchanāditraye kuryādyathāsannaṃ sirāvyadham| lepayetkṣīrapiṣṭaiśca kṣīrivṛkṣatvagaṅkuraiḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā| lepaḥ sanavanītā vā śvetāśvakhurajā maṣī||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">raktacandanamañjiṣṭhākuṣṭharodhrapriyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">dve jīrake kṛṣṇatilāḥ sarṣapāḥ payasā saha| piṣṭāḥ kurvanti vaktrendumapāstavyaṅgalāñchanam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṣīrapiṣṭā ghṛtakṣaudrayuktā vā bhṛṣṭanistuṣāḥ| masūrāḥ kṣīrapiṣṭā vā tīkṣṇāḥ śālmalikaṇṭakāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saguḍaḥ kolamajjā vā śaśāsṛkṣaudrakalkitaḥ| saptāhaṃ mātuluṅgasthaṃ kuṣṭhaṃ vā madhunā'nvitam||20||</seg> <seg type="unit" n="21">piṣṭā vā chāgapayasā sakṣaudrā mauśalī jaṭā| gorasthi muśalīmūlayuktaṃ vā sājyamākṣikam||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">jambvāmrapallavā mastu haridre dve navo guḍaḥ| lepaḥ savarṇakṛt piṣṭaṃ svarasena ca tindukam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">utpalamutpalakuṣṭhaṃ priyaṅgukālīyakaṃ badaramajjā| idamudvartanamāsyaṃ karoti śatapatrasaṃkāśam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">ebhirevauṣadhaiḥ piṣṭairmukhābhyaṅgāya sādhayet| yathādoṣartukān snehān madhukakvāthasaṃyutaiḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yavān sarjarasaṃ rodhramuśīraṃ madanaṃ madhu| ghṛtaṃ guḍaṃ ca gomūtre pacedādarvilepanāt||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tadabhyaṅgānnihantyāśu nīlikāvyaṅgadūṣikān| mukhaṃ karoti padmābhaṃ pādau padmadalopamau||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kuṅkumośīrakālīyalākṣāyaṣṭyāhvacandanam| nyagrodhapādāṃstaruṇān padmakaṃ padmakesaram||27||</seg> <seg type="unit" n="28">sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ pālikaṃ sasilāḍhake| paktvā pādāvaśeṣeṇa tena piṣṭaiśca kārṣikaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">lākṣāpattaṅgamañjiṣṭhāyaṣṭīmadhukakuṅkumaiḥ| ajākṣīraṃ dviguṇitaṃ tailasya kuḍavaṃ pacet||29||</seg> <seg type="unit" n="30">nīlikāpalitavyaṅgavalītilakadūṣikān| hanti tannasyamabhyastaṃ mukhopacayavarṇakṛt||30||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">mañjiṣṭhā śabarodbhavastuvarikā lākṣā haridrādvayaṃ nepālī haritālakuṅkumagadā gorocanā gairikam| patraṃ pāṇḍu vaṭasya candanayugaṃ kālīyakaṃ pāradaṃ pataṅgaṃ kanakatvacaṃ kamalajaṃ bījaṃ tathā kesaram||31||</seg> <seg type="unit" n="32">sikthaṃ tutthaṃ padmakādyo vasā''jyaṃ majjā kṣīraṃ kṣīrivṛkṣāmbu cāgnau| siddhaṃ siddhaṃ vyaṅganīlyādināśe vaktre chāyāmaindavīṃ cāśu dhatte||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">mārkavasvarasakṣīratoyānīṣṭāni nāvane| ---------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">---------------------------------------------| prasuptau vātakuṣṭhoktaṃ kuryāddāhaṃ ca vahninā||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">utkoṭhe kaphapittoktaṃ------------------------| ---------------------------------------------||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">----------------------koṭhe sarvaṃ ca kauṣṭhikam| 33 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogapratiṣedho nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ|32|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="33" xml:id="ah.6.33">
          <head>guhyarogavijñānīyādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto guhyarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">strīvyavāyanivṛttasya sahasā bhajato'thavā| doṣādhyuṣitasaṅkīrṇamalināṇurajaḥ pathām||1||</seg> <seg type="unit" n="2">anyayonimanicchantīmagamyāṃ navasūtikām| dūṣitaṃ spṛśatastoyaṃ ratānteṣvapi naiva vā||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vivardhayiṣayā tīkṣṇān pralepādīn prayacchataḥ| muṣṭidantanakhotpīḍāviṣavacchūkapātanaiḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">veganigrahadīrghātikharasparśavighaṭṭanaiḥ| doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayoviṃśatimāmayān||4||</seg> janayantyupadaṃśādīn-------------------------| ---------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------upadaṃśo'tra pañcadhā| pṛthagdoṣaiḥ sarudhiraiḥ samastaiśca--------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">---------------------------------------------| ----------------------------------atra mārutāt||5||</seg> meḍhre śopho rujaścitrāḥ stambhastvakparipoṭanam| ---------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">---------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittena śvayathurjvaraḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān śītalo guruḥ| ---------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">---------------------------------------------| śoṇitenāsitasphoṭasambhavo'srasrutirjvaraḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sarvaje sarvaliṅgatvaṃ śvayathurmuṣkayorapi| tīvrā rugāśupacanaṃ daraṇaṃ kṛmisambhavaḥ||8||</seg></ab>
          <ab type="mula">yāpyo raktodbhavasteṣāṃ mṛtyave sannipātajaḥ| ---------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">---------------------------------------------| jāyante kupitairdoṣairguhyāsṛkpiśitāśrayaiḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">antarbahirvā meḍhrasya kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ| picchilāsrasravā yonau tadvacca cchatrasannibhāḥ||10||</seg> te'rśāṃsyupekṣayā ghnanti meḍhrapuṃstvaṃ bhagārtavam| ---------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">---------------------------------------------| guhyasya bahirantarvā piṭikāḥ kapharaktajāḥ||11||</seg> sarṣapāmānasaṃsthānā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ| ---------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">---------------------------------------------| piṭikā bahavo dīrghā dīryante madhyataśca yāḥ||12||</seg> so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣavān| ---------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">---------------------------------------------| kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā''śujā||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">alajīṃ mehavadvidyād----------------------------| ---------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula">---------------------uttamāṃ pittaraktajām| piṭikāṃ māṣamudgābhāṃ-------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">---------------------------------------------| ---------------------------piṭikā piṭikācitā||14||</seg> karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā| ---------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">---------------------------------------------| pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃvyūḍhe saṃvyūḍhapiṭikā bhavet||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">mṛditaṃ mṛditaṃ vastrasaṃrabdhaṃ vātakopataḥ| ---------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">---------------------------------------------| viṣamā kaṭhinā bhugnā vāyunā'ṣṭhīlikā smṛtā||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam| nivartate sarugdāhaṃ kvacitpākaṃ ca gacchati||17||</seg> <seg type="unit" n="18">piṇḍitaṃ granthitaṃ carma tatpralambamadho maṇeḥ| nivṛttasaṃjñaṃ sakaphaṃ kaṇḍūkāṭhinyavattu tat||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">duruḍhaṃ sphuṭitaṃ carma nirdiṣṭamavapāṭikā| ---------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">---------------------------------------------| vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sroto mūtraṃ tato'bhyeti mandadhāramavedanam| maṇervikāśarodhaśca sa niruddhamaṇirgadaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">liṅgaṃ śūkairivāpūrṇaṃ grathitākhyaṃ kaphodbhavam| ---------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">---------------------------------------------| śūkadūṣitaraktotthā sparśahānistadāhvayā||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">chidrairaṇumukhairyattu mehanaṃ sarvataścitam| vātaśoṇitakopena taṃ vidyācchataponakam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula">pittāsṛgbhyāṃ tvacaḥ pākastvakpāko jvaradāhavān| ---------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">---------------------------------------------| māṃspākaḥ sarvajaḥ sarvavedano māṃsaśātanaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">sarāgairasitaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiśca pīḍitam| mehanaṃ vedanā cogrā taṃ vidyādasṛgarbudam||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">māṃsārbudaṃ prāguditaṃ------------------------| ----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula">------------------------vidradhiśca tridoṣajaḥ| ---------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">---------------------------------------------| kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni viśīryante samantataḥ||25||</seg> pakvāni sannipātena tān vidyāttilakālakān| ---------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">---------------------------------------------| māṃsotthamarbudaṃ pākaṃ vidradhiṃ tilakālakān||26||</seg> caturo varjayedeṣāṃ śeṣāṃśchīghramupācaret| ---------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">---------------------------------------------| viṃśatirvyāpado yonerjāyante duṣṭabhojanāt||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">viṣamasthāṅgaśayanabhṛśamaithunasevanaiḥ| duṣṭārtavādapadravyairbījadoṣeṇa daivataḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">yonau kruddho'nilaḥ kuryād ruktodāyāmasuptatāḥ| pipīlikāsṛptimiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanam||29||</seg> <seg type="unit" n="30">phenilāruṇakṛṣṇālpatanurūkṣārtavastrutim| srasaṃ vaṅkṣaṇapārśvādau vyathāṃ gulmaṃ krameṇa ca||30||</seg> tāṃstāṃśca svān gadān vyāpadvātikī nāma sā smṛtā| ---------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">---------------------------------------------| saivāticaraṇā śophasaṃyuktā'tivyavāyataḥ||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhajaṅgoruvaṅkṣaṇam| rujan sandūṣayedyoniṃ vāyuḥ prākcaraṇeti sā||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ vimuñcati||33||</seg> iyaṃ vyāpadudāvṛttā-------------------------| ---------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">-------------------------------jātaghnī tu yadā'nilaḥ| jātaṃ jātaṃ sutaṃ hanti raukṣyādduṣṭārtavodbhavam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">atyāśitāyā viṣamaṃ sthitāyāḥ surate marut| annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi vakrayet||35||</seg> sāsthimāṃsaṃ mukhaṃ tīvrarujamantarmukhīti sā| ---------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">---------------------------------------------| vātalāhārasevinyāṃ jananyāṃ kupito'nilaḥ||36||</seg> striyo yonimaṇudvārāṃ kuryātsūcīmukhīti sā| ---------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">---------------------------------------------| vegarodhādṛtau vāyurduṣṭo viṇmūtrasaṅgraham||37||</seg> karoti yoneḥ śoṣaṃ ca śuṣkākhyā sā'tivedanā| ---------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">---------------------------------------------| ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayānmarut||38||</seg> vametsaruṅ nīrujo vā yasyāḥ sā vāminī matā| ---------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">---------------------------------------------| yonau vātopataptāyāṃ strīgarbhe bījadoṣataḥ||39||</seg> mṛdveṣiṇyastanī ca syāt ṣaṇḍhasaṃjñā'nupakramā| ---------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">---------------------------------------------| duṣṭo viṣṭabhya yonyāsyaṃ garbhakoṣṭhaṃ ca mārutaḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">kurute vivṛtāṃ srastāṃ vātikīmiva duḥkhitām| utsannamāṃsāṃ tāmāhurmahāyoniṃ mahārujām||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">yathāsvairdūṣaṇairduṣṭaṃ pittaṃ yonimupāśritam| karoti dāhapākoṣāpūtigandhijvarānvitām||42||</seg> bhṛśoṣṇabhūrikuṇapanīlapītāsitārtavām| sā vyāpat paittikī---------------------|43|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">---------------------------------------------| ------------------raktayonyākhyā'sṛgatisruteḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">kapho'bhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryādyonimavedanām| śītalāṃ kaṇḍulāṃ pāṇḍupicchilāṃ tadvidhasrutim||44||</seg> sā vyāpacchlaiṣmikī---------------------------| ---------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">---------------------vātapittābhyāṃ kṣīyate rajaḥ| sadāhakārśyavaivarṇyaṃ yasyāḥ sā lohitakṣayā||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittayuktena marutā yonirbhavati dūṣitā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śūnā sparśāsahā sārtirnīlapītāsravāhinī| bastikukṣigurutvātisārārocakakāriṇī||47||</seg> śroṇivaṅkṣaṇaruktodajvarakṛt sā pariplutā| ---------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">---------------------------------------------| vātaśleṣmāmayavyāptā śvetapicchilavāhinī||48||</seg> upaplutā smṛtā yoniḥ---------------------------| ---------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-------------------------viplutākhyā tvadhāvanāt| sañjātajantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā cātiratipriyā||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">akālavāhanādvāyuḥ śleṣmaraktavimūrcchitaḥ| karṇikāṃ janayedyonau rajomārganirodhinīm||50||</seg> sā karṇinī-------------------------------| ---------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">---------------tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritaiḥ| yathāsvopadravakarairvyāpatsā sānnipātikī||51||</seg></ab>
          <ab type="mula">iti yonigadā nārī yaiḥ śukraṃ na pratīcchati| tato garbhaṃ na gṛhṇāti rogāṃścāpnoti dāruṇān|52| asṛgdarārśogulmādīnābādhāṃścānilādibhiḥ| 52 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne guhyarogavijñānīyo nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ|33|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="34" xml:id="ah.6.34">
          <head>guhyarogapratiṣedhādhyayaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athaitaccikitsāṃ brūte ---- athāto guhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| meḍhramadhye sirāṃ vidhyedupaṃdaśe navotthite| śītāṃ kuryāt kriyāṃ śuddhiṃ virekeṇa viśeṣataḥ||1||</seg> tilakalkaghṛtakṣaudrairlepaḥ pakve tu pāṭite| ---------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| jambvāmrasumanonīpaśvetakāmbojikāṅkurān||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śallakībadarībilvapalāśatiniśodbhavāḥ| tvacaḥ kṣīridrumāṇāṃ ca triphalāṃ ca pacejjale||3||</seg> sa kvāthaḥ kṣālanaṃ, tena pakvaṃ tailaṃ ca ropaṇam| ----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">----------------------------------------------| tutthagairikalodhrailāmanohvālarasāñjanaiḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">hareṇupuṣpakāsīsasaurāṣṭrīlavaṇottamaiḥ| lepaḥ kṣaudrayutaiḥ sakṣmairupadaṃśavraṇāpahaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">kapāle triphalā dagdhā saghṛtā ropaṇaṃ param| ----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------------------------| sāmānyaṃ sādhanamidaṃ pratidoṣaṃ tu śophavat||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">na ca yāti yathā pākaṃ prayateta tathā bhṛśam| pakvaiḥ snāyusirāmāṃsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ||7||</seg></ab>
          <ab type="mula">arśasāṃ chinnadagdhānāṃ kriyā kāryopadaṃśavat| ----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">----------------------------------------------| sarṣapā likhitāḥ sūkṣmaiḥ kaṣāyairavacūrṇayet||8||</seg> tairevābhyañjanaṃ tailaṃ sādhayet vraṇaropaṇam| ----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">----------------------------------------------| kriyeyamavamanthe'pi raktaṃ srāvyaṃ tathobhayoḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kumbhīkāyāṃ haredraktaṃ pakvāyāṃ śodhite vraṇe| tindukatriphalārodhrailepastailaṃ ca ropaṇam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula">alajyāṃ srutaraktāyāmayameva kriyākramaḥ| ----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">----------------------------------------------------| uttamākhyāṃ tu piṭikāṃ sañcchidya baḍiśoddhṛtām||11||</seg> kalkaiścūrṇaiḥ kaṣāyāṇāṃ kṣaudrayuktairupācaret| ---------------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">----------------------------------------------------| kramaḥ pittavisarpoktaḥ puṣkaravyūḍhayorhitaḥ||12||</seg> tvakpāke sparśahānyāṃ ca secayed-------------------| ----------------------------------------------------|13|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">------------------------------mṛditaṃ punaḥ| balātailena koṣṇena madhuraścopanāhayet||13||</seg></ab>
