<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:lang="sa-Latn">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main" xml:lang="sa-Latn">Mādhavanidāna</title>
        <title type="sub">with the Madhukośa and Ātaṅkadarpaṇa commentaries: a TEI edition derived from e-Mādhavanidāna</title>
        <author xml:id="madhavakara"><persName xml:lang="sa-Latn">Mādhavakara</persName></author>
        <author xml:id="vijayaraksita" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Vijayarakṣita</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Madhukośa</title>)</author>
        <author xml:id="srikanthadatta" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Śrīkaṇṭhadatta</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Madhukośa</title>)</author>
        <author xml:id="vacaspati" role="commentator"><persName xml:lang="sa-Latn">Vācaspati</persName> (<title xml:lang="sa-Latn">Ātaṅkadarpaṇa</title>)</author>
        <respStmt>
          <resp>digitization and transliteration of the source</resp>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
        </respStmt>
        <respStmt>
          <resp>web edition and TEI conversion</resp>
          <orgName>The Suśruta Project</orgName>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
        <edition>Unified TEI file, root text with commentary, generated <date when="2026-09-23">2026-09-23</date> by build_tei.py</edition>
      </editionStmt>
      <extent>70 adhyāyas</extent>
      <publicationStmt>
        <publisher>The Suśruta Project</publisher>
        <pubPlace><ref target="https://sushrutaproject.github.io/eMadhava/">https://sushrutaproject.github.io/eMadhava/</ref></pubPlace>
        <date when="2026-09-23">2026-09-23</date>
        <availability>
          <licence target="https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/">CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository.</licence>
        </availability>
      </publicationStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl type="digital">
          <title>NIIMH e-Samhita: Mādhavanidāna</title>
          <orgName>National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India</orgName>
          <ptr target="http://niimh.res.in/ebooks/madhavanidana/"/>
        </bibl>
        <bibl type="print">
          <title xml:lang="sa-Latn">Mādhavanidāna</title>
          <editor>Yādavaśarman Trivikrama Ācārya</editor>
          <date when="1955">1955</date>
          <ptr target="http://n2t.net/ark:/13960/s218hd9qx7t"/>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Mādhavanidāna
          (https://github.com/sushrutaproject/eMadhava), itself built from the digital edition named in the sourceDesc.
          The file is generated automatically from the site's chapter pages.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDecl>
        <p>The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse
          divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the
          source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit']
          with that number in @n; the number itself is retained in the text.</p>
        <p>Root text and commentary follow the source's own division of every word into registers. Root-text blocks are ab[@type='mula']; commentary blocks are ab[@type='commentary'], with @subtype naming the commentary and @resp pointing to its author(s) in the titleStmt.</p>
        <p>The foot-of-chapter notes (pāṭhāntarāḥ) of the source record variant readings from the printed edition. Notes are placed at their point of reference as
          note[@place='foot'][@type='variant'], with the source's note number in @n.</p>
          <p>The work has no sthāna division; the 70 adhyāyas are direct children of body.</p>
          <p>A note with no anchor in the text (it records a variant of the chapter title) is placed in the chapter head.</p>
          <p>One passage in adhyāya 21 (Ātaṅkadarpaṇa) is untagged in the source and could not be transliterated; it is kept in the source's ASCII romanization as seg[@type='untransliterated'].</p>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <langUsage>
        <language ident="sa-Latn">Sanskrit, in IAST transliteration</language>
        <language ident="en">English</language>
      </langUsage>
      <textClass>
        <keywords>
          <term>Āyurveda</term>
        </keywords>
      </textClass>
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change when="2026-09-23">Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
  <text>
    <body>
      <div type="adhyaya" n="1" xml:id="mn.1">
        <head>pañcanidānalakṣaṇam<note place="foot" type="variant" n="1">‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.|</note></head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">pañcanidānalakṣaṇam | praṇamya jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam | svargāpavargayordvāraṃ trailokyaśaraṇaṃ śivam ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">śrīgaṇeśāya namaḥ| śaśiruciraharārdhavyaktasaktārdhadeho diśatu ghanaghanābhaḥ padmanābhaḥ śriyaṃ vaḥ| tridaśasaridaśītadyotajāvārimadhyabhramibhavamiva nābhau vārijaṃ yasya reje||1||</seg> <seg type="unit" n="2">bhaṭṭārajejjaṭagadādhara <note place="foot" type="variant" n="2">‘...bāṣpacandra...’ iti pā.|</note> vāpyacandraśrīcakrapāṇibakuleśvarasenabhojaiḥ| īśānakārtikasukīra <note place="foot" type="variant" n="3">‘...sudhīśvaravīravaidyai...’ iti pā.|</note> sudhīravaidyairmaitreyamādhavamukhairlikhitaṃ vicintya||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tantrāntarāṇyapi vilokya mamaiṣa yatnaḥ sadbhirvidheya iha doṣavidhau samādhiḥ| martyairasarvavidurairvihite kva nāma granthe'sti doṣavirahaḥ sucirantane'pi||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tattadgranthatarubhyo <note place="foot" type="variant" n="4">‘...leśamākṛṣya’ iti pā.|</note> vyākhyākusumarasaleśamāhṛtya| bhramareṇeva mayā'yaṃ vyākhyāmadhukośa ārabdhaḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">upayuktamihānuktaṃ nidānaṃ mādhavena yat| granthavyākhyāprasaṅgena mayā tadapi likhyate||5||</seg> <seg type="unit" n="1">atha prathitasarvāyurvedabodhaviśuddhabuddhiḥ śrīmādhavakaro vikāranikarahetvāditattvabubhutsotsukacikitsakajanānujighṛkṣayā vidhitsitagranthasandarbhārambhe tatpratyūhavyūhavyapohahetuṃ paramāptācāraparamparāpariprāptaṃ sveṣṭadevatāpraṇāmaṃ prāk prāṇaiṣīt; <note place="foot" type="variant" n="5">‘granthādhyetṝṇāmapi’ iti pā.|</note> granthaśrotṝṇāmapi viśveśvaramaheśvarasya praṇāmānuvādamātrādapi <note place="foot" type="variant" n="6">‘sarvavighnoparamaḥ’ iti pā.|</note> vighnopaśamo bhavatītyabhiprāyeṇa taṃ granthādau nibaddhavān– praṇamyetyādi| atra praśabdo bhaktyatiśayakhyāpakaḥ| nibandhanakriyāpekṣayā praṇāmasya pūrvakālabhāvitvāt praṇameḥ ktvāpratyayaḥ| jagacchabdenotpattimantaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘pṛthivyādayo' ... ’ iti pā.|</note> kṣityādayo'bhidhīyante; teṣāmutpattau svakāraṇasamavāye, sthitau katicitkālāvasthāne, saṃhāre pradhvaṃse, kāraṇaṃ kartāram| svargaḥ sukham, apavargo mokṣaḥ ātyantikaduḥkhanivṛttilakṣaṇaḥ, tayordvāramupāyaṃ pradhānakāraṇam| etena sakalapuruṣārthahetutvamuktaṃ, sukhāvāptiduḥkhahānivyatiriktasya puruṣārthasyābhāvāt| ata eva trailokyaśaraṇaṃ trailokyarakṣitāram| na coktajagatsthitikāraṇatvena paunaruktyaṃ, jagacchabdenotpattimatāmevābhidhānāt| atra tu trailokyaśabdo bhuvanatrayavarticetanācetanasamūhavācī, lokaśabdasya bhuvanajanayorabhidhāyakatvāt| tathā cāmaraḥ– “lokastu bhuvane jane” (a. ko. kā. 3 va. 3) iti| trailokyamiti svārthe ṣyañ; <note place="foot" type="variant" n="8">‘catvāro varṇāścāturvarṇyam’ iti pā.|</note> cāturvarṇyavat| harādiparyāyān parityajya śivapadanirdeśena granthasya tadadhyetṝṇāṃ ca sakalakalyāṇamabhilaṣan śivapadaṃ nibaddhavān; śivakāritvenaiva maheśvarasya śivapadābhidhānamiti||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">tulasīkusumaṃ dadhattamālapratimaṃ ballavigopabālasaktam| kimapi tribhavaikamūlakandaṃ paramānandamahaṃ mahaḥ smarāmi||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śrīhammīranareśvaraḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘samabhavadvīrapratāpānala ... ’ iti pā.|</note> samabhavatprauḍhapratāpānala- jvālājālakarāladagdhapavanaprāgbhāraśuṣkendhanaḥ| yasya prauḍhasabhāṅgaṇeṣvapi yaśaḥsvarlokakallolinī- kallolāmalamaṅganāḥ sumanasāṃ gāyanti romāñcitāḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pratyarthikṣitināthasārthavanitāvaidhavyadīkṣāguroḥ śauryaṃ yasya raṇāṅgaṇe suragaṇaiḥ paśyan surāṇāṃ patiḥ| labdhvā netrasahasrajaṃ phalamalaṃ smṛtvā nijābhyarthitaṃ rāmaṃ rāvaṇaghātinaṃ ca samabhūttuṣṭo vilakṣaḥ punaḥ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tasyābhavadvaidyavaraḥ prabhūtaviśvāsapātraṃ viditaścaritraiḥ| pramodanāmā sakalapramodī kalāvilāsaikanidhirdvijendraḥ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">jyeṣṭho'bhavattasya sutaḥ praśastaśāstrārthavettā śivasaktacetāḥ| <note place="foot" type="variant" n="10">‘sauśarmanāmā’ iti pā.|</note> raiśarmanāmā prathitaḥ kalābhirmahanmadakṣoṇipateḥ sabhāyām||5||</seg> <seg type="unit" n="6">anyaśca tasyāsti sutaḥ kanīyānvācaspatiḥ sattvaguṇaikasaṅgaḥ|| sahodaraprītatamaḥ samastā yo vaidyavidyāḥ svayamadhyajīgapat||6||</seg> <seg type="unit" n="7"><note place="foot" type="variant" n="11">‘bhṛguvacana ... ’ iti pā.|</note> guruvacanavicāraiścārucañcaccaritraścarakacaturacetāḥ suśrute suśruto yaḥ| kapilamatavayasye brahmavidyārahasye prakaṭitapaṭubuddhirbuddhakāṇādasiddhiḥ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">tenojjvalā vivṛtiralpadhiyāṃ hitāya sambaddhyate vibudhamādhavasaṅgrahasya| vijñāya tārkikavaraikavicāravedyaṃ vaiṣamyagumphanavaśānmadhukoṣabandham||8||</seg> <seg type="unit" n="1">tatra granthārambhe prārabdhagranthaparisamāptyarthaṃ granthaśrotṝṇāmapi <note place="foot" type="variant" n="12">‘pratyūhavyapohārtham’ iti pā.|</note> pratyūhavyūhavyudāsārthaṃ śiṣṭācāraparipālanārthaṃ granthakāraḥ prāgviśiṣṭeṣṭadevatāpraṇāmaṃ nibaddhavān– praṇamyetyādi| yugmam| mayā rogaviniścayo grantho nibaddhyata iti sambandhaḥ| kiṃ kṛtvā? praṇamya| <note place="foot" type="variant" n="13">‘atra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> atra prakarṣārthadyotakena praśabdena granthakṛdbhaktyatiśayaṃ khyāpayati| kaṃ? śivam| sakalabhuvanapatermaheśvarasya nāmabāhulye'pi tadadhyāpakādhyetṝṇāṃ kalyāṇamabhilaṣan granthakāraḥ śivapadaṃ nibaddhavān| kīdṛśaṃ śivaṃ? jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam| jagacchabdenotpattimantaḥ pṛthivyādayo'bhidhīyante; teṣāmutpattau svakāraṇasamavāye, sthitau katicitkālāvasthāne, saṃhāre saṃharaṇe, kāraṇaṃ hetum| punaḥ kīdṛśaṃ? svargāpavargayordvāraṃ; svargaḥ sukham, apavargo mokṣaḥ, <note place="foot" type="variant" n="14">‘ubhayordvāram’ iti pā.|</note> tayordvāram upāyaṃ pradhānakāraṇam| punaḥ kīdṛśaṃ? trailokyaśaraṇaṃ bhuvanatrayasya rakṣitāram||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nānāmunīnāṃ vacanairidānīṃ samāsataḥ sadbhiṣajāṃ niyogāt | sopadravāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">nānātantravihīnānāṃ bhiṣajāmalpamedhasām | sukhaṃ vijñātumātaṅkamayameva bhaviṣyati ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">abhidheyasambandhaprayojanopadeśamantareṇa prekṣāvatāṃ na pravṛttiḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘syāt iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> syāt iti, atastadabhidhānārthaṃ ślokadvayamāha– nānetyādi| rogāṇāṃ viśeṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="16">‘vātādijatvasādhyāsādhyatvādirūpeṇa’ iti pā.|</note> vātajatvādisādhyāsādhyatvādirūpeṇa niścayo jñānaṃ yena sa rogaviniścayo grantho nibadhyate'bhidhīyate, ‘asmābhiḥ’ iti śeṣaḥ| tasya viśeṣaṇam– sopadravetyādi| saha upadravādibhirvartate yaḥ sa tathā; <note place="foot" type="variant" n="17">‘etenāsya viśeṣaṇadvārā’ iti pā.|</note> etena viśeṣaṇadvāreṇa upadravāriṣṭanidānaliṅgasvarūpamabhidheyamuktaṃ bhavati, <note place="foot" type="variant" n="18">‘etadvyatirekeṇāsya granthasya’ iti pā., ‘etadvyatirekeṇābhidheyābhāvāt’ iti ca pā.|</note> etadvyatiriktasyābhidheyasyābhāvāt; tathā sati upadravādibhirabhidheyaiḥ saha granthasya vācyavācakalakṣaṇaḥ sambandho'yabhihitaḥ| tatra, upadravo rogārambhakadoṣaprakopajanyo'nyavikāraḥ, <note place="foot" type="variant" n="19">‘uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa upadrava ucyate||” iti;’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa upadrava ucyate||” iti; niyatamaraṇakhyāpakaṃ liṅgamariṣṭaṃ; nidānaṃ rogotpādako hetuḥ; liṅgaṃ rogakhyāpako hetuḥ| tena ‘liṅgyate jñāyate vyādhiranena’ iti pā.[ “liṅgyante jñāyante vyādhayo'nena” iti vyutpattyā pūrvarūparūpopaśayasamprāptayo'bhidhīyante| yadyapi nidānamapi rogaviśeṣaṃ bodhayati, tathā'pyutpattijñaptihetutvena kāraṇadvaividhyapratipādanārthaṃ tasya pṛthagabhidhānam| eṣāṃ copadravādīnāṃ vistarābhidhānaṃ yathāvasaraṃ kariṣyate| nanu, roganidānāditattvamatisūkṣmatvenāsarvajñasya <note place="foot" type="variant" n="20">‘na jñānaviṣayaḥ’ iti pā.|</note> jñānaviṣayaḥ, tat kathaṃ tadupadeśe prekṣāvatāṃ pravṛttirityata āha– nānāmunīnāmityādi| etena granthasya prāmāṇyaṃ pravṛttyaṅgatvamuktaṃ bhavati; munayo hi tapoyogardhibalāttraikālikanikhilajñānaśālinaḥ puruṣātiśayā ucyante| nanu, yadyevambhūtaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kasyacidgrantho'pyanya āste’ iti pā.|</note> kasyacidgrantho'nyo'pyāste, tenaiva vyavahārasiddheḥ kṛtakāryatvenāsya niṣprayojanatā syādityata āha– idānīmityādi| idānīmasmābhireva <note place="foot" type="variant" n="22">‘prathamam’ iti pā.|</note> prāthamyena nānāmunīnāṃ vacanairevaṃvidho nibandhaḥ kriyate| samāsata iti saṅkṣepataḥ| <note place="foot" type="variant" n="23">‘etenālpabuddhīnāmativistaratvenāpravṛttidoṣaḥ’ iti pā.|</note> etenālpabuddhīnāmativistaratvenāpravṛttyaṅgatādoṣaḥ parihṛto bhavati| nanu, kṛte'pi granthe'nupādeyapuruṣapraṇītatvena na kaścidbhiṣak pravartiṣyata iti granthasya vaiyarthyaṃ syādityata āha– sadbhiṣajāṃ niyogāditi| niyogo niyojanam “asmadupakārāya granthaḥ kriyatām” ityevaṃ prārthanetyarthaḥ; athavā niyoga ājñā, etenātmanaḥ savinayatvamuktaṃ bhavatītyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="24">atra ‘nanu, nānāmunivacanabāhulyādalpamedhasāṃ kathaṃ pravṛttirityata āha-’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> nānātantretyādi| sukhaṃ yathā bhavati tathā ātaṅkaṃ rogaṃ vijñātumayameva grantho bhaviṣyati, ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| etena rogajñānaṃ prayojanamityuktaṃ, phalaṃ cāsya cikitsitamiti mantavyam yaduktaṃ carake– “rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret||” iti (ca. sū. a. 20)| nanu, nānāmunīnāṃ vacanaireva rogajñānaṃ bhaviṣyati, kimanena tadupajīvinā granthenetyata āha– alpamedhasāmiti alpamedhasām alpabuddhīnām; mahābuddhayo hi <note place="foot" type="variant" n="25">‘vistaraduradhigamanātantrādhyayanakṣamā’ iti pā.|</note> ativistaraduradhigamanātantrādhyayanakṣamā bhavanti, na tvalpabuddhaya iti| mahādhiyāmapi ālasyānāsāditadurupapādāśeṣasaṃhitānāmayameva rogajñānāya bhaviṣyatītyāha– nānātantretyādi||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">nānāmunīnāmityādi| ayaṃ rogaviniścayo grantho nibadhyate vidhīyate, rogāṇāṃ viniścayo jñānaṃ yasmātsa tathā| kiṃviśiṣṭaḥ? sopadravāriṣṭanidānaliṅgaḥ; sahopadravādibhirvartate <note place="foot" type="variant" n="26">kvacitpustake ‘iti sopadravaḥ’ etatsthāne ‘sa tathā’ iti pā.|</note> iti sopadravaḥ, upadravo rogārambhakadoṣaprakopajanyo vikāraḥ| uktaṃ ca carake– “vyādherupari yo vyādhirbhavatyuttarakālajaḥ| upakramāvirodhī ca sa upadrava ucyate||” <note place="foot" type="variant" n="27">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti; niyatamaraṇakhyāpakaṃ liṅgamariṣṭaṃ; nidānaṃ rogotpādako hetuḥ, niścīyate <note place="foot" type="variant" n="28">‘pratigrāhyate’ iti pā.|</note> pratipādyate vyādhiraneneti nidānaṃ; liṅgaṃ rogakhyāpako hetuḥ, tena liṅgyate jñāyate'neneti vyutpattyā pūrvarūparūpopaśayasamprāptayo vijñāyante iti| nanu, sarvajñajñānaviṣaye paramasūkṣmanidānāditattvajñāne'sarvajñapuruṣavākyaiḥ kathaṃ buddhimatāṃ pravṛttirityata āha– nānāmunīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘vacanaiḥ’ iti pā.|</note> vacanairiti| yogardhibalāttraikālikajñānadarśī <note place="foot" type="variant" n="30">‘puruṣātiśayānmunirucyate’ iti pā.|</note> puruṣātiśayo munirucyate| idānīmiti– asmābhireva prādhānyena nānāmunīnāṃ vacanairevaṃvidho granthaḥ kriyate; anyairācāryairevaṃvidho grantho na kṛta ityarthaḥ| samāsata iti saṅkṣepāt| nanu, kṛte'pi granthe na kaścidbhiṣak pravartiṣyata iti granthasya vaiyarthyaṃ syādityata āha– sadbhiṣajāṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘niyogāt’ iti pā.|</note> niyogāditi| niyogo niyojanam, asmadupakārāya granthaḥ kriyatāmevambhūtā prārthanetyarthaḥ <note place="foot" type="variant" n="32">‘granthasyāsyotkarṣamāha’ iti pā.|</note> granthasyāsyotkṛṣṭatvamāha– nānetyādi| mahābuddhayo hi duradhigamatantrādhyayanakṣamā bhavanti, ato nānātantravihīnānāmalpabuddhīnāṃ bhiṣajāṃ sukhaṃ yathā bhavati tathā ātaṅkaṃ rogaṃ vijñātumayameva grantho <note place="foot" type="variant" n="33">‘bhaviṣyati’ iti pā.|</note> bhaviṣyatīti; ‘kāraṇam’ iti śeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="34">‘uktaṃ ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> uktaṃ ca– “rogajñānārthamevādau yatnaḥ kāryo bhiṣagvaraiḥ| sati tasmin kriyārambhaḥ puṇyāya yaśase śriyai||” rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret iti||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā | samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam ||4||</seg> (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">vyādherjñātavyasya <note place="foot" type="variant" n="35">‘pañcadhā’ iti pā.|</note> pañca jñānopāyā bhavantīti tānāha– nidānamityādi| ete pañca vyastāḥ samastāśca vyādhibodhakāḥ| na ca samastapakṣe kṛtakaraṇatvaṃ vācyaṃ, <note place="foot" type="variant" n="36">pramāṇasamplavasyāpi dṛṣṭatvāditi yataḥ pramātuḥ pramātavye'rthe pramāṇānāṃ pratyakṣānumānopamānaśabdānāṃ samplavaḥ samūho dṛṣṭaḥ, ataḥ samastapakṣe kṛtakaraṇatvaṃ na ca vācyam|</note> pramāṇasamplavasyāpi dṛṣṭatvāt| ( <note place="foot" type="variant" n="37">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> anumitavahnau pratyakṣopamānaśabdānāmapi sthitisattvāt) na yo <note place="foot" type="variant" n="38">anumānena pratīto yo vahniḥ sa kiṃ pratyakṣāgamābhyāṃ nopalabhyate? nahi, api tūpalabhyata eva|</note> hyanumānena pratīto vahniḥ sa eva pratyakṣāgamābhyāṃ nopalabhyate [ <note place="foot" type="variant" n="39">‘na ca nidānādīni prekṣāvanti, yenaivamālocayeyurekenaiva pratipāditamiti, vayamihodāsmahe iti’ iti pā., ‘athavā ye prekṣāvantaste nidānādīni na evam ālocayeyuḥ? na, apitu santi nidānādīni ālocayeyureva|’ iti ca pā.|</note> na vā nidānādīni prekṣāvanto ye naivamālocayeyuḥ; ( <note place="foot" type="variant" n="40">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kintu ye prekṣāvante nidānādīni syurityeva vetsyanti) <note place="foot" type="variant" n="41">‘atisārādīnāṃ madhye kenacidekenaiva pratipādito vyādhiriti mataṃ vayamihodāsmahe na śraddadhmahe’ iti pā.|</note> ekenaiva pratipādito vyādhiriti vayamihodāsmahe ( <note place="foot" type="variant" n="42">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> na manyāmahe)| kiñca, <note place="foot" type="variant" n="43">‘ekenā'pi pratipādite’ iti pā.|</note> ekena pratipādite'pi vyādhāvapare'vaśyamabhidhātavyāḥ, bhinnaprayojanatvāt| tathāhi– yadi nidānaṃ nocyate tadā tatparivarjanaṃ kathaṃ labhyate? uktaṃ hi suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="44">‘vātādīnāṃ pratīkāraḥ prokto vistarataḥ punaḥ|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vātādīnāṃ pratīkāraḥ prokto vistarataḥ punaḥ| saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam||” iti (su. u. taṃ. a. 1)| kiñca, yathā– mṛdbhakṣaṇāt pāṇḍurogaḥ, makṣikābhakṣaṇācca chardiravasīyate; na <note place="foot" type="variant" n="45">‘ca’ iti pā.|</note> tu tathā nidānena sarvatra niyatarogādhyavasāyaḥ, <note place="foot" type="variant" n="46">‘jaṭharagulmādīnāmekakāraṇatvāt’ iti pā.|</note> jvaragulmādīnāmekakāraṇatvāt| yadāha carakaḥ– “eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi| vyādherekasya <note place="foot" type="variant" n="47">‘cāneko bahūnāṃ bahavo'pi ca’ iti carake pāṭhaḥ|</note> bahavo bahūnāṃ bahavastathā||” iti (ca. ni. a. 8)| api ca kadācit pratyāsannaṃ nidānaṃ bādhitvā viprakṛṣṭanidānakṛto doṣasañcayo vyādhiṃ kuryāt, tasmāt <note place="foot" type="variant" n="48">‘kevalānnidānādapi na’ iti pā.|</note> kevalānnidānānna vyādhijñānaṃ bhavatīti pūrvarūpādīnāmupādānamiti <note place="foot" type="variant" n="49">‘bāṣpacandraḥ’ iti pā.|</note> vāpyacandraḥ| asati pūrvarūpābhidhāne tatroktaḥ kriyāviśeṣo na saṅgacchate| uktaṃ hi carake– “ <note place="foot" type="variant" n="50">‘tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā’ iti carake pāṭhaḥ|</note> jvarasya pūrvarūpe laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā||” iti (ca. ni. a. 1)| tathā ca suśrute– <note place="foot" type="variant" n="51">“jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān| pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham||” iti (su. u. taṃ. a. 39) suśrute pāṭhaḥ|</note> vātikajvarapūrvarūpe ghṛtapānamiti| tathā'sādhyatvaṃ ca nopalabhyeta| uktaṃ ca carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ|| anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||” (ca. i. a. 5) iti| tathā raktapittapramehayorviśeṣajñānaṃ ca na jāyate| uktaṃ ca carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti (ca. ci. a. 6)| asati rūpābhidhāne <note place="foot" type="variant" n="52">‘vyādheraśeṣaviśeṣeṇa’ iti pā.|</note> vyādheraśeṣeṇa svarūpameva na vyavacchidyate; kiṃ ca sādhyāsādhyatvaṃ ca na jñāyate| tathā hi sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya vai| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||” iti (ca. sū. a. 10); kaṣṭasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale|” (ca. sū. a. 10) iti; tathā– “sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ| sannipātajvaro'sādhyaḥ” (ca. sū. a. 3) iti| asatyupaśayābhidhāne saṅkīrṇalakṣaṇe'nabhivyaktaklaṣaṇe vā vyādhau viśeṣabodho na syāt| taduktaṃ carake– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ” (parīkṣeta) (ca. vi. a. 4) iti| asatyāṃ ca samprāptau pūrvarūpādipratītasyāpi vyādheścikitsopayoginoṃ'śāṃśavikalpanābalakālāderapratīteścikitsāviśeṣo na syāt| tasmāt pañcāpi nidānādayo vaktavyāḥ| pañcavidhamapyetadvyādhyutpattijñaptihetubhūtaṃ nidānaśabdenocyate| yadāha suśrutaḥ– “hetulakṣaṇanirdeśānnidānāni” (su. sū. a. 3) iti| tatraivaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘nidānaśabdaniruktiruktā’ iti pā.|</note> nidānaśabdaniruktiḥ– “nirdiśyate vyādhiraneneti nidānaṃ”; “diśeḥ pṛṣodarāditvādrūpasiddhiḥ|” iti gadādharaḥ; “niścitya dīyate pratipādyate vyādhiraneneti nidānam||” iti jejjaṭaḥ| bhaṭṭāraharicandreṇāpi <note place="foot" type="variant" n="54">‘tantrayuktyā nidānādivivaraṇaprastāve’ iti pā.|</note> tantrayuktyādivivaraṇaprastāve eṣaiva niruktiruktā| niśabdo niścaye| tathā ca vararucerupasargasūtram– “ni niścayaniṣedhayoḥ” iti| loke'pi ‘adya te nidānaṃ kariṣyāmi’ ityukte niścayaṃ <note place="foot" type="variant" n="55">‘ ... pratīyate’ iti pā.|</note> kariṣyāmītyavagamyate| nidānamiti karaṇe lyuṭ; tena ‘vyādhiniścayakaraṇaṃ nidānam’ iti nidānādipañcakasāmānyalakṣaṇam| nidānaśabdo'yaṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘nidānaviśeṣajātau’ iti pā.|</note> nidānaviśeṣe jātau ca vartate; yathā– tṛṇaśabdaḥ tṛṇaviśeṣe tṛṇajātau ca vartate| yattu, <note place="foot" type="variant" n="57">‘bhaṭṭāraharicandreṇāpi’ iti pā.|</note> bhaṭṭāraharicandreṇa nidānasthāne– “yā gauḥ sudohā bhavati na tāṃ <note place="foot" type="variant" n="58">‘nidīyeta’ iti pā., ‘ninanadīta’ iti ca pā.|</note> nidadīta|” iti vyāsaprayogamupanyasya nibandhārtho nidānaśabdo vyākhyātaḥ ‘nidīyate nibadhyate <note place="foot" type="variant" n="59">‘hetvādisambandho’ iti pā.|</note> hetvādisambaddho vyādhiranena’ iti kṛtvā; tattu nidānasthānarūpagranthābhiprāyeṇa, nahi hetvādayo <note place="foot" type="variant" n="60">‘hetvādisambandham’ iti pā.|</note> hetvādisambaddhaṃ vyādhiṃ pratipādayanti <note place="foot" type="variant" n="61">svātmani kriyāvirodhādityarthaḥ|</note>||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tasya ca vyādherjñātavyasya pañca jñānopāyā bhavanti tānāha– <note place="foot" type="variant" n="62">‘nidānamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nidānamityādi| nidānaṃ pūrvarūpaṃ rūpamupaśayaḥ samprāptiścaite pañca vyastāḥ samastāśca vyādhibodhakāḥ| rogāṇāṃ vijñānaṃ viśiṣṭajñānaṃ, pañcadhā pañcaprakāreṇa, smṛtaṃ kathitaṃ, ‘munīndraiḥ’ iti śeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="63">‘yathā nidānapūrvarūparūpāṇi rogāṇāṃ vijñānāya tathopaśayo'pīti’ iti pā.|</note> upaśayastatheti <note place="foot" type="variant" n="64">‘tulyakṛtyatām’ iti pā.|</note> tathāśabdastulyakṛtyatāṃ dyotayati, evaṃ samprāptiścetyatra cakāro'pi| iti parisamāptau| <note place="foot" type="variant" n="65">‘rogāṇām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> rogāṇāṃ tacca nidānaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭabhedena dvidhā bhavati| sannikṛṣṭaṃ yathā– vātādayaḥ kupitāḥ jvarādirogamutpādayanti| viprakṛṣṭaṃ yathā– hemante nicitaḥ śleṣmā vasante ca prakupyati; tathā''hārādirapi, tatra kaṭukāmladadhyādikaṃ pittajvarasya| pūrvarūpaṃ yathā– jvarasyaivālasyādayaḥ| rūpaṃ yathā– svedāvarodha ityādi; “ <note place="foot" type="variant" n="66">‘ āgamāpagamakṣobhakāṭhinyamṛdutā vedanoṣmaṇām’ iti pā.|</note> āgamāpagamakṣobhakāṭhinyamṛdutoṣmaṇām| vaiṣamyaṃ tatra tatrāṅge tāstāḥ syurvedanāścalāt||” ityādi <note place="foot" type="variant" n="67">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca| upaśayo yathā– vātaḥ snehanamardanādinopaśānta upalabhyate sa ‘upaśaya’ ityucyate| samprāptiryathā-yathā duṣṭenetyādilakṣaṇāt| nanvekenaiva <note place="foot" type="variant" n="68">kvacitpustake ‘roganiścaye'nyeṣāmupādānaṃ vyartham? ucyate-’ etatsthāne ‘roganiścaye'nyeṣāmupādānavaiyarthyaṃ vaktavyam’ iti pā.|</note> roganiścaye'nyeṣāmupādānaṃ vyartham? ucyate– bhinnaprayojanatvāt nānyataravaiyarthyam| tacca yathā– nidānenādhigatasya vyādhestatparivarjanam; uktaṃ ca suśrute– “saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam|” iti| <note place="foot" type="variant" n="69">kvacitpustake ‘pūrvarūpeṇa vyādherviśeṣajñānaṃ jāyate| yathā carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya ca pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadetpramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti; tathā'dhigatasya vyādhestatroktakriyākramaśca lakṣyate; ukte ca carake’ etatsthāne ‘pūrvarūpeṇādhigatasya vyādhestatroktakriyākramo lakṣyate; uktaṃ ca carake’ iti pā.|</note> pūrvarūpeṇa vyādherviśeṣajñānaṃ jāyate| yathā carake– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya ca pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadetpramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ||” iti; tathā'dhigatasya vyādhestatroktakriyākramaśca lakṣyate; ukte ca carake– “jvarasya pūrvarūpe laghvaśanamapatarpaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="70">‘ca’ iti pā.|</note> vā|” iti; tathā ca suśrute– “vātikajvarapūrvarūpe ghṛtapānam|” iti| tathā ca sādhyāsādhyatvamapi jñāyate| uktaṃ ca carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ|| anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam||” <note place="foot" type="variant" n="71">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| rūpeṇāpi ca vyādheḥ sukhasādhyatvaṃ kaṣṭasādhyatvamasādhyatvaṃ ca jñāyate; yato'lparūpaḥ sukhasādhyo vyādhiḥ, madhyarūpaḥ kaṣṭasādhyaḥ, sampūrṇarūpastvasādhya iti| tathā ca sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “hetavaḥ pūrvarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="72">‘sūkṣmāṇyalpāni’ iti pā.|</note> rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet||” iti; kaṣṭasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="73">‘nimittaṃ pūrvarūpāṇi’ iti pā.|</note> nimittapūrvarūpāṇāṃ rūpāṇāṃ madhyame bale|” iti; <note place="foot" type="variant" n="74">‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā “ <note place="foot" type="variant" n="75">‘sampūrṇarūpaḥ’ iti pā.|</note> sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ sannipātajvaro'sādhyaḥ|” <note place="foot" type="variant" n="76">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| upaśayena vinā pratītasya vyādheḥ saṅkīrṇalakṣaṇe'nabhivyaktalakṣaṇe vā vyādhau viśeṣāvabodho na syāt, uktaṃ hi carake– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ buddhyeta|” iti| tathā ca suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="77">‘abhyaṅgasnehasvedādyairvātadoṣo’ iti pā.|</note> abhyaṅgasnehasvedādyairvātarogo na śāmyati| vikārastatra vijñeyo duṣṭamatrāsti śoṇitam||” iti| śoṇitasekastatropaśama iti| asatyāṃ ca samprāptau pūrvarūpādibhiḥ pratītasyāpi vyādheścikitsitopayogyāṃśāṃśavikalpabalakālādīnāmajñāne cikitsāviśeṣo na syāt, tasmānnidānādipañcakavijñānena sarve rogā viśeṣeṇāvabudhyanta iti||4||</seg></ab>
        <ab type="mula">nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ | nidānamāhuḥ paryāyaiḥ... |5| (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">eṣāṃ nidānādīnāṃ madhye samānāsamānajātīyavyāvartakaṃ <note place="foot" type="variant" n="78">‘nidānalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note> kāraṇarūpanidānasya lakṣaṇamāha– nimittetyādinā paryāyairityantena| etaiḥ śabdairyo'rtho'bhidhīyate tannidānaṃ; yathā– “buddhirupalabdhirjñānamityanarthāntaram|” (nyā. da. pra. ā. sū. 15) <note place="foot" type="variant" n="79">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| nanu, kiṃ militairekaikaśo vā? nādyaḥ, ekārthābhidhāyināṃ śabdānāṃ militānāmaprayogāt; dvitīyaścettadā savyabhicāraḥ; nimittasya śakunādau, hetoḥ <note place="foot" type="variant" n="80">‘dhūmavatvādityādivacane’ iti pā.|</note> prayojake kartari, āyatanasya sthāne, pratyayasya laḍādau, utthānasya <note place="foot" type="variant" n="81">‘udgamanotsavayoḥ’ iti pā., ‘udgamanotsargayoḥ’ iti ca pā.|</note> udgamanotsargayośca darśanāt| naivaṃ, śakunādīnāṃ nimittādibhiḥ sarvairanabhidhānāt| ata evāha– paryāyairiti| nahi teṣāṃ te paryāyāḥ, yataḥ krameṇaikārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante| tasmānnimittādiśabdaiḥ <note place="foot" type="variant" n="82">‘paryāyeṇa’ iti pā.|</note> paryāyairabhidhīyamānatvaṃ nidānatvam| etacca paryāyakathanaṃ śāstre vyavahārārtham| idaṃ tu saṅkṣepato lakṣaṇam– “setikartavyatāko rogotpādakaheturnidānam|” iti| yanmate doṣetikartavyatārūpā samprāptiriṣyate tanmate samprāptivyudāsārthaṃ ‘setikartavyatāka’ iti padaṃ, tasyā <note place="foot" type="variant" n="83">‘tasyāṃ doṣetikartavyatārūpāyām’ iti pā.| itikartavyatāntarābhāvāditi itikartavyatā vyāpāraḥ, itikartavyatāntarasya vyāpārāntarasyābhāvāt, vyāpāre vyāpārāntaraṃ na tiṣṭhatīti bhāvaḥ|</note> doṣetikartavyatārūpāyā itikartavyatāntarābhāvāt| yanmate vyādhijanma samprāptiḥ, tanmate ‘vyādhyutpattiheturnidānam’ iti lakṣaṇam| ubhayatrāpi ‘utpatti’ <note place="foot" type="variant" n="84">‘etat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> etatpadaṃ jñaptihetupūrvarūpādivyavacchedārtham| sa ca heturanekadhā; tatra <note place="foot" type="variant" n="85">‘prathamaṃ caturvidhaḥ’ iti pā.|</note> prathamaścaturvidhaḥ, yadāha upakalpanīyādhyāye haricandraḥ– “sannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyabhicāriprādhānikabhedāccaturdhā|” iti| sannikṛṣṭo yathā– naktandinartubhuktāṃśā doṣaprakopasya hetavaḥ, na te cayādikamapekṣante| viprakṛṣṭo yathā– “hemante nicitaḥ śleṣmā vasante kapharogakṛt|” (su. u. taṃ. a. 64); <note place="foot" type="variant" n="86">‘kiñca’ iti ca pā.|</note> kiṃvā sannikṛṣṭo jvarasya rūkṣādisevā, viprakṛṣṭo rudrakopaḥ| vyabhicārī yathā– yo durbalatvādvyādhyadhikaraṇāsamarthaḥ| yadāha carakaḥ– “( <note place="foot" type="variant" n="87">‘doṣā abalīyāṃso yadā vā'nubadhyante na tadā'vaśyaṃ vikārābhinirvṛttirbhavatīti’ iti pā.|</note> nidānādiviśeṣā) abalīyāṃso'thavā'nubandhnanti, na tadā vikārābhinirvṛtiḥ|” iti (ca. ni. a. 4)| prādhāniko yathā– viṣādiḥ; trividho vā, asātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmabhedāt| tatra, asātmyendriyārthasaṃyogo'yogātiyogamithyāyogayuktā rūparasādayaḥ, prajñāparādho mithyājñānādiḥ, pariṇāmo'yogādiyuktā ṛtusvabhāvajāḥ śītādayaḥ| “adharmasya ca rogahetoratraivāntarbhāvaḥ” iti bhaṭṭāraharicandraḥ, tasyāpi kālāntarapariṇatasya duḥkhakartṛtvāt| cakrastu prajñāparādhe tasyāntarbhāvamāha; mithyājñānakṛtabrahmavadhādijanmano'dharmasya prajñāparādha eva mūlaṃ; <note place="foot" type="variant" n="88">‘balābalatvaṃ tatra’ iti pā., ‘balābalatvamatra ca’ iti ca pā.|</note> balābalaṃ tvatra na nirūpyate, rogakāraṇatvenādharmasya sarvathā siddhatvāditi| doṣavyādhyubhayahetubhedācca <note place="foot" type="variant" n="89">‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sa trividhaḥ| doṣahetavo yathā– cayaprakopapraśamanimittā yathartūtpannā madhurādayaḥ| vyādhihetavo yathā– mṛdbhakṣaṇaṃ pāṇḍurogasya kāraṇam| yadyapi mṛdapi doṣaṃ prakopayatyeva; yaduktaṃ carake– “kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham|” iti (ca. ci. a. 16) tathā'pi tajjairdoṣaiḥ pāṇḍuroga evārabhyate na tvanyo vikāra iti vyādhihetutā bhavati| ubhayaheturyathā vātarakte– “hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca” (su. ni. a. 1) ityādi| <note place="foot" type="variant" n="90">‘atra’ iti pā.|</note> tatra yadyapi <note place="foot" type="variant" n="91">‘doṣaprakopapūrvakam’ iti pā.|</note> doṣaprakopapūrvakameva vyādhijananaṃ, tathā'pi doṣavadvyādhāvapi tasya kāraṇatvamiti bodhayati| tena tatra <note place="foot" type="variant" n="92">‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> na vyādhiharamātraṃ bheṣajaṃ prayojyaṃ, kintūbhayapratyanīkam| na ca vācyaṃ kāraṇabhūtadoṣanivṛttyaiva <note place="foot" type="variant" n="93">‘kāryasya’ iti pā.|</note> kāryabhūtasya vyādhernivṛttiriti; yataḥ pratiniyataśaktikāni bheṣajadravyāṇi bhavanti; kathamanyathā ślaiṣmikatimire <note place="foot" type="variant" n="94">‘śleṣmaharaṇam’ iti pā.|</note> śleṣmaharameva vamanaṃ na prayujyate| yaduktaṃ suśrute– “na vāmayettaimirikaṃ na gulminaṃ na cāpi <note place="foot" type="variant" n="95">‘pāṇḍurogiṇam’ iti pā.|</note> pāṇḍūdararogapīḍitam|” (su. ci. a. 33) iti| sa evotpādakavyañjakabhedācca dvidhā| tatrotpādako yathā– hemantajo madhurarasaḥ kaphasya| vyañjako yathā– tasyaiva <note place="foot" type="variant" n="96">‘kaphacayasya’ iti pā.|</note> kaphasya vyañjako vasante sūryasantāpaḥ iti bhaṭṭāraharicandraḥ| tatra vyañjakaḥ <note place="foot" type="variant" n="97">‘abhivyaktikārakaḥ’ iti pā.|</note> preraka ityarthaḥ| bāhyābhyantarabhedācca dvidhā| tatra bāhyā āhārācārakālādayaḥ| etadabhiprāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="98">‘trijaṭācāryaḥ’ iti pā.|</note> tīsaṭācāryaḥ– “vyāyāmādapatarpaṇāt prapatanādbhaṅgāt kṣayājjāgarādvegānāṃ ca vidhāraṇādatiśucaḥ śaityādatitrāsataḥ| rūkṣakṣobhakaṣāyatiktakaṭukairebhiḥ prakopaṃ vrajedvāyurvāridharāgame pariṇate cānne'parāhṇe'pi ca|| kaṭvamloṣṇavidāhitīkṣṇalavaṇakrodhopavāsātapastrīsamparkatilātasīdadhi-surāśuktāranālādibhiḥ| bhukte jīryati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne ca tathā'rdharātrisamaye pittaṃ prakopaṃ vrajet|| gurumadhurarasātisnigdhadugdhekṣubhakṣyadravadadhidinanidrāpūpasarpiṣprapūraiḥ| tuhinapatanakāle śleṣmaṇaḥ samprakopaḥ prabhavati divasādau bhuktamātre vasante||” (ca. ka. a. 29-31) iti| ābhyantarā <note place="foot" type="variant" n="99">‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā– doṣā dūṣyāśca| tatra doṣo'pi prakupitaḥ prākṛtādibhedādanekadhā| prākṛto yathā– vasante śleṣmā, śaradi pittaṃ, <note place="foot" type="variant" n="100">‘varṣāsu’ iti pā.|</note> prāvṛṣi vāyuḥ| vaikṛtastu yathā– vasante pittaṃ vāyurvā, varṣāsu kaphaḥ pittaṃ vā, śaradi kapho vāyurvā| asya prayojanaṃ sukhasādhyatvādi| yaduktaṃ carake– “prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ|” (ca. ci. a. 3) ityādi| anubandhyānubandhabhedācca dvidhā| anubandhyaḥ pradhānam, anubandho'pradhānam| yadāha carakaḥ– “svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānopaśamo bhavatyanubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇastvanubandhaḥ|” (ca. vi. a. 6) iti| asya prayojanaṃ saṃsargaje vyādhāvanubandhyo viśeṣeṇa cikitsyo'nubandhāvirodhena| <note place="foot" type="variant" n="101">‘yaduktam’ iti pā.|</note> taduktaṃ carake– “tatropadravasya prāyaḥ pradhānapraśamāt praśamaḥ|” (ca. ci. a. 21) iti| upadravo'nubandhaḥ| prakṛtivikṛtito yathā– vātaprakṛtervātarogaḥ kaṣṭasādhyo bhavati, <note place="foot" type="variant" n="102">‘kaphaprakṛtestu’ iti pā.|</note> kaphapittaprakṛtestu sukhasādhyaḥ| yadāha sukhasādhyalakṣaṇe carakaḥ– “na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet” (ca. sū. a. 10) iti| āśayāpakarṣato yathā– yadā <note place="foot" type="variant" n="103">‘sthānasthitameva’ iti pā.|</note> svamānasthitameva doṣaṃ svāśayādākṛṣya vāyuḥ sthānāntaraṃ gamayati tadā <note place="foot" type="variant" n="104">‘samānastho'pi’ iti pā.|</note> svamānastho'pi sa vikāraṃ janayati| yadāha carakaḥ– “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra yatra <note place="foot" type="variant" n="105">‘prasarpati’ iti pā.|</note> visarpati|| tadā <note place="foot" type="variant" n="106">‘todaśca’ iti pā.|</note> bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ| gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca||” iti (ca. sū. a. 17)| asya prayojanaṃ vātasyaiva tatra viguṇasya svasthānānayanaṃ kāryaṃ, <note place="foot" type="variant" n="107">‘natu pittasya hrāsanena svāśayāpakarṣaṇam’ iti pā.|</note> natu pittasya hrāsanaṃ; “ye tvenāṃ pittasya sthānākṛṣṭiṃ na vidanti, te dāhopalambhena pittavṛddhiṃ manyamānāḥ pittaṃ hrāsayantaḥ pittakṣayalakṣaṇaṃ rogāntaramevotpādayanta āturamatipātayanti|” iti bhaṭṭāraharicandraḥ| anye tvāhuḥ– bhrājakādibhedena sarvadehasthite pitte yadā svāśayākṛṣṭaṃ pittamavayavāntaramanilena prāpitaṃ tadā tadavayavāntarasthaṃ pittamāgantupittasambandhenādhikameva jātaṃ, tataśca pittavṛddhilakṣaṇaiveyaṃ duṣṭirna duṣṭyantaram, anyathā dāha eva na syāt nahi <note place="foot" type="variant" n="108">‘samānastho’ iti pā.|</note> svamānastho doṣo vikāraṃ janayatīti| bhaṭṭāraharicandrasya tvayamabhiprāyaḥ– yadyapyevaṃ tathā'pi cikitsābhedārthaṃ vṛddhikṣayavyatiriktasthānāntaragatirūpo duṣṭiviśeṣo'vaśyameveṣṭavyaḥ, anyathā vṛddhaṃ pittamiti matvā virecanaṃ pittahrāsanaṃ vā kāryaṃ, naca tattatra yogyaṃ, kiṃ tu svasthānānayanam| yaccoktaṃ carakeṇa– “kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca <note place="foot" type="variant" n="109">‘doṣāṇām’ iti pā.|</note> vijñeyā trividhā gatiḥ|” (ca. sū. a. 17) ityādi, tat prāyikamiti| gatito yathā– gatirdoṣāṇāṃ kṣīṇavṛddhatvādayaḥ| yaduktaṃ carake “kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhā parā|| trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu|” (ca. sū. a. 17) iti|| atra sthānamiti samatvam| tatra kṣayādilakṣaṇaṃ yathā– “doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati svaṃ liṅgaṃ, samāḥ svaṃ karma kurvate||” (ca. sū. a. 17)– iti| svaṃ liṅgamiti kupitasya vāyo raukṣyādayo dharmāḥ, karmāṇi ca sraṃsaśūlādīni| yadāha carakapāṭhasaṃvādī <note place="foot" type="variant" n="110">‘sudattasenaḥ’ iti pā.|</note> sudāntasenaḥ– “ādhmānastambharaukṣyasphuṭanavimathanakṣobhakampapratodāḥ, kaṇṭhadhvaṃsāvasādau <note place="foot" type="variant" n="111">‘takramavilapanam’ iti pā.|</note> śramakavilapanaṃ sraṃsaśūlaprabhedāḥ| pāruṣyaṃ karṇanādo <note place="foot" type="variant" n="112">‘viṣayapariṇatibhraṃśadṛṣṭipramohā’ iti pā.|</note> viṣamapariṇatibhraṃśadṛṣṭipramohā, <note place="foot" type="variant" n="113">‘vispandācchādanāni’ iti pā.|</note> vispandodghaṭṭanāni glapanamaśayanaṃ tāḍanaṃ pīḍanaṃ ca|| <note place="foot" type="variant" n="114">‘nāmonmānau’ iti pā.|</note> nāmonnāmau viṣādo <note place="foot" type="variant" n="115">‘bhramaparisadanam’ iti pā.|</note> bhramaparipatanaṃ jṛmbhaṇaṃ romaharṣo, vikṣepākṣepaśoṣagrahaṇaśuṣiratācchedanaṃ veṣṭanaṃ ca| varṇaḥ śyāvo'ruṇo vā tṛḍapi ca mahatī svāpaviśleṣasaṅgā, vidyāt karmāṇyamūni prakupitamarutaḥ syāt kaṣāyo rasaśca|| visphoṭāmlakadhūmakāḥ pralapanaṃ svedasrutirmūrchanaṃ, daurgandhyaṃ daraṇaṃ mado <note place="foot" type="variant" n="116">‘viśaraṇam’ iti pā.|</note> visaraṇaṃ pāko'ratistṛḍbhramau| ūṣmā'tṛptitamaḥ praveśadahanaṃ kaṭvamlatiktā rasā, varṇaḥ pāṇḍuvivarjitaḥ kvathitatā karmāṇi pittasya vai|| tṛptistandrā gurutā staimityaṃ kaṭhinatā malādhikyam| snehāpaktyupalepāḥ śaityaṃ kaṇḍūḥ prasekaśca|| carakartṛtvaṃ śotho nidrādhikyaṃ rasau paṭusvādū| varṇaḥ śveto'lasatā karmāṇi kaphasya jānīyāt|| dvidoṣaliṅgaḥ saṃsargaḥ sannipātastriliṅgakaḥ|” iti| liṅgajñānaprayojanaṃ ca cikitsābhedārtham| yadāha suśrutaḥ– “kṣīṇā vardhayitavyāḥ, vṛddhā hrāsayitavyāḥ, samāḥ pālayitavyāḥ” (su. ci. a. 33)– iti| ūrdhvādigatiryathā– ūrdhvagaṃ raktapittamityādi| asya prayojanaṃ raktapittasyordhvagasya virecanam, adhogasya vamanam| yathoktaṃ carake– “ <note place="foot" type="variant" n="117">‘pratilomam’ iti pā.|</note> pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate|” (ca. ni. a. 2) iti| yastu gatibhedānabhijñaḥ saḥ “virekaḥ pittaharāṇāṃ” (ca. sū. a. 25) iti vacanādadhoge raktapitte virekaṃ prayuñjāna āturasyānarthamevotpādayati; jvarādiṣu tiryagdoṣagatiṣu yathoktaṃ cikitsitamiti| vṛddhā doṣāḥ kadācit koṣṭhaṃ, kadācicchākhāḥ, kadācinmarmāsthisandhīnāśritya rujanti; marmāsthisandhiṣu gatiḥ kṛcchrasādhyatvopādakatvādekatvena nirdiṣṭā| koṣṭha āmāśayādiḥ, śākhā raktādayo dhātavastvakceti, <note place="foot" type="variant" n="118">‘carakakṛtaivaitā’ iti pā.|</note> carakakṛtaiveyaṃ sañjñā| koṣṭhādyabhidhānaprayojanaṃ cikitsābhedārtham| yathoktaṃ carake– “āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca||” (ca. sū. a. 14); tathā– “santataṃ rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ|” (su. u. taṃ. a. 39) ityādi; tathā– “nāgnikarmopadeṣṭavyaṃ snāyumarmavraṇeṣu ca|” (ca. ci. a. 25) iti| ete ca doṣāḥ sāmatvanirāmatvābhyāmapi jñātavyāḥ| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate|| āmena tena saṃyuktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ|| srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ| ālasyāpaktiniṣṭhīvamalabhedāruciklamāḥ|| liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nirāmāṇāṃ viparyayaḥ|” (vā. sū. a. 13)| “vāyuḥ sāmo vibandhāgnisādatandrāntrakūjanaiḥ|| vedanāśothanistodaiḥ kramaśo'ṅgāni pīḍayet| vicaredyugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam| snehādyairvṛddhimāpnoti sūryameghodaye niśi| nirāmo viśado rūkṣo nirvibandho'lpavedanaḥ|| viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ| durgandhaṃ haritaṃ śyāvaṃ pittamamlaṃ sthiraṃ guru|| amlikākaṇṭhahṛddāhakaraṃ sāmaṃ vinirdiśet| ātāmraṃ pittamatyuṣṇaṃ rase kaṭukamasthiram|| pakvaṃ vigandhaṃ vijñeyaṃ rucipaktṛbalapradam| āvilastantulaḥ styānaḥ kaṇṭhadeśe'vatiṣṭhate| sāmo balāso durgandhaḥ kṣududgāravighātakṛt|| phenavān piṇḍitaḥ pāṇḍurniḥsāro'gandha eva ca| pakvaḥ sa eva vijñeyaśchedavān vaktraśuddhikṛt||” iti| asya prayojanaṃ sāme pācanaṃ, nirāme śamanamiti| ete ca doṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="119">‘parasparasambaddhāstāratamyādibhedena’ iti pā.|</note> parasparasambaddhāstaratamādibhedena dviṣaṣṭidhā bhavanti| tadudāharaṇāni vistaratvāpatteratra na likhyante, sauśrutadoṣabhedavikalpādhyāye (su. u. taṃ. a. 66) draṣṭavyāni| uktahetudoṣabhedayoḥ saṅgrahaślokau– “catvāro vyabhicāridūranikaṭaprādhānikatvāt, punaste'sātmyendriyakārthayukpariṇatiprajñāparādhāttridhā| rugdoṣobhayakāraṇādapi tathā, dvau vyañjakotpādakau, bāhyābhyantarabhedato'pi kathitā hetoḥ prabhedā amī|| doṣasya ca prākṛtavaikṛtābhyāṃ, bhedo'nubandhyādapi cānubandhāt| tathā prakṛtyaprakṛtitvayogāttathā''śayākarṣavaśādgateśca||” iti nidānam|5|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">nidānasya paryāyaśabdānāha– nimittetyādi| <note place="foot" type="variant" n="120">‘paryāyairiti nimittādibhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> paryāyairiti nimittādibhiḥ ṣaḍbhireva paryāyairnidānamāhuḥ, ‘munayaḥ’ iti śeṣaḥ; etacca <note place="foot" type="variant" n="121">‘nidānakathanam’ iti pā.|</note> paryāyakathanaṃ śāstre vyavahārāya, tatra tatra śāstrapradeśe nidānametaiḥ paryāyairboddhavyamiti| ekārthavācakāḥ śabdāḥ parasparaṃ paryāyā ucyante||5||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">...prāgrūpaṃ yena lakṣyate ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ | liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="122">‘yathāyathaṃ yadyasya vyādherjvarādyanyatamasya ātmīyamātmīyam; ataśca prāgrūpaṃ tridhā dṛśyate– kiñcicchārīraṃ, kiñcinmānasaṃ, kiñcicchārīramānasaṃ ceti-tatra śārīraṃ yathā– jvarasyālasyāsyavairasyagātragauravajṛmbhāsāsrākulākṣatetyevamprāyaṃ; mānasaṃ ca– “aratirhitopadeśeṣvakṣāntiḥ” ityevamprāyaṃ; kiñcicchārīramānasaṃ yathā– “prītiramle paṭūṣaṇe, dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu” ityevaṃ prāyaṃ, śārīramānasadoṣajanitatvāt’ iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ (vā. ni. a. 1)</note> tadyathāyatham ||6||</seg> (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-6">nidānānantarīyakatvāt pūrvarūpādīnāṃ tadanantaraṃ prāgrūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="123">‘prāgrūpaṃ yenetyādi’ iti pā.|</note> prāgrūpamityādi| dvividhaṃ hi pūrvarūpaṃ bhavati, sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatra sāmānyaṃ yena doṣadūṣyasammūrchanāvasthājanitena bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, na tu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ| yathā– ‘śramo'ratirvivarṇatvaṃ’ (su. u. taṃ. a. 39); ityādi, tathā <note place="foot" type="variant" n="124">‘guruvākyabālapradveṣādi’ iti pā.|</note> devaguruvipradveṣādi; sāmānyābhiprāyeṇaivata tantrāntaram– “vyādherjātirbubhūṣā ca pūrvarūpeṇa lakṣyate| bhāvaḥ kimātmakatvaṃ ca lakṣyate lakṣaṇena hi||” iti| <note place="foot" type="variant" n="125">‘tathāhi’ iti pā.|</note> tathā''ha parāśaraḥ– “pūrvarūpaṃ nāma yena bhāvivyādhiviśeṣo lakṣyate na tu doṣaviśeṣaḥ|” iti| viśiṣṭaṃ yathā– uraḥkṣatādau liṅgānyeva vātādijānyavyaktāni| yaduktaṃ tatraiva– “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam|” (ca. ci. a. 11) iti tathā suśrutaḥ– “sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ kaphādannārucistathā||” iti (su. u. taṃ. a. 39) hārīte'pyuktam– “iti pūrvarūpamaṣṭānāṃ jvarāṇāṃ sāmānyataḥ, viśeṣatastu jṛmbhāṅgamardabhūyiṣṭhaṃ hṛdayodvegi vātajam|” ityādi| nanu, cātyarthaṃ vyaktatvaṃ tataśca jṛmbhāderapi rūpatvaṃ prasajyeta; yadvakṣyati– “tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate|” (vā. ni. a. 1) iti| ucyate– yathā śramādaya itararogavyatiriktaṃ bhāvijvaramātraṃ bodhayanti na tu vātajatvādiviśeṣamityatasteṣāmavyaktatvaṃ, tathā pittādijvaravyatiriktaṃ bhaviṣyadvātajvaramātraṃ bodhayanti jṛmbhādayaḥ, na tu vātasya rūkṣaśītadhātukṣayāvaraṇādijanyatvarūpaviśeṣaṃ bodhayanti; ityato'vyaktavātajvarabodhakatvādavyaktatvameva jṛmbhādīnāmiti jejjaṭavāpyacandramādhavakarakārtikakuṇḍādayo vyācakṣate| anye tvāhuḥ– <note place="foot" type="variant" n="126">‘prabhūtāvyaktapūrvarūpasahacaritavyaktasyāpi’ iti pā.|</note> prabhūtāvyaktapūrvarūpasahacaritasya vyaktasyāpi jṛmbhādeḥ pūrvarūpavyapadeśaḥ; yathā– māṣarāśiḥ; chatriṇo gacchantyevamādi| na ca vyaktatvena rūpādabhedaḥ; niyamena pūrvarūparūpayorbhāvivartamānavyādhibodhakatvāditi| tatra <note place="foot" type="variant" n="127">‘viśiṣṭapūrvarūpam’ iti pā.|</note> viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ rūpāvasthāyāmanuvartate eva, tasyaivābhivyaktasya rūpatvāt; na tu doṣadūṣyasammūrchanāvasthājanitaṃ <note place="foot" type="variant" n="128">‘romaharṣaguruvākyabālapradveṣādikam’ iti pā.|</note> romaharṣabālapradveṣādikaṃ niyamenānurvate, yadyanuvarteta tadā sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ prasajyeta| etadabhiprāyeṇa, “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ||” (ca. i. a. 5)– iti carakavacanamityāhuḥ| tadevaṃ dvividhe pūrvarūpe vyavasthite sāmānyapūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="129">‘prāgrūpaṃ yena lakṣayate| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhitiṣṭhitaḥ|| iti|’ iti pā.|</note> prāgrūpamityādi| yena śramādinā, utpitsuḥ sāmagrīsākalyādutpādecchuḥ, āmayo rogaḥ, doṣaviśeṣeṇa vātādijanyāsādhāraṇavepathvādinā, anadhiṣṭhito'sambaddho, lakṣyate jñāyate, tat prāgrūpamiti| viśiṣṭaprāgrūpamāha– liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyathamiti| prāgrūpamityanena pūrvoktena sambandhaḥ| liṅgaṃ lakṣaṇam; avyaktaṃ nātyabhivyaktam, atra heturalpatvādaṇutvāt, <note place="foot" type="variant" n="130">‘natvāvaraṇādiyogādityarthaḥ’ iti pā.|</note> natvāvaraṇādiyogādavyaktamityarthaḥ; yathāyathaṃ yasya vyādheryadrūpaṃ tadevāvyaktaṃ <note place="foot" type="variant" n="131">‘tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasya pūrvarūpamityarthaḥ| anye tu pūrvarūpalakṣaṇamāhuḥ– “sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ pūrvarūpaṃ taducyate||” iti| tannātiyuktaṃ, rājayakṣmaṇaḥ pūrvarūpasya tṛṇakeśanipātāderadṛṣṭajanyasyāvyāpakatvāt| yadāha carakaḥ– “yakṣmiṇāṃ ghūṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne, keśānāṃ nakhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="132">‘cātivardhanam’ iti pā.|</note> cābhivardhanam||” (ca. ci. a. 8) iti| na ca tadapi doṣajaṃ, doṣāṇāṃ tṛṇādibhirasambandhāt, asambaddhasya ca bhāvasya kāraṇatvenādṛṣṭatvāt; paramparayā tu sambandhakalpanayā'tiprasaṅgāt, sarvaṃ sarvasya kāraṇaṃ syāt| etaddoṣaparijihīrṣayaiva paramakuśalena <note place="foot" type="variant" n="133">‘vāgbhaṭenādṛṣṭadoṣajasakalapūrvarūpasaṅgrāhakam’ iti pā.|</note> vāgbhaṭenādṛṣṭadoṣajasarvapūrvarūpopasaṅgrāhakaṃ yenetipadaṃ nibaddhamiti <note place="foot" type="variant" n="134">atra ‘carakenoktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> carakenoktaṃ matvā tadīyapūrvarūpalakṣaṇameva mādhavakaro likhitavān| saṅkṣepatastu lakṣaṇam– “bhāvivyādhibodhakameva liṅgaṃ pūrvarūpam|” iti| evakāreṇa nidānopaśayayoḥ samprāpteśca doṣetikartavyatārūpāyā vyavacchedaḥ, <note place="foot" type="variant" n="135">‘teṣām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> teṣāṃ tajjātīyānāmutpannānutpannavyādhibodhakatvāt| tathā hi– nidānaṃ mṛdbhakṣaṇarūpaṃ bhāvipāṇḍurogamanupaśayarūpaṃ ca vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ bodhayati; upaśayo'pi pūrvarūpāvasthāprayukto bhāviviśiṣṭavyādhiṃ <note place="foot" type="variant" n="136">atra ‘jñāpayati’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> jñāpayati, rūpāvasthāprayuktaśca vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ <note place="foot" type="variant" n="137">‘gamayati’ iti pā.|</note> jñāpayati; samprāptiśca pūrvarūpasya madhyāhnādāvutpattiprakopābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="138">‘bhāviviśiṣṭavyādhim’ iti pā.|</note> bhaviṣyadviśiṣṭavyādhiṃ, <note place="foot" type="variant" n="139">‘rūpam’ iti pā., ‘rūpe’ iti ca pā.|</note> rūpasya ca madhyāhnaprakopādinā vartamānaviśiṣṭavyādhiṃ jñāpayati; ityeṣāmutpannānutpannavyādhibodhakatvam| nanu, yadā <note place="foot" type="variant" n="140">‘pūrvarūpam’ iti pā.|</note> pūrvarūpaviśeṣaṃ smṛtvotpannavyādherviśeṣāvadhāraṇaṃ tadā pūrvarūpamapi vartamānavyādhibodhakaṃ, yathoktaṃ raktapittaprameharūpasandehe carakeṇa– “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ|” (ca. ci. a. 6) ityādi| atrocyate– kiṃ vyādhijanmanaḥ pūrvaṃ pūrvarūpaṃ gṛhītaṃ na vā? ādye bhāvivyādhibodhakatvameva; dvitīye smaraṇotpattireva na syāt, anubhavābhāvāt| athocyate– pūrvarūpaṃ <note place="foot" type="variant" n="141">‘dantānām’ iti pā.|</note> dantādīnāṃ malāḍhyatvādirūpaṃ svarūpeṇānubhūtameva, kintu <note place="foot" type="variant" n="142">‘pramehaliṅgatayā’ iti pā.|</note> pramehapūrvarūpatayā na pratibhātam; utpanne tu vyādhau tat smṛtaṃ pramehaviśeṣamavadhārayati| <note place="foot" type="variant" n="143">‘maivaṃ iti pā.|</note> evaṃ <note place="foot" type="variant" n="144">‘pūrvarūpasmaraṇaṃ tarhikāraṇam’ iti pā.|</note> tarhi pūrvarūpasmaraṇaṃ kāraṇaṃ na tu pūrvarūpaṃ, rūpāvasthāyāṃ tasya vyapagatatvāt| smaraṇaṃ na pramāṇamiti cet, satyaṃ; kintu <note place="foot" type="variant" n="145">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> (pūrvānubhavajanitasaṃskāropasthita)smaraṇasahakṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="146">‘rūpam’ iti pā.|</note> pūrvarūpaṃ vyādhiviśeṣabodhakaṃ, na tu kevalaṃ smaraṇaṃ; yathā– saṃskāropasthāpitasmaraṇasahakṛtaṃ cakṣuḥ pratyabhijñāyāṃ prāgavasthāviśiṣṭaghaṭāvabodhakam– so'yaṃ ghaṭa iti| evaṃ smaraṇavadāptopadeśe'pi vācyaṃ, <note place="foot" type="variant" n="147">‘tasya ca liṅgapadena vyudāsaḥ;’ etatsthāne ‘tasya liṅgapadena vyudāsaḥ; bhāvipadena rūpasya ca;’ iti pā.|</note> tasya ca liṅgapadena vyudāsaḥ; bhāvipadena rūpasya; liṅgapadena cakṣurādeḥ, tasya ghaṭajñānādisādhāraṇatvenāliṅgatvāt; asādhāraṇaṃ hi liṅgaṃ bhavati| etacca <note place="foot" type="variant" n="148">‘pūrvarūpamavidyamānasya’ iti pā.|</note> pūrvarūpamavidyamānasyāpi vyādherliṅgaṃ bhavatyeva; yathā– viśiṣṭameghodayo vṛṣṭeḥ| iti pūrvarūpam||5-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-6">prāgrūpalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="149">‘prāgrūpamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prāgrūpamityādi| yena <note place="foot" type="variant" n="150">‘jṛmbhālasyādinā’ iti pā.|</note> jṛmbhālasyārucyādinā utpitsurudbubhūṣurāmayo jvarādirlakṣyate jñāyate tat prāgrūpaṃ bhāvivyādhibodhakaliṅgamityarthaḥ| kimbhūta āmayaḥ? <note place="foot" type="variant" n="151">kvacitpustake ‘doṣaviśeṣeṇa vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ’ etatsthāne ‘doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ’ iti pā.|</note> doṣaviśeṣeṇa vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ anāsāditaḥ| tarhi <note place="foot" type="variant" n="152">‘vātādidoṣeṇānadhiṣṭhitatvāt’ iti pā.|</note> vātādidoṣeṇānadhiṣṭhitasya vyādherutpitsutaiva na ghaṭate, kāraṇābhāvāt; na hi vātādīn vihāya vyādheḥ prāyeṇānyataḥ sambhavaḥ sambhāvyate, tathāhi– “sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|” iti; tasmāddoṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitatvamutpitsorāmayasya yaducyate, tadavyaktarūpadoṣāpekṣayā'vagantavyamiti| tat prāgrūpam| utpitsūnāṃ jvarādīnām, alpatvādanāsāditabalavattvāt, avyaktaliṅgamaspaṣṭalakṣaṇam| yathāyathamiti yathā yena <note place="foot" type="variant" n="153">‘yadāsya’ iti pā.|</note> yasya vyādheḥ jvarādyanyatamasyātmīyātmīyamavagantavyam| tacca prāgrūpaṃ dvividham– sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| yena doṣadūṣyadhātusammūrchanāvasthājanitena bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, na tu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ, tat sāmānyaṃ; yathā– jvarasya ‘śramo'ratirvivarṇatvam’ ityādi; yena bhāvivyādhyārambhakadoṣacihnapradeśamātraṃ pratīyate tadviśiṣṭaṃ, yathā– “jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam||” iti| atra tu viśiṣṭe prāgrūpe jṛmbhādirūpaṃ dṛṣṭvā rūpatvameva na vaktavyaṃ, vyādhyārambhakadoṣamātrasūkṣmacihnarūpatvāt; <note place="foot" type="variant" n="154">‘tathāhi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathāhi tṛṇādicaye patite'gnikaṇe sūkṣmatvāt dhūmamātravyaktiṃ jñātvā karavastrāditāḍanapratīkāraistadupaśamaḥ kartuṃ śakyate, na tu prajvalite vahnau; tathā– <note place="foot" type="variant" n="155">‘bhaviṣyaddoṣārambhakadoṣāttatkṣaṇaikamātram’ iti pā.|</note> bhaviṣyadrogārambhakadoṣalakṣaṇaikamātraṃ vyaktaṃ viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ jñātvā bhāvivyādherupaśamaḥ kartuṃ <note place="foot" type="variant" n="156">‘śakyate’ iti pā.|</note> pāryate iti| atastu pūrvarūparūpayorbheda eva| taddvayamapi kvacicchārīraṃ dṛśyate, kvacinmānasaṃ <note place="foot" type="variant" n="157">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca| tatra śārīraṃ yathā– “ <note place="foot" type="variant" n="158">‘jvarasyālasyagātragauravasāsrākulekṣaṇam’ iti pā., ‘jvarasya gātragauravasāsrākulekṣaṇam’ iti ca pā.|</note> jvarasyālasyavairasyagātragauravasāsrākulekṣaṇam|” ityādikam| mānasaṃ yathā– aratirhitopadeśeṣvakṣāntiḥ <note place="foot" type="variant" n="159">‘amlakaṭvaśane prītirityādikam’ iti pā.