          <ab type="mula">aṣṭhīlikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivadācaret| ----------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">----------------------------------------------------| nivṛttaṃ sarpiṣā'bhyajya svedayitvopanāhayet||14||</seg> <seg type="unit" n="15">trirātraṃ pañcarātraṃ vā susnigdhaiḥ śālvalādibhiḥ| svedayitvā tato bhūyaḥ snigdhaṃ carma samānayet||15||</seg> <seg type="unit" n="16">maṇiṃ prapīḍya śanakaiḥ praviṣṭe copanāhanam| maṇau punaḥpunaḥ snigdhaṃ bhojanaṃ cātra śasyate||16||</seg></ab>
          <ab type="mula">ayameva prayojyaḥ syādavapāṭyāmapi kramaḥ| ----------------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">----------------------------------------------------| nāḍīmubhayatodvārāṃ niruddhe jatunā sṛtām||17||</seg> <seg type="unit" n="18">snehāktāṃ srotasi nyasya siñcetsnehaiścalāpahaiḥ| tryahāttryahātsthūlatarāṃ nyasya nāḍīṃ vivardhayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">srotodvāramasiddhau tu vidvān śastreṇa pāṭayet| sevanīṃ varjayan yuñjyāt sadyaḥkṣatavidhiṃ tataḥ||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">granthitaṃ sveditaṃ nāḍyā snigdhoṣṇairupanāhayet| ----------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------------------------| limpetkaṣāyaiḥ sakṣaudrairlikhitvā śataponakam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">raktavidradhivatkāryā cikitsā śoṇitārbude| ----------------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">----------------------------------------------------| vraṇopacāraṃ sarveṣu yathāvasthaṃ prayojayet||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yonivyāpatsu bhūyiṣṭhaṃ śasyate karma vātajit| snehanasvedabastyādi vātajāsu viśeṣataḥ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">na hi vātādṛte yonirvanitānāṃ praduṣyati| ato jitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pāyayeta(ttāṃ) balātailaṃ miśrakaṃ sukumārakam| snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayetsamām||24||</seg> <seg type="unit" n="25">pāṇinā namayejjihyāṃ saṃvṛtāṃ vyadhayet punaḥ| praveśayenniḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet||25||</seg> sthānāpavṛttā yonirhi śalyabhūtā striyo matā| ----------------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">----------------------------------------------------| karmabhirvamanādyaiśca mṛdubhiryojayetstriyam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate| bastyabhyaṅgaparīṣekapralepapicudhāraṇam||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaniśādvayaiḥ| guḍūcīsairyakābhīruśukanāsāpunarnavaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">parūṣakaiśca vipacetprasthamakṣasamairghṛtāt| yonivātavikāraghnaṃ tatpītaṃ garbhadaṃ param||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">vacopakuñcikājājīkṛṣṇāvṛṣakasaindhavam| ajamodāyavakṣāraśarkarācitrakānvitam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">piṣṭvā prasannayā''loḍya khādettadghṛtabharjitam| yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām| pibenmadyaiḥ salavaṇaistathā kṛṣṇopakuñcike||32||</seg></ab>
          <ab type="mula">rāsnāśvadaṃṣṭrāvṛṣakaiḥ śṛtaṃ śūlaharaṃ payaḥ| ----------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">----------------------------------------------------| guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecanam||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">natavārtākinīkuṣṭhasaindhavāmaradārubhiḥ| tailātprasādhitāddhāryaḥ picuryonau rujāpahaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittajitaḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">śatāvarīmūlatulācatuṣkāt kṣuṇṇapīḍitāt| rasena kṣīratulyena pācayeta ghṛtāḍhakam||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ| piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśaurdvibalāmadhukānvitaiḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">siddhaśīte tu madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam| śarkarāyā daśapalaṃ kṣipellihyātpicuṃ tataḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ param| kṣataṃ kṣayamasṛkpittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kāmalāṃ vātarudhiraṃ visarpaṃ hṛcchirograham| apasmārārditāyāmamadonmādāṃśca nāśayet||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">evameva payaḥ sarpirjīvanīyopasādhitam| garbhadaṃ pittajānāṃ ca rogāṇāṃ paramaṃ hitam||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">balādroṇadvayakvāthe ghṛtatailāḍhakaṃ pacet| kṣīre caturguṇe kṛṣṇākākanāsāsitānvitaiḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">jīvantīkṣīrakākolīsthirāvīrardhijīvakaiḥ| payasyāśrāvaṇīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ||43||</seg> vātapittāmayān hatvā pānād garbhaṃ dadhāti tat| ----------------------------------------------------|44|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">----------------------------------------------------| raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhamavekṣya ca||44||</seg> yathādoṣodayaṃ yuñjyād raktasthāpanamauṣadham| ----------------------------------------------------|45|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">----------------------------------------------------| pāṭhāṃ jambvāmrayorasthi śilodbhedaṃ rasāñjanam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">ambaṣṭhāṃ śālmalīpicchāṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam| bāhlīkabilvātiviṣārodhratoyadagairikam||46||</seg> <seg type="unit" n="47">śuṇṭhīmadhūkamācīkaraktacandanakaṭūphalam| kaṭvaṅgavatsakānantādhātakīmadhukārjunam||47||</seg> <seg type="unit" n="48">puṣye gṛhītvā sañcūrṇya sakṣaudraṃ tandulāmbhasā| pibedarśaḥsvatīsāre raktaṃ yaścopaveśyate||48||</seg> <seg type="unit" n="49">doṣā jantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet| yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śyāvaśvetāruṇāsitam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam| yonyāṃ balāsaduṣṭāyāṃ sarvaṃ rūkṣoṣṇamauṣadham||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ| jambvāmrasārakāsīsarodhrakaṭphalatindukaiḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ| akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tailaprasthaṃ tadabhyaṅgapicubastiṣu yojayet| tena śūnonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā||53||</seg> viplutopaplutā yoniḥ siddhyetatsphoṭaśūlinī| ----------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------| yavānnamabhayāriṣṭaṃ sīdhu tailaṃ ca śīlayet||54||</seg> pippalyayorajaḥ pathyāprayogāṃśca samākṣikān| --------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">--------------------------------------------------| kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī sāmrajambvasthi dhātukī||55||</seg> paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ| --------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------| palāśadhātakījambūsamaṅgāmocasarjajaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">durgandhe picchile klede stambhanaścūrṇa iṣyate| āragvadhādivargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">stambdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdavakārakam| dhāraṇaṃ vesavārasya kṛsarāpāyasasya ca||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttailaṃ vā kalka eva vā| cūrṇe vā sarvagandhānāṃ pūtigandhā(ndhya)pakarṣaṇaḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">śleṣmalānāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ| pitte samadhukakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ||60||</seg></ab>
          <ab type="mula">sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam| ---------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">---------------------------------------------| evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ||61||</seg> aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati| ---------------------------------------------|62|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">---------------------------------------------| pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam||62||</seg> parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret| ---------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula">---------------------------------------------| mañjiṣṭhākuṣṭhatagaratriphalāśarkarāvacāḥ|63| dve niśe madhukaṃ medāṃ dīpyakaṃ kaṭurohiṇīm| payasyāhiṅgukākolīvājigandhāśatāvarīḥ|64| piṣṭvā'kṣāṃśā ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīracaturguṇam| yoniśukrapradoṣeṣu tatsarveṣu praśasyate|65| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ medhyaṃ dhanyaṃ puṃsavanaṃ param| phalasarpiriti khyātaṃ puṣpe pītaṃ phalāya yat|66| mriyamāṇaprajānāṃ ca garbhiṇīnāṃ ca pūjitam| etatparaṃ ca bālānāṃ grahaghnaṃ dehavardhanam|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne guhyarogapratiṣedho nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ|34|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="35" xml:id="ah.6.35">
          <head>viṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">athāto viṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">mathyamāne jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ| jātaḥ prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">huṃkṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvarajaṅgame| so'dhyatiṣṭhannijaṃ rūpamujjhitvā vañcanātmakam||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sthiramatyulbaṇaṃ vīrye yatkandeṣu pratiṣṭhitam| kālakūṭendravatsākhyaśṛṅgīhālāhalādikam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula">sarpalūtādidaṃṣṭrāsu dāruṇaṃ jaṅgamaṃ viṣam| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------------| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktamakṛtrimam||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ| hanti yogavaśenāśu cirācciratarācca tat||6||</seg> śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīn karoti vā| --------------------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha viṣaguṇānnirdiśati --------------- --------------------------------------------------------| tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu||7||</seg> vikāṣi sūkṣmamavyaktarasaṃ viṣamapāki ca| --------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------------------| ojaso viparītaṃ tat tīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ||8||</seg> vātapittottaraṃ nṛṇāṃ sadyo harati jīvitam| --------------------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kutaḥ ? ityāha---- -----------------------------------------------------| viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāg dūṣayati śoṇitam||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaphapittānilāṃścānu samaṃ doṣān sahāśayān| tato hṛdayamāsthāya dehocchedāya kalpate||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate| jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrcchā trāsaḥ klamo vamiḥ||11||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā| viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam| durbale harite śūne jāyete cāsya locane||13||</seg> pakvāśayagate todahidhmākāsāntrakūjanam| --------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------------------| caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame| sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate| --------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------------| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam| sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamagadaṃ pāyayed drutam||17||</seg></ab>
          <ab type="mula">dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānu pāyayet| --------------------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">--------------------------------------------------------| tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam||18||</seg></ab>
          <ab type="mula">caturthe snehasaṃyuktamagadaṃ pratiyojayet| --------------------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">--------------------------------------------------------| pañcame madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe'tisāravatsiddhiḥ-------------------------| --------------------------------------------------------|20|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">----------------------------------avapīḍastu saptame| mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet||20||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavalyamṛtābhayāḥ| śeluḥ śirīṣaḥ kiṇīhī haridre kṣaudrasāhvayā||21||</seg> <seg type="unit" n="22">punarnave trikaṭukaṃ bṛhatyau sārive balā| eṣāṃ yavāgūṃ niryuhe śītāṃ saghṛtamakṣikām||22||</seg> yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ| --------------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">--------------------------------------------------------| tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">añjanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā| phalānī trikaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṃ sakesaram||24||</seg> <seg type="unit" n="25">hareṇurmadhukaṃ māṃsī rocanā kākamālikā| śrīveṣṭakaṃ sarjarasaḥ śatāhvā kuṅkumaṃ balā||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tamālapatratālīsabhūrjośīraniśādvayam| kanyopavāsinī snātā śuklavāsā madhudrutaiḥ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">dvijānabhyarcya taiḥ puṣye kalpayedagadottamam| vaidyaścātra tadā mantraṃ prayatātmā paṭhedimam||27||</seg> <seg type="unit" n="28">"namaḥ puruṣasiṃhāya namo nārāyaṇāya ca| yathā'sau nābhijānāti raṇe kṛṣṇaparājayam||28||</seg> <seg type="unit" n="29">etena satyavākyena agado me prasidhyatu| namo vaidūryamāte huluhulu rakṣa māṃ sarvaviṣebhyaḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">gauri gāndhāri cāṇḍāli mātaṅgi svāhā| " piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ "harimāyi svāhā||30||</seg> <seg type="unit" n="31">" aśeṣaviṣavetālagrahakārmaṇapāpmasu| marakavyādhidurbhikṣayuddhāśanibhayeṣu ca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pānanasyāñjanālepamaṇibandhādiyojitaḥ| eṣa candrodayo nāma śāntisvastyayanaṃ param||32||</seg> <seg type="unit" n="32">|vāsavo vṛtramavadhītsamāliptaḥ kilāmunā| ]||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā na guṇaiḥ suyuktaṃ dūṣiviṣākhyāṃ viṣamabhyupaiti||33||</seg> <seg type="unit" n="34">vīryālpabhāvādavibhāvyametat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi| tenārdito bhinnapurīṣavarṇo duṣṭāsrarogī tṛḍarocakārtaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">mūrcchan vaman gadgadavāk vimuhyan bhavecca dūṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ| āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī||35||</seg> <seg type="unit" n="36">bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ| sthitaṃ rasādiṣvathavā vicitrān karoti dhātuprabhavān vikārān||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ| duṣṭaṃ dūṣayate dhātūnato dūṣīviṣaṃ smṛtam||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam| dūṣīviṣārimagadhaṃ lehayenmadhunā''plutam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tamevāha ---- pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī rodhramelā suvarcikā| kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candanagairikam||39||</seg> dūṣīviṣārirnāmnā'yaṃ na cānyatrāpi vāryate| --------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------------------| viṣadigdhena viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">vivarṇabhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati| kīṭairivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate||41||</seg> <seg type="unit" n="42">śroṇipṛṣṭhaśiraḥskandhasandhayaḥ syuḥ savedanāḥ| kṛṣṇaduṣṭāsravisrāvī tṛṇmūrcchājvaradāhavān||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dṛṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt| āraktapītaparyantaḥ śyāvamadhyo'tirugvraṇaḥ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇatām| praklinnaṃ śīryate'bhīkṣṇaṃ sapicchilaparisravam||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kuryādamarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam| śalyamākṛṣya taptena lohenānu dahed vraṇam||45||</seg> <seg type="unit" n="46">athavā muṣkakaśvetāsomatvaktāmravallitaḥ| śirīṣād gṛdhranakhyāśca kṣāreṇa pratisārayet||46||</seg> śukanāsāprativiṣāvyāghrīmūlaiśca lepayet| --------------------------------------------------------|47|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">--------------------------------------------------------| kīṭadaṣṭacikitsāṃ ca kuryāttasya yathārhataḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">vraṇe tu pūtipiśite kriyā pittavisarpavat| --------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------------------| saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vā'rāticoditāḥ||48||</seg> garamāhārasampṛktaṃ yacchantyāsannavartinaḥ| --------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">--------------------------------------------------------| nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām||49||</seg> viṣāṇāṃ cālpavīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ| --------------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------------------| tena pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">vāyunā pratilomena svapnacintāparāyaṇaḥ| mahodarayakṛtplīhī dīnavāgdurbalo'lasaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śophavān satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī| svapne gomāyumārjāranakulavyālavānarān||52||</seg> <seg type="unit" n="53">prāyaḥ paśyati śuṣkāṃśca vanaspatijalāśayān| manyate kṛṣṇamātmānaṃ gauro, goraṃ ca kālakaḥ||53||</seg> vikarṇanāsānayanaṃ paśyettadvihatendriyaḥ| --------------------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">--------------------------------------------------------| etairanyaiśca bahubhiḥ kliṣṭo ghorairupadravaiḥ||54||</seg> garārto nāśamāpnoti kaścitsadyo'cikitsitaḥ| --------------------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">--------------------------------------------------------| garārto vāntavān bhuktvā tatpathyaṃ pānabhojanam||55||</seg> śuddhahṛcchīlayeddhema sūtrasthānavidheḥ smaran| --------------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------------| śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ cūrṇaṃ tāpyasuvarṇayoḥ||56||</seg> lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvayogakṛtaṃ viṣam| --------------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------------------| mūrvāmṛtānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān||57||</seg> <seg type="unit" n="58">vacāmustaviḍaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ| pibedrasena vā'mlena garopahatapāvakaḥ||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">pārāvatāmiṣaśaṭhīpuṣkarāhvaśṛtaṃ himam| garatṛṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">viṣaprakṛtikālānnadoṣadūṣyādisaṅgame| viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṃ śatasyaiko'tra jīvati||60||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">kṣuttṛṣṇāgharmadaurbalyakrodhaśokabhayaśramaiḥ| ajīrṇavarcodravatāpittamārutavṛddhibhiḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">tilapuṣpaphalāghrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaiḥ| hastimūṣikavāditraniḥsvanairviṣasaṅkaṭaiḥ||62||</seg> purovātotpalāmodamadanairvardhate viṣam| --------------------------------------------------------|63|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">--------------------------------------------------------| varṣāsu cāmbuyonitvātsaṃkledaṃ guḍavadgatam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">visarpati ghanāpāye, tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāddhanātyaye||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">iti prakṛtisātmyartusthānavegabalābalam| alocya nipuṇaṃ buddhyā karmānantaramācaret||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">ślaiṣmikaṃ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ| kaṣāyakaṭutiktaiśca bhojanaiḥ śamayedviṣam||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">paittikaṃ sraṃsanaiḥ sekapradehairbhṛśaśītalaiḥ| kaṣāyatiktamadhurairghṛtayuktaiśca bhojanaiḥ||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">vātātmakaṃ jayetsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ| saghṛtairbhojanairlepaistathaiva piśitāśanaiḥ||68||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">nāghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyamauṣadham| sarveṣu sarvāvastheṣu viṣeṣu na ghṛtopamam||69||</seg> vidyate bheṣajaṃ kiñcidviśeṣāt prabale'nile| --------------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------------------------------------| ayatnācchleṣmagaṃ sādhyaṃ, yatnāt pittāśayāśrayam|70| suduḥsādhyamasādhyaṃ vā vātāśayagataṃ viṣam| 70 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīvadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne viṣapratiṣedho nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ|35|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="36" xml:id="ah.6.36">
          <head>sarpaviṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ| tridhā samāsato bhaumāḥ, bhidyante te tvanekadhā||1||</seg> vyāsato yonibhedena nocyante'nupayoginaḥ| --------------------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">--------------------------------------------------------| viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svāduśītalam||2||</seg> viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam| --------------------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">--------------------------------------------------------| taruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca||3||</seg> viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusandhiṣu| --------------------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">--------------------------------------------------------| rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ||4||</seg> phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ| --------------------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">--------------------------------------------------------| jñeyā maṇḍalino'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ||5||</seg> prāṃśavo mandagamanāḥ-------------------------| --------------------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">----------------------------rājīmantastu rājibhiḥ| snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca citritāḥ||6||</seg></ab>
          <ab type="mula">vijātayo'dhunocyante - godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ| catuṣpād------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">--------------------------------------------------------| --------------------vyantarān vidyādeteṣāmeva saṅkarāt||7||</seg> vyāmiśralakṣaṇāste hi sannipātaprakopanāḥ| --------------------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">--------------------------------------------------------| āhārārthaṃ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pāpavṛttitayā vairāddevarṣiyamacodanāt| daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram||9||</seg></ab>
          <ab type="mula">ādiṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham| --------------------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">--------------------------------------------------------| vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāśritya tiṣṭhati||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate| na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ tattuṇḍāhatamādiśet||11||</seg> <seg type="unit" n="12">ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhākhyamaśoṇitam| daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ, trīṇi tāni tu||12||</seg> <seg type="unit" n="13">māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam| daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam||13||</seg> nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimaṃ vadet| --------------------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">--------------------------------------------------------| viṣaṃ nāheyamaprāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ||14||</seg> raktamaṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailamambuvat| --------------------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">--------------------------------------------------------| bhīrostu sarpasaṃsparśādbhayena kupito'nilaḥ||15||</seg> kadācitkurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat| --------------------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">--------------------------------------------------------| durgāndhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">viṣodvego jvaraścardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet| glānirmoho'tisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">tudyate saviṣo daṃśaḥ kaṇḍūśopharujanvitaḥ| dahyate grathitaḥ kiñcidviparītastu nirviṣaḥ||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">pūrve darvīkṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk| śyāvatā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">dvitīye granthayo vege, tṛtīye mūrdhni gauravam| dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam| dāho hidhmā ca, ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mūrcchā vipāko'tīsāraḥ, prāpya śukraṃ tu saptame| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam||22||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk| tena pītāṅgatā dāho, dvitīye śvayathūdbhavaḥ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tṛtīye daṃśavikledaḥ svedastṛṣṇā ca jāyate| caturthe jvaryate, dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">daṣṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam| pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ, dvitīye gurutā'ti ca||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tṛtīye daṃśavikledo nāsikākṣimukhasravāḥ| caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca, pañcame||26||</seg> gātrabhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet| --------------------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">--------------------------------------------------------| kuryātpañcasu vegeṣu cikitsāṃ, na tataḥ param||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">tūrṇaṃ deśāntarāyātā vimuktaviṣakañcukāḥ| kuṣauṣadhīkaṇṭakavadye caranti ca kānanam||29||</seg> deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ sarpāste'lpaviṣā matāḥ| --------------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">--------------------------------------------------------| śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu||30||</seg> <seg type="unit" n="31">aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridineṣu ca| yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanaiḥṛte||31||</seg> naiḥ-ṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet| --------------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">--------------------------------------------------------| daṣṭamātraḥ sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśiroruhaḥ||32||</seg> stabdhajihvo muhurmūrcchan śītocchvāso na jīvati| --------------------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">--------------------------------------------------------| hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭamātrasya dehinaḥ||33||</seg> jāyante yugapadyasya sa hṛcchūlī na jīvati| --------------------------------------------------------|34|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">--------------------------------------------------------| phenaṃ vamati niḥsaṃjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">nāsāvasādo bhaṅgo'ṅge viḍbhedaḥ ślathasandhitā| viṣapītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca||35||</seg> bhavantyetāni rūpāṇi samprāpte jīvitakṣaye| --------------------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">--------------------------------------------------------| na nasyaiścetanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ||36||</seg> daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam| --------------------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">--------------------------------------------------------| ato'nyathā tu tvarayā pradīptāgāravadbhiṣak||37||</seg> rakṣan kaṇṭhagatān prāṇān viṣamāśu śamaṃ nayet| --------------------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">--------------------------------------------------------| mātrāśataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ||38||</seg> dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayat| --------------------------------------------------------|39|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">--------------------------------------------------------| etasminnantare karma daṃśasyotkartanādikam||39||</seg> kuryācchīghraṃ yathā dehe viṣavallī na rohati| --------------------------------------------------------|40|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">--------------------------------------------------------| daṣṭamātro daśedāśu tameva pavanāśinam||40||</seg> <seg type="unit" n="41">loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaischittvā cānu sasambhramam| niṣṭhīvena samālimpeddaṃśaṃ karṇamalena vā||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃ caturaṅgule| kṣaumādibhirveṇikayā siddhairmantraiśca mantravit||42||</seg> <seg type="unit" n="43">ambuvat setubandhena bandhena stabhyate viṣam| na vahanti sirāścāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">niṣpīḍyānūddheraddaṃśaṃ marmasandhyagataṃ tathā| na jāyate viṣādvego bījanāśādivāṅkuraḥ||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam| prataptairhemalohādyairdahedāśūlmukena vā||45||</seg> karoti bhasmasātsadyo vahniḥ kiṃ nāma tu kṣatam| --------------------------------------------------------|46|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">--------------------------------------------------------| ācūṣet pūrṇavaktro vā mṛdbhasmāgadagomayaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">pracchāyāntarariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ| aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayedagadairmuhuḥ||47||</seg> candanośīrayuktena salilena ca secayet| --------------------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">--------------------------------------------------------| viṣe pravisṛte vidhyetsirāṃ sā paramā kriyā||48||</seg> rakte nirhriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirhrīyate viṣam| --------------------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">--------------------------------------------------------| durgandhaṃ saviṣaṃ raktamagnau caṭacaṭāyate||49||</seg> yathādoṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrvavallakṣayedasṛk| --------------------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">--------------------------------------------------------| sirāsvadṛṣyamānāsu yojyāḥ śṛṅgajalaukasaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śoṇitaṃ srutaśeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā| lepasekaiḥ subahuśaḥ stambhayedbhṛśaśītalaiḥ||51||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">askanne viṣavegāddhi mūrcchāyamadahṛddravāḥ| bhavanti tān jayecchītairbījeccāromaharṣataḥ||52||</seg></ab>