|</note> ityādikam||5-6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate | saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liḍgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ ||7||</seg> (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">yadyapi pūrvarūpānantaraṃ samprāptirbhavati, tathā'pi vyādhisvarūpajñānārthaṃ rūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="160">“tadevetyevaśabdenaitad dyotayati– yadeva śārīraṃ prāgrūpaṃ pūrvopavarṇitaṃ tadeveha grahītavyaṃ, sthāyitvāt; taddhyāmayānubandhi| mānasaṃ śārīramānasaṃ vā'sthāyitvānna grahītavyaṃ, taddhi dvayamutpitsuvyādhisamanantaraṃ prāyeṇa naśyatīti tadvyaktatāṃ na yāti| ataḥ śārīramevotpitsuvyādhiprāgrūpamiha tadā parāmraṣṭuṃ yuktam” iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ (vā. ni. a. 1)|</note> tadevetyādi| tadeva pūrvarūpameva| vyaktatāmudbhūtatāmiti| nanu vyaktatvaṃ pūrvarūpasya kiṃ kārtsyena, ekadeśena vā? ādye <note place="foot" type="variant" n="161">‘sarvajvarādeḥ’ iti pā.|</note> sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ syāt; yaduktaṃ carake– “pūrvarūpāṇi sarvāṇi” (ca. i. a. 5) ityādi; dvitīye hi “jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ” (su. u. taṃ. a. 39) ityāderapi pūrvarūpasya rūpatvaprasaṅgaḥ? naivam, anabhyupagamānna kṛtsnasya nāpyekadeśasya, kintvanirdhāritaikatvānekatvaviśeṣasya pūrvarūpamātrasya vyaktasya <note place="foot" type="variant" n="162">‘vyādhiliṅgatvam’ iti pā.|</note> vyādherliṅgatvaṃ; yathā– tārṇapārṇādiviśeṣaviraheṇa dhūmamātrasya vahnibodhakatvam| evaṃ vyavasthite yadā sarvasyābhivyaktistadā na sādhyatvam, anyathā tu sādhyatvam| na ca <note place="foot" type="variant" n="163">‘jṛmbhādau’ iti pā.|</note> jṛmbhāde rūpatvaprasaṅgaḥ, tasya prāgeva vyaktatvāt; avyaktaṃ sadvyaktatāṃ yātaṃ tasya <note place="foot" type="variant" n="164">‘rūpābhidhānatvābhyupagamāt’ iti pā.|</note> rūpatvenābhidhānāt; aparaprabhūtāvyaktaliṅgasahacaritatvena pūrvarūparūpayorasamānakālatvena ca rūpatvāyogāditi īśvarasenastvāha– “ <note place="foot" type="variant" n="165">‘vyādheḥ svarūpamavyaktaṃ pūrvarūpaṃ, yadvyaktaṃ tadrūpam”’ iti pā.|</note> vyādheḥ svarūpaṃ yadvyaktaṃ tadrūpam” iti| tanna, vikalpāsahatvāt| tathā hi– svarūpamiti kiṃ <note place="foot" type="variant" n="166">‘svaṃ rūpam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> svaṃ rūpaṃ svarūpam? āhosvit <note place="foot" type="variant" n="167">‘svīyaṃ rūpaṃ svarūpaṃ? svīyamapi dharmaḥ, kāryaṃ vā?‘ etatsthāne ‘svīyaṃ rūpaṃ? svīyo'pi dharmaḥ, svīyaṃ kāryaṃ vā?’ iti pā., ‘svakīyaṃ rūpaṃ? svakīyo'pi dharmaḥ, svakīyaṃ kāryaṃ vā?’ iti ca. pā.|</note> svīyaṃ rūpaṃ svarūpaṃ? svīyamapi dharmaḥ, kāryaṃ vā? na tāvat svarūpaṃ, svātmani kriyāvirodhāt; rūpaṃ hi vyādhipratipattinimittamuktaṃ, tacced vyādhisvabhāva eva tarhi vyādhisvabhāvādeva vyādhisvabhāvaḥ pratīyata iti vyaktaḥ svātmani kriyāvirodhaḥ| nāpi dharmaḥ, <note place="foot" type="variant" n="168">‘ ... viṇmūtranetratvāderarśorūpatvānupapatteḥ’ iti pā.|</note> carakoktakṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtratvāderarśorūpatvānupapatteḥ| nahi <note place="foot" type="variant" n="169">‘kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetratvādikamarśodharmaḥ’ iti pā.|</note> kṛṣṇatvaṅnakhādikamarśodharmaḥ, atanniṣṭhatvāt; dharmāṇāṃ ca dharminiṣṭhatvāt, anyathā'tiprasaṅgāt| nāpi kāryam, upadravāderapi rūpatvaprasaṅgāt| tadapi kṛcchrasādhyāsādhyavyādherliṅgamiti cet, naivam; <note place="foot" type="variant" n="170">‘asādhyatvādestalliṅgam’ iti pā.|</note> asādhyatvādereva talliṅgaṃ, na tu vyādheḥ; <note place="foot" type="variant" n="171">‘tasya kṛcchrasādhyāsādhyasya pūrvarūpeṇaiva jñātatvāt’ iti pā.|</note> tasya pūrvameva jñātatvād, bhedenopādānācca; <note place="foot" type="variant" n="172">‘yaduktam’ iti pā.|</note> taduktam– “sopadravāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam|” iti, nanu, upadravo na vyādheḥ kāryaṃ, kintu vyādhyārambhakadoṣasya; yaduktaṃ suśrute– “sa <note place="foot" type="variant" n="173">‘tanmūla’ iti pā.|</note> tanmūlamūla evopadravasañjñakaḥ|” iti (su. sū. a. 35); vyācakṣate ca ṭīkākṛtaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="174">“tanmūlaṃ taddoṣarūpaṃ mūlaṃ yasya sa tanmūlaḥ|’ iti pā.|</note> tanmūlaṃ tasya vyādhermūlaṃ doṣarūpaṃ mūlaṃ yasya sa tanmūlaḥ|” iti| naivam, apacāreṇa mūlabhūtadoṣopabṛṃhaṇalabdhabalaścedvyādhirupadravaṃ karoti tena ‘ <note place="foot" type="variant" n="175">‘tanmūla’ iti pā.|</note> tanmūlamūla’ ityuktavān| ata evāha carakaḥ– “kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati|” (ca. ni. a. 8) ityādi| <note place="foot" type="variant" n="176">‘svarūpaśabdavācyaṃ kāryaṃ kvacidāśrīyate’ iti pā., ‘sarvamevaitatsvarūpaśabdasya vācyaṃ kvacitkiñciditi’ iti ca pā.|</note> sarvamevaitatsvarūpaśabdavācyaṃ kvacitkiñciditi; tathā <note place="foot" type="variant" n="177">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca sati na vyabhicāra iti kecit| <note place="foot" type="variant" n="178">‘tadapi’ iti pā.|</note> tathā'pi vyavasthāmātraṃ syānna tu lakṣaṇam, ekasya sakalarūpasaṅgrāhakasya <note place="foot" type="variant" n="179">‘dharmasyābhāvāt; dharmasyānvayavyatirekeṇa tanniṣṭhatvāt; upadravasya ca’ iti pā.|</note> dharmasyābhāvāt, upadravasyāpi vyādhisvarūpatvāpatteśceti| tasmāt “utpannavyādhibodhakameva liṅgaṃ rūpam” iti lakṣaṇam| ‘utpanna’ iti padaṃ pūrvarūpavyavacchedārtham; <note place="foot" type="variant" n="180">‘evakāro'pi nidānasamprāptyupaśayān vyavacchinatti’ iti pā.|</note> evakāreṇa nidānasamprāptyupaśayā vyavacchidyante, teṣāmutpannānutpannavyādhibodhakatvāt; tacca darśitameva; liṅgapadena cakṣurādervyudāsaḥ; yanmate vyādhijanmarūpā samprāptistanmate tasyā liṅgapadena vyavacchedaḥ, na hi sā vyādhijñāne liṅgaṃ, kintu kāraṇamātram| śāstre vyavahārārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="181">‘lakṣaṇārthaṃ ca nidānavat’ iti pā.|</note> nidānavallakṣaṇārthaṃ ca rūpaparyāyānāha– saṃsthānamityādi| <note place="foot" type="variant" n="182">‘nanu rūpeṇa vyādhirjñāyeta, yadi rūpavyatirekeṇānyo vyādhirupalabhyeta’ iti pā.|</note> nanu, rūpeṇa vyādhirjñāyate, na ca rūpavyatirekeṇa vyādhirupalabhyate; yato militā arucyādaya eva jvaraḥ, kāsādyekādaśarūpāṇyeva rājayakṣmā| ucyate– naivaṃ, tathāvidhadoṣadūṣyasammūrchanāviśeṣo jvarādirūpo vyādhiḥ, tatkāryāścārucyādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="183">asyāgre ‘evaṃ kāsādirūpātirekeṇaiva yakṣmā, tatkāryāṇi kāsādaya iti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate |</note>; <note place="foot" type="variant" n="184">‘kiṃvā’ iti pā.|</note> kiñca arucyādaya eva pratyekaśo rūpāṇi, tatsamudāyo vyādhiḥ, yataḥ samudāyibhyo'nya eva samudāyaḥ, yathā– khadiratarūṇāṃ vanamiti; anye tu rāhoḥ śiraḥ, śilāputrasya śarīramitivadasatyapi bhede bhedavivakṣayā samarthayanti; naiyāyikāstu tatrāpi bhedamāpādayanti| nanu, “vikāro duḥkhameva ca|” iti (ca. sū. a. 9) carakavacanādduḥkhasyātmaguṇasya kathamarucyādisamudāyatvaṃ? naivaṃ, duḥkhayatīti duḥkhamiti vyutpattyā duḥkhahetordhātuvaiṣamyādervyādhitvasvīkārāt| arucyādayastu svarūpeṇa vikārā eva, <note place="foot" type="variant" n="185">‘yadā'nyapratipādakāstadā liṅgānyucyante’ iti pā.|</note> yadā tvanyapratipādakāstadā liṅgānyevocyante| yadāha carakaḥ– “jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahe| vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||” iti (ca. ni. a. 8)| <note place="foot" type="variant" n="186">‘iti rūpalakṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti rūpalakṣaṇam||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">idānīṃ rūpaṃ lakṣayitumāha– tadevetyādi| <note place="foot" type="variant" n="187">‘tadeva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tadeva prāgrūpaṃ vyaktatāṃ yātaṃ rūpamiti kathyate; anirdhāritaikatvānekatvaviśeṣasya pūrvarūpamātrasya vyaktasya vyādherliṅgatvaṃ, yathā <note place="foot" type="variant" n="188">‘tṛṇaparṇādiviśeṣaviraheṇa’ iti pā.|</note> tārṇapārṇādiviśeṣaviraheṇa dhūmamātrasya vahnibodhakatvamiti| saṃsthānamityādi| <note place="foot" type="variant" n="189">kvacitpustake ‘saṃsthānādyākṛtyantāḥ ṣaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā pūrvarūpasyāpi; yathā– pūrvasaṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityādyapare'pi’ etatsthāne ‘saṃsthānādyākṛtayastāḥ yaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā saṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityapare'pi’ iti pā.|</note> saṃsthānādyākṛtyantāḥ ṣaḍrūpasya paryāyavācakāḥ, tathā pūrvarūpasyāpi; yathā– pūrvasaṃsthānaṃ, pūrvavyañjanamityādyapare'pi||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām | auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ | viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyābhisañjñitaḥ ||9||</seg> (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">upaśayamāha– hetuvyādhītyādi| heturbāhya ābhyantaraśca, vyādhirjvarādiḥ, <note place="foot" type="variant" n="190">‘etayorheturogayorvyastasamastayorviparyastā’ iti pā.|</note> etayorhetuvyādhyorvyastasamastayorviparyastā viparītāḥ, etayoreva vyastasamastayorviparyastārthakāriṇo <note place="foot" type="variant" n="191">‘nidānasadharmiṇo'pi’ iti pā.|</note> nidānasamānadharmiṇo'pi prabhāvādrogapraśamakāriṇaḥ; evaṃvidhā ye auṣadhānnavihārā bheṣajāhārācārāsteṣāmupayogamācaraṇaṃ sukhāvahaṃ sukhakaramupaśayaṃ <note place="foot" type="variant" n="192">kvacitpustake ‘vidyādupaśayākhyaṃ jānīyādvyādheḥ’ etatsthāne ‘vidyādvyādheḥ’ iti pā.|</note> vidyādupaśayākhyaṃ jānīyādvyādheḥ| tasya paryāyamāha– sa hi sātmyamiti smṛta iti| carake'pyuktam– “sātmyārtho hyupaśayārthaḥ” iti (ca. ni. a. 1)| hiśabdaḥ pādapūraṇe| sukhāvahamiti sukhaṃ roganivṛttilakṣaṇaṃ; yathā vyapadiśanti loke– ‘bhārāpagame sukhinaḥ saṃvṛttāḥ sma’ iti, tat sukhamāvahati samyagāyattyā'nubandhena <note place="foot" type="variant" n="193">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca karotīti sukhāvaham| etena sadāhatṛṣṇānavajvariṇaḥ śītalajalapānaṃ tatkālasukhakaramapi nopaśaya <note place="foot" type="variant" n="194">‘tadātvasukhakaramapi nopaśayakaram’ iti pā.|</note> iti tātparyārthaḥ| atra, auṣadhānnavihārāṇāmityupalakṣaṇaṃ; tena deśakālāvapi boddhavyau| ata eva vṛddhavāgbhaṭena <note place="foot" type="variant" n="195">‘vyādhyādikamabhidhāya’ iti pā.|</note> vyādhyādiviparītamabhidhāya “etena deśakālāvapi vyākhyātau” (vṛ. vā. ni. a. 1) ityākhyātam| <note place="foot" type="variant" n="196">‘sudattaseno'pyāha’ iti pā.|</note> sudāntaseno'pyāha– “sukhānubandho yo heturvyādhyādiviparītakaḥ| deśādikaścopaśayo jñeyo'nupaśayo'nyathā||” iti| saṅkṣepatastu lakṣaṇam– “auṣadhādijanitaḥ sukhānubandha upaśayaḥ” iti| <note place="foot" type="variant" n="197">‘srakcandanavanitādijanita ... ’ iti pā.|</note> srakcandanavanitādyupabhogajanitasukhanivṛttyarthamauṣadhādipadam, anubandhaśabdaśca <note place="foot" type="variant" n="198">‘apathyajanitatadātvasukhanivṛtyarthaḥ’ iti pā.|</note> apathyajanitatadātvasukhavyavacchedārthaḥ| etadapyudāharaṇadarśanaparaṃ, na tu lakṣaṇam; auṣadhādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="199">‘hetvādiviparītānām’ iti pā.|</note> hetuviparītādīnāṃ ca parasparavyabhicāreṇa lakṣaṇatvāyogāt| tasmāt ‘samyagvyādhijaduḥkhopaśamaheturupaśayaḥ’, ‘sātmyamupaśayaḥ’ iti vā lakṣaṇam; ‘auṣadhajanitaḥ sukhānubandha upaśayaḥ’ iti vā lakṣaṇam| carake; āhārācāradeśakālalaṅghanādīnāṃ dravyādravyabhūtānāmauṣadhatvenābhidhānāt| athaiṣāmudāharaṇāni; tatra hetuviparītāni; auṣadhaṃ yathā– śītakaphajvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajam| yaduktam– “śītenoṣṇakṛtānrogān śamayanti <note place="foot" type="variant" n="200">‘bhiṣagvarāḥ’ iti pā.|</note> bhiṣagvidaḥ| ye <note place="foot" type="variant" n="201">‘ca’ iti pā.|</note> tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ bhiṣagjitam||” iti (ca. vi. a. 3)| annaṃ yathā– śramānilaje jvare rasaudanam| vihāro yathā– divāsvapnotthe kaphe rātrau jāgaraṇamiti| atha vyādhiviparītāni| auṣadhaṃ yathā– atisāre stambhanaṃ pāṭhādi, tathā śirīṣo viṣaṃ hanti, khadiraḥ kuṣṭhaṃ, haridrā pramehamiti; naite doṣamapekṣante <note place="foot" type="variant" n="202">‘rogapraśamakāriṇaḥ’ iti kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> prabhāvādrogapraśamakāriṇa iti| vāpyacandrastvāha– “jvarādivyādhiharaṃ yaddravyaṃ tadapi doṣapratyanīkaṃ”, <note place="foot" type="variant" n="203">‘kintu’ iti kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> kintu doṣapratyanīkādasyāyaṃ bhedaḥ– yaddoṣapratyanīkaṃ tannāvaśyaṃ vyādhiharaṃ; yathā– vamanalaṅghane kaphahare na kaphagulmaṃ harataḥ; uktaṃ hi carake– “kaphe laṅghanasādhye tu kartari jvaragulmayoḥ| tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na ca sammatam||” iti; tathā– “na vāmayettaimirikaṃ na gulminaṃ na cāpi <note place="foot" type="variant" n="204">‘pāṇḍurogiṇam’ iti pā.|</note> pāṇḍūdararogapīḍitam|” iti; (su. ci. a. 33); “yattu vyādhiharaṃ tadavaśyaṃ doṣaharaṃ, tadvyādhiṃ <note place="foot" type="variant" n="205">‘śamayedetadārambhakadoṣaṃ ca’ iti pā.|</note> śamayattadārambhakadoṣamapi śamayati; anyathā sa rogo jita eva na syāt, <note place="foot" type="variant" n="206">‘kāraṇasya tādavasthyāt’ iti pā.|</note> kāraṇatādavasthyāt” iti| tannātisaṅgatamityanye; yato doṣastatra samavāyī nimittaṃ vā; na ca samavāyinimittābhāvaprayukto niyamena kāryābhāvaḥ, <note place="foot" type="variant" n="207">‘kintvasamavāyikāraṇābhāvaprayukto'pi’ iti pā.|</note> kintvasamavāyinimittābhāvaprayukto'pi; yathā– <note place="foot" type="variant" n="208">kvacitpustake ‘kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasya vināśādapi ghaṭābhāvaḥ’ etatsthāne ‘kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasyābhāvādghaṭābhāvaḥ’ iti pā.|</note> kapālamālāsaṃyogasyāsamavāyikāraṇasya vināśādapi ghaṭābhāvaḥ; tathā– roge'pi samprāptilakṣaṇasya saṃyogasya <note place="foot" type="variant" n="209">‘vināśādapi’ pā.|</note> vināśādrogasyāpi vināśaḥ, doṣastu svataḥ kriyāntareṇa vā nivartate; <note place="foot" type="variant" n="210">‘kiñca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kiñca yadi vyādhipratyanīkamavaśyaṃ doṣaṃ nivartayediti svīkriyate, tadobhayapratyanīkādbhedo durupapādaḥ syāditi| nanu, yadi nimittakāraṇaṃ doṣastatkathaṃ tadārabdhavikāre vamanādinā doṣaharaṇaṃ vidhīyate? nahi daṇḍakulālādyucchede ghaṭoccheda iti| ucyate, yatra yāvannimittakāraṇasthāyikāryaṃ tatra <note place="foot" type="variant" n="211">‘nimittakāraṇanāśādapi’ iti pā.|</note> nimittakāraṇocchedādapi kāryanāśaḥ; yathā– <note place="foot" type="variant" n="212">‘vartitailanāśāddīpanāśaḥ’ iti pā.|</note> vartitailanāśādapi pradīpanāśaḥ; tathābhūtāśca doṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="213">‘prāyaśaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu na paṭhyate|</note> prāyaśa iti| annaṃ yathā– atisāre stambhanaṃ masūrādi| vihāro yathā– udāvarte pravāhaṇaṃ; <note place="foot" type="variant" n="214">‘mantrauṣadhividhāraṇa…’ iti pā.|</note> mantrauṣadhidhāraṇabalyupahāraniyamaprāyaścittahomagurudevaśuśrūṣādayo'pi vyādhiviparītā vihārā iti vāpyacandraḥ| atha hetuvyādhiviparītāni– auṣadhaṃ yathā– vātaśothe daśamūlaṃ vātaharaṃ śothaharaṃ ca| yaduktaṃ carake ṣaḍvirecanaśatāśritīye'dhyāye ‘pāṭalā’ ityādi yāvat– “daśemāni śothaharāṇi” iti (ca. sū. a. 4) annaṃ yathā– vātakaphagrahaṇyāṃ takraṃ, śītavātotthe jvare peyā; sā hyuṣṇavīryatvādvātaṃ hanti prabhāvājjvaraṃ ca| yaduktaṃ carake– “ <note place="foot" type="variant" n="215">‘jvaraghno’ iti pā.|</note> jvaraghnyo jvarasātmyatvāt” iti (ca. ci. a. 3); <note place="foot" type="variant" n="216">‘suśrute ca’ iti pā.|</note> suśrute'pi– “jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā|” iti (su. u. taṃ. a. 40)| vihāro yathā– snigdhadivāsvapnaprajātāyāṃ tandrāyāṃ rūkṣaṃ tandrāviparītaṃ rātrijāgaraṇamiti| atha hetuviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– pittapradhāne <note place="foot" type="variant" n="217">‘pacyamāne’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pacyamāne vraṇaśothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ| annaṃ yathā– <note place="foot" type="variant" n="218">‘tatraiva’ iti pā.|</note> pacyamāne vraṇaśothe'nnaṃ vidāhi| vihāro yathā– vātonmāde trāsanamiti| atha vyādhiviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– chardyāṃ vamanakārakaṃ madanaphalādi| annaṃ yathā– atisāre <note place="foot" type="variant" n="219">‘virecanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> virecanārthaṃ virecanaṃ kṣīram <note place="foot" type="variant" n="220">uktaṃ hi– “bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet||” iti (ca. ci. a. 19)|</note>| vihāro yathā– chardyāṃ vamanārthaṃ pravāhaṇamiti| atha hetuvyādhiviparītārthakārīṇi; auṣadhaṃ yathā– agnipluṣṭe uṣṇo'gurvādilepaḥ, viṣe vā viṣam| annaṃ yathā– madyapānotthe madātyaye madakārakaṃ madyam| vihāro yathā– vyāyāmajanitasammūḍhavāte jalaprataraṇarūpo vyāyāma iti| nanu chardyāṃ bahuśleṣmajāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="221">‘saṃśamanayogyāyām’ iti pā., ‘saṃśamanayogyāyām’ iti ca pā.|</note> vamanayogyāyāṃ yadi vamanaṃ na kriyate tadā <note place="foot" type="variant" n="222">‘cirānuvṛttiḥ, rogānucchedo vā’ iti pā.; ‘vikārānuvṛttiḥ, rogānucchedo vā syād’ iti pā.; ‘vikārānuvartī doṣo rogānucchedo vā’ iti ca pā.|</note> cirānuvartī rogo'nucchedyo vā syāt, tataśca vamanaṃ prayuktaṃ doṣapratyanīkameva bhavati; yaduktaṃ suśrute– “chardiṣu bahudoṣāsu vamanaṃ hitamucyate|” (su. u. taṃ. a. 49) iti, <note place="foot" type="variant" n="223">‘tathā āmātisāre kṣīrasya virekitvenāmaniḥ saraṇāddhetupratyanīkameva bhavati|’ iti paṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā āmātisāre kṣīrasya virekitvenāmaniḥ saraṇāddhetupratyanīkameva bhavati| evamagnipluṣṭe'pyuṣṇakriyayā raktasya vilayanena sthānāntaragamanāt <note place="foot" type="variant" n="224">‘hetupratyanīkataiva’ iti pā.|</note> hetupratyanīkameva; <note place="foot" type="variant" n="225">‘anyathā raktaṃ dāhaprakupitaṃ tatrastham’ iti pā.|</note> anyathā dāhaprakupitaṃ raktaṃ tatrasthaṃ pākamārabhet; yaduktaṃ suśrute– “agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ <note place="foot" type="variant" n="226">‘pradhāvati’ iti pā.|</note> prakupyati| tatastenaiva vegena pittamasyāpyudīryate||” iti (su. sū. a. 12); śītakriyā ca tatra niṣiddhā, raktasya styānatvahetutvāt; yadāha suśrutaḥ– “prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ <note place="foot" type="variant" n="227">‘skandayatyapi śoṇitam’ iti pā.|</note> skandayatyatiśoṇitam| tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ natu śītaṃ kathañcana||” iti (su. sū. a. 12)| skandayati styānīkaroti; tathā jaṅgamaviṣe ūrdhvagasvarūpe maulaviṣamadhogasvarūpaṃ hetuviparītameva| yaduktaṃ carake– “viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam| ūrdhvānulomikaṃ yacca <note place="foot" type="variant" n="228">‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tat prabhāvaprabhāvitam||” iti (ca. sū. a. 26)| asyāyamarthaḥ– viṣatvāviśeṣe'pi kuto gatibheda ityata uktam– tat prabhāvaprabhāvitamiti; tathā madyakṛte madātyaye yanmadyaṃ tadapi mātuluṅgacukrādiyutaṃ suśrutādibhirvihitaṃ kevalācca dravyāntarasaṃyuktamanyadeva, athavā vātamadātyaye rūkṣamādhvīkādinā janite snigdhapaiṣṭikādimadyaṃ prayujyamānaṃ hetuviparītameva; <note place="foot" type="variant" n="229">‘yaduktam’ iti pā.|</note> yaccoktaṃ suśrute– “yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ| dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ||” iti (su. u. taṃ. a. 47), tanmadyajātīyābhiprāyeṇaiva; yaccorustambhe jalaprataraṇaṃ, tatrāpi jalasya śaityena <note place="foot" type="variant" n="230">‘bahirnirgacchan’ iti pā.|</note> bahiragacchan dehoṣmā <note place="foot" type="variant" n="231">‘liptakumbhakārapavananyāyenāntaḥpiṇḍitau’ iti pā.|</note> kumbhakārapavananyāyenāntaḥpiṇḍitau medaḥśleṣmāṇau vilāyayati, vyāyāmaśca tau śoṣayati, <note place="foot" type="variant" n="232">‘tataśca’ iti pā.|</note> tatastu nirāvaraṇo vāyuḥ svamārgapratipanno bhavatīti hetupratyanīkataiva; <note place="foot" type="variant" n="233">‘anenaiva’ iti pā.|</note> anena nyāyena sarvameva tadarthakāri yathāsambhavaṃ hetupratyanīkādāvevāntarbhavatīti| ucyate– yadyapyevaṃ tathā'pyavāntaravaidharmyapratipādanārthamācāryaiḥ pṛthagdarśitam <note place="foot" type="variant" n="234">asyāgre ‘yathā śālyarthaṃ pravṛttayā kulyayā kriyamāṇaṃ bījāntarādhānaṃ tannāntarīyakaṃ, tadubhayahetutvaṃ sādharmyodāharaṇavat’ iti kvacitpustake'dhikaḥ pāṭhaḥ|</note>| tathā carake'pyuktam– “upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ <note place="foot" type="variant" n="235">‘viparītārthakāriṇāmauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ’ iti pā.|</note> viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ sukhānubandhaḥ|” iti (ca. ni. a. 1)| <note place="foot" type="variant" n="236">‘auṣadhādīnāṃ duḥkhavaidharmyam’ iti pā.|</note> vaidharmyaṃ ca hetusamānadharmakatve'pi rogapraśamakatvamiti| viparīto'nupaśaya iti auṣadhādīnāṃ duḥkhakara upayogo'nupaśaya ityarthaḥ| tatparyāyamāha– vyādhyasātmya iti| vyādhigrahaṇena doṣo'pi bodhyaḥ| nanu, anupaśayaḥ kiṃ vyādhiviśeṣaṃ bodhayati no vā? neti cet, <note place="foot" type="variant" n="237">‘tadupanyāso nidāne’ iti pā.|</note> nidāne tadupanyāso vyarthaḥ; pratipādayatīti cet, ‘vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā <note place="foot" type="variant" n="238">‘smṛtam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> smṛtam’ iti <note place="foot" type="variant" n="239">‘vyāhanyeta’ iti pā.|</note> vyāhanyate, tasya ṣaṣṭhatvāpatteḥ| naivaṃ, pratipādayatyeva; yadāha carakaḥ– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” iti (ca. vi. a. 4)| kintu nidāne tasyāntarbhāvaḥ, doṣasya rogasya vā vardhakatvāt ( <note place="foot" type="variant" n="240">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> ityanupaśayasya nidāne'ntarbhāvānna ṣaṣṭhatvāpattiḥ, vakṣyati ca– ‘nidānoktānupaśayaḥ’ iti|)| ityupaśayalakṣaṇam||8-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">athopaśayalakṣaṇamāha– hetuvyādhiviparyastetyādi| yugmam| upayujyata ityupayogaḥ| sukhamāvahati samyaganubandhena sukhamutpādayatīti sukhāvahaḥ| etena <note place="foot" type="variant" n="241">‘sadāhatṛṣṇānvitasya’ iti pā.|</note> dāhatṛṣṇānvitasya navajvariṇaḥ śītajalapānaṃ <note place="foot" type="variant" n="242">‘vyādhikaram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vyādhikaraṃ tadātvasukhakaramapi nopaśaya iti tātparyārthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="243">‘īdṛśo ya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> īdṛśo ya upayogaḥ sukhāvahastamupaśayaṃ vidyāt jānīyāt| keṣāmupayogaḥ? auṣadhānnavihārāṇām|– auṣadhaṃ harītakyādi, annaṃ raktaśālyādi, vihāro– <note place="foot" type="variant" n="244">‘dehamanonirvartitaśceṣṭāviśeṣo’ iti pā.|</note> vāgdehamanonirvartitaśceṣṭāviśeṣo <note place="foot" type="variant" n="245">‘vyāyāmo– jāgaraṇādhyayanādirūpaḥ’ iti pā.|</note> vyāyāmajāgaraṇādhyayanādirūpaḥ; auṣadhaṃ ca annaṃ ca vihāraśca auṣadhānnavihārāsteṣām| kimbhūtānāṃ? hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām|– hetuśca vyādhiśca hetuvyādhī, tayorvyastasamastayorviparyastā nidānarogayorviparītāḥ; tathā viparyastānāmartho viparyastārthaḥ, tayorvyastasamastayoreva viparītamarthaṃ kurvantīti viparyastārthakāriṇaḥ; hetuvyādhiviparyastāśca viparyastārthakāriṇaśca hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇasteṣām| <note place="foot" type="variant" n="246">‘keṣām’ iti pā.|</note> teṣāṃ viparyastānāmarthaṃ kurvantīti prakṛtatvāt hetuvyādhiviparyastānām| tadā'yamarthaḥ– nidānarogayorvyastasamastayorviparītā api kāraṇarūpā iva bhāsamānā vyādhirūpā iva bhāsamānā hetuvyādhiviparītānāmarthaṃ vyādhyupaśamalakṣaṇaṃ kurvantīti| yathā hetuviparītairauṣadhānnavihārairvyādhyupaśamaḥ kriyate pratipakṣatvāt; evaṃ viparyastārthakāribhirapītyarthaḥ| tathā ca hetuviparītānāṃ, vyādhiviparītānāṃ, hetuvyādhiviparītānāṃ, hetuviparītārthakāriṇāṃ, vyādhiviparītārthakāriṇāṃ, hetuvyādhiviparītārthakāriṇām, auṣadhānnavihārāṇāṃ yaḥ sukhāvaha upayogaḥ sa upaśaya iti sampiṇḍārthaḥ| atha krameṇodāharaṇāni| hetuviparītamauṣadhaṃ yathā– śītahetuke kaphajvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajaṃ; yaduktaṃ, “śītenoṣṇakṛtān rogāñchamayanti bhiṣagvidaḥ| ye tu śītakṛtā rogāsteṣāmuṣṇaṃ hi bheṣajam||” <note place="foot" type="variant" n="247">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| hetuviparītamannaṃ yathā– śramānilajvare rasaudanam| hetuviparīto vihāro yathā– divāsvapnotthe kaphe rātrau jāgaraṇam| atha vyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā– atīsāre stambhanaṃ pāṭhādi| vyādhiviparītamannaṃ yathā– atīsāre stambhanaṃ masūrādi| vyādhiviparīto vihāro yathā– udāvarte pravāhaṇaṃ; saśabdaṃ hṛtkaṇṭhabalena vāyoradho'dho nayanaṃ pravāhaṇam| ‘mantrauṣadhadhāraṇabalyupahārādiniyamaprāyaścittācaraṇahomadevaguruśuśrūṣādayo vyādhiviparītā vihārāḥ’ <note place="foot" type="variant" n="248">‘iti vyomacandraḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti vyomacandraḥ| atha hetuvyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā– vātaśothe daśamūlaṃ vātaharaṃ śothaharaṃ ca| hetuvyādhiviparītamannaṃ yathā– vātakaphagrahaṇyāṃ takraṃ vātakaphaharaṃ grahaṇīharaṃ ca| hetuvyādhiviparīto vihāro yathā– snigdhāyāṃ divāsvapnajāyāṃ tandrāyāṃ tandrāviparītaṃ <note place="foot" type="variant" n="249">‘snigdhatāharaṇam’ iti pā.|</note> snigdhatāharaṃ ca rātrau jāgaraṇamiti| atha hetuviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā– pittapradhāne pacyamāne vraṇaśothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ| hetuviparītārthakāryannaṃ yathā– pittaśothe'nnaṃ vidāhi| hetuviparītārthakārī vihāro yathā– vātonmāde trāsanamiti| atha vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā– kaphe vamanakārakaṃ madanaphalādi| vyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā– atīsāre virekakṛtkṣīram| vyādhiviparītārthakārī vihāro yathā– chardyāmaṅguṣṭhotpalanālādinā vamanam| vamanavirekābhyāṃ chardyatīsārayorvṛddhireva kartuṃ yuktā, iha tu <note place="foot" type="variant" n="250">‘samānakāritvāt’ iti pā.|</note> śamanakaraṇād viparītārthakāritvam| atha hetuvyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā– agnipluṣṭe uṣṇo'gurvādilepaḥ, viṣe vā viṣam| hetuvyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā– madyāpānotthe madātyaye madakaraṃ madyam| hetuvyādhiviparītārthakārī vihāro yathā– vyāyāmajanite <note place="foot" type="variant" n="251">‘mūḍhavāte’ iti pā.|</note> sammūḍhavāte jalaprataraṇarūpo vyāyāma iti| evamapare'pi boddhavyāḥ| auṣadhānnavihārāṇāmityupalakṣaṇaṃ, tena deśakālāvapi boddhavyau| hiśabdaḥ pādapūraṇe| sa upaśayo vyādherāmayasya sātmyamiti smṛtaḥ| evaṃvidhaguṇaviparīto ya āhāro vihāraśca prāyeṇa <note place="foot" type="variant" n="252">‘nidānaviparītaḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nidānaviparītaḥ sa vyādhisātmyaḥ| uktaṃ ca carake– “deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||” iti upaśayakathanaprastāvādanupaśayo'pi vācya ityāha– viparīta ityādi| ato yathānirdiṣṭalakṣaṇādupaśayākhyādyo viparītalakṣaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="253">‘auṣadhānnavihārāṇāmupayogo'sukhāvahaḥ’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> auṣadhānnavihārāṇāmupayogo'sukhāvahaḥ so'nupaśaya ityucyate, sa eva vyādherasātmyamitisañjñitaḥ ābhimukhyena saṅketita iti||8-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvirsapatā | nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ ||10||</seg> (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">samprāptimāha– yathetyādi| nānāvidhā hi doṣāṇāṃ duṣṭiḥ <note place="foot" type="variant" n="254">‘prākṛtā vaikṛtā vā’ iti pā.|</note> prākṛtī vaikṛtī vā, anubandhyarūpā anubandharūpā vā, ekaśo dviśo vā samastā vā, <note place="foot" type="variant" n="255">‘rūkṣādibhiḥ samastairbhāvairalpairvā’ iti pā.|</note> raukṣyādibhiḥ sarvairbhāvairalpairvā, evamādiduṣṭiduṣṭena doṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="256">‘yā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yā āmayasya rogasya nirvṛttirutpattiḥ <note place="foot" type="variant" n="257">‘asau’ iti pā.|</note> sā samprāptirucyate| yathā cānuvisarpateti anekadhā doṣāṇāṃ visarpaṇaṃ gatirūrdhvādhastiryagādibhedena, tathā visarpatā saṃsarpatā| samprāptiparyāyāvāha śāstre vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca– jātirāgatiriti| jātyādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="258">‘śabdairyo'rtho'bhidhīyate’ iti pā.|</note> śabdairyā'bhidhīyate sā samprāptiriti| “ <note place="foot" type="variant" n="259">‘jātirāgatiriti’ iti pā.|</note> jātirāgatirityarthaḥ janmā'pi jñānakāraṇam, ajātasya jñānābhāvāt” ityāha <note place="foot" type="variant" n="260">haricandraḥ “atraike vyādhijanmamātramantyakāraṇavyāpārajanyaṃ samprāptimāhuḥ| iyaṃ ca samprāptiryadyapi nidānādivadvyādhibodhikā na bhavati, tathā'pi nānutpannasya vyādherliṅgaṃ bhavatīti kṛtvā utpattervyādhyupalambhakatvaṃ varṇayanti| etaccānye nānumanyante; yato naivaṃ sati samprāptitaḥ kaścidviśeṣo vyādheradhigamyate| na cāyaṃ niyamaḥ– yadutpanna eva paraṃ vyādhirupalabhyate, yato nidānapūrvarūpābhyāmanutpanno'pi vyādhirbhāvitvenopalabhyate; tasmādvyādhijanakadoṣavyāpāraviśeṣayuktaṃ vyādhijanmeha samprāptiśabdena vācyam, ata eva paryāye ‘āgatiḥ’ ityuktam| āgatirhi utpādakakāraṇasya vyādhijananaparyantaṃ gamanam| iyaṃ ca samprāptirvyādhiviśeṣaṃ bodhayatveva, yathā jvare “sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam” ityārabhya “tadā jvaramabhinirvartayati” ityantena yā samprāptirucyate, tathā jvarasyāmāśayadūṣakatvāgnyupaghātakatvarasadūṣakatvādayo dharmāḥ pratīyante| naca vācyam– doṣāṇāmayamāmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ, tataśca kāraṇadharmāṇāṃ nidānagrahaṇenaiva grahaṇaṃ bhavatīti; yataḥ kāraṇadharmo'pyayaṃ vyādhijanakadoṣavyāpārarūpaḥ samprāptiśabdena viśeṣabodhanārthaṃ pṛthakkṛtvocyate; yathā– liṅgatvāviśeṣe'pi bhāvivyādhibodhakatvaviśeṣāt pūrvarūpaṃ pṛthagucyate| ata eva vāgbhaṭenāpyevameva samprāptilakṣaṇamuktam– “yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ||” iti carakaṭīkāyāṃ nidānasthāne (ca. ni. a. 1) samprāptivivaraṇe cakraḥ|</note> bhaṭṭāraharicandraḥ| etenaitaduktaṃ bhavati– nahi nidānādivadbodhakatvena jñānakāraṇatvaṃ, kintu <note place="foot" type="variant" n="261">‘viṣayatvena’ iti pā.|</note> bodhaviṣayatvena| tanna ityanye, ālokacakṣurāderiva evaṃvidhasamprāpteścikitsāyāmanupayogāt| na cāsti niyamaḥ jātameva <note place="foot" type="variant" n="262">‘jñāyate’ iti pā.|</note> vijñāyate iti, <note place="foot" type="variant" n="263">‘ajātasyāpi’ iti pā.|</note> ajātasya vyādhernidānapūrvarūpābhyāṃ vṛṣṭyāderiva meghādinā jñāyamānatvāt| atha jātamiti janmāvacchinnamucyate, vṛṣṭyādikaṃ ca bhaviṣyajjanmāvacchinnameva, yasya tu kālatraye'pi janma nāsti tanna jñāyata eva; <note place="foot" type="variant" n="264">‘tathā'pi na vyādhijanmasamprāptiḥ’ ityatra ‘na’ ityeva kvacitpustakeṣu pāṭhaḥ|</note> tathā'pi na vyādhijanma samprāptiḥ; janmavadālokacakṣurāderapi <note place="foot" type="variant" n="265">‘bādhyatvāpatteḥ’ iti pā.|</note> vācyatvāpatteḥ, tairapi vinā <note place="foot" type="variant" n="266">‘jātamiti vijñānābhāvāt’ iti pā.|</note> jñānābhāvāt| tasmāt ‘doṣetikartavyatopalakṣitaṃ vyādhijanmeha samprāptiḥ natu kevalaṃ janma’ <note place="foot" type="variant" n="267">‘iti bhaṭṭāraharicandrābhiprāyaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti bhaṭṭāraharicandrābhiprāyaḥ| vāgbhaṭenāpi ‘yathāduṣṭena’ (vā. ni. a. 1) ityādi vadatā viśiṣṭameva vyādhijanma samprāptiruktā; tathā <note place="foot" type="variant" n="268">‘ca sati kriyāviśeṣo’ iti pā.|</note> sati kriyāviśeṣo'pi labhyate; yathā– jvare āmāśayadūṣaṇāgnihananādibodhe laṅghanapācanasvedādikaraṇamiti| samprāptiścaivaṃvidhā yadyapi doṣāṇāmavāntaravyāpāratvena doṣagrahaṇenaiva prāpyate, tathā'pi cikitsāviśeṣārthameva pṛthak kriyate; yathā– <note place="foot" type="variant" n="269">‘jñāpakatvāviśeṣe'pi’ iti pā.|</note> vyādherjñāpakatvāviśeṣe'pi pūrvarūpameva rūpāt pṛthagiti| <note place="foot" type="variant" n="270">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasmāt “doṣetikartavyatopalakṣitaṃ vyādhijanma samprāptiḥ”, ityeva lakṣaṇam||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">atha samprāptilakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="271">‘yathetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathetyādi| yena prakāreṇa duṣṭaḥ kupito vātādyanyatamo doṣo yathāduṣṭastena yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā dehamanudhāvatā sanniveśaviśeṣeṇa gacchatā pratyāmayaṃ yā nirvṛttirutpattirnirdiṣṭā sā samprāptiḥ| sā ca jātirāgatiśca kathyate paryāyaśabdatvena| <note place="foot" type="variant" n="272">‘vyādhijanyasamprāptirityeke’ iti pā.|</note> vyādhijanma samprāptirityeke| yathā– jvarasya <note place="foot" type="variant" n="273">‘malamūtretyādilakṣaṇalakṣitā| tatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> malamūtretyādilakṣaṇalakṣitā| tatra malānāmāmāśayapraveśanena, tathā <note place="foot" type="variant" n="274">‘cānugamanena’ iti pā.|</note> cāmānugamanena, tathā srotonirodhena, tathā ca paktisthānājjvalananirasanena, tathā ca tenaiva jāṭhareṇa vahninā tathā'bhisaraṇena <note place="foot" type="variant" n="275">‘sakaladehatāpena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sakaladehatāpena sakalaṃ gātramuṣṇaṃ kurvatā, <note place="foot" type="variant" n="276">‘evaṃvidhayātmaprāptyā’ iti pā.|</note> evaṃvidhayā samprāptyā jvaro'yamiti niścīyate| evamatīsārādiṣvapyevaṃvidhaiva <note place="foot" type="variant" n="277">‘cintyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> cintyā samprāptiḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ | sā bhidyate yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpoṃ'śāṃśakalpanā | svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam | naktandinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam ||13||</seg> (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-13">tasyā aupādhikabhedamāha– saṅkhyetyādinā, sā bhidyata ityantena| atra ca prādhānyopādānādaprādhānyaṃ ca tatpratiyogitayā boddhavyam| ata eva <note place="foot" type="variant" n="278">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca vivaraṇe svātantryapāratantryābhyāmiti vakṣyati| evaṃ bale'pi vyākhyeyam| saṅkhyādikameva vivṛṇoti– yathetyādi| aṣṭau jvarā iti saṅkhyāvivaraṇam| aṣṭatvaṃ ca vātādikāraṇabhedāt; <note place="foot" type="variant" n="279">‘ekajā dvandvajāśca trayaḥ’ ityeva paṭhyate kvacitpustakeṣu|</note> ekajāstrayo, dvandvajāstrayaḥ, <note place="foot" type="variant" n="280">‘sannipātajaśceka’ iti pā.|</note> sannipātaja eka, āgantujaścaika iti| yadyapi vṛddhairdoṣaiḥ sannipātāstrayodaśa, yaduktaṃ carake– “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa||” (ca. sū. a. 17) iti; tathā'pyatra tridoṣajatvasāmānyāt sānnipātika ekatvena gaṇitaḥ| evaṃ kāmaśokabhayādyanekakāraṇajo'pyāgantuja <note place="foot" type="variant" n="281">‘āgantutvasāmānyādekatvena’ iti pā.|</note> āgantujatvasāmānyādekatvena nirdiṣṭa ityaṣṭau jvarā iti| vikalpaṃ vivṛṇoti– doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ samavetānāṃ parasparasambaddhānāṃ; tena dvandvasannipātayorgrahaṇam| aṃśāṃśakalpaneti aṃśā vātādigataraukṣyādayaḥ, tairekadvitryādibhiḥ samastairvā vātādikopāvadhāraṇaṃ vikalpanā| yaduktaṃ suśrute– “sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ| saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati||” iti (su. sū. a. 21)| evaṃvidhaśca doṣakopo nidānavaicitryādbhavati| tadyathā– vātasya raukṣyaśaityalāghavavaiśadyādiguṇasya evaṅguṇaḥ kaṣāyarasaḥ kalāyaśca <note place="foot" type="variant" n="282">‘sarvairaṃśairvardhakaḥ’ iti pā.|</note> sarvairbhāvairvardhakaḥ, <note place="foot" type="variant" n="283">atra ‘tathā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> raukṣyaśaityalāghavaistaṇḍulīyakaḥ, raukṣyaśaityābhyāṃ kāṇḍekṣuḥ, raukṣyeṇa sīdhuḥ; <note place="foot" type="variant" n="284">‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā <note place="foot" type="variant" n="285">‘kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaguṇasya pittasya’ ityātaṅkadarpaṇe|</note> pittasya sarvairbhāvairvardhakaḥ kaṭuko raso madyaṃ ca, hiṅgu <note place="foot" type="variant" n="286">‘kaṭutīkṣṇoṣṇatvaiḥ’ iti pā.|</note> kaṭūṣṇatīkṣṇatvaiḥ, dīpyakastaikṣṇyauṣṇyābhyām, auṣṇyena tilāḥ; tathā <note place="foot" type="variant" n="287">‘snehamādhuryaśaityaguṇasya śleṣmaṇaḥ’ ityātaṅkadarpaṇe|</note> śleṣmaṇaḥ sarvairbhāvairvardhako <note place="foot" type="variant" n="288">‘madhurarasaḥ’ iti pā.|</note> madhuro raso māhiṣaṃ ca payaḥ, snehagauravamādhuryai rājādanaphalaṃ, kaśeruḥ śaityagauravābhyāṃ, <note place="foot" type="variant" n="289">‘śaityenaikena mṛṇālam’ iti ātaṅkadarpaṇe|</note> śaityena kṣīriṇāṃ phalānīti| aparaguṇodāharaṇaprakārā <note place="foot" type="variant" n="290">‘jejjaṭādīnāṃ granthe jñātavyāḥ| “sarvairaṃśaiḥ kaṣāyaśca kalāyo vātavardhanaḥ| pittasya kaṭuko dīpyaḥ, śleṣmaṇo māhiṣaṃ payaḥ||”; viśeṣeṇa granthasya vistaratvāpatteratra na likhitāḥ|’ iti pā.|</note> jejjaṭagadādharavāpyacandravyākhyāviśeṣāśca vistaratvāpatteratra na likhitāḥ| prādhānyaṃ vivṛṇoti– svātantryapāratantryābhyāmiti| anubandhyānubandhabhāvenetyarthaḥ| atrāpi ‘doṣāṇāṃ samavetānām’ ityanuvartanīyam| ‘aprādhānyaṃ ca’ iti śeṣaḥ, gamyamānatvānnopadarśitam| tena svātantryāt prādhānyaṃ, pāratantryādaprādhānyamiti sidhyati| balaṃ vivṛṇoti– hetvādītyādi| hetupūrvarūparūpāṇāṃ sākalyādvyādherbalavattvaṃ, teṣāmavayavenaikadeśenābalavattvam| kālaṃ vivṛṇoti– <note place="foot" type="variant" n="291">‘naktamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> naktamityādi| naktaṃ rātriḥ, dinamahaḥ, ṛtavo vasantādayaḥ, bhuktamāhāraḥ, eṣāmaṃśairekadeśaiḥ; vyādhikālo vyādhivṛddhihānihetukālaḥ| atra, <note place="foot" type="variant" n="292">‘ṛtvoraṃśāḥ’ iti pā.|</note> ṛtoraṃśāḥ katipayānyahorātrāṇi, yadāha vāgbhaṭaḥ– “ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ|” iti (vā. sū. a. 3); <note place="foot" type="variant" n="293">‘atha vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> atha vā saṃvatsararūpasya kālasya ṛturūpoṃ'śa ṛtvaṃśa ityevamapi yojyaṃ; <note place="foot" type="variant" n="294">‘natu ṛturūpakālasyāṃśā vyādhyutpādakā na bhavanti, viśiṣṭasya vyādhihetutvāt; tatoṃ'śaśabdasya kathamṛtuśabdaprayogaḥ? ucyate– tanna, saṃvatsararūpasya ca kālasya ṛturūpoṃ'śaḥ ṛtvaṃśa iti yojyaṃ, natvekasya ṛtordināni madhyāntādyaṃśāḥ’ iti pā.|</note> natvekasya ṛtordinādivadādimadhyāntā ṛtvaṃśāḥ, ṛtoḥ samuditasya tatra kāraṇatvenoktatvāt| yathāmalaṃ yathādoṣaṃ; tadyathā– rātrerādau śleṣmā, madhye pittaṃ, śeṣe vāyuḥ; evaṃ dinasya; vasante kaphasya, śaradi pittasya, varṣāsu vāyoḥ <note place="foot" type="variant" n="295">atra ‘kopaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> kopaḥ; evaṃ bhuktādau bhuktamātre kaphasya, madhye pacyamānāvasthāyāṃ pittasya, <note place="foot" type="variant" n="296">‘ante samyakpariṇate vāyoḥ iti|’ iti pā.|</note> ante samyakpariṇate bhukte vāyoḥ prakopa iti| taduktaṃ vāgbhaṭenaiva– “te vyāpino'pi hṛnnābhyoradhomadhyordhvasaṃśrayāḥ| vayo'horātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt||” iti (vā. sū. a. 1)| atra te iti krameṇa vātapittaśleṣmāṇaḥ| nanu, samprāptibhede carakeṇa saṅkhyādivadvidhirapyuktaḥ; yathā– “dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena” (ca. ni. a. 1), <note place="foot" type="variant" n="297">‘dvividhaṃ raktapittam” (ca. ni. a. 2)’ iti pā.|</note> “trividhaṃ raktapittam” (ca. sū. a. 11) ityādi; tat kuto'tra vidhirnoktaḥ? ucyate, saṅkhyāgrahaṇena vidheravarodhaḥ, tasyāvyabhicaritasaṅkhyāyogitvāt| vidhisaṅkhyayoścāyaṃ bhedaḥ– vidhirhi prakāraḥ, sa cābhinnajātīyānāmeva kasyaciddharmāntarasyānvayādbhavati, yathā– raktapittatvāviśeṣe'pi ūrdhvagādiprakāro bhavati; saṅkhyā tu bhinnatvamātre'pi; yathā– catvāro ghaṭāḥ, aṣṭau jvarā iti| atraiva vidhirhi prakāraḥ, sa ca bhinneṣu na yuktaḥ, ataḥ <note place="foot" type="variant" n="298">kvacitpustake ‘saṅkhyādibhinneṣu vyādhiṣu’ etatsthāne ‘saṅkhyādibhinneṣvapi’ iti pā.|</note> saṅkhyādibhinneṣu vyādhiṣu kāraṇadharmānugataḥ prakāro yujyate| tathā ca nyāyavido bruvate– “samānena dharmeṇa parigraho bhedānāṃ yatra kriyate sa vidhiḥ, saṅkhyā tu bhedamātram|” iti; vaiyākaraṇā api vyācakṣate– “anvayavān prakāro, niranvayo bhedaḥ” iti vāpyacandro likhitavān| nanu yathāṃ'śāṃśavikalpanādinā jvaro jñāyate na tathā saṅkhyayā| ucyate– saṅkhyābhedena vyādherdoṣabhedo jñāyate, yato jvarādikaṃ svarūpato jñātvā cikitsārthaṃ viśeṣo jijñāsyaḥ, katamo'yaṃ jvaraḥ? iti; <note place="foot" type="variant" n="299">‘tasmin jñāte viśeṣo bhavatīti paramparayā kāraṇatvaṃ saṅkhyāyāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasmin jñāte viśeṣo bhavatīti paramparayā kāraṇatvaṃ saṅkhyāyāḥ| <note place="foot" type="variant" n="300">‘tatra yadyutpadyamāna’ iti pā.|</note> atra yadutpanna evāsau doṣabhedādbhinno jā(jñā)tastato yuktamasya paryeṣaṇaṃ katamo'yamiti| <note place="foot" type="variant" n="301">‘kutaḥ? cikitsāviśeṣārtham| iti samprāptilakṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kutaḥ? cikitsāviśeṣārtham| iti samprāptilakṣaṇam||11-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-13">atha samprāpterbhedānāha– saṅkhyetyādi| sā ca samprāptiḥ saṅkhyādiviśeṣeṇa bhidyate| saṅkhyā ca vikalpaśca prādhānyaṃ ca balaṃ ca kālaśca ta evaṃ, teṣāṃ viśeṣaḥ saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣastasmātsamprāptirbahudhā sampadyate| tatra saṅkhyāviśeṣo yathā– ihaivāsmin granthe <note place="foot" type="variant" n="302">‘saṃvakṣyate’ iti pā.|</note> vakṣyate– aṣṭau jvarā iti; evamapi pañca kāsā iti pañca gulmā ityādi, evamādayaḥ saṅkhyāviśeṣāḥ samprāptibhedāḥ| saṅkhyānantaraṃ vikalpaṃ vivṛṇoti– <note place="foot" type="variant" n="303">‘doṣāṇāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, samavetānāmekasmin vyādhau <note place="foot" type="variant" n="304">kvacitpustake ‘saṅghaṭṭitānāṃ, yā aṃśāṃśavibhāgena’ etatsthāne ‘saṅghaṭṭitānāmaṃśāṃśavibhāgena’ iti pā.|</note> saṅghaṭṭitānāṃ, yā aṃśāṃśavibhāgena kāryānumeyenānumānena yathā– parvato'yaṃ vahnimān dhūmavattvāditivannirūpaṇaṃ sa vikalpaḥ| aṃśaśca aṃśaśca aṃśāṃśau, tābhyāṃ kalpanā anekavidho viśeṣo <note place="foot" type="variant" n="305">‘vātādigatatvāt raukṣyādiko’ iti pā.|</note> vātādigataraukṣyādikaḥ, yathā– kimayaṃ vātaḥ sarvairguṇaiḥ kupitaḥ <note place="foot" type="variant" n="306">‘kim’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kiṃ tribhiḥ kiṃ dvābhyāṃ kiṃ vaikena; kimidaṃ pittaṃ sarvairguṇaiḥ kupitaṃ, kiṃ tribhiḥ, kiṃ dvābhyāṃ, kimekena| kimayaṃ śleṣmā <note place="foot" type="variant" n="307">‘sarvai rasaiḥ’ iti pā.|</note> sarvairbhāvaiḥ kupitaḥ, kiṃ tribhiḥ, kiṃ dvābhyāṃ, kimekenetyādikā kalpanā| tadyathā– vāyo raukṣyaśaityalāghavavaiśadyādiguṇasyaivaṅguṇaḥ kaṣāyo rasaḥ <note place="foot" type="variant" n="308">‘kaṣāyarasaḥ kalāyaśca sarvairaṃśaiśca vāyorvardhakaḥ’ iti pā.|</note> kalāyaśca sarvairaṃśairvardhakaḥ, raukṣyaśaityalāghavaistribhistaṇḍulīyakaḥ, raukṣyaśaityābhyāṃ kāṇḍekṣuḥ raukṣyeṇaikena guṇena sīdhuḥ; tathā sarvairaṃśaiḥ <note place="foot" type="variant" n="309">‘kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaiḥ’ iti pā.|</note> kaṭvamlatīkṣṇoṣṇaguṇasya pittasya kaṭuko raso madyaṃ ca, kaṭūṣṇatīkṣṇairhiṅgu, dīpyakaṃ tīkṣṇoṣṇābhyām, uṣṇenaikena tilāḥ; evaṃ sarvairaṃśaiḥ snehagauravamādhuryaśaityaguṇasya śleṣmaṇo madhuro raso māhiṣaṃ payaśca, snehagauravamādhuryai rājādanaphalaṃ, <note place="foot" type="variant" n="310">‘kaseruḥ’ iti pā.|</note> kaserukāḥ śaityagauravābhyāṃ, śaityenaikena mṛṇālaṃ śleṣmavardhakam| evamapare'pi jñeyāḥ| doṣāṇāmiti <note place="foot" type="variant" n="311">‘bahutve pṛthaggrahaṇam’ iti pā.|</note> bahutvaṃ pṛthaggrahaṇārtham| samavetānāmiti dvandvasannipātayorgrahaṇam| uktaṃ hi suśrute– “sarvairaṃśaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ| saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati||” iti| atha prādhānyaṃ vivṛṇoti– <note place="foot" type="variant" n="312">‘svātantryetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> svātantryetyādi| svātantryaṃ ca pāratantryaṃ ca, tābhyāṃ prādhānyaṃ vyādherādiśet| aprādhānyaṃ ceti śeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="313">‘tatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tatra svatantrasya vyādheḥ svanirdiṣṭopakramasādhyatvātprādhānyaṃ, yathā jvarasya| atha balābalaṃ vivṛṇoti-kṛtsnasya bhāvaḥ <note place="foot" type="variant" n="314">‘kārtsnyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kārtsnyaṃ, kārtsnyaṃ ca avayavāśca <note place="foot" type="variant" n="315">‘kārtsnyāvayavāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kārtsnyāvayavāḥ, taiḥ| balaṃ ca abalaṃ ca balābale vyādhisambandhinī, tayorviśeṣaṇaṃ viśiṣṭatā balābalaviśeṣaṇam| tadyathāsaṅkhyena kārtsnyāvayavairādiśet| ādiśabdena prāgrūpādayo gṛhyante| teṣāṃ sākalyād vyādherbalatvaṃ, <note place="foot" type="variant" n="316">‘teṣāmavayavaikadeśenābalatvam’ iti pā.|</note> teṣāmevāvayavaikadeśenābalatvam| tatra pratirogaṃ yannidānamuddiṣṭaṃ tatkiṃ kārtsnyenāsya vyādherutpādakamutaikadeśena? evaṃ prāgrūpamapi kiṃ <note place="foot" type="variant" n="317">‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tat samastavyādherlakṣyate utāvayavairekena ca?, upaśayo'pyasya vyādhestarpaṇātarpaṇarūpaḥ, sa kiṃ kārtsnyena sukhānubandhaṃ karoti utāvayavena?; tatra kārtsnyena yathā– raktaśālyādimāṃsaghṛtakṣīradadhivasāmajjātailādinā, avayavena yathā– raktaśālinā māṃsādyanyatamaikena vā; evamanyadapi cintyam kālaṃ vivṛṇoti– naktamityādi| naktaṃ rātriḥ, dinamahaḥ, ṛtavo vasantādayaḥ, bhuktamāhāraḥ, eṣāmaṃśairādimadhyāntalakṣaṇairekadeśairvā; <note place="foot" type="variant" n="318">‘tairyathāmalam’ iti pā.|</note> yathāmalaṃ yathādoṣaṃ; vyādhikālaḥ vyādhivṛddhihānihetukālaḥ| yathā– rātrimukhe śleṣmā, madhye pittaṃ, śeṣe vāyuḥ; evaṃ dinasyāpi pūrvāhne śleṣmā, madhyāhne pittam, aparāhne vāyuḥ; evaṃ ṛtuṣu vasante śleṣmā, grīṣme pittaṃ, varṣāsu vāyuḥ kupyati; evaṃ bhuktamātre kaphasya, madhye pacyamānāvasthāyāṃ pittasya, samyakpariṇatau vāyoḥ kopaḥ| atra saṃvatsararūpasya kālasya <note place="foot" type="variant" n="319">kvacitpustake ‘ṛturūpā aṃśā ṛtvaṃśā’ etatsthāne ‘ṛtvaṃśa’ iti pā.|</note> ṛturūpā aṃśā ṛtvaṃśā iti yojyaṃ, na tvekasya ṛtordinādivat| kecana ṛtvaṃśāḥ katipayāhorātrāṇi kathayanti| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “ <note place="foot" type="variant" n="320">‘ṛtvorantyādisaptāhānṛtusandhiriti’ iti pā.|</note> ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ|” iti||11-13||</seg></ab>
        <ab type="mula">iti prokto <note place="foot" type="variant" n="321">kvacitpustake ‘nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate’ etatsthāne ‘nidānārthastadvyāsenopadekṣyate’ iti pā.|</note> nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate |14| (vā. ni. a. 1) | <note place="foot" type="variant" n="322">‘uktaṃ nidānapañcakamupasaṃharati– itītyādi|’ etatsthāne ‘uktanidānapañcakamupasaṃharati– iti prokto nidānārtha iti|’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">uktaṃ nidānapañcakamupasaṃharati– itītyādi| itiśabdaḥ samāptau| nidānaśabdo'tra sāmānyavacanaḥ, artho'bhidheyaḥ| tannidānaṃ saṅkṣepeṇa svarūpalakṣaṇamātreṇoktam, adhunā vyāsena vistareṇopadekṣyate kathayiṣyate; sakalena granthena pratirogaṃ nidānapūrvarūpādaya eva tattadviśeṣairvaktavyā ityarthaḥ|14|– <note place="foot" type="variant" n="323">‘uktanidānaprapañcamupasaṃharati’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">uktanidānapañcakamupasaṃharati– <note place="foot" type="variant" n="324">‘itītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> itītyādi| itiśabdaḥ prakāre, anena <note place="foot" type="variant" n="325">‘saṅkṣepeṇa’ iti pā.|</note> saṅkṣepākhyena prakāreṇa, <note place="foot" type="variant" n="326">‘yathā nirdiṣṭena’ iti pā.|</note> yathānirdiṣṭo nidānārtho nidānābhidheyaḥ, samāsataḥ saṅkṣepataḥ kathitaḥ| nidānaśabdo'tra sāmānyaḥ prāgrūpādiṣu| ya eva nidānārthaḥ samāsena proktastameva <note place="foot" type="variant" n="327">‘vyāsato’ iti pā.|</note> vyāsena vistareṇa upadekṣyate kathayiṣyate| tena sakalena granthena pratirogaṃ nidānapūrvarūpādaya eva tattadviśeṣairvaktavyā ityarthaḥ|14|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ ||14||</seg> tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam |15| (vā. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">dvividhaṃ hi rogasya kāraṇaṃ viprakṛṣṭaṃ sannikṛṣṭaṃ ca; tatra viprakṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="328">‘āhārādi’ iti pā.|</note> viruddhāhārādi, sannikṛṣṭaṃ vātādi, tasya vātādeḥ sarvarogeṣvavyabhicaritakāraṇatvamāha– sarveṣāmityādi| yadāha suśrutaḥ– “nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret|” (su. sū. a. 35/19) iti <note place="foot" type="variant" n="329">asyāgre kvacitpustake ‘nanu, āgantuke kathaṃ doṣapūrvakatvaṃ? yatastatprakopakāraṇamāhārādikaṃ nāsti? ucyate– abhicārābhighātādinā vyathotpadyate, tena doṣotpattiḥ, tathā ca vyādhiriti; tathā'bhicārādinā'dṛṣṭapreritadoṣotpattiḥ, evamprakāreṇa doṣapūrvakatvam’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate |</note> (su. sū. a. 35)| āgantuvyādhiṣu yadyapyutpattau doṣakopo nāsti, tathā'pyutpattyanantaramavaśyambhāvī; utpannadravye guṇayogavat| yaduktaṃ carake– “āganturhi vyathāpūrvasamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati|” iti (ca. sū. a. 20)| nidānaṃ kāraṇam| malā doṣāḥ, malinīkaraṇāt| nanu, vātādīnāṃ kimidaṃ doṣatvam?; atrāhureke– svātantryeṇa dūṣakatvaṃ doṣatvam <note place="foot" type="variant" n="330">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti; rasādidūṣyavyavacchedārthaṃ ‘svātantryeṇa’ iti padaṃ, te hi vātādiduṣṭāḥ santo dūṣyāntaradūṣakāḥ| atrāhuranye– kimidaṃ svātantryaṃ? kiṃ doṣāntaranirapekṣatvaṃ? hetvantaranirapekṣatvaṃ vā? ādye vātasyaiva doṣatvaṃ syāt, natu vātasāpekṣayoḥ kaphapittayoḥ; yaduktam– “pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ| vāyunā yatra nīyante tatra gacchanti meghavat||” iti; dvitīye vātasyāpi na doṣatvaṃ, kaphapittayoriva nidānasāpekṣasyaiva tasya dūṣakatvāt; tasmāt “prakṛtyārambhakatve sati <note place="foot" type="variant" n="331">‘duṣṭikāraṇatvam’ iti pā.|</note> duṣṭikartṛtvaṃ doṣatvam” iti lakṣaṇam| rasaraktādinivṛttyarthaṃ ‘prakṛtyārambhakatvam’ iti viśeṣaṇam| nahi vātādiprakṛtivacchāstre <note place="foot" type="variant" n="332">‘rasaraktādiprakṛtiruktaḥ puruṣaḥ, raktadūṣitaśukrāderasādhyatvena dehārambhakatvaṃ nāsti; raktasya dehārambhakatve satyapi prakṛtyārambhakatvaṃ nāsti, anabhidhānāt; śāstre na raktaprakṛtiruktaḥ puruṣaḥ’ iti pā.|</note> rasaraktādiprakṛtiruktā; vātādiprakṛtitvaṃ ca śarīrasya vātādidūṣitaśukraśoṇitārabdhatvam <note place="foot" type="variant" n="333">asyāgre kvacitpustake ‘tatra vātādidūṣitatvaṃ nāma śukraśoṇitasaṃyogakāle śukraśoṇitayoradhikataradoṣādhikaraṇatvam, anyathā duṣṭayostayordehārambhakatvameva na syāt; uktaṃ ca– “vātapittakaphādiduṣṭaretasaḥ prajotpādane na samarthāḥ|” iti| tatrobhayorekādhikaraṇatvena ekadoṣajā prakṛtiḥ, bhinnādhikaraṇatvena dvandvajā tridoṣajā vā| vātādiprakṛtitvaṃ śarīrasya vātādidūṣitaśukraśoṇitārabdhatvāt’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ upalabhyate |</note>| yadāha carakaḥ– “doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate|”; tathā– “vātalādyāḥ sadā''turāḥ|” iti (ca. sū. a. 7)| suśrutenāpi prakṛtilakṣaṇe “vātaprakṛtiḥ <note place="foot" type="variant" n="334">‘sphuṭitacaraṇo jāgaruko'navasthitacittaḥ” (su. śā. a. 4) ityādi paṭhitam| prakṛtirogayoścāyaṃ viśeṣaḥ’ iti pā.|</note> sphuṭitakaracaraṇo jāgaruko'navasthitacittaḥ” (su. śā. a. 4) ityādyuktam| prakṛtirogayoścāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="335">‘viśeṣaḥ’ iti pā.|</note> bhedaḥ– prakṛtirapathyasevayā nātyantaṃ bādhate, yaduktam– “viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate| tadvat prakṛtibhirdehastajjātatvānna bādhyate||” (su. śā. a. 4) iti saṅkṣepaḥ| vistarastu suśrutaślokavārtike <note place="foot" type="variant" n="336">‘praśnasahasranidānākhye’ iti pā.|</note> praśnavidhānākhye ṭīkāsu ca draṣṭavyaḥ| nanu, ‘prakṛtyārambhakatvaṃ doṣatvam’ ityevāstu| satyaṃ, vipakṣādvyāvṛttirbhavatyeva, kintu <note place="foot" type="variant" n="337">‘doṣasvarūpatvam’ iti pā.|</note> doṣasvarūpaṃ noktaṃ syāditi| suśrutādibhirvātāderiva prakopakālaprakopaṇanirharaṇasthānaviśeṣarogaviśeṣaliṅgaviśeṣa-cikitsāviśeṣāṇāmabhidhānādraktasyāpi doṣatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="338">‘pūrvaṭīkākārairāṣāḍhadharmadāsādibhiḥ’ iti pā.|</note> pūrvaṭīkākārairāṣāḍhadharmasvāmidāsādibhiḥ svīkṛtaṃ tadapyetena vyavacchinnam, adhunātanairasvīkriyamāṇatvāt| nanu, doṣāścet kāraṇaṃ tarhi teṣāṃ sarvadā dehe sadbhāvāt sarvadā rogotpādakatvaprasaṅga ityata āha– kupitā iti, vikṛtimāpannāḥ| nanu, tatprakopaḥ svabhāvāt, kāraṇāntarādvā? nādyaḥ, pūrvavatprasaṅgāt; atha kāraṇāntarāditi kiṃ tadityāha– vividhāhitasevanamiti| vividhasya nānāvidhasya, ahitasya asātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇasya sevanamiti||14||</seg>-</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">sannikṛṣṭakāraṇatvena vātādīnāṃ sarvarogeṣvavyabhicaritakāraṇatvamāha– <note place="foot" type="variant" n="339">‘sarveṣāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sarveṣāmityādi| kupitatvena hi dhātūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="340">‘malinīkaraṇadoṣā’ iti pā.|</note> malinīkaraṇāddoṣā eva malā ityucyante| kupitā vikṛtimāpannā vātapittakaphāḥ, <note place="foot" type="variant" n="341">‘sarveṣāmeva’ iti pā.|</note> sarveṣāmapi rogāṇāṃ, nidānaṃ kāraṇam| tatprakopasyeti tadityanena vātādayaḥ parāmṛśyante; tasya tu vātādiprakopasya, nidānaṃ kāraṇaṃ, vividhaṃ nānāprakāramahitasevanamahitānuṣṭhānaṃ, proktaṃ <note place="foot" type="variant" n="342">‘kathitam’ iti pā.|</note> kathitamiti||14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">nidānārthakaro rogo rogasyāpyupajāyate ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">nanu, kimetadeva nidānam, utānyadapyastītyataścarakavacanamupanyasyati– nidānārthakara ityādi| apiśabdo'tra bhinnakrame| rogo'pi nidānārthakaro rogasya| <note place="foot" type="variant" n="343">‘ayamarthaḥ’ iti pā.|</note> asyāyamarthaḥ– nidānena yo'rthaḥ kriyate vyādhyākhyaḥ, sa rogeṇāpīti| rogo'pi rogakara iti vācye yannidānārthakara ityakarot, tenaivaṃ gamayati– rogo'pi rogāntaraṃ kurvāṇo nidānāntaropabṛṃhitabala eva <note place="foot" type="variant" n="344">‘karotīti’ iti pā.|</note> karoti; evaṃ rogo rogasya nidānamupajāyate ityeva <note place="foot" type="variant" n="345">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> yojanā||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">nanu, kimetadeva nidānamanyadapyastītyāha– <note place="foot" type="variant" n="346">‘nidānārthakara ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nidānārthakara ityādi| rogasya vyādheḥ rogo'pi nidānārthakara upajāyate| nidānena yo'rthaḥ kriyate vyādhyākhyaḥ sa rogeṇāpītyarthaḥ||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tadyathā jvarasantāpādraktapittamudīryate | raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣasyāpyupajāyate ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca | arśobhyo jāṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">(divāsvāpādidoṣaiśca pratiśyāyaśca jāyate) | pratiśyāyādatho kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ | kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupajāyate ||18||</seg> (ci. ni. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-18">atraiva dṛṣṭāntamāha– tadyathetyādi| tābhyāmiti raktapittāt jvarācca| duḥkhamiti <note place="foot" type="variant" n="347">‘duḥkhayatīti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> duḥkhayatīti duḥkhaṃ pīḍākaram| ayaṃ ca duḥkhaśabdo liṅgavipariṇāmena sarveṣveva jvarādiṣu yojya iti vāpyacandraḥ| gulmaścāpyupajāyata iti arśobhya eva| kāsāt sañjāyate kṣaya iti ‘ojaḥ prabhṛtīnām’ iti śeṣaḥ| sa ca kṣayo rogasya hetutve upajāyate| kasya rogasyetyāha– śoṣasyeti, rājayakṣmaṇaḥ| atra kecit haricandrādibhirvyākhyātaṃ pāṭhāntaraṃ paṭhanti– “kṣayo rogasya hetutve śoṣaścāpyupajāyate|” iti <note place="foot" type="variant" n="348">‘asyāyamarthaḥ’ iti pā.|</note> asyārthaḥ– kṣayo rājayakṣmā, uroga uraḥkṣataḥ, samāhāradvandvenaikavacanaṃ, tasya hetutve śoṣo dhātukṣaya upajāyata iti| nanu, carake sarvaṃ nidānaṃ traividhyena saṅgṛhītaṃ ‘asātmyendriyārthasaṃyoga’ (ca. sū. a. 11) ityādinā, tataśca rogasyāpi nidānatvamācakṣāṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="349">‘traividhyaṃ katham’ iti pā.|</note> svoktaṃ nidānatraividhyasaṅgrahaṃ kathaṃ na viruṇaddhi?; atraike samādhimabhidadhati– trividhaṃ yannidānamuktaṃ tat sarvavyādhiviṣayam, idaṃ tu pratiniyataviṣayaṃ, yato na sarve rogā rogājjāyante, kiṃ tarhi kaścideva vyādhiḥ <note place="foot" type="variant" n="350">‘kutaścidrogājjāyate’ iti pā.|</note> kutaścidrogāditi caturthamevaitannidānaṃ rogākhyamiti| anye tvāhuḥ– rogasya rogo'pi nidānaṃ <note place="foot" type="variant" n="351">‘bhavat’ iti pā.|</note> bhavan trividhanidānavyatirekeṇa na bhavatyeva; yato yāvadayaṃ jvaro'sātmyendriyārthasaṃyogādibhirupabṛṃhitabalo na bhavati na tāvadraktapittamārabhate, tasmād vyādhyutpāde trividha eva hetuḥ sākṣāt pāramparyeṇa veti||16-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-18">atraiva dṛṣṭāntamāha– tadyathetyādi| kāraṇabhūtāt jvarasantāpāt raktapittamudīryate utpādyate, <note place="foot" type="variant" n="352">‘kāraṇabhūtādraktapittājjvaraḥ samupajāyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kāraṇabhūtādraktapittājjvaraḥ samupajāyate, tābhyāṃ raktapittajvarābhyāṃ śoṣaśca upajāyate; plīhābhivṛddhyā jaṭharamudaravikāraḥ, tasmāt jaṭharāt śothaḥ, arśobhya eva jaṭharaṃ gulmaścāpyupajāyate, duḥkhamiti, duḥkhaṃ pīḍākaram| duḥkhaśabdo liṅgavipariṇāmena sarveṣveva jvarādiṣu yojyaḥ, atha pratiśyāyātkāso jāyate, kāsātkṣayaḥ sañjāyate, ‘ojaḥprabhṛtīnām’ iti śeṣaḥ; sa ca kṣayaḥ rogasya hetutve upajāyate, kasya rogasyetyāha– śoṣasyeti||16-18||</seg></ab>