          <ab type="mula">skanne tu rudhire sadyo viṣavegaḥ praśāmyati| --------------------------------------------------------|53|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">--------------------------------------------------------| viṣaṃ karṣati tīkṣṇatvād hṛdayaṃ tasya guptaye||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pibeddhṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā ghṛtāplutam| hṛdayāvaraṇe cāsya śleṣmā hṛdyupacīyate||54||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pravṛttagauravotkleśahṛllāsaṃ vāmayettataḥ| dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ||55||</seg> vamanairviṣahṛdbhiśca naivaṃ vyāpnoti tadvapuḥ| --------------------------------------------------------|56|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">--------------------------------------------------------| bhujaṅgadoṣaprakṛtisthānavegaviśeṣataḥ||56||</seg> susūkṣmaṃ samyagālocya viśiṣṭāṃ cācaretkriyām| --------------------------------------------------------|57|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">--------------------------------------------------------| sinduvāritamūlāni śvetā ca girikarṇikā||57||</seg> pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ madhu sapākalam| --------------------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">--------------------------------------------------------| kṛṣṇasarpeṇa daṣṭasya limpeddaṃśaṃ hṛte'sṛji||58||</seg> <seg type="unit" n="59">cāraṭīnākulībhyāṃ vā tīkṣṇamūlaviṣeṇa vā| pānaṃ ca kṣaudramañjiṣṭhāgṛhadhūmayutaṃ ghṛtam||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tandulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ| mātuluṅgī sitā śeluḥ pānanasyāñjanairhitaḥ||60||</seg> agadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājīmatāmapi| --------------------------------------------------------|61|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">--------------------------------------------------------| samāḥ sugandhāmṛdvīkāśvetākhyāgajadantikāḥ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">ardhāṃśaṃ saurasaṃ patraṃ kapitthaṃ bilvadāḍimam| sakṣaudro maṇḍaliviṣe viśeṣādagado hitaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">pañcavalkavarāyaṣṭīnāgapuṣpailavālukam| jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakamutpalam||63||</seg> <seg type="unit" n="64">sakṣaudro himavānnāma hanti maṇḍalināṃ viṣam| lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā| mañjiṣṭhā madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">vaṃśatvagbījakaṭukāpāṭalībījanāgaram| śirīpabījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacā||66||</seg> piṣṭo govāriṇā'ṣṭāṅgo hanti gonasajaṃ viṣam| --------------------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">--------------------------------------------------------| kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ||67||</seg> sakṣaudravyoṣatagarā ghnanti rājīmatāṃ viṣam| --------------------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">--------------------------------------------------------| nikhanetkāṇḍacitrāyā daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi||68||</seg> <seg type="unit" n="69">uddhṛtya pracchitaṃ sarpirdhānyamṛdbhyāṃ pralepayet| pibetpurāṇaṃ ca ghṛtaṃ varācūrṇāvacūrṇitam||69||</seg> jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpasaṃskṛtam| --------------------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">--------------------------------------------------------| karavīrārkakusumamūlalāṅgalikākaṇāḥ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ| eṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam| bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ pānanasyāñjane hitam||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudraṃ catuṣpalam| api takṣakadaṣṭānāṃ pānametatsukhapradam||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">atha darvīkṛtāṃ vege pūrve vistrāvya śoṇitam| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet||74||</seg></ab>
          <ab type="mula">dvitīye vamanaṃ kṛtvā tadvadevāgadaṃ pibet| --------------------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">--------------------------------------------------------| viṣāpahe prayuñjīta tṛtīye'ñjananāvane||75||</seg></ab>
          <ab type="mula">pibeccaturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte| --------------------------------------------------------|76|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">--------------------------------------------------------| ṣaṣṭhapañcamayoḥ śītairdigdhaṃ siktamabhīkṣṇaśaḥ||76||</seg> pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ ca viṣāpahaiḥ| --------------------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">--------------------------------------------------------| agadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ||77||</seg> <seg type="unit" n="78">kṛtvā'vagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ| māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet||78||</seg></ab>
          <ab type="mula">tṛtīye vamitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet| --------------------------------------------------------|79|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">--------------------------------------------------------| atīkṣṇamagadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">adye'vagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ| alābunā haredraktaṃ pūrvavaccāgadaṃ pibet||80||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaṃ ca yojayet| --------------------------------------------------------|81|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">--------------------------------------------------------| anukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvīkaroditām||81||</seg></ab>
          <ab type="mula">garbhiṇībālavṛddheṣu mṛduṃ, vidhyetsirāṃ na ca| --------------------------------------------------------|82|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">--------------------------------------------------------| tvaṅmanohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūlajo nakhaḥ||82||</seg> <seg type="unit" n="83">tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ tandulavāriṇā| hanti sarvaviṣāṇyetadvajraṃ vajramivāsurān||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam| phalatrikaṃ vyoṣaniśādvayaṃ ca vastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">bhujaṅgalūtonduravṛścikādyairvisūcikājīrṇagarajvaraiśca| ārtānnarān bhūtavidharṣitāṃśca svasthīkarotyañjanapānanasyaiḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">pralepādyaiśca niḥśeṣaṃ daṃśādapyuddharedviṣam| bhūyo vegāya jāyet śeṣaṃ dūṣīviṣāya vā||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">viṣāpāye'nilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret| tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnehabastibhiḥ| samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā||88||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu prekṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam||89||</seg> sarpāṅgābhihate yuñjyāttathā śaṅkāviṣārdite| --------------------------------------------------------|90|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">--------------------------------------------------------| karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇamauktikam||90||</seg> <seg type="unit" n="91">vaiḍhūryaṃ gardabhamaṇiṃ picukaṃ viṣamūṣikām| himavadgirisambhūtāṃ somarājīṃ punarnavām||91||</seg> <seg type="unit" n="92">tathā droṇāṃ mahādroṇāṃ mānasīṃ sarpajaṃ maṇim| viṣāṇi viṣaśāntyarthaṃ vīryavanti ca dhārayet||92||</seg></ab>
          <ab type="mula">chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau viśeṣataḥ| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ|93| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarpaviṣapratiṣedho nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ|36|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="37" xml:id="ah.6.37">
          <head>kīṭālūtādiviṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātaḥ kīṭalūtādiviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sarpāṇāmeva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ| doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">daṣṭasya kīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ| -----------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">-----------------------------------------------| āgneyairalpasaṃsrāvo dāharāgavisarpavān||2||</seg> pakvapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśo'thavā| -----------------------------------------------|3|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">-----------------------------------------------| kaphādhikarimandarujaḥ pakvodumbarasannibhaḥ||3||</seg></ab>
          <ab type="mula">srāvāḍhyaḥ sarvaliṅgastu vivarjyaḥ sānnipātikaiḥ| -----------------------------------------------|4|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">-----------------------------------------------| vegāśca sarpavacchopho vardhiṣṇurvisraraktatā||4||</seg> śirokṣigauravaṃ mūrcchā bhramaḥ śvāso'tivedanā| -----------------------------------------------|5|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-----------------------------------------------| sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūrarocakaḥ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇamādau dahati vahnivat| ūrdhvamārohati kṣipraṃ daṃśe paścāttu tiṣṭhati||6||</seg> daṃśaḥ sadyo'tiruk śyāvastudyate sphuṭatīva ca| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| te gavādiśakṛtkothāddigdhadaṣṭādikothataḥ||7||</seg> sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvāḥ rūkṣāḥ karburamecakāḥ||8||</seg> romaśā bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ| -----------------------------------------------|9|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">-----------------------------------------------| dhūmrodarāstriparvāṇo madhyāstu kapilāruṇāḥ||9||</seg> piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śoṇitābhā------------| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-------------------------------mahāviṣāḥ| agnyābhā-dvyekaparvāṇo raktāsitasitodarāḥ||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro jvarārditaḥ| khairvaman śoṇitaṃ kṛṣṇamindriyārthānasaṃvidan||11||</seg> <seg type="unit" n="12">svidyan mūrcchan viśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ| viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo vijahātyasūn||12||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ| sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭaromatām||13||</seg> <seg type="unit" n="14">karoti sekamaṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca| uṣṭradhūmaḥ sa evokto rātricārācca rātrikaḥ||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vātapittottarāḥ kīṭāḥ, ślaiśmikāḥ kaṇabhondurāḥ| prāyo vātolbaṇaviṣā vṛścikāḥ soṣṭradhūmakāḥ||15||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||16||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">hṛtpīḍordhvānilastambhaḥ śirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe||17||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapītaśca paittike||18||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||19||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">paittikaṃ stambhayetsekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet||21||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā| svedālepanasekāṃstu koṣṇān prāyo'vacārayet||22||</seg> anyatra mūrcchitāddaṃśapākataḥ kothato'thavā| -----------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">-----------------------------------------------| nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaśca dhūpanam||23||</seg> viṣadaṃśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryātsaṃśodhanāni ca||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">sādhayetsarpavaddaṣṭān viṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| tandulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā pibet||25||</seg> yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ| -----------------------------------------------|26|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">-----------------------------------------------| kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ||26||</seg></ab>
          <ab type="mula">muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut| -----------------------------------------------|27|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">-----------------------------------------------| vacā hiṅgu viḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī||27||</seg> <seg type="unit" n="28">pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam| daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet| vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā||29||</seg> <seg type="unit" n="30">lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ| siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko'jājyāḥ sasaindhavaḥ| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet||31||</seg> rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ| -----------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">-----------------------------------------------| mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam||32||</seg> lepaḥ sukhoṣṇaśca hitaḥ piṇyāko gomayo'pi vā| -----------------------------------------------|33|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">-----------------------------------------------| pāne sarpirmadhuyutaṃ kṣīraṃ vā bhūriśarkaram||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">pārāpataśakṛt pathyā tagaraṃ viśvabheṣajam| bījapūrarasonmiśraḥ paramo vṛścikāgadaḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula">saśaivaloṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam| -----------------------------------------------|35|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">-----------------------------------------------| hiṅgunā haritālena mātuluṅgarasena ca||35||</seg> lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| karañjārjunaśelūnāṃ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca||36||</seg> śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśalepanam| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| yo muhyati praśvasiti pralapatyugravedanaḥ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">tasya pathyāniśākṛṣṇāmañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam| sālābuvṛntaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanam||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">sarvatra cogrāliviṣe pāyayeddadhisarpiṣī| vidhyetsirāṃ vidadhyācca vamanāñjananāvanam| uṣṇasnigdhāmlamadhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham||39||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nāgaraṃ gṛhakapotapurīṣaṃ bījapūrakaraso haritālam| saindhavaṃ ca vinihantyagado'yaṃ lepato'likulajaṃ viṣamāśu||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">ante vṛścikadaṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛṣaṃ viṣe| viṣeṇālepayeddaṃśamucciṭiṅge'pyayaṃ vidhiḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">nāgapurīṣacchatraṃ rohiṣamūlaṃ ca śelutoyena| kuryādguṭikāṃ lepādiyamaliviṣanāśanī śreṣṭhā||42||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">arkasya dugdhena śirīṣabījaṃ trirbhāvitaṃ pippalīcūrṇamiśram| eṣo'gado hanti viṣāṇi kīṭabhujaṅgalūtonduravṛścikānām||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">śirīṣapuṣpaṃ sakarañjabījaṃ kāśmīrajaṃ kuṣṭhamanaḥśile ca| eṣo'gado rātrikavṛścikānāṃ saṃkrāntikārī kathito jinena||44||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">kīṭebhyo dāruṇtarā lūtāḥ ṣoḍaśa tā jaguḥ| aṣṭāviṃśatirityeke tato'pyanye tu bhūyasīḥ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">sahasraraśmyanucarā vadantyanye sahasraśaḥ| bahūpadravarupā tu lūtaikaiva viṣātmikā||46||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">rūpāṇi nāmatastasyā durjñeyānyatisaṅkarāt| nāsti sthānavyavasthā ca doṣato'taḥ pracakṣate||47||</seg></ab>
          <ab type="mula">kṛcchrasādhyā pṛthagdoṣairasādhyā nicayena sā| -----------------------------------------------|48|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">-----------------------------------------------| taddaṃśaḥ paittiko dāhatṛṭsphoṭajvaramohavān||48||</seg> bhṛśoṣmā raktapītābhaḥ kledī drākṣāphalopamaḥ| -----------------------------------------------|49|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">-----------------------------------------------| ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ parūṣakaphalākṛtiḥ||49||</seg> nidrāṃ śītajvaraṃ kāsaṃ kaṇḍūṃ ca kurute bhṛśam| -----------------------------------------------|50|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">-----------------------------------------------| vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parvabhedajvarapradaḥ||50||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvibhāgaṃ yathāsvaṃ ca doṣaliṅgairvibhāvayet| -----------------------------------------------|51|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">-----------------------------------------------| asādhyāyāṃ tu hṛnmohaśvāsahidhmāśirograhāḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">śvetapītāsitāraktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ| vepathurvamathurdāhastṛḍāndhyaṃ vakranāsatā||52||</seg> <seg type="unit" n="53">śyāvauṣṭhavaktradantatvaṃ pṛṣṭhagrīvāvabhañjanam| pakvajambūsavarṇaṃ ca daṃśātsravati śoṇitam||53||</seg> sarvā'pi sarvajā prāyo vyapadeśastu bhūyasā| -----------------------------------------------|54|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">-----------------------------------------------| tīkṣṇamadhyāvaratvena sā tridhā hantyupekṣitā||54||</seg> saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt| -----------------------------------------------|55|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">-----------------------------------------------| lūtādaṃśaśca sarvo'pi dadrumaṇḍalasannibhaḥ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">sito'sito'ruṇaḥ pītaḥ śyāvo vā mṛdurunnataḥ| madhye kṛṣṇo'thavā śyāvaḥ paryante jālakāvṛtaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">visarpavāṃschophayutastapyate bahuvedanaḥ| jvarāśupākavikledakothāvadaraṇānvitaḥ||57||</seg> kledena yatspṛśatyaṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam| -----------------------------------------------|58|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">-----------------------------------------------| śvāsadaṃṣṭrāśakṛnmūtraśukralālānakhārtavaiḥ||58||</seg> aṣṭābhirudvamatyeṣā viṣaṃ vaktrādviśeṣataḥ| -----------------------------------------------|59|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">-----------------------------------------------| lūtā nābherdaśatyūrdhvamūrdhvaṃ cādhaśca kīṭakāḥ||59||</seg> taddūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikārakṛt| -----------------------------------------------|60|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">-----------------------------------------------| dinārdhaṃ lakṣyate naiva daṃśo lūtāviṣodbhavaḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">sūcīvyadhavadābhāti tato'sau prathame'hani| avyaktavarṇaḥ pracalaḥ kiñcitkaṇḍūrujānvitaḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">dvitīye'bhyunnato'nteṣu piṭikairiva vā''citaḥ| vyaktavarṇo nato madhye kaṇḍūmān granthisannibhaḥ||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu sāsravaḥ||63||</seg></ab>
          <ab type="mula">mahāṃścaturthe śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ| -----------------------------------------------|64|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">-----------------------------------------------| vikārān kurute tāṃstān pañcame viṣakopajān||64||</seg></ab>
          <ab type="mula">ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi----------------------| ------------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula">--------------------------saptame hanti jīvitam| -----------------------------------------------|65|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">-----------------------------------------------| iti tīkṣṇaṃ viṣaṃ, madhyaṃ hīnaṃ ca vibhajedataḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula">ekaviṃśatirātreṇa viṣaṃ śāmyati sarvathā| -----------------------------------------------|66|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">-----------------------------------------------| athāśu lūtādaṣṭasya śastreṇādaṃśamuddharet||66||</seg> dahecca jāmbavauṣṭhādyairna tu pittottaraṃ dahet| -----------------------------------------------|67|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">-----------------------------------------------| karkaśaṃ bhinnaromāṇaṃ marmasandhyādisaṃśritam||67||</seg> prasṛtaṃ sarvato daṃśaṃ na chindīta dahenna ca| -----------------------------------------------|68|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">-----------------------------------------------| lepayeddagdhamagadairmadhusaindhavasaṃyutaiḥ||68||</seg> suśītaiḥ secayeccānu kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ| -----------------------------------------------|69|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">-----------------------------------------------| sarvato'paharedraktaṃ śṛṅgādyaiḥ sirayā'pi vā||69||</seg> sekalepāstataḥ śītā bodhiśleṣmātakākṣakaiḥ| -----------------------------------------------|70|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">-----------------------------------------------| phalinīdviniśākṣaudrasarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ||70||</seg> aśeṣalūtākīṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ| -----------------------------------------------|71|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">-----------------------------------------------| haridrādvayapattaṅgamañjiṣṭhānatakesaraiḥ||71||</seg> sakṣaudrasarpiḥ pūrvasmādadhikaścampakāhvayaḥ| -----------------------------------------------|72|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">-----------------------------------------------| tadvadgomayaniṣpīḍaśarkarāghṛtamākṣikaiḥ||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">apāmārgamanohvāladārvīdhyāmakagairikaiḥ| natailākuṣṭhamaricayaṣṭyāhvaghṛtamākṣikaiḥ||73||</seg> <seg type="unit" n="74">agado mandaro nāma tathā'nyo gandhamādanaḥ| natarodhravacākaṭvīpāṭhailāpatrakuṅkumaiḥ||74||</seg></ab>
          <ab type="mula">viṣaghnaṃ bahudoṣeṣu prayuñjīta viśodhanam| -----------------------------------------------|75|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">-----------------------------------------------| yaṣṭyāhvamadanāṅkollajālinīsinduvārikāḥ||75||</seg> <seg type="unit" n="76">kaphe jyeṣṭhāmbunā pītvā viṣamāśu samudvamet| śirīṣapatratvaṅmūlaphalaṃ vā'ṅkollamūlavat||76||</seg></ab>
          <ab type="mula">virecayecca triphalānīlinītrivṛtādibhiḥ| -----------------------------------------------|77|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">-----------------------------------------------| nivṛtte dāhaśophādau karṇikāṃ pātayed vraṇāt||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| trivṛtā saindhavaṃ dantī karṇikāpātanaṃ, tathā||78||</seg> <seg type="unit" n="79">mūlamuttaravāruṇyā vaṃśanirlekhasaṃyutam| tadvacca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ dantīkaṭukadaugdhikam||79||</seg> rājakośātakīmūlaṃ, kiṇvo vā mathitodbhavaḥ| -----------------------------------------------|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">-----------------------------------------------| karṇikāpātasamaye bṛṃhayecca viṣāpahaiḥ||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">snehakāryamaśeṣaṃ ca sarpiṣaiva samācaret| viṣasya vṛddhaye tailamagneriva tṛṇolupam||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">hrīberavaikaṅkatagopakanyāmustāśamīcandanaṭiṇṭukāni| śaivālanīlotpalavakrayaṣṭītvaṅgākulīpadmakarāṭhamadhyam||82||</seg> <seg type="unit" n="83">rajanīghanasarpalocanākaṇaśuṇṭhīkaṇamūlacitrakāḥ| varuṇāguruvilbapāṭalīpicumandāmayaśelukesaram||83||</seg> <seg type="unit" n="84">bilvacandananatotpalaśuṇṭhīpippalīniculavetasakuṣṭham| śuktiśākavarapāṭalibhārgīsinduvārakaraghāṭavarāṅgam||84||</seg> <seg type="unit" n="85">pittakaphānilalūtāḥ pānāñjananasyalepasekena| agadavarā vṛttasthāḥ kugatīriva vārayantyete||85||</seg></ab>
          <ab type="mula">rodhnaṃ sevyaṃ padmakaṃ padmareṇuḥ kālīyākhyaṃ candanaṃ yacca raktam| kāntāpuṣpaṃ dugdhinīkā mṛṇālaṃ lūtāḥ sarvā ghnanti sarvakriyābhiḥ|86| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kīṭalūtādiviṣapratiṣedho nāma sapta triṃśo'dhyāyaḥ|37|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="38" xml:id="ah.6.38">
          <head>mūṣikālarkaviṣapratiṣedhādhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula">-----------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto mūṣikālarkaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||</seg> <seg type="unit" n="1">) lālanaścapalaḥ putro hasiraścikkiro'jiraḥ| kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo'sitaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">aruṇaḥ śabalaḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduraḥ| chucchundaro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukradigdhaiḥ spṛśanti vā| yadaṅgamaṅgaistatrāsre dūṣite pāṇḍutāṃ gate||3||</seg> <seg type="unit" n="4">granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo'ruciḥ| śītajvaro'tiruksādo vepathuḥ parvabhedanam||4||</seg> <seg type="unit" n="5">romaharṣaḥ srutirmūrcchā dīrghakālānubandhanam| śleṣmānubaddhabahvākhupotakacchardanaṃ satṛṭ||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">vyavāyyākhuviṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaśca kupyati| -----------------------------------------------|6|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">-----------------------------------------------| mūrcchāṅgaśophavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ||6||</seg> śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyalakṣaṇam| -----------------------------------------------|7|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">-----------------------------------------------| śūnabastiṃ vivarṇauṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam||7||</seg> chucchundarasagandhaṃ ca varjayedākhudūṣitam| -----------------------------------------------|8|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">-----------------------------------------------| śunaḥ śleṣmolbaṇāṃ doṣāḥ saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritāḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṃ dhātūnāmatidāruṇam| lālāvānandhabadhiraḥ sarvataḥ so'bhidhāvati||9||</seg> srustapucchahanuskandhaḥ śiroduḥkhī natānanaḥ| -----------------------------------------------|10|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">-----------------------------------------------| daṃśastena vidaṣṭasya suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaratyasṛk||10||</seg> hṛcchirorugjvarastambhatṛṣṇāmūrcchādbhavo'nu ca| -----------------------------------------------|11|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">-----------------------------------------------| anenānye'pi boddhavyā vyālā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ||11||</seg> śṛgālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravṛkādayaḥ| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledajvarabhramāḥ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">viḍaharāgarukpākaśophagranthivikuñcanam| daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca||13||</seg> sarvatra saviṣe liṅgaṃ, viparītaṃ tu nirviṣe| -----------------------------------------------|14|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">-----------------------------------------------| daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ kurvan vinaśyati||14||</seg> paśyaṃstameva cākasmādādarśasalilādiṣu| -----------------------------------------------|15|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-----------------------------------------------| yo'dbhyastrasyedadaṣṭo'pi śabdasaṃsparśadarśanaiḥ||15||</seg> jalasantrāsanāmānaṃ daṣṭaṃ tamapi varjayet| -----------------------------------------------|16|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">-----------------------------------------------| ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet||16||</seg> darpaṇonāthavā, tīvrarujā syātkarṇikā'nyathā| -----------------------------------------------|17|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">-----------------------------------------------| dagdhaṃ visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet||17||</seg> śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ| -----------------------------------------------|18|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">-----------------------------------------------| agāradhūmamañjiṣṭhārajanīlavaṇottamaiḥ||18||</seg> lepo jayatyākhuviṣaṃ karṇikāyāśca pātanaḥ| -----------------------------------------------|19|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">-----------------------------------------------| tato'mlaiḥ kṣālayitvā'nu toyairanu ca lepayet||19||</seg> <seg type="unit" n="20">pālindīśvetakaṭabhībilvamūlaguḍūcibhiḥ| anyaiśca viṣaśophaghnaiḥ sirāṃ vā mokṣayeddrutam||20||</seg></ab>
          <ab type="mula">chardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayorapi| -----------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">-----------------------------------------------| kośātakyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ jīmūtakasya ca||21||</seg> madanasya ca sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet| -----------------------------------------------|22|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">-----------------------------------------------| vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṃ va mūtrapeṣitam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">pūrvakalpena pātavyaṃ sarvonduraviṣāpaham| virecanaṃ trivṛnnīlītriphalākalka iṣyate||23||</seg></ab>
          <ab type="mula">śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca| -----------------------------------------------|24|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">-----------------------------------------------| añjanaṃ gomayaraso vyoṣasūkṣmarajonvitaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula">kapitthatomayaraso madhumānavalehanam| -----------------------------------------------|25|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">-----------------------------------------------| tandulīyakamūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam||25||</seg> <seg type="unit" n="26">dviniśākaṭabhīraktāyaṣṭyāhvairvā'mṛtānvitaiḥ| āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">sinduvāraṃ nataṃ śigrubilvamūlaṃ punarnavā| vacāśvadaṃṣṭrājīmūtameṣāṃ kvāthaṃ samākṣikam||27||</seg> pibecchālyodanaṃ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ| -----------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">-----------------------------------------------| takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya vā pibet||28||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">aṅkollamūlakalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ| pānālepanayoryuktaḥ sarvākhuviṣanāśanaḥ||29||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kapitthamadhyatilakatilāṅkollajaṭāḥ pibet| gavāṃ mūtreṇa, payasā mañjarīṃ tilakasya vā||30||</seg></ab>
          <ab type="mula">athavā sairyakānmūlaṃ sakṣaudraṃ tandulāmbunā| -----------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">-----------------------------------------------| kaṭukālābuvinyastaṃ pītaṃ vā'mbu niśoṣitam||31||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">sinduvārasya mūlāni biḍālāsthi viṣaṃ natam| jalapiṣṭo'gado hanti nasyādyairākhujaṃ viṣam||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">saśeṣaṃ mūṣikaviṣaṃ prakupyatyabhradarśane| yathāyathaṃ vā kāleṣu doṣāṇāṃ vṛddhihetuṣu||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syurupakramāḥ| yathāsvaṃ ye ca nirdiṣṭāstathā dūṣīviṣāpahāḥ||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">daṃśaṃ tvalarkadaṣṭasya dagdhamuṣṇena sarpiṣā| pradihyādagadaistaistaiḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet||35||</seg></ab>
          <ab type="mula">arkakṣīrayutaṃ cāsya yojyamāśu virecanam| -----------------------------------------------|36|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">-----------------------------------------------| aṅkollottaramūlāmbu tripalaṃ sahaviḥpalam||36||</seg> pibetsadhattūraphalāṃ śvetāṃ vā'pi punarnavām| -----------------------------------------------|37|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">-----------------------------------------------| aikadhyaṃ palalaṃ tailaṃ rūpikāyāḥ payo guḍaḥ||37||</seg> bhinatti viṣamālarkaṃ ghanavṛndamivānilaḥ| -----------------------------------------------|38|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">-----------------------------------------------| samantraṃ sauṣadhīratnaṃ snapanaṃ ca prayojayet||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">catuṣpādbhirdvipādbhirvā nakhadantaparikṣatam| śūyate pacyate rāgajvarasrāvarujānvitam||39||</seg></ab>
          <ab type="mula">somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapādikā| rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mūṣikālarkaviṣapratiṣedho nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ|38|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="39" xml:id="ah.6.39">