        <ab type="mula">te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ |19| (ca. ni. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">nanu, ya ime rogā rogāntarasya nidānatvenoktāste kimutpannamātrā eva rogaṃ janayanti <note place="foot" type="variant" n="353">‘utā'nantarakālaṃ vā ityata’ iti pā.|</note> utānantarakālamityata āha– te pūrvamityādi| te vyādhaya upabṛṃhakahetvalābhāt prāk kevalāḥ svatantrāḥ <note place="foot" type="variant" n="354">kvacitpustake ‘santo rogā eva rujākartṛtvāt’ etatsthāne ‘rogā rujākartṛtvāt’ iti pā.|</note> santo rogā eva rujākartṛtvāt; paścādupabṛṃhakahetulābhāt, hetornidānasya yo'rtho yatprayojanaṃ vyādhijananākhyaṃ tat kurvanti| yathā– <note place="foot" type="variant" n="355">‘jvarāt’ iti pā.|</note> jvaro raktapittamiti|19|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">te vyādhayaḥ prāk kevalāḥ svatantrāḥ santo rogā eva, rujākartṛtvāt; ūrdhvamupabṛṃhakahetulābhāddhetornidānasya yo'rthaḥ prayojanaṃ vyādhijananākhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="356">‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tat kurvanti, yathā jvaro raktapittamiti|19|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ kurute'pi ca | evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ ||20||</seg> (ca. ni. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19-20">tasyaiva rogajanakasya vyādhervaicitryamāha– kaścidityādi| evamuktaprakāreṇa; vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ dṛśyante| yathā– pratiśyāyo na nivartate kāsaśca jāyate, arśo na nivartate jaṭharagulmau syātāmiti| kṛcchratamatvaṃ caiṣāṃ bahuvidhaduḥkhajanakatvāt, prāyo viruddhopakramācceti||19-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19-20">tasyaiva rogajanakavyādhervaicitryamāha– kaścidityādi| evamuktaprakāreṇa, vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ, kṛcchratamā dṛśyante; evaṃ kaścidrogo rogāntarasya kāraṇaṃ bhūtvā svayaṃ praśāmyati, anyaśca na praśāmyati; yathā pratiśyāyo na nivartate kāsaścotpadyate, arśo na vyāvartate jaṭharagulmau syātām| kṛcchratamatvaṃ caiṣāṃ bahuvidhaduḥkhajanakatvātprāyo viruddhopakramatvācca||19-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tasmādyatnena sadvaidyairicchadbhiḥ siddhimuddhatām | jñātavyo vakṣyate yo'yaṃ jvarādīnāṃ viniścayaḥ ||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">uktanidānapañcakasya <note place="foot" type="variant" n="357">‘roganivṛttilakṣaṇasiddhyādihetutvenāvaśyam’ iti pā.|</note> roganivṛttilakṣaṇasiddhihetutvenāvaśyaṃ jñātavyatāmāha– tasmādityādi| uddhatāṃ bahuviṣayatvena mahatīm| viniścayo nidānamiti| atha vakṣyamāṇavikāreṣu prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyādijñānārthaṃ carakoktā vātādiguṇāḥ likhyante– “rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati|| sasnehamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati|| guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||” iti (ca. sū. a. 1)||21||</seg> <note place="foot" type="variant" n="358">‘uktanidānapañcakasya’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">uktanidānapañcakaṃ roganivṛttilakṣaṇasiddhyādihetutvenāvaśyaṃ jñātavyamāha– tasmādityādi| tasmātkāraṇāt, uttamāṃ bahuviṣayatvena mahatīṃ, siddhimicchadbhirvaidyairyo'yaṃ jvarādīnāṃ viniścayo vakṣyate kathyate sa yatnena jñātavyaḥ||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne <note place="foot" type="variant" n="359">‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.|</note> pañcanidānalakṣaṇaṃ samāptam ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">iti <note place="foot" type="variant" n="360">‘śrīmān ... ’ iti pā.|</note> śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="361">‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.|</note> pañcanidānalakṣaṇaṃ samāptam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">iti <note place="foot" type="variant" n="362">‘śrīmān ... ’ iti pā.|</note> śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe <note place="foot" type="variant" n="363">‘nidānaṭīkāyām’ iti pā.|</note> rugviniścayavyākhyāne sarvaroganidānādipañcakakathanam||1||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="2" xml:id="mn.2">
        <head>jvaranidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha jvaranidānam | dakṣāpamānasaṅkruddharudraniḥśvāsasambhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṅghātāgantujaḥ smṛtaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">atha sarvarogaprādhānyāt prathamaṃ jvaro vācyaḥ| prādhānyaṃ ca tasya śārīrarogeṣu prathamotpannatvāt, <note place="foot" type="variant" n="1">‘balavattvācca, dehendriyamanastāpitvācca, janmanidhanayoravaśyambhāvitvācca,’ iti pā.|</note> balavattvāt, dehendriyamanastāpitvāt, janmanidhanayoravaśyambhāvitvāt, sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca; naivamanye vikārāḥ| yaduktaṃ carake– “dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā|| tasya prāṇisapatnasya dhruvasya pralayodaye|” (ca. ci. a. 3) ityādi; yāvad “bhagavan! vaktumarhasi” (ca. ci. a. 3) iti| tathā– “jvareṇāviśatā bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate|” (ca. ci. a. 3) ityādi| uktaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="2">‘vaidyake’ iti pā.|</note>, <note place="foot" type="variant" n="3">pālakāpyaviracite hastyāyurvede mahārogasthāne navamādhyāye'yaṃ viṣayo gadyena paṭhyate|</note> pālakāpye– “pākalaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñaśca mānavānāṃ jvaro mataḥ|| ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabhe cālaso bhavet| hāridro <note place="foot" type="variant" n="4">‘mahiṣāṇām’ iti pā.|</note> mahiṣīṇāṃ tu mṛgarogo mṛgeṣu ca| pakṣiṇāmabhighātastu matsyeṣvindramado mataḥ| pakṣapātaḥ pataṅgānāṃ vyāḍeṣvakṣikasañjñitaḥ||” ityādi| tathā'nyatra– “jalasya nīlikā bhūmerūṣaro vṛkṣasya koṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha– dakṣāpamānetyādi| dakṣāpamānena <note place="foot" type="variant" n="5">‘dakṣaprayuktaparibhaveṇa’ iti pā.|</note> dakṣaprayuktaparibhavena kruddhasya rudrasya niḥśvāsāt sambhava utpattiryasya sa tathā| niḥśvāso'tra krodhaliṅgatvena nirdiṣṭaḥ, ata eva suśrutena “rudrakopāgnisambhūtaḥ” (su. u. taṃ. a. 39) ityuktam| kruddhena rudreṇa lalāṭe tṛtīyamāgneyaṃ cakṣuḥ sṛṣṭvā tato'pyāgneyo <note place="foot" type="variant" n="6">‘bāṇa’ iti pā., ‘bāṇe’ iti ca pā.|</note> bāṇo nirmitaḥ| yadāha carakaḥ– “sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurānprabhuḥ bāṇaṃ krodhāgnisantaptamasṛjacchatrunāśanam||” (ca. ci. a. 3) iti; <note place="foot" type="variant" n="7">atra ‘atra satranāśanaṃ yajñanāśanam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> atra satranāśanaṃ yajñanāśanam| eṣā <note place="foot" type="variant" n="8">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca jvarotpattikathā carakacikitsite saviśeṣā <note place="foot" type="variant" n="9">‘sāvaśeṣā’ iti pā.|</note> śrotavyā| etena rudrakopasya viprakṛṣṭakāraṇatvamuktaṃ; yadi hi tato jvaro <note place="foot" type="variant" n="10">‘nodapatat’ iti pā.|</note> nodapatsyataṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘nodapatsyate, utpannaśca tasmāt, tato rudrasantoṣārthaṃ japahomapūjāśivārcanādikaṃ kāryaṃ, tena sa na pīḍayiṣyati’ iti pā.|</note> adhunā'pyapacārānnodapatsyata iti bhaṭṭāraharicandraḥ| etadabhidhānasya cikitsānupayogitvenānye ṭīkākṛto'nyathā vyācakṣate– kopodbhavatvena taijasatvaṃ prakāśyate; <note place="foot" type="variant" n="12">atra ‘krodho hyāgneyaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> krodho hyāgneyaḥ; yadāha carakaḥ– “krodhāt pittaṃ” (ca. ci. a. 3) iti| tena sarvajvare pittāvirodhinī kriyā kāryeti sidhyati| yaduktaṃ vāgbhaṭenaiva– “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam||” (vā. ci. a. 1) iti| ata eva carake kaṭvamlalavaṇān pācanān parityajya taruṇajvare pācakatvena tiktako rasaḥ pittaghno nirdiṣṭaḥ| yadāha– “laṅghanaṃ svedanaṃ kālo yavāgūstiktako rasaḥ| pācanānyavipakvānāṃ doṣāṇāṃ taruṇajvare||” (ca. ci. a. 3) iti| ( <note place="foot" type="variant" n="13">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> kālo'trāṣṭāha iti)| anye tvāhuḥ– rudrakopasambhavatvena devatātmakatvāt pūjārhatvamupadarśitam| yadāha videhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi sahasaivopaśāmyati||” iti| harivaṃśe'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ| <note place="foot" type="variant" n="14">‘mūrtimān harajo jñeyaḥ pāpināṃ nāśakārakaḥ|’ iti pā.| kvacitpustake uttarārdho na paṭhyate</note> bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ||” iti mūrtimānevoktaḥ| bahuvidhamapi jvaraṃ saṅkṣepeṇāha– jvaro'ṣṭadhetyādi| aṣṭatvaṃ vivṛṇoti– pṛthagityādi| tacca samprāptau vivṛtam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">atha sarvarogaprādhānyāt prathamaṃ jvaro vācyaḥ| prādhānyaṃ cāsya śārīrarogeṣu prathamotpannatvāt, balavattvāddehendriyamanastāpitvācca janmanidhanayoravaśyambhāvitvācca <note place="foot" type="variant" n="15">‘sthāvarajaṅgamabhūtavyāpitvācca’ iti pā.|</note> sthāvarajaṅgamarūpasarvabhūtavyāpitvācca, naivamanye vikārāḥ| uktaṃ ca carake– “dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī| jvaraḥ pradhāno rogāṇāmukto bhagavatā purā||” iti| tathā– “jvareṇāviśatā <note place="foot" type="variant" n="16">kvacitpustake ‘bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate’ etatsthāne ‘bhūtāni kāni na pacyanta’ iti pā.|</note> bhūtaṃ nahi kiñcinna tapyate|” iti| uktaṃ ca gajavaidyake– “pākalaḥ sa tu nāgānāmabhitāpastu vājinām| gavāmīśvarasañjñastu mānavānāṃ jvaro mataḥ|| ajāvīnāṃ pralāpākhyaḥ karabheṣvalaso bhavet| hāridro mahiṣāṇāṃ tu mṛgarogo mṛgeṣu ca|| pakṣiṇāmabhighātastu matsyeṣvindramado mataḥ| pakṣaghātaḥ pataṅgānāṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sarpamāṃsātpaśūvyālau’ ityamaraḥ|</note>, <note place="foot" type="variant" n="18">‘vyāḍeṣvakṣikasañjñakaḥ’ iti pā.|</note> vyāleṣvakṣikasañjñakaḥ||” ityādi| tathā tantrāntare'pi– “jalasya nīlikā, bhūmerūṣaro, vṛkṣasya koṭaraḥ|” ityādi| tasya prāgutpattimāha– <note place="foot" type="variant" n="19">‘dakṣetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dakṣetyādi| dakṣāpamānena dakṣaprayuktaparibhavena kruddhasya rudrasya niḥśvāsātsambhava utpattiryasya sa tathā| niḥśvāso'tra krodhaliṅgatvena nirdiṣṭaḥ| yathā suśrute– “rudrakopāgnisambhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ|” iti| kruddhena rudreṇa lalāṭe <note place="foot" type="variant" n="20">‘tṛtīyamāgneyam’ iti pā.|</note> tṛtīyakamāgneyaṃ cakṣuḥ spṛṣṭvā tato'pyāgneyo bāṇo nirmitaḥ| uktaṃ ca carake– “ <note place="foot" type="variant" n="21">‘spṛṣṭvā’ iti pā.|</note> sṛṣṭvā lalāṭe cakṣurvai dagdhvā tānasurān prabhuḥ| bāṇaṃ krodhāgnisantaptamasṛjacchatrutāpanam||” iti| etāvatā krodhodbhavatvena tasya taijasatvaṃ prakaśyate| taduktaṃ carake– “krodhātpittam” iti| tena sarvajvare pittāvirodhinī kriyā kāryeti sidhyati| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “ūṣmā pittādṛte nāsti <note place="foot" type="variant" n="22">kvacitpustake ‘jvaro nāstyūṣmaṇā vinā’ etatsthāne ‘nātyūṣmāṇāṃ vinā jvaraḥ’ iti pā.|</note> jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike'dhikam||” iti| anye tvāhuḥ– rudrasambhavatvena devatātmakatvātpūjārhatvamupadarśitam| yathāha videhaḥ– “jvarastu pūjanairvā'pi sahasaivopaśāmyati|” iti| uktaṃ ca harivaṃśe'pi– “jvarastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ| bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ||” iti mūrtimānevoktaḥ| bahuvidhamapi saṅkṣepeṇāha– jvaro'ṣṭadheti| aṣṭadhātvaṃ vivṛṇoti pṛthak– vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaḥ, evaṃ trayaḥ; vātapaittikaḥ, vātaślaiṣmikaḥ, <note place="foot" type="variant" n="23">‘śleṣmapaittikaḥ’ iti pā.|</note> pittaślaiṣmikaḥ, evaṃ dvandvajāstrayaḥ; sāṅghātikaḥ sānnipātika ekaḥ; āgantuja ekaḥ; evamaṣṭau jvarā iti||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ | bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syū rasānugāḥ ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">samprāptimāha– mithyetyādi| āhārasya mithyātvaṃ prakṛtyādīnāmāhāropayogahetūnāṃ viruddhatvenopayogaḥ| yadāha carakaḥ– "tatra khalvimānyaṣṭāvāhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti; tadyathā– prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni|" (ca. vi. a. 1) iti| atra prakṛtirdravyāṇāṃ svābhāvikagurutvalaghutvādiguṇayogaḥ, yathā– māṣamudgayoḥ; karaṇaṃ saṃskāraḥ, yathā– vrīhergurorlaghavo lājāḥ; saṃyogaḥ saṃhatībhāvaḥ, yathā– kṣīramatsyayoḥ; <note place="foot" type="variant" n="24">‘rāśirāhāradravyasyāvayavena’ iti pā.|</note> rāśirāhārasya dravādravasyāvayavena samudāyena vā parimāṇaṃ; deśo dravyotpattipracārādisthānaṃ; kālo nityagaścāvasthikaśca; upayogasaṃsthā upayoganiyamaḥ, yathā– jīrṇānna eva bhuñjīta; upayoktā svayaṃ nirūpitātmaprakṛtyādikaḥ puruṣa iti| vihārasya mithyātvamayathābalamārambhādi| āmāśayāśrayā ityanenāmāśayaprāptivyatirekeṇa doṣā jvaraṃ nārabhanta iti pratipādayanti| āmāśayaśca “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|” (ca. vi. a. 2) iti carakeṇoktaḥ| bahirnirasya koṣṭhāgnimiti koṣṭhāgnireva <note place="foot" type="variant" n="25">‘doṣairākṣipto’ iti pā.|</note> doṣotkṣipto bahirnirgata ūṣmatayā pratibhāti| koṣṭhāgnimiti <note place="foot" type="variant" n="26">‘dhātvagninirāsārtham’ iti pā.|</note> dhātvādyagninirāsārtham| jvaradā jvarakāriṇaḥ| rasānugā rasasambaddhāḥ, avaśyaṃ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti| ‘eṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmeva natvāgantūnāṃ, teṣāṃ vyathāpūrvakatvaṃ tato vātādyanubandhaḥ,’ iti jejjaṭaḥ| ata eva suśrute āgantusamprāptiḥ pṛthageva paṭhyate| yathā– “śramakṣatābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti| atra na āmāśayagata eva vāyuḥ, kintūrdhvādhastiryagrasavāhisrotaścaraḥ| carake'pyuktam– “tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram||” (ca. ci. a. 3) iti| nanu, āgantujvare'pyūṣmopalabhyate, “ūṣmā <note place="foot" type="variant" n="27">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca pittādṛte nāsti” (vā. ci. a. 1) ityuktam, ata āganturapi śārīraḥ syāt| naivam, uttarakālaṃ tadutpatteḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvo jvaro'ṣṭamo bhavati; sa kiñcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā <note place="foot" type="variant" n="28">‘āganturhi vyathāpūrvo jāyate, paścānnijairdoṣairanubadhyate’ iti pā.|</note> paścāddoṣairanubadhyate|” (ca. ni. a. 1); tathā– “āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ|” (ca. sū. a. 19) iti| nanu, mithyāhāretyādinā ekaiva samprāptiruktā; etacca na yuktaṃ, yataḥ samprāptiḥ saṃyogabhedaḥ, saṃyogabhedaśca saṃyogibhedanibandhanaḥ, saṃyoginaścātra vātādayo nānāvidhāḥ, <note place="foot" type="variant" n="29">‘ataḥ’ iti pā.|</note> tataśca samprāpterapi nānātvaṃ syāt; nahi vātapittayoryaḥ saṃyogaḥ sa eva kaphapittayoriti| ucyate– anekaiva samprāptiḥ kintvekajātīyā, āśayaduṣṭyādeḥ sarvatrāviśeṣeṇābhidhānāt; evamāgantusamprāptirapi saṃyogabhedādbhinneti||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">jvarasya samprāptimāha– mithyāhāretyādi| “akāle cātimātraṃ ca asātmyaṃ yacca bhojanam| <note place="foot" type="variant" n="30">‘viṣamāśanaṃ ca yadbhuktam’ iti pā., viṣamāśanaṃ ca yaccoktam’ iti ca pā.|</note> viṣamaṃ cāpi yadbhuktaṃ mithyāhāraḥ sa ucyate||” iti| mithyāhāro deśakālaprakṛtyādiviruddhaḥ, saṃyogaviruddhaśca kṣīramatsyayoriva| <note place="foot" type="variant" n="31">‘mithyāvihāro'yathābalamārambhaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mithyāvihāro'yathābalamārambhaḥ| “aśaktaḥ kurute karma śaktimātraṃ karoti yaḥ| mithyāvihāra ityuktaḥ sadā <note place="foot" type="variant" n="32">‘caiva vivarjayet’ iti pā.|</note> taṃ parivarjayet||” iti| īdṛśasya puruṣasya āmāśayāśrayā doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ koṣṭhāgniṃ bahirnirasya jvaradāḥ syuḥ jvarakāriṇo bhaveyuḥ <note place="foot" type="variant" n="33">‘āmāśayasthānamuktaṃ carake’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> āmāśayasthānamuktaṃ carake– “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ||” iti| kiṃviśiṣṭāḥ? rasānugāḥ rasasambaddhāḥ rasaṃ dūṣayitvā jvarotpādakā iti| koṣṭhāgnimiti dhātvagninirāsārtham| eṣā ca samprāptiḥ śārīrāṇāmeva na tvāgantūnām| teṣāṃ tu vyathāpūrvako vātādyanubandhaḥ| uktaṃ ca suśrute, yathā– “ <note place="foot" type="variant" n="34">‘śramaḥ kṣatābhighātebhyo’ iti pā.|</note> śramakṣatābhighātebhyo dehinaḥ kupito'nilaḥ| pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam||” iti| uktaṃ ca carake– “tatrābhighātajo vāyuḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan| savyathāśothavaivarṇyaṃ karoti sarujaṃ jvaram||” iti| nanvāganturapi śārīraḥ syāt, <note place="foot" type="variant" n="35">‘yathā āgantujvare coṣmā upalabhyate’ iti pā.|</note> yata āgantujvare'pyūṣmopalabhyate, ūṣmā ca pittādṛte nāstītyuktam| maivam, <note place="foot" type="variant" n="36">‘āgantujvara’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> āgantujvara uttarakāle tadutpattiḥ| yaduktam– “āganturhi vyathāpūrvo jāyate paścānnijairdoṣairanubadhyate|” iti| <note place="foot" type="variant" n="37">‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā “āganturabhyeti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ|” iti||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā | yugapadyatra roge ca sa jvaro vyapadiśyate ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">jvaralakṣaṇamāha– svedāvarodha ityādi| svedāvarodho gharmānirgamaḥ| tāpa iti <note place="foot" type="variant" n="38">‘kartavye’ iti pā.|</note> vaktavye santāpagrahaṇāddehendriyamanasāṃ tāpaṃ lakṣayati| taduktaṃ carake– “dehendriyamanastāpī” (ca. ci. a. 3) iti; <note place="foot" type="variant" n="39">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> “indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ jñeyaṃ santāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti| tathā– “vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam|” (ca. ci. a. 3) iti| sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavedanā| yugapaditi militametallakṣaṇaṃ, pratyekaśo vyabhicārāt; svedāvarodho hi kuṣṭhapūrvarūpe, tathā santāpo dāhākhye <note place="foot" type="variant" n="40">‘dāhākhyo rogaḥ’ iti pā.|</note> roge, sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavātaroge iti| nanu, paittike svedāgamāt, vātike <note place="foot" type="variant" n="41">‘viṣamārambhavisargitvena’ iti pā.|</note> viṣamārambhavisargitvāt sarvāṅgagrahaṇāvyavasthiteścāvyāpakaṃ lakṣaṇamiti| atra jejjaṭakārtikakuṇḍādayaḥ samādadhuḥ– utsargāpavādabhāvena vyavasthitiriti| tanna saṅgatamityanye; vidhau <note place="foot" type="variant" n="42">‘utsargāpavādabhāvo’ iti pā.|</note> hyutsargāpavādabhāvo natu lakṣaṇe, avyāptyativyāptyorlakṣaṇadoṣāt; tasmāt svedo'gniḥ ‘svidyate'nena’ iti vyutpattyā; tasyāvarodho doṣavyāptiḥ| vātajvare yadyapi vāyoścalatvenārambhavisargayorvaiṣamyaṃ, tathā'pi <note place="foot" type="variant" n="43">‘sarvadehagatajvarārambhakadoṣadūṣyānuvṛtteḥranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya’ iti pā.|</note> sarvadehagatajvarārambhakadoṣaduṣṭyanivṛtteranudbhūtasarvāṅgagrahaṇasya vidyamānataiveti na vyabhicāraḥ| carake tu jvaralakṣaṇaṃ “ <note place="foot" type="variant" n="44">‘jvarapratyāyakam’ iti pā.| ‘jvarapratyātmakam’ iti ca pā.|</note> jvarapratyātmikaṃ liṅgaṃ santāpo dehamānasaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| nanu, “śārīro jāyate pūrvaṃ dehe manasi mānasaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| carakavacanāddehamanasoranyonyavyabhicārādalakṣaṇamiti cet; tanna, sūkṣmatarakālavyavahitasyānyatararūpasyāvaśyambhāvitvāt| yathā– <note place="foot" type="variant" n="45">‘guṇavaddravyam’ iti pā.|</note> guṇavaddravyamiti dravyalakṣaṇamiti||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">jvaralakṣaṇamāha– (yatra yasmin roge, yugapadekakāle, īdṛśalakṣaṇaṃ dṛśyate sa jvaraḥ kathyate|) svedāvarodhaḥ svedānirgamaḥ, anye paittike svedāvagamāllakṣaṇe vyabhicāraḥ, tena svedo'gniḥ ‘svidyate'nena’ iti vyutpattyā, tasyāvarodho doṣavyāptiḥ| <note place="foot" type="variant" n="46">kvacitpustake ‘santāpetyatra saṃśabdo dehendriyamanasāṃ tāpaṃ’ etatsthāne ‘santāpaḥ saśabdāddehendriyamanasaḥ santāpaṃ’ iti pā.|</note> santāpetyatra saṃśabdo dehendriyamanasāṃ tāpaṃ lakṣayati| sarvāṅgagrahaṇaṃ sarvāṅgavedanetyāhuḥ| svedāvarodha ityatra ‘vegoparodha’ ityanye paṭhanti| tatra vegoparodho vātamūtrapurīṣādīnāmanirgamanaṃ; tadayuktam, pittajvare purīṣādīnāṃ nirgamanena tatrā'vyāpteḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ | icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">(sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ <note place="foot" type="variant" n="47">‘kaphānnānnābhinandanam’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ</note> kaphādannārucirbhavet ||6||</seg> <seg type="unit" n="7"><note place="foot" type="variant" n="48">‘dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ’ iti mudritasuśrutapustake pāṭhaḥ</note> rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ | sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje) ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-7">pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śramaḥ śrāntatvamiva| aratiranavasthitacittatvam, <note place="foot" type="variant" n="49">‘aratiḥ krīḍābhāva iti’ ityasya sthāne ‘krīḍābhāvo'ratiriti’ iti pā.|</note> aratiḥ krīḍābhāva iti kārtikaḥ| vivarṇatvaṃ mlānagātratvam| yattu ‘‘duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ’’ ityārabhya “svakāleṣu jvarāgamam| janayantyatha <note place="foot" type="variant" n="50">‘buddhim’ iti pā.|</note> vṛddhiṃ ca svavarṇaṃ ca tvagādiṣu||” (su. ci. a. 39) iti samprāptau vṛddhasuśrutavacanaṃ, tadatyarthajṛmbhādivadviśiṣṭapūrvarūpābhiprāyeṇa, samprāptyavasthāpannadoṣajanyatvāt pūrvarūpasyeti| vairasyamiti <note place="foot" type="variant" n="51">‘mukhasya viruddharasatā’ ityasya sthāne ‘viruddhamukharasatā’ iti pā.|</note> mukhasya viruddharasatā| nayanaplavo'śrupūrṇanetratvam| yaduktaṃ carake– " <note place="foot" type="variant" n="52">‘gauravam’ iti pā.|</note> ālasyaṃ nayane sāsre" (ca. ci. a. 3) ityādi| ādiśabdādambujvalanayorapi aniścitecchādveṣayorgrahaṇam| uktaṃ hi carake– ‘‘jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau|’’ (ca. ci. a. 3) iti| anye tu śaityauṣṇyasādharmyājjalānalau grāhayanti, ādiśabdena <note place="foot" type="variant" n="53">‘tu śayanāsanādikam’ iti pā.|</note> ca śayanādikam| tamo'ndhakārapraviṣṭasyevāsaṃvittiḥ| apraharṣaḥ prītyabhāvaḥ| jvalanecchayā śīte labdhe śītaṃ ceti vacanaṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘śītasya viśeṣeṇa bodhanārtham’ ityasya sthāne ‘viśeṣeṇa śītabodhanārtham’ iti pā.|</note> śītasya viśeṣeṇa bodhanārtham| cakāreṇa <note place="foot" type="variant" n="55">‘bālapradveṣādigrahaṇamityāhuḥ’ iti pā.|</note> vātavidveṣādigrahaṇamityāhuḥ| utpatsyatīti bhaviṣyati jvare| utpatsyatīti ātmanepadānityatvena; tacca cakṣiṅa ikāreṇa ‘ <note place="foot" type="variant" n="56">‘anudāttaṅita ātmanepadam’ ityasya sthāne ‘anudāttenātmanepade’ iti pā.|</note> anudāttaṅita ātmanepadam’ (pā. a. 1/3/12) ityātmanepade siddhe tadarthaṃ ṅitkaraṇena jñāpitamiti śābdikāḥ| gadādharastu– ‘utpitsati’ iti paṭhitvā ‘pada gatau’ <note place="foot" type="variant" n="57">‘ityasyaiva’ iti pā.|</note> ityasya sannantasya ‘ <note place="foot" type="variant" n="58">‘sanimimīmāghurabhalabhaśakapatapadām’ iti pā.|</note> sanimīmāghurabhalabhaśakapatapadām|’ (a. 7 pā. 4 sū. 54) ityādinā <note place="foot" type="variant" n="59">‘is bhāve’ iti pā.|</note> isi kṛte ‘pūrvavat <note place="foot" type="variant" n="60">‘san’ iti pā.|</note> sanaḥ’ (a. 1 pā. 3 sū. 62) ityatra bhinnavākyatayā parasmaipadamiti vyācaṣṭe iti||4-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-7">pūrvarūpamāha– śrama ityādi| śrāntatvamiva śramaḥ| aratiranavasthitacittatvam, aratiḥ krīḍābhāva ityapare| vivarṇatvaṃ malinagātratā| vairasyaṃ mukhasya, virasatā viruddharasatā| nayanaplavaḥ aśrupūrṇanetratvam| śītavātātapādiṣu viṣayeṣu icchādveṣau abhilāṣavidveṣau| ādiśabdādambujvalanayorgrahaṇam| uktaṃ hi carake– “jvalanātapavāyvambubhaktidveṣāvaniścitau” iti| anye tu śaityauṣṇyāsādharmyājjalānalau gṛhṇanti| te tvādiśabdena śayanādikaṃ manyante|| jṛmbheti jṛmbhā jṛmbhaṇam| aṅgamardo'ṅgamoṭanam| gurutā gātrāṇām| romaharṣo romāñcaḥ| arucirbhojye| tamaḥ andhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| apraharṣaḥ ānandābhāvaḥ| śītamiti śītādau muhuricchādveṣāviti siddhe punarapi śītavacanaṃ viśeṣeṇa śītaprādurbhāvadarśanārtham| utpatsyati bhāvini jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti| <note place="foot" type="variant" n="61">kvacitpustake ‘atra tu mādhavena sāmānyapūrvalakṣaṇaṃ suśrutoktaṃ likhitaṃ, natu viśiṣṭaṃ pūrvarūpalakṣaṇaṃ; taccāsmābhirihaiva likhyate– sāmānyata ityādi| sāmānyata iti pūrvapadyena sambadhyate|’ etatsthāne ‘sāmānyamiti’ iti pā.|</note> atra tu mādhavena sāmānyapūrvalakṣaṇaṃ suśrutoktaṃ likhitaṃ, natu viśiṣṭaṃ pūrvarūpalakṣaṇaṃ; taccāsmābhirihaiva likhyate– sāmānyata ityādi| sāmānyata iti pūrvapadyena sambadhyate| bhāvini vātike jvare'tyarthaṃ jṛmbhā, paittike nayanayordāhaḥ, kaphaje nānnābhinandanamiti na annābhilāṣaḥ||4-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ <note place="foot" type="variant" n="62">‘kṣutaḥ stambhaḥ’ iti ḍalhaṇasammataḥ pāṭhaḥ</note> kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9"><note place="foot" type="variant" n="63">‘śiroruk gātraruk gātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā’ iti pā.; “śirasaḥ pṛthagupādānamatyarthaṃ śirasi sā bhavatīti jñāpanārtham, anyathā gātrarugityanenaiva tatprāpteḥ” iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍalhaṇaḥ</note> śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlādhmāne jṛmbhaṇaṃ ca bhavantyanilaje jvare ||9||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">vātapittakaphānāṃ yathāpūrvaṃ bhūridāruṇavikārakartṛtvena prādhānyaṃ, yaduktaṃ carake– ‘‘aśītirvātavikārāścatvāriṃśatpittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ|’’ (ca. sū. a. 20) iti; tathā dāruṇāśca vātavikārā ākṣepakapakṣāghātādayaḥ; ataḥ prādhānyāt prathamaṃ vātajvaralakṣaṇamāha– vepathurityādi| evamanyatrāpi vātādikramanirdeśena <note place="foot" type="variant" n="64">‘boddhavyam’ iti pā.|</note> veditavyam| viṣamo vega iti vego jvarasya pravṛttirvṛddhirvā, tasya vaiṣamyamaniyatakālatvam, aṅgeṣu cauṣṇyādyaniyatatvam| kṣavaśchikkā ‘ <note place="foot" type="variant" n="65">atra ‘hā~ṃci’ iti loke’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> hā~ṃci’ iti loke| stambho gātrāṇāṃ jaḍimā, raukṣyamapi gātrāṇāmeveti gadādharādayo vyācakṣate; taccānavadhānādvyākhyātamiti lakṣyate; kṣavasya stambhaḥ kṣavastambha ityekapadatā'tra yujyate| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘‘harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā vilāpaścānilajvare||’’(vā. ni. a. 2) iti| carake'pi nidāne ‘‘kṣavathūdgāravinigrahaḥ’’ (ca. ni. a. 1) <note place="foot" type="variant" n="66">‘ityeva’ iti pā.|</note> iti paṭhitam| vinigrahaśabdastu tatra nirodhārtha evācāryeṇa nirdiṣṭaḥ; yathā vātagulmanidāne– “rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭitaṃ vegavinigrahaśca|” (ca. ci. a. 5) iti; tathā'ntarvegajvaralakṣaṇe “doṣavarcovinigrahaḥ” (ca. ci. a. 3) <note place="foot" type="variant" n="67">‘ityevaṃ paṭhitam’ iti pā.|</note> iti| etena, jvaramuktilakṣaṇe kṣavasya <note place="foot" type="variant" n="68">‘bhāvāt’ iti pā.|</note> pāṭhāt <note place="foot" type="variant" n="69">‘kathamatra lakṣaṇatvam’ iti pā.|</note> kathametallakṣaṇamiti yadāśaṅkitaṃ kārtikakuṇḍena tadapi nirastam| ādhmānaṃ vāyunā savedanamudarapūrṇatvam| <note place="foot" type="variant" n="70">‘śirohṛdgātrarugityatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śirohṛdgātrarugityatra gātragrahaṇena śirohṛdgrahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa śirasi hṛdi <note place="foot" type="variant" n="71">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca vedanārtham| etāni rūpāṇi prāyobhāvitvena nirdiṣṭāni suśrutena, tena cakāreṇānyānyapi carakanidānoktāni boddhavyāni| tānyeva gadyenoktāni sukhagrahaṇārthaṃ ślokena mayā pradarśyante– “bhavanti vividhā vātavedanāḥ pādasuptatā| piṇḍikodveṣṭanaṃ karṇasvano vaktrakaṣāyatā|| ūrusādo hanustambho viśleṣaḥ sandhijānunoḥ| śuṣkakāso vamirlomadantaharṣaḥ śramabhramau|| aruṇaṃ netramūtrādi tṛṭpralāpoṣṇakāmitāḥ|” iti||8-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">vātapittakaphānāṃ yathāpūrvaṃ bhūridāruṇavikārakartṛtvena vāyoḥ prādhānyamatastatprādhānyātprathamaṃ vātajvaralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="72">‘vepathurityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vepathurityādi| vepathuḥ kampaḥ| viṣamo vego jvarasya hīnādhikabhāvena, aṅgeṣu coṣmādyaniyatatvam| kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇamiti sugamam| tathā kṣavastambhaḥ kṣavaḥ chikkā tasyāḥ stambho'nirgamanam| <note place="foot" type="variant" n="73">kvacitpustake ‘kecittu ‘kṣavaḥ stambhaḥ’ iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāmiti vyākhyānayanti; tanna yuktam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā viramaścānilajvare” iti|’ etatsthāne ‘kecittu kṣava iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāṃ śarīre namanābhāvaḥ ityādilakṣaṇamanilajvare iti|’ iti pā.|</note> kecittu ‘kṣavaḥ stambhaḥ’ iti bhinnaṃ padaṃ paṭhanti, tanmate kṣavaḥ chikkā, stambho gātrāṇāmiti vyākhyānayanti; tanna yuktam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “harṣo romāṅgadanteṣu vepathuḥ kṣavathorgrahaḥ| bhramaḥ pralāpo gharmecchā viramaścānilajvare||” iti| carake'pi nidāne– “kṣavathūdgāravinigrahaḥ” iti| <note place="foot" type="variant" n="74">‘nigrahaśabdastannirodhārtha’ iti pā.|</note> vinigrahaśabdastu nirodhārtha eva, yathā'ntarvegajvaralakṣaṇe “doṣavarcovinigrahaḥ” ityevaṃ paṭhitaḥ| raukṣyaṃ gātrāṇāmeva| cakārāt kṛṣṇaviṇmūtranetratvaṃ samuccīyate| anye tu “raukṣyameva <note place="foot" type="variant" n="75">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca” ityatra sthāne “śyāvāṅgamalamūtratā” iti paṭhanti| <note place="foot" type="variant" n="76">‘nanvatra’ iti pā.|</note> atra gātragrahaṇena śirograhaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣeṇa śirasi hṛdi vedanādarśanārthaṃ; śirasi hṛdi gātreṣu ruk pīḍā| vairasyaṃ virasatā| gāḍhaviṭkatā baddhamalatā| śūlādhmāne <note place="foot" type="variant" n="77">‘udaraśūlam’ iti pā.|</note> śūlamudaraśūlam, ādhmānaṃ vāyunā savedanamudarapūrṇatvamityarthaḥ| jṛmbhaṇaṃ jṛmbhābāhulyam| anilaje jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti| etāni <note place="foot" type="variant" n="78">‘prakṛtisamavetāni’ iti pā.|</note> prakṛtisamasamavetāni||8-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pralāpo vaktrakaṭutā mūrchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||11||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">pittajvaralakṣaṇamāha– vegastīkṣṇa ityādi| atisāraḥ pittasya saratvena sadravā pravṛttirna tvatisāra eva, tasya jvaropadravatvāt| nidrālpatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="79">‘alpanidrātvam’ iti pā.|</note> svalpanidrātvam| uktaṃ hi suśrute– “nidrānāśo'nilāt pittāt” (su. śā. a. 4) ityādi| vamiḥ pittasya <note place="foot" type="variant" n="80">‘kaphasthānagatatvāt’ iti pā.|</note> kaphasthānagamanāt| svedo gharmāgamanaṃ, prāyeṇa sāmadoṣeṇa srotasāṃ nirodhāt sarvajvareṣu gharmanirodhaḥ, atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavatīti| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvaṃ, carake hi <note place="foot" type="variant" n="81">‘paittikanānātmajacatvāriṃśadvikāramadhye’ iti pā.|</note> paittikanānātmajacatvāriṃśadvikāreṣu tiktāsyatāyāḥ pāṭhādanubhavācca| kārtikastvarocake “kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāllavaṇaṃ ca vaktram|” (ca. ci. a. 26) iti vacanaṃ <note place="foot" type="variant" n="82">‘paṭhitvā, tadupanyasya’ iti pā.|</note> dṛṣṭāntamupanyasya kaṭumukhatvamapīcchati| tanna, tatrāpi sandehāt| yaduktam– “kaṭu syāt kaṭutiktayoḥ|” iti| tasmāt “yo'mlaṃ bhṛśoṣṇaṃ kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā| sadāhacoṣajvaravaktraśoṣaṃ sā pittakopaprabhavā hi chardiḥ||” (su. u. taṃ. a. 49) iti suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyeṣṭavyamiti| mūrcheti mūrchā rūpādyavijñānaṃ, tamaḥpraveśo vismṛtirityāhuḥ| mado mattatvamiva, yathā– pūgakodravadhattūrabhakṣaṇādau| <note place="foot" type="variant" n="83">atra ‘bhrama iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> bhrama iti bhramaścakrasthitasyeva bhramadvastudarśanamityāhuḥ; anye tu svadehabhramaṇajñānam| nanu, bhramasyāśītivātavikārapaṭhitasya vātanānātmajatvāt kathaṃ pittavikāre pāṭhaḥ? ucyate, “na rogo'pyekadoṣajaḥ|” iti vacanāt <note place="foot" type="variant" n="84">‘paittike'pi’ iti pā.|</note> paittike vātānubandhāt bhramaḥ, iti jejjaṭaḥ samādhānamuktavān| athavā doṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt <note place="foot" type="variant" n="85">‘kāraṇādṛṣṭadoṣasyāpi’ iti pā.|</note> kāraṇādṛṣṭasyāpi rūpasya kārya upalambhaḥ; <note place="foot" type="variant" n="86">‘yathā’ iti kvacitpustakeṣu na paṭhyate|</note> yathā– arūpavātārabdhātisārādāvivāruṇatvaṃ, <note place="foot" type="variant" n="87">‘...saṃyogato yathā’ iti pā.|</note> haridrācūrṇasaṃyoga iva lauhityam| yattūktaṃ suśrute– “rajaḥpittānilādbhramaḥ|” (su. śā. a. 4) iti, tatrāpi vātānugatapittajatvameva boddhavyam, anyathā bhramasya vātikanānātmajatvameva na syāditi| apare tu pittadūṣitanetratvena viparyastajñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="88">‘bhramaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhramaḥ, ‘pītaḥ śaṅkha’ ityādivat| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ| tadyathā– tīvroṣmatā <note place="foot" type="variant" n="89">‘raktakoṭhatā’ iti pā.|</note> raktakoṭhāḥ śītecchatā'ruciriti||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">paittikamāha– <note place="foot" type="variant" n="90">‘vega ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vega ityādi| vegastīkṣṇastīvravegaḥ| atīsāra iti pittasya <note place="foot" type="variant" n="91">‘saratvena’ iti pā.|</note> saratyena sadravā pravṛtirna tvatīsāraḥ, tasya jvaropadravatvāt| nidrālpatvaṃ svalpanidrātvam| vamiḥ pittasya kaphasthānagatatvāt| kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pāka iti sugamam| svedo gharmāmbunirgamanam| prāyeṇa sāmajvare svedanirodhaḥ, atra tu pittasya taikṣṇyājjvaraprabhāvādvā sa na bhavati| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| vaktrakaṭutā mukhatiktatvam| yaduktamabhidhānāntare– “kaṭuḥ syātkaṭutiktayoḥ|” iti| yaduktaṃ suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="92">‘yo'mlam’ iti pā.|</note> yo'malaṃ <note place="foot" type="variant" n="93">‘bhṛśaṃ vā’ iti pā.|</note> bhṛśoṣṇaṃ kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā| sadāhaśoṣajvaravaktraśoṣaṃ sā pittakopaprabhavā hi chardiḥ||” iti suśrutavacanāt kaṭumukhatvamapyeṣṭavyamiti| mūrchā rūpādyaparijñānaṃ tamaḥpraveśo vismṛtirityāhuḥ| mado mattatvamiva, yathā pūgaduṣṭakodravadhattūrabhakṣaṇādau| bhrama iti cakrasthitasyeva sambhramādvastudarśanamāhuḥ, anye tu svadehabhramaṇajñānam| nanu bhramasya aśītivātavikārapaṭhitasya <note place="foot" type="variant" n="94">‘nānalajatvāt’ iti pā.|</note> nānātmajatvāt kathaṃ pittavikāre pāṭhaḥ? ucyate– ‘na rogo'pyekadoṣajaḥ’ iti vacanāt, athavā doṣadūṣyasammūrchanaprabhāvāt| yaduktaṃ suśrute– “rajaḥpittānilādbhramaḥ” iti| apare tu pittadūṣitanetratvena viparyastajñānaṃ bhramaḥ pītaḥ śaṅkha ityādivat| <note place="foot" type="variant" n="95">‘tṛṣāpītaviṇmūtranetratvam’ iti pā.|</note> pītaviṇmūtranetratvamiti sugamam| paittike jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">(nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākitā) | gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | ( <note place="foot" type="variant" n="96">ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ|</note> srotorodho rugalpatvaṃ praseko lavaṇāsyatā | nātyuṣṇagātratā, cchardirlālāsrāvo'vipākatā) | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā ||13||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12-13">kaphajvaralakṣaṇamāha– staimityamityādi| staimityamaṅgānāmārdrapaṭāvaguṇṭhitatvamiva| stimito vego mando vegaḥ| ālasyamiti “samarthasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate|” (su. śā. a. 4) ityālasyalakṣaṇamāhuḥ| stambho'ṅgastabdhatā| tṛptistṛptasyevānnānabhilāṣaḥ| utkledaḥ <note place="foot" type="variant" n="97">‘upasthitavamanatvamiva’ iti pāṭh.|</note> kaṇṭhopasthitavamanatvamiva| aruciratra <note place="foot" type="variant" n="98">‘satyabhilāṣe’ iti pā.|</note> satyapyabhilāṣe abhyavahārāsāmarthyamiti bhedaḥ| cakāraḥ pūrvavat| tena “tathā'ṅge pīḍakāḥ śītāḥ prasekaścharditandrike| hṛdupalepa uṣṇābhilāṣitā vahnimārdavam||” iti||12-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12-13">atha ślaiṣmikamāha– <note place="foot" type="variant" n="99">‘staimityamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> staimityamityādi| <note place="foot" type="variant" n="100">‘staimityamaṅgānāmārdravastrāvaguṇṭhitamiva’ iti pā.|</note> staimityamaṅgānāmārdravastrāvaguṇṭhitatvamiva| stimito vego mandavegaḥ| ālasyaṃ “yaḥ śaktasyāpyanutsāhaḥ karmaṇyālasyamucyate|” iti| madhurāsyatā madhuravaktratvam| mūtrapurīṣayoḥ śauklyam| <note place="foot" type="variant" n="101">‘aṅgastabdhatā’ iti pā.|</note> stambho'ṅgastabdhatā| tṛptiḥ tṛptasevānnānabhilāṣaḥ| gauravaṃ gurugātratā| śītaṃ śītāvirbhāvaḥ| utkledaḥ upasthitavamanatvamiva, apare <note place="foot" type="variant" n="102">‘śleṣmaniṣṭhīvanamiva’ iti pā.|</note> śleṣmaniṣṭhīvanam| romaharṣo romāñcaḥ| atinidratā nidrādhikyam| pratiśyāyaḥ nāsāsravaṇam| aruciḥ astra satyapyabhilāṣe'bhyavahārāsāmarthyamiti tṛptito bhedaḥ| srotorodho rasavāhināṃ srotasāṃ rodhaḥ| kāsaḥ prasiddhaḥ| avipākatā annāvipākaḥ| cakāraḥ pūrvavadanuktasamuccayārthaḥ, kaphaje jvare etāni lakṣaṇāni bhavanti||12-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">tṛṣṇā mūrchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ ||14||</seg> parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |15| (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">vātapittajvaralakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| parvāṇi bhidyanta iva <note place="foot" type="variant" n="103">‘parvabhedaḥ parvavedanā’ iti pā.|</note> vedanā parvabhedaḥ| etāni ca liṅgāni vikṛtiviṣamasamavāyārabdhasya boddhavyāni| vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvaṃ caiṣāṃ kevalavātikapaittikajvaralakṣaṇānāṃ madhye keṣāñcideva niyamena pāṭhāttadatiriktalakṣaṇapāṭhācca boddhavyam| yathā– atraiva vātapaittike'ruciromaharṣau, vakṣyamāṇavātaślaiṣmike <note place="foot" type="variant" n="104">‘svedaḥ santāpaśca’ ityasya sthāne ‘santāpaḥ, iti kārtikaḥ’ iti pā.|</note> svedaḥ santāpaśca, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="105">‘kaphapittaje’ iti pā.|</note> kaphapaittike anavasthitaśītadāhau, evaṃ sannipātaje sāsrakaluṣādinetratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="106">‘śirasoloṭhanādi’ iti pā.|</note> śiroloṭhanādi| <note place="foot" type="variant" n="107">‘prakṛtisamasamavete’ iti pā.|</note> prakṛtisamavāyārabdhe tu vātajādijvaraliṅgānyeva samastāni katipayāni vā bhavanti| ata eva cikitsite carakaḥ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhānāṃ dvandvasannipātajvarāṇāṃ lakṣaṇāni sākṣāt paṭhitvā nidānasthānoktavātādijvaraliṅgātideśena prakṛtisamasamavetānāṃ <note place="foot" type="variant" n="108">‘dvandvasannipātajvarāṇām’ iti kvacitpustakeṣu na paṭhyate|</note> dvandvasannipātajvarāṇāṃ lakṣaṇamuktavān| yadāha– “nidāne trividhā proktā yā <note place="foot" type="variant" n="109">‘pṛthaktve jvarākṛtiḥ’ iti pā.|</note> pṛthagjajvarākṛtiḥ| saṃsargasannipātānāṃ tathā coktaṃ svalakṣaṇam||” (ca. ci. a. 3) iti| evaṃ vakṣyamāṇaṃ dvandvasannipātalakṣaṇaṃ vyākhyeyam| prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyayoścāyamarthaḥ– prakṛtyā hetubhūtayā samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ, kāraṇānurūpaṃ kāryamityarthaḥ; yathā– śuklatantusamavāyārabdhasya paṭasya śuklatvam| vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāyaḥ, yathā– <note place="foot" type="variant" n="110">‘haridrācūrṇasaṃyoge’ iti pā.|</note> haridrācūrṇasaṃyogajaṃ lauhityamiti||14||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="111">‘atha vāta ... tṛṣṇetyādi’ ityasya sthāne ‘idānīṃ dvandvajajvaramāha|’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">atha vātapittajajvaralakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| tṛṣṇādyāḥ śirorujāntāḥ sugamāḥ| kaṇṭhāsyaśoṣaḥ kaṇṭhaśoṣo mukhaśoṣaśca| vamathuśchardibhedaḥ thugathugīti loke| romaharṣaḥ romāñcaḥ| aruciḥ prasiddhā| tamaḥ andhakāre praviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| parvabhedaḥ parvāṇi bhidyanta iti sandhiṣu vedanābhedaḥ| dvandvajeṣu sānnipātikeṣu ca kānicillakṣaṇāni <note place="foot" type="variant" n="112">‘vikṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni bhavanti, kānicitprakṛtisamasamavāyārabdhāni bhavanti| doṣāṇāmeva lakṣaṇāni dṛśyante <note place="foot" type="variant" n="113">‘prakṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.|</note> prakṛtisamasamavāyārabdhāni, viparītāni tu <note place="foot" type="variant" n="114">‘vikṛtisamavāyārabdhāni’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāni| yathātraiva vātapaittike jvare aruciḥ, romaharṣaśca; vakṣyamāṇavātaślaiṣmike santāpaḥ; evaṃ kaphapittaje liptatiktāsyatvaṃ sannipātaje sāsrakaluṣādinetratvaṃ śiroloṭhanādi, prakṛtisamasamavāyavikṛtiviṣamasamavāyayoścāyamarthaḥ– prakṛtyā hetubhūtayā samaḥ kāraṇānurūpaḥ samavāyaḥ kāryakāraṇabhāvasambandhaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ, kāraṇānurūpaṃ kāryamityarthaḥ; yathā śuklatantusamavāyārabdhasya śuklatvaṃ paṭasya; vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ kāraṇānanurūpaḥ samavāyo <note place="foot" type="variant" n="115">‘vikṛtisamavāyaḥ’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavāyaḥ; yathā haridrācūrṇasaṃyogajaṃ lauhityamiti, yathā vātapittayorlakṣaṇeṣu aruciromaharṣau| imau tu vikṛtyārabdhau dṛśyete; vātaśleṣmaṇorlakṣaṇeṣu santāpo nāsti, sānnipātikajvaralakṣaṇe dṛśyate so'pi vikṛtyārabdhaḥ| śiraso loṭhanaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ lakṣaṇeṣu na dṛśyate sānnipātikajvaralakṣaṇe dṛśyate tadapi vikṛtyārabdham| evaṃ dvandvajasannipātajeṣu sarveṣvapi rogeṣu boddhavyam||14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ ||16||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-16">vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="116">‘staimityamityādi’ iti pā.|</note> staimityaṃ parvaṇāṃ bheda ityādi| svedāpravartanaṃ svedasya ā <note place="foot" type="variant" n="117">‘samantātprakāreṇa’ iti pā.|</note> samantādakāraṇena <note place="foot" type="variant" n="118">‘pravṛttiḥ’ iti pā.|</note> pravartanaṃ vikṛtaviṣamasamasamavāyārabdhatvāditi kārtikaḥ| yuktaṃ caitat; yadāha hārītaḥ– “śirograhaḥ <note place="foot" type="variant" n="119">‘svedabhavo jvarasya kāsaśca’ ityasya sthāne ‘svedabhavaśca kāso jvarasya’ iti pā.|</note> svedabhavo jvarasya kāsaśca liṅgaṃ kaphavātajasya|” iti| svedabhavaḥ svedotpattiḥ| madhyavego nātitīkṣṇo nātimṛduriti||15-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-16">vātaśleṣmajvaralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="120">‘staimityamityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> staimityamityādi| staimityaṃ ārdravastrāvaguṇṭhitamiva, anye niścalatvaṃ jvaritasya| parvaṇāṃ bhedo vedanāviśeṣaḥ sandhiṣu| nidrā prasiddhā| gauravam aṅgānām| śirograhaḥ śirogṛhītamiva manyate| pratiśyāyo nāsāsrāvaḥ| svedāpravartanaṃ svedasya āsamantātpravartanam| yaduktaṃ hārīte– “śirograhaḥ svedabhavaśca kāso jvarasya liṅgaṃ kaphavātajasya|” iti| svedabhavaḥ svedotpattiḥ| idamapi lakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="121">‘vikṛtisamavāyārabdham’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavāyārabdham| santāpo'pi <note place="foot" type="variant" n="122">‘vikṛtisamavāyārabdhaḥ’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaḥ| madhyavego nātitīkṣṇo nātimṛduriti ||15-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ <note place="foot" type="variant" n="123">‘pittaśleṣmajvarākṛtiḥ’ iti pā.|</note> śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||17||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">pittaśleṣmajvaralakṣaṇamāha– liptetyādi| śleṣmaṇā liptaṃ <note place="foot" type="variant" n="124">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ca pittena tiktaṃ ca āsyaṃ mukhaṃ yasya, tasya bhāvo liptatiktāsyatā| tandrā <note place="foot" type="variant" n="125">‘locanaklāntiḥ’ iti pā.|</note> nidrāvatklāntiḥ| moho mūrchā| etāni liṅgāni prāyobhāvitvena <note place="foot" type="variant" n="126">‘likhitāni’ iti pā.|</note> nirdiṣṭāni, <note place="foot" type="variant" n="127">‘anyānyapi’ iti pā.|</note> tenānyānyapi carakoktāni boddhavyāni| yathā– “tathā stambhaśca saṃsvedaḥ kaphapittapravartanam|” iti||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">śleṣmapittajvaramāha– <note place="foot" type="variant" n="128">‘liptetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> liptetyādi| śleṣmaṇā liptaṃ pittena tiktaṃ ca mukhaṃ yasya, tasya bhāvo liptatiktāsyatā, liptāsyatā tiktāsyatā cetyarthaḥ| tandrā nidrāvatklāntiḥ| tandrālakṣaṇamāha– “ <note place="foot" type="variant" n="129">‘indriyārtheṣvasamprāptirgauravaṃ’ iti pā.|</note> indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ| nidrārtasyeva <note place="foot" type="variant" n="130">‘yasyaite’ iti pā.|</note> yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet||” iti| moho mūrchā| anyatsugamam||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā | sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param | ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā | svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam | koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca | cirātpākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ ||23||</seg> (ca. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-23">sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇe dāha ityādi| rujā śūlam, asthyādibhiḥ sambadhyate| sāsrāve sāśruṇī| kaluṣe āvilavarṇe| <note place="foot" type="variant" n="131">‘nirgataṃ bhugnam’ ityasya sthāne ‘nirgatā bhugnatā’ iti pā.|</note> nirgataṃ bhugnaṃ saṅkucitatā yayoste nirbhugne, “visphārite ityarthaḥ” iti jejjaṭaḥ; “antaḥpraviṣṭe” ityanye, “atikuṭile” iti cakraḥ| śūkaiḥ śūkaśimbi(mbā)dhānyādeḥ| paridagdhā dagdhavatkṛṣṇavarṇā| kharasparśā <note place="foot" type="variant" n="132">‘kharo gojihvāvat sparśo yasyāṃ sā tathā’ ityasya sthāne ‘gojihvādivat’ iti pā.|</note> kharogojihvāvat sparśo yasyāṃ sā tathā| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā| ṣṭhīvanaṃ raktasya pittasya vā mukhena svalpodgiraṇam| śiraso <note place="foot" type="variant" n="133">‘loṭhanamiti itastataḥ śiraścālanam’ iti pā.|</note> loṭhanamitastataścālanam| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ doṣapūrṇatvena| pratataṃ nirantaram| koṭho bhālukitantre paṭhitaḥ| tadyathā– “varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāṃllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ||” iti| mūkatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="134">‘mandavacanatvam’ iti pā.|</note> mandavacanatā, avacanatā vā| gurutvamudarasya <note place="foot" type="variant" n="135">‘ca udaragauravam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca udaragauravam, cirātpākaśca doṣāṇāmiti <note place="foot" type="variant" n="136">‘atisāmatvārabdhatvena’ iti pā.|</note> atisāmatārabdhatvena| cakārādanyānyapi ca boddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ– “tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi| sadā vā naiva vā nidrā <note place="foot" type="variant" n="137">‘mahān svedo'thavā na vā’ ityasya sthāne ‘mahāsvedo'ti naiva vā’ iti pā.|</note> mahān svedo'thavā na vā|| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam|” (vā. ni. a. 2) iti| etacca lakṣaṇaṃ trayodaśasannipāteṣu madhye svamānādvṛddhairdoṣaistulyairārabdhasya jvarasya carakeṇa paṭhitaṃ; dvyulbaṇaikolbaṇādīnāṃ ca dvādaśānāṃ <note place="foot" type="variant" n="138">‘lakṣaṇaṃ boddhavyam’ iti pā.|</note> lakṣaṇaṃ tatraiva draṣṭavyam| tathāca kāśmīrapāṭhe carakaḥ– “bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare|| śaityaṃ <note place="foot" type="variant" n="139">‘...dāharuk tathā’ iti pā.|</note> kāso'rucistandrāpipāsādāhahṛdvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe|| <note place="foot" type="variant" n="140">‘sandhyasthiśirasām’ iti pā.|</note> sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe syāddvyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svedastṛṣṇā balakṣayaḥ| mūrchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi| ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrā kāsena cādiśet|| pratiśyācchardirālasyaṃ tandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte pittamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam|| śirorugvepathuśvāsapralāpaśchardyarocakāḥ| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam|| śītatā gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśirotiruk| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike viduḥ|| <note place="foot" type="variant" n="141">‘parvabhedo'gnidaurbalyam’ iti pā.|</note> varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ| kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike viduḥ|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike matam||” (ca. ci. a. 3) iti| vikṛtau niyamo nāsti; tena <note place="foot" type="variant" n="142">asyāgre kvacitpustake “prakṛtisamasamavāye tu sannipāte pṛthagvātādijvaralakṣaṇaṃ jñeyaṃ; hīnamadhyādhikakrameṇa sannipātā eva ṣaṭ, dvyulbaṇatvena trayaḥ, ekolbaṇatvena trayaḥ, samatvenaikaḥ, evaṃ trayodaśa prakṛtau” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate |</note> vikṛtiviṣamasamavāyā anekaprakārā bhavanti| ataḥ suśrutenāpyanyādṛśaḥ sannipātalakṣaṇaṃ paṭhitam– “nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hataprabhaḥ| kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayano bhaktadveṣī hatasvaraḥ| śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravānvitaḥ|| abhinyāsaṃ tu taṃ prāhurhataujasamathāpare| sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare jaguḥ||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| tathā bhālukitantre <note place="foot" type="variant" n="143">‘dvyulbaṇādilakṣaṇamanyathā’ iti pā.|</note> dvyulbaṇaikolbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam| <note place="foot" type="variant" n="144">asyāgre kvacitpustake “vātaḥ pittādhiko'yaṃ prathamamupacito hanti vahniṃ śarīre śleṣmatvaṃ yāti bhuktaṃ sakalamapi tato'sau kapho vāyuduṣṭaḥ| srotāṃsyāpūrya rundhyādanilamatha marut kopayet pittamantaḥ sammūrchyānyonyamete prabalamiti nṛṇāṃ kurvate sannipātam” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate |</note> tadyathā– “vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya jvaro'ṅgamardastṛṭtāluśoṣapramīlakāḥ|| ādhmānatandrārucayaḥ śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| antardāho bahiḥ śītaṃ tasya tandrā ca bādhate| tudyate dakṣiṇaṃ pārśvamuraḥśīrṣagalagrahāḥ|| niṣṭhīvet kaphapittaṃ ca tṛṣṇā <note place="foot" type="variant" n="145">‘kaṇṭhaśca dūyate’ iti pā.|</note> kaṇḍūśca jāyate| viḍbhedaśvāsahikkāśca bādhante sapramīlakāḥ|| <note place="foot" type="variant" n="146">‘vibhuḥ phalguśca’ iti pā.|</note> vibhuphalgū ca tau nāmnā sannipātāvudāhṛtau| śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇā <note place="foot" type="variant" n="147">‘pārśvasaṅgrahaḥ’ iti pā.|</note> pārśvanigrahaḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭirbastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya <note place="foot" type="variant" n="148">‘cintājvaraglānipārśvarugdṛṣṭisaṅkṣayāḥ’ iti pā.|</note> tṛṣṇājvaraglānipārśvarugdṛṣṭisaṅkṣayāḥ|| piṇḍikodveṣṭanaṃ dāha ūrusādo balakṣayaḥ| saraktaṃ cāsya viṇmūtraṃ śūlaṃ nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyate gudaṃ cāsya bastiśca <note place="foot" type="variant" n="149">‘parikṛṣyate’ iti pā.|</note> parikṛtyate| āyamyate bhidyate ca hikkate vilapatyapi|| mūrchati sphāyate rauti nāmnā visphurakaḥ smṛtaḥ| pittolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|| tasya dāho jvaro ghoro bahirantaśca vardhate| śītaṃ ca sevamānasya kupyataḥ kaphamārutau|| tataścainaṃ pradhāvante hikkāśvāsapramīlakāḥ| visūcikā parvabhedaḥ pralāpo gauravaṃ klamaḥ|| nābhipārśvarujā tasya svinnasyāśu vivardhate| svidyamānasya raktaṃ ca srotobhyaḥ sampravartate|| śūlena pīḍyamānasya tṛṣṇā dāhaśca vardhate| asādhyaḥ sannipāto'yaṃ <note place="foot" type="variant" n="150">‘śīghrakarīti’ iti pā.|</note> śīghrakārīti kathyate|| nahi <note place="foot" type="variant" n="151">‘jīvatyahorātrametenāriṣṭavigrahaḥ’ iti pā.|</note> jīvatyahorātrametenāviṣṭavigrahaḥ| kapholbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|| tasya śītajvarasvapnagauravālasyatandrayaḥ| chardimūrchātṛṣādāhatṛptyarocakahṛdgrahāḥ|| ṣṭhīvanaṃ mukhamādhuryaṃ śrotravāgdṛṣṭinigrahaḥ| śleṣmaṇo nigrahaṃ cāsya yadā prakurute bhiṣak|| tadā tasya bhṛśaṃ pittaṃ kuryāt sopadravaṃ jvaram| nigṛhīte tu pitte ca bhṛśaṃ vāyuḥ prakupyati|| nirāhārasya so'tyarthaṃ medomajjāsthi <note place="foot" type="variant" n="152">‘dhāvate’ iti pā.|</note> bādhate| athātra snāti bhuṅkte vā trirātraṃ na hi jīvati|| medogataḥ sannipātaḥ <note place="foot" type="variant" n="153">‘phamphaṇaḥ’ iti pā.|</note> kapphaṇaḥ sa udāhṛtaḥ| kāmānmohācca lobhācca bhayāccāyaṃ prapadyate|| madhyahīnādhikairdoṣaiḥ sannipāto yadā bhavet| tasya rogāsta evoktāḥ prāyo doṣabalāśrayāḥ||” ityādi| nanu, vātādayaḥ parasparaṃ viruddhaguṇāḥ; viruddhaguṇānāṃ ca sambhūyaikakāryārambhakatvaṃ nopapadyate, parasparopaghātāttuhinadahanayoriva; tatkathaṃ <note place="foot" type="variant" n="154">‘sānnipātikavikārotpāda iti’ iti pā.|</note> sānnipātikavikārotpattiriti <note place="foot" type="variant" n="155">atra ‘tadyathā– vātasya’ ityārabhya ‘sambhavatītyanupadamevoktam|’ ityantaḥ bṛhatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ‘tadyathā– vātasya śītarūkṣādiguṇayuktasya uṣṇasnigdhādiguṇayuktena pittena, tathā kaphasya gauravasnigdhātmakasyobhābhyāṃ virodhaḥ| “tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ| pittaṃ sasnehatīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam| snigdhaḥ śīto gururmandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ|| kaṭvamlalavaṇaṃ pittaṃ svādvamlalavaṇaḥ kaphaḥ| kaṣāyatiktakaṭuko vāyurduṣṭo'numānataḥ||” iti| kiñca, mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā yugapadutpadyante āhosvitkālavyavadhānena? ādye samabalatvena tāratamyena vā? nādyaḥ, sarveṣāṃ samabalatvena parasparaghātakānāṃ yugapadutpattirna syāt| atha bhinnāśrayatayā sā'stu; tadapi na, kupitānāṃ sarvadehavyāpitvena parasparasambandhāt| <note place="foot" type="variant" n="156">‘uktaṃ ca’ iti pā.|</note> taduktam– “vyāpnoti sahasā dehamāpādatalamastakam|” iti| kiñca jvarotpattau tāvatkupitānāmāmāśayagatānāṃ rasadūṣakāṇāṃ jvarotpādakatvaṃ, tanmilitānāmeva syādyathāduṣṭeneti| na dvitīyaḥ, <note place="foot" type="variant" n="157">‘pūrvadoṣo'dhikaḥ syāt’ iti pā.|</note> pūrvadoṣādhikatvāt| kiñca tāratamyenotpattau mūṣakamārjāravadvirodhe prāgeva tena prabalena durbalāghātaḥ sukaraḥ; dṛśyate ca mātsyo nyāyaḥ| atha yugapadutpādakā āhārādayo na bhavanti; tatra yugapadutpādakadravyamekamanekaṃ vā? tasya ( <note place="foot" type="variant" n="158">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ekatve)pāñcabhautikatvena viruddhaguṇādhikāra(karaṇa)sya tridoṣotpādakatvaṃ na syāt| astu vā'vicāritaramaṇīyam| <note place="foot" type="variant" n="159">‘sākamevābhyavahrīyata’ iti pā.|</note> ekamevābhyavahrīyata iti katham? astu vā sādhakatvena sahakāriṇi dravyābhyavahāre tasya viruddhaguṇavattvena <note place="foot" type="variant" n="160">‘... ghātakatvenānupapattiḥ;’ iti pā.|</note> doṣāntaraghātakatvenānutpattiḥ; tadavasthatayaiva jāyamānaḥ kevalaikadoṣajo na saṃsargasannipātajo jvara iti| athādṛṣṭādhīnatvena sahakāriṇo bhāve (sambhave) ekābhyavahāre sannipātaḥ, tarhi sarveṣāṃ samabalatvenetyatroktadoṣaḥ syāt| <note place="foot" type="variant" n="161">‘atha tasyānekatve’ iti pā.|</note> athānekadravyāṇāmabhyavahāre tridoṣaprakopaṇaṃ na sambhavati| tatra tulyānāmevābhyavahāraḥ kathaṃ? <note place="foot" type="variant" n="162">‘yato bhinnarucitvāt’ iti pā.|</note> yato'bhinnarucitvāt| yathārucyabhyavahāre <note place="foot" type="variant" n="163">‘tāratamyasambhavāt’ iti pā.|</note> tāratamyasambandhāt| tāratamyenaiva bhavati prakopo na yugapaditi pratijñāhāniḥ| atrāpyadṛṣṭādhīnatvāttulyābhyavahāre pratighātakatvābhāve'pi yaugapadyaṃ; tarhi sa eva doṣaḥ| atha kālavyavadhānena, tatra pūrvasmāduttarasya bhinnaḥ kālo bhavet; samabalo vā <note place="foot" type="variant" n="164">‘nyūno vā adhiko’ iti pā.|</note> nyūnādhikabalo vā? nādyaḥ, upasañjātavirodhitvenotpattumeva na śaknoti| na dvitīyaḥ, nyūnabalatvena pūrvaprabalenaiva vināśitatvāt, akiñcitkaratvācca| na tṛtīyaḥ, vicārāsahatvāt| tatra vaktavyam adhikabalatvamutpatteḥ pūrvaṃ paścādvā? nādyaḥ, <note place="foot" type="variant" n="165">‘anutpannotpannasyā ...’ iti pā.|</note> anutpannasyādhikyābhāvāt| adhikatvaṃ dharmaḥ, sa tu <note place="foot" type="variant" n="166">atra ‘sati’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sati dharmiṇi cintyaḥ| atha paścāt? tanna, utpattyadhike adhikena ghātasyopasañjātavirodhina utpattireva na, kuto'dhikatvam| atrāpyadhikatvaṃ na sambhavati| tasmādviruddhaguṇānāṃ sambhūya kartṛtvaṃ ghaṭaghaṭābhāvayoriva ghaṭaghaṭapradhvaṃsayoriva sahāvasthāyitvaṃ nāsti dahanatuhinavat| atrocyate– sarve vikalpā anaṅgīkārapāśahatāḥ, sannipātastu syādeva; mithyāhārādinā kupitā doṣā yugapatkālavyavadhānena vā, samabalatvena tāratamyena vā parasparaviruddhā api svasthānādāmāśayamāgatya rasaṃ dūṣayitvā dvandvasannipātotpādakā bhavanti, uktaṃ ca– mithyāhāretyādi| kālavyavadhānenotpannānāmapi kālāntareṇa yaugapadyameva bhavatīti na kadācidanupapattiḥ| nanu, kathamādipaścādbhāvenotpannānāṃ yaugapadyamiti cet? tanna, doṣāddoṣāntarotpatteḥ| taduktam– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet| ekaḥ praśamito doṣaḥ sarvān doṣānnivārayet||” iti| tathāca carakaḥ– “kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati||” iti| atra rujākaratvāddoṣo'pi roga iti ṭīkākṛto vyācakṣate, ‘vikṛto doṣo roga’ iti samudāyasamudāyinorabhedavādināṃ mataṃ pūrvamevoktam| anyacca tathā– “vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca|” iti| vikṛtānāṃ ghātakatvaṃ rogarūpeṇaiva bhavati, yā vikṛtiḥ sa eva roga iti na doṣarogayorbhedaḥ| astu vā bhedaḥ, militairdoṣaiḥ rogaḥ kriyata iti| kathañcidapi ekānekadravyābhyavahāre sahakāriṇo daivāttrayāṇāṃ prakopo bhavatyeva| uktaṃ ca– “dṛṣṭāparādhajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyo vyādhirevaṃ tridhā <note place="foot" type="variant" n="167">‘mataḥ’ iti pā.|</note> smṛtaḥ||” iti| tathā– “pittakṣobhe tilābhyaṅgo rātrau ca dadhibhojanam| anidrā maithunaṃ yasya sannipāto bhaveddhruvam||” iti| nanu doṣāṇāṃ bādhyabādhakabhāvenādipaścādbhāvenotpattirdoṣāddoṣāntarotpattirvā na sambhavatītyanupadamevoktam|” atra samādhānamuktaṃ dṛḍhabalena, <note place="foot" type="variant" n="168">‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā– “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādghoraṃ viṣamahīniva||” iti (ca. ci. a. 26)| etaccānye dūṣayanti– sahajatvādityanaikāntikaṃ, yataḥ sahajānapi dhātūn doṣā upaghnanti; sātmyatvādityapi sādhyāviśiṣṭaṃ, yataḥ sātmyatvamabādhakatvaṃ, tadeva ca <note place="foot" type="variant" n="169">‘doṣāṇāmiha sādhyam’ ityasya sthāne ‘doṣāṇāṃ parasparaṃ sādhyam’ iti pā., ‘doṣāṇāmiha parasparaṃ sādhyate’ iti ca. pā.|</note> doṣāṇāmiha sādhyam| atrocyate– doṣā nopaghnantīti ko'yamanupaghātaḥ sādhyate? vikṛterakārakatvaṃ vā, avināśakatvaṃ vā? nādyaḥ, doṣāṇāṃ parasparaṃ vikṛtikartṛtvāt| yathoktaṃ carake– “viśoṣayedvastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā| yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa <note place="foot" type="variant" n="170">‘pittādiva’ iti pā.|</note> pitteṣviva rocanā goḥ||” (ca. ci. a. 26) iti; <note place="foot" type="variant" n="171">‘tathā coktam’ ityasya sthāne ‘yathoktam’ iti pā.|</note> tathā coktaṃ vāgbhaṭena– “saśleṣmamedaḥ pavanaḥ sāmamatyarthasañcitam| abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cetpratipadyate|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena ca| tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau||’ (vā. ni. a. 15) <note place="foot" type="variant" n="172">atra kvacitpustake– ‘na dvitīyaḥ, doṣāddoṣāntarotpattirdarśitaivānupadam, ‘ekaḥ prakupito doṣa’ ityādinā; ato doṣasya kāraṇatvādanya evānupaghātaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate |</note> iti| avināśakatvaṃ tu vidyata eva, dhātudoṣayoḥ parasparaṃ ca doṣāṇāṃ sarvathocchedapratipādakāgamābhāvāt, <note place="foot" type="variant" n="173">atra kvacitpustake ‘ataḥ sātmyatvāt sahajatvādavirodhitvamiti yaduktamanaikāntikatvaṃ tanna, upaghātaśabdasya nyūnādhikaparyāyavirodhitvāt| āhāraṃ doṣā upaghnantīti dūṣyarasadhātudūṣakatvaṃ doṣāṇāṃ; tacca rasadūṣyaprakṛtyanyathāpādakatvameva nānyaditi kuto nāśaḥ sādhyāviśiṣṭatā tu nirastā spaṣṭatarā’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate |</note> maraṇaprasaṅgācca ; doṣāṇāmapi <note place="foot" type="variant" n="174">‘dehadhāraṇakāraṇatvāt’ iti pā.|</note> dehadhārakatvāt; tasmātsarvathocchedanirāsābhiprāyeṇaiva dṛḍhabalavacanamiha draṣṭavyaṃ; <note place="foot" type="variant" n="175">‘tatkuto'naikāntikatā’ iti pā.|</note> tataḥ kuto'naikāntikatā| na caivaṃ sati viṣasya viṣādakartṛtvena dṛṣṭāntaviphalatvaṃ, viṣasya <note place="foot" type="variant" n="176">‘viṣādāvavāntaravyāpārasya’ iti pā.|</note> viṣādādavāntarakhyāpārasya prāṇavināśakatvāt; naca sarvātmanā dṛṣṭānto bhavatīti| sātmyatvādityasyāyamarthaḥ– sātmyatvena pratīyamānatvāt| doṣāḥ parasparaṃ nopaghnanti, anupaghātakatvena pratīyamānatvāt; yadyathā pratīyate tattathā nirdiśyate, yathā'gnikāryo dhūmo'gnikāryatveneti, <note place="foot" type="variant" n="177">‘kutaḥ’ iti pā.|</note> tatkutaḥ sādhyāviśiṣṭatvamiti| cakradattastu sahajasātmyatvādityekameva hetuṃ vyākhyātavān– sahajaṃ svābhāvikaṃ doṣāṇāṃ sātmyatvamiti| dṛḍhabaloktahetudvayāsvarasena gayadāsastu hetvantaramuktavān– “daivāddoṣasvabhāvādvā doṣāṇāṃ sānnipātike| <note place="foot" type="variant" n="178">‘viruddhaiḥ svaguṇaiḥ’ ityasya sthāne ‘viruddhaiśca guṇaiḥ’ iti pā.|</note> viruddhaiḥ svaguṇaiḥ kaścinnopaghātaḥ parasparam||” iti saṅkṣepaḥ||18-23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-23">atha sānnipātikajvaralakṣaṇamāha– kṣaṇe <note place="foot" type="variant" n="179">'dāhaḥ' iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dāha ityādi| <note place="foot" type="variant" n="180">'rujā śūlam asthyādibhiḥ sambadhyate' iti pā.|</note> rujāśabdo'sthyādibhiḥ sambadhyate| <note place="foot" type="variant" n="181">'locane' iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> locane sāsrāve sāśruṇī, kaluṣe āvile, rakte lohitavarṇe, nirbhugne visphārite iti jejjaṭaḥ, atikuṭile iti cakraḥ| karṇau sasvanau saśabdau, sarujau vedanāyuktau bhavataḥ| kaṇṭhaḥ śūkairdhānyāgrasūkṣmakaṇṭakākāraiḥ, anye kapikacchūśūkairivāvṛtaḥ vyāpta iva| tandrā prasiddhā, moho'caitanyaṃ bhavati, pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam| <note place="foot" type="variant" n="182">‘bhramaścakrārūḍhastyeva, anye tu viparītapadārthajñānaṃ sthāṇau tuṣajñānavat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhramaścakrārūḍhastyeva, anye tu viparītapadārthajñānaṃ sthāṇau tuṣajñānavat| jihvā paridagdhā dagdhavatkṛṣṇavarṇā, kharasparśā kaṇṭakinī ca| srastāṅgatā niḥsahāvayavatā, anye vikalāṅgatvamāhuḥ| ṣṭhīvanaṃ mukhena raktapittasya| īṣatkaphamiśritasyodgiraṇam| śiraso loṭhanamitastataḥ śiraścālanam| tṛṣṇā pipāsā| <note place="foot" type="variant" n="183">‘nidānāśaḥ hṛdi vyathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nidānāśaḥ hṛdi vyathā svedamūtrapurīṣāṇāṃ cireṇālpaśo darśanaṃ cirāt srutiḥ| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ nātidaurbalyaṃ doṣapūrṇatvāt| pratataṃ nirantaraṃ, kaṇṭhakūjanaṃ avyaktaśabdaḥ| koṭhānāṃ śyāvaraktavarṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="184">kvacitpustake ‘maṇḍalānāṃ ca darśanaṃ’ etatsthāne ‘darśanaṃ maṇḍalānāṃ ca tathā’ iti pā.|</note> maṇḍalānāṃ ca darśanaṃ; koṭhalakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="185">kvacitpustake ‘bhālukitantre paṭhitam– “varaṭidaṣṭasaṅkāśaḥ’ etatsthāne ‘bhālukiḥ– “varaṭidaṃṣsaṅkāśaḥ’ iti pā.|</note> bhālukitantre paṭhitam– “varaṭidaṣṭasaṅkāśaḥ kaṇḍūmāmँllohito'srakaphapittāt| kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha <note place="foot" type="variant" n="186">kvacitpustake ‘iti nigadyate tajjñaiḥ” iti’ etatsthāne ‘ityabhidhīyate sadbhiḥ’ iti pā.|</note> iti nigadyate tajjñaiḥ” iti, athavā koṭhāḥ avyaktamukhāḥ piḍikāprāyāḥ, teṣāṃ ca śyāvaraktānāṃ darśanaṃ, śarīre maṇḍalānāṃ <note place="foot" type="variant" n="187">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca sakalānāṃ ca darśanam| mūkatvaṃ mandavacanatā avacanatā vā| srotasāṃ mukhanāsādirandhrāṇāṃ pākaḥ| <note place="foot" type="variant" n="188">‘gurutvamudarasya udaragauravam| cirātpākaśca doṣāṇāmiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> gurutvamudarasya udaragauravam| cirātpākaśca doṣāṇāmiti atisāmatvārabdhena doṣāṇāmekatra militānāṃ cirakālena pāko nirāmatā| cakārādanyānyapi boddhavyāni| yadāha vāgbhaṭaḥ– “tadvacchītaṃ mahānidrā divā jāgaraṇaṃ niśi| sadā vā naiva vā nidrā mahān <note place="foot" type="variant" n="189">kvacitpustake ‘svedo'tha naiva ca’ etatsthāne ‘svedo'ti naiva vā’ iti pā.|</note> svedo'tha naiva ca|| gītanartanahāsyādivikṛtehāpravartanam|” iti| etacca lakṣaṇaṃ trayodaśasannipāteṣu sāmānyaṃ vṛddhairdoṣaistulyairārabdhasya carakeṇa paṭhitam; evaṃ ‘ <note place="foot" type="variant" n="190">‘dvyulbaṇaiḥ’ iti pā.|</note> dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syuḥ’ ityādidvādaśasannipātānāṃ ca lakṣaṇaṃ boddhavyam| tathā ca kāśmīrapāṭhe <note place="foot" type="variant" n="191">‘carakaḥ’ iti pā.|</note> carakatantre– “bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk| vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphajvare|| śaityaṃ kāso'rucistandrā pipāsādāhahṛdvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ <note place="foot" type="variant" n="192">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śaityaṃ bahirdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā mande vāte vyavasyanti liṅgaṃ pittakapholbaṇe|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe tridoṣe tu tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtranetratvaṃ <note place="foot" type="variant" n="193">‘dāhastṛṭ ca balakṣayaḥ’ iti pā.|</note> dāhatṛḍbalasaṅkṣayāḥ| mūrchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pitte garīyasi|| ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramāḥ| kapholbaṇe sannipāte tandrā kāso'pi jāyate|| mūrchācchardiḥ pratiśyāyastandrā'rucyagnimārdavam| hīnavāte madhyapitte liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| hāridramūtranetratvaṃ dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ| hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam|| śirorugvepathuḥ śvāsapralāpaścchardyarocakāḥ| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam|| śītakaṃ gauravaṃ tandrā pralāpaḥ śiraso'tiruk|| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ śleṣmādhike matam|| parvabhedo'ṅgadaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ|| kaphe hīne madhyavāte liṅgaṃ pittādhike viduḥ|| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo mukhaśoṣo'tipārśvaruk|| kaphe hīne madhyapitte liṅgaṃ vātādhike matam|” iti|| vikṛtau niyamo nāsti, tena <note place="foot" type="variant" n="194">‘vikṛtiviṣamasamavā’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavāyārabdhā anekaprakārā bhavanti| <note place="foot" type="variant" n="195">‘prakṛtisamasvāyastu’ iti pā.|</note> prakṛtisamasamavāye sannipāte pṛthagvātādijvarasyaiva lakṣaṇaṃ jñeyam| hīnamadhyādhikakrameṇa sannipātāḥ <note place="foot" type="variant" n="196">‘evaṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> evaṃ ṣaṭ, dvyulbaṇena trayaḥ, ekolbaṇena trayaḥ, samatvenaikaḥ, evaṃ trayodaśasannipātāḥ prakṛtau| atra suśrutastu doṣotkarṣāpakarṣatāratamyena dhātvādyāvaraṇabhedena ca sannipātabhedānāmānantyātpṛthaglakṣaṇaṃ noktavān; kintu tulyakupitairdoṣairekameva sannipātalakṣaṇaṃ paṭhitavān| tadyathā– “nātyuṣṇaśīto'lpasañjño bhrāntaprekṣī hataprabhaḥ|| kharajihvaḥ śūkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ|| sāśrunirbhugnanayano bhaktadveṣī hatasvaraḥ|| śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravairyutaḥ|| abhinyāsaṃ tu taṃ prāhurhataujasamathāpare|| sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ|| nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam|| sannyastagātraṃ sannyāsaṃ vidyātsarvātmakaṃ jvaram|” iti|| atha bhālukitantre dvyulbaṇaikolbaṇādilakṣaṇamanyathā paṭhitam| tadyathā– “āmo hyāhāradoṣātprathamamupacito hanti vahniṃ śarīre śleṣmatvaṃ yāti bhuktaṃ sakalamapi tato'sau kapho vāyuduṣṭaḥ| srotāṃsyāpūrya rundhyādanilamatha marutkopayetpittamantaḥ sammūrchyānyonyamete prabalamiti nṛṇāṃ kurvate sannipātam|| vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati| tasya jvaro'ṅgamardastṛṭ tāluśoṣapramīlakau|| ādhmānatandrārucayaḥ śvāsakāsabhramaśramāḥ| pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| antardāho bahiḥ śaityaṃ tasya tandrā ca vardhate| tudyate dakṣiṇaṃ pārśvamuraḥśīrṣagalagrahaḥ|| niṣṭhīvetkaphapittaṃ ca kṛcchrātkaṇḍūśca jāyate| viḍbhedaśvāsahikkāśca vardhante sapramīlakāḥ|| vibhuḥ phalguśca tau nāmnā sannipātāvudāhṛtau| śleṣmānilādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati|| tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇā pārśvanigrahaḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| <note place="foot" type="variant" n="197">‘tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇāpārśvanigrahāḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasya śītajvaro nidrā kṣuttṛṣṇāpārśvanigrahāḥ| śirogauravamālasyamanyāstambhapramīlakāḥ|| udaraṃ dahyate cāsya kaṭī bastiśca dūyate| sannipātaḥ sa vijñeyo makarīti sudāruṇaḥ|| vātolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya tṛṣṇā jvaro glāniḥ pārśvaruk dṛṣṭisaṅkṣayāḥ|| piṇḍikodveṣṭanaṃ dāha ūrusādo balakṣayaḥ| saraktaṃ cāsya viṇmūtraṃ śūlaṃ nidrāviparyayaḥ|| nirbhidyate <note place="foot" type="variant" n="198">‘gudaścāsya’ iti pā.|</note> gudaṃ cāsya bastiśca parigṛhyate| āyamyate bhidyate ca hikkate vilapatyapi|| mūrchate sphāryate rauti nāmnā <note place="foot" type="variant" n="199">‘visphūrakaḥ’ iti pā.|</note> visphārakaḥ smṛtaḥ| pittolbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati|| tasya dāhajvaro ghoro bahirantaśca vardhate| śītaṃ ca sevamānasya kupyataḥ kaphamārutau| tataścainaṃ prabādhante hikkāśvāsapramīlikāḥ|| <note place="foot" type="variant" n="200">‘viṣūcika’ iti pā.|</note> visūcikā parvabhedaḥ pralāpo gauravaṃ klamaḥ| nābhipārśvarujā tasya <note place="foot" type="variant" n="201">‘svinnasyāśu’ iti pā.|</note> svinnatyāśu vivardhate|| svidyamānasya raktaṃ ca srotobhyaḥ sampravartate| śūlena pīḍyamānasya tṛṣṇā śvāsaḥ prabādhate|| asādhyaḥ sannipāto'yaṃ śīghrakārīti kathyate| na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ|| kapholbaṇaḥ sannipāto yasya jantoḥ prakupyati| tasya śītajvaraḥ svapnagauravālasyatandrikāḥ| chardimūrchātṛṣādāhatṛṣṇārocakahṛdgrahāḥ| ṣṭhīvanaṃ mukhamādhuryaṃ śrotravāgdṛṣṭinigrahaḥ|| athātra snāti bhuṅkte vā trirātraṃ naiva jīvati| medogataḥ sannipāto <note place="foot" type="variant" n="202">‘dyulbaṇaḥ’ iti pā.|</note> hyulbaṇaḥ parikīrtitaḥ|| kāmānmohācca <note place="foot" type="variant" n="203">‘lomaśca’ iti pā.|</note> lobhācca bhayāccāpi prapadyate| madhyahīnādhikairdoṣaiḥ sannipāto yadā bhavet|| tasya rogāsta evoktāḥ prāyo doṣabalāśrayāḥ|” iti|| nanu vātādayaḥ parasparaṃ viruddhaguṇāḥ, parasparaṃ viruddhaguṇānāṃ ca <note place="foot" type="variant" n="204">‘teṣāṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> teṣāṃ sambhūyaikakāryārambhakatvaṃ nopapadyate, parasparopaghātakatvāddahanatuhinayoriva, tatkathaṃ sānnipātikavikārotpattiḥ? <note place="foot" type="variant" n="205">‘ityatra’ iti pā.|</note> atra samādhānamuktaṃ dṛḍhabalena, yathā “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvādghoraṃ viṣamahīniva||” iti| <note place="foot" type="variant" n="206">‘dṛḍhabaloktahetudvayāt’ iti pā.|</note> dṛḍhabaloktahetudvayādanyaddhetudvayaṃ gayadāsaścoktavān– “daivāddoṣasvabhāvādvā doṣāṇāṃ sānnipātike| viruddhaiśca guṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="207">‘kaścinnopapātaḥ’ iti pā.|</note> kaścinnopaghātaḥ parasparam||” iti||18-23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ | sannipātajvaro'sādhyaḥ, kṛcchrasādhyastato'nyathā ||24||</seg> (ca. ci. a. 3) | ( <note place="foot" type="variant" n="208">imau ślokau kvacitpustake nopalabhyate |</note> saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā | punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā |1| saptamī dviguṇā caiva navamyekādaśī tathā | eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca) |2|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– doṣe vibaddha ityādi| doṣo malaṃ <note place="foot" type="variant" n="209">‘pittādiśca’ iti pā.|</note> vātādiśca; jejjaṭastu <note place="foot" type="variant" n="210">‘malaṃ purīṣamāha’ iti ā. da.|</note> malamevāha, vibaddha iti vacanāt| <note place="foot" type="variant" n="211">‘āhārāpācakatvam’ iti pā.|</note> naṣṭāgnitvamāhārāpākagamyam| yaduktaṃ carake– “agniṃ jaraṇaśaktyā” (ca. vi. a. 4) iti| asādhyakṛcchrasādhyābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti darśitam| uktaṃ <note place="foot" type="variant" n="212">‘ca’ iti pā.|</note> hi carake– “sannipāto duścikitsyānām” (ca. sū. a. 25) iti| tathā bhālukiḥ– “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā||” iti| sarvasampūrṇalakṣaṇa iti sarvāṇi samagrāṇi, sampūrṇāni balīyāṃsi lakṣaṇāni yasya sa tathā||24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">saṅkṣepataḥ <note place="foot" type="variant" n="213">‘tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasya sannipātajvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="214">‘doṣe ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> doṣe ityādi| doṣo malaṃ vātādiśca| jejjaṭastu malaṃ purīṣamāha, vibaddha iti vacanāt| naṣṭāgnitvamiti annāvipākādavagantavyam| sarvāṇi sampūrṇāni lakṣaṇāni yasya sa tathā| īdṛśo'sādhyaḥ, tato'nyathā visadṛśaḥ avibaddhadoṣo'lpalakṣaṇaḥ kṛcchrasādhyaḥ| asādhyatvakṛcchrasādhyatvābhidhānena sukhasādhyo na bhavatīti darśitam| uktaṃ ca bhālukinā– “mṛtyunā saha yoddhavyaṃ sannipātaṃ cikitsatā| yastu tatra bhavejjetā sa jetā''mayasaṅkule|| sannipātārṇave magnaṃ yo'bhyuddharati mānavam| kastena na kṛto dharmaḥ kāṃ vā pūjāṃ na so'rhati||” iti| suśrute'pi sannipātajvarasya mokṣavadhayoravadhikālo darśitaḥ– “saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā||” iti| bhālukinā'pyuktam– “saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā| eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca||” iti| uktaṃ ca– “pittakaphānilavṛddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā'pi tridoṣajo dhātumalapākāt||” iti| vātādhikaḥ saptame dine, pittādhiko daśame, śleṣmādhiko dvādaśe, malapākādvimuñcati, dhātupākāddhanti| dhātupākalakṣaṇaṃ tantrāntaroktam– “sambādhyamāno hṛdi nābhideśe <note place="foot" type="variant" n="215">‘netreṣu’ iti pā.|</note> gātreṣu vā pākarujānviteṣu| pakveṣu <note place="foot" type="variant" n="216">‘vāteṣu’ iti pā.|</note> vā teṣu rujā jvarārtaḥ sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ||” iti| tantrāntare'pyuktam– “daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ| <note place="foot" type="variant" n="217">‘dagdhvoṣmaṇā’ iti pā., ‘dehoṣmaṇā’ iti capā.|</note> paktvoṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||” iti||24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ | śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate ||25||</seg> <seg type="unit" n="1">(ca. ci. a. 3) | (trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ | āmābhivṛddhyā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham | śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">naca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane | na ghrāṇaṃ na saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati | kūjati tudyate caiva parivartanamīhate ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate | pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra sidhyati) ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">sannipātajvaropadravamāha– sannipātetyādi||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">sannipātopadravamāha– <note place="foot" type="variant" n="218">‘sannipātajvarasyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sannipātajvarasyetyādi| sannipātajvarasya ante avasāne sannipātakṣapitaśarīrasya puṃsaḥ karṇamūle karṇaparyante sudāruṇaḥ kaṣṭatamaḥ śophaḥ samprāptiviśeṣātkarmavaicitryātsañjāyate, tena śophena kaścidevāturo vimucyate, prāyo mārayatītyarthaḥ||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">abhighātābhicārābhyāmabhiśāpābhiṣaṅgataḥ | āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ vibhāvayet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">śyāvāsyatā viṣakṛte <note place="foot" type="variant" n="219">‘śotho'tīsāra eva ca’ iti pā. |</note> tathā'tīsāra eva ca | bhaktāruciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrchayā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28"><note place="foot" type="variant" n="220">‘auṣadhigandhaje’ iti pā.|</note> oṣadhigandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ | kāmaje cittavibhraṃśastandrā''lasyamabhojanam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">(hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca <note place="foot" type="variant" n="221">‘prakṛtikarmavaśādityarthaḥ’ iti pā. |</note> pariśuṣyati) | bhayātpralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ | abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate ||29||</seg> bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyarodanakampanam |30| (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26-29">āgantujvaramāha– abhighātetyādi| abhighāto'bhihananaṃ <note place="foot" type="variant" n="222">‘śastraloṣṭramuṣṭilaguḍādibhiḥ’ iti pā.|</note> śastraloṣṭamuṣṭilaguḍādibhiḥ; abhicāraḥ śyenādiyāgakṛtaḥ, <note place="foot" type="variant" n="223">‘athavā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> athavā viparītairmantrairlohasrucā sarṣapādihoma ityāhuḥ| abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṃ bhūtānāṃ ca sambandhaḥ; yaduktaṃ carake– “kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ| so'bhiṣaṅgajvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| abhiśāpo brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmaniṣṭābhiśaṃsanam| taṃ cāgantujvaraṃ yathāsvaṃ doṣairjānīyāt| yaduktam– “kāmaśokabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṃ ca doṣasambandhaḥ paścādbhāvī natvārambhaka iti samprāptyavasare nirūpitam| śyāvāsyatetyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kṛṣṇo varṇaḥ; <note place="foot" type="variant" n="224">‘śākavarṇaḥ’ iti pā.|</note> śyāmavarṇa <note place="foot" type="variant" n="225">‘ityeke’ iti pā.|</note> ityanye| viṣakṛte <note place="foot" type="variant" n="226">‘sthāvaraviṣabhakṣaṇakṛte’ iti pā.|</note> sthāvaraviṣabhakṣaṇādikṛte; atīsāraḥ tadviṣasyādhogatvāt| oṣadhigandhaja iti <note place="foot" type="variant" n="227">‘auṣadhigandhaghrāṇaje’ iti pā., ‘tīvrauṣadhighrāṇaje’ iti ca pā.|</note> tīvrauṣadhigandhaghrāṇaje, “puṣpebhyo gandharajasī <note place="foot" type="variant" n="228">‘oṣadhībhyaḥ’ iti pā.|</note> ojasvibhyo yadā'nilaḥ|” (su. u. taṃ. a. 39) ityādinā vṛddhasuśrutena paṭhitaṃ tṛṇapuṣpākhyaṃ jvaramatraivāntarbhāvayanti| kāmaja ityādi abhimatakāminyādyaprāptinimitte| cittavibhraṃśo bhramādiḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ– “kāmād bhramo'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| bhayāditi bhayājjāte jvare| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="229">‘śokāt’ iti pā.|</note> śokācca kopādityetayorboddhavyaṃ; <note place="foot" type="variant" n="230">‘śokācca’ iti pā.|</note> śokāt pralāpa iti sambandhaḥ; pralāpaścātra vātakāryaḥ, tasya <note place="foot" type="variant" n="231">‘vātakopitapittakāryatvāt’ iti pā.|</note> vātapittakāryatvāt| ( <note place="foot" type="variant" n="232">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> viśeṣaniścayastu nidānāt, nidānamapi lakṣaṇaṃ bhavati|) uktaṃ ca– “kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ|” (ca. ci. a. 3) ityādi| yadyevaṃ tat kutaḥ krodhaje vepathuḥ? tasya vātakāryatvāt| ucyate– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet|” iti vacanāt pittakopitavātajanya evātra vepathuḥ, <note place="foot" type="variant" n="233">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> athavā kruddhaśca vepamāno dṛśyate iti na hi ‘ <note place="foot" type="variant" n="234">dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti’ ityasya sthāne ‘dṛṣṭeranupapannamiti’ iti pā.|</note> dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti jejjaṭaḥ| krodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="235">‘pittamatha’ iti pā.|</note> pittamiva vātaṃ ca kopayatīti, tadyuktam| yadāha videhaḥ– “krodhaśokau smṛtau vātaraktapittaprakopaṇau|” iti| kopācceti cakāreṇa śirorujaṃ samuccinoti| yadāha vāgbhaṭaḥ– “krodhāt kampaḥ śiroruk ca, pralāpo bhayaśokajaḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| mānasatvāviśeṣe'pi bhayajādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="236">‘pṛthagupapādo’ iti pā.|</note> pṛthagupādānaṃ hetubhedāt; <note place="foot" type="variant" n="237">‘hetubhedābhidhānaṃ ca’ iti pā.|</note> hetubhedācca bhedābhidhānaṃ hetupratyanīkacikitsārthamiti| abhicāretyādi| tṛṣṇā ceti cakāreṇābhicāraje dāhādikaṃ samuccinoti| yaduktaṃ <note place="foot" type="variant" n="238">‘hārītadarśinā’ iti pā.|</note> hārītārthānuvādinā vāgbhaṭena– “tatrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate| pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ|| <note place="foot" type="variant" n="239">‘sadāhamūrchāgrastasya’ iti pā.|</note> sadāhamūrchairgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ|” (vā. ni. a. 2) iti| bhūtābhiṣaṅgāditi <note place="foot" type="variant" n="240">‘bhūtāni’ iti pā.|</note> bhūtā devagrahādaya unmādanidāne vakṣyamāṇāḥ, teṣāmabhiṣaṅgaḥ sambandhaḥ| udvega udvignacittatā||26-29||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26-29">athāgantukajvaralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="241">‘abhighātetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> abhighātetyādi| abhighāto lohaśastrakāṣṭhādinā, abhicāraḥ viparītairmantraiḥ lohasrucā sarṣapādihomaḥ, abhiṣaṅgaḥ kāmādīnāṃ bhūtādīnāṃ ca sambandhaḥ, abhiśāpaḥ brāhmaṇaguruvṛddhasiddhānāmākrośo'niṣṭāpādanamabhiśapanam| taṃ cāgantukajvaraṃ <note place="foot" type="variant" n="242">‘yathāsvairdoṣairjānīyāt’ iti pāṭha.|</note> yathāsvadoṣairjānīyāt| yaduktaṃ “kāmaśokabhayādvāyuḥ” ityādi| ayaṃ ca doṣasambandhaḥ paścādbhāvī na tvārambhaka iti samprāptyavasare nirūpitam| āgantujvarāṇāṃ vaicitryamāha– <note place="foot" type="variant" n="243">‘śyāvetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śyāvetyādi| śyāvaḥ śuklānuviddhaḥ kṛṣṇo varṇaḥ, śyāvavarṇa ityanye| viṣakṛte sthāvarādiviṣabhakṣaṇādikṛte, viṣasya tridoṣakartṛtve'pi atyantapittakaratvāt śyāvamukhatvam| atisāraḥ sthāvaraviṣayasyādhogatvāt| todo vyathā| śeṣaṃ sugamam| tīvrauṣadhigandhaghrāṇaje vamathuḥ chardiḥ, kṣavaḥ chikkā| śeṣaṃ sugamam| kāmaje abhimatakāminyādyaprāptinimittaje| cittavibhraṃśaḥ kiṅkartavyatāmūḍhatvam| yaduktaṃ vāgbhaṭe– “kāmādbhramo'ratirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayaḥ| dhyānaniḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam||” iti| śeṣaṃ subodham| bhayaśokakopābhiṣaṅgajvaramāha– <note place="foot" type="variant" n="244">kvacitpustake ‘bhayādityādi| bhayāditi bhayājjāte jvare’ etatsthāne ‘bhayāditi’ iti pā.|</note> bhayādityādi| bhayāditi bhayājjāte jvare, evaṃ śokātkopādityatrāpi boddhavyam| pralāpaḥ asambaddhabhāṣaṇaṃ, vepathuḥ kampaḥ, <note place="foot" type="variant" n="245">‘bhayājjāte jvare tathā śokāt kopādityetayorboddhavyam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhayājjāte jvare tathā śokāt kopādityetayorboddhavyam| śokātpralāpa iti sambandhaḥ| <note place="foot" type="variant" n="246">kvacitpustake ‘pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, viśeṣaniścayaśca nidānāt; nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasyāpi vātakāryatvāt|’ etatsthāne ‘viśeṣaniścayaśca nidānāt; anye nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasya api vātakāryatvāt|’ iti pā.|</note> pralāpaścātra vātakāryaḥ, sarvadaiva tasya vātakāryatvāt, viśeṣaniścayaśca nidānāt; nidānamapi kvacillakṣaṇaṃ bhavati| yadyevaṃ tatkathaṃ krodhādvepathuḥ, tasyāpi vātakāryatvāt| ucyate– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopaye|t” iti pittakopitavātajanya evātra vepathuḥ, kruddhaśca vepamāno dṛśyate <note place="foot" type="variant" n="247">kvacitpustake ‘iti na hi’ etatsthāne ‘na hīdṛśam’ iti pā.|</note> iti na hi dṛṣṭeranupapannaṃ nāmeti jejjaṭaḥ| krodhaḥ pittamiva vātaṃ ca kopayatīti yuktaṃ; yadāha videhaḥ– “krodhaśokau smṛtau vātaraktapittaprakopaṇau|” iti| kopācceti cakāreṇa śirorogaṃ samuccinoti| yadāha vāgbhaṭaḥ– “krodhātkampaḥ śiroruk ca pralāpo bhayaśokaje|” iti| mānasatvāviśeṣe'pi bhayajādīnāṃ pṛthagupādānaṃ hetubhedāt, hetubhedācca bhedābhidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="248">‘na tupratyanīkacikitsārthamiti’ iti pā.|</note> hetupratyanīkacikitsārthamiti| abhicārābhiśāpābhyāṃ jāte jvare <note place="foot" type="variant" n="249">‘mohaḥ acaitanyaṃ ca’ iti pā.|</note> moho'caitanyaṃ jāyate; abhicāro mantrādibhirmāraṇaprayogaḥ, abhiśāpo brahmarṣigurusiddhādīnāmabhiśapanamākrośaḥ| tṛṣṇā ceti cakāreṇābhicāraje dāhādikaṃ samuccinoti| yaduktaṃ hārītamatānuvādinā vāgbhaṭena– “tantrābhicārikairmantrairhūyamānasya tapyate| pūrvaṃ cetastato dehastato visphoṭatṛḍbhramaiḥ|| sadāhamūrchāgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ|” iti| bhūtā devagrahādaya unmādanidāne vakṣyamāṇāḥ, teṣāmabhisamantātsaṅgastasmāt| udvega udvignacittatā||26-29||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ ||30||</seg> bhūtābhiṣaṅgātkupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ |31| <note place="foot" type="variant" n="250">‘āgantujeṣu’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30">āgantujvareṣvapi pratiniyatadoṣānubandhapradarśanārthamāha– kāmaśoketyādi| trayo malā bhūtābhiṣaṅgāt kupyantīti bhūtaprabhāvāt| yacca carakeṇa nidānasthāne ‘abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyāṃ’ (ca. ni. a. 1) ityuktaṃ, tat prāyikaṃ mantavyamiti jejjaṭaḥ| cakrastvāha– “abhiṣaṅgaja ityanena kāmādyabhiṣaṅgaja ucyate, natu bhūtābhiṣaṅgajaḥ|” iti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti yasya bhūtasya devagrahāderabhiṣaṅgāt kupyanti tasya yallakṣaṇaṃ rodanādi tena <note place="foot" type="variant" n="251">‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saha sāmānyaṃ <note place="foot" type="variant" n="252">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sadṛśa lakṣaṇaṃ yeṣāṃ te tathā, iti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ; doṣalakṣaṇāni bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ||30||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30">āgantujeṣu pratiniyatadoṣānubandhān pradarśayannāha– <note place="foot" type="variant" n="253">‘kāmetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kāmetyādi| kāmaśokabhayairvāyuḥ kupyati, krodhena pittaṃ, bhūtābhiṣaṅgāttrayo doṣāḥ kupyanti| bhūtasāmānyalakṣaṇā iti yasya bhūtasya devagrahāderabhiṣaṅgātprakupyanti tasya yallakṣaṇaṃ rodanādi tena saha sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ te tathā iti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| doṣalakṣaṇāni bhūtalakṣaṇāni ca bhavantītyarthaḥ; <note place="foot" type="variant" n="254">‘tacca vakṣyamāṇe unmādanidāne draṣṭavyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tacca vakṣyamāṇe unmādanidāne draṣṭavyam||30||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="2">dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram |32| (su. u. taṃ. a. 39) | (santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau) ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31">atha viṣamajvarasamprāptimāha– doṣo'lpa ityādi| alpa <note place="foot" type="variant" n="255">‘ityanenānatibalatvāt’ iti pā.|</note> ityanenābalatvāt kālaviśeṣamavāpya labdhabalo jvarayati, yastu balavān sa nityajvarameva karoti| ahitasambhūta iti <note place="foot" type="variant" n="256">‘...cārādijanitaḥ’ iti pā.|</note> ahitāhārācārādisambhūto vṛddhaḥ| jvarotsṛṣṭasya sahasā nivṛttajvarasya| vāśabdena prathamato'pi viṣamajvaro bhavatīti darśayati| yaduktam– “ārambhādviṣamo yastu” ityādi| dhātumanyatamaṃ rasaraktādikam| viṣamajvaraṃ tṛtīyakādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṃ ca bhālukinā paṭhitam– “yaḥ syādaniyatāt kālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca| vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ||” iti||31||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31">atha viṣamajvarasamprāptimāha– <note place="foot" type="variant" n="257">‘doṣa ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> doṣa ityādi| jvarotsṛṣṭasya puṃso'lpo doṣaḥ punarahitasambhūtaḥ san anyatamaṃ dhātuṃ prāpya viṣamajvaraṃ karoti| alpa ityanenābalatvātkālaviśeṣamavāpya labdhabalo jvarayati, yastu balavān sa nityameva jvaraṃ karoti| ahitasambhūta iti ahitāhārācārādijanitaḥ| jvarotsṛṣṭasya sahasā nivṛttajvarasya| vāśabdena prathamato'pi viṣamajvaro bhavatīti <note place="foot" type="variant" n="258">‘darśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> darśayati| yaduktam– “ārambhādviṣamau yastu” iti| dhātumanyatamaṃ rasaraktādikam| viṣamajvaraṃ tṛtīyādikam| viṣamajvarasāmānyalakṣaṇaṃ ca bhālukinā paṭhitaṃ; tadyathā– “yaḥ syādaniyatātkālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca| vegataścāpi viṣamo jvaraḥ sa viṣamaḥ smṛtaḥ||” iti| <note place="foot" type="variant" n="259">‘ete dhātugatāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ete dhātugatāḥ||31||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">santataṃ rasaraktasthaḥ, so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">medogatastṛtīye'hni <note place="foot" type="variant" n="260">‘asthimajjagataḥ’ iti pā.|</note> tvasthimajjagataḥ punaḥ | kuryāccaturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram ||33||</seg> (su. u. taṃ. a. 31) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="32-33">santatādijvarāṇāṃ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– santatamityādi| santataśabdaḥ <note place="foot" type="variant" n="261">‘upalakṣaṇam’ iti pā.|</note> satatasyopalakṣaṇaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati– rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ <note place="foot" type="variant" n="262">‘satatamiti’ iti pā.|</note> satatakamiti; yaduktaṃ carake– “ <note place="foot" type="variant" n="263">‘raktadhātvāśrito doṣaḥ kuryāt’ iti pā.|</note> raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram|” (ca. ci. a. 3) iti ( <note place="foot" type="variant" n="264">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prāyograhaṇāt satatako raktavyatiriktaṃ rasadhātumāśrayate)| rasagrahaṇaṃ cātra viśeṣaparaṃ, sarvajvareṣu rasasyāvaśyadūṣyatvāt| anye tu satatagrahaṇārthaṃ ‘santatau rasaraktasthau’ iti paṭhanti| tannātiyuktam, atra hi santatasatataśabdau sañjñāparau, natu sātatyavacanau; tena santataśabdena satatakasyānabhidhānāt kathamekaśeṣa iti doṣaḥ| anyedyuriti anyedyuṣkam| ghoraṃ duḥsaham| antakaṃ yamamiva, mārakatvāt| rogasaṅkaram anekarogasaṅkulam||32-33||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="32-33">santatādijvarāṇāṃ pratiniyatadūṣyān dhātūnāha– rasaraktastho doṣaḥ santataṃ kuryādityadhyāhāryamāṇena sambandhaḥ| <note place="foot" type="variant" n="265">‘yo doṣo rasaraktāśrayaḥ sa santataṃ jvaraṃ karoti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yo doṣo rasaraktāśrayaḥ sa santataṃ jvaraṃ karoti| santataśabdaḥ satatasyopalakṣaṇaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati– rasasthaḥ santataṃ, raktasthaḥ satatakamiti yaduktaṃ carake– “raktadhātvāśrayaḥ prāyo doṣaḥ satatakaṃ jvaram|” iti| rasagrahaṇaṃ cātra viśeṣaparaṃ, sarvajvareṣu rasasyāvaśyaṃ duṣṭatvāt| anye tu <note place="foot" type="variant" n="266">kvacitpustake ‘satataṃ sātatyārthakaṃ manyamānāḥ’ etatsthāne ‘satatagrahaṇārtham’ iti pā.|</note> satataṃ sātatyārthakaṃ manyamānāḥ “santatau rasaraktasthau” iti paṭhanti| tanna yuktam| atra hetuḥ– santatasatataśabdau cātra sañjñāparau na tu sātatyavacanau, tena santataśabdena satatakasyānabhidhānātkathamekaśeṣaḥ? bhinnarūpayoḥ samānārthayoreva ekaśeṣavidhānāt| tathā ca vārtikam– “virūpāṇāmapi samānārthānām” iti| kecittu “satataṃ rasaraktasthaḥ” iti pāṭhaṃ paṭhitvā rasaraktastho doṣaḥ satatakaṃ jvaraṃ karotīti| anye tvatra santatamiti luptaṃ varṇayitvā santataṃ rasasthaḥ satataṃ raktasthaḥ kuryādityācakṣate| so'nyedyuriti sa iti doṣaḥ, piśitāśrito māṃsāśritaḥ, anyedyuriti anyedyuṣkam| doṣo'sthimajjagataścaturthe'hni cāturthakaṃ kuryāt| kīdṛśaṃ cāturthakaṃ? <note place="foot" type="variant" n="267">‘ghorasuduḥsaham’ iti pā.|</note> ghoraṃ suduḥsaham| antakaṃ yamamiva mārakatvāt| rogasaṅkaramanekarogasaṅkulaṃ, yato gambhīrasthānatvāccirakleśanatvācca rogānanyānapyāvahati||32-33||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">(srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ | <note place="foot" type="variant" n="268">kvacitpustake ‘sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam’ etatsthāne ‘sarvadehānugāḥ sarve kurvate santataṃ jvaraṃ’ iti pā.|</note> sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam) | saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā | santatyā yo'visargī syāt santataḥ sa nigadyate ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate | anyedyuṣkastvahorātra ekakālaṃ pravartate ||35||</seg> tṛtīyakastṛtīye'hni, caturthe'hni caturthakaḥ |36| (su. u. taṃ. a. 31) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="34-35">athaiṣāṃ lakṣaṇānyāha– saptāhamityādi| ete vikalpā yathākramaṃ vātapittakapholbaṇatvena jñeyāḥ| yathoktam– “pittakaphānilavṛddhyā daśadivasadvādaśāhasaptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt||” iti| ayaṃ ca santatastridoṣaja eva <note place="foot" type="variant" n="269">‘dvādaśāhāśrayatvena’ iti pā.|</note> dvādaśāśrayatvena| yaduktaṃ carakeṇa– “yathā dhātūṃstathā mūtraṃ purīṣaṃ cānilādayaḥ| yugapaccānupadyante niyamāt santate jvare||” (ca. ci. a. 3) iti| santatyā avicchedena saptāhādīn vyāpya avisargī aparityāgī, atyantasaṃyoge dvitīyā| nanu, yadyevaṃ kathamasya <note place="foot" type="variant" n="270">‘viṣamajvaraprakaraṇe’ iti pā.|</note> viṣamajvare pāṭhaḥ? muktānubandhitvaṃ viṣamatvaṃ, taccātra nāsti| naivam, asyāpi tathābhāvāt| tathā ca tallakṣaṇe carakaḥ– “visargaṃ dvādaśe kṛtvā <note place="foot" type="variant" n="271">‘divase vyaktalakṣaṇaḥ’ iti pā.|</note> divase'vyaktalakṣaṇaḥ| durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||” (ca. ci. a. 3) iti| <note place="foot" type="variant" n="272">‘yaduktam’ iti pā.|</note> yattūktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pūrvaṃ mayoktā ye pañca santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ||” iti; tat santate muktānubandhitvasyaikadā bhāvitvenālpatvānna tadvyapadeśaḥ, ekataṇḍulābhyavahāre'naśanaśabdasya vyapadeśavat; nahi tṛtīyakādivadāvṛttyā muktānubandhitvamasyetyabhiprāyeṇa draṣṭavyam| athavā yā <note place="foot" type="variant" n="273">‘viṣamajvarollekhenoktā’ iti pā.|</note> viṣamajvarollekhena <note place="foot" type="variant" n="274">‘cikitsā’ iti pā.|</note> cikitsoktā sā <note place="foot" type="variant" n="275">‘santate varjyā’ iti pā.|</note> santatavarjaṃ satatādiṣu kāryeti pratipādanārtham| haricandreṇāpi <note place="foot" type="variant" n="276">‘kila’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kila| “karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau|” iti (ca. ci. a. 3) carakavacanādviṣamajvaroktacikitsā tṛtīyakacaturthakayoreva, anyeṣu doṣapratyanīkacikitsā <note place="foot" type="variant" n="277">‘kāryetyabhidhāya vyākhyātam’ iti pā.|</note> kāryeti vyākhyātam| asyāṃ haricandravyākhyāyāṃ karma sādhāraṇaṃ sarvatraiva viṣamajvare kāryaṃ, viśeṣeṇa tṛtīyakacaturthakayoriti draṣṭavyam; anyathā uktatantrāntaravirodhaḥ| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartata iti ahni dvau kālau rātrau <note place="foot" type="variant" n="278">atra ‘dvau’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> dvau kālau vā; ahni ekakālaṃ rātrāvekakālamevaṃ vā; dvau kālau itīśānadevaḥ, niyamānabhidhānāt <note place="foot" type="variant" n="279">‘tṛtīyamānānabhidhānāt’ iti pā.|</note> tathā darśanācca| anuvartate vegaṃ karoti| tṛtīye'hni tṛtīyaka iti vegadināpekṣayā tṛtīye'hni yo bhavati sa tṛtīyako <note place="foot" type="variant" n="280">‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhavati, evaṃ caturthake'pi vācyam||34-35||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="281">kvacitpustake ‘idānīmekadoṣadvidoṣajasya santatajvarasya visargakālāvadhidvāreṇa lakṣaṇamāha– srotobhirityādi|’ etatsthāne ‘santatasamprāptimāha-’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="34-35">idānīmekadoṣadvidoṣajasya santatajvarasya visargakālāvadhidvāreṇa lakṣaṇamāha– srotobhirityādi| sarvagātrānugāḥ sarve doṣā vātādayaḥ santatamavichinnaṃ <note place="foot" type="variant" n="282">kvacitpustake ‘jvaraṃ santāpaṃ’ etatsthāne ‘santāpaṃ jvaraṃ’ iti pā.|</note> jvaraṃ santāpaṃ kurvanti| kimbhūtāḥ rasavāhibhiḥ srotobhiḥ <note place="foot" type="variant" n="283">atra ‘vistṛtāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā., ‘vivṛtāḥ’ iti ca pā.|</note> vistṛtāḥ vistṛtiṃ prāptāḥ, guravo duḥsahāḥ, sarvagātrānugāḥ santāpādinā samagraṃ gātraṃ <note place="foot" type="variant" n="284">‘vyāpnuvate’ iti pā.|</note> vyāpnuvanti| santatyā nairantaryeṇa saptāhādīn vyāpya avisargī atyāgaśīlaḥ sa jvaraḥ santataḥ| ayaṃ sukhasādhyaḥ; taduktaṃ tantrāntare “santatajvara evānyaḥ <note place="foot" type="variant" n="285">‘svalpo durbalakārakaḥ’ iti pā.|</note> svalpadurbalakāraṇaḥ| ekadoṣo dvidoṣo vā sukhasādhyaḥ prakīrtitaḥ||” iti| tathā ca– “vātikaḥ saptarātreṇa daśarātreṇa paittikaḥ| ślaiṣmiko dvādaśāhena jvaraḥ pākaṃ <note place="foot" type="variant" n="286">‘niyacchati’ iti pā.|</note> pragacchati” iti, prakṛtisamasamavetatvāt| nanu kathamasya viṣamajvare pāṭhaḥ? yaduktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pañca mayoktā ye pūrvaṃ santatakādayaḥ| catvāraḥ santataṃ hitvā jñeyāste viṣamajvarāḥ||” iti; muktānubandhitvādviṣamatvaṃ, vimucyānubadhnātīti, taccātra nāsti| naivam, asyāpi tathābhāvāt| tathā ca tallakṣaṇe carakaḥ– “visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇam| durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvartate||” iti| satatakādīnāṃ kālānuvartanatvena lakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="287">‘ahorātra ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ahorātra ityādi| kālāḥ ṣaṭ pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇakapradoṣārdharātrapratyūṣāḥ; pūrvāhṇapradoṣayoḥ kaphasya kālaḥ, madhyāhnārdharātrayoḥ pittasya, aparāhṇapratyūṣayorvātasya| pūrvāhṇādīnāṃ ṣaṇṇāṃ kālānāṃ madhye <note place="foot" type="variant" n="288">‘kāladvayamapyanuvartate’ iti pā.|</note> kāladvayamanuvartate, vegaṃ karoti <note place="foot" type="variant" n="289">‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sa satataḥ; <note place="foot" type="variant" n="290">‘ahni ekakālaṃ rātrāvekakālaṃ vā, ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ahni ekakālaṃ rātrāvekakālaṃ vā, ahni dvau kālau rātrau dvau kālau vā, <note place="foot" type="variant" n="291">kvacitpustake ‘evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ| anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti|’ etatsthāne ‘anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti| evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ|’ iti pā.|</note> evaṃ dvau kālāviti īśāno yaduktavān tatra doṣotkarṣāpakarṣābhyāmadhikakālatvaṃ hīnakālatvamapi jñātavyaṃ na tu niyamaḥ| anyedyuṣko jvara ekakālamanuvartate vegaṃ karoti ahorātrādanyasminnahorātre ekakālamāgacchatītyarthaḥ| tṛtīyakaḥ tṛtīye'hni ekakālamiti sambadhyate| cāturthakaścaturthe'hnītyatrāpyekaṃ kālamiti| ete catvāro viṣamajvarāḥ| yaduktaṃ kharanādena– “jvarāḥ pañca mayoktāḥ” ityādinā| eṣāṃ cotpattikramo vṛddhasuśrutādavagantavyaḥ, sa <note place="foot" type="variant" n="292">‘tadāha’ iti pā.|</note> yadāha– “ <note place="foot" type="variant" n="293">‘ahorātrādahorātraṃ sthānātsthānaṃ’ iti pā.|</note> ahorātrādahorātrāt sthānātsthāne prapadyate| tataścāmāśayaṃ prāpya karoti viṣamajvaram|| tathā pralepako jñeyaḥ śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ| duścikitsyatamo mandaḥ sa kaṣṭo dhātuśoṣakṛt|| kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām| doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ|| kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi| satatānyedyuṣkatryākhyacaturthānsapralepakān||” iti| asyāyamarthaḥ– āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsandhaya iti pañca kaphasthānāni, eṣu sthitairdoṣairyathāsaṅkhyamahorātrāt sthānaṃ prapadya āmāśayaṃ gatvā satatādayaḥ kriyante| tatrāmāśayasthitena doṣeṇa satataḥ kriyate parantu dvikālaṃ naca sarvadā; na cāmāśayaprāptyā sarvadā'sya <note place="foot" type="variant" n="294">‘sambhavaprasaṅge'pi’ iti pā.|</note> sambhavaprasaṅgaḥ, ahorātre svaprakopakālāpekṣayā jvarotpatteḥ| hṛdayasthitena doṣeṇa ekasmin dine āmāśayamāgatyānyedyuḥ kriyate, <note place="foot" type="variant" n="295">‘satatārambhakadoṣāpekṣayā asya’ iti pā.|</note> satatārambhakadoṣāpekṣayāsya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitena doṣeṇaikasmin dine hṛdayamāgamyate, anyasmin dine āmāśayamāgatya <note place="foot" type="variant" n="296">‘jvaramārabhyate sa’ iti pā.|</note> jvara ārabhyate tṛtīyakaḥ| evaṃ śirasi sthitena doṣeṇa kaṇṭhahṛdayāmāśayān tribhirdinaiḥ krameṇa prāpya caturthe'hni cāturthakaḥ kriyate| punaḥ svasthānagamanaṃ tu doṣāṇāṃ hṛtavegatvena lāghavādvegadina eva bhavati| sandhisthitena doṣeṇa pralepakaḥ, sandhayaścāmāśaye'pi santīti sa sarvadā bhavati| aviṣamo'pyayaṃ viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ, <note place="foot" type="variant" n="297">‘kaphasthānotpādakānurodhāt’ iti pā.|</note> kaphasthānotpādānurodhāt| uktaṃ hi suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="298">‘pralepakastu viṣamaḥ’ iti pā.|</note> pralepakastvaviṣamaḥ prāyaḥ kleśāya śoṣiṇām|” iti| viṣamajvara evānyaścāturthakaviparyayaḥ, iti| atra tantrāntare– “asthimajjobhayagate cāturthikaviparyayaḥ| madhye'hani jvarayati hyādāvante ca muñcati||” iti| ādāvekadinaṃ na bhūtvā madhye dinadvayaṃ bhūtvā ante ekadinaṃ na bhavatīti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| “asthimajjobhayagate cāturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ jvarayati hyādāvante vimuñcati||” iti <note place="foot" type="variant" n="299">‘tantrāntaram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tantrāntaram| <note place="foot" type="variant" n="300">‘cāturthikaviparyayo’ iti pā.|</note> cāturthakaviparyayo nāmnā jvaraḥ| asthi ca majjā ca asthimajjānau asthimajjñorubhayaṃ tatra gato yo malo'sthiṣu majjasu vā gatastasmin <note place="foot" type="variant" n="301">‘triprakāro jāyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> triprakāro jāyate||34-35||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram ||36||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="36">viṣamajvarasyaikīyamatena bhūtābhiṣaṅgajatvamāha– kecidityādi| paravacanamapratiṣiddhamanumataṃ suśrutena; ata eva viṣamajvare daivavyapāśrayaṃ balihomādi bhūtocitaṃ, yuktivyapāśrayaṃ kaṣāyapānādi doṣocitaṃ ca vidhīyate| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau| āganturanubandho hi prāyaśo viṣamajvare||” (ca. ci. a. 3) iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti vyācakṣate iti||36||</seg> <note place="foot" type="variant" n="302">‘parakīyamatamāha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="36">parakīyamatamāha– kecidityādi| kecana ācāryā viṣamajvaraṃ bhūtābhiṣaṅgotthaṃ kathayanti| ata eva viṣamajvare daivavyapāśrayaṃ balimaṅgalahomādibhūtocitaṃ yuktivyapāśrayaṃ kaṣāyapānādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="303">kvacitpustake ‘doṣocitaṃ ca’ etatsthāne ‘doṣocite’ iti pā.|</note> doṣocitaṃ ca vidhīyate| yadāha carakaḥ– “karma sādhāraṇaṃ jahyāttṛtīyakacaturthakau| āganturanubandho hi prāyaśo <note place="foot" type="variant" n="304">‘viṣamajvaraḥ’ iti pā.|</note> viṣamajvare||” iti| atra sādhāraṇamiti daivayuktivyapāśrayamiti vyācakṣate||36||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ | vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ | jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ ||38||</seg> (ca. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="37-38">ulbaṇadoṣabhedena tṛtīyakacaturthakayorlakṣaṇāntaramāha– kaphapittādityādi| trikagrāhī vedanayā trikavyāpī, trikasya vātasthānatvena tadgatau pittakaphāvanyasthānagatatvena durbalau <note place="foot" type="variant" n="305">‘tṛtīye dine’ iti pā.|</note> tṛtīyadine vegaṃ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṃ tadā <note place="foot" type="variant" n="306">‘santatameva’ iti pā.|</note> santatajvarameva kuryātāmiti jejjaṭaḥ| evaṃ śirasi kaphasthāne, pṛṣṭhe ca pittasthāne boddhavyam| pṛṣṭhāditi lyablope karmaṇi pañcamī, pṛṣṭhaṃ vedanayā vyāpyetyarthaḥ| naca vācyaṃ yadi trikaṃ vātasthānaṃ tatkathaṃ tatra pittakaphāviti; prakṛtisthānāṃ doṣāṇāṃ sthānaniyamo natu prakupitānāṃ, teṣāṃ sarvadehagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate||” (su. sū. a. 24) iti| evamanyasthānagatatvena doṣadaurbalyādi caturthake'pi vācyam| prabhāvaṃ <note place="foot" type="variant" n="307">‘rujārūpaśaktim’ iti pā.|</note> rujārūpāṃ śaktim| <note place="foot" type="variant" n="308">‘dvaividhyam’ iti pā.|</note> dvividhaṃ vivṛṇoti– <note place="foot" type="variant" n="309">‘jaṅghābhyāmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> jaṅghābhyāmityādi| jaṅghābhyāṃ śirasta iti| etacca pañcamīdvayaṃ pūrvavat| pūrvamiti prathamaṃ, tatra bhūtvā <note place="foot" type="variant" n="310">‘sarvadeham’ iti pā.|</note> nikhilaṃ dehaṃ vyāpnoti| ślaiṣmika iti śleṣmolbaṇaḥ, santatasatatakānyedyuṣkatṛtīyakacaturthakānāṃ pañcānāṃ <note place="foot" type="variant" n="311">‘sannipātajatvāt’ iti pā.|</note> sānnipātikatvāt| yaduktaṃ carake– “prāyaśaḥ sannipātena dṛṣṭaḥ pañcavidho jvaraḥ| sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| athavā <note place="foot" type="variant" n="312">‘prāyograhaṇena ekadoṣajā’ iti pā.|</note> prāyograhaṇādekadoṣajā dvidoṣajā api bhavanti| anye tvāhuḥ– vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāḥ santatādayaḥ sannipātajāḥ, teṣāmevodbhūtadoṣeṇa vyapadeśaḥ; prakṛtisamasamavāyārabdhāste <note place="foot" type="variant" n="313">‘tvekadoṣajā’ iti pā.|</note> ekadoṣajadvidoṣajā api bhavantīti jejjaṭaḥ| <note place="foot" type="variant" n="314">‘caturthakastu’ iti pā.|</note> prakṛtisamasamavāyārabdhaścaturthakastu pittena na kriyata eva, vyādhisvabhāvāt; pittajagalagaṇḍavat| nanu, asti paittiko'pi caturthakaḥ; tathā ca <note place="foot" type="variant" n="315">‘hārīto’ iti pā.|</note> hārītācāryo vyāharati– “caturthako nāma gado dāruṇo viṣamajvaraḥ| śoṣaṇaḥ sarvadhātūnāṃ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridoṣajo vikāraḥ syādasthimajjagato'nilaḥ| kupitaṃ pittamevaṃ tu kaphaścaivaṃ <note place="foot" type="variant" n="316">‘svakālataḥ’ iti pā.|</note> svabhāvataḥ|| śītadāhakarastīvrastrikālaṃ cānuvartate| <note place="foot" type="variant" n="317">‘sa sannipātasambhūto’ iti pā.|</note> sannipātasamudbhūto viṣamo viṣamajvaraḥ|| ūrdhvaṃ kāyasya gṛhṇāti yaḥ pūrvaṃ so'nilātmakaḥ| pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="318">‘śleṣmapūrvajvaraśca saḥ’ iti pā.|</note> śleṣmavṛddhaścaturthakaḥ||” iti| atrāhuḥ– anubandharūpamatra pittaṃ, na tvārambhakaṃ; kathameṣā pratītiriti cet, sthānaviśeṣānabhidhānāt; ata eva hārītenāpi sthānaṃ nodāhṛtameva jaṅghādivaditi carakaṭīkākṛto vyācakṣate| kintveṣā vyākhyā tadā saṅgacchate yadi pittaliṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="319">kvacitpustake ‘nodbhūtaṃ dṛśyate, dṛśyate ca;’ etatsthāne ‘samudbhūtaṃ na dṛśyate|’ iti pā.|</note> nodbhūtaṃ dṛśyate, dṛśyate ca; <note place="foot" type="variant" n="320">‘tathā’ iti pā.|</note> tathāhi kathyate– bheḍe'pi paittikaḥ paṭhyate– “āmāśayasthaḥ pavano hyasthimajjagato'pi vā| kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva ca||” iti| kiñca nāgabhartṛtantre sthānamapyuktameva– “ūrdhvakāyaṃ tu yaḥ pūrvaṃ gṛhṇāti so'nilātmakaḥ| madhyakāyaṃ tu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ śleṣmavṛddhaścaturthakaḥ||” iti| tasmāt prāyeṇa kaphavātābhyāṃ bhavatīti paittikaścaturthakaścarakādibhirnodāhṛtaḥ, <note place="foot" type="variant" n="321">‘ prāyo'sambhavāt’ iti pā.|</note> natvasambhavāditi mantavyam| eṣāṃ cotpattikramo vṛddhasuśrutādavagantavyaḥ| sa yadāha– “ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate| tataścāmāśayaṃ prāpya karoti viṣamajvaram|| kaphasthānavibhāgena yathāsaṅkhyaṃ karoti hi| satatānyedyuṣkatryākhyacaturthān sapralepakān||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| <note place="foot" type="variant" n="322">‘asyārthaḥ’ iti pā.|</note> asyāyamarthaḥ– āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsandhayaḥ pañca kaphasthānāni, eṣu sthitairdoṣairyathāsaṅkhyaṃ satatādayaḥ kriyante| tatrāmāśayasthitena doṣeṇa satatakaḥ kriyate dvikālaṃ <note place="foot" type="variant" n="323">‘na ca sarvadā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> na ca sarvadā; na <note place="foot" type="variant" n="324">‘cāmāśayaprāptau’ iti pā.|</note> cāmāśayaprāptyā sarvadā prasaṅgaḥ, <note place="foot" type="variant" n="325">‘ahorātre’ iti pā.|</note> ahorātreṣu <note place="foot" type="variant" n="326">‘prakopakālāpekṣayā’ iti pā.|</note> kāleṣu svaprakopakālāpekṣayā jvarotpatteḥ| hṛdayasthitena doṣeṇāmāśayamāgatyānyedyuṣkaḥ kriyate ekakālaṃ, <note place="foot" type="variant" n="327">atra ‘naca sarvadā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> naca sarvadā, satatārambhakadoṣāpekṣayā'sya vyavahitatvāt| kaṇṭhasthitena doṣeṇaikasmin dine hṛdayamāgamyate, aparasminnāmāśayamāgatya jvara ārabhyate tṛtīyakaḥ| evaṃ śiraḥsthitena doṣeṇa kaṇṭhahṛdayāmāśayān <note place="foot" type="variant" n="328">atra ‘trīn’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> trīn tribhirdinaiḥ krameṇa prāpya caturthakaḥ kriyate| punaḥ svasthānagamanaṃ tu doṣāṇāṃ hṛtavegatvena lāghavādvegadina eva bhavati| sandhisthitena doṣeṇa pralepakaḥ kriyate, sandhayaścāmāśaye'pi santīti <note place="foot" type="variant" n="329">atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sa <note place="foot" type="variant" n="330">“sarveṣu kaphasthāneṣu vyavasthito doṣaḥ santataṃ karotīti jñeyaṃ, tantrāntaroktatvāt” iti vṛndaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ|</note> sarvadā bhavati| ayaṃ cāviṣamo'pi viṣamasahacaritaḥ paṭhitaḥ kaphasthānotpādānurodhāt| uktaṃ hi suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="331">‘pralepakastu viṣamaḥ’ iti pā.