          <head>rasāyanavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">adhunā pūrvoktahetusambandhaṃ rasāyanādhyāyaṃ jigadiṣurāha ---- athāto rasāyanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg> <seg type="unit" n="1">dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalodayam||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vāksiddhiṃ vṛṣatāṃ kāntimavāpnoti rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||2||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pūrve vayasi madhye vā tatprayojyaṃ jitātmanaḥ| snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ| vājīkaro vā maline vastre raṅga ivāphalaḥ||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ mukhyaṃ vātātapikamanyathā||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pure prāpyopakaraṇe harmyanirvātanirbhaye| diśyudīcyāṃ śubhe deśe trigarbhāṃ sūkṣmalocanām||6||</seg> <seg type="unit" n="7">dhūmātaparajovyālastrīmūrkhādyavilaṅghitām| sajjavaidyopakaraṇāṃ sumṛṣṭāṃ kārayetkuṭīm||7||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atha puṇye'hni sampūjya pūjyāṃstāṃ praviśecchuciḥ| tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">brahmacārī dhṛtiyutaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ| dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">devatānusmṛtau yukto yuktasvapnaprajāgaraḥ| priyauṣadhaḥ peśalavāgārabheta rasāyanam||10||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām| haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet||11||</seg> snigdhasvinno naraḥ pūrvaṃ, tena sādhu viricyate| -----------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">-----------------------------------------------| tataḥ śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam| dadyādyāvakamāśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā||13||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet| yasya yadyaugikaṃ paśyetsarvamālocya sātmyavit||14||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pathyāsahasraṃ triguṇadhātrīphalasamanvitam| pañcānāṃ pañcamūlānāṃ sārdhaṃ palaśatadvayam||15||</seg> <seg type="unit" n="16">jale daśaguṇe paktvā daśabhāgasthite rase| āpothya kṛtvā vyasthīni vijayāmalakānyathā||16||</seg> <seg type="unit" n="17">vinīya tasminniryūhe yojayetkuḍavāṃśakam| tvagelāmustarajanīpippalyagurucandanam||17||</seg> <seg type="unit" n="18">maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam| yaṣṭyāhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sitopalārdhabhāraṃ ca pātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ| dve ca tailāt pacetsarvaṃ tadagnau lehatāṃ gatam||19||</seg> <seg type="unit" n="20">avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyādviṃśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ| tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyād ghṛtabhājane||20||</seg> <seg type="unit" n="21">yā noparundhyādāhāramekaṃ mātrā'sya sā smṛtā| ṣaṣṭikaḥ payasa cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| brahmaṇā vihitaṃ dhanyamidaṃ praśya rasāyanam||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tandrāśramāklamavalīpalitāmayavarjitāḥ| meghāsmṛtibalopetā babhūvuramitāyuṣaḥ||23||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">abhayāmalakasahasraṃ nirāmayaṃ pippalīsahasrayutam| taruṇapalāśakṣaradravīkṛtaṃ sthāpayedbhāṇḍe||24||</seg> <seg type="unit" n="25">upayukte ca kṣāre chāyāsaṃśuṣkacūrṇitaṃ yojyam| pādāṃśena sitāyāścaturguṇābhyāṃ madhughṛtābhyām||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tadghṛtakumbhe bhūmau nidhāya ṣaṇmāsasaṃsthamuddhṛtya| prāhṇe prāśya yathānalamucitāhāro bhavetsatatam||26||</seg> <seg type="unit" n="27">ityupayuñjyāśeṣaṃ varṣaśatamanāmayo jarārahitaḥ| jīvati balapuṣṭivapuḥsmṛtimedhādyanvito viśeṣeṇa||27||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">nīrujārdrapalāśasya chinne śirasi tatkṣatam| antardvihastaṃ gambhīraṃ pūryamāmalakairnavaiḥ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">āmūlaṃ veṣṭitaṃ darbhaiḥ padminīpaṅkalepitam| ādīpya gomayairvanyairnirvāte svedayettataḥ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">svinnāni tānyāmalakāni tṛptyā khadennaraḥ kṣaudraghṛtānvitāni| kṣīraṃ śṛtaṃ cānu pibetprakāmaṃ tenaiva varteta ca māsamekam||30||</seg> <seg type="unit" n="31">varjyāni varjyāni ca tatra yatnāt spṛśyaṃ ca śītāmbu na pāṇinā'pi| ekādaśāhe'sya tato vyatīte patanti keśā daśanā nakhāśca||31||</seg> <seg type="unit" n="32">athālpakaireva dinaiḥ surūpaḥ strīṣvakṣayaḥ kuñjaratulyavīryaḥ| viśiṣṭamedhābalabuddhisattvo bhavatyasau varṣasahasrajīvī||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakotpalam| parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭiḥ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī| punarnavarddhikākolīkākanāsāmṛtādvayam||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaikadhyaṃ palonmitam| jaladroṇe pacetpañca dhātrīphalaśatāni ca||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmādvyasthīnyāmalakāni ca| gṛhītvā bharjayettailaghṛtād dvādaśabhiḥ palaiḥ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">matsyaṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet| snehārdhaṃ madhu siddhe tu tavakṣīryāścatuṣpalam||37||</seg> <seg type="unit" n="38">pippalyā dvipalaṃ dadyāccaturjātaṃ kaṇārdhitam| ato'valehayenmātrāṃ kuṭīsthaḥ pathyabhojanaḥ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ| jarājarjarito'pyāsīnnārīnayanandanaḥ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| mūtraśukrāśrayān doṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati||40||</seg> <seg type="unit" n="41">bālavṛddhakṣatakṣīṇakṛśānāmaṅgavardhanaḥ| medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmatva- māyuḥprakarṣaṃ pavanānulomyam| strīṣu praharṣaṃ balamindriyāṇā- magneśca kuryādvidhinopayuktaḥ||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">madhukena tavakṣīryā pippalyā sindhujanmanā| pṛthaglohaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā||42||</seg> <seg type="unit" n="43">sitayā vā samā yuktā samāyuktā rasāyanam| triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā||43||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| rasaṃ guḍūcyāḥ sahamūlapuṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">ayuṣpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">naladaṃ kaṭurohiṇī payasyā madhukaṃ candanasārivogragandhāḥ| triphalā kaṭukatrayaṃ haridre sapaṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ supiṣṭaiḥ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtanalvaṇaṃ vipakvam| upayujya bhavejjaḍo'pi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">paiṣyairmṛṇālabisakesarapatrabījaiḥ siddhaṃ sahemaśakalaṃ payasā ca sarpiḥ| pañcāravindamiti tatprathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣevyam||48||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">yannālakandadalakesaravadvipakvaṃ nīlotpalasya tadapi prathitaṃ dvitīyam| sarpiścatuṣkuvalayaṃ sahariṇyapatraṃ medhyaṃ gavāmapi bhavet kimu mānuṣāṇām||49||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī- matsyākṣakabrahmasuvarcalaindryaḥ| vaidehikā ca triyavāḥ pṛthaksyu- ryavau suvarṇasya tilo viṣasya||50||</seg> <seg type="unit" n="51">sarpiṣaśca palamekata eta- dyojayetpariṇate ca ghṛtāḍhyam| bhojanaṃ samadhu vatsaramevaṃ śīlayannadhikadhīsmṛtimedhaḥ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">atikrāntajarāvyādhitandrālasyaśramaklamaḥ| jīvatyabdaśataṃ pūrṇaṃ śrītejaḥkāntidīptimān||52||</seg> <seg type="unit" n="53">viśeṣataḥ kuṣṭhakilāsagulma viṣajavaronmādagarodarāṇi| atharvamantrādikṛtāśca kṛtyāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||53||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">śaranmukhe nāgabalāṃ puṣyayoge samuddharet| akṣamātraṃ tato mūlāccūrṇitātpayasā pibet||54||</seg> <seg type="unit" n="55">lihyānmadhughṛtābhyāṃ va kṣīravṛttiranannabhuk| evaṃ varṣaprayogeṇa jīvedvarṣaśataṃ balī||55||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">phalonmukho gokṣurakaḥ samūla- śchāyāviśuṣkaḥ suvicūrṇitāṅgaḥ| subhavitaḥ svena rasena tasmā- nmātrāṃ parāṃ prāsṛtikīṃ pivedyaḥ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">kṣīreṇa tenaiva ca śālimaśnan jīrṇe bhavetsa dvitulopayogāt| śaktaḥ surūpaḥ subhagaḥ śatāyuḥ kāmī kukudmāniva gokulasthaḥ||57||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">vārāhīkandamāRdrādraṃ kṣīreṇa kṣīrapaḥ pibet| māsaṃ niranno māsaṃ ca kṣīrānnādo jarāṃ jayet||58||</seg> <seg type="unit" n="59">tatkandaślakṣṇacūrṇaṃ vā svarasena subhāvitam| ghṛtakṣaudraplutaṃ lihyāttatpakvaṃ vā ghṛtaṃ pibet||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">tadvadvidāryatibalābalāmadhukavāyasīḥ| śreyasīśreyasīyuktāpathyādhātrīsthirāmṛtāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">maṇḍūkīśaṅkhakusumāvājigandhāśatāvarīḥ| upayuñjīta medhādhīvayaḥ sthairyabalapradāḥ||61||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">yathāsvaṃ citrakaḥ puṣpairjñeyaḥ pītasitāsitaiḥ| yathottaraṃ sa guṇavān vidhinā ca rasāyanam||62||</seg> <seg type="unit" n="63">chāyāśuṣkaṃ tato mūlaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ lihan| sarpiṣā madhusarpirbhyāṃ piban vā payasā yatiḥ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">ambhasā vā hitānnāśī śataṃ jīvati nīrujaḥ| medhāvī balavān kānto vapuṣmān dīptapāvakaḥ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">tailena līḍho māsena vātān hanti sudustarān| mūtreṇa śvitrakuṣṭhāni pītastakreṇa pāyujān||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">bhallātakāni puṣṭāni dhānyarāśau nidhāpayet| grīṣme saṃgṛhya hemante svādusnigdhahimairvapuḥ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">saṃskṛtya tānyaṣṭaguṇe salile'ṣṭau vipācayet| aṣṭāṃśaśiṣṭaṃ tatkvāthaṃ sakṣīraṃ śītalaṃ pibet||67||</seg> <seg type="unit" n="68">vardhayetpratyahaṃ cānu tatraikaikamaruṣkaram| saptarātratrayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param||68||</seg> <seg type="unit" n="69">ācatvāriṃśatastāni hrāsayeddvṛddhivattataḥ| sahasramupayuñjīta saptāhairiti saptabhiḥ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">yantritātmā ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭīkabhojanaḥ| tadvattriguṇitaṃ kālaṃ prayogānte'pi cācaret||70||</seg> <seg type="unit" n="71">āśeṣo labhate'pūrvā vahnerdīptiṃ viśeṣataḥ| pramehakṛmikuṣṭhārśomedodoṣavivarjitaḥ||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">piṣṭasvedanamarujaiḥ pūrṇaṃ bhallātakairvijarjaritaiḥ| bhūminikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇamṛlliptam||72||</seg> <seg type="unit" n="73">parivāritaṃ samantātpacettato gomayāgninā mṛdunā| tatsvaraso yaścyavate gṛhṇīyāttaṃ dine'nyasmin||73||</seg> <seg type="unit" n="74">amumupayujya svarasaṃ madhvaṣṭamabhāgikaṃ dviguṇasarpiḥ| pūrvavidhiyantritātmā prāpnoti guṇān sa tāneva||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni| ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena||75||</seg> <seg type="unit" n="76">jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagālitaśītam| tadrasaṃ punarapi śrapayeta kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe||76||</seg> <seg type="unit" n="77">sarpiḥ pakvaṃ tatra tulyapramāṇaṃ yuñjyātsvecchaṃ śarkarāyā rajobhiḥ| ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam||77||</seg> <seg type="unit" n="78">tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamaśnan anu pibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā| smṛtimatibalamedhāsattvasārairupetaḥ kanakanicayagauraḥ so'śnute dīrghamāyuḥ||78||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">droṇe'ṃbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram| tiktāviṣādvayavarāgirijanmatārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhanibarhaṇāya||79||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha| tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghramagnibalapradam||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">vātātapavidhāne'pi viśeṣeṇa vivarjayet| kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgnisevanam||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">vṛkṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ| vīcītaraṅgavikṣobhamārutoddhūtapallavāḥ||84||</seg> <seg type="unit" n="85">tebhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgame| majjñaḥ phalebhyaścādāya śoṣayitvā'vacūrṇya ca||85||</seg> <seg type="unit" n="86">tilavat pīḍayed droṇyāṃ, kvāthayedvā kusumbhavat| tattailaṃ sambhṛtaṃ bhūyaḥ pacedāsalilakṣayāt||86||</seg> <seg type="unit" n="87">avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet| snigdhasvinno hṛtamalaḥ pakṣāduddhṛtya tattataḥ||87||</seg> <seg type="unit" n="88">caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṃ pibet| mantreṇānena pūtasya tailasya divase śubhe||88||</seg> <seg type="unit" n="89">"majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya| śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ||89||</seg> <seg type="unit" n="90">tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛttataḥ| sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet||90||</seg> <seg type="unit" n="91">pañcāhāni pibettailamitthaṃ varjyān vivarjayan| pakṣaṃ mudgarasānnāśī sarvakuṣṭhairvimucyate||91||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam| nihitaṃ pūrvavatpakṣaṃ pibenmāsaṃ suyantritaḥ||92||</seg> <seg type="unit" n="93">tenābhyaktaśarīraśca kurvannāhāramīritam| | bhinnasvaraṃ raktanetraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmibhakṣitam| ] anenāśu prayogeṇa sādhayetkuṣṭhinaṃ naram||93||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirādvinā| pakṣaṃ māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam||94||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam| | valīpalitanirmuktaṃ sthirasmṛtikacadvijam| ] vapuṣmataṃ śrutadharaṃ karoti triśatāyuṣam||95||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet||96||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||97||</seg> prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| -----------------------------------------------|98|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="98">-----------------------------------------------| kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam||98||</seg> <seg type="unit" n="99">vardhayetpayasā sārdhaṃ tathaivāpanayetpunaḥ| jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā||99||</seg> <seg type="unit" n="100">pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam| piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhyabalairnaraiḥ||100||</seg> <seg type="unit" n="1">| śītīkṛtā hīnabalairvīkṣya doṣāmayān prati| ]||1||</seg></ab>
          <ab type="mula">tadvacca chāgadugdhena dve sahasre prayojayet| -----------------------------------------------|101|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="101">-----------------------------------------------| ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān||101||</seg> <seg type="unit" n="102">yakṣmamehagrahaṇyarśaḥpāṇḍutvaviṣamajvarān| ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam||102||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="103">bilvārdhamātreṇa ca pippalīnāṃ pātraṃ pralimpedayaso niśāyām| prātaḥ pibettatsalilāñjalibhyāṃ varṣaṃ yatheṣṭāśanapānaceṣṭaḥ||103||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="104">śuṇṭhīviḍaṅgatriphalāguḍūcī- yaṣṭīharidrātibalābalāśca| mustāsurāhvāgurucitrakāśca saugandhikaṃ paṅkajamutpalāni||104||</seg> <seg type="unit" n="105">dhavāśvakarṇāsanabālapatra- sārāstathā pippalivat prayojyāḥ| lohopaliptāḥ pṛthageva jīve- tsamāḥ śataṃ vyādhijarāvimuktaḥ||105||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="106">kṣīrāñjalibhyāṃ ca rasāyanāni yuktānyamūnyāyasalepanāni| kurvanti pūrvoktaguṇaprakarṣa- māyuḥprakarṣaṃ dviguṇaṃ tataśca||106||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="107">asanakhadirayūṣairbhāvitāṃ somarājīṃ madhughṛtaśikhipathyālohacūrṇairupetāṃ| śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃ- styajati mitahitāśī tadvadāhārajātān||107||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="108">tīvreṇa kuṣṭhena parītamūrti- ryaḥ somarājīṃ niyamena khādet| saṃvatsaraṃ kṛṣṇatiladvitīyāṃ sa somarājīṃ vapuṣā'tiśete||108||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="109">ye somarājyā vituṣīkṛtāyā- ścūrṇairūpetāt payasaḥ sujātāt| uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte||109||</seg> <seg type="unit" n="110">kuṣṭhinaḥ śīryamāṇāṅgāste jātāṅgulināsikāḥ| bhānti vṛkṣā iva punaḥ prarūḍhanavapallavāḥ||110||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">| śītavātahimadagdhatanūnāṃ stabdhabhagnakuṭilavyathitāsthnām| bheṣajasya pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhirato laśunasya||1||</seg> <seg type="unit" n="111">] rāhoramṛtacauryeṇa lūnādye patitā galāt| amṛtasya kaṇā bhūmau te rasonatvamāgatāḥ||111||</seg> <seg type="unit" n="112">dvijā nāśnanti tamato daityadehasamudbhavam| sākṣādamṛtasambhūtergrāmaṇīḥ sa rasāyanam||112||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="113">śīlayellaśunaṃ śīte, vasante'pi kapholbaṇaḥ| ghanodaye'pi vārtātaḥ, sadā vā grīṣmalīlayā||113||</seg> <seg type="unit" n="114">snigdhaśuddhatanuḥ śītamadhuropaskṛtāśayaḥ| taduttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājitaḥ||114||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="115">tasya kandān vasantānte himavacchakadeśajān| apanītatvaco rātrau timayenmadirādibhiḥ||115||</seg> <seg type="unit" n="116">tatkalkasvarasaṃ prātaḥ śucitāntavapīḍitam| madirāyāḥ sūrūḍhāyāstribhāgena samanvitam||116||</seg> <seg type="unit" n="117">madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā| tatkāla eva vā yuktaṃ yuktamālocya mātrayā||117||</seg> <seg type="unit" n="118">tailasarpirvasāmajjakṣīramāṃsarasaiḥ pṛthak| kvāthena vā yathāvyādhi rasaṃ kevalameva vā||118||</seg> pibedgaṇḍūṣamātraṃ prāk kaṇṭhanāḍīviśuddhaye| -----------------------------------------------|119|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="119">-----------------------------------------------| pratataṃ svedanaṃ cānu vedanāyāṃ praśasyate||119||</seg> śītāmbusekaḥ sahasā vamimūrcchāyayormukhe| -----------------------------------------------|120|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="120">-----------------------------------------------| śeṣaṃ pibet klamāpāye sthiratāṃ gata ojasi||120||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="121">vidāhaparihārāya paraṃ śītānulepanaḥ| dhārayetsāmbukaṇikā muktākarpūramālikāḥ||121||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="122">kuḍavo'sya para mātrā tadardhaṃ kevalasya tu| palaṃ piṣṭasya tanmajjñaḥ sabhaktaṃ prāk ca śīlayet||122||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="123">jīrṇaśālyodanaṃ jīrṇe śaṅkhakundendupāṇḍuram| bhuñjīta yūṣaiḥ payasā rasairvā dhanvacāriṇām||123||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="124">madyamekaṃ pibettatra tṛṭprabandhe jalānvitam| amadyapastvāranālaṃ phalāmbu parisikthakām||124||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="125">tatkalkaṃ vā samaghṛtaṃ ghṛtapātre khajāhatam| sthitaṃ daśāhādaśnīyāttadvadvā vasayā samam||125||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="126">vikañcukaprājyarasonagarbhān saśūlyamāṃsān vividhopadaṃśān| nimardakān vā ghṛtaśuktayuktān prakāmamadyāllaghu tucchamaśnan||126||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="127">pittaraktavinirmuktasamastāvaraṇāvṛte| śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ laśunātparam||127||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="128">priyāmbuguḍadugdhasya māṃsamadyāmlavidviṣaḥ| atitikṣorajīrṇaṃ ca rasono vyāpade dhruvam||128||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="129">pittakopabhayādante yuñjyānmṛdu virecanam| rasāyanaguṇānevaṃ paripūrṇān samaśrute||129||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="130">adhunā śilājatukalpaṃ brūte---- grīṣme'rkataptā girayo jatutulyaṃ vamanti yat| hemādiṣaḍdhāturasaṃ procyate tacchilājatu||130||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="131">sarvaṃ ca tiktakaṭukaṃ nātyuṣṇaṃ kaṭu pākataḥ| chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ tatra praśasyate||131||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="132">gomūtragandhi kṛṣṇaṃ guggulvābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ mṛdu guru ca śilājatu śreṣṭham||132||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="133">vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusmaran bhāvayedayaḥpātre| prāk kevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam||133||</seg> <seg type="unit" n="134">samagirijamaṣṭaguṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye| tanniryūhe'ṣṭāṃśe pūtoṣṇe prakṣiped girijam||134||</seg> <seg type="unit" n="135">tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ| svaiḥ svairevaṃ kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavetsapta||135||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="136">atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktakasādhitam| tryahaṃ yuñjīta girijamekaikena tathā tryaham||136||</seg> <seg type="unit" n="137">phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca| yogaṃ yogyaṃ tatastasya kālāpekṣaṃ prayojayet||137||</seg> <seg type="unit" n="138">śilājamevaṃ dehasya bhavatyatyupakāram| guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaṃ na ca||138||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="139">ekatrisaptasaptāhaṃ karṣamardhapalaṃ palam| hīnamadhyottamo yogaḥ śilājasya kramānmataḥ||139||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="140">saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam| yuktaṃ vyastaiḥ samastairvā tāmrāyorūpyahemabhiḥ||140||</seg> <seg type="unit" n="141">kṣīreṇāloḍitaṃ kuryācchīghraṃ rāsāyanaṃ phalam| kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃśca sadātyajet||141||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="142">na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat kālayogairvidhivat prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti||142||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="143">kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ| ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ||143||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="144">vātātapasahā yogā vakṣyante'to viśeṣataḥ| sukhopacārā bhraṃśe'pi ye na dehasya bādhakāḥ||144||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="145">śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ| triśaḥ samastamathavā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ||145||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="146">guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā| dve dve khādan sadā pathye jīvedvarṣaśataṃ sukhī||146||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="147">harītakīṃ sarpiṣi sampratāpya samaśnatastat pibeto ghṛtaṃ ca| bhaveccirasthāyi balaṃ śarīre sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛtajñe||147||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="148">dhātrīrasakṣaudrasitāghṛtāni hitāśanānāṃ lihatāṃ narāṇām| praṇāśamāyānti jarāvikārā granthā viśālā iva durgṛhītāḥ||148||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="149">dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu| niṣevamāṇasya bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamavipraṇaṣṭam||149||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="150">lauhaṃ rajo vellabhavaṃ ca sarpiḥ- kṣaudradrutaṃ sthāpitamabdamātram| samudgake bījakasāraklṛpte lihan balī jīvati kṛṣṇakeśaḥ||150||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="151">viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye'śnati sarpirmadhusaṃyutāni| jarānadīṃ rogataraṅgiṇīṃ te| lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti||151||</seg></ab>
          <ab type="mula">khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram|152|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="152">khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram||152||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="153">bījakasya rasamaṅgulihāryaṃ śarkarāṃ madhu ghṛtaṃ triphalāṃ ca| śīlayatsu puruṣeṣu jarattā svāgatā'pi vinivartata eva||153||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="154">punarnavasyārdhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibedyaḥ payasā'rdhamāsam| māsadvayaṃ tattriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt||154||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="155">mūrvābṛhatyaṃśumatībalānā- muśīrapāṭhāsanasārivāṇām| kālānusāryāgurucandanānāṃ vadanti paunarnavameva kalpam||155||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="156">śatāvarīkalkakaṣāyasiddhaṃ ye sarpiraśnanti sitādvitīyam| tān jīvitādhvānamabhiprapannā- nna vipralumpanti vikāracaurāḥ||156||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="157">pītā'śvagandhā payasā'rdhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā| kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā suvṛṣṭiḥ||157||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="158">dine dine kṛṣṇatilaprakuñcaṃ samaśnatāṃ śītajalānupānam| poṣaḥ śarīrasya bhavatyanalpo dṛḍhībhavantyāmaraṇācca dantāḥ||158||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="159">cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sasarpirmadhubhāgamiśram| vṛṣaḥ sthiraḥ śāntavikāraduḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇakeśaḥ||159||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="160">sārdhaṃ tilairāmalakāni kṛṣṇai- rakṣāṇi saṃkṣudya harītakīrvā| ye'dyurmayurā iva te manuṣyā ramyaṃ parīṇāmamavāpnuvanti||160||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="161">śilājatukṣaudraviḍaṅgasarpi- rlohābhayāpāradatāpyabhakṣaḥ| āpūryate durbaladehadhātu- striyapañcarātreṇa yathā śaśāṅkaḥ||161||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="162">ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥsamuttham| kṣīrāśinaste balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvatamāpnuvanti||162||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="163">māsaṃ vacāmapyupasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vā'pi| bhavanti rakṣobhiradhṛṣyarūpā, medhāvino nirmalamṛṣṭavākyāḥ||163||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="164">maṇḍūkaparṇīmapi bhakṣayanto bhṛṣṭāṃ ghṛte māsamanannabhakṣāḥ| jīvanti kālaṃ vipulaṃ pragalbhā- stāruṇyalāvaṇyaguṇodayasthāḥ||164||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="165">lāṅgalītriphalālohapalapañcāśatā kṛtam| mārkavasvarase ṣaṣṭyā gulikānāṃ śatatrayam||165||</seg> <seg type="unit" n="166">chāyāviśuṣkaṃ gulikārdhamadyāt pūrvaṃ samastāmapi tāṃ krameṇa| bhajedviriktaḥ kramaśaśca maṇḍaṃ peyāṃ vilepīṃ rasakaudanaṃ ca||166||</seg> <seg type="unit" n="167">sarpiḥsnigdhaṃ māsamekaṃ yatātmā māsādūrdhvaṃ sarvathā svairavṛttiḥ| varjyaṃ yatnātsarvakālaṃ tvajīrṇaṃ varṣeṇaivaṃ yogamevopayuñyāt||167||</seg> <seg type="unit" n="168">bhavati vigatarogo yo'pyasādhyāmayārtaḥ prabalapuruṣakāraḥ śobhate yo'pi vṛddhaḥ| upacitapṛthugātraśrotranetrādiyukta- staruṇa iva samānāṃ pañca jīvecchatāni||168||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="169">gāyatrīśikhiśiṃśipāsanaśivā- vellākṣakāruṣkarān piṣṭvā'ṣṭādaśasaṃguṇe'mbhasi dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyomayaiḥ| pātre lohamaye tryahaṃ ravikarai- rāloḍayan pācaye- dagnau cānu mṛdau salohaśakalaṃ pādasthitaṃ tatpacet||169||</seg> <seg type="unit" n="170">pūtasyāṃśaḥ kṣīratoṃ'śastathāṃ'śau bhārṅgānniryāsād dvau varāyāstrayoṃ'śāḥ| aṃśāścatvāraśceha haiyaṅgavīnā- dekīkṛtyaitatsādhayetkṛṣṇalauhe||170||</seg> <seg type="unit" n="171">vimalakhaṇḍasitāmadhubhiḥ pṛthak yutamayuktamidaṃ yati vā ghṛtam| svarucibhojanapānaviceṣṭito bhavati nā palaśaḥ pariśīlayan||171||</seg> <seg type="unit" n="172">śrīmānnirdhūtapāpmā vanamahiṣabalo vājivegaḥ sthirāṅgaḥ keśairbhṛṅgāṅganīlairmadhusurabhimukho naikayoṣinniṣevī| vāṅmodhādhīsamṛddhaḥ supaṭuhutavaho māsamātropayogād dhatte'sau nārasiṃhaṃ vapuranalaśikhā- taptacāmīkarābham||172||</seg> <seg type="unit" n="173">attāraṃ nārasiṃhasya vyādhayo na spṛśantyapi| cakrojvalabhujaṃ bhītā nārasiṃhamivāsurāḥ||173||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="174">bhṛṅgapravālānamunaiva bhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā| viśuddhakoṣṭho'sanasārasiddha- dugdhānupastatkṛtabhojanārthaḥ||174||</seg> <seg type="unit" n="175">māsopayogāt sa sukhī jīvatyabdaśatatrayam| gṛhṇāti sakṛdapyuktamaviluptasmṛtīndriyaḥ||175||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="176">anenaiva ca kalpena yastailamupayojayet| tānevāpnoti sa guṇān kṛṣṇakeśaśca jāyate||176||</seg> <seg type="unit" n="177">uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni| mahānuśaṃsānyapi cāparāṇi prāptyādikaṣṭāni na kīrtitāni||177||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="178">rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam||178||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="179">satyavādinamakrodhamadhyātmapravaṇendiyam| śāntaṃ saddṛttanirataṃ vidyānnityarasāyanam||179||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="180">guṇairebhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam| sa nivṛttātmā dīrghāyuḥ paratreha ca modate||180||</seg></ab>
          <ab type="mula">śastrānusāriṇī caryā cittajñāḥ pārśvavartinaḥ| buddhiraskhalitā'rtheṣu paripūrṇaṃ rasāyanam|181| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne rasāyanavidhirnāma ekonacatvā- riṃśo'dhyāyaḥ|39|</ab>
        </div>
        <div type="adhyaya" n="40" xml:id="ah.6.40">
          <head>vājīkaraṇavidhiradhyāyaḥ</head>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">athāto vājīkaraṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||</seg></ab>
          <ab type="mula">vājīkaraṇamanvicchetsatataṃ viṣayī pumān| --------------------------------------------|1|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">--------------------------------------------| tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṃ ca guṇavattatra saṃśritam||1||</seg> apatyasantānakaraṃ yatsadyaḥ saṃpraharṣaṇam| --------------------------------------------|2|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">--------------------------------------------| vājīvātibalo yena yātyapratihato'ṅganāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| tadvājīkaraṇaṃ taddhi dehasyorjaskaraṃ param||3||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ lokadvayarasāyanam| anumodāmahe brahmacaryamekāntanirmalam||4||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">alpasarvasya tu kleśairbādhyamānasya rāgiṇaḥ| śarīrakṣayarakṣārthaṃ vājīkaraṇamucyate||5||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ| sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāryate||6||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atha snigdhaviśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān| ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān||7||</seg> <seg type="unit" n="8">yogavidyojayetpūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarān yogān śukrāpatyabalapradān||8||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalena rahito drumaḥ| yathaikaścaikaśākhaśca nirapatyastathā naraḥ||9||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">skhaladgamanamavyaktavacanaṃ dhūlidhūsaram| api lālāvilamukhaṃ hṛdayāhlādakārakam||10||</seg> <seg type="unit" n="11">apatyaṃ tulyatāṃ kena darśanasparśanādiṣu kiṃ punaryadyaśodharmamānaśrīkulavardhanam||11||</seg></ab>
          <ab type="mula">śuddhakāye yathāśakti vṛṣyayogān prayojayet| --------------------------------------------|12|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tānevāha ---- śarekṣukuśakāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca||12||</seg> <seg type="unit" n="13">mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām| mede dve dve ca kākolyau śūrpaparṇyau śatāvarīm||13||</seg> <seg type="unit" n="14">aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṃ punarnavām| vīrāṃ payasyāṃ jīvantīmṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam||14||</seg> <seg type="unit" n="15">madhukaṃ śāliparṇī ca bhāgāṃstripalikān pṛthak| māṣāṇāmāḍhakaṃ caitad dvidroṇe sādhayedapām||15||</seg> <seg type="unit" n="16">rasenāḍhakaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| dattvā vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam||16||</seg> <seg type="unit" n="17">ghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet| vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭiṃ phalgūni pippalīm||17||</seg> <seg type="unit" n="18">drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm| tatsiddhapūtaṃ cūrṇasya pṛthak prasthena yojayet||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ kuḍavena ca| maricasya prakuñcena pṛthagardhapalonmitaiḥ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">tvagelākesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavena ca| palamātraṃ tataḥ khādet pratyahaṃ rasadugdhabhuk||20||</seg> tenārohati vājīva kuliṅga iva hṛṣyati| --------------------------------------------|21|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">------------------------------------------------| vidārīpippalīśālipiyālekṣurakādrajaḥ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pṛthak svaguptāmūlacca kuḍavāṃśaṃ tathā madhu| tulārdhaṃ śarkarācūrṇāt prasthārdhaṃ navasarpiṣaḥ||22||</seg> so'kṣamātramataḥ khādet yasya rāmāśataṃ gṛhe| ------------------------------------------------|23|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">------------------------------------------------| sātmaguptāphalān kṣīre godhūmān sādhitān himān||23||</seg> <seg type="unit" n="24">māṣān vā saghṛtakṣaudrān khādan gṛṣṭipayo'nupaḥ| jāgarti rātriṃ sakalāmakhinnaḥ khedayan striyaḥ||24||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān| yaḥ khādetsasitān gacchetsa strīśatamapūrvavat||25||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">cūrṇaṃ vidāryā bahuśaḥ svarasenaiva bhāvitam| kṣaudrasarpiryutaṃ līḍhvā pramadāśatamṛcchati||26||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kṛṣṇādhātrīphalarajaḥ svarasena subhāvitam| śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yo'nu payaḥ pibet||27||</seg> sa naro'śītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyati| ------------------------------------------------|28|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">------------------------------------------------| karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamanvitam||28||</seg> payo'nupānaṃ yo lihyānnityavegaḥ sa nā bhavet| ------------------------------------------------|29|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">------------------------------------------------| kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkamāloḍya payasā pibet||29||</seg> sitāghṛtapayonnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate| ------------------------------------------------|30|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">------------------------------------------------| yaḥ payasyāṃ payaḥsiddhāṃ khādenmadhughṛtānvitām||30||</seg> pibedbāṣkayaṇaṃ cānu kṣīraṃ na kṣayameti saḥ| ------------------------------------------------|31|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">------------------------------------------------| svayaṃguptekṣurakayorbījacūrṇaṃ saśarkaram||31||</seg> dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate| ------------------------------------------------|32|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">------------------------------------------------| uccaṭācūrṇamapyevaṃ śatāvaryāśca yojayet||32||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">candraśubhram dadhisaraṃ sasitāṣaṣṭikaudanam| paṭe sumārjitaṃ bhuktvā vṛddho'pi taruṇāyate||33||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">śvadaṃṣṭrekṣuramāṣātmaguptābījaśatāvarīḥ| piban kṣīreṇa jīrṇo'pi gacchati pramadāśatam||34||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarva vṛṣyamucyate||35||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">dravyairevaṃvidhaistasmāddarpitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ||36||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ| viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ||37||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iṣṭā hyekaikaśo'pyarthā harṣaprītikarāḥ param| kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||38||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">nāmāpi yasyā hṛdayotsavāya yāṃ paśyatāṃ tṛptiranāptapūrvā| sarvendriyākarṣaṇapāśabhūtā kāṇtānuvṛttivratadīkṣitā yā||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kalāvilāsāṅgavayovibhūṣā śuciḥ salajjā rahasi pragalbhā| priyaṃvadā tulyamanaḥśayā yā sā strī vṛṣatvāya paraṃ narasya||40||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">ācarecca sakalāṃ raticaryā kāmasūtravihitāmanavadyām| deśakālabalaśaktyanurodhā- dvaidyatantrasamayoktyaviruddhām||41||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">abhyañjanodvartanasekagandha- srakcitravastrābharaṇaprakārāḥ| gāndharvakāvyādikathāpravīṇāḥ samasvabhāvā vaśagā vayasyāḥ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">dīrghikā svabhavanāntaniviṣṭā padmareṇumadhumattavihaṅgā| nīlasānugirīkūṭanitambe kānanāni purakaṇṭhagatāni||43||</seg> <seg type="unit" n="44">dṛṣṭisukhā vividhā tarujātiḥ śrotrasukhaḥ kalakokilanādaḥ| aṅgasukhartuvaśena vibhūṣā cittasukhaḥ sakalaḥ parivāraḥ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">tāmbūlamacchamadirā kāntā kāntā niśā śaśāṅkāṅkā| yadyacca kiñcidiṣṭaṃ manaso vājīkaraṃ tattat||45||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">madhu mukhamiva sotpalaṃ priyāyāḥ kalaraṇanā parivādinī priyeva| kusumacayamanoramā ca śayyā kisalayinī latikeva puṣpitāgrā||46||</seg> <seg type="unit" n="47">deśe śarīre ca na kācidarti- rartheṣu nālpo'pi manovighātaḥ| vājīkarāḥ sannihitāśca yogāḥ kāmasya kāmaṃ paripūrayanti||47||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">adhunā'gryasaṅgrahamāha---- mustāparpaṭakaṃ jvare, tṛṣi jalaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭodbhavaṃ, lājāśchardiṣu, bastijeṣu girijaṃ, meheṣu dhātrīniśe| pāṇḍau śreṣṭhamayo'bhayā'nilakaphe, plīhāmaye pippalī, sandhāne kṛmijā, viṣe śukatarurmedonile gugguluḥ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">vṛṣo'srapitte, kuṭajo'tisāre, bhallātako'rśaḥsu, gareṣu hema| sthūleṣu tārkṣyaṃ, krimiṣu kṛmighnaṃ, śoṣe surā cchāgapayo'tha māṃsam||49||</seg> <seg type="unit" n="50">akṣyāmayeṣu triphalā, guḍūcī vātāsraroge, mathitaṃ grahaṇyām| kuṣṭheṣu sevyaḥ khadirasya sāraḥ, sarveṣu rogeṣu śilāhvayaṃ ca||50||</seg> <seg type="unit" n="51">unmādaṃ ghṛtamanavaṃ śokaṃ madyaṃ, vyapasmṛtiṃ brahmī| nidrānāśaṃ kṣīraṃ jayati, rasālā pratiśyāyam||51||</seg> <seg type="unit" n="52">māṃsaṃ kārśyaṃ, laśunaḥ prabhañjanaṃ, stabdhagātratāṃ svedaḥ| guḍamañjaryāḥ khapuro nasyāt skandhāṃsabāhurujam||52||</seg> <seg type="unit" n="53">navanītakhaṇdamarditamauṣṭraṃ mūtraṃ payaśca hantyudaram| nasyaṃ mūrdhavikārān, vidradhimacirotthamasravisrāvaḥ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">nasyaṃ kavalo mukhajān, nasyāñjanatarpaṇāni netrarujaḥ| vṛddhatvaṃ kṣīraghṛte, mūrcchāṃ śītambumārutacchāyāḥ||54||</seg> <seg type="unit" n="55">samaśuktārdrakamātrā mande vahnau, śrame surā snānam| duḥkhasahatve sthairye vyāyāmo, gokṣururhitaḥ kṛcchre||55||</seg> <seg type="unit" n="56">kāse nidigdhikā, pārśvaśūle puṣkarajā jaṭā| vayasaḥ sthāpane dhātrī, triphalā guggulurvraṇe||56||</seg> <seg type="unit" n="57">bastirvātavikārān, paittān rekaḥ, kaphodbhavān vamanam| kṣaudraṃ jayati balāsaṃ, sarpiḥ pittaṃ, samīraṇaṃ tailam||57||</seg> <seg type="unit" n="58">ityagryaṃ yatproktaṃ rogāṇāmauṣadhaṃ śamāyālam| taddeśakālabalato vikalpanīyaṃ yathāyogam||58||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">ityātreyādāgamayyārthasūtraṃ tatsūktānāṃ peśalānāmatṛptaḥ| bheḍādīnāṃ sammato bhaktinamraḥ papracchedaṃ saṃśayāno'gniveśaḥ||59||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">kiṃ pṛṣṭavān ? ityāha---- dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ| dravyopasthātṛsampannā vṛddhavaidyamatānugāḥ||60||</seg> <seg type="unit" n="61">kṣīyamāṇāmayaprāṇā viparītāstathā'pare| hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam||61||</seg> <seg type="unit" n="62">kiṃ śāsti śāstramasmin iti kalpayato'gniveśamukhyasya| śiṣyagaṇasya punarvasu- rācakhyau kārtsnyatastattvam||62||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">kiṃ taduktavān? ityāha---- na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati| vinā'pi kriyayā svāsthyaṃ gacchatāṃ ṣoḍaśāṃśayā||63||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">ātaṅkapaṅkamagnānāṃ hastālambo bhiṣagjitam| jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt||64||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">na hyupāyamapekṣante sarve rogā, na cānyathā| upāyasādhyāḥ sidhyanti,nāheturhetumān yataḥ||65||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">yaduktaṃ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā| mṛtyurbhavati, tannaivaṃ nopāye'styanupāyatā||66||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">api copāyayuktasya dhīmato jātucit kriyā| na sidhyeddaivavaiguṇyānna tviyaṃ ṣoḍaśātmikā||67||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">etadeva pratipādayannāha---- kasyāsiddho'gnitoyādiḥ svedastambhādikarmaṇi| na prīṇanaṃ karṣaṇaṃ vā kasya kṣīraṃ gavedhukam||68||</seg> <seg type="unit" n="69">kasya māṣātmaguptādau vṛṣyatve nāsti niścayaḥ| viṇmūtrakaraṇākṣepau kasya saṃśayitau yave||69||</seg> <seg type="unit" n="70">viṣaṃ kasya jarāṃ yāti mantratantravivarjitam| kaḥ prāptaḥ kalyatāṃ pathyādṛte rohiṇikādiṣu||70||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">api cākālamaraṇaṃ sarvasiddhāntaniścitam| mahatā'pi prayatnena vāryatāṃ kathamanyathā||71||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">na cākālamṛtyurakṣaiva prayojanamasya tantrasyetyāha---- candanādyapi dāhādau rūḍhamāgamapūrvakam| śāstrādeva gataṃ siddhiṃ jvare laṅghanabṛṃhaṇam||72||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">catuṣpādguṇasampanne samyagālocya yojite| mā kṛthā vyādhinirghātaṃ vicikitsāṃ cikitsite||73||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">etaddhi mṛtyupāśānāmakāṇḍe chedanaṃ dṛḍham| rogontrāsitabhītānāṃ rakṣāsūtramasūtrakam||74||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṃ tu sadyo durbhājanasthitam||75||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">tadeva durbhājanaṃ darśayati---- ajñātaśāstrasadbhāvān śāstramātraparāyaṇān| tyajeddūrād bhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva||76||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">samyagbhiṣajaḥ ślāghamāno brūte ---- bhiṣajāṃ sādhuvṛttānāṃ bhadramāgamaśālinām| abhyastakarmaṇāṃ bhadraṃ bhadraṃ bhadrābhilāṣiṇām||77||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">iti tantraguṇairyuktaṃ tantradoṣairvivarjitam| cikitsāśāstramakhilaṃ vyāpya yat paritaḥ sthitam||78||</seg> <seg type="unit" n="79">vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| mahāsāgaragambhīrasaṅgrahārthopalakṣaṇam||79||</seg> <seg type="unit" n="80">aṣṭāṅgavaidyakamahodadhimanthanena yo'ṣṭāṅgasaṅgrahamahāmṛtarāśirāptaḥ| tasmādanalpaphalamalpasamudyamānāṃ prītyarthametaduditaṃ pṛthageva tantram||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">-----------------------------------4||80||</seg></ab>
          <ab type="mula">-------------------------6|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------7|80|</ab>
          <ab type="mula">----------------------------8|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------9|80|</ab>
          <ab type="mula">------------------------10|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------------11|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------------12|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------------------13|80|</ab>
          <ab type="mula">------------------------14|80|</ab>
          <ab type="mula">------------------------15|80|</ab>
          <ab type="mula">------------------16|80|</ab>
          <ab type="mula">------------17|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------18|80|</ab>
          <ab type="mula">------------19|80|</ab>
          <ab type="mula">-------------20|80|</ab>
          <ab type="mula">------------------21|80|</ab>
          <ab type="mula">----------------|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------23|80|</ab>
          <ab type="mula">----------------24|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------25|80|</ab>
          <ab type="mula">----------------26|80|</ab>
          <ab type="mula">----------28|80|</ab>
          <ab type="mula">-----29|80|</ab>
          <ab type="mula">-------30|80|</ab>
          <ab type="mula">----------------31|80|</ab>
          <ab type="mula">-------------32|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------------33|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------------34|80|</ab>
          <ab type="mula">------------35|80|</ab>
          <ab type="mula">-------------36|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------1|80|</ab>
          <ab type="mula">-----1|80|</ab>
          <ab type="mula">----2|80|</ab>
          <ab type="mula">----------3|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------4|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------5|80|</ab>
          <ab type="mula">-------6|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------7|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------8|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------9|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------10|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------11|80|</ab>
          <ab type="mula">-------------12|80|</ab>
          <ab type="mula">----------------3|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------4|80|</ab>
          <ab type="mula">------------5|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------6|80|</ab>
          <ab type="mula">----------7|80|</ab>
          <ab type="mula">--------iyam---1|80|</ab>
          <ab type="mula">--------2|80|</ab>
          <ab type="mula">----------2|80|</ab>
          <ab type="mula">---------3|80|</ab>
          <ab type="mula">---------4|80|</ab>
          <ab type="mula">--------5|80|</ab>
          <ab type="mula">---------6|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------7|80|</ab>
          <ab type="mula">------------8|80|</ab>
          <ab type="mula">--------9|80|</ab>
          <ab type="mula">----------10|80|</ab>
          <ab type="mula">------------11|80|</ab>
          <ab type="mula">------12|80|</ab>
          <ab type="mula">---------13|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------14|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------15|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------16|80|</ab>
          <ab type="mula">------------17|80|</ab>
          <ab type="mula">------------18|80|</ab>
          <ab type="mula">--------19|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------20|80|</ab>
          <ab type="mula">-------------saptā daśa---1|80|</ab>
          <ab type="mula">tatra 1........1|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------1|80|</ab>
          <ab type="mula">---------3|80|</ab>
          <ab type="mula">---------------1|80|</ab>
          <ab type="mula">---6|80|</ab>
          <ab type="mula">----7|80|</ab>
          <ab type="mula">---------8|80|</ab>
          <ab type="mula">--------9|80|</ab>
          <ab type="mula">---------10|80|</ab>
          <ab type="mula">-------11|80|</ab>
          <ab type="mula">-------------------------12|80|</ab>
          <ab type="mula">--------13|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------14||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">-------------||15||</seg></ab>
          <ab type="mula">----------16|80|</ab>
          <ab type="mula">-----17|80|</ab>
          <ab type="mula">tatha---1|80|</ab>
          <ab type="mula">tatra--------1|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------1|80|</ab>
          <ab type="mula">------3|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">----------4||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">-------------5||5||</seg></ab>
          <ab type="mula">------------9|80|</ab>
          <ab type="mula">----------10|80|</ab>
          <ab type="mula">------------11|80|</ab>
          <ab type="mula">--------------12|80|</ab>
          <ab type="mula">---------13|80|</ab>
          <ab type="mula">-----------1|80|</ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">---------15||80||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">idamāgamasiddhatvātpratyakṣaphaladarśanāt| mantravatsaṃprayoktavyaṃ na mīmāṃsyaṃ kathañcana||81||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">dīrghajīvitamārogyaṃ dharmamarthaṃ sukhaṃ yaśaḥ| pāṭhāvabodhānuṣṭhānairadhigacchatyato dhruvam||82||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">etatpaṭhan saṅgrahabodhaśaktaḥ svabhyastakarmā bhiṣagaprakampyaḥ| ākampayatyanyaviśālatantra- kṛtābhiyogān yadi tanna citram||83||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">yadi carakamadhīte tad dhruvaṃ suśrutādi- praṇigaditagadānāṃ nāmamātre'pi bāhyaḥ| atha carakavihīnaḥ prakriyāyāmakhinnaḥ kimiva khalu karotu vyādhitānāṃ varākaḥ||84||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">athaiva manyase yadyapi tatra tantrametadguṇam, tathā'pyārṣatantrādhyayane samādhānātiśaya iti| tata idamāha---- abhiniveśavaśādabhiyujyate subhaṇite'pi na yo dṛḍhamūḍhakaḥ| paṭhatu yatnaparaḥ puruṣāyuṣaṃ sa khalu vaidyakamādyamanirvidaḥ||85||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">athaivaṃ manyase vaktṛtvaviśeṣādavaśyamevārthātiśayo bhavati| tasmādādyeṣu sukṛteṣvevābhiyogo yukto, na tvidānīntanakavikṛteṣviti, tadetanna vācyam| kutaḥ ? ityāha---- vāte pitte śleṣmaśāntau ca pathyaṃ tailaṃ sarpirmākṣikaṃ ca krameṇa| etad brahmā bhāṣatāṃ brahajo vā kā nirmantre vaktṛbhedoktiśaktiḥ||86||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">tadevopasaṃharan spaṣṭayati ---- abhidhātṛvaśāt kiṃ vā dravyaśaktirviśiṣyate| ato matsaramutsṛjya mādhyasthyamavalambyatām||87||</seg></ab>
          <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">nanu, kimasmākamupakārakatvādidvāreṇa ṛṣipraṇītameva tantramanurāgavaśādadhyeṣyam ? ityāśaṅkyāha ---- ṛṣipraṇīte prītiścenmuktvā carakasuśrutau| bheḍādyāḥ kiṃ na paṭhyante tasmādgrāhyaṃ subhāṣitam||88||</seg></ab>
          <ab type="mula">hṛdaya hṛdayametatsarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ| kṛtvā yacchubhamāptaṃ śubhamastu paraṃ tato jagataḥ|89| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vājīkaraṇavidhirnāma catvā- riṃśo'dhyāyaḥ|40|</ab>
        </div>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