|</note> pralepakastvaviṣamaḥ prāyaḥ kleśāya śoṣiṇām||” (su. u. taṃ. a. 39) iti||37-38||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="37-38">ulbaṇadoṣabhedena tṛtīyakacaturthakayorlakṣaṇāntaramāha– <note place="foot" type="variant" n="332">‘tṛtīyaka ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tṛtīyaka ityādi| tṛtīyako jvarastrividho bhavati| kaphapittāttrikagrāhī vedanayā trikavyāpī| trikasya <note place="foot" type="variant" n="333">‘vātasthānatvena tadgatau’ iti pā.|</note> vātasthānatvāttadgatau kaphapittau anyasthānagatatvena durbalau tṛtīyadine vegaṃ kurutaḥ, yadi tu svasthānasthitau syātāṃ tadā santatameva kuryātāmiti jejjaṭaḥ| evaṃ śirasi kaphasthāne pṛṣṭhe ca pittasthāne boddhavyam| na ca vācyaṃ yadi trikaṃ vātasthānaṃ tatkathaṃ tatra pitta kaphāviti? ucyate– prakṛtisthānāṃ doṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="334">‘sthānaniyamāt,’ iti pā.|</note> sthānaniyamo na tu kupitānāṃ, teṣāṃ sarvagatatvāt| yadāha suśrutaḥ– “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām| yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate||” iti| evamanyasthānagatatvena doṣadaurbalyādicaturthake'pi vācyam| <note place="foot" type="variant" n="335">‘vātakaphātmako jvaro vedanayā pṛṣṭhagrāhī, vātapittātmako vedanayā śirogrāhī, evaṃ traividhyam| iti pāṭhaḥ’ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vātakaphātmako jvaro vedanayā pṛṣṭhagrāhī, vātapittātmako vedanayā śirogrāhī, evaṃ traividhyam| cāturthiko dviprakārāṃ śaktiṃ darśayati– jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ, anilasambhavaḥ śirasaḥ, vedanayetyarthaḥ| cāturthikaḥ pittena <note place="foot" type="variant" n="336">atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> na kriyate ityeke, vyādhisvabhāvāt pittajagalagaṇḍavat| hārītastu cāturthiko'pi paittiko'stīti vadati– “cāturthiko nāma gado dāruṇo viṣamajvaraḥ| śoṣaṇaḥ sarvadhātūnāṃ balavarṇāgnināśanaḥ|| tridoṣajo vikāraḥ syādasthimajjāgato'nilaḥ| <note place="foot" type="variant" n="337">‘kurvanti’ iti pā.|</note> karoti pittamevaṃ tu kaphaścaivaṃ svabhāvataḥ||” ityādi| atrāhuḥ– <note place="foot" type="variant" n="338">‘anubandharūpamātram’ iti pā.|</note> anubandharūpamatra pittaṃ na tvārambhakaṃ, kathameṣā pratītiriti cet, sthānaviśeṣānabhidhānāt; ata eva hārītenāpi sthānaṃ nodāhṛtaṃ jaṅghādivaditi carakaṭīkākṛto vyācakṣate| kiṃ tveṣā vyākhyā tadā saṅgacchate yadi pittaliṅgaṃ nodbhūtaṃ <note place="foot" type="variant" n="339">‘dṛśyate’ iti pā.|</note> dṛśyeta, dṛśyate ca| tathā ca bheḍe'pi paṭhitam– “āmāśayasthaḥ pavano hyasthimajjagato'pi vā| kupitaḥ kopayatyāśu śleṣmāṇaṃ pittameva vā||” iti| kiñca vāgbhaṭatantre sthānamapyuktameva “ūrdhvakāyaṃ tu yaḥ pūrvaṃ gṛhṇīte so'nilātmakaḥ| madhyakāyaṃ tu gṛhṇāti pūrvaṃ yastu sa pittajaḥ|| pūrvaṃ gṛhṇātyadhaḥkāyaṃ śleṣmā vṛddhaścaturthakāḥ|” iti| tasmāt prāyeṇa kaphavātābhyāṃ bhavatīti paittikaścāturthakaścarakādibhinodāhṛta eva, <note place="foot" type="variant" n="340">‘prāyosambhavāditi’ iti pā.|</note> natvasambhavāditi mantavyam||37-38||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ | <note place="foot" type="variant" n="341">‘sa madhye jvarayatyahnī ādāvante ca muñcati’ iti pā.</note>, <note place="foot" type="variant" n="342">‘tryahād dvayaham’ ityasya sthāne ‘madhye'hani’ iti pā.</note> tryahād dvayahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati ||39||</seg> (ca. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="39">caturthakaviparyayamāha– viṣametyādi| atra tantrāntaram– “asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| <note place="foot" type="variant" n="343">‘tryahād dvayahaṃ jvarayati’ ityasya sthāne ‘madhye'hani jvarayati’ iti pā., ‘sa madhye jvarayatyahnī’ iti ca pā.|</note> tryahād dvyahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati||” iti| ādāvekadinaṃ <note place="foot" type="variant" n="344">‘na bhūtvā’ iti pā.|</note> muktvā, madhye dinadvayaṃ bhūtvā, ante ekadinaṃ na bhavatīti vyācakṣate jejjaṭādayaḥ| “asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaḥ| tryahāddvyahaṃ jvarayatyādāvante ca muñcati||” iti parāśaravacanasyāpi sa evārthaḥ; tryahāditi tryahasyādidinaṃ vimuñcati, dinadvayaṃ jvarayati, tryahasyānte <note place="foot" type="variant" n="345">‘caturthadine’ iti pā.|</note> caturthadinaṃ muñcatīti <note place="foot" type="variant" n="346">‘tātparyato’ iti pā.|</note> tātparyārthaṃ vyācakṣate| haricandrastvāha-dve ahanī nirantaraṃ jvarayitvā uparamyaikamahaḥ punarjvarayatītyeṣaścaturthakaviparyaya iti| <note place="foot" type="variant" n="347">‘ādidinābhāvaścottarottarapālidivaseṣvavadhāryaḥ’ iti pā.|</note> ādidinābhāvaścottarottarapātidivaseṣvavadhāryaḥ| caturthakaviparyayasyopalakṣaṇatvena tṛtīyakādiviparyayo'pyūhyaḥ ityāhuḥ| tadyathā– madhye ekadinaṃ jvarayati, ādyantayormuñcatīti tṛtīyakaviparyayaḥ; <note place="foot" type="variant" n="348">kvacitpustake ‘ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ; kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ|’ etatsthāne ‘kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ; ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ|’ iti pā.|</note> ekakālaṃ vimucya sarvamahorātraṃ vyāpnotītyanyedyuṣkaviparyayaḥ; ( <note place="foot" type="variant" n="349">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kāladvaye muñcati, sarvamahorātraṃ jvarayatīti satatakaviparyayaḥ)| atra doṣavikṛtireva nānāvidhā heturiti| “kaphasthāneṣu vā tiṣṭan doṣo dvitricaturṣu ca| viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān||” (su. u. taṃ. a. 39) iti vṛddhasuśrutavākyaṃ vyācakṣāṇo jejjaṭaḥ– anyedyuṣkatṛtīyacaturthakamātrasya viparyayamudāharati, tadyathā– āmāśayahṛdayasthadoṣeṇa yathodāhṛta evānyedyuṣkaviparyayaḥ; āmāśayahṛdayakaṇṭhasthitena tṛtīyakaviparyayaḥ; tatraikasmin dine hṛdayastho doṣa āmāśayamāgatya tatsthena saha jvarayati, taddine <note place="foot" type="variant" n="350">‘kaṇṭhastho’ iti pā.|</note> kaṇṭhasthitaśca hṛdayamāyāti, aparadine so'pyāmāśayamāgatya jvarayati, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="351">‘dinadvaye’ iti pā.|</note> dinadvayaṃ bhūtvā paścādekadinaṃ na bhavatīti tṛtīyakaviparyayaḥ; āmāśayahṛdayakaṇṭhaśiraḥsthena doṣeṇa caturthakaviparyaya kriyate tatra yasmin dine hṛdayastho doṣa āmāśayamāgatya jvarayati <note place="foot" type="variant" n="352">‘tasmin dine’ ityasya sthāne ‘tasminneva’ iti pā.|</note> tasmin dine kaṇṭhastho hṛdayaṃ śirasthaḥ kaṇṭhamāyāti, aparadine <note place="foot" type="variant" n="353">‘hṛdistha’ iti pā.|</note> hṛdayastha āmāśayamāgatya jvarayati kaṇṭhasthitaśca hṛdayamāyāti, aparadine hṛdistha <note place="foot" type="variant" n="354">‘āmāśayamāgatya’ iti pā.|</note> evāmāśayamāgatya jvarayati, evaṃ dinatraye bhūtvā paścādekadinaṃ na bhavatīti caturthakaviparyaya iti| ete ca sarva eva <note place="foot" type="variant" n="355">‘pakṣā’ iti pā.|</note> jvarā na viruddhāḥ, sarveṣāmeva munipraṇītatvāt| yathoktaṃ smṛtiśāstre– “smṛtidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmāvubhau matau||” (manu. smṛ. a. 2/14) iti| dṛśyante ca nānāvidhā eva viṣamajvarāḥ; eṣa <note place="foot" type="variant" n="356">‘ca’ iti pā.|</note> eva nyāyaścarakasuśrutayoḥ <note place="foot" type="variant" n="357">‘kaṇṭhavaiṣamye’ iti pā., ‘kuṣṭhavaidharmye’ iti ca. pā.|</note> kuṣṭhavaiṣamye vāpyacandreṇa darśitaḥ; na vā cikitsābhedo'pyeṣāmuktaḥ; yaiva tṛtīyakādau cikitsā saiva tadviparyaye'pīti||39||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="39">cāturthikaviparyayamāha– <note place="foot" type="variant" n="358">‘viṣametyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> viṣametyādi| cāturthakaviparyayo'nyo viṣamajvaraḥ| <note place="foot" type="variant" n="359">‘tryahāttryahamiti tryahāttryahaṃ tridinam’ iti pā.|</note> tryahāddvyahamiti tryahāddvyahaṃ dvidinaṃ jvarayati ekaṃ dinaṃ vimuñcati, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="360">‘tṛtīyakaviparyayo’ ityasya sthāne ‘dvitīyatṛtīyake viparyayo’ iti pā.|</note> tṛtīyakaviparyayo vācyaḥ| atra doṣavikṛtireva heturiti| pūrvokteṣu kaphasthānavibhāgeṣu <note place="foot" type="variant" n="361">kvacitpustake ‘dvitricaturṣu tiṣṭhan doṣo’ etatsthāne ‘tiṣṭhan doṣo dvitricaturṣu’ iti pā.|</note> dvitricaturṣu tiṣṭhan doṣo viparyayaṃ kurute| uktaṃ ca– “kaphasthāneṣu vā tiṣṭhandoṣo dvitricaturṣu vā| viparyayākhyānkurute viṣamānkṛcchrasādhanān” iti| nānāvidhā eva viṣamajvarā dṛśyante| eṣa nyāyaścarakasuśrutayoḥ kuṣṭhavaidharmye vāpyacandreṇa darśitaḥ| suśrute viṣamajvarāṇāmupaśāntavegānāmapi <note place="foot" type="variant" n="362">‘dehe sthānam’ iti pā.|</note> dehe'vasthānaṃ darśitam| tadyathā– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati| <note place="foot" type="variant" n="363">‘yasmādgauravavaivarṇyakārśyebhyo’ iti pā.|</note> yasmādgauravavairasyakārśyebhyo na vimucyate|| vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate| gauravaṃ śiraso glānirnātiśraddhā ca bhojane|| mādhuryamatha vairasyaṃ tiktatvamathavā punaḥ| vaktrasya jāyate yasmātpravege'pi gate sati| tasmāttu niyato <note place="foot" type="variant" n="364">‘kuṣṭhaḥ’ iti pā., ‘puṣṭaḥ’ iti ca pā.|</note> juṣṭaḥ śarīre viṣamajvaraḥ” iti||39||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati | stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho <note place="foot" type="variant" n="365">‘naro vātabalāsakī’ iti pā.</note> bhavedvātabalāsakī ||40||</seg> (a. saṃ. ni. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="40">uktasaṅgatyā pralepakādanūpadravatvena <note place="foot" type="variant" n="366">‘tatsamadharmiṇi’ iti pā.|</note> tatsadharmiṇi vātabalāsake vācye pratilomatantrayuktyā vātabalāsakamevāha– nityamityādi| vātabalāsakākhyo jvaro'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tena jvareṇa, śūnakaḥ śothī, sīdati avasanno bhavati; śothinaḥ sa upadrava ityarthaḥ| ‘śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyati’ iti pāṭhāntare ‘tena’ iti śeṣaḥ| vātabalāsakameke kumbhāhvayapāṇḍurogaviṣayamāhuriti <note place="foot" type="variant" n="367">‘gayadāsaḥ’ iti pā.|</note> gadādharaḥ| vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ; balāsakaḥ śleṣmā, pittamapyatra boddhavyam| <note place="foot" type="variant" n="368">‘tantrāntare yaduktam’ iti pā.|</note> yaduktaṃ tantrāntare– “vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau vidhāvati| sa śirasthaḥ śiraḥśūlam||” ityādi| yaccoktaṃ suśrutena– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā kaphādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ||” (su. u. taṃ. a. 39) iti, tattu śleṣmaṇo nityānuṣaktatveneti jejjaṭaḥ| rūkṣatvaṃ cāsya vātapittābhibhūtatvāt kaphasnehasya vyādhiprabhāvādveti||40||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="40">vātabalāsakajvaramāha– vātabalāsako jvaro'syāstīti vātabalāsakī naraḥ, tena jvareṇa, śūnakaḥ śothī, sīdati avasanno bhavati, <note place="foot" type="variant" n="369">‘śothitaḥ’ iti pā.|</note> śothinaḥ sa upadrava ityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="370">kvacitpustake ‘kīdṛśaḥ? nityaṃ mandajvaro nityaṃ satataṃ, mandajvaro mandavegaḥ,’ etatsthāne ‘kīdṛśo, nityaṃ mandajvaro mandavegaḥ, nityaṃ satatam,’ iti pā.|</note> kīdṛśaḥ? nityaṃ mandajvaro nityaṃ satataṃ, mandajvaro mandavegaḥ, vātabalāsakārabdhatvādvātabalāsakaḥ| balāsaḥ śleṣmā| <note place="foot" type="variant" n="371">‘pittamatrāpi’ iti pā.|</note> pittamapyatra boddhavyam| yaduktaṃ tantrāntare– “vāyuḥ prakupito doṣāvudīryobhau vidhāvati| sa śirasthaḥ śiraḥśūlam” ityādi| yaduktaṃ suśrutena– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā kaphādhikatvātpravadanti tajjñāḥ” iti| <note place="foot" type="variant" n="372">‘tataḥ śleṣmaṇā pittānuṣaktatveneti’ iti pā.|</note> tattu śleṣmaṇo nityānuṣaktatveneti jejjaṭaḥ| rūkṣatvaṃ cāsya vātapittābhibhūtatvātkaphasya vyādhiprabhāvādvā| stabdhāṅgaśleṣmabhūyiṣṭha iti stabdhāṅgaśca śleṣmabhūyiṣṭhaśca; taduktaṃ suśrute– “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ” iti| anyatra tu vātādhikatvena darśitaḥ, tatkathamatra <note place="foot" type="variant" n="373">‘śleṣmabhūyiṣṭhamuktam’ iti pā.|</note> śleṣmabhūyiṣṭhatvamuktam| atrocyate– vāteritasarvasandhirūpakaphārabdhatvāt, vātabalāsakastu yathārthanāmā <note place="foot" type="variant" n="374">‘vāterita iti’ iti pā.|</note> vāterito balāsaka ārambhako yasyeti| śūnaḥ kṛcchreṇa sidhyatīti pāṭhāntaram| <note place="foot" type="variant" n="375">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tena vātabalāsakameke kumbhāhvayapāṇḍurogaviṣayamāhuriti gayādāsaḥ||40||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca | mandajvaravilepī ca saśītaḥ syātpralepakaḥ ||41||</seg> (a. saṃ. ni. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="41">pralepakamāha– pralimpannityādi| mandajvaraścāsau vilepī ceti <note place="foot" type="variant" n="376">‘mandajvaratvam’ iti pā.|</note> mandajvaravilepī, vilepitvaṃ cāsya yasmādgharmagauravābhyāṃ limpati sambadhnātītyarthaḥ| ayaṃ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṃ suśrutena “pralepakaṃ vātabalāsakaṃ vā” (su. u. taṃ. a. 39) ityādi| tathā yakṣmaṇi “jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ||” (su. u. taṃ. a. 41) ityuktaṃ, yakṣmaṇi cāyaṃ bhavatīti| anye tu tridoṣajayakṣmajanitatvena tridoṣaja evāyam, udbhūtatvena tu kaphapittavyapadeśaḥ||41||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="41">mandajvaraścāsau vilepī ca <note place="foot" type="variant" n="377">kvacitpustake ‘mandajvaravilepī, vilepitvaṃ’ etatsthāne ‘mandajvaravilepitvaṃ’ iti pā.|</note> mandajvaravilepī, vilepitvaṃ cāsya gharmeṇeti ātapeneva gauraveṇa <note place="foot" type="variant" n="378">‘gurutvena vā’ iti pā.|</note> gurutveneva limpati sambadhnāti sa pralepakākhyo jvaraḥ| <note place="foot" type="variant" n="379">‘saśītaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saśītaḥ śītayuktaḥ| ayaṃ ca kaphapittajaḥ| yaduktaṃ suśrutena yakṣmaṇi– “jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ|” <note place="foot" type="variant" n="380">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| yakṣmaṇi cāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="381">‘bhavatīti’ iti pā.|</note> bhavati| anye tu tridoṣajanitatvena tridoṣaja evāyam, <note place="foot" type="variant" n="382">‘tadbhūtatvena’ iti pā.|</note> udbhūtatvena tu kaphapittavyapadeśaḥ| gātrāṇi <note place="foot" type="variant" n="383">‘pralampatīva’ iti pā.|</note> pralimpatīveti pralepako'nvarthasañjñaḥ||41||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite | tenārdhaṃ śītalaṃ <note place="foot" type="variant" n="384">‘dehe cārdhaṃ coṣṇam’ iti pā.</note> dehamardhamuṣṇaṃ prajāyate ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ | tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hastapādayoḥ ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="385">‘pitte’ iti pā.</note> pittaṃ cānte vyavasthitam | śītatvaṃ tena gātrāṇāmuṣṇatvaṃ hastapādayoḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">(a. saṃ. ni. a. 2) | tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare | tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca | tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau smṛtau | dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamaśca saḥ ||47||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="42-47">viṣamajvaraviśeṣānāha– vidagdha ityādi| vidagdhe'nnarase duṣṭe āhārarase tathā duṣṭe pitte duṣṭe śleṣmaṇi <note place="foot" type="variant" n="386">kvacitpustake ‘dehe’ etatsthāne ‘ca’ iti pāṭhaḥ, kvacitpustake ‘dehe’ iti pāṭho nopalabhyate ca|</note> dehe vyavasthite <note place="foot" type="variant" n="387">‘sati’ iti pā.|</note> bhavataḥ, ‘tena hetunā <note place="foot" type="variant" n="388">‘ dehe'rdham’ iti pā.|</note> dehamardhaṃ śītalaṃ kaphenārdhaṃ coṣṇaṃ pittena prajāyate| ardhatvaṃ cārdhanārīśvarākāreṇa narasiṃhākāreṇa vā, yathādoṣaṃ vyavasthānaniyamahetorabhāvāditi| kāya ityādi| kāye antaragnau, koṣṭha iti yāvat| ante <note place="foot" type="variant" n="389">‘hastapāde’ iti pā.|</note> hastapādayoḥ| uktārthasya viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye śleṣmetyādi| tvaksthāvityādi|– tvakśabdena tvakstho rasa ucyate, <note place="foot" type="variant" n="390">‘tātsthyāt’ iti pā.|</note> tatsthasya tadupacāreṇeti gadādharaḥ; jejjaṭastu tvacamevāha| etadabhiprāyeṇaiva carakeṇa jvare'bhyaṅgārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="391">‘... dīnabhidhā ...’ iti pā.|</note> tailādīnyabhidhāyoktam– “tairāśu prathamaṃ yāti bahirmārgagato jvaraḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| tayoḥ śleṣmānilayoḥ| praśāntayoriti <note place="foot" type="variant" n="392">‘praśāntavegayoḥ’ iti pā.|</note> praśāntavegayorityarthaḥ; nahi viṣameṣu doṣasya praśāntirbhavati, punarvegāgamāt| yadāha suśrutaḥ– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati| glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna <note place="foot" type="variant" n="393">‘vimucyate’ iti pā.|</note> pramucyate|| vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate| dhātvantarastho līnatvāt saukṣmyānnaivopalabhyate [ |” (su. u. taṃ. a. 39) iti| itarau vātakaphau| dāhaśītādīti eko dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| nanu, etayoḥ samprāptau tridoṣajatvamuktaṃ; tat kathaṃ saṃsargajāvityuktaṃ, saṃsargo hi dvayorbhavati trayāṇāṃ sannipāta iti sthitiḥ| ucyate– saṃsargaḥ sambandhaḥ, sa ca dvayorbahūnāṃ ca bhavati, atra <note place="foot" type="variant" n="394">‘trayāṇāmāhuḥ’ iti pā.|</note> trayāṇāmuktaḥ, na caivaṃ sarvatra; athavā <note place="foot" type="variant" n="395">‘saṃsargaḥ sāmyāt’ iti pā.|</note> saṃsargaḥ <note place="foot" type="variant" n="396">‘saumyāgneyadoṣakoṭidvayamelakaḥ’ iti pā.|</note> saumyāgneyadoṣakoṭidvayamelāpaḥ| tatra śītādau jvare pittamanubandhaḥ, dāhādau vātakaphāvanubandhau; anubandhyaśca prādhānyena cikitsyo'nubandhāvirodheneti prayojanametasya| tayordāhaśītādijvarayormadhye dāhapūrvo dāhādiḥ kaṣṭa iti duḥkhapradaḥ| dāhādeḥ kaṣṭasādhyatvābhidhānena śītāderarthato'kaṣṭatvamiti| uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanye'pi viṣamajvarā rātrijvarādayo boddhavyā iti jejjaṭaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “samau vātakaphau yasya <note place="foot" type="variant" n="397">‘hīnapittasya’ iti pā.|</note> kṣīṇapittasya dehinaḥ| prāyo rātrau jvarastasya divā hīnakaphasya tu||” iti| sarveṣu ca viṣamajvareṣvavaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha <note place="foot" type="variant" n="398">‘suśrutaḥ’ iti pā.|</note> vṛddhasuśrutaḥ– “narte'nilādvai viṣamajvaraḥ samupajāyate| kaphapitte hi niśceṣṭe ceṣṭayatyanilaḥ sadā||” (su. u. taṃ. a. 39) iti| tathā videhe'pi– “pavano gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam|” iti| eṣāṃ ca jvarāṇāmṛtvādihetvantaralābhādanyathābhāvo'pi dṛśyate| tadyathā– santataḥ svarūpaṃ tyaktvā satatādīnāmanyatamatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="399">‘prapadyate’ iti pā.|</note> pratipadyate, tathā <note place="foot" type="variant" n="400">‘tṛtīyakacaturthakādirūpatvam’ iti pā.|</note> caturthakastṛtīyakādirūpatvam| yadāha carakaḥ– “ṛtvahorātradoṣāṇāṃ manasaśca balābalāt| kālamarthavaśāccaiva jvarastaṃ taṃ prapadyate||” (ca. ci. a. 3) iti| asyārthaḥ– balābalāditi ṛtvādimano'ntena sambadhyate, balaṃ cābalaṃ ca balābalam| <note place="foot" type="variant" n="401">‘arthaśabdaḥ’ iti pā.|</note> arthaśabdo'tra prāktanakarmavācī| taṃ taṃ kālaṃ satatakādyuktaṃ, jvaraḥ pratipadyate iti yojanā| udāharaṇaṃ ca ṛtvahorātrabalābalādyathā– yadā nidāghotpanno vātapradhānaścaturthako varṣāsamayamāpnoti tadā <note place="foot" type="variant" n="402">‘tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakādīnāmanyatamatvam’ iti pā.|</note> tenartunā''pyāyitabalastṛtīyakāntānāṃ <note place="foot" type="variant" n="403">‘santatakādīnāmanyatamatvaṃ’ iti pā.|</note> satatakādīnāmanyatamatvaṃ prāpnotyutkarṣāt| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="404">‘varṣāsu samutpannaḥ’ iti pā.|</note> varṣāsamutpannaḥ santataḥ śaradaṃ prāpyāpakṛṣṭabalaḥ satatādīnāmanyatamatvametyapakarṣāt| evaṃ pittakaphayorapi utkarṣāpakarṣau ṛtukṛtau vyākhyeyau| ahorātraśabdena katipayānyahorātrāṇi gṛhyante, nahi ekasminnahorātre <note place="foot" type="variant" n="405">‘santatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva’ iti pā.|</note> satatādīnāmutkarṣāpakarṣābhyāmanyathābhāva upapadyate; kintu katipayaireva| yadā varṣāśaradvasantaprārambhe vātādayo jvaraṃ caturthakamārabhante tadā madhyāni katipayadinānyavāpya sa eva <note place="foot" type="variant" n="406">‘tṛtīyakatvena’ iti pā.|</note> tṛtīyakapūrvakatvena vipariṇamate utkarṣāt; apakarṣāttu <note place="foot" type="variant" n="407">‘anyāni’ iti pā.|</note> yadā'ntyāni dinānyāpnoti tadā santato (vātārabdhaḥ <note place="foot" type="variant" n="408">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> prāvṛṣaḥ,) pittārabdhaḥ <note place="foot" type="variant" n="409">‘śarado’ iti pā.|</note> śārado, vasantasya ca śleṣmārabdhaḥ, pratanukatvāddoṣasya satatādīnāmanyatamatvena vipariṇamata iti| doṣabalābalādyathā– yadā satatādīnāmanyatamakārī doṣaḥ śleṣmā madhurasnigdhādīn divāsvapnādīṃśca hetūnāpnoti tadā <note place="foot" type="variant" n="410">‘santatam’ iti pā.|</note> santatakādīn karoti| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="411">‘vātapittayorapyudāhāryam’ iti pā.|</note> vātapittayorapyūhyam| manobalābalādyathā– yadā santatajvarī sattvaguṇodrekāt praharṣāvaṣṭambhabahulo bhavati tadā satatādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti; yadā caturthakajvarī tamoguṇabhūyiṣṭhatvādviṣādādibhirabhibhūyate tadā tṛtīyakādīnāmanyatamo bhavati, “viṣādo rogavardhanānām” (ca. sū. a. 25) ityāgamāt| anye tu manaḥśabdena buddhiṃ vyākhyānayanti, kāraṇe kāryopacārāt| tasyāśca balābalaṃ yathā– yadā caturthakajvarī <note place="foot" type="variant" n="412">‘prajñāparādhāddevatādīnabhibhūyāhitānyācarati’ iti pā.|</note> prajñāparādhāddevādīnabhibhūyāhitānyācarati tadā tṛtīyakapūrveṣāmanyatamatvamāpnoti; yadā tu śuddhasattvotkarṣādvivekinyā buddhyā yuktaḥ syāttadā śubhāni devatārādhaneṣṭibalyupahārādīnyācarati tadā santatajvarī satatādīnāmanyatamatvaṃ prāpnoti| arthavaśādyathā– santatajvariṇo'pi yadi caturthakavedanīyaṃ karma syāttadā santato'pi caturthakatvena vipariṇamate; atha <note place="foot" type="variant" n="413">‘caturthakādijvarāviṣṭasya’ iti pā.|</note> caturthakajvarāviṣṭasya yadi tatkālaparipāki karma balīyo bhavati tadā santatatvena pariṇamate| etacca karmavaśatvamṛtvahorātradoṣabalābaleṣvapi boddhavyaṃ, tadanantaraṃ tannirdeśāditi||42-47||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="42-47">viṣamajvaraviśeṣānāha– dehe vidagdhe annarase duṣṭe āhāre rase tathā śleṣmapitte duṣṭaṃ vyavasthite sati tena hetunā <note place="foot" type="variant" n="414">‘dehe’ iti pā.|</note> dehe'rdhe śītatvaṃ kaphena, ardhe <note place="foot" type="variant" n="415">‘cauṣṇatvam’ iti pā.|</note> coṣṇatvaṃ pittena prajāyate; ardhatvaṃ cārdhanārīśvarākāreṇa narasiṃhākāreṇa vā, yathādoṣavyavasthānaniyamahetorabhāvāditi| kāya ityādi kāye'ntaragnau koṣṭhe <note place="foot" type="variant" n="416">‘iti yāvat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti yāvat| yadā pittaṃ duṣṭaṃ bhavati śleṣmā cānte duṣṭo <note place="foot" type="variant" n="417">‘cāvyavasthito’ iti pā.|</note> vyavasthito bhavati tena hetunā śarīrasya uṣṇatvaṃ hastapādayoḥ śītatvam| <note place="foot" type="variant" n="418">atra ‘viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> viparyayeṇa jvarāntaramāha– kāye ityādi| viparītatve tu pūrvavadvyākhyeyam| ataḥ paraṃ santatādīnāṃ śītadāhapūrvakatvena bhedamāha– <note place="foot" type="variant" n="419">atra ‘tvaksthāvityādi| yadā śleṣmānilau tvaci kupitau bhavatastadā jvarasyādau tvaci śītaṃ janayataḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate pā.|</note> tvaksthāvityādi| yadā śleṣmānilau tvaci kupitau bhavatastadā jvarasyādau tvaci śītaṃ janayataḥ| dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau smṛtau kathitau ‘munīndraiḥ’ iti śeṣaḥ| etau kau? jvare ādau pūrva kaphavātau tvaksthau santau śītamutpādayataḥ, tayoḥ śleṣmānilayoḥ praśāntayoḥ satorante pittaṃ dāhaṃ karoti; tathā tenaiva prakāreṇa ādau pittaṃ tvaksthaṃ sadatīva dāhaṃ karoti, tasmiṃstu pitte praśānte sati itarau vātakaphau śītaṃ kurutaḥ| tvakśabdena tvakstho rasa ucyate, tātsthyāttadupacāreṇeti gadādharaḥ; jejjaṭastvacamevāha| tayoḥ śleṣmānilayoḥ praśāntavegayoḥ svakālāpagamāt pratyanīkaprāptyā vā viṣameṣu doṣasya praśāntirbhavati paraṃ vegopagamāt| yaduktaṃ suśrutena– “sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati|” <note place="foot" type="variant" n="420">‘iti| pūrvamevoktaṃ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| pūrvamevoktaṃ yadā tau praśāntavegau bhavatastadā pittamantardāhaṃ karoti, <note place="foot" type="variant" n="421">‘cakārānmūrchādi’ iti pā.|</note> cakārānmūrchādīn| yadā tu pittaṃ tvaksthaṃ bhavati tadā tvaci atīva dāhaṃ karoti, tvagdāhakārake pitte <note place="foot" type="variant" n="422">‘praśānte gatavege’ ityasya sthāne ‘praśāntavege’ iti pā.|</note> praśānte gatavege sati tāvapi itarau śleṣmānilau antataḥ śītaṃ kurutaḥ| <note place="foot" type="variant" n="423">‘ādiśabdādvamathutandrādayaḥ’ iti pā.|</note> ādiśabdādvamathutandrādīn| dvāvetau dāhaśītādī saṃsargajau kathitau, eko dāhādiḥ, aparaḥ śītādiḥ| tayordāhaśītapūrvakayorjvarayormadhye dāhapūrvakaḥ kaṣṭo'tyantaduḥkhapradaḥ, kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatama iti viśeṣaṇadvayopādānādatyarthaṃ duḥsādhyatvaṃ darśitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="424">‘śītapūrvasya sukhasādhyatvam’ ityasya sthāne ‘śītāderarthato'kaṣṭatvamiti’ iti pā.|</note> śītapūrvasya sukhasādhyatvaṃ; kutaḥ? rogaśakteracintyatvāt| nanvetayostridoṣajatvamuktaṃ tatkathaṃ saṃsargajāvityuktam| ucyate– saṃsargaḥ sambandhaḥ sa ca dvayorbahūnāṃ ca bhavati, ato'tra trayāṇāmuktaḥ, na caivaṃ sarvatra| athavā saṃsargaḥ saumyāgneyadoṣadvayamelakaḥ| tatra śītādau jvare pittānubandhaḥ, dāhādau jvare <note place="foot" type="variant" n="425">‘vātakaphānubandhaḥ| anu uparyadhaśca’ ityasya sthāne ‘vātakaphānubandhaśca| saṃsarge’ iti pā.|</note> vātakaphānubandhaḥ| anu uparyadhaśca prādhānyena cikitsyata ityanubandhātsaṃsargajāvityuktamiti na virodhaḥ| uktaviṣamajvarāṇāmupalakṣaṇatvādanye'pi viṣamajvarā rātrijvarādayo boddhavyā iti jejjaṭādayaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “samau vātakaphau yasya hīnapittasya dehinaḥ| rātrau prāyo jvarastasya divā hīnakaphasya tu” iti| sarveṣu viṣamajvareṣvaśyambhāvī vāyuḥ| yadāha vṛddhasuśrutaḥ– “narte'nilādvai viṣamo jvaraḥ samupajāyate| kaphapitte tu niśceṣṭe ceṣṭayatyanilo balī||” <note place="foot" type="variant" n="426">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| tathā videhe'pi– “pavano gativaiṣamyādviṣamajvarakāraṇam||” <note place="foot" type="variant" n="427">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti||42-47||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau | rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau | pralāpaḥ <note place="foot" type="variant" n="428">‘piḍikā’ iti pā.</note> piḍakā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrchā pralāpaśchardireva ca | daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">bhedo'sthnāṃ kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva ca | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā | antarndāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare | śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ ||54||</seg> <seg type="unit" n="1">(su. u. taṃ. a. 39) | (rasaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogataśca yaḥ | asthimajjagataḥ kṛcchro śukrasthastu na sidhyati) ||1||</seg> (ca. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="48-54">uktavātādijvarāṇāṃ dhātuviśeṣadūṣyatayā'dhikalakṣaṇāni bhavanti; yaduktam– ‘vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā| tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti; etadabhidhānaṃ ca rasādidhātvavirodhena vātādicikitsākaraṇārtham; atastānāha– gurutetyādi| hṛdayotkleśaḥ hṛdayasthitasya doṣasyopasthitavamanatvamiva, rasasya hṛdayasthatvāt| rasastha ityanena viśeṣeṇātra raso dūṣyaḥ, sarveṣāmeva jvarāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="429">‘rasānugatatvāt’ iti pā.|</note> rasānugatvāt| dainyaṃ klāntacittatvam| piṇḍiketyādi| piṇḍikā jānvadho jaṅghāmāṃsapiṇḍaḥ, tasyā udveṣṭanaṃ daṇḍādinā pīḍaneneva vedanā piṇḍikodveṣṭanam; evamanyatrāpi| sṛṣṭamūtrapurīṣatā <note place="foot" type="variant" n="430">asyāgre ‘rogaprabhāvāt’ ityadhikamātaṅkadarpaṇe|</note> pravartamānamūtrapurīṣatā| ūṣmā bahiḥ, etacca viśeṣaparaṃ, prāyaḥ sarvajvareṣu tathābhāvāt| ‘ūṣmā'ntarmohavikṣepau’ iti pāṭhāntare ūṣmā'ntaḥ antardāha ityarthaḥ, vikṣepo hastādicālanam| bhṛśaṃ sveda iti gharmasya medomalatvāt; tadvikṛtyaiva daurgandhyaṃ gātre| asahiṣṇutā vedanāyā <note place="foot" type="variant" n="431">‘asahiṣṇutvam’ iti pā.|</note> asahatvaṃ, krodhanatvamiti kārtikaḥ| bhedo'sthnāmiti bheda iva bhedaḥ bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ, <note place="foot" type="variant" n="432">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> (parapadārtheṣu prayujyamānāḥ śabdā vṛtti(vati)mantareṇāpi vṛttya(vatya)rthaṃ gamayanti) yathā– agnirmāṇavakaḥ| evamanyatrāpi bhedādau draṣṭavyam| kūjanaṃ <note place="foot" type="variant" n="433">‘asphuṭadhvaniḥ’ iti pā.|</note> kunthanaṃ; ‘kuñcanam’ iti pāṭhāntare'sthnāmeva saṅkoca ityarthaḥ| tamaḥpraveśanam andhakārapraviṣṭasyevāsaṃvittiḥ| mahāśvāsaḥ śvāsādhikāre vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdena hṛdayamucyate, prādhānyāditi kārtikaḥ; tasya cheda iva marmacchedaḥ| maraṇamityādi <note place="foot" type="variant" n="434">‘śukragatasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śukragatasya| tatraiteṣu rasādidhātugatajvareṣu madhye śukrasthānagate maraṇaṃ prāpnuyāditi yojyam| śukraṃ ca tatsthānaṃ ceti śukrasthānaṃ; <note place="foot" type="variant" n="435">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> (natu śukrasya sthānaṃ śukrasthānaṃ) śukrasya sarvadehagatvena niyatasthānāsambhavāditi kārtikaḥ| <note place="foot" type="variant" n="436">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> (yaduktam– “yathā payasi sarpistu <note place="foot" type="variant" n="437">‘gūḍhaścekṣau raso’ iti pā.|</note> guḍaścekṣurase yathā| śarīreṣu tathā nṝṇāṃ śukraṃ vidyādbhiṣagvaraḥ||” (su. śā. a. 4) iti|) viśeṣata iti padena śukrasya bāhulyena visargaḥ, anyasyāpi raktāderiti vadanti||48-54||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="48-54">atha <note place="foot" type="variant" n="438">‘... jvaramāha’ iti pā.|</note> rasādidhātugatajvarānāha– gurutetyādi| gurutā gātrāṇāṃ, hṛdayotkleśaḥ hṛdayasthasya doṣasyopasthitavamanatvamiva, rasasya hṛdayasthitatvāt| sadanamaṅgaglāniḥ, dainyaṃ klāntacittatā, rasasthe rasadhātugate jvare| yadyapi rasaikadhātuprāptyā santata evāyaṃ tathā'pyanukramadhātugatakathanārthamatra nirdeśaḥ| raktagaṃ jvaramāha– moho vigatacittatā| <note place="foot" type="variant" n="439">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘piḍikātṛṣṇeti|’ iti adhikaḥ pā.|</note> piḍikātṛṣṇeti| māṃsagatamāha– <note place="foot" type="variant" n="440">‘piṇḍiketyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> piṇḍiketyādi| piṇḍikā jānvadhobhāge māṃsapiṇḍaḥ, tasyā udveṣṭanaṃ daṇḍādinipīḍaneneva vedanāviśeṣaḥ| sṛṣṭamūtrapurīṣatā pravartamānamūtrapurīṣatvam| ūṣmāntardāhavikṣepau tatra ūṣmā bahiḥ, antardāhaḥ; etacca viśeṣaparaṃ, prāyaḥ sarvajvareṣu tathābhāvāt; anye “ūṣmāntarmohavikṣepau” iti paṭhanti| tatra– ūṣmā antardāhaḥ, vikṣepo hastādicālanam| <note place="foot" type="variant" n="441">‘medogatamāha’ iti pā.|</note> medogate bhṛśaṃ sveda iti medomalatvāt, tadvikṛtyaiva daurgandhyaṃ gātre, asahiṣṇutā vedanāsahatvaṃ, krodhanatvamiti kārtikaḥ| <note place="foot" type="variant" n="442">‘asthigatamāha’ iti pā.|</note> asthigate bhedo'sthnāmiti bheda iva bhedaḥ, bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ parapadārtheṣu prayujyamānāḥ śabdā ivāntareṇāpi iva ityarthaṃ gamayanti, yathā agnirmāṇavakaḥ; evamanyatrāpi| kūjanaṃ kunthanaṃ, kuñcanamiti kecana paṭhanti; tacca sānnidhyādasthnāmityanena sambadhyate| <note place="foot" type="variant" n="443">‘majjagatamāha’ iti pā.|</note> majjagate– tamaḥpraveśanam andhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| mahāśvāsa iti śvāsanidāne vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| marmaśabdena hṛdayamucyate prādhānyāditi kārtikaḥ, tasya cheda iva marmacchedaḥ| śukragatalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="444">‘maraṇamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> maraṇamityādi| tatra teṣu rasādidhātugatajvareṣu madhye śukrasthānagate maraṇaṃ prāpnuyāditi yojyam| nanu śukrage jvare maraṇamityuktaṃ, tacca śukraṃ sarvadehagaṃ, tataśca rasādidhātvabhibhave'pi śukraprāpteḥ tadṛte'pi maraṇamiti| naivam– sarvaśarīrasthasyāpi śukrasya kalāntaritatvena krameṇa tvaci prāpteḥ| krameṇāpi śukraṃ jvareṇa kathaṃ prāpyamiti cet, dhātvantarādatikramya śukragamanāditi| viśeṣata iti padena śukrasya bāhulyena visargaḥ, anyasyāpi raktāderiti vadantītyuktam| suśrute– “dagdhendhano yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam| kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ”iti| granthāntare'pi– “rasaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogatastathā| <note place="foot" type="variant" n="445">‘... majjāgataḥ’ iti pā.|</note> asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrasthāne na jīvati” iti||48-54||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt | vaikṛto'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ ||55||</seg> (vā. ni. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="55">uktavātādijvarāṇāṃ kālaprakṛtimuddiśya prākṛtatvaṃ vaikṛtatvaṃ cāha– varṣetyādi| varṣādiṣu vātādyaiḥ kramādyo jvaraḥ sa prākṛtaḥ; varṣāsu vātikaḥ, śaradi paittikaḥ, vasante ślaiṣmikaḥ| asmādanyo vaikṛtaḥ, yathā– varṣāsu paittika ityādi| sa iti vaikṛto duḥsādhyaḥ, arthāt <note place="foot" type="variant" n="446">‘prākṛtaḥ sukhasādhya’ ityasya sthāne ‘sukhasādhyaḥ prākṛtaḥ’ iti pā.|</note> prākṛtaḥ sukhasādhya iti| yaduktam– “prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| atra vāgbhaṭena vātajasya prākṛtatvapraṇayanaṃ yatkṛtaṃ tadanye nānumanyante, duḥsādhyatvena vaikṛtādabhinnatvāt| jatūkarṇenāpyasau na paṭhitaḥ| yadāha– “vasantaśaradoḥ <note place="foot" type="variant" n="447">‘prāyaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prāyaḥ prākṛto'nyatra vaikṛtaḥ|” iti| atrocyate– na prākṛtatvaṃ sukhasādhyatvakhyāpanaparā sañjñā, kintu kumbhakārādivadyaugikatvaṃ; yato <note place="foot" type="variant" n="448">‘yathartukupito’ iti pā.|</note> yathartuprakupito doṣaḥ prakṛtirucyate, <note place="foot" type="variant" n="449">‘tata udbhūtaḥ’ ityasya sthāne ‘tathābhūtaḥ’ iti pā.|</note> tata udbhūtaḥ prākṛtaḥ; tena prākṛtatve'pi <note place="foot" type="variant" n="450">‘doṣaprabhā ...’ iti pā.|</note> doṣasvabhāvādvātikasya duḥkhasādhyatvaṃ vaikṛtavaditi duḥkhasādhyatvena vaikṛtasādharmyāttu carakajatūkarṇābhyāṃ noktaḥ, natu prākṛtatvābhāvādityabhiprāyo vāgbhaṭasyeti| anyarogeṣu prākṛtatvena <note place="foot" type="variant" n="451">‘duḥkhasādhyatvam’ iti pā.|</note> duḥsādhyatvaṃ, jvarasya tu vyādhiprabhāvāt sukhasādhyatvam| tantrāntaraṃ hi– “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam||” iti||55||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="55">atha kālabhedena jvarasya sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– varṣetyādi| varṣādiṣu ṛtuṣu vātādyaiḥ kramādyo jvaraḥ sa prākṛtaḥ, varṣāsu vātikaḥ, śaradi paittikaḥ, vasante ślaiṣmikaḥ| asmādanyo vaikṛtaḥ, kramādyathā– varṣāsu paittikaḥ, śaradi ślaiṣmiko, vasante vātikaḥ <note place="foot" type="variant" n="452">atra kvacitpustake ‘sa’ iti adhikaḥ pā.|</note> sa iti| vaikṛto duḥsādhyaḥ arthātsukhasādhyaḥ prākṛta iti| yaduktam– “prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasantaśaradudbhavaḥ” iti| anilodbhavaśca prākṛto duḥsādhyaḥ||55||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram | kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam | kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu ||57||</seg> (vā. ni. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="56-57">teṣāmeva prākṛtajvarāṇāṃ cikitsāviśeṣārthamutpattikramamāha– varṣāsvityādi| duṣṭa iti kupitaḥ, grīṣme sañcitatvāt| pittaśleṣmānvita iti tatkālocitapittakaphānubandhaḥ| yaduktam– “bhūbāṣpānmeghaniṣyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ|” (ca. sū. a. 6) iti| kuryāditi chedaḥ| <note place="foot" type="variant" n="453">atra kvacitpustake ‘pittamityādi’ iti adhikaḥ pā.|</note> pittamityādi pittaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="454">‘śaradīti’ iti pā.|</note> śaradi duṣṭaṃ jvaraṃ kuryāditi pūrvoktena sambadhyate; evaṃ kapho vasante <note place="foot" type="variant" n="455">‘ityapi’ iti pā.|</note> ityatrāpi yojyam| pittaduṣṭiśca śaradi varṣāsu <note place="foot" type="variant" n="456">‘sañcitatvena’ iti pā.|</note> sañcitatvāt| anubalo'nubandhaḥ, tasya ca heturvārṣikakledānuvṛttireva| tatprakṛtyeti tayoḥ pitta śleṣmaṇoḥ prakṛtyā svabhāvena, tatkṛtayorjvarayoranaśanāllaṅghanānna bhayaṃ bhavati| yaduktam– “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat| <note place="foot" type="variant" n="457">‘āmakṣayādūrdhvamato vāyurna sahate kṣaṇam||” iti|’ iti pāṭhaḥ, kvacitpustake nopalabhyate |</note>, <note place="foot" type="variant" n="458">‘... mapi’ iti pā.|</note> āmakṣayādūrdhvamato vāyurna sahate kṣaṇam||” iti| visargācca hetornānaśanādbhayam| varṣāśaraddhemantā visargaḥ, tatropacitabalāḥ prāṇino bhavanti, <note place="foot" type="variant" n="459">‘somasya balavattvāt’ ityasya sthāne ‘somabalattvāt’ iti pā.|</note> somasya balavattvāt; śiśiravasantagrīṣmāstvādānaṃ, tatrāpacitabalāḥ prāṇinaḥ, <note place="foot" type="variant" n="460">‘sūryasya balavattvāt’ ityasya sthāne ‘sūryabalattvāt ’ iti pā.|</note> sūryasya balavattvāt iti vyutpāditaṃ śāstre| ‘tatprakṛtyā visargasya’ iti pāṭhāntare tatprakṛtyā <note place="foot" type="variant" n="461">‘kaphapittaprakṛtyā’ iti pā.|</note> kaphavātapittaprakṛtyā, visargasya ca prakṛtyeti yojyam| kapha ityādi| taṃ kaphamanu vātapitte bhavataḥ, anubandharūpe bhavata ityarthaḥ| hetuścātra vasantasyādānamadhyatvenāgneyarūkṣatvāt vātapittaprakopakatvam| yaduktaṃ carake– ‘ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu (ca. ci. a. 3) iti| atra kaphapittaprakṛtyā laṅghanaṃ yuktameva, kintvādānamadhyatvena <note place="foot" type="variant" n="462">‘na nirbhayaṃ tat’ ityasya sthāne ‘nirbhayaṃ tanna’ iti pā.|</note> na nirbhayaṃ tat kāryam| ata eva ‘tatra nānaśanādbhayam’ ityetasmāt pūrvameva paṭhitam, anyathā sarvaśeṣe paṭhitaṃ syāditi||56-57||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="56-57">teṣāmeva prākṛtajvarāṇāṃ cikitsāviśeṣārthamutpattikramamāha– <note place="foot" type="variant" n="463">‘varṣāsvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> varṣāsvityādi| grīṣme sañcitatvāt varṣāsu duṣṭaḥ kupito vāyuḥ pittaśleṣmānvita iti tatkālocitapittakaphānubandhaḥ jvaraṃ kuryāt| yaduktam– “ <note place="foot" type="variant" n="464">‘bhūvāṣpā ...’ iti pā.|</note> bhūbāṣpānmeghaniṣyandātpākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ||” iti| <note place="foot" type="variant" n="465">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘kupitaṃ pittam’ iti adhikaḥ pā.|</note> kupitaṃ pittaṃ ca śaradi duṣṭaṃ sat jvaraṃ kuryāditi pūrvoktena sambadhyate| evaṃ kapho vasanta ityatrāpi yojyam| pittaṃ duṣṭaṃ ca śaradi varṣāsu sañcitatveneti| etasya ca pittajvaraṃ kartumudyatasya śaradi anubalo anubandhī kapho bhavati| tasya ca heturvārṣikakledānuvṛttireva| anubalamivānubalaṃ yathā svatantrasya kasyacidrājño gajarathaturagapuruṣādibalavato vairibhiḥ saha yudhyamānasya paścādanyabalaṃ <note place="foot" type="variant" n="466">‘... balobṛṃhaṇā ...’ iti pā.|</note> tacchakteranubalopabṛṃhaṇārthamāgacchati, evaṃ svatantrasya pittasya jvaraṃ kurvato balopabṛṃhaṇaṃ śaradi kaphaḥ karoti| tayoḥ pittaśleṣmaṇoḥ, prakṛtyā svabhāvena, tatkṛtayorjvarayoranaśanāllaṅghanādbhayaṃ na bhavati| yaduktam– “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat|” iti| <note place="foot" type="variant" n="467">‘kasmāvisargācca’ iti pā.|</note> tasmādvisargācca hetornānaśanāllaṅghanādbhayam| varṣāśaraddhemantā visargakālāḥ, tatropacitabalāḥ prāṇino bhavanti, somabalatvāt; śiśiravasantagrīṣmāstvādānakālaḥ, tatrāpacitabalāḥ prāṇino bhavanti, sūryabalatvāt| “tatprakṛtyā visargasya” iti pāṭhāntare tatprakṛtyā pittakaphayoḥ <note place="foot" type="variant" n="468">‘prakṛtyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prakṛtyā visargasya ca prakṛtyeti yojyam| candranandanastvevaṃ vyācaṣṭe– tatra śaradi pittajvare'naśanāllaṅghanādbhayaṃ na bhavati, kena kāraṇena! tatprakṛtyā, tayoḥ pittakaphajvarayoḥ laṅghanasādhyatvena; tathā visargācca kālasya visargākhyabhāvāttatra laṅghanātpratyavāyaśaṅkā notpadyate, jvarasyāmāśayasamutthatvāt| <note place="foot" type="variant" n="469">‘... sādhyatvāt’ iti pā.|</note> pittaśleṣmaṇorlaṅghanasādhyatve| <note place="foot" type="variant" n="470">‘uktam’ iti pā.|</note> vacanaṃ ca– “kaphapitte dravatvācca sahete laṅghanaṃ mahat| āmakṣayādūrdhvamapi vāyurna sahate kṣaṇam” iti| aruṇadattastvevaṃ vyācaṣṭe– tacchabdena varṣāśaradudbhūtau vātajvarapittajvarau parāmṛṣyete, tayoḥ <note place="foot" type="variant" n="471">‘prakṛtistathā’ iti pā.|</note> prakṛtistayā tatprakṛtyā tatsvabhāvena tatra prākṛte jvare'naśanādbhayaṃ na ‘bhavati’ iti śeṣaḥ; visargācca varṣāśaradupalakṣito hi kālo visargaḥ saumyasvabhāvaḥ, asmācca kāraṇāttasminkāle jvarotpatterlaṅghanānmṛtyupratyavāyaśaṅkā na tathā bhavati yathā'nyasmin jvare ādānakālasvabhāvādvātapittānubalatvāccānaśanādbhayaṃ bhavatītyarthaḥ| vasante kāle kapho duṣṭo jvaraṃ kuryāditi, taṃ kaphamanu vātapittaṃ bhavediti anubandharūpe bhavata ityarthaḥ| hetuścātra vasantasyādānamadhyatve'gneruṣṇatvādvātapittaprakopanam| yaduktaṃ carake– “ādānamadhye tasyāpi vātapittaṃ bhavedanu” iti| ataḥ kaphapittaprakṛtyā ca laṅghanaṃ yuktameva kintvādānamadhyatvena nirbhayaṃ tanna kāryam| ata eva tatra <note place="foot" type="variant" n="472">‘... dbhayamititasmā ...’ iti pā.|</note> nānaśanādbhayamityetasmātpūrvameva paṭhitam, anyathā sarvaśeṣe paṭhitaṃ syāditi ||56-57||</seg></ab>
        <ab type="mula">kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā |58| (vā. ni. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">kālo'pi doṣaviśeṣasya lakṣaṇamityāha– kāla ityādi| yathāsvaṃ kāle yasya vātāderyaḥ prakopakālastatra <note place="foot" type="variant" n="473">‘tajjasyajvarasya’ iti pā.|</note> tajjanyajvarasya pravṛttirutpādo vṛddhirvā bhavati; athavā pravṛttirnityajvarasya, vṛddhirviṣamajvarasyeti|58|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">yathāsvaṃ kāle vātāderyaḥ prakopakālastatra tajjanyasya jvarasya pravṛttirutpādaḥ abhivṛddhirvā bhavati| athavā pravṛttirnityajvarasya vṛddhirviṣamajvarasyeti| kālo'pi doṣaviśeṣalakṣaṇam|58|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā ||58||</seg> (vā. ni. a. 2) | <note place="foot" type="variant" n="474">‘(yathā kālo doṣaviśeṣasya lakṣaṇaṃ)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="58">(yathā kālo doṣaviśeṣasya lakṣaṇaṃ) tathopaśayānupaśayāvapi lakṣaṇamityāha– nidānetyādi| nidānatvena ye uktā āhārācārādayastairanupaśayo duḥkhaṃ nidānoktānupaśayaḥ| <note place="foot" type="variant" n="475">‘... doṣāhārācārādyaiḥ’ iti pā.|</note> viparītairdoṣādiviparītāhārācārairupaśāyitāsukhajananaśīlatvaṃ viparītopaśāyiteti||58||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="58">tathopaśayānupaśayāvapītyāha– nidānetyādi| nidānatvena ye uktā āhārācārādayastairanupaśayo duḥkhaṃ nidānokto'nupaśayaḥ, viparītairdoṣāhārācārairupaśāyitā <note place="foot" type="variant" n="476">‘janana’ ityasya sthāne ‘janaka’ iti pā.|</note> sukhajananaśīlatvaṃ viparītopaśāyiteti; nidānatvenopayukta āhārācārādiḥ <note place="foot" type="variant" n="477">‘sadoṣasya’ iti pā.|</note> doṣasya <note place="foot" type="variant" n="478">atra ‘duḥkha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> duḥkhajanakatvenānupaśayo <note place="foot" type="variant" n="479">‘upaśaya’ ityasya sthāne ‘upaśāyitopaśayaśceci’ iti pā.|</note> viparītastvāhārācārādirdoṣānutpādakatvādupaśaya iti piṇḍārthaḥ||58||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet | santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam ||60||</seg> bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca |61| (ca. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="59-60">uktajvarāṇāṃ madhye samprāptivaśāt kaścidantarvego bhavati kaścidbahirvegastayorlakṣaṇamāha– antardāha ityādi| śvasanaṃ śvāsaḥ; ‘sadanam’ iti pāṭhāntaraṃ, tanna yuktamiti jejjaṭaḥ; yato'ntarvega eva suśrute gambhīrākhyaḥ paṭhitaḥ, tatra ca śvāsa <note place="foot" type="variant" n="480">‘eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> eva paṭhita iti| vinigraho'pravṛttiḥ| <note place="foot" type="variant" n="481">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘santāpa ityādi|’ iti adhikaḥ pā.|</note> santāpa ityādi| tṛṣṇādīnāmityādiśabdenoktapralāpādīnāṃ grahaṇam| mārdavaṃ svalpatvam| asya sukhasādhyatvābhidhānenāntarvegasya kṛcchrasādhyatāṃ sūcayati, asādhyatāṃ vā, “gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet|” (su. u. taṃ. a. 39) iti suśrutavacanāditi||59-60||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="59-60">uktajvarāṇāṃ madhye <note place="foot" type="variant" n="482">‘kaścit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> samprāptivaśātkaścidantarvego bhavati, kaścidbahirvegastayorlakṣaṇamāha– antarityādi| etairliṅgairantarvegajvaraṃ lakṣayet| śvasanaṃ śvāsaḥ, anye ‘sadanam’ iti paṭhanti| doṣasya vāyorvarcasaḥ purīṣasya ca vinigraho'pravṛttiḥ| bahirvegasya lakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="483">‘santāpa ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> santāpa ityādi| etairliṅgairbahirvegaṃ lakṣayet| tṛṣṇādīnāmityādiśabdena pralāpādīnāṃ grahaṇaṃ, mārdavaṃ svalpatvam| asya tu sukhasādhyatvābhidhānenāntarvegasya kṛcchrasādhyatvaṃ darśitamasādhyatvaṃ vā| suśrute antarvego gambhīrākhyayā paṭhitaḥ– “gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet” iti||59-60||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">tandrālasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā | kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam | bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">( <note place="foot" type="variant" n="484">ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ</note> śodhanaṃ śamanīyaṃ ca karoti viṣamajvaram) | jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam ||64||</seg> <seg type="unit" n="65">kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam | <note place="foot" type="variant" n="485">‘doṣapravṛttirutsāha’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ</note> doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam ||65||</seg> (ca. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="61-65">cikitsāviśeṣārthamāmapacyamānapakvalakṣaṇānyāha– lāletyādi| nanu, na dadyāttatra bheṣajamiti viruddhaṃ, dvividhaṃ hi bheṣajamuktaṃ carakeṇa dravyabhūtamadravyabhūtaṃ ceti; tatra dravyabhūtaṃ kaṣāyādi, adravyabhūtaṃ laṅghanasvedādi; atra laṅghanādikaṃ ṣaḍaṅgārdhaśṛtaṃ ca prayujyate| ucyate– <note place="foot" type="variant" n="486">‘annapāna’ ityasya sthāne ‘anupāna’ iti pā.|</note> bheṣajaśabdenātrānnapānasādhanavyatiriktā kalpanocyate, <note place="foot" type="variant" n="487">‘na’ iti pā.|</note> ca tu sāmānyenauṣadhamātraṃ; kathameṣā pratītiriti cet, taruṇajvare <note place="foot" type="variant" n="488">‘bheṣajaniṣedhe'pi’ iti pā.|</note> bheṣajapānaniṣedhe'pi <note place="foot" type="variant" n="489">‘teṣāṃ vidhānadarśanāt’ iti pā.|</note> bheṣajavidhānadarśanāt| evaṃ pacyamāne'pi boddhavyaṃ, tatrāpi sāmatāyāḥ sadbhāvāt| kṣudityādi| asamāsakaraṇāt kṣudādayo vyastāḥ samastāśca bhoddhavyāḥ| aṣṭāhaḥ <note place="foot" type="variant" n="490">‘lakṣaṇamiti’ iti pā.|</note> pakvalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| haricandrastvāha– asatyapyaṣṭāhe kṣudādibhirnirāmatvaṃ doṣapravṛttyā vā kṣudhādyabhāve'pyaṣṭāhenaiva śiṣyahitaiṣitayā kālaṃ lakṣaṇaṃ ca nirdiṣṭavāniti| dvividhā hi sāmatā– ekā rasasya, aparā doṣasya; rasasāmatā tu mukhavairasyādilakṣaṇā, doṣasāmatā taruṇatvarūpā, sā'ṣṭāhenaivāpaiti| atra ca haricandreṇa heturuktaḥ– (‘ <note place="foot" type="variant" n="491">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saptāhenaiva pacyante saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani||’ iti|) saptānāṃ dhātūnāṃ dhātvagninā saptāhenāmapākādaṣṭāhenaiva <note place="foot" type="variant" n="492">‘nairāmyamiti|’ iti pā.|</note> nirāmatvamiti| rasasāmatā tvaṣṭāhāt parato'pyanuvartate| enamartha jejjaṭo'pīcchati, yadevaṃ likhati carakasuśrutaṭīkāyām– ‘taruṇā sāmatā'ṣṭāhādapaiti, rasasāmatā tu <note place="foot" type="variant" n="493">‘pareṇāpi’ iti pā.|</note> parato'pyanuvartate’| iti etatprayojanaṃ ca taruṇasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate, rasasāmatāyāṃ tu pācanaṃ dīyate| ata evāha carakaḥ ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte laghvannapratibhojitam| pācanaṃ śamanīyaṃ vā kaṣāyaṃ pāyayettu tam||’ (ca. ci. a. 3) iti| tathā– ‘mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca| pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham||’ (su. u. taṃ. a. 39) ityabhidhāyāpi yat suśrute na paṭhitam– ‘saptarātrāt paraṃ kecinmanyante deyamauṣadham| daśarātrāt paraṃ keciddātavyamiti niścitāḥ| (su. u. taṃ. a. 39) iti, tenaivaṃ jñāpayati– saptāhādarvāk pācanamapi na dīyata iti kārtikakuṇḍenāpi vyākhyātamiti| nanu ‘jvaritaṃ ṣaḍahe'tīte’ (ca. ci. a. 3) iti carakavacanasya ‘saptarātrāt paraṃ’ (su. u. taṃ. a. 39) ityādinā suśrutavacanena virodhaḥ, yataḥ ṣaḍahe'tīte saptamadinaṃ bhavati, tatra kaṣāyaṃ vidhatta iti| ucyate, ṣaḍahe'tīte saptame laghvannapratibhojitamaṣṭame kaṣāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="494">‘padalopāt’ iti pā.|</note> pāyayedityaṣṭamapadalopādyojyaṃ rasaudanavaditi cakraḥ, ‘bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram|’ (ca. ci. a. 3) iti doṣaśruteruktasuśrutavirodhācca| prakārāntareṇainamarthaṃ kārtikakuṇḍo'pyāha, tadyathā– ṣaḍahe'tīte iti jvarotpādadinaṃ parityajya gaṇanā, <note place="foot" type="variant" n="495">‘bastikālaparihāreṇa kālagaṇanāvat’ iti pā.|</note> bastidānadinaparihāreṇa <note place="foot" type="variant" n="496">‘yathā suśrutoktatryahaparihārakāla eva bastidānadinaṃ tyaktvā carakeṇa dviguṇaḥ parihārakāla ukta iti vṛndaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ|’ iti pā.|</note> parihārakālagaṇanāvat evaṃ ‘pāyayedāturaṃ sāmamauṣadhaṃ saptame dine| śamanenāthavā dṛṣṭvā nirāmaṃ tamupācaret||’ ityetadapi vacanaṃ vyākhyeyam| bhaṭṭāraharicandreṇāpi saptamadine kaṣāyapānaṃ yadvyākhyātaṃ tasyāyamevābhiprāyo gaveṣaṇīyaḥ, suśrutadivirodhāt| candrikākāreṇāpi vyākhyātam– “akṣiroge dinacatuṣṭayavajjvarasya saptāhaṃ sāmatākālaḥ, tatra na pācanaṃ na vā śamanaṃ śodhanam” iti| yattu peyādyanantaraṃ hārītenoktam– “etāṃ kriyāṃ prayuñjīta ṣaḍrātraṃ saptame'hani| pibet kaṣāyasaṃyogān jvaraghnān sādhusādhitān||” iti; tathā– “iti ṣaḍrātrikaḥ prokto navajvarahito vidhiḥ| ataḥ paraṃ pācanīyaṃ śamanaṃ vā jvare hitam|” iti kharanādavacanaṃ ca pūrvavadaṣṭāhapratipādakaṃ draṣṭavyam| atha vā pittajvarābhiprāyeṇaiva tadvacanadvayam| yadāha suśrutaḥ– ‘saptarātrātparam’ ityārabhya, yāvat ‘paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite| acirajvaritasyāpi <note place="foot" type="variant" n="497">‘bhaiṣajyam’ iti pā.|</note> bheṣajyaṃ <note place="foot" type="variant" n="498">‘doṣapācanam’ iti pā.|</note> doṣapākataḥ||’ (su. u. taṃ. a. 39) iti| <note place="foot" type="variant" n="499">‘saptāhāt parato'pi’ iti pā.|</note> saptāhādarvāgapi yadetatpācanaṃ kaṣāyapānamuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="500">‘tadanubhūta ...’ iti pā.|</note> tannātyudbhūtasāmatāyāṃ draṣṭavyam| yadāha vāgbhaṭaḥ– ‘saptāhādauṣadhaṃ kecidāhuranye daśāhataḥ| kecillaghvannabhuktasya yojyamāmolbaṇe na tu|| tīvrajvaraparītasya doṣavegodayo yataḥ| doṣe athavā atinicite tandrāstaimityakāriṇi|| apacyamānaṃ bhaiṣajyaṃ bhūyo jvalayati jvaram||’ (vā. ci. a. 1) iti| ‘ayamartho'bhiyuktaiśca kaiściduktaścikitsakaiḥ| saptāhāt parato'stabdhe sāme syāt pācanaṃ jvare|| nirāme śamanaṃ, stabdhe sāme nauṣadhamācaret|’ iti saṅkṣepaḥ| vistarastu kaṣāyanirṇayaprakaraṇe draṣṭavyaḥ| pakvajvaralakṣaṇena jīrṇajvaralakṣaṇamapi cikitsocitaṃ boddhavyam| yaduktaṃ tantrāntare– ‘āsaptarātram’ ityādi| jatūkarṇenāpyuktam– ‘jīrṇastrayodaśadivasaḥ’ iti| ‘trisaptāhe vyatīte tu jvaro yastanutāṃ gataḥ| plīhāgnisādaṃ kurute sa jīrṇajvara ucyate||’ iti tu <note place="foot" type="variant" n="501">‘tantrāntaravacanaṃ purāṇābhiprāyeṇa’ iti pā.|</note> tantrāntaramatipurāṇābhiprāyeṇa draṣṭavyam||61-65||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">cikitsāviśeṣadarśanārthamāmajvaralakṣaṇamāha– lāletyādi| lālāprasekaḥ lālāsrāvaḥ, hṛllāsaḥ upasthitavamanatvamiva, hṛdayāśuddhiḥ hṛdayaṃ pūrṇamiva, guru iva cāpare| kṣunnāśaḥ chikkāyā aniḥsaraṇam, athavā kṣut kṣudhā tasyā nāśaḥ| <note place="foot" type="variant" n="502">atra ‘balavān jvaro balādhikaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> balavān jvaro balādhikaḥ etāni lakṣaṇāni āmajvare bhavanti, tatra bheṣajaṃ pācanādi na deyaṃ, yadi dattaṃ bheṣajaṃ bhūyo jvaraṃ vardhayati śodhanaṃ yat, yacca śamanīyaṃ tadviṣamajvaraṃ kuryāt| tatra sāmatā dvidhā– ekā rasasyāparā doṣasya, doṣasāmatā taruṇatvarūpā, rasasāmatā'ṣṭāhātparato nivartate, taruṇasāmatāyāmauṣadhaṃ nopayujyate| uktaṃ ca suśrute– “saptarātrātparaṃ kecitmanyante deyamauṣadham| daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ” iti| etacca madhukośe bahu vistṛtam| pacyamānajvaralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="503">‘jvaretyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> jvaretyādi| jvaravego'dhiko bhavati, yathā nirvāṇāvasthāyāṃ dīpaḥ prajvalati tadvatpacyamānāvasthāyāṃ jvarasya vegādhikyaṃ bhavati, malapravṛttiśca bhavatīti pacyamānasya doṣasya lakṣaṇaṃ jānīyāt| atha nirāmajvaralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="504">‘kṣudityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣudityādi| kṣucchikkā tasyāḥ prādurbhāvaḥ| anye kṣut kṣudhā| kṣāmatā kṛśatvaṃ, jvaramārdavaṃ jvarālpatvaṃ, doṣapravṛttiḥ vāyoḥ pravartanaṃ ‘gudena’ iti śeṣaḥ| ‘utsāha’ ityatra ‘ <note place="foot" type="variant" n="505">‘aṣṭāhāt’ iti pā.|</note> aṣṭāha’ iti paṭhanti, aṣṭadinebhyaḥ parataḥ| etannirāmajvaralakṣaṇaṃ, tatrauṣadhaṃ deyaṃ jvarasya|| 61-65||</ab>
        <ab type="mula">balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ |66| (ca. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">jvarasya sādhyalakṣaṇamāha– balavatsvityādi| balavatsu puruṣeṣu sādhyaḥ, yaduktam– ‘balādhiṣṭhānāmārogyam’ (ca. ci. a. 3) iti| alpadoṣeṣu nātiprabaladoṣeṣu| anupadrava iti jvarasyopadravāḥ kāsādayaḥ| yaduktaṃ tantrāntare– “kāso mūrchā'ruciśchardistṛṣṇātīsāraviḍgrahāḥ| hikkāśvāsāṅgabhedāśca jvarasyopadravā daśa||” iti|66|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sādhyajvaralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="506">‘balavatsvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> balavatsvityādi| balavatsu balayukteṣu puruṣeṣu jvaraḥ sādhyo bhavati| yaduktam– “balādhiṣṭhānamārogyam” iti| svalpadoṣeṣu nātibaladoṣeṣu puruṣeṣu| anupadravaḥ jvarasyopadravā <note place="foot" type="variant" n="507">‘hikkādayaḥ’ iti pā.|</note> kāsādayaḥ| yaduktaṃ tantrāntare– “kāso mūrchā'ruciśchardistṛṣṇātīsāraviḍgrahāḥ| hikkā śvāso'ṅgabhedaśca jvarasyopadravā daśa” iti|66|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ ||66||</seg> <seg type="unit" n="67">jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ | jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ ||67||</seg> <seg type="unit" n="68">asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ | (ca. ci. a. 3) | gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca | (su. u. taṃ. a. 39) | ārambhādviṣamo yastu yaśca vā dairgharātrikaḥ ||69||</seg> <seg type="unit" n="70">kṣīṇasya cātirūkṣasya gambhīro yasya <note place="foot" type="variant" n="508">‘hanti mānavam’ iti pā. |</note> hanti tam | visañjñastāmyate yastu śete nipatito'pi vā ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ | yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">vaktreṇa caivocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavam | hikkāśvāsatṛṣāyuktaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam ||72||</seg> <seg type="unit" n="73">santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ | hataprabhendriyaṃ <note place="foot" type="variant" n="509">‘kṣāmaṃ ...’ iti pā. |</note> kṣīṇamarocakanipīḍitam ||73||</seg> gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet | (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="66-73">jvarasyāsādhyalakṣaṇānyāha– hetubhirityādi| nanu, yo <note place="foot" type="variant" n="510">‘... rbahubhirjā ...’ iti pā.|</note> hetubhirbalibhirbahubhiścopajāyate sa bahulakṣaṇa eva <note place="foot" type="variant" n="511">‘utpadyate’ iti pā.|</note> bhavati, tat kiṃ bahulakṣaṇavacanena? ucyate– yathā svahetukupitā doṣāḥ sarvasyaiva rogasya hetavo bhavanti, prāktanakarmāpekṣayā tu yadā viśiṣṭāṃ sāmagrīṃ samprāptilakṣaṇāmāsādayanti tadā jvaramāpādayanti, tathā dūṣyādisahakārikāraṇasānnidhyāsānnidhyābhyāṃ bahulakṣaṇatāmalpalakṣaṇatāṃ ca kurvanti| tathā hi tantrāntaram– ekaṃ dvau trīn bahūn vā'pi dehe dhātvādiyogataḥ| darśayanti <note place="foot" type="variant" n="512">‘vikārāśca’ iti pā.|</note> vikārāṃste kupitāḥ pavanādayaḥ||’ iti| <note place="foot" type="variant" n="513">‘api ca’ iti pā.|</note> athavā vikṛtiviṣamasamavāyādbahuhetuko'pyalpalakṣaṇo'lpahetuko'pi bahulakṣaṇa iti| prāṇāntakṛditi chedaḥ| śīghramindriyanāśana iti utpannamātra eva cikitsyamāno'pīndriyaśaktiṃ rūpādigrahaṇalakṣaṇāmupahanti so'pyasādhyo na tūpekṣayā; anye'pi hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti asādhyatāṃ cādhirohanti| evaṃ bahulakṣaṇo'pyādāveva cikitsyamāna eva boddhavyaḥ| indriyāṇyatra ekādaśa boddhavyāni sāṅkhyasiddhāntena, tathā carakasuśrutanirdiṣṭatvāt; ‘cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ ceti <note place="foot" type="variant" n="514">‘dhīndriyāṇi’ iti pā.|</note> buddhīndriyāṇi, hastapādagudopasthajihvāḥ karmendriyāṇi <note place="foot" type="variant" n="515">atra ‘ceti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ceti, ubhayātmakaṃ manaḥ||’; evamanyatrāpi draṣṭavyam| jvaraḥ kṣīṇasya śūnasyeti aparamasādhyalakṣaṇam| gambhīro dairgharātrika iti gambhīro'ntardhātusthaḥ; athavā gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṃ niścayaḥ kartuṃ na śakyate; anye tvāhuḥ– gambhīro'ntarvegaḥ| dairgharātrika iti ‘dīrgharātrānubandhī’ iti jejjaṭaḥ, “dīrghāṃ maraṇarūpāṃ rātrimanuvartate iti dairgharātrikaḥ” iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| atra pakṣe dairgharātrika iti pūrveṇa sambadhyate, asādhya iti pareṇa| keśasīmantakṛditi akasmāt keśeṣu sīmantān yaḥ karoti| uktaṃ hi tantrāntare “keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate bhruvau| <note place="foot" type="variant" n="516">‘calanti’ iti pā.|</note> lunanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave||” iti| gambhīrārthā ye jejjaṭādibhirvyākhyātāsteṣu madhye atra gambhīro'ntarvega ityayamartho mādhavakarasyābhimataḥ; <note place="foot" type="variant" n="517">‘ata evāsau’ ityasya sthāne ‘yata’ iti pā.|</note> ata evāsau etadanantaraṃ sauśrutaṃ gambhīralakṣaṇaṃ likhati– gambhīra ityādi| <note place="foot" type="variant" n="518">‘yastu’ iti pā.|</note> ya eva carake'ntarvegaḥ sa eva suśrute gambhīraḥ paṭhitaḥ; samalakṣaṇatvāt, pṛthakpāṭhābhāvācceti| ānaddhatvena ceti <note place="foot" type="variant" n="519">‘vibaddhamalatvena’ iti pā.|</note> baddhadoṣatvena| ārambhādityādi| ārambhādutpādāt prabhṛti <note place="foot" type="variant" n="520">‘yo’ iti pā.|</note> yasya viṣamajvaraḥ so'sādhyaḥ, yasya tu nityajvariṇo jvarotsṛṣṭasya vā'pacārādinā viṣamaḥ sa sādhya eva| etacca viṣamatvaṃ satatādirūpaṃ boddhavyaṃ, natu viṣamatvamātreṇa, vātikajvare'pi prasaṅgāditi| dairgharātriko vyāhṛta eva; na cāsya punaruktatvaṃ, tantrāntarīyavākyatvāt; adhikārthapratipādanārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="521">‘tadvākhyam’ iti pā.|</note> buddhvā'pi likhitam; evaṃ gambhīre'pi vācyam| ‘atirūkṣasya’ ityatra ‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhāntare sadā sphāritanetrasyetyarthaḥ| visañjñaḥ vihvalaḥ, tāmyate muhyati| śete nipatita iti śayito nipatita evāste na <note place="foot" type="variant" n="522">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca utthātuṃ samarthaḥ| śītārdito'ntaruṣṇaśceti śītārdito bahiḥ, <note place="foot" type="variant" n="523">‘antaruṣṇordāhavān’ iti pā.|</note> antaruṣṇo'ntardāhavān| hṛṣṭaromā romāñcitagātraḥ| hṛdi saṅghātaśūlavāniti saṅghātarūpeṇa vastunā aṣṭhīlikādinā''krāntamiva hṛdayaṃ manyate yaḥ <note place="foot" type="variant" n="524">‘sa tathā;’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sa tathā; anye tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktreṇa caivocchvasitītyevakāreṇa nāsikāṃ vyavacchinatti <note place="foot" type="variant" n="525">‘vyāpāditasya’ iti pā.|</note> vyāditāsyapratipādanārthaṃ, kharaśvāsa ityarthaḥ| hikketyādi| hikkādibhirmilitairekenāpyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṃ mohayuktam| vibhrāntalocanaṃ bhrāntaprekṣaṇaṃ, calitanetraṃ vā| santatocchvāsinaṃ <note place="foot" type="variant" n="526">‘nirantarocchvāsinam’ iti pā.|</note> nirantarakharaśvāsayuktam| hataprabhetyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni svaviṣayāgrāhīṇi cakṣurādīni yasya sa tathā; athavā hatā prabhā dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā| ‘arocakanipīḍitam’ ityatra sthāne jejjaṭaḥ pāṭhāntaradvayaṃ paṭhati– ‘durātmānamupadrutam’ iti, vyācaṣṭe ca– “durātmānaṃ duṣṭāntaḥkaraṇam, upadrutamiti śvāsādibhirupadravairupadrutam; durātmabhirupadrutam” iti pāṭhāntare tu rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ| eṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntareṣu draṣṭavyāni| tadyathā– ‘pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sughoraṃ jvaramāsādya <note place="foot" type="variant" n="527">‘na jīvenna ca mucyate’ iti pā.|</note> sa jīvamapasṛjyate|| jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ|| jvaro yasyāparāhṇe tu śleṣmakāsaśca dāruṇaḥ| balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ|| sahasā jvarasantāpastṛṣṇā mūrchā balakṣayaḥ| viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate|| <note place="foot" type="variant" n="528">gosarge pratyūṣe|</note> gosarge <note place="foot" type="variant" n="529">‘vedanādyasya’ iti pā.|</note> vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam|| mṛtyuśca tasmin bahupicchilatvācchītasya jantoḥ paritaḥ saratvāt| svedo lalāṭe himavannarasya śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhe sthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ|| srutasvedo lalāṭādyaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| muhyedutthāpyamānastu sa sthūlo'pi na jīvati|| yasya svedo'tibahulaḥ picchilo yāti sarvataḥ| rogiṇaḥ śītagātrasya tadā maraṇamādiśet||’ iti| <note place="foot" type="variant" n="530">‘nidhanaṃ janmataḥ saptamaṃ, pratyaraṃ pañcamaṃ, vipatkaraṃ tṛtīyam’ ityaṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāminduḥ|</note> ādhānajanmanidhane pratyayākhye vipatkare| nakṣatre vyādhirutpannaḥ kleśāya maraṇāya vā| jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate||’ (vṛ. vā. ni. a. 1) ityādinā granthena nakṣatrabhedena jvarasya sādhyatvāsādhyatvaṃ yadabhihitaṃ, taddhārītavṛddhavāgbhaṭayordraṣṭavyam, iha tu vistarabhayānna likhitam| sannipātā sādhyaprakaraṇaṃ yathā– ‘pittakaphānilavṛddhyā daśadivasa dvādaśāha– saptāhāt| hanti vimuñcati vā''śu tridoṣajo dhātumalapākāt||’ iti| saptāhādvātādhikaḥ, daśāhāt pittādhikaḥ, dvādaśāhāt kaphādhikaḥ; pittādhikavadvātapittādhikaḥ, kaphādhikavadvātakaphādhikaḥ, yogavāhitvādvāyoḥ| ( <note place="foot" type="variant" n="531">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> yadāha carakaḥ– ‘yogavāhī paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt| dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayāt||’ iti (ca. ci. a. 3)| dhātupākāddhanti, malapākādvimuñcatīti vyavasthitavikalpaḥ; <note place="foot" type="variant" n="532">‘dhātumalapākabhede’ iti pā.|</note> dhātumalapākavikalpe ca daivameva hetuḥ| uttarottararogavṛddhibalahānibhyāṃ śukrādidhātusahitamūtrādinā ca dhātupāko jñeyaḥ, <note place="foot" type="variant" n="533">atra kvacitpustake ‘anyathā tu malapākaḥ;’ iti adhikaḥ pā.|</note> anyathā tu malapākaḥ| yaduktam– ‘nidrānāśo hṛdi stambho viṣṭambho gauravārucī| aratirbalahāniśca dhātūnāṃ pākalakṣaṇam|| iti; anyatāca malapākaḥ– <note place="foot" type="variant" n="534">‘... vaicitryam’ iti pā.|</note> doṣaprakṛtivaikṛtyaṃ laghutā jvaradehayoḥ| indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ doṣāṇāṃ pākalakṣaṇam||’ iti| nanu, <note place="foot" type="variant" n="535">‘taratamabhāvāt’ iti pā.|</note> taratamādibhāvavyavasthitaśīghramadhyamandaśaktitvāt <note place="foot" type="variant" n="536">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘sthiraśīghramadhyamaśaktitvāt’ iti adhikaḥ pā.|</note> sthiraśīghramadhyamaśaktitvāt doṣāṇāṃ kathaṃ saptāhādiniyama iti cet| na, tathā– svabhāvādvyādheḥ, vicitrā hi pratirogaṃ svabhāvāḥ; yathā'gnirohiṇī saptāhena hanti na tathā'nye <note place="foot" type="variant" n="537">‘rogā’ iti pā.|</note> vikārā iti| <note place="foot" type="variant" n="538">‘tatra’ iti pā.|</note> athaḥ ‘saptamī dviguṇā <note place="foot" type="variant" n="539">‘yātu’ iti pā.|</note> yāvat navamyekādaśī tathā| eṣā <note place="foot" type="variant" n="540">‘dvidoṣa’ iti pā.|</note> tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) iti hārītavacanasaṃvādārthamevaṃ vyācakṣate– daśamīpratyāsattyā navamī, dvādaśīpratyāsattyā ekādaśī ca gṛhyate; <note place="foot" type="variant" n="541">‘tatra’ iti pā.|</note> tato vṛddhyeti padamāvartya sarvatra dvaiguṇyaṃ kāryam| evaṃ, ‘saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā| punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā||’ (su. u. taṃ. a. 39) ityatra suśrutavākye punaḥśabdena dvaiguṇyamiti kārtikakuṇḍo vyākhyātavān| evaṃ daśadvādaśasaptāhaiḥ pittaśleṣmānilādhikaḥ| dagdhoṣmaṇā dhātumalān hanti muñcati vā jvaraḥ||’ (vā. ni. a. 2) ityatrādhikaśabdamāvartya kriyāviśeṣaṇaṃ kṛtvā dvaiguṇyaṃ <note place="foot" type="variant" n="542">‘boddhavyam’ iti pā.|</note> vyākhyātam| tathā vātapittakaphaiḥ saptadaśadvādaśavāsarān| prāyo'nuyāti maryādā mokṣāya ca vadhāya ca||’ (vā. ni. a. 2) ityatrāgniveśamate prāyograhaṇena dvaiguṇyamiti| nanu, saptamītyādau kathaṃ tarhi daśaviṃśatidvādaśacaturviṃśatīnāṃ grahaṇamiti cet| ucyate– ekādaśītyatra eketi padamāvartanīyaṃ, tena navamī eketi daśamī labhyate, ekādaśī eketi dvādaśī <note place="foot" type="variant" n="543">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘labhyate’ iti adhikaḥ pā.|</note>, tataḥ sarvatra dvaiguṇyam| tu śabdaḥ samuccaye, tena saptamī gṛhyate sā dviguṇā ca| evaṃ navamyādiṣu yojyam| caturviṃśatyadhikastu maryādādivaso nāsti, tatpratipādakāgamādarśanāt||66-73||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="66-73">jvarasyāsādhyalakṣaṇamāha– hetubhirityādi| yo jvaro balibhiḥ prabalairhetubhiḥ kāraṇairjāto'ta eva bahulakṣaṇaḥ sampūrṇalakṣaṇa ityarthaḥ sa tvasādhyaḥ; yaśca śīghramindriyanāśano bhavati so'pi jvaraḥ prāṇāntakṛt maraṇātmaka ityarthaḥ| utpannamātra eva cikitsitamātro'pi indriyaśaktiṃ <note place="foot" type="variant" n="544">‘... ghnanti’ iti pā.|</note> rasarūpādigrahaṇalakṣaṇāmupaharati <note place="foot" type="variant" n="545">‘so'pyasādhyo na tūpekṣayā| anye'ti hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> so'pyasādhyo na tūpekṣayā| anye'ti hi rogā upekṣyamāṇā indriyaśaktimupaghnanti asādhyatāṃ cādhirohanti; evamuktalakṣaṇo'pyādāvevācikitsyamāna eva bodhyaḥ| indriyāṇi cātra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ ceti pañca buddhīndriyāṇi hastapādagudopasthajihvāḥ pañca karmendriyāṇi ubhayātmakaṃ mana evamekādaśendriyāṇi| aparamasādhyalakṣaṇamāha– śūnasya śothayuktasya puruṣasya, <note place="foot" type="variant" n="546">‘kṣīṇasya jvareṇa ’ ityasya sthāne ‘jvarakṣīṇasya jvareṇakṣīṇasya’ iti pā.|</note> kṣīṇasya jvareṇa, gambhīro dairghyarātrikaḥ, gambhīro'ntardhātusthaḥ, athavā gambhīra iva gambhīraḥ, yatra vātādīnāṃ niścayaḥ kartuṃ na śakyate, anye gambhīro'ntarvegaḥ| <note place="foot" type="variant" n="547">‘dairgharātrika’ iti pā.|</note> dairghyarātrika iti dīrgharātrānubandhīti jejjaṭaḥ, dīrghāṃ maraṇarūpāṃ rātrimanuvartata iti cakraḥ, asādhya ityarthaḥ| keśasīmantakṛditi akasmātkeśeṣu sīmantān karoti yaḥ| uktaṃ ca tantrāntare– “keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vitate bhruvau| <note place="foot" type="variant" n="548">‘lulanti’ iti pā.|</note> lunanti cākṣipakṣmāṇi so'cirādyāti mṛtyave” iti| suśrutoktaṃ sādhyagambhīrajvaralakṣaṇamāha– gambhīrastvityādi| ānaddhatveneti <note place="foot" type="variant" n="549">‘... vibandhaneti’ iti pā.|</note> doṣapurīṣavibandhena| <note place="foot" type="variant" n="550">‘gambhīrasyāmasādhya ...’ iti pā.|</note> aparamasādhyalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="551">‘ārambhādityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ārambhādityādi| ārambhātprabhṛti yasya viṣamo jvaraḥ so'sādhyaḥ| tacca viṣamatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="552">‘... rūpatvam’ iti pā.|</note> satatādirūpatyena boddhavyaṃ na tu viṣamatvaṃ vegādinā| <note place="foot" type="variant" n="553">‘dairghyarātrikaḥ’ iti pā.|</note> dairgharātrikaḥ pūrvameva vyākhyāto'pi na <note place="foot" type="variant" n="554">‘paunaruktaḥ’ iti pā.|</note> punaruktaḥ, tantrāntarīyavākyatvāt <note place="foot" type="variant" n="555">‘adhikārtha ...’ iti pā.|</note> adhikāryapratipādanārthaṃ tadvākyaṃ <note place="foot" type="variant" n="556">‘paṭhanti’ iti pā.|</note> paṭhitam| ‘atirūkṣasya’ ityatra ‘animiṣākṣasya’ iti pāṭhaṃ paṭhantyanye| tatra sarvadā sphāritanetrasyetyarthaḥ| anyadapyasādhyalakṣaṇamāha– visañjño vihvalaḥ, tāmyati pramuhyati, <note place="foot" type="variant" n="557">‘śete nipatata iva’ ityasya sthāne ‘śete nipatata iti| kṣayito'pi nipatita’’ iti pā.|</note> śete nipatata iva āste naivotthātuṃ samarthaḥ| śītārdito bahirantardāhavān| anyadapyasādhyalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="558">‘ya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ya ityādi| hṛṣṭaromā romāñcitaḥ| hṛdi saṅghātaśūlavāniti saṅghātarūpeṇa vastunā aṣṭhīlakādinā <note place="foot" type="variant" n="559">‘... ntameva’ iti pā.|</note> ākrāntamiva hṛdayaṃ manyate yaḥ, aṣṭhīlā pāṣāṇaloṣṭikā, anena prakāreṇa śūlavāniti| anye tvāhuḥ– nānāprakāraśūlavāniti| vaktreṇa caivocchvasitīti <note place="foot" type="variant" n="560">‘evaṃ prakāreṇa’ iti pā.|</note> evakāreṇa nāsikābhyāṃ vyavacchinatti| hikketyādibhirmilitairekena <note place="foot" type="variant" n="561">‘... sādhyatm’ iti pā.|</note> vā'pyatibalavatā'sādhyatvam| mūḍhaṃ mohayuktaṃ, vibhrāntalocanaṃ bhrāntaprekṣaṇaṃ calitanetraṃ vā, santatocchvāsinaṃ nirantarocchvāsinam| lakṣaṇāntaramāha– <note place="foot" type="variant" n="562">‘hatetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> hatetyādi| hataprabhāṇi hataśaktīni svaviṣayāgrāhīṇi ca indriyāṇi cakṣurādīni yasya sa tathā; athavā hatā prabhā dīptirindriyāṇi ca yasya sa tathā| arocakanipīḍitamityatra jejjaṭaḥ pāṭhadvayaṃ paṭhati <note place="foot" type="variant" n="563">‘durātmānamudrupatam’ iti pā.|</note> ‘durātmānamupadrutaṃ iti| durātmānaṃ duṣṭāntaḥkaraṇam| upadrutamupadravayuktam| ‘durātmabhirupadrutam’ iti pāṭhāntare rākṣasādibhirjuṣṭamityarthaḥ| gambhīro'ntarvegaḥ, tīkṣṇo'tiduḥsaho bahirantaśca, tābhyāmanyonyamārtaṃ pīḍitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="564">‘kṣāmaṃ kṣīṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣāmaṃ kṣīṇaṃ, tamitthambhūtaṃ jvaritaṃ svārthavidyāyaśohānibhayādasādhyatvātparivarjayet| eṣāmasādhyalakṣaṇānāmupalakṣaṇatvādanyānyapi tantrāntareṣu draṣṭavyāni| tadyathā– “pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā| sa ghoraṃ jvaramāsādya naro jīvādvimucyate|| jvaraḥ pūrvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ| <note place="foot" type="variant" n="565">‘... vihīnasya’ iti pā.|</note> balamāṃsavihīnaśca yathā pretastathaiva saḥ|| gosarge <note place="foot" type="variant" n="566">‘vedanā yasya’ iti pā.|</note> varanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam| lepajvaropasṛṣṭasya durlabhaṃ tasya jīvitam” iti| <note place="foot" type="variant" n="567">atra ‘atra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> atra gosarge pratyūṣe| “mṛtyuśca tasminbahupicchilatvācchītasya jantoḥ paritaḥ saratvāt| svedo lalāṭe himavannarasya <note place="foot" type="variant" n="568">‘... tasyāpi’ iti pā.|</note> śītārditasyaiti supicchilaśca|| kaṇṭhe sthito yasya na yāti vakṣo nūnaṃ yamasyaiti gṛhaṃ sa martyaḥ” iti| tathā'nyatrāpi– “āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ nidrāyuktamatīva ca| kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ kṣapayati jvaraḥ|| srutasvedo lalāṭādyaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| <note place="foot" type="variant" n="569">‘guhyatyutthā...’ iti pā.|</note> muhyatyutthāpyamānastu sa sthūlo'pi na jīvati|| yasya svedo'tibahulaḥ picchilo yāti sarvataḥ| rogiṇaḥ śītagātrasya tadā maraṇamādiśet|| yastāmyati svapiti śītalagātrayaṣṭirantarvidāhasahitaṃ <note place="foot" type="variant" n="570">‘smaraṇādupetam’ iti pā.|</note> smaraṇādapetam| socchvāsinaṃ <note place="foot" type="variant" n="571">‘dūṣitaroma ...’ iti pā.|</note> kupitaromacayaṃ saśūlaṃ taṃ varjayedbhiṣagiha jvaritaṃ vidhijñaḥ” iti “jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādaśvinīṣu nivartate” ityādi nakṣatrabhedena jvarasyāsādhyatvam| yaduktaṃ <note place="foot" type="variant" n="572">‘taddhārītavāgbhaṭayo ...’ iti pā.|</note> taddhārītavṛddhavāgbhaṭayordraṣṭavyam||66-73||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā <note place="foot" type="variant" n="573">‘... sañjñitā’ iti pā. |</note> kampaviḍbhidasañjñatā | kūjanaṃ cāsyavaigandhyamākṛtirjvaramokṣaṇe ||74||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="74">jvaravimuktipūrvarūpamāha– dāha ityādi viḍbhiditi viḍbhedaḥ; sampadādipāṭhāt <note place="foot" type="variant" n="574">‘bhāve’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhāve kvip| asañjñitā sañjñānāśaḥ| kūjanam <note place="foot" type="variant" n="575">‘kunthanam’ iti pā.|</note> asphuṭadhvaniḥ| yaduktam– ‘jvarapramokṣe puruṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="576">‘kūjanvamati’ iti pā.|</note> kūjedvamati ceṣṭate||’(ca. ci. a. 3) iti| vāgbhaṭo'pyāha– ‘dhātūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate| tato naraḥ śvasan svidyan kūjan vamati ceṣṭate|| (vā. ni. a. 2) iti| vaigandhyaṃ durgandhatā gātre| jvaramokṣaṇe bhaviṣyati ākṛtirlakṣaṇaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| nanu, doṣakṣayaṃ vinā na vyādhinivṛttiḥ, kṣīṇaśca doṣaḥ kathamevaṃvidhaṃ lakṣaṇaṃ kuryāt? ucyate– kaścidbhāvaḥ kṣīṇo'pi vināśakāle svaśaktiṃ darśayati, yathā– nirvāṇāvastho dīpo viśeṣāt prajvalati| athavā doṣābhibhūtānāṃ dhātūnāṃ doṣāpagamena kṣobhāddāhādayaḥ taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi||74||</seg> <note place="foot" type="variant" n="577">‘jvaramuktipūrvarūpamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="74">jvaramuktasya pūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="578">‘dāha ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dāha ityādi| jvaramokṣakāle etādṛśyākṛtirlakṣaṇaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ viḍbhiditi viḍbhedaḥ, asañjñatā sañjñānāśaḥ, kūjanaṃ kunthanam| yaduktam– “jvaramokṣeṣu puruṣaḥ kūjannativiceṣṭate” iti| vāgbhaṭa'pyāha– “dhātūnprakṣobhayandoṣo mokṣakāle balīyate| tato naraḥ śvasansadyaḥ kūjannativiceṣṭate” iti| vaigandhyaṃ daurgandhyamatīva gātre| nanu doṣakṣayaṃ vinā na vyādhinivṛttiḥ, kṣīṇaśca doṣaḥ kathamevaṃvidhaṃ lakṣaṇaṃ kuryāt? ucyate– <note place="foot" type="variant" n="579">‘kaścidbhāvaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kaścidbhāvaḥ kṣīṇo'pi vināśakāle svaśaktiṃ darśayati, yathā <note place="foot" type="variant" n="580">‘nirvāṇavastho'pi’ iti pā.|</note> nirvāṇāvastho'pi dīpo viśeṣātprajvalati| athavā doṣābhibhūtānāṃ dhātūnāṃ doṣāpagamena kṣobhāddāhādayaḥ, <note place="foot" type="variant" n="581">‘yathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā– taralataravānaraparihīyamānataruṇataruvallarīśikharakampavaditi| etacca dāhamārabhya lakṣaṇaṃ tridoṣaje bhavati na sarvatra; <note place="foot" type="variant" n="582">‘etadanantaraṃ ’ iti pā.|</note> tathācaitadanantaraṃ bhālukiḥ prāha– “tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuje| lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam” iti ||74||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca | kṣavathuścānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇam ||75||</seg> (su. u. taṃ. a. 39) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="75">jvaramuktilakṣaṇamāha– sveda ityādi| svedo gharmāgamanaṃ, srotasāṃ sphuṭatvāt| laghutvaṃ gātrasya| śirasaḥ kaṇḍūriti sarvo hi jvarastaijaso virodhivyapagamāt saumyaḥ śleṣmā labdhabalaḥ san śirasi svasthāne'sādhāraṇātmalakṣaṇaṃ kaṇḍūṃ karoti, vyādhimahimnā tu nānyatra kaphasthāne iti vadanti| pāko mukhasyeti jvaroṣmakopitāt pittāt, yattu pūrvaṃ nākārṣīdanyatra vā tadapi vyādhimahimnaiva| etacca dāhamārabhya lakṣaṇaṃ tridoṣaje'ntarvege jvare bhavati, natu sarvatra| tathā caitadanantaraṃ bhālukiḥ prāha– ‘tridoṣaje jvare hyetadantarvege ca dhātuge| lakṣaṇaṃ mokṣakāle syādanyasmin svedadarśanam||’ iti| nanu, jvarasya pratyakṣatvāttasyābhāvo'pi pratyakṣaḥ, tat kiṃ tallakṣaṇapāṭhena? tathā'pi vā paṭhitavyaṃ, tarhi sarvavikāreṣu paṭhyatām? ucyate– viṣamajvaraśaṅkānirāsārthaṃ, viṣamajvare hi nivṛtto'pi jvaraḥ punarāyāti, doṣāṇāṃ dhātulīnatvāt; etallakṣaṇe tu niḥśeṣadoṣanivṛttyā na punarāgamaḥ| yatra caivaṃvidhā śaṅkā tatraiva lakṣaṇaṃ paṭhati na sarvatra, yathā pramehātīsārādiṣviti sarvaṃ sustham||75||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="75">jvaramuktasya lakṣaṇamāha– jvaramuktasya puruṣasyaivaṃ vidhaṃ lakṣaṇaṃ bhavati| svedo gharmāgamaḥ srotasāṃ sphuṭatvāt, laghutvaṃ gātrasya; śirasaḥ kaṇḍūriti| sarvo hi jvarastaijasaḥ virodhivyapagamāt saumyaḥ śleṣmā labdhabalaḥ san <note place="foot" type="variant" n="583">‘śirasaḥ’ iti pā.|</note> śirasi svasthāne'sādhāraṇātmakalakṣaṇaṃ kaṇḍūṃ janayati vyādhimahimnā nānyatra sthāne iti vadanti| pāko mukhasyeti jvaroṣmakopitātpittāt|| kṣavathuḥ chikkā| paramate– “deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam| svedaḥ kṣavaḥ prakṛtiyogimano'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatajvaralakṣaṇāni” iti||75||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne jvaranidānaṃ samāptam ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ jvaranidānaṃ samāptam||2||</seg> <note place="foot" type="variant" n="584">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ jvaranidānam||2||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne jvaranidānaṃ samāptam||2||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="3" xml:id="mn.3">
        <head>atīsāranidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athātīsāranidānam | gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ | viruddhādhyaśanājīrṇairviṣamaiścāpi bhojanaiḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ | śokādduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyartuparyayaiḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">jalābhiramaṇairvegavighātaiḥ krimidoṣataḥ | nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣṇaṃ tasya vakṣyate ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">pittajvare'tīsārapāṭhājjvarātīsārayoranyonyopadravatvācca jvarānantaramatīsāramāha gurvatisnigdhetyādi| guruśabdena mātrāgururgṛhyate, <note place="foot" type="variant" n="1">‘yathā'timātropayukto raktaśālyādiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā'timātropayukto raktaśālyādiḥ; tathā svabhāvaguru ca māṣādi; athavā guṇataḥ pākataśca| atiśabdaḥ sthūlāntaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saha sambadhyate| sthūlaṃ saṃhatāvayavaṃ, yathā– laḍḍukapiṣṭakādi| śītalaṃ sparśādvīryācca| viruddhamiti saṃyogadeśakālamātrādibhirviruddhaṃ, yathā– kṣīramatsyādi; tacca bahuprakāraṃ suśrute hitāhitīye'dhyāye (su. sū. a. 20), carake <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhadrakālīyādhyāye’ iti pā.|</note> cātreyabhadrakāpyīyādhyāye (ca. sū. a. 26) draṣṭavyam| adhyaśanaṃ pūrvadināhārājīrṇe bhojanam| uktaṃ hi carake– “bhuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘pūrvāhṇaśeṣe’ iti pā.|</note> pūrvānnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam|” (ca. ci. a. 15) iti; evaṃ sarvatra| ajīrṇam apakvamannam| viṣamam akālādibhojanādi| uktaṃ hi suśrute– “bahustokamakāle <note place="foot" type="variant" n="5">‘ca’ iti pā.|</note> vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam|” (su. sū. a. 46) iti| evaṃ sarvatra| ‘viṣamaiḥ’ ityatra sthāne ‘asātmyaiḥ’ iti pāṭhāntaram| bhojanairiti viruddhādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyate| snehādyairiti snehaḥ snehapānaṃ, sneha ādyo yeṣāṃ te snehādyāḥ svedavamanavirecanānuvāsananirūhāḥ, tairatiyuktairiti atiyogayuktaiḥ| etacca yathāyogyaṃ bodhyaṃ, <note place="foot" type="variant" n="6">‘vamanātiyogasyātisārakāraṇāyogāt’ iti pā.|</note> vamanātiyogasyātisārakāraṇatvāyogāt| mithyāyuktairiti hīnayogayuktaiḥ, vamanādikarmaṇāṃ mithyāyogābhāvāt, <note place="foot" type="variant" n="7">‘hīnayogāstu’ iti pā.|</note> hīnayogāttu te doṣānutkleśyātīsārāya syuḥ| nanu, kadācidvamanaṃ prayuktaṃ virekaṃ karoti, virekaśca vamanamiti darśanātteṣāṃ mithyāyogaḥ sambhavatyeva| na, so'pyayoga eveti siddhāntaḥ| yaduktaṃ carake– “yogaḥ samyak pravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena <note place="foot" type="variant" n="8">‘yat’ iti pā.|</note> na cālpaṃ vā pravartanam||” (ca. si. a. 6) iti| <note place="foot" type="variant" n="9">‘viṣaṃ cātra’ iti pā.|</note> viṣamatra sthāvaramucyate, adhogatvāt; <note place="foot" type="variant" n="10">‘kārtikakuṇḍastvāha’ iti pā.|</note> kārtikastvāha– viṣaṃ dūṣīviṣaṃ, <note place="foot" type="variant" n="11">‘tallakṣaṇe'tīsārapāṭhāt’ iti pā.|</note> tallakṣaṇeṣvatīsārapāṭhāt| duṣṭāmbumadyātipānairiti duṣṭaṃ vyāpannaṃ, duṣṭayorambumadyayoḥ pānāt, aduṣṭayorapyatipānāt| <note place="foot" type="variant" n="12">‘tathāha’ iti pā.|</note> yathā carakaḥ– <note place="foot" type="variant" n="13">‘praduṣṭamadyapānīyapānādatimadyapānīyapānāt iti vartamānacarakapustake’ iti pā.|</note> “duṣṭamadyapānīyātipānāt” (ca. ci. a. 19) iti| sātmyartuparyayairiti sātmyaviparyayaiṛutuviparyayaiśca, sātmyaviparyayo'sātmyam| naca <note place="foot" type="variant" n="14">‘pūrvoktena ‘asātmyai’ ityanena’ ityasya sthāne ‘pūrvoktāsātmyairityanena’ iti pā.|</note> pūrvoktena ‘asātmyaiḥ’ ityanena paunaruktyam; <note place="foot" type="variant" n="15">‘uktaṃ hi carake ātreyabhadrakāpyīye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> uktaṃ hi carake ātreyabhadrakāpyīye– “ <note place="foot" type="variant" n="16">‘vividham’ iti pā.|</note> dvividhaṃ hi sātmyaṃ prakṛtisātmyamabhyāsasātmyaṃ ca|” (ca. sū. a. 26) iti; <note place="foot" type="variant" n="17">‘āhārācārabhedādanupānabhedādvā’ iti pā.|</note> āhārācārabhedādannapānabhedādvā na paunaruktyamityanye| jalābhiramaraṇairiti jalakrīḍādibhiḥ| vegavighātairiti mūtrapurīṣādīnām krimidoṣata iti krimibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘pakvāśayadūṣaṇāt’ iti pā.|</note> pakvāmāśayadūṣaṇāt, krimijanitavātādikopādvā| etāni ca nidānāni yathāsambhavaṃ vātādīnāṃ boddhavyāni, doṣavyādhihetutvakhyāpanārthaṃ paṭhitāni evamanyatrāpi nidānaviśeṣapāṭhe prāyo draṣṭavyamiti||1-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">pittajvare'tīsārapāṭhājjvarātīsārayoranyopadravatvācca jvarānantaramatīsāramāha– gurvityādi| guruśabdena mātrāgururgṛhyate tathā svabhāvaguru māṣādi; athavā guṇataḥ pākataśca| atiśabdaḥ sthūlāntaiḥ saha <note place="foot" type="variant" n="19">atra ‘pratyekam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sambadhyate| sthūlaṃ saṃhatāvayavaṃ yathā laḍḍukapiṣṭakādi| śītalaṃ vīryataḥ sparśācca| viruddhamiti saṃyogadeśakālamātrādibhirviruddhaṃ kṣīramatsyādi| tacca bahuprakāraṃ sauśrute hitāhitīyādhyāye carake cātreyabhadrakāpyīyādhyāye draṣṭavyam| adhyaśanaṃ pūrvadināhāre'jīrṇe bhojanam| uktaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘ca’ iti pā.|</note> hi carake– “bhuktaṃ pūrvāhnaśeṣe tu punaradhyaśanaṃ matam” iti| ajīrṇamapakvānnaṃ carvaṇādi, anye'jīrṇamāmavidagdhādi| <note place="foot" type="variant" n="21">‘viṣamāśanam uktaṃ hi’ iti pā.|</note> viṣamāśanalakṣaṇamuktaṃ suśrute– “bahu stokamakāle ca tajjñeyaṃ viṣamāśanam” iti| viṣamairityatra sthāne asātmyairiti pāṭhāntaram| <note place="foot" type="variant" n="22">atra ‘anye’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> bhojanairiti viruddhādibhiḥ sarvaireva sambadhyate| snehādyairiti snehasvedavamanavirecanānuvāsananirūhāstairatiyuktaiḥ atiyogayuktaiḥ| etacca yathāyogaṃ jñeyaṃ, vamanātiyogasyātisārakārakatvāyogāt| mithyāyuktairiti hīnaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="23">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> yogayuktaiḥ, vamanādikarmaṇāṃ mithyāyogābhāvāt| hīnayogāstu te doṣānutkleśyā'tisārāya syuḥ| nanu vamanaṃ prayuktaṃ kadācidvirekaṃ karoti, virekaśca vamanamiti darśanāt teṣāṃ mithyāyogaḥ sambhavatyeva; na so'pyayoga eveti siddhāntaḥ| yaduktaṃ carake– “yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena <note place="foot" type="variant" n="24">‘yat’ iti pā.|</note> na cālpaṃ vā <note place="foot" type="variant" n="25">‘pravartate’ iti pā.|</note> pravartanam” iti| viṣaṃ sthāvaramadhogatvāt, dūṣīviṣaṃ vā| śoko bandhuviyogādinām| duṣṭāmbu vyāpannajalaṃ, madyaṃ prasiddhaṃ, tayoratipānam| sātmyaviparyayāt ṛtuviparyayācca| jalātiramaṇaiḥ pānīyātikrīḍanaiḥ| vegavighātairiti mūtrapurīṣādīnāṃ veganirodhanaiḥ| kṛmidoṣataḥ kṛmibhiḥ pakvāśayadūṣaṇāt kṛmijanitavātādikopādvā| etāni ca nidānāni yathāsambhavaṃ vātādīnāṃ boddhavyāni doṣahetuvyādhihetutvakhyāpanārtham| evamanyatrāpi nidānaviśeṣapāṭhe prāyo draṣṭavyaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">atra ‘lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> iti||1-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">saṃśamyāpāndhāturagniṃ pravṛddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘varcomiśro’ iti pā.|</note> śakṛnmiśro vāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ | saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhiṃ ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti | ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">sarvātīsārasādhāraṇīṃ samprāptimāha– saṃśamyetyādi| saṃśamya śamayitvā; atra antarbhāvito ṇyarthaṃ iti gadādharaḥ, agniṃ mandīkṛtyetyarthaḥ| pravṛddhaḥ praduṣṭaḥ| apāṃ dhāturityanenāsamāsakaraṇena rasajalamūtrasvedamedaḥ kapha pittaraktādayo grāhyāḥ| carake'pyuktam– “śoṇitādīn dhātūn dūṣayanti” (ca. ci. a. 19) iti| adhaḥ praṇunnaḥ preritaḥ, sarati gacchatyatīvetyanena niruktimuktavān; gudena bahudravasaraṇamatisāra ityarthaḥ| niruktirapi lakṣaṇaṃ bhavati; etenādhodravasaraṇatvāviśeṣe'pi grahaṇyādīnāṃ vyavacchedaḥ; vātātīsāre tvalpatvaṃ kaphapittātīsārāpekṣayā, natu grahaṇyapekṣayā iti| uktaṣaḍvidhatvaṃ vibhajate– ekaikaśa ityādi| nanu carakadau <note place="foot" type="variant" n="28">‘doṣairekaikaśaḥ’ iti pā.|</note> doṣairekaikaśastrayaḥ, sannipātenaikaḥ, bhayaśokajau dvau, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘ṣaḍ’ iti pā.|</note> ṣaḍvidhaḥ, atra tvanyatheti ko'bhiprāyaḥ? ucyate– carake bhayaśokajau <note place="foot" type="variant" n="30">‘lakṣaṇaśaktyā kārya ... ’ iti pā.|</note> lakṣaṇasañjñākāryabhedādbhinnāvuktau, āmajastvannājīrṇakupitatridoṣajatvena sannipātenāvaruddha iti na saṅkhyātirekaḥ, suśrute tu hetupratyanīkacikitsārthaṃ śokajāmajau paṭhitau vātajatvasannipātajatvābhede'pi, yathā vātādijatvābhede'pi <note place="foot" type="variant" n="31">‘mṛttikāyāḥ’ iti pā.|</note> mṛttikājaḥ pāṇḍuroga iti; evaṃ bhayaśokajāvapi carake hetupratyanīkacikitsārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">atra ‘pṛthak’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> paṭhitau, suśrute bhayajaḥ kevalavātike'varuddhaḥ mānasatvāviśeṣādvā <note place="foot" type="variant" n="33">atra ‘bhayajaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> śokaje'varuddha iti jejjaṭaḥ| nanu, ṣaṣṭha āmena cokta iti pṛthakkaraṇamasaṅgataṃ; yataḥ sarveṣāmevātīsārāṇāṃ prāgavasthā āmaśabdavācyā, jīrṇāvasthā pakvaśabdavācyā; ata eva sarvātīsāragocaramudāharanti– “āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā <note place="foot" type="variant" n="34">‘yataḥ’ iti pā.|</note> hitā| ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇam||” (su. u. taṃ. a. 40) iti| naivam, āmenaivārabhyata iti āmajaḥ, doṣāstu saṃsargiṇaḥ prerayitāraśca, na tvārambhakāḥ| āmaśca duṣṭānnakāryo doṣadhātumalavyatirikto vātādisaṃsṛṣṭo vātādiprerito <note place="foot" type="variant" n="35">‘vāta’ iti pā.|</note> vā raktādivadvyādhyārambhaka iti| dvandvajāstvatīsārāḥ prakṛtisamasamavāyārabdhatvāt <note place="foot" type="variant" n="36">atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pṛthaggaṇitā; vikṛtiviṣamasamavāyārabdhāstu na bhavantyeva, vyādhisvabhāvāt| śailī ceyamācāryāṇāṃ prāyaḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘prakṛtisamasamavāyārabdhaṃ dvandvaṃ sannipātam’ iti pā.|</note> prakṛtisamasamavāyārabdhān dvandvān sannipātāṃśca <note place="foot" type="variant" n="38">‘gaṇayanti’ iti pā.|</note> na gaṇayanti, vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaṃ cāvaśyaṃ likhanti| yathā carake– “pañca gulmā” (ca. sū. a. 19) ityabhidhāya, “saṃsṛṣṭarūpānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham|” (ca. ci. a. 5) ityuktaṃ, tathā suśrute– ‘ṣaḍarśāṃsi’ ityabhidhāya, “arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni. a. 2) ityuktam||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">sarvātisārasādhāraṇīṃ samprāptimāha– saṃśamyetyādi| yasmādvāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ preritaḥ; apāndhātuḥ kapharasamūtrasvedabhedaḥpittaraktādikaḥ, pravṛddho duṣṭaḥ, antarāgniṃ saṃśamya mandīkṛtya, varcomiśraḥ purīṣayuktaḥ, <note place="foot" type="variant" n="39">‘atībādhaḥ’ iti pā.|</note> atīvādhaḥ sāryeta, ācāryā ghoraṃ taṃ vyādhimatīsāramāhuḥ, gudena bahudravasaraṇādatīsāra ityarthaḥ| taṃ punaḥ ṣaṭprakāraṃ vadati| <note place="foot" type="variant" n="40">‘uktaṣaḍvidham’ iti pā.|</note> uktaṣaḍvidhatvaṃ vibhajannāha– vātena pittena śleṣmaṇā trayaḥ, sannipātena caturthaḥ, śokena pañcamaḥ, āmena ṣaṣṭhaḥ, evaṃ ṣaḍatīsārāḥ| <note place="foot" type="variant" n="41">‘saṅkhyāyāṃ nirdeśādeva’ iti pā.|</note> saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ ṣaḍiti saṅkhyākaraṇaṃ niyamārtha; tena dvandvajā atīsārā na bhavanti vyādhisvabhāvāditi sūcitam| atra bhayaśokābhyāṃ vāyuḥ prakupyati tarhi dvayorvātaje nirodhaḥ, pṛthaggrahaṇaṃ kimarthaṃ kṛtaṃ? suśrutena hetupratyanīkacikitsārthaṃ pṛthak paṭhitam||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ | viṭsaṅga ādhmānamathāvipākā bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">sarvātīsārapūrvarūpamāha– hṛnnābhītyādi| todaḥ sarvairhṛdādibhiḥ sambadhyate| atra kukṣiśabda udaraikadeśavācī, tena na paunaruktyam| anilasannirodha iti vāyorapravṛttiḥ| viṭsaṅgaḥ purīṣāpravṛttiḥ; etacca doṣadūṣyasammūrchanāvasthāpratiniyataṃ pūrvarūpaṃ, tena rūpāvasthāyāṃ nānuvartate, ( <note place="foot" type="variant" n="42">( ) etaccihnāntargataḥ ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustakeṣu nopalabhyate |</note> yadyanuvarteta tadā tatra vyādhireva notpadyeta,)| viṭsaṅgātipratiṣedhāt avipāko'nnasya| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇīti||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">sarvātīsārapūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="43">‘hṛnnābhītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> hṛnnābhītyādi| bhaviṣyato bhāvino'tīsārasya <note place="foot" type="variant" n="44">‘hṛdādīni’ iti pā.|</note> hṛttodādīni puraḥsarāṇi <note place="foot" type="variant" n="45">‘rūpāṇi’ iti pā.|</note> pūrvarūpāṇi bhavanti| pāyurgudam| todaḥ sarvairhṛdādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="46">‘pratyekam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pratyekaṃ sambadhyate| atra kukṣiśabda udaraikadeśavācī, tena na paunaruktyam| anilasannirodha iti vāyorapravṛttiḥ, gātrāvasādo dehe glāniḥ, <note place="foot" type="variant" n="47">‘viṭbhaṅgaḥ’ iti pā.|</note> viṭsaṅgaḥ purīṣāpravṛttiḥ ādhmānaṃ ca, avipāko'nnasya ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ | śakṛdāmaṃ sarukśabdaṃ mārutenātisāryate ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">vātikamāha– aruṇamityādi| aruṇamiti vāyorarūpasyāpi doṣadūṣyasammūrchanādbhavati, evamanyatrāpi| phenilaṃ saphenaṃ; phenādilac| śakṛt purīṣam| sarukśabdamiti saśūlaṃ, saśabdaṃ ceti||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">vātātīsāralakṣaṇamāha– aruṇamityādi| mārutena vāyunā aruṇādiyuktaṃ śakṛt purīṣamatisāryate| aruṇamiti <note place="foot" type="variant" n="48">‘vāyorapi’ iti pā.|</note> vāyorarūpasyāpi <note place="foot" type="variant" n="49">‘varṇo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> varṇo doṣadūṣyasammūrchanādbhavati, evamanyatrāpi| phenilaṃ phenayuktaṃ, rūkṣaṃ niḥsneham, alpamalpaṃ stokaṃ, muhurmuhurvāraṃvāram, <note place="foot" type="variant" n="50">‘āmamapakvam’ iti pā.|</note> āmamaparipakvaṃ, sarukśabdamiti saśūlaṃ saśabdaṃ ceti ||6||</seg></ab>
        <ab type="mula">pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrchādāhapākopapannam |7| (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">paittikamāha– pittādityādi| dāhapākopapannamiti dāhaḥ sarvāṅge <note place="foot" type="variant" n="51">atra ‘gude ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>, pāko guda eva| uktaṃ hi tantrāntare– “tṛṣṇādāhasvedamūrchābradhnasantāpapākaparītaḥ||” iti; <note place="foot" type="variant" n="52">‘bradhno’ iti pā.|</note> budhno gudaḥ| atrāpyatisāryate śakṛdityanuvartate; evaṃ ślaiṣmike'pi|7|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">pittātisāralakṣaṇamāha– pittādityādi| pītaṃ pītavarṇaṃ, nīlaṃ nīlavarṇaṃ, <note place="foot" type="variant" n="53">‘vā ā’ iti pā.|</note> ālohitaṃ īṣallohitam| <note place="foot" type="variant" n="54">‘tṛṣāyuktam’ iti pā.|</note> tṛṣṇetyādi mūrchā prasiddhā, dāhapākopapannamiti dāhaḥ sarvāṅge, pāko gudasyaiva|7|</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ visraṃ śītaṃ hṛṣṭaromā manuṣyaḥ ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">ślaiṣmikamāha– śuklamityādi| śuklamityādinā hṛṣṭaromā ityantena ślaiṣmikaḥ| visramāmagandhi||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">śleṣmātisāramāha– śuklamityādi| hṛṣṭaromā manuṣyaḥ kaṇṭakitadehaḥ pumān, śuklādiguṇayuktaṃ purīṣamatisāryate| śuklaṃ śvetavarṇaṃ, sāndraṃ ghanaṃ śleṣmasahitaṃ visram āmagandhi, śītaṃ śītalamiti||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">varāhasnehamāṃsāmbusadṛśaṃ sarvarūpiṇam | kṛcchrasādhyamatīsāraṃ vidyāddoṣatrayodbhavam ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">sānnipātikamāha– <note place="foot" type="variant" n="55">‘varāhasnehetyādinā’ iti pā.|</note> varāhetyādi| varāhasnehaḥ śūkarasya medo majjā vā, māṃsāmbu māṃsaprakṣālanodakaṃ, taiḥ sadṛśam| sarvarūpiṇamiti uktavātādyatīsāratrayalakṣaṇayuktam| evaṃvidhamatīsāraṃ doṣatrayodbhavaṃ vidyāt; <note place="foot" type="variant" n="56">‘tacca’ iti pā.|</note> taṃ ca kṛcchrasādhyaṃ, tridoṣajatvādeva||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">sānnipātikātisāralakṣaṇamāha– varāhetyādi| evaṃvidhamatīsāraṃ doṣatrayodbhavaṃ kṛcchrasādhyaṃ jānīyāt| <note place="foot" type="variant" n="57">‘vārāhasnehaḥ’ iti pā.|</note> varāhasnehaḥ sūkarasya medo majjā vā, māṃsāmbu māṃsaprakṣālanodakaṃ, taiḥ sadṛśam| sarvarūpiṇamiti uktavātādyatīsāratrayalakṣaṇayuktam||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ | koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayettasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">nirgacchedvai viḍvimiśraṃ hyaviḍvā nirgandhaṃ vā gandhavadvā'tisāraḥ | śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ ||10||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">śokajamāha– taistairityādi| <note place="foot" type="variant" n="58">‘taistairbhāvairiti dhanabandhunāśādibhiḥ’ iti pā.|</note> taistairbhāvairdhanabandhunāśādibhiḥ| śocataḥ śokaṃ kurvataḥ| alpāśanasya śokādevālpaṃ bhuñjānasya; etena dhātukṣayo'pyasya syādityuktam| <note place="foot" type="variant" n="59">‘manyūdbhavanetranāsāgalādigataṃ iti pā., ‘bāṣpo’ ityeva ca pā.|</note> bāṣpo'tyudgatanetranāsāgalādigataṃ jalaṃ, tatsahita ūṣmā śokajaṃ dehatejo bāṣpoṣmā; sa koṣṭhaṃ gatvā, vahnimāviśya vyākulīkṛtya, kṣobhayettasya raktam ūṣmatvadravatvābhyāṃ samānaguṇatvāt; tacca raktaṃ kākaṇantīprakāśaṃ guñjāphalasaṅkāśam, adhastānnirgacchet| <note place="foot" type="variant" n="60">‘pittamāviśya’ iti pā.|</note> ‘paktimāviśya’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| gadādharastu vahniśabdena pittamāha| tacca raktaṃ viḍvimiśraṃ nirgacchet; aviḍvā alpaviṭ, alpāśanatvāt| nirgandhaṃ gandhavadveti vikapaḥ aviṭsaviḍbhyāmiti kārtikaḥ; anye tu pittasya pūtitvāt prabalagandhavat, tasya nātiduṣṭyā nirgandhatvamiti; gandhaśca visramityāhuḥ| kṣobhayettasya raktamityatra <note place="foot" type="variant" n="61">atra ‘sthāne’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ‘śoṣayettasya bhuktam’ iti pāṭhāntaramayuktaṃ, kākaṇantīprakāśasya hetvantarābhāvāt; tasmādādya eva pāṭho jyāyān, vyākhyātaśca jejjaṭādibhiḥ sarvairevāyaṃ vātapittaja uktaḥ| duścikitsyo'timātramiti śokāpanodaṃ vinā kevalena bheṣajenānupaśamāt| ata evāha– kaṣṭa eṣa <note place="foot" type="variant" n="62">atra ‘pradiṣṭa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pradiṣṭa iti| vaidyairbrahmādibhiḥ| gadādharastvāha– ‘eṣa’ ityanenaivaṃsamprāptika eva kaṣṭo na tvanyaḥ śokaja iti||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">śokajamāha– taistairbhāvairityādi| dhanabandhunāśādibhiḥ, śocataḥ śokaṃ kurvataḥ, alpāśanasya śokādevālpaṃ bhuñjānasya, etena dhātukṣayo'sya kāraṇaṃ syādityuktam, evaṃvidhasya jantorbāṣpodgatanetranāsāgalādigatajalaṃ tatsahitaśokaja ūṣmā dehatejo bāṣpoṣmā, sa koṣṭhaṃ gatvā vahnimāviśya vyākulīkṛtya, asya raktaṃ kṣobhayati cālayatyatyuṣṇadravatvābhyāṃ samānaguṇatvāt, tacca raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="63">atra ‘kākaṇantīprakāśam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> kākaṇantīprakāśaṃ guñjāphalasaṅkāśamadhastānnirgacchet| paktimāviśyeti pāṭhāntare sa evārthaḥ| gadādharastu vahniśabdena pittamāha| tacca raktaṃ viḍvimiśraṃ nirgacchet, aviṭ alpaviṭ vā| nirgandhaṃ gandhavadveti vikalpaḥ; pittasya <note place="foot" type="variant" n="64">‘pūtitvāt’ iti pā.|</note> dūṣitatvādatigandhatā, tasya <note place="foot" type="variant" n="65">‘cātiduṣṭyā’ iti pā.|</note> nātiduṣṭyā nirgandhatvamiti| gandhaśca visra ityāhuḥ| duścikitsyātimātramiti śokāpanodanaṃ vinā kevalena bheṣajena na śāmyati, ata eva śokotpanno'tisāro vikāro vaidyaireṣa kaṣṭo dāruṇaḥ praviṣṭaḥ||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">annājīrṇāt pradrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣā dhātusaṅghānmalāṃśca | nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti śūlopetaṃ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti ||11||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">āmātīsāramāha– annājīrṇādityādi| annaṃ ca tadajīrṇaṃ ceti annājīrṇam| ata evāha kṣārapāṇiḥ– ‘yathābhuktamaśanamupaviśanti’ iti| pradrutā vimārgagāḥ| kṣobhayanto dūṣayantaḥ| dhātusaṅghān raktādīn| malān purīṣādīn| naikaśo bahuśaḥ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">āmātīsāramāha– annetyādi| annaṃ ca tadajīrṇaṃ ceti annājīrṇaṃ, tasmāt pradrutāḥ udīritāḥ doṣāḥ koṣṭhaṃ kṣobhayanto dūṣayantaḥ, koṣṭhaśabdena samastamudaramadhyamucyate tatra gatā ityarthaḥ| dhātusaṅghān raktādīn, malānpurīṣādīn, naikaśo bahuśaḥ, te nānāvarṇaṃ sārayanti| bhūyaseti pāṭhāntare bahuvegatvaṃ sūcitam| śūlopetaṃ śūlayuktam| atra punaḥ ṣaṣṭha iti saṅkhyāvacanaṃ niyamārthaṃ, tena bhayasnehājīrṇavisūcikārśojīrṇādinimittā atīsārā na pṛthaggaṇanīyāḥ, yataste doṣajeṣvevāntarbhūtāḥ| prasaṅgādāmalakṣaṇaṃ likhyate– “āhārasya rasaḥ śeṣo yo na pakvo'gnilāghavāt| sa <note place="foot" type="variant" n="66">‘mūlam’ iti pā.|</note> hetuḥ sarvarogāṇāmāmabhityabhidhīyate” iti||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati | purīṣaṃ bhṛśadurgandhi picchilaṃ cāmasañjñitam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya vai | lāghavaṃ ca viśeṣeṇa tasya pakvaṃ vinirdiśet ||13||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12-13">sarvātīsārāṇāṃ cikitsopayogitvenāmalakṣaṇaṃ pakvalakṣaṇaṃ cāha– saṃsṛṣṭamityādi| saṃsṛṣṭaṃ sambaddham, ebhirdoṣairduṣṭibhiruktavātādyatīsāraliṅgaiḥ| duṣṭayaścātra yathāsambhavaṃ vyastāḥ samastāśca boddhavyāḥ; tena sarvātisārāṇāṃ na sānnipātikatvaprasaṅgaḥ| nyastamapsu jale kṣiptam; avasīdati nimajjati, āmasya gauravāt| bhṛśaśabdaḥ picchilenāpi sambadhyate| durgandhi visram| picchilamāmasambandhāt| etānīti jalanimajjanādīni| lāghavaṃ koṣṭhasya śarīrasya ca, cakāreṇa <note place="foot" type="variant" n="67">‘kaphaduṣṭyādikam’ iti pā.|</note> kaphaśaityaduṣṭyādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="68">‘vinā ambu ... ’ iti pā.|</note> vinā'pyambunimajjanaṃ lakṣaṇamiti samuccīyate| yaduktam– “majjatyāmā guruvādviṭ pakvā tūtplavate jale| vinā'tidravasaṅghātaśleṣmaśaityapradūṣaṇāt||” iti| athavā āmaliṅgavaiparītyenaiva lāghave siddhe punarlāghavakaraṇaṃ tat kaphaduṣṭyādivyatirekaṃ bodhayatīti||12-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12-13">athāmalakṣaṇamāha– saṃsṛṣṭamityādi| saṃsṛṣṭaṃ sambaddham| ebhiḥ pūrvanirdiṣṭairdoṣairduṣṭibhiruktavātādyatīsāraliṅgairgurutarairvyāptamityarthaḥ| duṣṭayaścātra yathāsambhavaṃ vyastāḥ samastāśca boddhavyāḥ| tena sarvātisārāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="69">atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> na sānnipātikatvaprasaṅgaḥ| nyastamapsu jale kṣiptamavasīdati majjati āmasya gauravāt| bhṛśaśabdaḥ picchilena sambadhyate| durgandhi visraṃ, picchilam āmasambandhāt| pakvalakṣaṇamāha– etāni jalanimajjanādīni yasya purīṣasya viparītāni– jale plavanaṃ, gandharahitatvam, apicchilatvamityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="70">atra ‘yasyeti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> yasyeti manuṣyasyeti kecid vyākhyānayanti| lāghavaṃ koṣṭhasya śarīrasya ca| cakārātkaphaduṣṭaṃ purīṣaṃ samuccīyate| yaduktam– “majjatyāmā gurutvādviṭ pakvatvātplavate jale| vinā'tidravasaṅghātācchleṣmaśaityapradūṣaṇāt” iti| nanu kaphasaṃsṛṣṭaṃ pakvamapi malaṃ nimajjati tatkathaṃ pakvakaphātīsārajñānaṃ? ucyate, taditaralakṣaṇaireva||12-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pakvajāmbavasaṅkāśaṃ <note place="foot" type="variant" n="71">‘yakṛtpiṇḍanibham’ iti pā.|</note> yakṛtkhaṇḍanibhaṃ tanu | ghṛtatailavasāmajjaveśavārapayodadhi ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇaṃ nīlāruṇaprabham | mecakaṃ snigdhakarbūraṃ candrakopagataṃ ghanam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kuṇapaṃ mastuluṅgābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="72">‘durgandham’ iti pā.|</note> sugandhi kuthitaṃ bahu | <note place="foot" type="variant" n="73">‘tṛṣṇādāharuciśvāsa ... ’ iti pā., ‘tṛṣṇādāhabhramaśvāsa ... ’ iti ca pā.|</note> tṛṣṇādāhatamaḥśvāsahikkāpārśvāsthiśūlinam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">sammūrchāratisammohayuktaṃ pakvavalīgudam | pralāpayuktaṃ ca bhiṣagvarjayedatisāriṇam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ dūrādhmātamupadrutam | gude pakve <note place="foot" type="variant" n="74">‘atisāriṇamutsṛjet’ iti pā. |</note> gatoṣmāṇamatisārakiṇaṃ tyajet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">(su. u. taṃ. a. 40) | śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam | viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ||19||</seg> (su. sū. a. 33) | ( <note place="foot" type="variant" n="75">ātaṅkadarpaṇasammatoyaṃ pāṭhaḥ |</note> śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ kāsaṃ śvāsamarocakam | chardiṃ mūrchāṃ ca hikkāṃ ca dṛṣṭāvātīsāriṇaṃ tyajet) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-19">asādhyalakṣaṇānyāha– pakvetyādi| pakvajāmbavasaṅkāśaṃ pakvajambūphalasadṛśavarṇaṃ snigdhakṛṣṇamityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="76">‘yakṛtpiṇḍanibham’ iti pā.|</note> yakṛtkhaṇḍanibhaṃ kṛṣṇalohitam| tanu svaccham| ghṛtādīnāṃ māṃsadhāvanatoyāntānāmivābhāḥ pratibhāso yasya tattathā| veśavāro “nirasthipiśitaṃ piṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="77">atra ‘dadhikṣārasamanvitam|| elāmaricasaṃyuktaṃ veśavāra iti smṛtam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> dadhikṣārasamanvitam|| elāmaricasaṃyuktaṃ veśavāra iti smṛtam||” ityādiparibhāṣitamāṃsaprakāraḥ| kṛṣṇamañjanaprakhyam| etacca kṛṣṇatvādikaṃ pittātisāravarjyaṃ boddhavyaṃ, tatra rūpatvena paṭhitatvāt| nīlāruṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="78">‘cāsapakṣapratimam’ iti pā.|</note> cāṣapakṣavarṇam| mecakaṃ <note place="foot" type="variant" n="79">‘mardanāñjanapiṇḍavatsvalpakṛṣṇarūkṣam’ iti pā.|</note> mardanāñjanapiṇḍavadīṣatkṛṣṇarūkṣam| karbūraṃ nānāvarṇaṃ, tacca snigdhaṃ snehadravadhātuyogāt| candrakopagataṃ mayūrapicchacandrakairiva dhātusnehairupagatam| uktaṃ hi karavīrācāryeṇa– “candrakaiḥ śikhipicchābhairnīlapītādirājibhiḥ| āvṛtaṃ veśavārāmbumajjakṣīropamaṃ tyajet||” iti| tadeva ghanaṃ <note place="foot" type="variant" n="80">‘dhātvavayavavyāmiśratvāt’ iti pā.|</note> dhātvantaravyāmiśratvāt| kuṇapaṃ śavadurgandhi| mastuluṅgābhaṃ mastuluṅgaṃ mastakābhyantarasnehaḥ ghṛtaketi khyātaṃ, tatsadṛśam| kuthitaṃ pūti| tṛṣṇetyādi|– tṛṣṇādīnāṃ pārśvāsthiśūlāntānāṃ dvandvaṃ kṛtvā matvarthīya iniḥ, tṛṣṇādiyuktamityarthaḥ| atra sammūrchā manomohaḥ, sammoha indriyamohaḥ, ityapaunaruktyam| cakārāccarakoktaḥ (ca. ci. a. 19) sahasoparatātīsāraścāsādhyo boddhavyaḥ| pakvavalīgudaṃ pakvā valayo gude yasya taṃ pakvavalīgudam| asaṃvṛtagudaṃ gudasaṃvaraṇākṣamam| tameva kṣīṇaṃ balopacayarahitam| dūrādhmātaṃ bhṛśamādhmānayuktaṃ, tasya <note place="foot" type="variant" n="81">‘ ... viruddhopakramatvam’ iti pā.|</note> virekasādhyatvenātisāraviruddhopakramatvāt; durātmānamiti pāṭhāntare duṣṭāntaḥkaraṇam, ajitendriyamiti jejjaṭaḥ| upadrutamatisāropadravaiḥ śothādibhiryuktam| yaduktam– “śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ śvāsaṃ kāsamarocakam| chardiṃ mūrchāṃ ca hikkāṃ ca dṛṣṭvā'tīsāriṇaṃ tyajet||” iti gude pakve gatoṣmāṇamiti gudapākārambhakapitte vartamāne'pi gatoṣmāṇaṃ śītagātraṃ naṣṭāgniṃ vā| atisārakiṇam atīsārayuktam| “vātātīsārābhyāṃ kuk ca||” (pā. a. a. 5 pā. sū. 129) iti kuk, cādiniḥ| viśeṣeṇeti <note place="foot" type="variant" n="82">‘vacanādbālasyāpyasādhyatvam’ iti pā.|</note> vacanādbālasyāpyatisāro'sādhya iti bodhayati| yadāha suśrutaścikitsāyām– “kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ||” (su. u. taṃ. a. 40) iti| etaccābalatve sati boddhavyam||14-19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-19">asādhyalakṣaṇamāha– pakvetyādi| bhiṣak pakvajāmbavasaṅkāśādipurīṣaṃ tathā tṛṣṇādiyuktamatisāriṇaṃ puruṣaṃ ca varjayediti sambandhaḥ| pakvajāmbavasaṅkāśaṃ pakvajambūphalasadṛśavarṇaṃ snigdhakṛṣṇavarṇamityarthaḥ| yakṛtpiṇḍanibhaṃ kālakhaṇḍasadṛśaṃ kṛṣṇalohitamityarthaḥ| tanu svaccham| ghṛtādīnāṃ māṃsadhāvanatoyāntānāmivābhā pratibhāso yasya sa tathā| vesavāro– “nirasthi piśitaṃ piṣṭam” ityādiparibhāṣitamāṃsaprakārastena miśramambu tatsadṛśam| kṛṣṇamañjanaprakhyam| etacca kṛṣṇādikaṃ pittātisāravarjya bodhyaṃ, tatra rūpatvena paṭhitatvāt| nīlāruṇaprabhaṃ cāṣapakṣapratibhāsam| mecakaṃ khañjanavarṇavadīṣatkṛṣṇarūkṣam| <note place="foot" type="variant" n="83">‘karburaṃ mecakaṃ snigdham’ iti pā.|</note> karburaṃ nānāvidhavarṇam| snigdhaṃ cikkaṇaṃ, dhātusnehayogāt| candrakopagataṃ mayūrapicchacandrakairiva dhātusnehairupagatam| uktaṃ ca karavīrācāryeṇa– “candrakaiḥ śikhipicchābhairnīlapītādirājibhiḥ| āvṛtaṃ vesavārāmbumajjakṣīropamaṃ tyajet” iti| tat ghanaṃ dhātvavayavamiśritatvāt| kuṇapaṃ śavagandhatulyagandhamityarthaḥ| mastuluṅgābhaṃ mastuluṅgo mastakābhyantaragataḥ snehaḥ| sugandhaṃ gandhayuktam| kuthitaṃ pūti bahumātrādhikatvāt| <note place="foot" type="variant" n="84">‘īdṛśamatisāriṇam’ iti pā.|</note> yādṛśamatisāriṇaṃ tyajettādṛśamāha– tṛṣṇādīnāṃ pārśvāsthiśūlāntānāṃ dvandvaṃ kṛtvā matvarthīya iniḥ, tṛṣṇādibhiryuktamityarthaḥ| atra sammūrchā <note place="foot" type="variant" n="85">atra ‘indriya’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> indriya manomohaḥ, punaḥ sammoha indriyamohaḥ, ato na paunaruktyam| aratiḥ prasiddhā| pakvavalīgudaṃ pakvā valyo gude yasya sa taṃ tathā| pralāpo'sambaddhabhāṣaṇaṃ; tādṛśaṃ tyajedityarthaḥ| punaḥ kīdṛśaṃ tyajedityāha– asaṃvṛtagudaṃ gudasaṃvaraṇākṣam| kṣīṇaṃ balopacayarahitam| <note place="foot" type="variant" n="86">atra ‘dūrādhmātaṃ bhṛśamādhmānayuktam tasya virekasādhyatvenātisāraviruddhopakramatvāt’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> durātmānamityanye, duṣṭāntaḥkaraṇādajitendriyamityarthaḥ| upadrutaṃ atīsāropadravaiḥ śothādibhiryuktam| yadāhuḥ– “tṛṣṇā dāho'ruciḥ śothaḥ pārśvaśūlo'ratirvamiḥ| gudapākaḥ pralāpaśca hyādhmānaṃ śvāsakāsakau|| mūrchā <note place="foot" type="variant" n="87">‘rodho’ iti pā.|</note> hikkā madaḥ śūlaṃ bahuvego jvarastathā|” <note place="foot" type="variant" n="88">‘etairupadravairyuktamatisāriṇamutsṛjet’ iti pā.|</note> etairupadravairjuṣṭamatisāriṇamutsṛjet iti| anyacca– “hastapādāṅguleḥ sandhiprapāko mūtranigrahaḥ| purīṣasyoṣṇatā caiva maraṇāyātisāriṇām”iti| gude pakve gatoṣmāṇamiti gudapākārambhakapitte vidyamāne'pi gatoṣmāṇaṃ śītagātraṃ naṣṭāgniṃ cātisāriṇaṃ tyajet| atra ślokadvayaṃ kecana paṭhanti– “śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam| viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet|| bāle vṛddhe tvasādhyo'yaṃ liṅgairetairupadrutaḥ| api yūnāmasādhyaḥ syādatiduṣṭeṣu dhātuṣu”iti| etattu mādhavāsaṅgrahītatvāt madhukoṣakṛtā <note place="foot" type="variant" n="89">‘na’ iti pā.|</note> ca svīkṛtam| atīsāropadravānāha– śothamityādi| sukaravyākhyānam||14-19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">pittakṛnti yadā'tyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="90">‘dravyāṇyaśnanti’ iti pā.|</note> dravyāṇyaśnāti paittike | tadopajāyate'bhīkṣṇaṃ raktātīsāra ulbaṇaḥ ||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">nanu, raktajo'pyatisāro'sti tasya saptamatvāpatteruktaṃ ṣaṭkaṃ virudhyate, ityāśaṅkya paittikasyaivāyamavasthāviśeṣa ityāha– pittetyādi| paittike'tīsāre vidyamāne bhaviṣyati vā pittakṛnti pittakārakāṇi dravyāṇyatyarthaṃ prabhūtamabhīkṣṇaṃ nirantaramaśnāti tadā raktātīsāra ulbaṇo mahānupajāyata iti sambandhaḥ| atra cāruṇakṛṣṇapāṇḍutvādinā vātādayo dūṣakā boddhavyāḥ| yaduktam– “doṣaliṅgena matimān saṃsargaṃ tatra lakṣayet||” iti| evaṃ snehājīrṇavisūcikāviṣārśaḥkrimiprabhṛtijanyeṣvatīsāreṣu ṣaṭkātiriktatvaṃ pratikṣiptaṃ boddhavyam, avyabhicaritadoṣaliṅgatvāditi jejjaṭaḥ||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">nanu raktajo'pyatīsāro'sti tasya saptamatvaprasaṅgāduktaṣaṭkatvaṃ virudhyata ityāśaṅkya paittikasyāyamavasthāviśeṣa ityāha– paittike'tīsāre vidyamāne bhaviṣyati vā pittakṛnti pittakārīṇi dravyāṇi atyarthaṃ prabhūtamabhīkṣṇaṃ nirantaramaśnāti tadā raktātīsāra ulbaṇo mahānupajāyate iti sambandhaḥ| atra cāruṇakṛṣṇapāṇḍutvādinā vātādayo doṣā <note place="foot" type="variant" n="91">‘dūṣakā’ iti pā.|</note> duṣṭā boddhavyāḥ| yaduktam– “doṣaliṅgena matimānsaṃsargaṃ tatra lakṣayet” iti| evaṃ snehājīrṇavisūcikāvirṣāśaḥ kṛmiprabhṛtijanyeṣvapyatīsāreṣu ṣaṭkātiriktatvaṃ pratikṣiptaṃ bodhyam, avyabhicāritadoṣaliṅgatvāditi jejjaṭaḥ||20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya | pravāhato'lpaṃ bahuśo malāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ ||21||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">atha dravasaraṇādāmapakvalakṣaṇayogāt pravāhikātīsārayoḥ sādharmyam, ato'tīsārādhikāre pravāhikāsamprāptimāha– vāyurityādi| atīsāre nānāvidhadravadhātusaraṇaṃ, pravāhikāyāṃ tu kaphamātrasaraṇamiti bhedaḥ| nicitaṃ balāsamahitāśanasya sañcitaṃ kaphaṃ, malāktaṃ purīṣasahitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="92">atra ‘vāyurvātaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vāyurvātaḥ, adhastānnudati gudena pātayati| pravāhataḥ pravāhaṇaṃ kurvataḥ| bhojādau tviyaṃ visraṃsīti nāmnā paṭhyate, parāśara <note place="foot" type="variant" n="93">‘annagranthiriti’ iti pā.|</note> tvantargranthiriti, hārītastu <note place="foot" type="variant" n="94">‘niḥsārakākhyā’ iti pā.|</note> niścārakākhyāmetāṃ paṭhati| yadāha– “pravāhiketi sā jñeyā <note place="foot" type="variant" n="95">‘niḥsārakastu’ iti pā.|</note> kaiścinniścārakastu saḥ|” iti||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">atha dravasaraṇādāmapakvalakṣaṇayogācca pravāhikātisārayoḥ sādharmyamato'tīsārādhikāre pravāhikāsamprāptimāha– <note place="foot" type="variant" n="96">atra ‘vāyurityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vāyurityādi| atīsāre nānādravadhātusaraṇaṃ pravāhikāyāṃ tu kaphamātrasaraṇamiti bhedaḥ| duṣṭo vāyurahitāśanasya sañcitaṃ balāsaṃ śleṣmāṇaṃ malāktaṃ purīṣasahitamadhastānnudati gudena pātayati| pravāhamāṇasya pravāhaṇaṃ kurvataḥ, balāsamupalakṣaṇaṃ, tena pittaṃ raktaṃ vā nicitaṃ jñeyam| bhojadau tviyaṃ visraṃsīti nāmnā paṭhyate, parāśare tu antargranthiriti, śrīhārītastu niścārakākhyāṃ paṭhati, nirvāhiketyeke||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca | saśoṇitā śoṇitasambhavā ca tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu | tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca ||22||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) | <note place="foot" type="variant" n="97">‘asya’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">tasyā vātādibhedena rūpamāha– pravāhiketyādi| nanu, vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsamityuktaṃ tat kathaṃ vātakṛteti? ucyate, ādhikyena vyapadeśāt| nanu, tathā'pi pittaraktasambhavā kutaḥ? ucyate– ahitāśanasyetyuktam, āhāro hi viruddhastasyāmavasthāyāṃ pittaṃ raktaṃ ca kopayati, te ca paścādvātasyānubale svaliṅgaṃ yadā darśayatastadā tābhyāṃ vyapadeśaḥ| sneharūkṣaprabhavā iti snehaprabhavā kaphajā, rūkṣaprabhavā vātajā; tuśabdācca <note place="foot" type="variant" n="98">‘tīkṣṇāmla ... ’ iti pā.|</note> tīkṣṇoṣṇaprabhavā pittajā raktajā ca| liṅgaṃ vātādibhedena lakṣaṇam| kramamāmapakvabhedena cikitsākramamiti||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">tasya vātādibhedena rūpamāha– pravāhiketyādi| vātakṛtā saśūlā bhavati, pittajā dāhayuktā, kaphajā kaphayuktā, <note place="foot" type="variant" n="99">‘śoṇitāt’ iti pā.|</note> saśoṇitā sarudhirā <note place="foot" type="variant" n="100">‘syāt’ iti pā.|</note> tajjātatvāt| tāsāṃ hetumāha– snehetyādi| snehaprabhavā kaphajā, rūkṣaprabhavā vātajā| tuśabdo'vadhāraṇe| tena tīkṣṇoṣṇaprabhavā pittajā raktajā ceti| <note place="foot" type="variant" n="101">atra ‘tāsāṃ catasṝṇāṃ atīsāravadādiśet’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tāsāṃ catasṝṇāṃ atīsāravadādiśet; vātādibhedena liṅgaṃ lakṣaṇam, āmapakvabhedena pācanaṃ, kramaṃ cikitsākramamityarthaḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati | dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="1">(su. u. taṃ. a. 40) | (jvarātīsārayoruktaṃ nidānaṃ yat pṛthak pṛthak | tatsyājjvarātisārasya tena nātroditaṃ punaḥ) ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">vātaviṣṭambhādudāvartādvā malāpravṛttāvatīsāranivṛttiriti śaṅkānirāsārthamatīsāranivṛttilakṣaṇamāha– yasyetyādi| uccāraṃ vinā yasya mūtraṃ pravartate, samyagiti <note place="foot" type="variant" n="102">‘nātipravṛttyā’ iti pā.|</note> samyakpravṛtyā na hīnayogenetyarthaḥ| vāyuśca gacchati, ‘gudena’ iti śeṣaḥ| sthito nivṛttiṃ gataḥ| udarāmayo'tīsāraḥ, prakaraṇāt| etena samprāptibhaṅga uktaḥ| atīsāre hi samprāptiriyam– yanmūtrocito'pi dravadhāturgudenaiva pravartate, sarvasyaivābdhātorgudapravṛttatvāt; yadā tu mūtramārgeṇa pravartate, tadā'pi purīṣapravṛttisamakālamiti||23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">atīsāranivṛttilakṣaṇamāha– yasyetyādi| yasyātīsāriṇa uccāraṃ purīṣaṃ vinā mūtraṃ pravartate vāyuśca gacchatīti ‘gudena’ iti śeṣaḥ| dīptāgneḥ pravṛddhajaṭharānalasya, ataḥ samyakpākāt laghukoṣṭhasya| tasyātīsāraprakaraṇatvāt udarāmayo'tīsāraḥ| sthito gataḥ, nivṛtta ityarthaḥ||23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'tīsāranidānaṃ samāptam ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmatīsāranidānaṃ samāptam||3||</seg> <note place="foot" type="variant" n="103">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmatīsāranidānam||3||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāmatīsāranidānaṃ samāptam||3||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="4" xml:id="mn.4">
        <head>grahaṇīnidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha grahaṇīroganidānam | atīsāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ | bhūyaḥ sandūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet ||1||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">dravasaraṇasādharmyāt parasparānubandhitvāccātīsārānantaraṃ grahaṇī, tasyāḥ samprāptimāha– atīsāra ityādi| <note place="foot" type="variant" n="1">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘apiśabdādajātātisārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye’ iti adhikaḥ pā.|</note> apiśabdādajātātisārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye apiśabdādanivṛtte'pyatīsāra iti vyācakṣate| mandāgnerityanena dīptāgnerahitāśanamapi na vikārakārīti bodhayati| uktaṃ hi suśrute– “dīptāgnerviruddhaṃ vitathaṃ bhavet|” (su. sū. a. 20) iti| bhūya iti punaratyarthaṃ vā, sandūṣitaḥ pūrvamatīsāre'pi dūṣitatvāt, abhidūṣayet samantāddūṣayet| etena nivṛttātīsāreṇāhitāhāraparihāraḥ karaṇīyaḥ, āvahnibalalābhādityuktaṃ bhavati| ata evāha suśrutaḥ– “tasmāt kāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat| yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā||” (su. u. taṃ. a. 40) iti||1||</seg> <note place="foot" type="variant" n="2">‘dravasādharmyā ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">dravasaraṇasādharmyātparasparānubandhitvāccātīsārādanantaraṃ grahaṇī, tasyāḥ samprāptimāha– atīsāra ityādi| keyaṃ grahaṇī nāma? uktaṃ ca suśrute– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā| pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā <note place="foot" type="variant" n="3">‘prakalpitā’ iti pā.|</note> prakīrtitā” iti| apiśabdādajātātīsārasyāpi svahetorgrahaṇīrogaḥ syāditi bodhayati| anye tvapiśabdādanivṛtte'pyatīsāre iti vyācakṣate| mandāgnerityanena dīptāgnerahitamapi na vikārakārīti bodhayanti| uktaṃ hi– “dīptāgneḥ puruṣasyaiva viruddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘vitattham’ iti pā.|</note> vitayaṃ bhavet” iti| bhūya iti punaratyarthaṃ vā dūṣitaḥ, pūrvamatīsāre'pi dūṣitatvāt| abhidūṣayet samantāddūṣayet; etena nivṛttātīsāriṇā'pyahitāhāraparihāraḥ karaṇīyaḥ āvahnibalalābhādityuktaṃ bhavati| ata evāha suśrutaḥ– “tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat| yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā” iti||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam | grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 40) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">tasyāḥ samprāptipūrvakaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ekaikaśa ityādi| mūrchitairativṛddhaiḥ, ‘mūrchā mohasamucchrāyayoḥ’ iti dhātvarthāt| ‘ucchritaiḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| sā grahaṇī doṣairduṣṭā satī bhuktamāhāramāmamapakvameva pakvaṃ vā vimuñcati| vāśabdaścārthe, evakāraḥ samuccīyamānāvadhāraṇe, yathā– “naraṃ ca nārāyaṇameva cobhau svataḥ sutau sañjanayāmbabhūvatuḥ|” iti| athavā evakāro <note place="foot" type="variant" n="5">‘eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> eva vikalpārthaḥ, nipātānāmanekārthatvāditi| sarujaṃ saśūlaṃ, pūti durgandhi| vātena muhurbaddhaṃ, pittena muhurdravam| grahaṇīrogamiti grahaṇyā rogo grahaṇīrogaḥ| grahaṇī cāgnyadhiṣṭhānaṃ nāḍī| yadāha carakaḥ– “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇāt grahaṇī matā| nābherupari sā hyagnibalopastambhabṛṃhitā|| apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati cāpyadhaḥ|” (ca. ci. a. 15) iti| suśrute'pyetaduktam– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā| pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā <note place="foot" type="variant" n="6">‘prakalpitā’ iti pā.|</note> prakīrtitā||” (su. u. taṃ. a. 40) iti| kalā <note place="foot" type="variant" n="7">‘dhātvantaramaryādā’ iti pā.|</note> dhātvāśayāntaramaryādā, pakvāmāśayamadhyasthā pacyamānāśayarūpetyarthaḥ||2-3||</seg> <note place="foot" type="variant" n="8">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘grahaṇīmiti| agnyādhiṣṭhānaṃ tasyāḥ’ iti adhikaḥ pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">grahaṇīmiti| agnyādhiṣṭhānaṃ tasyāḥ grahaṇyāḥsamprāptipūrvakaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ekaikaśa ityādi| bhiṣajastaṃ grahaṇīrogamāhuḥ| atyarthamūrchitaiḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘ativṛddhaiḥ’ iti pā.|</note> ativṛddhatvaṃ gataiḥ, ‘mūrchā mohasamucchrāyayoḥ’ iti dhātvarthāt| ucchritairiti pāṭhāntare sa evārthaḥ| sā grahaṇī duṣṭā satī doṣairbhuktamāmamevāpakvameva pakvaṃ vā bahuśaḥ bahūnvārānvimuñcati| pittenāpi dūṣyate taptajaleneva vahniḥ| ato doṣairiti bahuvacanamuktam| sarujaṃ saśūlaṃ, pūti durgandhi| vātena muhurbaddhaṃ, pittena muhurdravaṃ, kaphena ca| grahaṇīrogamiti grahaṇyā rogo grahaṇīrogaḥ| grahaṇī cāgnyadhiṣṭhānaṃ, yadāha carakaḥ– “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā| nābherupari sā <note place="foot" type="variant" n="10">‘hyagnibalopastambhabṛṃhitā’ iti pā.|</note> hyagnibalopaṣṭambhabṛṃhitā|| apakvaṃ dhārayatyannaṃ pakvaṃ sṛjati cāpyathaḥ” iti| suśrutenāpyuktam– “ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā” iti| kalā <note place="foot" type="variant" n="11">‘dhātvantarāśayamaryādā’ iti pā.|</note> dhātvāśayāntaramaryādā||2||</seg>3||</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ | vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam ||4||</seg> (ca. ci. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">pūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| tṛṣṇā pipāsā| vidāho'nnasya agnimāndyenāhārasya vidagdhatvam, ata eva cirāt pākaścānnasyaiva| kāyasya gauravaṃ sāmatvāditi||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">grahaṇīrogapūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| tṛṣṇā pipāsā, ālasyaṃ śaktāvapyanutsāhaḥ, vidāhaḥ annasya agnimāndyena vidagdhatvam, ata eva cirātpākaścānnasyeva, kāyasya gauravaṃ sāmatvāditi||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṭutiktakaṣāyātirūkṣasanduṣṭabhojanaḥ | pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mārutaḥ kupito vahniṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘saṃvāhya’ iti pā. |</note> sañchādya kurute gadān | tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kaṇṭhāsyaśoṣo'kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ | pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṃ visūcikā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">hṛtpīḍākārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā | gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca | sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat | punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt ||10||</seg> (ca. ci. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-10">vātikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṃ rūpamāha– kaṭutiktetyādi| sanduṣṭabhojanaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘saṃyogādiviruddham’ iti pā.|</note> saṃyogādiviruddhabhojanam| ‘sanduṣṭabhojanaiḥ’ ityatra ‘śītādibhojanaiḥ’ iti pāṭhāntaram| pramitamalpabhojanaṃ; prabhṛteti pāṭhāntare atītakālabhojanaṃ boddhavyam| anaśanamupavāsaḥ| etaiḥ kāraṇaiḥ kupito mārutaḥ, vahniṃ sañchādya sandūṣya, gadān <note place="foot" type="variant" n="14">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘rogān’ iti adhikaḥ pā.|</note> rogān karoti| kān gadān karotītyāha– <note place="foot" type="variant" n="15">‘tasyānnaṃ pacyate duḥkhamityādi’ iti pā.|</note> tasyānnamityādi| śuktapākam amlapākam, etaccāgnimāndyajanitānnavidāhādbhavati| kharāṅgatā <note place="foot" type="variant" n="16">‘karkaśāṅgatā’ iti pā.|</note> karkaśaśarīratvaṃ, vātena tvaggatasnehaśoṣāt| timiraṃ mandadṛṣṭitā| ruk pīḍā, sā ca pārśvādibhiḥ sambadhyate| visūcikā <note place="foot" type="variant" n="17">‘ūrdhvamadhaścāmamalapravṛttiḥ’ iti pā.|</note> ūrdhvamadhaścāmānnapravṛttiḥ| vairasyaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘virasāsyatā’ iti pā.|</note> viruddharasāsyatā| parikartikā gude kartanavatpīḍā| gṛddhiḥ kāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ, karmaṇi ṣaṣṭhī; etacca vātadūṣitāntaḥkaraṇatvena, vyādhimahimnā vā| <note place="foot" type="variant" n="19">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘manasaḥ’ iti adhikaḥ pā.|</note> manasaḥ sadanamavasādaḥ| ādhmānaṃ jīrṇe jīryati ca ‘anne’ iti śeṣaḥ| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkīti vātagulmādivatpīḍāyuktatvāttacchaṅkī| dravaṃ śuṣkaṃ kadācit dravaṃ, kadācit śuṣkam| tanu alpamiti||5-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-10">vātikagrahaṇīnidānamāha– kaṭvityādi| atiśabdaḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ saha sambadhyate| sanduṣṭabhojanaṃ saṃyogādiviruddham| anye śītādibhojanairiti paṭhanti| pramitamalpabhojanam| anaśanamupavāsaḥ| atyadhvā atimārgagamanam| veganigrahaḥ mūtrapurīṣādīnām| etaiḥ kāraṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="20">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘māruto’ iti adhikaḥ pā.|</note> māruto vāyuḥ kupito vāyuḥ grahaṇīsthaṃ vahniṃ sañchādya sandūṣya gadān rogān kuruta ityarthaḥ| vātagrahaṇīpūrvarūpatve yān rogān kurute tānāha– tasyetyādi| śuktapākaṃ amlapākam| etaccāgnimāndyajanitānnavidāhādbhavati| kharāṅgatā karkaśāṅgatvaṃ, vātena tvaggatasnehaśoṣaṇāt| kaṇṭhāsyayoḥ śoṣaḥ| akṣut kṣudhāyā abhāvaḥ, timiraṃ mandadṛṣṭitā| vaṅkṣaṇaḥ sakthyūrvoḥ sandhiḥ| ruk pīḍā, sā ca pārśvādibhiḥ sambadhyate| visūcikā <note place="foot" type="variant" n="21">‘ūrdhvamadhaścānnasya pravṛttiḥ’ iti pā.|</note> ūrdhvamadhaścāmamalapravṛttiḥ| vairasyaṃ virasāsyatā| <note place="foot" type="variant" n="22">atra kvacitpustake ‘parikartikāgudeparikartanamivapīḍā| gṛddhiḥkāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ vyādhisvabhāvāt vātadūṣitāntaḥkaraṇena vā|’ iti nopalabhyate |</note> ‘parikartikāgudeparikartanamivapīḍā| gṛddhiḥkāṅkṣā, sarvarasānāṃ madhurādīnāṃ vyādhisvabhāvāt vātadūṣitāntaḥkaraṇena vā|’ manasaḥ sadanaṃ manoglāniḥ| ādhmānaṃ jīrṇe jīryati ca sati bhavati, ‘anne’ iti śeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="23">‘āhāre’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> āhāre bhukte bhojane kṛte <note place="foot" type="variant" n="24">‘sati kṣaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sati kṣaṇaṃ svāsthyaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘sukham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sukhaṃ samaśnute svasthatāṃ prāpnoti| sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkīti vātagulmādipīḍāyuktastacchaṅkī| cirātkadācid dravaṃ, kadācicchuṣkaṃ, tanu alpaṃ, śabdaphenasahitaṃ; vātāt īdṛśaṃ varcaḥ purīṣaṃ punaḥpunaḥ vāraṃvāraṃ śvāsakāsopadravapīḍitaḥ sṛjet muñcet, <note place="foot" type="variant" n="26">‘puruṣaḥ’ iti pā.|</note> purīṣam iti śeṣaḥ||5-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam | āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam | <note place="foot" type="variant" n="27">‘dhūmrāmlo ... ’ iti pā. |</note> pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ ||12||</seg> (ca. ci. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">paittikagrahaṇyā nidānasamprāptipūrvakaṃ rūpamāha– kaṭvityādi| vidāhi vidāhajanakaṃ vaṃśakarīrādi| kṣāro'pāmārgādikṛtaḥ, <note place="foot" type="variant" n="28">‘tathā kṣāro yavakṣārādiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā kṣāro yavakṣārādiḥ, tathā sakṣāraṃ ca dravyaṃ; kṣārodakasādhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘hi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> hi vyañjanamaśnanti kāmarūpādau| ādyagrahaṇāllavaṇatīkṣṇoṣṇānāṃ grahaṇaṃ, tairvṛddhaṃ pittamanalam āplāvayat abhibhavat taṃ hanti| nanu, pittamāgneyamagnireva vā, tataśca <note place="foot" type="variant" n="30">‘vṛddhimevāpnotu’ iti pā.|</note> vṛddhimevāpnoti, kathaṃ hantyata āha– jalaṃ taptamivānalamiti| yathā uṣṇaguṇayuktamapi jalamanalaṃ hanti, tathā <note place="foot" type="variant" n="31">‘dravāṃśa’ iti pā.|</note> dravāṃśena parivṛddhaṃ pittamūṣmarūpamagniṃ hantyeveti| sa pītābhaḥ puruṣaḥ sāryate, ‘varcaḥ’ ityanuvartate||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">idānīṃ nidānapūrvakaṃ pittagrahaṇīlakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="32">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘kaṭvityādi’ iti adhikaḥ pā.|</note> kaṭvityādi| vidāhi dāhajanakaṃ vaṃśakarīrādi; kṣāro'pāmārgādikṛtaḥ, kṣārodakasādhitaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vā vyañjanamaśnanti kāmarūpādau <note place="foot" type="variant" n="34">‘deśe, athavā’ ityasya sthāne ‘tathā’ iti pā.|</note> deśe, athavā kṣāro yavakṣārādiḥ, tathā sakṣāraṃ ca dravyam| ādiśabdāllavaṇatīkṣṇoṣṇānāṃ grahaṇam| etaiḥ kāraṇairulbaṇaṃ vṛddhaṃ pittamanalaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘āplāvayat abhibhavat’ ityasya sthāne ‘āplāvayan abhibhavan’ iti pā.|</note> āplāvayat abhibhavat taṃ vahniṃ hanti| nanu pittamāgneyam agnireva vā tataśca vṛddhimeva prāpnoti tatkathaṃ hantītyāha– jalaṃ taptamivānalamiti| yathā taptamuṣṇaguṇayuktamapi jalaṃ vahniṃ hanti tathā dravāṃśaparivṛddhaṃ pittamūṣmarūpamagniṃ hanti| sapītābhaḥ pītavarṇaḥ puruṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘ajīrṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ajīrṇam apakvaṃ nīlapītābhaṃ sāryate varca ityanuvartanīyam| pūtyamlodgāraḥ sadhūmodgāraḥ <note place="foot" type="variant" n="37">‘dhvāidhīti loke’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note>| hṛtkaṇṭhadāha iti hṛddāhaḥ kaṇṭhadāhaśca||11-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">gurvatisnigdhaśītādibhojanadatibhojanat | bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ | āsyopadehamādhuryaṃ kāsaṣṭhīvanapīnasāḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guruḥ | duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam | akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake ||16||</seg> (ca. ci. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-16">ślaiṣmikagrahaṇyā nidānādipūrvakaṃ rūpamāha– gurvityādi| ādiśabdāt picchilamadhurādīnāṃ ca grahaṇam| atibhojanādatimātrabhojanāt| nanu, bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagnimiti viruddhaṃ? svapno'tra divāsvapno grāhyaḥ, rātrisvāpasya svāsthyahetutvāt; divāsvāpaśca srotaḥsammīlanena jaṭharānalaṃ sandhukṣayati, ata evāha– “atīsāriṇāmajīrṇināṃ ca divāsvāpo vihitaḥ|” iti| ucyate– bhuktavatāṃ divāsvāpo'tyantakaphavṛddhyā'gniṃ hanti, abhuktavatāṃ tu sandhukṣayati| yaduktam– “narānniraśanān kāmaṃ divā svāpayet” iti| āsyopadehamādhuryamiti mukhasya liptatvaṃ madhuratvaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="38">‘śleṣmaṇā’ iti pā.|</note> śleṣmaṇaiva| styānaṃ ghanadravāpūritamiva| stimitaṃ vibaddhaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘udaramiti’ iti adhikaḥ pā.|</note> udaramiti, niścalamityarthaḥ; <note place="foot" type="variant" n="40">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘stimitaṃ, stabdhaṃ vā’ iti adhikaḥ pā.|</note> stimitaṃ, stabdhaṃ vā| guru jaḍam| duṣṭo vikṛtaḥ| <note place="foot" type="variant" n="41">‘madhuraḥ madhuratvenopalakṣita udgāraḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> madhuraḥ madhuratvenopalakṣita udgāraḥ| sadanamagnisādaḥ| strīṣvaharṣaṇaṃ strīriraṃsāyā abhāvaḥ| bhinnaṃ ca tadāmaśleṣmabhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ ceti samāsārthaḥ| daurbalyam asāmarthyamiti||13-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-16">idānīṃ sanidānaṃ śleṣmagrahaṇīlakṣaṇamāha– gurvityādi| śītādi ityādiśabdātpicchilamadhurādīnāṃ grahaṇam| teṣāṃ bhojanāt atimātrabhojanāt| nanu ‘bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ’ iti viruddhaṃ? svapno'tra divāsvapno grāhyaḥ rātrisvapnasya svāsthyahetutvāt, divāsvapnastu srotaḥsammīlanena jaṭharānalaṃ sandhukṣayati, ata evātisāriṇāmajīrṇināṃ ca divāsvapno vihita iti| ucyate– bhukte ca divāsvapno'tyantakaphavṛddhyā'gniṃ hanti, abhuktavatāṃ tu sandhukṣayati| yaduktam– “narānniraśanātkāmaṃ divā svāpayet” iti| tasya puruṣasyānnaṃ kaṣṭena pākaṃ gacchati| tasya <note place="foot" type="variant" n="42">‘hṛllāsacchardyarocakādyupadravairupadrutam’ iti pā.</note> hṛllāsādīni liṅgāni syuḥ| āsyopadehamādhuryamiti mukhasya liptatvaṃ madhuratvaṃ ca śleṣmaṇā| tathā hṛdayaṃ styānaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘ghṛtadravāpūritamiva’ iti pā.|</note> ghanadravāpūritamiva manyate| udaraṃ jaṭharaṃ, stimitaṃ vibaddhaṃ niścalaṃ vā, guru gauravayuktaṃ manyate| duṣṭo vikṛtaḥ madhuraścodgāraḥ| sadanamaṅgānām| strīṣvaharṣaṇaṃ strīriraṃsābhāvaḥ| bhinnaṃ ca tat <note place="foot" type="variant" n="44">‘āmaśleṣmā ca tābhyām’ iti pā.|</note> āmaśleṣmābhyāṃ saṃsṛṣṭamiti samāsaḥ| bhinnaṃ vidīrṇaṃ, guru īṣadbaddhavarcastasya pravartanam| akṛśasyāpi daurbalyamasāmarthyamityarthaḥ| kaphātmake kaphagrahaṇīgade||13-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame | tridoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="45">‘lakṣayedevam’ iti pā. |</note> nirdiśedevaṃ, teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam ||17||</seg> <seg type="unit" n="2">(ca. ci. a. 15) | (antrakūjanamālasyaṃ daurbalyaṃ sadanaṃ tathā | dravaṃ śītaṃ ghanaṃ snigdhaṃ sakaṭīvedanaṃ śakṛt |1| āmaṃ bahu sapaicchilyaṃ saśabdaṃ mandavedanam | pakṣānmāsāddaśāhādvā nityaṃ vā'pyatha muñcati ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">divā prakopo bhavati rātrau śāntiṃ vrajecca sā | durvijñeyā duścikitsyā cirakālānubandhinī ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sā bhavedāmavātena saṅgrahagrahaṇī matā | svapataḥ pārśvayoḥ śūlaṃ galajjalaghaṭīdhvaniḥ | taṃ vadanti ghaṭīyantramasādhyaṃ grahaṇīgadam) ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">śiṣyahitaiṣitayā prakṛtisamasamavetatvena sugamāyā api tridoṣajagrahaṇyā atideśena lakṣaṇamāha– pṛthagityādi| sampūrṇaślokānurodhāt ‘teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam| iti likhitam| grahaṇīduṣṭyā grahaṇyāśritavahnerapi duṣṭeragnimāndyādayo'pi <note place="foot" type="variant" n="46">‘grahaṇīrogā’ iti pā.|</note> grahaṇīvikārā ucyante| yaduktaṃ carake– “yaścāgniḥ pūrvamuddiṣṭo rogānīke caturvidhaḥ| taṃ cāpi <note place="foot" type="variant" n="47">‘grahaṇīrogam’ iti pā.|</note> grahaṇīdoṣaṃ samavarjaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘pracakṣate’ iti pā.|</note> pracakṣmahe||” (ca. ci. a. 15) iti| <note place="foot" type="variant" n="49">asyānantaraṃ kvacitpustake ‘anyatrāpi “vibhāge'ṅgasya coktā ye viṣamādyāstrayo'gnayaḥ| te'pi rsyugrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam||” iti’ iti adhikaḥ pā.|</note> anyatrāpi “vibhāge'ṅgasya coktā ye viṣamādyāstrayo'gnayaḥ| te'pi rsyugrahaṇīdoṣāḥ samastu svāsthyakāraṇam||” iti||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">sannipātagrahaṇīlakṣaṇamāha– pṛthagityādi| <note place="foot" type="variant" n="50">‘yukte nidānalakṣaṇamelake’ iti pā.|</note> pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgānāṃ samāgame saṃyoge sati tridoṣagrahaṇīgadaṃ lakṣayet ‘bhiṣak’ iti śeṣaḥ| sampūrṇaślokānurodhāt “teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam” iti likhitam||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">doṣaṃ sāmaṃ nirāmaṃ ca vidyādatrātisāravat ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">liṅgairasādhyo grahaṇīvikāro yaistairatīsāragado na sidhyet | vṛddhasya nūnaṃ grahaṇīvikāro hatvā tanūṃ naiva nivartate ca ||19||</seg> <seg type="unit" n="1">(bālake grahaṇī sādhyā yūni kṛcchrā samīritā | vṛddhe tvasādhyā vijñeyā mataṃ dhanvantareridam) ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-19">yathā'tīsāre jalanimajjanādinā āmaṃ, tadviparītena nirāmaṃ jñāyate, tathā'trāpi jñeyam| yairliṅgairatīsāragado na sidhyettairliṅgairgrahaṇīvikāro'sādhyaḥ, atīsārasya yānyasādhyaliṅgāni grahaṇyā api tāni||18-19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-19">grahaṇyāmāmapakvalakṣaṇamāha– doṣamityādi| sugamam||18-19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne grahaṇīroganidānaṃ samāptam ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ grahaṇīroganidānaṃ samāptam||4||</seg> <note place="foot" type="variant" n="51">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ grahaṇīroganidānam||54||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">iti śrīvaidyavācaspativiracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāṃ grahaṇīroganidānaṃ samāptam||4||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="5" xml:id="mn.5">
        <head>arśonidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athārśonidānam | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca | arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">atīsāragrahaṇyarśasāṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘parasparasambandhā ... ’ iti pā.|</note> parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyanantaramarśa ucyate– <note place="foot" type="variant" n="2">‘pṛthagityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pṛthagityādi| ‘arivat prāṇān śṛṇāti hinastītyarśaḥ’ iti pṛṣodarādipāṭhānniruktimāhuḥ| sahajānīti saha śarīreṇa jātāni, gudavalyārambhakabījabhāgasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘dūṣitatvāt’ iti pā.|</note> doṣadūṣitatvāt| atra dvandvajāni prakṛtisamasamavāyārabdhatvānna <note place="foot" type="variant" n="4">‘gaṇitāni’ iti pā.|</note> pṛthaggaṇitāni| uktaṃ hi suśrute– “arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ||” (su. ni. a. 2) iti| ṣaḍvidhatvaṃ cātra saṃsargasya vātādibhiryugmaistrayaḥ saṃsargāḥ, taireva raktayogādapare traya iti| sannipātajaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘ekadoṣajanitanirdiṣṭasya sādhyatvasyāyogāt’ iti pā.|</note> tvekaikadoṣajeṣvadṛṣṭasyāsādhyatvasya yogādvikṛtiviṣamasamavāyārabdhamiti <note place="foot" type="variant" n="6">‘saṅkhyāyām’ iti pā.|</note> saṅkhyayā pṛthaggaṇitam| gudavalitraya iti <note place="foot" type="variant" n="7">ardhapañcamamaṅgulaṃ yasmin tattathā; etena sārdhacaturaṅgulapramāṇaṃ gudamityarthaḥ|</note> ardhapañcāṅgulamānaṃ gudaṃ, tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṃvaraṇīnāmikāḥ; tatra gudauṣṭhamardhāṅgulaṃ, tadūrdhvamaṅgulamānā prathamāvalī suśrutena (su. ni. a. 2) nirdiṣṭā; bhoje'pyuktam– “romāntebhyo <note place="foot" type="variant" n="8">yavādhyardhaṃ sārdhayavam, ardhāṅgulapramāṇamityarthaḥ; aṅgulasya triyavapramāṇatvāt||</note> yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate| gudauṣṭhādaṅgulaṃ caikaṃ prathamāṃ tāṃ valīṃ viduḥ|| <note place="foot" type="variant" n="9">‘sārdhaikāṅgulamānena tadanye'pi prakīrtite||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sārdhaikāṅgulamānena tadanye'pi prakīrtite||” iti sārdhāṅgulamānā dvitīyā tṛtīyā ceti||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">atīsāragrahaṇyarśasāṃ parasparānubandhitvādatīsāragrahaṇyoranantaramarśa ucyate– <note place="foot" type="variant" n="10">‘pṛthagityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pṛthagityādi| arivat prāṇān hiṃsanti ityarśāṃsi| tāni ca ṣaṭprakārāṇi bhavanti| pṛthagdoṣairvātādibhiḥ trīṇi, samastairdoṣaiḥ ekaṃ, śoṇitena caikam, ekaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘sahajāniti evam’ iti pā.|</note> sahajamityevaṃ ṣaḍarśāṃsi| tatra sahajāni saha śarīreṇa jātāni, gudavalyārambhakabījabhāgasya <note place="foot" type="variant" n="12">‘doṣapoṣitatvāt’ iti pā.|</note> doṣadūṣitatvāt, kulajānītyarthaḥ| atra dvandvajāni <note place="foot" type="variant" n="13">‘ ... rabdhatvāt’ iti pā.|</note> prakṛtisamasamavāyārabdhatvānna pṛthaggaṇitāni| uktaṃ hi suśrute– “arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā vai doṣayordvayoḥ| <note place="foot" type="variant" n="14">‘saṃsargajam’ iti pā.|</note> saṃsargaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘tam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ” iti| ṣaḍvidhatvaṃ cātra saṃsargasya vātādiyugmaistrayaḥ saṃsargāḥ, taireva raktayogādapare traya iti| tridoṣajaṃ tu <note place="foot" type="variant" n="16">‘vikṛtisamavāyā ... ’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavāyārabdhatvenāsādhyatvātsaṅkhyayā pṛthaggaṇitam| gudavalitraya iti ardhapañcāṅgulamānaṃ gudaṃ, tasyāvayavabhūtāstisro valaya uparyupari vyavasthitāḥ śaṅkhāvartanibhāḥ pravāhaṇīvisarjanīsaṃvaraṇīnāmikāḥ, tatra gudoṣṭhamardhāṅgulaṃ, tadūrdhvamaṅguladvayapramāṇā prathamāvali, dvitīyā sārdhaikāṅgulā, tṛtīyā'pi sārdhaikāṅgulā, evaṃ sārdhapañcāṅgulagudaṃ suśrutena nirdiṣṭam| bhojenāpyuktam– “romāntebhyo yavādhyardhaṃ gudauṣṭhaṃ paricakṣate| gudauṣṭhādaṅgulaṃ caikaṃ prathamāṃ tāṃ valīṃ viduḥ” iti| sārdhāṅgulamānā dvitīyā tṛtīyā ceti||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ ||2||</seg> (vā. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha– doṣā ityādi| tvaṅmāṃsagrahaṇena tvaṅmāṃsāśritaṃ raktamapi gṛhyate, cikitsāyāṃ raktasrāvaṇopadeśāt| apānaṃ gudam, ādiśabdena nāsikādīnāṃ grahaṇam| kāyacikitsakāstu gudajasyaivārśastvamicchanti, nāsādijānāṃ tvadhimāṃsatvaṃ, teṣu “pañcātmā mārutaḥ” ityādisamprāpterabhāvāt, viṣṭambha ityādipūrvarūpasya cāsambhavāt; yadāha carakaḥ– ‘śiśna’ ityārabhya yāvat “adhimāṃsavyapadeśa eva” (ca. ci. a. 14) iti| suśrutena tu māṃsāṅkuratvasādharmyāt śastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥśabdaprayogaḥ kṛtaḥ, sārṣapādisnehe tailavyapadeśavat; suśrutārthavādino vāgbhaṭasyāpyayamevābhiprāya iti||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">samprāptipūrvakamarśaḥsvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="17">‘doṣā ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> doṣā ityādi| doṣā vātādayastvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya apānādau <note place="foot" type="variant" n="18">‘yat’ iti pā.|</note> yān māṃsāṅkurān kurvanti bhiṣajastānmāṃsāṅkurānarśāṃsi jaguḥ kathayanti| tvaṅmāṃsagrahaṇena tvaṅmāṃsāśritaṃ raktamapi gṛhyate, yasmāt cikitsāyāṃ raktasrāvakaraṇopadeśaḥ| apānaṃ gudam| ādiśabdena <note place="foot" type="variant" n="19">‘nāsikācakṣu ... ’ iti pā.|</note> nāsikāśravaṇacakṣurmeḍhranābhiprabhṛtayo gṛhyante| eṣāṃ lakṣaṇāni suśrute paṭhitāni| kāyacikitsakāstu gudajasyaivārśastvamicchanti nāsikādijātānāṃ tvadhimāṃsatvaṃ, teṣu ‘pañcātmā mārutaḥ pittam’ ityādisamprāpterabhāvāt, tathā viṣṭambhetyādisarvapūrvarūpasya cāsambhavāt| yadāha carakaḥ– “śiśnetyārabhya yāvadadhimāṃsavyapadeśa eva” iti| suśrutena tu māṃsāṅkuratvasādharmyācchastrakṣārāgnisādhyatvācca teṣvarśaḥśabdaprayogaḥ kṛtaḥ, sarṣapādisnehe tailavyapadeśavat| suśrutanuvādino vāgbhaṭasyāyamevābhiprāyaḥ pratibhāti||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca | pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ maithunasevanam ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca | śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ ||4||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-4">vātārśaso nidānamāha– kaṣāyetyādi| pramitam alpatamam, alpaṃ mātrāhīnamaśanaṃ, jejjaṭastvāha– ‘pramitamatītakālabhojanam’| ‘pramṛta’ iti pāṭhe tu naṣṭaśaktikaṃ dhānyādikamāhuḥ| ‘pramitāśanamekarasābhyāsaḥ’ <note place="foot" type="variant" n="20">‘ityeke’ iti pā.|</note> ityanye| tannātiyuktam; ekarasābhyāsaḥ kiṃ vātaprakopakasya <note place="foot" type="variant" n="21">‘kaṭādeḥ’ iti pā.|</note> kaṭvādeḥ, kaphaprakopakasya madhurādervā? nādyaḥ, <note place="foot" type="variant" n="22">‘kaṭāde ... ’ iti pā.|</note> kaṭvāderatraivopāttatvāt; <note place="foot" type="variant" n="23">‘dvitīye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dvitīye madhurādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘cābhyāso’ iti pā.|</note> tvabhyāso vātaśāmaka eva, ekarasābhyāsācca daurbalyamuktaṃ natu vātavṛddhiriti cintyametat| tīkṣṇamiti madyaviśeṣaṇaṃ, paiṣṭikādimṛdumadyasya <note place="foot" type="variant" n="25">‘vātaśamanatvapāṭhāt’ iti pā.|</note> vātapraśamakatvāt| śīto deśa ānūpaḥ, kālo hemantādiḥ| <note place="foot" type="variant" n="26">atra ‘ātapasya uṣṇam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ātapasya uṣṇam, ātapasyoṣṇaguṇasyāpyudbhūtaraukṣyādvātaprakopakatvamiti||3-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-4">atha vātārśonidānamāha– kaṣāyetyādi| etatsarvaṃ vātārśasāṃ hetuḥ kāraṇam| pramitamalpatamam, alpaṃ mātrāhīnam, anye pramitasthāne atītamiti paṭhanti, tatrātītakālabhojanam| anye pramṛtālpāśanamiti paṭhanti| tatra pramṛtaṃ naṣṭaśaktikaṃ dhānyādikamāhuḥ| tīkṣṇamiti madyaviśeṣaṇaṃ, <note place="foot" type="variant" n="27">‘paiṣṭyādimadyasya’ iti pā.|</note> paiṣṭyādimṛdumadyasya vātapraśamakatvāt| śīto deśa <note place="foot" type="variant" n="28">‘kāmarūpa’ iti pā.|</note> ānūpaḥ, kālo hemantādiḥ| <note place="foot" type="variant" n="29">‘ātapasyoṣṇaguṇasyāpi udbhūtarūkṣatvāt vātaprakopakatvameva| anyatsubodham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ātapasyoṣṇaguṇasyāpi udbhūtarūkṣatvāt vātaprakopakatvameva| anyatsubodham||3-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṭvamlalavaṇoṣṇāni <note place="foot" type="variant" n="30">‘vyāyāmāgnyātapaśramāḥ’ iti pā. |</note> vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ | deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam | pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām ||6||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-6">pittārśonidānamāha– kaṭvamletyādi| deśakālāvaśiśirāviti uṣṇo deśo maruḥ, uṣṇaḥ kālaḥ śarad grīṣmaśca| asūyanaṃ parasampattau dveṣaḥ, sa krodhaviśeṣa eva| pittolbaṇānāmityanena sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvam, adhikena tu vyapadeśa iti darśitaṃ carakeṇa| yadāha sa eva– “arśāṃsi nāma jāyante nā'sannipatitaistribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kathyate'rśasām||” (ca. ci. a. 14) iti||5-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-6">atha <note place="foot" type="variant" n="31">‘pittārśaso nidānamāha’ iti pā.|</note> pittārśonidānamāha– kaṭvityādi| kaṭvamletyādiko heturjñeyaḥ| deśakālāvaśiśirāviti deśo marudeśaḥ, uṣṇaśca kālo grīṣmaḥ śaracca, asūyanaṃ parasampattau dveṣaḥ, sa ca krodhaviśeṣa eva| pittolbaṇānāmityanena sarveṣāmarśasāṃ tridoṣajatvam, adhikena tu vyapadeśa iti darśitaṃ carakeṇa, yadāha sa eva “arśāṃsi nāmajāyante nā''sannipatitaisribhiḥ| doṣairdoṣaviśeṣāttu viśeṣaḥ kathyate'rśasām” iti| śeṣaṃ sugamam||5-6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca | avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam | <note place="foot" type="variant" n="32">‘śleṣmolbaṇānāmuddiṣṭametat’ iti pā. |</note> ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām ||8||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-8">śleṣmārśonidānamāha– madhuretyādi| śayyāsanasukhe ratiriti sukhaśayyāsane ratirāsaktiḥ| prāgvātasevā purovātasevanam| acintanaṃ niścintatā||7-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">atha <note place="foot" type="variant" n="33">‘śleṣmārśasāṃ nidānamāha’ iti pā.|</note> śleṣmārśonidānamāha– <note place="foot" type="variant" n="34">‘madhuretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> madhuretyādi| śleṣmotkaṭānāmarśasāṃ samutpattāvetanmadhurasnigdhetyādikāraṇamuktam| śayyāsanasukhe ratistatrāsaktiḥ| prāgvātasevā purovātasevanam| acintanaṃ niścintatā| anyatsubodham||7||</seg>8||</ab>
        <ab type="mula">hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca |9|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">dvandvajārśonidānādikamāha– hetvityādi| hetulakṣaṇasaṃsargāditi doṣadvayasya <note place="foot" type="variant" n="35">‘nidānamelakena lakṣaṇamelakena’ ityasya sthāne ‘nidānamelake lakṣaṇamelake ’ iti pā.|</note> nidānamelakena lakṣaṇamelakena ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni vidyāt|9|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">doṣāṇāṃ hetulakṣaṇaireva dvandvolbaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="36">‘hetvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> hetvityādi| doṣadvayasya nidānamelake lakṣaṇamelake ca dvandvolbaṇāni dvandvajāni vidyāt jānīyāt|9|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samam ||9||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">tridoṣajārśonidānamāha– sarva ityādi| sarvo heturiti ekaikaśo vātādyarśasāṃ yo heturuktaḥ sa tridoṣajānāṃ bhavati, trayo doṣā janakatvenaiṣāṃ santīti tridoṣajāni| sahajairlakṣaṇaṃ samamiti teṣāṃ lakṣaṇaṃ sahajairarśobhiḥ saha samaṃ sadṛśaṃ, sahajānāṃ yallakṣaṇaṃ tattridoṣajānāmityarthaḥ| ‘sahajairlakṣaṇaiḥ samam’ iti pāṭhāntare <note place="foot" type="variant" n="37">‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tu sahajaiḥ sahajārśobhavairlakṣaṇaiḥ samaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘saha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saha sarvo hetustridoṣāṇāmiti yojyam| sahajārśolakṣaṇaṃ cātra saṅgraheṇoktaṃ <note place="foot" type="variant" n="39">‘tantre'nusmartavyam’ iti pā.|</note> tantrāntarādanusmartavyaṃ; yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍūni dāruṇāntarmukhāni, tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk <note place="foot" type="variant" n="40">‘śirā ... ’ iti pā.|</note> sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgnirghrāṇaśiro'kṣiśravaṇarogavān, satatamantrakūjanāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate||” (su. ni. a. 2) iti; carake ca– <note place="foot" type="variant" n="41">‘‘kānicit’’ iti pā.|</note> ‘kānicidaṇūni’ (ca. ci. a. 14) ityādinā prabhūtataraṃ lakṣaṇamuktam| nanu, tridoṣajānīti viśeṣābhidhānamanupapannaṃ, sarveṣāmeva rogāṇāṃ tridoṣajatvāt| yaduktam– “dravyamekarasaṃ nāsti na rogo'pyekadoṣajaḥ| yo'dhikastena nirdeśaḥ kriyate rasadoṣayoḥ||” iti| naivaṃ; “sarvadehacarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ” iti vacanādekasmin dhātvādau doṣeṇa dūṣite <note place="foot" type="variant" n="42">‘sati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sati tadgatetaradoṣe'pyavaśyambhāvinī kācidduṣṭiḥ, duṣṭadoṣasambandhāt| kiñca svakāraṇāt vṛddho vāyuḥ śaityācchītasya śleṣmaṇo balamādadhāti, lāghavāttejorūpasya pittasya; pittaṃ ca kaṭutvādvātasya, dravatvāt śleṣmaṇaḥ; kaphaśca śaityādvāyoḥ, dravatvāt pittasyeti| ata evoktam– “na rogo'pyekadoṣajaḥ” iti| anenaivābhiprāyeṇoktam– “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet|” iti| yatra tu svakāraṇāttrayo'pi kupitāstatra tridoṣavyapadeśa iti siddhāntaḥ; evaṃ sarvatra||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">tridoṣajamāha– <note place="foot" type="variant" n="43">‘sarva ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sarva ityādi| ekaikaśo vātādyarśasāṃ yo heturuktaḥ sa tridoṣajānāṃ bhavati| trayo doṣā janakatvenaiṣāṃ santīti tridoṣajāni| teṣāṃ lakṣaṇaṃ sahajairarśobhiḥ saha samaṃ sadṛśaṃ sahajānāṃ yallakṣaṇaṃ bhavati tattridoṣajānāṃ bhavatītyarthaḥ| sahajārśolakṣaṇaṃ cātra saṅgrahe noktaṃ tantrāntarādanusartavyam| yadāha suśrutaḥ– “durdarśanāni paruṣāruṇapāṇḍurāṇi dāruṇāntarmukhāni <note place="foot" type="variant" n="44">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca, tairupadrutaḥ kṛśo'lpabhuk <note place="foot" type="variant" n="45">‘śirā ... ’ iti pā.|</note> sirāsantatagātro'lpaprajaḥ kṣīṇaretāśca bhavati, kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgnirghrāṇaśirokṣiśravaṇarogī <note place="foot" type="variant" n="46">‘ ... hṛdayālepāsekaprabhṛtibhiḥ’ iti pā.|</note> santatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate” iti sahajānāṃ lakṣaṇam <note place="foot" type="variant" n="47">atra ‘arśāsāmpūrvarūpamāha– arśasāmabhivṛddhaye utpatyarthametāni pūrvarūpāni nirdiṣṭāni’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ | mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ | bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kecit kadambapuṣpābhāḥ kecit siddhārthakopamāḥ | śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13"><note place="foot" type="variant" n="48">‘ ... hṛdrogā ... ’ iti pā. |</note> kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ | kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam | rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate | gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca ||15||</seg> (vā. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-15">pūrvaṃ nidānamuktaṃ, samprati vātādibhedenārśasāṃ lakṣaṇānyucyante, tatra prathamaṃ vātārśolakṣaṇamāha– gudetyādi| gudāṅkurā gude aṅkurākārāḥ māṃsaprarohāḥ, <note place="foot" type="variant" n="49">‘ta eva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ta eva arśāṃsi| bahvanilā vātolbaṇāḥ| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimacimā vedanāviśeṣaḥ| mlānā anupacitāḥ| stabdhāḥ kāṭhinyāt| viśadā apicchilāḥ, dhūlisparśavat| paruṣāḥ karkaśāḥ, <note place="foot" type="variant" n="50">‘gojihvasparśavat’ iti pā.|</note> gojihvāsparśavat| kharāḥ karkoṭaphalavat sūkṣmānekakaṇṭakācitāḥ| eṣu vikalpeṣu vakṣyamāṇaṃ keciditi padaṃ sambandhanīyam| mithovisadṛśāḥ parasparabhinnarūpāḥ| <note place="foot" type="variant" n="51">‘vakrā dhanuḥkāṣṭhādivat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vakrā dhanuḥkāṣṭhādivat| tīkṣṇāḥ sūkṣmāgrāḥ| phalasannibhā iti bimbyādibhiḥ sambadhyate, bimbyādisannibhatvaṃ cākṛtyā jñeyam| bimbī oṣṭhopamaphalā ‘telākucā’ iti loke khyātā, kārpāsī vanakārpāsī, kadambapuṣpābhāḥ sthūlā anekasūkṣmaśikharāḥ| siddhārthakopamāḥ sūkṣmapiḍakārūpāḥ| hṛdayaṃ gṛhītamiveti vedanā hṛdgrahaḥ| grathitaṃ granthilaṃ pāṣāṇavat| ruk śūlam| picchā picchilo dravabhāgaḥ| upaveśyate varcastyājyate| kṛṣṇaśabdastvagādibhiḥ vaktrāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| asyopadravamāha– gulmetyādi| aṣṭhīlā vātarogaviśeṣaḥ||10-15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-15">pūrvaṃ nidānamuktaṃ, samprati vātādibhedenārśasāṃ lakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="52">‘gudāṅkurā ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> gudāṅkurā ityādi| bahvanilāḥ vātolbaṇāḥ| gudāṅkurāḥ gude'ṅkurāḥ māṃsaprarohāḥ arśāṃsi| śuṣkāḥ srāvarahitāḥ| cimicimā vedanāviśeṣastenānvitāḥ; sarṣapakalkaliptā iveti yāvat| mlānā anupacitāḥ| śyāvāruṇā varṇataḥ| stabdhāḥ kaṭhināḥ kīlavat| viśadā apicchilāḥ dhūlīsparśavat| viṣamā iti pāṭhe viṣamā nimnonnatāḥ| paruṣāḥ karkaśāḥ gojihvāsparśavat| kharāḥ karkoṭakaphalavat sūkṣmānekakaṇṭakacitāḥ| eṣu <note place="foot" type="variant" n="53">‘vikalpe vakṣyamāṇam’ ityasya sthāne ‘vikalpeṣu vakṣyamāṇeṣu’ iti pā.|</note> vikalpe vakṣyamāṇaṃ keciditi padaṃ sambandhanīyam| <note place="foot" type="variant" n="54">‘mitha iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mitha iti mithovisadṛśāḥ parasparaṃ vibhinnarūpāḥ| vakrā <note place="foot" type="variant" n="55">‘dhanurvat’ iti pā.|</note> dhanurvatkuṭilāḥ| tīkṣṇā darbhāṅkuravatsūkṣmāgrāḥ| visphuṭitānanāḥ kesarādivadānanaṃ yeṣāṃ teṣāṃ vidīrṇamukhā ityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="56">‘vimvādiphalavat’ iti pā.|</note> bimbādiphalavat sadṛśatvamākṛtyā, <note place="foot" type="variant" n="57">‘vimvī’ iti pā.|</note> bimbī oṣṭhopamaphalā, <note place="foot" type="variant" n="58">‘karkandhuḥ kolabadarī, kārpāsī vanakārpāsī| keciditi kecitkadambapuṣpābhāḥ sthūlāḥ, kecitsiddhārthakopamāḥ sarṣapavatsūkṣmāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> karkandhuḥ kolabadarī, kārpāsī vanakārpāsī| keciditi kecitkadambapuṣpābhāḥ sthūlāḥ, kecitsiddhārthakopamāḥ sarṣapavatsūkṣmāḥ| śiraḥprabhṛtīnāmabhyadhikavyathā ativedanā| <note place="foot" type="variant" n="59">‘kṣavathviti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣavathviti kṣavathuḥ chikkā| viṣṭambho malasya <note place="foot" type="variant" n="60">atra ‘tṛḍgrahaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tṛḍgrahaḥ| hṛdgrahaḥ hṛdayaṃ gṛhītamiveti vedanā hṛdgrahaḥ| <note place="foot" type="variant" n="61">atra ‘tairiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tairiti <note place="foot" type="variant" n="62">‘tairgudāṅkuraiḥ’ iti pā.|</note> tairgudāṅkurairarśobhiḥ pīḍitaḥ puruṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="63">‘grathilaṃ grathitaṃ pāṣāṇavat, stokamalpaṃ, sapravāhikaṃ vātapravāhikālakṣaṇopetaṃ; ruk śūlaṃ, picchā picchilo dravabhāgastenānugatam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘īdṛgvarcaḥ upaveśyate tyājyate, gudeneti śeṣaḥ|’ etatpaścādupalabhyate |</note> grathilaṃ grathitaṃ pāṣāṇavat, stokamalpaṃ, sapravāhikaṃ vātapravāhikālakṣaṇopetaṃ; ruk śūlaṃ, picchā picchilo dravabhāgastenānugatam, īdṛgvarcaḥ upaveśyate tyājyate, gudeneti śeṣaḥ| kṛṣṇaśabdastvagādibhirvaktrāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| asyopadravamāha– gulmetyādi| tato vātārśobhya upadravarūpāṇāmeṣāṃ sambhava utpattiḥ| aṣṭhīlā nābheradhobhāge pāṣāṇapiṇḍikāvadvātarogaviśeṣaḥ||10-15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ | tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasannibhāḥ | <note place="foot" type="variant" n="64">‘ ... ratimohadāḥ’ iti pā. |</note> dāhapākajvarasvedatṛṇmūrchārucimohadāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ | yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ ||18||</seg> (vā. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-18">pittārśolakṣaṇamāha– pittottarā ityādi| nīlamukhā nīlāgrāḥ| tanvasraṃ <note place="foot" type="variant" n="65">atra ‘tanvasram’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tanvasraṃ tanu aghanam, asraṃ raktaṃ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ| visrāḥ āmagandhinaḥ| tanavaḥ svalpāḥ| mṛdavaḥ komalāḥ| ślathāḥ lambanaśīlāḥ| yavamadhyāḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘yavāvayavavat madhya’ iti pā.|</note> yavavanmadhye sthūlāḥ| <note place="foot" type="variant" n="67">‘harit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> harit haritpatravarṇaṃ, pītaṃ haritālābhaṃ, hāridraṃ haridrāvarṇam; ādiśabdādviṇmūtranetravaktrāṇāṃ grahaṇam||16-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-18">paittikānyāha– pittottarā <note place="foot" type="variant" n="68">‘ityādi| pittottarāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ityādi| pittottarāḥ pittolbaṇā gudāṅkurā īdṛśā jñeyāḥ| nīlamukhāḥ nīlāgrāḥ| tanu aghanamasraṃ raktaṃ sravantīti tanvasrasrāviṇaḥ, visrāḥ visragandhinaḥ, tanavaḥ svalpāḥ, mṛdavaḥ komalāḥ anye ‘mṛdulambina’ iti paṭhanti, tatra lambino lambanaśīlāḥ| ākṛtyā ca śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukomukhasannibhāḥ sadṛśāḥ| upadravānāha– dāhetyādi| dāhādimohāntopadravadāyinaḥ| soṣmāṇaḥ uṣṇasparśāḥ| dravaṃ nīlaṃ uṣṇaṃ pītaraktam, āmamapakvaṃ varcaḥ upaveśayanti| yavamadhyeti yavavat madhye sthūlāḥ prānte sūkṣmāḥ| haritaṃ haritapatravarṇaṃ, pītaṃ haritālābhaṃ, hāridravarṇaṃ tadvat tvagādi yeṣāṃ te| evamādiśabdācca cakṣurnetrādayo gṛhyante||16-18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ | utsannopacitasnigdhastabdhavṛttagurusthirāḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ | karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikarṣiṇaḥ | saśvāsakāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ | klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23"><note place="foot" type="variant" n="69">‘vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ’ iti pā. |</note> vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ | na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ ||23||</seg> (vā. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19-23">śleṣmārśolakṣaṇamāha– śleṣmolbaṇe ityādi| <note place="foot" type="variant" n="70">‘śleṣmolbaṇā ityādau’ iti pā.|</note> atra ‘gudāṅkurā’ ityanuvartate| mahāmūlā <note place="foot" type="variant" n="71">‘dūradhātvavagāhinaḥ’ iti pā.|</note> dūravāstvavagāhinaḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| utsannā dairghyeṇodgatāḥ, upacitāḥ pariṇāhena sthūlāḥ, stabdhā anamrāḥ, vṛttāḥ pariṇāhena vartulāḥ, guravo gurudravyākrāntamiva gudaṃ kurvate, sthirā acañcalāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasṛṇāḥ| kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ; kaṇḍūvyapagamārthaṃ spṛśyamānāḥ <note place="foot" type="variant" n="72">‘prīṇayantyarśāṃsīti’ iti pā.|</note> prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| karīro marujadrumaḥ, panasaḥ kaṇṭakiphalaṃ, tayorasthyābhāḥ, athavā karīro vaṃśāṅkuraḥ; tena karīrābhāḥ, panasāsthyābhāścetyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="73">‘tathā gostanasannibhāḥ gostanasadṛśā ityarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā gostanasannibhāḥ gostanasadṛśā ityarthaḥ| vaṅkṣaṇau <note place="foot" type="variant" n="74">‘ānaddhubaddhumiva’ iti pā.|</note> ānāhitumābaddhumiva śīlaṃ yeṣāṃ te tathā; gudapratyāsattyā vaṅkṣaṇayoḥ preraṇādyasāmarthyakāriṇa ityarthaḥ| pāyubastinābhivikarṣiṇa iti pāyvādiṣvākarṣavatpīḍākāriṇaḥ| praseko mukhasya gudasya vā; kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, śirojāḍyaṃ śiraḥstimitatā, śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ| klaibyaṃ strīṣvanutsāhaḥ, <note place="foot" type="variant" n="75">‘agnimārdavaṃ vahnimāndyaṃ, chardirvamiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> agnimārdavaṃ vahnimāndyaṃ, chardirvamiḥ| āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā ye rogāḥ atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ| prāyasthāne ‘prājya’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ; prāyaprājyaśabdayoḥ pracurārthatvāt| vasābhaṃ ca sakaphaṃ ca prājyaṃ ca purīṣaṃ yeṣāṃ te tathā| na sravanti ‘kledaraktādikam’ iti śeṣaḥ| na bhidyante gāḍhaviṭkaprapīḍitā api na vidīryanta iti||19-23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19-23">ślaiṣmikānyāha– śleṣmolbaṇā ityādi| atrādau gudāṅkurā ityanuvartate| mahāmūlā dūradhātvavagāhanāḥ| ghanā nibiḍāvayavāḥ| mandarujaḥ svalpapīḍāḥ| sitāḥ śuklavarṇāḥ| utsannā dairghyeṇodgatāḥ| ucchūnā iti pāṭhe śvayathumantaḥ| pariṇāhena sthūlāḥ, stabdhāḥ anamrāḥ| vṛttāḥ pariṇāhena vartulāḥ| guravaḥ gurudravyākrāntamiva gudaṃ kurvate| sthirā niścalāḥ| picchilā aviśadāḥ| stimitā mandāḥ| ślakṣṇā maṇivanmasṛṇāḥ| kaṇḍvāḍhyāḥ kaṇḍūbahulāḥ| kaṇḍūvyapagamārthamupaspṛśyamānāḥ prīṇayantyarśasamiti sparśanapriyāḥ| ākṛtyā tu karīro marudeśodbhavo drumaḥ, panasaḥ <note place="foot" type="variant" n="76">‘kaṇṭakīphalam’ iti pā.|</note> kaṇṭakiphalaṃ, tayorasthivadābhāḥ| athavā karīro vaṃśāṅkuraḥ, tena karīrābhāḥ, panasāsthyābhāścetyarthaḥ| tathā gostanasannibhāstatsadṛśāḥ| vaṅkṣaṇāvānāhitumābaddhumiva śīlaṃ yeṣāṃ te tathā| gudapratyāsattyā vaṅkṣaṇayoḥ preraṇādyasāmarthyakāriṇaḥ| <note place="foot" type="variant" n="77">‘ ... nābhyavakarṣiṇaḥ’ iti pā.|</note> pāyuvastinābhivikarṣiṇaḥ pāyvādiṣu ākarṣaṇavat pīḍākāriṇaḥ| bastiḥ mūtrakośaḥ| upadravānāha– kāsetyādi| hṛllāsaḥ upasthitavamanamiva, praseko mukhasya gudasya vā| kṛcchraṃ mūtrakṛcchraṃ, śirojāḍyaṃ śirastimitatā, śiśirajvarakāriṇaḥ śītajvarakāriṇaḥ| klaibyaṃ strīṣvanutsāhaḥ| āmaprāyavikāradāḥ āmabahulā ye rogā atīsāragrahaṇyādayastatpradāḥ| prāyaḥsthāne ‘prājya’ iti pāṭhe sa evārthaḥ, prāyaḥ prājyaśabdayoḥ pracurārthatvāt| vasābhaṃ ca, sakaphaṃ, prājyaṃ prabhūtaṃ purīṣaṃ yeṣāṃ te tathā| sapravāhikāḥ ślaiṣmikapravāhayuktāḥ| na sravanti kledaraktādikamiti śeṣaḥ| na bhidyante gāḍhaviṭkanipīḍitā api na vidīryanta iti| pāṇḍusnigdhāstvagādayaḥ tvaṅnakhanayanavadanāni yatra puruṣāṇāṃ bhavanti||19-23||</seg></ab>
        <ab type="mula">sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca |24|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi| sarvairvātajādyarśobhavairlakṣaṇaiḥ, sarvātmakāni tridoṣajāni; tathā taireva lakṣaṇaiḥ sahajānyapyāhuḥ, teṣāmapi tridoṣajatvāt||–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sannipātārśasaḥ sahajārśasaśca lakṣaṇamāha– sarvairityādi| sarvairvātajādyarśobhavairlakṣaṇaiḥ sarvātmakāni tridoṣajāni tathā taireva lakṣaṇaiḥ <note place="foot" type="variant" n="78">‘sahajānyāhuḥ’ iti pā.|</note> sahajānyapyāhuḥ, teṣāmapi tridoṣajatvāt||–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ | te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ | bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ | (vā. ni. a. 7) | viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadhovāyurna vartate ||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24-27">raktārśolakṣaṇamāha– raktolbaṇā ityādi| gudekīlāḥ kīlavat kīlāḥ arśāṃsi, “haladantāt saptamyāḥ sañjñāyām” (pā. a. 6 pā. 3 sū. 1) ityaluksamāsaḥ| pittākṛtisamanvitāḥ paittikārśolakṣaṇayuktāḥ| vidrumasannibhāḥ pravālamaṇivallohitā ityarthaḥ| te gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ kaṭhinapurīṣayantritāḥ, duṣṭam <note place="foot" type="variant" n="79">‘āvilam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> āvilam, <note place="foot" type="variant" n="80">‘uṣṇaṃ ca raktam’ ityasya sthāne ‘raktamuṣṇaṃ ca’ iti pā.|</note> uṣṇaṃ ca raktaṃ sravanti| tasyeti raktasya, atipravṛttitaḥ atikṣayāt, bhekābhaḥ prāvṛṣeṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ, ‘puruṣaḥ’ iti śeṣaḥ| duḥkhaiḥ rogaiḥ| śoṇitakṣayasambhavairiti <note place="foot" type="variant" n="81">‘ ... śirāśaithilyaiḥ’ iti pā.|</note> tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ (su. sū. a. 15) suśrutoktaiḥ| balaṃ sthaulyam, utsāho harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ| kaluṣendriya āvilacakṣuḥ, vyākulasarvendriyo vā| viṭ śyāvamiti viṭśabdo napuṃsako'pyasti, etannirdeśādeva| kāśmīrāstu carake– “viṭ śyāvā kaṭhinā rūkṣā” ityeva paṭhanti| adhovāyurna vartate gudena, pratilomagatvāt||24-27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24-27">raktajānyāha– raktolbaṇā ityādi| gudekīlāḥ kīlavat kīlā arśāṃsi, <note place="foot" type="variant" n="82">‘teṣāṃ lakṣaṇamīdṛśam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> teṣāṃ lakṣaṇamīdṛśam– pittākṛtisamanvitāḥ paittikārśolakṣaṇayuktāḥ| ākṛtyā ca guñjā raktaguñjā, vidrumaḥ pravālamaṇistatsadṛśalohitā ityarthaḥ| te gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ kaṭhinapurīṣayantritāḥ| atiśayena duṣṭaṃ raktamuṣṇaṃ ca sravanti| sahasā akasmāt| tasyeti <note place="foot" type="variant" n="83">‘raktasyātipravṛttitaḥ pravartanādbhekābhaḥ’ ityasya sthāne ‘raktasyātipravartanādbhekābhaḥ’ iti pā.|</note> raktasyātipravṛttitaḥ pravartanādbhekābhaḥ prāvṛṣeṇyavarṣābhvābhaḥ pītacchaviḥ puruṣaḥ| duḥkhaiḥ rogaiḥ, śoṇitakṣayasambhavairiti śoṇitakṣaye <note place="foot" type="variant" n="84">‘tvacipāruṣyā ... śirāśaithilyaiḥ’ iti pā.|</note> tvakpāruṣyāmlaśītaprārthanāsirāśaithilyaiḥ suśrutoktaiḥ| balaṃ sthaulyam| utsāho harṣaḥ| hataujā hataśaktiḥ, kaluṣendriyo vyākulasarvendriyaḥ| adhovāyurna pravartate gudena, pratilomatvāt||24-27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām | kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam | śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam | gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam | śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ ||30||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28-30">idānīṃ tasyaiva raktārśaso nidānasya raktasya vātādibhedena lakṣaṇamāha– tanvityādi| <note place="foot" type="variant" n="85">‘tatrānubandho vātasyeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tatrānubandho vātasyeti vātādiduṣṭasyaiva raktasyārambhakatvānnatu kevalasya, doṣatvābhāvāt| śithilamityādinā kaphānubandhasya| nanu, pittānubandhaḥ kuto nokta iti? ucyate, raktapittayoḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| uktaṃ ca pūrvaṃ “raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ|” iti||28-30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="28-30">idānīmasyaiva raktārśonidānasya vātādibhedena lakṣaṇamāha– tanvityādi| raktolbaṇānāmarśasāmasṛgyadīdṛśaṃ bhavati– tanu alpaṃ, kaṭyādiṣu śūlam, adhikaṃ ca daurbalyaṃ, tatra raktārśasi vātasyānubandho jñeyaḥ| yadi ca rūkṣaṇaṃ rūkṣadravyādi hetuḥ kāraṇam| śleṣmānubandhalakṣaṇamāha– raktolbaṇānāmarśasāṃ yadi śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ pravartate, yadi ca snigdhaṃ guru śītalaṃ tantumatpāṇḍu picchilaṃ <note place="foot" type="variant" n="86">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca asṛkpravartate, tantumatsūtrākāraṃ, gudamapi picchilārdrastimitaṃ niścalaṃ bhavati, tasmin raktārśasi śleṣmānubandho vijñeyaḥ| guru snigdhaṃ ca tatra kāraṇaṃ hetuḥ| nanu pittānubandhaḥ kuto noktaḥ <note place="foot" type="variant" n="87">atra ‘iti tat’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> iti tat ucyate, raktapittayoḥ prāyaḥ samānaliṅgatvāt| pūrvamuktaṃ ca ``raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ'' iti||28-30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca | kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca | pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye ||32||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31-32">pūrvarūpamāha– viṣṭambha ityādi| viṣṭambho'nnasyeti viṣṭabhyānnasyājīrṇatāgamanam āhāro vā <note place="foot" type="variant" n="88">atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vā viṣṭabdhaḥ āmāśaya evāvatiṣṭhate, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṃ hīnaśaktitā| ‘viṣṭambho'ṅgasya’ iti pāṭhāntare viṣṭambho <note place="foot" type="variant" n="89">‘ālasyam’ iti pā.|</note> malasya, aṅgasya daurbalyam| yadyapi nidānānantaraṃ pūrvarūpaṃ vaktavyaṃ bhavati, tathā'pi nidānalakṣaṇānantaramatra pūrvarūpaṃ; nidānaliṅgayościkitsāṅgatamatvapratipādanārthaṃ tayoḥ pūrvamabhidhānam; athavā'vaśyavaktavyānāṃ kāmacārādabhidhānamiti| evamanyatrāpi vyatikrame draṣṭavyam| kukṣerāṭopo ‘guḍaguḍāśabdaḥ’ iti cakraḥ, <note place="foot" type="variant" n="90">‘talatalamiti’ iti pā.|</note> ‘tanatanī’ iti guṇākaraḥ; ‘rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ’ iti gadādharaḥ, purīṣavṛddhilakṣaṇe ca ‘āṭopam ādhmānam’ iti vivṛtavān; etacca na sarvatra, gulmapūrvarūpe āṭopādhmānayorubhayorapi pāṭhāt| udgārabāhulyamadhoniruddhasya <note place="foot" type="variant" n="91">‘rūrdhvagatvāt’ iti pā.|</note> vāyorūrdhvagamanāt| sakthisādo jaṅghāvasādaḥ| grahaṇīdoṣapāṇḍvarteḥ grahaṇīdoṣayuktapāṇḍurogasya udarasya cāśaṅkā, teṣāṃ lakṣaṇadarśanāt| ‘grahaṇīdoṣapāṇḍvartiḥ’ iti pāṭhāntare grahaṇīdoṣasya pāṇḍoḥ pāṇḍurogasya cārtiḥ pīḍā syāt| abhivṛddhaye utpattyarthamiti||31-32||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31-32">viṣṭambho'nnasyetyādi| viṣṭambho'nnasya ajīrṇatāgamanam, āhāro vā viṣṭabdha āmāśaya evāvatiṣṭhate, vātavaiguṇyāt| daurbalyaṃ hīnaśaktitā| viṣṭambho'ṅgasyeti pāṭhāntare viṣṭambho malasya, aṅgasya daurbalyam| kukṣerāṭopaḥ guḍaguḍāśabda iti cakraḥ, talatala iti guṇākaraḥ, rujāpūrvakaḥ kṣobha iti gadādharaḥ, <note place="foot" type="variant" n="92">‘purīṣavṛddhilakṣaṇotrāṭopaḥ’ iti pā.|</note> purīṣavṛddhilakṣaṇe āṭopaḥ ādhmānamiti mādhavaḥ| udgārabāhulyaṃ adhoniruddhasya vāyorūrdhvagatatvāt| sakthisādo jaṅghāvasādaḥ, alpaviṭkatā alpapurīṣatvam| grahaṇīrogapāṇḍvarterāśaṅketi grahaṇīrogayuktasya pāṇḍurogodarasya cāśaṅkā, eteṣāṃ lakṣaṇadarśanāt| grahaṇīrogapāṇḍvartiriti pāṭhāntare grahaṇīrogasya pāṇḍoḥ pāṇḍurogasya cārtiḥ pīḍā syāditi||31-32||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam | sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca | sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca ||34||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33-34">nanu, gudadeśaduṣṭyā <note place="foot" type="variant" n="93">‘gudajaṃ syāt, gudasyopādānātkatham’ iti pā.|</note> gudajasyotpādāt kathaṃ sarvadehe kṛśatvakṛṣṇatvādirūpā duṣṭirityata āha– pañcātmetyādi| pañcātmā pañcasvarūpaḥ, <note place="foot" type="variant" n="94">‘“hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ|| udānaḥ kaṇṭhadeśe syādvyānaḥ sarvaśarīragaḥ||’ iti pā.|</note> prāṇāpānasamānodānavyānabhedāt; <note place="foot" type="variant" n="95">atra ‘iti teṣāṃ sthānāni|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> iti teṣāṃ sthānāni| evaṃ liṅgavipariṇāmāt pañcātmakatvaṃ pitte'pi yojyaṃ, pittaṃ <note place="foot" type="variant" n="96">‘ālocakaṃ netrayoḥ, rañjakaṃ yakṛtplīhnoḥ, sādhakaṃ hṛdi, pācakaṃ pakvāmāśayayormadhye, bhrājakaṃ tvacīti|’ iti pā.|</note> hyālocakarañjakasādhakapācakabhrājakabhedādbhinnam| evaṃ kapho'pi pañcātmā, hṛdayāmāśayajihvāśiraḥsandhiṣu krameṇāvalambakakledakabodhakatarpakaśleṣmakabhedāt| yadāha gautamaḥ– “śleṣmā tu <note place="foot" type="variant" n="97">‘pañcadhoraḥsthaḥ’ iti pā.|</note> pañcavidhoraḥsthaḥ <note place="foot" type="variant" n="98">‘śleṣmakādi ... ’ iti pā.|</note> kledakādisvakarmaṇā| kaphadhāmnāṃ ca sarveṣāṃ yat karotyavalambanam|| ato'valambakaḥ, śleṣmā yastvāmāśayasaṃśritaḥ| kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanād, rasabodhanāt|| bodhako rasanāsthastu, <note place="foot" type="variant" n="99">‘śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt’ iti pā.|</note> śiraḥsaṃstho'kṣitarpaṇāt| tarpakaḥ, śleṣmakaḥ samyak śleṣaṇāt sandhiṣu sthitaḥ||” iti| <note place="foot" type="variant" n="100">kvacitpustake ‘gudavalītrayasya ca prakopo vikṛtatvam’ ityasya sthāne ‘gudavalitraye pravāhaṇādiṣu svakāryākartṛtvaṃ ca| iti pāṭhāntaraṃ na yuktaṃ, tatra prāṇodānayoḥ’ iti pā.|</note> gudavalītrayasya ca prakopo vikṛtatvaṃ, sannidhānasyāpyabhāvāt, valīduṣṭeraprāpteśca| sarva eveti uktamārutādaya eveti| <note place="foot" type="variant" n="101">‘tasmādityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasmādityādi| bahuvyādhikarāṇīti jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| prāyaḥ kṛcchratamānīti prāyograhaṇādasādhyāni sukhasādhyānyapi||33-34||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33-34">nanu, gudadeśaduṣṭyā gudajasyotpādāt kathaṃ sarvadehe kṛśatvādirūpā duṣṭirityāha– pañcātmetyādi| gudajānāṃ samudbhave sambhave ete sarva evoktasvarūpā vātādayaḥ prakupyanti| pañcātmā pañcasvarūpaḥ, prāṇāpānasamānodānavyānabhedāt| teṣāṃ sthānāni– “hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhisaṃsthitaḥ| udānaḥ kaṇṭhadeśe ca vyānaḥ sarvaśarīragaḥ”iti| evaṃ pañcātmā vāyuḥ kathyate “yo'nilo vaktrasañcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk| so'nnaṃ praveśayatyantaḥ prāṇāṃścaivāvalambate|| kupitaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān| udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ|| tena bhāṣitagītādiviśeṣaścābhivartate| ūrdhvajatrugatān rogān karoti kupitaśca saḥ|| āmapakvāśayacaraḥ samāno'gnisahāyavān| annaṃ pacati tajjāṃśca vikārān pravyanakti saḥ|| <note place="foot" type="variant" n="102">‘gulmāgnisaṅgātīsārānpranaṣṭāśca’ iti pā.|</note> gulmāgnisādātīsārānpraduṣṭaśca karoti saḥ| pakvāśayāśrayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ| vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārtavāni ca| krudghaśca kurute rogān ghorānvastigudāśrayān|| sarvadehasaro vyāno rasasaṃvāhanodyataḥ| svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi|| kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān| śukradoṣāḥ pramehāśca vyānāpānaprakopajāḥ|| yugapat kupitāścāmī dehaṃ bhindyurasaṃśayam”iti| pañcātmā vāyuḥ ‘rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ’ iti| evaṃ pañcātmakatvaṃ pitte yojyam, ālocakarañjakasādhakapācakabhrājakabhedāt;”pācakaṃ bhrājakaṃ caiva rañjakālocake tathā| sādhakaṃ ceti pañcaiva pittanāmānyanukramāt|| svāśaye pācakaṃ pittamagnirūpaṃ tilonmitam| bhrājakaṃ kāntidaṃ yattu lepābhyaṅgādipācakam|| rañjakaṃ tu <note place="foot" type="variant" n="103">‘yakṛtplīhostadvasam’ iti pā.|</note> yakṛtplīhostadrasaṃ śoṇitaṃ vrajet| <note place="foot" type="variant" n="104">‘ālocakaṃ sthitam’ ityasya sthāne ‘ālocakamubhau’ iti pā.|</note> ālocakaṃ sthitaṃ netre rūpadarśanakāri tat|| sādhakaṃ hṛdaye tiṣṭhenmedhāprajñākaraṃ ca tat| pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram|| kaṭutiktarasaṃ jñeyaṃ vidagdhaṃ cāmlatāṃ vrajet” iti| teṣāṃ sthānāni ālocakaṃ netrayoḥ, rañjakaṃ yakṛtplīhnoḥ, sādhakaṃ hṛdi, pācakaṃ pakvāmāśayayormadhye, bhrājakaṃ tvaci| evaṃ kapho'pi pañcātmā, ālambakakledakabodhakatarpakaśleṣmakabhedāt| teṣāṃ sthānāni| yadāha gautamaḥ– “śleṣmā <note place="foot" type="variant" n="105">‘pañcavidhorastha’ iti pā.|</note> pañcavidhastatra trikasaṃsthaḥ svavīryataḥ| <note place="foot" type="variant" n="106">‘hṛdayasthaḥ svavīryācca’ ityasya sthāne ‘hṛdayasthānnavīryācca’ iti pā.|</note> hṛdayasthaḥ svavīryācca tata <note place="foot" type="variant" n="107">‘evāmla ... ’ iti pā.|</note> evāmbukarmaṇā|| kaphadhāmnāmaśeṣāṇāṃ yatkarotyavalambanam| ato'valambakaḥ śleṣmā yastvāmāśayasaṃsthitaḥ|| kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanādrasabodhanāt| bodhako <note place="foot" type="variant" n="108">‘rasanāsthastu’ iti pā.|</note> rasanāsyastu <note place="foot" type="variant" n="109">‘śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt’ iti pā.|</note> śiraḥsaṃstho'kṣitarpaṇāt|| tarpakaḥ <note place="foot" type="variant" n="110">‘śleṣmakaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śleṣmakaḥ sandheḥ śleṣaṇātsandhisaṃsthitaḥ| uraḥkaṇṭhaḥśiraḥsandhiparvāṇyāmāśayo rasaḥ| medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasthānamuro bhṛśam”iti| evaṃ doṣatrayāṇāṃ pañcātmakatvaṃ siddham| pañcātmāno doṣāstrayaḥ <note place="foot" type="variant" n="111">‘gudavalitraye’ iti pā.|</note> gudavalitrayaṃ ca gudajānāṃ samudbhave <note place="foot" type="variant" n="112">‘siddha’ iti pā.|</note> sarva eva prakupyanti, gudavalitrayasya prakopo vikṛtatvaṃ pravahaṇādisvakāryākartṛtvam| anye tu gudavalītraya iti paṭhanti vyākhyānayanti ca– sarve doṣā gudavalītraye kupyanti| tannātiyuktaṃ, prāṇodānayostatrāsannidhānāt| anye vyākhyānayanti– gudavalītraye gudajānāṃ samudbhave utpattau sati sarva eva doṣāḥ prakupyantīti| tasmādarśāṃsi duḥkhapradāni <note place="foot" type="variant" n="113">‘bahuvyādhikarāṇi jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi’ ityasya sthāne ‘bahuvyādhikaratvājjaṭharāgnimāndyādyupakaraṇāni’ iti pā.|</note> bahuvyādhikarāṇi jaṭharāgnimāndyādyupadravakarāṇi| ataḥ sarvaśarīratāpīni| prāyaḥ kṛcchratamānīti prāyograhaṇādasādhyāni| suśrutastu– “sarvāḥ syurvalayo yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ| tābhistu prahito vāyurapānaḥ sannivartate|| tato <note place="foot" type="variant" n="114">‘vyānenāpi ca’ iti pā.|</note> vyānena saṅgamya jyotirgṛhṇāti dehinām|” iti||33-34||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca | arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca | kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim | jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet ||37||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="35-37">uktavātādyarśasāṃ sādhyatvādikamāha– <note place="foot" type="variant" n="115">‘bāhyāyāṃ tvityādi’ iti pā.|</note> bāhyāyāmityādi| na cirotpatitānīti anatikrāntasaṃvatsarāṇi| parisaṃvatsarāṇīti parigato'tikrāntaḥ saṃvatsaro yaistāni tathā| yāni tu bāhyavalijātāni dvidoṣolbaṇāni tāni kṛcchrāṇi, tridoṣajāni yāpyānītyuktam; evaṃ dvitīyāyāmekadoṣolbaṇāni kṛcchrāṇi, dvidoṣolbaṇāni yāpyāni, tridoṣolbaṇānyasādhyāni; evaṃ tṛtīyāyāmekadoṣolbaṇāni yāpyāni, śeṣāṇyasādhyāni| yadyāpyaṃ pratyākhyeyaṃ vā <note place="foot" type="variant" n="116">‘tridoṣaṃ tṛtīyavalau tvasādhyameva’ iti pā.|</note> taddoṣavalibhede'pyasādhyameva; yaduktaṃ carakeṇa– “nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām|” (ca. ni. a. 8) iti||35-37||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="35-37">sukhasādhyānyāha– bāhyāyāmityādi| <note place="foot" type="variant" n="117">atra ‘sukhasādhyānyapi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> na cirotpatitānīti anatikrāntasaṃvatsarāṇi| kṛcchrasādhyānyāha– <note place="foot" type="variant" n="118">‘dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyarśāṃsi kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ| parisaṃvatsarāṇi ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyarśāṃsi kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ| parisaṃvatsarāṇi ca parigato'tikrāntaḥ saṃvatsaro yaistāni kṛcchrasādhyāni yāpyānītyarthaḥ| asādhyānyāha– sahajānītyādi| yāni sahajāni tānyasādhyāni, <note place="foot" type="variant" n="119">‘tadā’ iti pā.|</note> tathā tridoṣajānyuttarakālajānyapi, <note place="foot" type="variant" n="120">‘yānyabhyantarāvalim’ iti pā.|</note> yānyabhyantaraṃ valiṃ saṃśritya <note place="foot" type="variant" n="121">‘jāyanta” ityanvayaḥ| tatrāpi viśeṣaḥ kathyate’ ityasya sthāne ‘jātāni ekadoṣajātāni tānyapyasādhyāni tathā’ iti pā.|</note> jāyanta” ityanvayaḥ| tatrāpi viśeṣaḥ kathyate– yāni tu bāhyavalijātāni dvidoṣolbaṇāni tāni kṛcchrāṇi, tridoṣāṇi yāpyānītyuktam; evaṃ dvitīyāyāmekadoṣolbaṇāni kṛcchrāṇi tridoṣolbaṇāni asādhyāni; evaṃ tṛtīyāyāṃ ekadoṣolbaṇāni yāpyāni śeṣāṇyasādhyāni||35-37||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite | yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā ||38||</seg> (ca. ci. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="38">asādhyo <note place="foot" type="variant" n="122">atra ‘hi ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> hi <note place="foot" type="variant" n="123">‘dvidhā’ iti pā.|</note> dvividho yāpyapratyākhyeyabhedāt, tatra yadyāyuḥśeṣo'sti catuṣpādasampattiśca tadā yāpyatvamanyathā pratyākhyeyatvamityāha– śeṣatvādityādi| catuṣpādasamanvite ‘arśorogiṇi’ iti śeṣaḥ| samanvita iti bhāve ktaḥ, tena ‘catuṣpādasamanvaye sati’ iti cakraḥ||38||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="38">asādhyasya yāpyapratyākhyeyabhedena dvaividhyamāha– śeṣatvādityādi| <note place="foot" type="variant" n="124">‘yadāyuṣaḥ’ iti pā.|</note> yadyāyuṣaḥ śeṣo'sti tadā catuṣpādasamanvite tānyarśāṃsi yāpyante ‘ <note place="foot" type="variant" n="125">‘rogiṇīti’ iti pā.|</note> rogiṇam’ iti śeṣaḥ| kīdṛśe rogiṇi? dīptakāyāgnau, punaḥ kīdṛśe? catuṣpādasamanvite; ato'nyathā viparītāni pratyākhyeyāni asādhyāni| pādacatuṣṭayaṃ yathā– rogī bhiṣak, paricāraka auṣadhaṃ ca| yadā rogī bhiṣagvākyakṛdāḍhyo jitendriyaḥ, vaidyaḥ śāstre karmaṇi kuśalo nirlobhaḥ <note place="foot" type="variant" n="126">‘satyadharmaśca’ iti pā.|</note> satyadharmaparaśca, paricāraka āptaḥ kulīno'nalasaḥ āturacchandānuvartī ca, auṣadhaṃ navaṃ rasavīryādisampannaṃ ca| taduktam– “vaidyo vyādhyupasṛṣṭaśca bheṣajaṃ paricārakaḥ| ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ| tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī| laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskṛtabheṣajaḥ|| pratyutpannamatirdhīmān vyavasāyī viśāradaḥ| satyadharmaparo yaśca sa bhiṣakpāda ucyate|| āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavānātmavānapi| ucyate vyādhitaḥ <note place="foot" type="variant" n="127">‘pādau’ iti pā.|</note> pādo vaidyavākyakṛdāstikaḥ|| praśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam| alpamātraṃ mahāvīryaṃ gandhavarṇarasānvitam|| doṣaghnamaglānikaramavikāri viparyaye| samīkṣya kāle dattaṃ ca bheṣajaṃ pāda ucyate|| snigdho'jugupsurbalavān yukto vyādhitarakṣaṇe| vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ” iti| <note place="foot" type="variant" n="128">‘eṣā catuṣpādasampattiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> eṣā catuṣpādasampattiḥ sā cāyuṣaḥ śeṣatvādghaṭate||38||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā | śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ | tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">(ca. ci. a. 14) | tṛṣṇā arocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam | śothātisārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi ||41||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="39-41">upadravādasādhyatvamāha– haste ityādi| hastapādādiśotho milito'sādhyalakṣaṇam| atra hṛtpārśvaśūlasammohādi vyastaṃ samastaṃ <note place="foot" type="variant" n="129">‘ca’ iti pā.|</note> vā||39-41||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="39-41">athopadravādasādhyatvamāha– hasta ityādi| yasya hastapādādiṣu śvayathuḥ syāt hṛtpārśvaśūlaṃ ca sa arśaso'rśorogī asādhyaḥ| asādhyasya lakṣaṇamāha– hṛdityādi| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśca; tathā hṛtpārśvādi samastaṃ vyastaṃ ca, aṅgasya ruk pīḍā, gudamuṣkayoḥ pākaśca, gudajāni arśāṃsi, taṃ naraṃ ghnantītyarthaḥ| raktārśo'sādhyatvamāha– <note place="foot" type="variant" n="130">‘tṛṣṇetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tṛṣṇetyādi| <note place="foot" type="variant" n="131">‘atiprastutaśoṇitam’ iti pā.|</note> atiprasrutaśoṇitaṃ tṛṣṇārocakādyupadravayuktaṃ puruṣamarśāṃsi <note place="foot" type="variant" n="132">‘kṣapayanti nāśayanti’ ityasya sthāne ‘nihanti’ iti pā.|</note> kṣapayanti nāśayanti, hi pādapūraṇe||39-41||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ, nābhijāni ca | gaṇḍūpadāsyarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="133">‘picchalāni’ iti pā. |</note> picchilāni mṛdūni ca ||42||</seg> (vā. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="42">atha meḍhrajādīnāṃ svarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="134">‘meḍhrādiṣvapītyādi’ iti pā.|</note> meḍhrādiṣvityādi| meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvamityantena chedaḥ| tena ‘nāsārśa’ ityādivyapadeśaḥ| gaṇḍūpadāsyarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="135">‘kiñculi(lu)ka ... ’ iti pā.|</note> kiñculakamukhasadṛśāni||42||</seg> <note place="foot" type="variant" n="136">‘sthānāntarāṇyarśasāmāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="42">sthānāntareṣvanyānyapyarśāṃsyāha– meḍhrādiṣvityādi| māṃsāṅkuratvādeṣāmarśasāṃ vyapadeśaḥ, sarṣapādiṣu sneheṣu tailavyapadeśavat| meḍhraḥ śephaḥ, ādiśabdāccakṣurnāsādīni| yathāsvaṃ yathāsthānam| nābhijāni tu gaṇḍūpadāsyarūpāṇi kiñculamukhasadṛśāni ākṛtyetyarthaḥ| tāni picchilāni mṛdūni ca bhavanti||42||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ ||43||</seg> (vā. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="43">carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyāno vāyuḥ, “etacca gudauṣṭhadeśa eva nānyatra iti kārtikakuṇḍādayaḥ”||43||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="43">carmakīlasamprāptimāha– vyāna ityādi| vyāno vāyuḥ, kaphaṃ gṛhītvā saṅgṛhya, tvaco bahiḥ kīlasadṛśamarśaḥ kuryāt, sthiraṃ niścalaṃ, taṃ carmakīlaṃ prāhuḥ| tvaco bahiriti gudauṣṭhaṃ parityajyetyarthaḥ, tatra tvarśasāmeva sambhavatvāt; etacca gudoṣṭhadeśa eva nānyatreti kārtikakuṇḍādayaḥ||43||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">vātena todapāruṣyaṃ pittādasitavaktratā | śleṣmaṇā snigdhatā <note place="foot" type="variant" n="137">‘tasya’ iti pā. |</note> cāsya grathitatvaṃ savarṇatā ||44||</seg> (vā. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tasyaiva vātādibhedena lakṣaṇamāha– vātenetyādi| savarṇatā gātrasavarṇatā|44||</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="44">tasyaiva vātādilakṣaṇamāha– vātenetyādi| vātena todaḥ pīḍāviśeṣaḥ, pāruṣyaṃ paruṣatā; pittāt asitaṃ kiñcitkṛṣṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="138">‘raktatvam’ iti pā.|</note> vaktraṃ ca; śleṣmaṇā snigdhatā, granthisādṛśyaṃ savarṇatā gātrasamānavarṇatā| doṣāḥ prakupitā meḍhramāṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūḥ kurvanti, tataḥ kaṇḍūyatāṃ kṣatam| “tasmin kṣate prarohāḥ syurmāṃsajā rudhirasravāḥ| vināśayanti śephaṃ te ghnanti puṃstvaṃ ca satvaram” iti| śepho meḍhraṃ, puṃstvaṃ śukram| “tathā yonau ca te <note place="foot" type="variant" n="139">‘duṣṭān’ iti pā.|</note> duṣṭā gaṇḍūpadamukhākṛtīn|| durgandhānsukumārāṃśca picchilān janayanti hi”iti| māṃsāṅkurāniti śeṣaḥ| cakārādyonerārtavaṃ ca ghnanti| “tairevordhvagatairdoṣaiḥ karṇajārśastu jāyate| bādhiryaṃ śūlamatyugraṃ satataṃ karṇapūtitā|| netrajeṣu <note place="foot" type="variant" n="140">‘jalasrāvī’ iti pā.|</note> jalasrāvo vedanā cāpyadarśanam| aśrūṇāṃ jāyate vartmā'varodho'rśassu santatam|| ghrāṇajeṣu pratiśyāyaḥ kṛcchrocchvāsaḥ śirovyathā| kṣavathuḥ pūtivaktraṃ ca vākyaṃ syādanunāsikam|| mukhārśassu ca kaṇṭhauṣṭhatālumadhyaikajanmasu| <note place="foot" type="variant" n="141">‘syāt’ iti pā.|</note> syāddhi gadgadavākyatvaṃ rasājñānaṃ mukhāmayāḥ||” iti||44||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'rśonidānaṃ samāptam ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">iti śrīvijarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmarśonidānaṃ samāptam||5||</seg> <note place="foot" type="variant" n="142">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmarśonidānam||5||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāyāmarśonidānam||5||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="6" xml:id="mn.6">
        <head>agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāgnimāndyājīrṇa-visūcikālasaka-vilambikānidānam | mandastīkṣṇo'tha viṣamaḥ samaśceti caturvidhaḥ | kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo'nalaḥ ||1||</seg> <note place="foot" type="variant" n="1">‘arśaḥkāryatvādagnimāndyādestānyāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">arśaḥkāryatvādagnimāndyādīnāṃ tānyāha– manda ityādi| mandasya durjayatvāt prāgabhidhānam| kaphapittānilādhikyāditi yathākramaṃ mandādiṣu yojyam| tatsāmyāditi teṣāṃ kaphādīnāṃ sāmyāt| samo'vikṛtaḥ, dhātusāmyaheturityarthaḥ| etasyāvikārasyāpi vikāraprastāve'bhidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘prakṛtijñānānantarīyam’ iti pā.|</note> prakṛtijñānānantarīyakaṃ vikṛtijñānamiti bodhanārtham| jāṭhara iti dhātvagnibhūtāgnivyavacchedārtham||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">arśobhyo'gnimāndyasya sambhavastato'rśo'nantaramagnimāndyādijān rogānāha– manda ityādi| analo vahniścaturvidho bhavati– mandaḥ, tīkṣṇo, viṣamaḥ, samaśceti| mandasya durjaratvātprāk <note place="foot" type="variant" n="3">‘paṭhanam’ iti pā.|</note> kathanan| kaphapittānilādhikyāditi yathākramaṃ mandādiṣu yojyam| tatsāmyāditi teṣāṃ kaphādīnāṃ sāmyāt| samaḥ avikṛtaḥ, dhātusāmyaheturityarthaḥ| jāṭhara iti dhātvagnivyacchedārtham||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">viṣamo vātajān rogān tīkṣṇaḥ pittanimittajān | karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">samā samāgneraśitā mātrā samyagvipacyate | svalpā'pi naiva mandāgnerviṣamāgnestu dehinaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kadācit pacyate <note place="foot" type="variant" n="4">‘ ... cicca na’ iti pā. |</note> samyakkadācinna vipacyate | mātrā'timātrā'pyaśitā sukhaṃ yasya vipacyate | tīkṣṇāgniriti taṃ vidyāt samāgniḥ śreṣṭha ucyate ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-4">pratilomatantrayuktyā teṣāṃ rūpamāha– viṣama ityādi| vātajān rogāniti <note place="foot" type="variant" n="5">ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante te nānātmajāḥ|</note> vātanānātmajānāmaśīteranyatamān sāmānyajāṃśca jvarātīsārādīn, evaṃ pittanānātmajānāmoṣacoṣādīnāṃ catvāriṃśato'nyatamān, evaṃ kaphanānātmajānāṃ viṃśaterālasyādīnāmanyatamān| ete ca vikārāścarake mahārogādhyāye (ca. sū. a. 20) eva draṣṭavyāḥ| sametyādi| samā ucitā, mātrā āhārasya, samyagyasya vipacyate sa samāgniḥ| tīkṣṇāgniriti taṃ vidyāditi chedaḥ| mātrā'timātretyupalakṣaṇaṃ, tenājīrṇagurubhojanādikamapi lakṣaṇīyam| yaduktamanyatra– “atimātramajīrṇe'pi guru cānnamathāśnataḥ| divā'pi svapato yasya pacyate so'gniruttamaḥ||” iti| tīkṣṇagrahaṇena bhasmakasyāvarodhaḥ, atyantatīkṣṇāgnireva hi ‘bhasmaka’ ityucyate| yaduktaṃ carake– “nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam| svoṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="6">‘pācakasthāne’ iti pā.|</note> pāvakasthāne balamagneḥ prayacchati|| tadā labdhabalo dehaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘rūkṣayet’ iti pā.|</note> virujet sānilo'nalaḥ| abhibhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ|| <note place="foot" type="variant" n="8">‘paktvā cānnam’ iti pā.|</note> paktvā'nnaṃ tato dhātūn śoṇitādīn pacatyapi| tato daurbalyamātaṅkān mṛtyuṃ copanayennaram|| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati| tṛṭkāsadāhamūrchāḥ syurvyādhayo'tyagnisambhavāḥ||” (ca. ci. a. 15) iti||2-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-4">teṣāṃ svarūpamāha– viṣama ityādi| <note place="foot" type="variant" n="9">‘viṣamo'gnirvātajān’ ityasya sthāne ‘vātajān’ iti pā.|</note> viṣamo'gnirvātajān rogāniti <note place="foot" type="variant" n="10">‘vātanānātmajān aśite ... ’ ityasya sthāne ‘vātajānāmasīte ... ’ iti pā.|</note> vātanānātmajān aśiteranyatamānsāmānyajāṃśca jvarātīsārādīn ; tīkṣṇo'gnirevaṃ pittajāniti pittajānām oṣacoṣādīnāṃ catvāriṃśato'nyatamān; evaṃ mando'gniḥ kaphajānāṃ viṃśaterālasyādīnāmanyatamān; ete ca rogāścaraka mahārogādhyāye draṣṭavyāḥ| teṣāṃ lakṣaṇamāha– sametyādi| samā ucitā mātrā aśitā upayuktā satī samyagyasya vipacyate sa samāgniḥ| mandāgneḥ mandavahneḥ puruṣasya svalpā'pi mātrā <note place="foot" type="variant" n="11">‘asitā’ iti pā.|</note> aśitā samyaṅnaiva vipacyate| viṣamāgnestu puruṣasya kadācitsamyak pākaṃ gacchati kadācinna gacchati, vāyorviṣamagatitvāt| <note place="foot" type="variant" n="12">‘kṣīṇāgni’ iti pā.|</note> tīkṣṇagniriti taṃ vidyāditi tīkṣṇasamāgnyoriti bhedaḥ| mātrā'timātretyupalakṣaṇaṃ, tenātimātramajīrṇabhojanādikamapi sukhaṃ yasya vipākaṃ gacchati taṃ tīkṣṇāgniriti jānīyāt| taduktaṃ tantrāntare– “atimātramajīrṇe'pi guru cānnaṃ tathā'śnataḥ| divā'pi svapato yasya pacyate so'gniruttamaḥ” iti| tīkṣṇagrahaṇena bhasmakasyāvarodhaḥ, atyantatīkṣṇāgnireva hi bhasmaka ucyate| yaduktaṃ carake– “nare kṣīṇakaphe pittaṃ kupitaṃ mārutānugam| <note place="foot" type="variant" n="13">‘soṣmaṇaḥ’ iti pā.|</note> svoṣmaṇā pācakasthāne balamagneḥ prayacchati|| tadā labdhabalo dehaṃ virūkṣaḥ sānilo'nalaḥ| abhibhūya pacatyannaṃ taikṣṇyādāśu muhurmuhuḥ|| paktvā'nnaṃ ca tato dhātūñchoṇitādīn pacatyapi| tato daurbalyamātaṅkānmṛtyuṃ copanayennaram|| bhukte'nne labhate śāntiṃ jīrṇamātre pratāmyati| tṛḍdāhakāsamūrchāḥ syurvyādhayo'tyagnisambhavāḥ” iti| teṣu madhye samāgniruttamaḥ||2-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">(su. sū. a. 46) | ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca | vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-6">agnimāndyājīrṇayoḥ parasparakāraṇatvādajīrṇānyāha– āmamityādi| tribhiriti kaphādibhirekaikaśo yathāsaṅkhyena| rasaśeṣata iti rasāya śeṣo rasaśeṣaḥ, prakṛtivikṛtibhāve caturthī; yathā– yūpāya dāru <note place="foot" type="variant" n="14">atra ‘yūpadāru’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> yūpadāru; athavā “rasaśabdena rasavānāhāro'bhipreto lakṣaṇayā, tena rasaśabdena rasavānāhāro'bhidhīyate, tasya śeṣo'pariṇatilakṣaṇo rasaśeṣa” iti jejjaṭaḥ| nanu, yadyevaṃ tadā āmavidagdhaviṣṭabdhānāmanyatamarūpasyāvaśyambhāvitvānna tebhyo bhedaḥ; kiñca talliṅgairamlodgārādibhirbhavitavyaṃ, tathāca satyudgāraśuddhau rasaśeṣājīrṇalakṣaṇasyānudayaprasaṅgaḥ? uktaṃ hi suśrute– “udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya| rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadantyajīrṇam||” iti (su. sū. a. 46)| ārogyamañjaryāṃ nāgārjuno'pyāha– “udgāre'pi viśuddhatāmupagate kāṅkṣā na bhaktādiṣu snigdhatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘hyudarasya’ iti pā.|</note> vadanasya sandhiṣu rujā kṛtvā śirogauravam| mandājīrṇarase tu lakṣaṇamidaṃ, tatrātivṛddhe punarhṛllāsajvaramūrchanādi ca bhavet sarvāmayakṣobhaṇam||” iti| naivam, avaśyambhāvividagdhādirūpasyāpyāhāraśeṣasyātyalpatvena na tadanurañjitodgārodayaprasaṅgaḥ, akālabubhukṣāyāmiva| yadāha suśrutaḥ– “svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpathamāvṛṇoti| bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhiṃ viṣavannihanti||” (su. sū. a. 46) iti| tantrāntare'pyāhārāpākajaṃ rasaśeṣalakṣaṇamuktam– “āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ rasaśeṣamathāpi ca| caturvidhamajīrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘ca āhāra ... ’ iti pā.|</note> syādāhārāparipākataḥ||” iti| gadādharastvāha– “rase śeṣo rasaśeṣaḥ, āhārajanite rase śeṣa āhārāvayavo'nupraviṣṭo'lakṣyamāṇaḥ kṣīre nīramiva rasaśeṣaḥ|” <note place="foot" type="variant" n="17">atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> iti| nanu, āmājīrṇādibhyo rasaśeṣasya ko bhedaḥ? ucyate– āmāditrayamannajaṃ, rasaśeṣastvāhārarasajaḥ; vātikādivyapadeśaścātra na kṛtaḥ, alpatvādvātādiliṅgānāṃ; hetulakṣaṇacikitsābhedāccāsya bheda iti| ajīrṇamiti tadvirodhe nañ, jīrṇaṃ pakvaṃ, tadviruddhamajīrṇam; yathā– <note place="foot" type="variant" n="18">‘darśitam’ iti pā.|</note> asitam| sarvamajīrṇaṃ tridoṣajam, ekadoṣavyapadeśastūtkaṭaikadoṣaliṅgatvenokta iti vyākhyānayanti; yatastraidoṣikamevājīrṇakāraṇamuktam– “atyambupānāt” ityādi| ajīrṇādapi doṣatrayakopo bhavati| yaduktaṃ suśrute– “ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet|” (su. sū. a. 46) iti| ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecidityādi| nirdoṣam ādhmānādiduṣṭerakārakam| dinapāki cetyahorātreṇāhāraḥ pacyate ityutsargaḥ, yatra tu mātrākālāsātmyādidoṣādaparadine pacyate taddinapāki| kālavyatikrameṇa pacyamānamapyādhmānādikaṃ na karotīti pūrvebhyo bhedaḥ| etadabhidhānasya tu prayojanaṃ pākakālapratīkṣaṇaṃ, <note place="foot" type="variant" n="19">‘naiṣāmajīrṇe’ iti pā.|</note> naiśājīrṇe bhojananiṣedhāt| prākṛtaṃ prativāsaramiti prākṛtamavaikārikaṃ, prativāsaraṃ pratidinaṃ kriyamāṇam| ayamabhisandhiḥ– adyaiva bhuktamannaṃ kiṃ jīrṇamajīrṇaṃ vā? na tāvajjīrṇaṃ, kṣutpipāsāmalotsargāderjīrṇalakṣaṇasyānudayāt; tasmādajīrṇaṃ, taccādhmānādikaṃ na <note place="foot" type="variant" n="20">etadanantaraṃ ‘paraṃ prakṛtatvādavikāritvamasya’ iti ātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate|</note> karotīti pūrvebhyo bhinnam| tasya cābhidhānaprayojanam– pākārthaṃ vāmapārśvaśayanādyācārasevā| uktaṃ hi suśrute– “bhuktvā pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet| śabdarūparasasparśagandhāṃśca manasaḥ priyān|| bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati||” (su. sū. a. 46) iti| na cātrāhārasya niṣedhaḥ, tasya śāstreṇa vihitatvāt| carake tu– “tasya liṅgamajīrṇasya” ityādinā “ghoramalaviṣaṃ ca ” ityantenānnaviṣākhyamajīrṇaṃ” paṭhitaṃ, tacca pittādisaṃsṛṣṭarasaśeṣājīrṇameveti vyācakṣate; tena rasaśeṣa eva tasyāntarbhāva iti <note place="foot" type="variant" n="21">‘na pṛthak paṭhitaḥ’ iti pā.|</note> pṛthak paṭhitam||5-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-6">agnimāndyājīrṇayoḥ parasparakāraṇatvādajīrṇānyāha– āmamityādi| āhārasyaiva apakva udvarito raso rasaśeṣastataḥ| nanvāmājīrṇādibhyo rasaśeṣasya ko bhedaḥ? ucyate– āmāditrayamannajaṃ, rasaśeṣastvāhārarasajaḥ, vātikādivyapadeśaścātra na kṛtaḥ, alpatvādvātādiliṅgānām| matāntaramāha– <note place="foot" type="variant" n="22">atra ‘ajīrṇamityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ajīrṇamityādi| ajīrṇaṃ pañcamamiti nirdoṣamādhmānādiduṣṭerakārakaṃ, dinapāki ceti ahorātreṇāhāraḥ pacyate iti sāmānyaṃ, yatra tu mātrākālasātmyādidoṣādaparasmin dine pacyate taddinapāki, kālavyatikrameṇāhāraḥ pacyamāno'pyādhmānādikaṃ na karotīti pūrvebhyo bhedaḥ| etadabhidhānasya tu prayojanaṃ pākakālapratīkṣaṇaṃ, niśājīrṇe bhojananiṣedhāt| anye ṣaṣṭhamāhuḥ– prākṛtamavaikārikaṃ, prativāsaraṃ pratidinaṃ kriyamāṇam| ayamabhisandhiḥ– adyaiva bhuktamannaṃ kiṃ jīrṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘ajīrṇa vā ?’ ityasya sthāne ‘ajīrṇa’ iti pā.|</note> ajīrṇa vā ? na tāvajjīrṇaṃ kṣutpipāsāmalotsargāderjīrṇalakṣaṇasyānutpādanāt, tasmādajīrṇam| taccādhmānādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">atra ‘na’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> na karoti paraṃ prakṛtatvādavikāritvamasyeti pūrvebhyo bhinnam| tasya cābhidhānaprayojanaṃ pākārthaṃ vāmapārśvaśayanādyācārasevā| uktaṃ hi suśrute– “bhuktvā pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet| śabdarūparasasparśagandhādīn manasaḥ priyān|| bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati” iti| na cātrāhārasya niṣedhaḥ, tasya śāstre vihitatvāt||5-6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca | kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">īrṣyābhayakrodhapariplutena lubdhena rugdainyanipīḍitena | pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyakparipākameti ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">(su. sū. a. 46) | mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati | cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ ||9||</seg> (ca. vi. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-9">ajīrṇakāraṇamāha– atyambupānādityādi| sandhāraṇāditi vegānām svapnaviparyayāt divāsvapnādeḥ| laghu cāpīti ‘api’ śabdena snigdhoṣṇādiguṇayuktamapi bodhyam| kecit ‘īrṣyābhayakrodhapariplutena’ ityādiślokaṃ paṭhanti; sa ca mānasadoṣājīrṇaviṣayo boddhavya iti||7-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-9">ajīrṇasya kāraṇamāha– atyambvityādi| viṣamāśanaṃ “bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam” iti| kṣuttṛḍvātapurīṣādivegānāṃ sandhāraṇaṃ, rātrijāgaraṇaṃ divāsvāpaḥ svapnaviparyayaḥ| kāyikaṃ kāraṇamabhidhāya mānasaṃ rajastamodoṣakāraṇamāha– īrṣyetyādi| īrṣyā parasampatterasahiṣṇutā, bhayaṃ parasmāttrāsaḥ, krodhaḥ parābhidrohalakṣaṇaḥ, taiḥ pariplutena īrṣyādibhiḥ paribhūtena, lubdhena lobhasahitena, rugdainyanipīḍitena śokadainyavyāptena, dainyaṃ nirgatitvaṃ, pradveṣo mātsaryamiti||7-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatrāme gurutotkledaḥ śotho gaṇḍākṣikūṭagaḥ | udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravartate ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittācca vividhā rujaḥ | udgāraśca sadhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ | malavātāpravṛttiśca stambho mohā'ṅgapīḍanam ||12||</seg> rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave |13|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-12">uddiṣṭānāmāmājīrṇādīnāṃ lakṣaṇamāha– tatretyādi| tatreti teṣu madhye| gaṇḍaḥ kapolaḥ akṣikūṭaḥ cakṣurgolakaḥ, tadgataḥ śotho bhavati prabhāvāt| udgāraśca yathābhuktamiti madhurādirūpaḥ| avidagdho'namlaḥ, dvitīyapāke hyāhārasyāmlatā darśitā| <note place="foot" type="variant" n="25">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vidagdha ityādi| vividhā vātavedanā todabhedādirūpā| aṅgapīḍanaṃ sāmavātavedanādi| pittācca vividhā ruja iti oṣacoṣādayaḥ| sadhūmāmla iti dhūmodgāro'mlodgāraśca||10-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-12">uddiṣṭānāmajīrṇānāṃ lakṣaṇamāha– tatretyādi| tatra teṣu madhye āme ajīrṇe gurutādicihnaṃ bhavati| gurutā udarāṅgayorgauravam| utkleda upasthitavamanatvamiva| gaṇḍaḥ kapolaḥ, akṣikūṭaścakṣurgolakaḥ, tadgataḥ śotho bhavati tatprabhāvāt| udgāraśca yathābhuktamiti madhurādirūpaḥ| avidagdho'namlaḥ| etasya lakṣaṇaṃ suśrute uktam– “mādhuryamannaṃ gatamāmasañjñam” iti| <note place="foot" type="variant" n="26">‘tameva’ iti pā.|</note> tadetat <note place="foot" type="variant" n="27">‘kaphadūṣitatvādanna ... ’ iti pā.|</note> kaphadūṣitānnasvabhāvakathanamātram| kaphakāryāṇi gauravakaṇḍūprabhṛtīni draṣṭavyāni| vidagdhalakṣaṇamāha– vidagdhaṃ kiñcidvipakvam amlabhāvagatam| uktaṃ ca suśrute– “vidagdhasañjñaṃ gatamamlabhāvam” iti| dhūmodgāro'mlodgāraśca| viṣṭabdhalakṣaṇamāha– viṣṭabdha ityādi| ānaddhavātaṃ viṣṭabdhaṃ kathyate| uktaṃ ca suśrute– “kiñcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam” iti| tatra teṣu madhye <note place="foot" type="variant" n="28">‘viṣṭabdhe jīrṇe’ iti pā.|</note> viṣṭabdhe'jīrṇe vividhavātavedanāstodabhedādirūpāḥ| <note place="foot" type="variant" n="29">atra kvacitpustake ‘vidagdhe ... bhavet” iti’ iti adhikaḥ pā.|</note> vidagdhe vilambikā na prāpyate tāṃ kaphavātābhyāṃ paṭhiṣyati vidagdhaṃ pittāttasmāttrividho jīrṇo yathāsambhavaṃ visūcyādināmutpādaka iti| uktaṃ carake– “ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet|” iti|| rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigauravam| “ <note place="foot" type="variant" n="30">‘ ... viṣṭambhabhrama ... ’ iti pā.|</note> glānigauravaviṣṭambho bhramamārutamūḍhatāḥ| vibandhaścāpravṛttiśca sāmānyājīrṇalakṣaṇam||”||10-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mūrchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ | upadravā bhavantyete maraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘vāpyajīrṇataḥ’ iti pā. |</note> cāpyajīrṇataḥ ||13||</seg> (su. sū. a. 46) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">upadravānāha– mūrchetyādi| atipravṛddhājīrṇe tu maraṇamapi||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">ajīrṇasyopadravānāha– mūrchetyādi| mūrchā cetanācyutiḥ, pralāpo'sambaddhabhāṣaṇam, vamathuḥ chardiḥ, sadanamaṅgaglāniḥ, anye tu sphuṭanamivāṅgānāmiti vadanti||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ | rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">uktājīrṇakāraṇebhyo'timātrabhojanasya <note place="foot" type="variant" n="32">‘api kāraṇatvamāha’ iti pā.|</note> viśeṣakāraṇatvamāha– anātmavanta ityādi| anātmavanto duṣṭamanoyuktāḥ, <note place="foot" type="variant" n="33">‘lobhitvena’ iti pā.|</note> lolupatvena tadātvasukhākāṅkṣiṇa iti| ata evoktam– paśuvaditi| rogānīkasya rogasamūhasya visūcyādeḥ, mūlaṃ kāraṇam||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">uktājīrṇakāraṇebhyo'timātrabhojanasya viśeṣakāraṇatvamāha– anātmavanta ityādi ye narā apramāṇataḥ paśuvadbhuñjate, kimbhūtāḥ ? anātmavanto duṣṭamanoyuktāḥ lolupatvena tadātvasukhakāṅkṣiṇa ityarthaḥ, ata evoktam– paśuvaditi| rogānīkasya rogasamūhasya visūcyādermūlaṃ kāraṇamajīrṇaṃ prāpnuvanti||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 56) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">ajīrṇasambhavatvādvisūcyādīnāmajīrṇānantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘visūcyādīnyāha’ iti pā.|</note> visūcyādīnāha– ajīrṇamityādi| “āmaviṣṭabdhavidagdheṣu <note place="foot" type="variant" n="35">atra ‘triṣu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> triṣu visūcyalasakavilambikā yathāsaṅkhyaṃ bhavanti” iti kārtikakuṇḍaḥ| ‘tanna’ iti bakulakaraḥ| yathāsaṅkhye hi <note place="foot" type="variant" n="36">‘vilambikā vidagdhāt’ ityasya sthāne ‘sati vidagdhaṃ vilambikām’ iti pā.|</note> vilambikā vidagdhāt prāpnoti, tāṃ ca kaphavātābhyāṃ paṭhiṣyati, tasmāttrividhājīrṇādyathāsambhavaṃ visūcyādīnāmutpāda iti yuktam| <note place="foot" type="variant" n="37">‘ārṣaṃ hi’ iti pā.|</note> uktaṃhi– “ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet” iti||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">ajīrṇasambhavāt visūcyādaya ityajīrṇānantaraṃ visūcyādīnāha– ajīrṇamityādi| yadāmādibhedenājīrṇamuktaṃ tasmāttrividhājīrṇādvisūcyalasakau syātāṃ tathā vilambikā'pi bhavet yadatra caturthasyājīrṇasya rasaśeṣasyopādānaṃ na kṛtaṃ tadapariṇāmamātratvena tasya visūcyādyārambhakatvasvābhāvādekopamatatvenoktatvācca| āmaviṣṭabdhavidagdheṣu visūcyālasakavilambikākhyā yathāsaṅkhyaṃ bhavantīti kārtikakuṇḍaḥ| tanna, yathāsaṅkhye vidagdhājīrṇasya vilambikājanakatvāsambhavāt, tasyāḥ kaphavātasamudbhūtatvena paṭhiṣyamāṇatvāt, vidagdhabhāvasya pittajanyatvāt, tasmāt “trividhamapyajīrṇaṃ yathāsambhavaṃ visūcyādīnāmutpādakam” iti bakulaḥ||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | <note place="foot" type="variant" n="38">‘yatrājīrṇena’ iti pā. |</note> yasyājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">na tāṃ parimitāhārā <note place="foot" type="variant" n="39">‘labhante’ ityatra ‘bhajante’ iti pā. |</note> labhante viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmāno labhante'śanalolupāḥ ||17||</seg> (su. u. taṃ. a. 56) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-17">visūcyā niruktimāha– sūcībhirityādi| ‘bāhulyādvāyuḥ sūcībhiriva tudan’ iti visūcīniruktiḥ| pāṇḍurogavat sūcībhiriva todanaṃ vihāyānye'pi vedanābhedā vividhā bhavantyeva| yaduktaṃ tantrāntare– “vividhairvedanābhedairvāyvāderbhṛśakopataḥ| sūcībhiriva gātrāṇi bhinattīti visūcikā||” iti viditāgamā viditāyurvedāḥ| mūḍhāstajjñānānabhijñāḥ| ajitātmānaḥ ajitendriyāḥ aśanalolupāḥ paśuvadapramāṇabhojinaḥ||16-17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">visūcyā niruktimāha-yasyāṃ visūcikāyāmanilaḥ sūcībhiriva gātrāṇi tudan san tiṣṭhate vaidyairādivaidyairajīrṇātsā visūcīti kathyate||16||</seg> <seg type="unit" n="17">iti pratipādanārthamāha– netyādi| evaṃvidhāḥ puruṣāstāṃ visūcikāṃ na prāpnuvanti| viditāgamā viditāyurvedāḥ, mūḍhāstajjñānānabhijñāḥ puruṣāstāṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘labhante’ iti pā.|</note> bhajante| muhyantīti mūḍhāḥ bhakṣyābhakṣyānabhijñāḥ, ajitātmāno'jitendriyāḥ, aśanalolupāḥ paśuvadapramāṇabhojinaḥ; ‘kaluṣāśayāḥ’ ityanye paṭhanti, kaluṣo duṣṭa āmāśayo yeṣāṃ te kaluṣāśayāḥ; āmāśayaduṣṭiśca duṣṭānnasamparkāt, vātādikopācca||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">mūrchā'tisāro vamathuḥ pipāsā <note place="foot" type="variant" n="41">‘śūlo’ iti pā. |</note> śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ | vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ ||18||</seg> (su. u. taṃ. a. 56) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18">visūcī lakṣaṇamāha– mūrchetyādi| vamathuḥ vāntiḥ| śirasaśca bhedaḥ śiraḥśūlam| atra ca vamanātīsārau militau lakṣaṇamiti sauśrutāḥ suśrute– tvadhogāyā āmātīsāreṇa grahaṇam, ūrdhvagāyāśchardyā ca| (carake tu paṭhyate– “ūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ visūcīṃ vidyāt||” (ca. vi. a. 2) iti| <note place="foot" type="variant" n="42">‘atra’ iti pā.|</note> ata ūrdhvagā visūcī bhavati, tathā'dhogā'pi, carake āmātīsārasyāpaṭhitatvāt; <note place="foot" type="variant" n="43">‘cakārādubhayagā'pi’ iti pā.|</note> cakārādubhayamārgagā'pīti <note place="foot" type="variant" n="44">atra ‘ceti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ceti vyācakṣate, ūrdhvagāyāśca apakvāhāravamanena <note place="foot" type="variant" n="45">‘ ... doṣaja ... ’ iti pā.|</note> tridoṣacchardibhyo bheda iti mantavyam||18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18">visūcīlakṣaṇamāha– mūrchetyādi| vamathurvāntiḥ, udveṣṭanaṃ moṭanaṃ jaṅghādīnāṃ, khallīti loke| tasyāṃ visūcyāṃ; śirasaśca bhedaḥ śiraḥśūlam| atra vamanātīsārau militau lakṣaṇamiti suśrutaḥ| sā ca dvidhā adhogā ūrdhvagā ca| āmātisāreṇādhogā chardyordhvagā <note place="foot" type="variant" n="46">‘iti’ iti pā.|</note> ceti sauśrutāḥ; carake tu “ūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt” ityubhayagā| ūrdhvagāyāścāpakvāhāravamanena doṣajacchardibhyo bheda iti mantavyam||18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyet parikūjati | niruddho mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātavarconirodhaśca yasyātyarthaṃ bhavedapi | tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||20||</seg> (su. u. taṃ. a. 56) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19-20">alasakamāha– kukṣirityādi| ānahyate ādhmāyate, malaviṣṭambhasya vakṣyamāṇatvāt| pratāmyet muhyati puruṣaḥ parikūjati ārtanādaṃ karoti| niruddha ityajīrṇenādhaḥ pratiruddhagatiḥ kukṣau <note place="foot" type="variant" n="47">atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vā, tenopari dhāvati ūrdhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘kaṇṭhādīn’ iti pā.|</note> hṛdayakaṇṭhādikaṃ gacchati| ‘alasaka’ iti doṣasthiratvanimittā sañjñā| yaduktaṃ tantrāntare– “prayāti nordhvaṃ nādhastādāhāro <note place="foot" type="variant" n="49">‘na ca pacyate’ iti pā.|</note> na vipacyate| āmāśaye'lasībhūtastena <note place="foot" type="variant" n="50">‘cā'lasakaḥ’ iti pā.|</note> so'lasakaḥ smṛtaḥ||” iti||19-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">alasakaliṅgamāha– kukṣirityādi| yasya kukṣirudaramānahyate ādhmāyate, malaviṣṭambhasya <note place="foot" type="variant" n="51">‘vakṣyamāṇavātavarco nirodhakatvāt’ iti pā.|</note> vakṣyamāṇatvāt| pratāmyet pramuhyati puruṣaḥ, parikūjati ārtanādaṃ karoti, māruto niruddha iti ajīrṇenādhaḥpratibaddhagatiḥ, kukṣau tenopari dhāvati ūrdhvaṃ hṛdayakaṇṭhādikaṃ gacchati, tasya puruṣasyālasakanāmānaṃ rogamācaṣṭe kathayati| alasaka iti doṣasthiratvanimittasañjñā| yaduktaṃ tantrāntare– “prayāti nordhva nādhastānna cāhāro vipacyate| āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ||” iti|| 19-20||</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||21||</seg> (su. u. taṃ. a. 56) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">vilambikāmāha– duṣṭamityādi| bhuktamannaṃ kaphamārutābhyāṃ duṣṭamiti sambandhaḥ| bhṛśaṃ duścikitsyām atyarthaṃ duścikitsyāṃ, <note place="foot" type="variant" n="52">‘pratyākhyeyāṃ varjanīyāmityarthaḥ’ ityasya sthāne ‘pratyākhyeyāmanācaraṇīyāmityarthaḥ’ iti pā.|</note> pratyākhyeyāṃ varjanīyāmityarthaḥ| nanu, alasakavilambikayorubhayorapi vātakaphaprabalayorūrdhvādho'pravartanaśīlayostulyatvāt ko bhedaḥ? ucyate alasake tīvrāḥ śūlādayo bhavanti, yaduktam– “pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā| alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ <note place="foot" type="variant" n="53">‘stabdhatvenaiva’ iti pā., ‘stabdhatvena ca’ iti ca pā.|</note> śalyatvenaiva saṃsthitam|| śūlādīn kurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān||” iti||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">vilambikālakṣaṇamāha– duṣṭamityādi| yasya puruṣasya bhuktamannaṃ kaphamārutābhyāṃ duṣṭaṃ sadūrdhvamadhaśca na pravartate, purāṇāḥ śāstravidastāṃ vilambikāmāhuḥ; bhṛśaṃ duścikitsyāmatyarthaṃ duścikitsyāṃ, pratyākhyāyopacaraṇīyāmityarthaḥ| duṣṭamityatra līnamiti kecitpaṭhanti| <note place="foot" type="variant" n="54">‘ayameva’ iti pā.|</note> iyameva vilambikā tantrāntare daṇḍakālasaka iti nāmnā paṭhyate| tathāca– “ <note place="foot" type="variant" n="55">‘kṣudram’ iti pā.|</note> duṣṭā hyalasake doṣāśchardyatīsāravarjitāḥ| kārakāstīvraśūlādeḥ <note place="foot" type="variant" n="56">‘śrotasām’ iti pā.|</note> srotasāṃ sannirodhakāḥ|| <note place="foot" type="variant" n="57">‘nijayogāttanuṃ sarvām’ ityasya sthāne ‘nijayogāttanusrāvam’ iti pā.|</note> nijayogāttanuṃ sarvāṃ daṇḍavatstambhayanti ca| sa daṇḍālasakaḥ śīghraṃ naradehavināśakṛt” iti| nanvalasakavilambikayorubhayorapi vātakaphaprabalayorūrdhvādhopravartanaśīlayostulyatvātko bhedaḥ ? ucyate– alasake tīvrāḥ śūlādayo bhavanti, yaduktam– “pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā ruddhamantarā| alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ śalyatveneva saṃsthitam|| śūlādīnkurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān” iti||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ | doṣeṇa yenāvatataṃ śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca ||22||</seg> (su. u. taṃ. a. 56) | <note place="foot" type="variant" n="58">‘ajīrṇajanyān’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">ajīrṇajātān visūcyādīnabhidhāyājīrṇajanyasyāmasya kāryāntaramāha– yatrasthamityādi| āmaṃ kartṛ, yatrasthaṃ tameva deśaṃ viśeṣeṇa rujet; etenānyadeśe'pi kiñcidrujaṃ karotīti bodhayati| yatretisarvanāmaśabdena kupitavātādīnāmivāniyatameva sthānamāmasyeti darśitam| kai rujedityāha– vikārajātairvikārasamūhaiḥ| kimbhūtairityāha– doṣeṇa yena <note place="foot" type="variant" n="59">‘svakāraṇopacitena’ iti pā.|</note> svakāraṇakupitena vātādinā'vatataṃ vyāptaṃ śarīraṃ, tallakṣaṇaiḥ talliṅgaistodadāhagauravādibhiḥ, na kevalaṃ <note place="foot" type="variant" n="60">‘tairāmasamudbhavaiḥ’ iti pā.|</note> tairāmasamudbhavaiśca <note place="foot" type="variant" n="61">‘ ... āmavātādibhiḥ ... ’ iti pā., ‘ ... rapākajātairāmavātādibhiḥ’ iti ca pā.|</note> vikārajātairapākālasakādibhirapi| anenaiva ślokena tantrāntaroktamāmavātākhyaṃ rogaṃ gṛhītavān suśrutaḥ, tasya lakṣaṇasya samānatvādityāhuḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">ajīrṇajanyāni visūcyādīnyabhidhāya ajīrṇajanyasyāmasya kāryāntaramāha– yatretyādi| āmamasamyakpariṇataṃ, tathāca– “avipakvamasaṃyuktaṃ durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ sarvagātrāṇāmāmamityabhidhīyate” iti| yat āmaṃ kartṛ, yatrasthaṃ vāyupreraṇākarṣaṇasyāvaiguṇyādyatra vyavasthitaṃ tameva deśaṃ viśeṣeṇa rujet pīḍayet, etenānyadeśe'pi kiñcidrujaṃ karotīti bodhayati| etāvatā dhātubhūtāgnīnāṃ māndyatvenāmasambhavatvāt śoṣavraṇavidradhyādirogāṇāṃ tajjanyatvamuktaṃ bhavati| yaduktam– “dhātūnāṃ sapta saptānāṃ bhūtānāṃ pañca pāvakāḥ| trayodaśa bhavantyevaṃ saha jāṭharavahninā” iti| yatra dhātupradeśe vahnirmando bhavati tatraivāmasambhavātpiḍikādyutpattiḥ syāt| yatreti grahaṇena kupitavātādīnāmivāniyatameva sthānamāmasyetyuktaṃ bhavati| kimbhūtairvirujedityāha– doṣeṇa yena svakāraṇāt kupitena vātādinā avatataṃ vyāptaṃ śarīraṃ, <note place="foot" type="variant" n="62">‘tallakṣaṇaireva tasya’ ityasya sthāne ‘tallakṣaṇairevāsya’ iti pā.|</note> tallakṣaṇaireva tasya liṅgaistodadāhagauravādibhiḥ ; na kevalaṃ taiḥ āmasamudbhavairvikārajātairāmavātādibhiḥ| anena ślokena tantrāntaroktamāmavātarogaṃ saṅgṛhītavān suśrutaḥ, uktalakṣaṇasya samānatvādityāhuḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasañjño vamyardito'bhyantarayātanetraḥ | kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya ||23||</seg> (su. u. taṃ. a. 56) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">visūcyalasakayorasādhyatvalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="63">‘ya ityādi’ ityasya sthāne ‘yaḥ śyāvetyādi’ iti pā.|</note> ya ityādi| “vilambikāyāstu svarūpeṇaivāsādhyatvam” iti jejjaṭaḥ| alpasañjño mohayuktaḥ| abhyantarayātanetraḥ <note place="foot" type="variant" n="64">‘koṭarākṣaḥ’ iti pā.|</note> koṭarāntaḥpraviṣṭākṣigolakaḥ| sarvavimuktasandhiḥ <note place="foot" type="variant" n="65">‘śithilībhūta’ iti pā.|</note> ślathībhūtasarvaparvāsthisandhiḥ| apunarāgamāya maraṇāya||23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">visūccalasakayorasādhyalakṣaṇamāha– ya ityādi| vilambikāyāstu svarūpeṇaivāsādhyatvamiti jejjaṭaḥ| yaḥ puruṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="66">‘śyāvādilakṣaṇayuktaḥ’ iti pā.|</note> śyāvadantādilakṣaṇayuktaḥ syāt, śyāvaśabdo dantādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, alpasañjño mohayuktaḥ, abhyantarayātanetraḥ <note place="foot" type="variant" n="67">‘koṭarākṣaḥ antaḥpraviṣṭanetraḥ’ ityasya sthāne ‘koṭarāntaḥpraviṣṭanetraḥ’ iti pā.|</note> koṭarākṣaḥ antaḥpraviṣṭanetraḥ| kṣāmasvaraḥ kṣīṇadhvaniḥ, sarvavimuktasandhiśca, sa naraḥ apunarāgamāya apunarāvṛttaye maraṇāya, yāyādgacchet| atrānye– nidrānāśādibhirlakṣaṇāntaraṃ paṭhanti| paraṃ tu “nidrānāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visañjñitā| amī upadravā ghorā visūcyāḥ pañca dāruṇāḥ||” iti mādhavena saṅgṛhītatvātpṛthaṅna likhitam||23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ | laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">nidrānāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visañjñatā | amī <note place="foot" type="variant" n="68">‘upadravā’ iti pā. |</note> hyupadravā ghorā visūcyāṃ pañca dāruṇāḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām | tanmūlo rogasaṅghātastadvināśādvinaśyati ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">glānigauravaviṣṭambhabhramamārutamūḍhatāḥ | vibandho vā pravṛttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam ||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24-27">ajīrṇapratiyogitayā jīrṇāhāralakṣaṇamāha– udgāretyādi| udgāraśuddhirdhūmāmlādirahitatvam| utsāhaḥ śarīramanasorbalam| utsargo malamūtrapravṛttiḥ, vegasahita utsargo vegotsargaḥ| yathocita upayuktāhārānurūpaḥ| laghutā dehasya, viśeṣeṇa koṣṭhasyeti||24-27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24-27">ajīrṇapratiyogitayā jīrṇāhāralakṣaṇamāha– udgāraśuddhirityādi| jīrṇāhārasya puṃsa etallakṣaṇam– udgāraśuddhirdhūmāmlādirahitatvam, utsāhaḥ śarīramanasorbalam, utsargo malamūtrapravṛttiḥ vegasahita utsargaḥ vegotsargaḥ, yathocitaḥ upayuktāhārānurūpaḥ, laghutā dehasya viśeṣeṇa koṣṭhasyeti||24-27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṃ samāptam ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmagnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṃ samāptam||6||</seg> <note place="foot" type="variant" n="69">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam||6||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam||6||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="7" xml:id="mn.7">
        <head>kṛminidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha kriminidānam | krimayaśca dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ | bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ ||1||</seg> nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ | (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">ajīrṇāt krimisambhava ityato'jīrṇānantaraṃ kriminidānamāha– krimaya ityādi| tatra bāhyāstvagupalepakabāhyamalasambhavāḥ, ābhyantarā āmāśayādisambhavāḥ, te <note place="foot" type="variant" n="1">‘deśabhedāt’ iti pā.|</note> deśabhedena dvaividhyenoktāḥ kāraṇabhedāccaturdhā bhavantītyāha– bahirmaletyādi| bahirmalo gātropalepī svedādirukta eva bahirmalādiṣu caturṣu janma bahirmalādijanma tadbhedāt| ta eva caturvidhā nāmabhedena viṃśatividhā bhavanti, viṃśatyatiriktāścātisūkṣmāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kṛmayaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṛmayaḥ sahajāścarakeṇoktāḥ, te cāvaikārikatvena rogādhikāre nocyante, viṃśatividhāstu krimayo doṣaprakopaṇadvāreṇa <note place="foot" type="variant" n="3">‘jvaraśūlādirogā’ iti pā.|</note> jvaraśūlādīn janayantīti rogā ucyante||1-2||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">ajīrṇātkṛmisambhava ityato'jīrṇānantaraṃ kṛminidānamāha– kṛmaya ityādi| eke bāhyāḥ keśe vastrādijā yūkālikṣādayaḥ, anye cābhyantarāḥ| tatra bāhyāstvagupalepakabāhyamalasambhavāḥ, ābhyantarāśca āmādisambhavāḥ, ta eva deśabhedāddvaividhyenoktāḥ kāraṇabhedāccaturdhā bhavanti| bahirmalo gātropalepī svedādiruktaḥ| evaṃ bahirmalādiṣu caturṣu janma bahirmalādijanma, tasya bhedāt| kecidbahirmalajanmānaḥ, tathā kecitkaphajanmānaḥ, kecidraktajanmānaḥ, kecitpurīṣajanmānaśceti caturdhā| ta eva caturvidhā nāmato nāmabhedena <note place="foot" type="variant" n="4">‘viṃśatividhā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> viṃśatividhā vakṣyamāṇābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sañjñābhirbhavanti’ ityasya sthāne ‘sañjñābhirviṃśatividhā bhavanti’ iti pā.|</note> sañjñābhirviṃśatividhā bhavanti tānāha– nāmato viṃśatividhā viṃśatisaṅkhyākā nāmata ityarthaḥ| ete ca nāmaviśeṣāḥ kecitsānvayāḥ, kecinniranvayāḥ, vyavahārārthaṃ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ| teṣāṃ nāmāni yūkā, likṣā bahirmalotthe dve, etayorāśrayaḥ keśavastrāṇi; kaphajā– annādāḥ, udarāveṣṭāḥ, hṛdayādāḥ, mahāgudāḥ, curavaḥ, darbhakusumāḥ, sugandhāḥ, evaṃ sapta, eṣāmāśraya āmāśayaḥ; raktajāḥ– keśādāḥ, lomavidhvaṃsāḥ, romadvīpāḥ, udumbarāḥ, <note place="foot" type="variant" n="6">‘saurasāḥ, mātaraḥ’ ityasya sthāne ‘saha saurasamātaraḥ’ iti pā.|</note> saurasāḥ, mātaraḥ, evaṃ ṣaṭ, eṣāṃ sthānaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘raktavāhiśirāḥ’ iti pā.|</note> raktavāhisirāḥ| purīṣotthāḥ pañca– kakerukamakerukasausurādāḥ, saśūlāḥ, lelihaḥ; eṣāmāśrayaḥ pakvāśayaḥ| evaṃ viṃśatiḥ||1-2||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ | <note place="foot" type="variant" n="8">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> dvidhā te koṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate ||3||</seg> (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">uktān bāhyān vivṛṇoti– <note place="foot" type="variant" n="9">‘bāhyā ityādi’ iti pā.|</note> bāhyāstatra malodbhavā iti| tilānāmiva pramāṇaṃ parimāṇaṃ, saṃsthānamākṛtiḥ, varṇaśca śvetaḥ kṛṣṇo vā yeṣāṃ yūkādirūpāṇāṃ te tathā| keśāmbarāśrayā iti ambaraṃ vastram| bahupādā iti yūkāḥ, sūkṣmā iti likṣāḥ||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">uktabāhyānāha– bāhyā ityādi| tatra teṣu caturṣu, bāhyāstatra bāhyamalodbhavāḥ, tilānāmiva pramāṇaṃ saṃsthānam ākṛtirvarṇaśca śvetaḥ kṛṣṇo vā yeṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">atra ‘yūkālikṣārūpāṇām’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> yūkālikṣārūpāṇāṃ te tathā| keśāmbarāśrayā iti– keśāḥ kacāḥ ambaraṃ vastraṃ ca āśrayo yeṣām| te ke kṛmayo bhavantīti tānāha– bahupādā ityādi| yūkāḥ keśaviddhāḥ, bahupādāḥ bahucaraṇāḥ, likṣāḥ sūkṣmā aṇavaḥ||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ajīrṇabhojī madhurāmlanityo dravapriyaḥ piṣṭaguḍopabhoktā | vyāyāmavarjī ca divāśayāno viruddhabhuk saṃlabhate krimīṃstu ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">teṣāṃ nidānamāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇe bhojanaśīlo'jīrṇabhoja| madhurāmlanityaḥ satatamadhurāmlabhoja| viruddhaṃ kṣīramatsyādi||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">teṣāṃ nidānamāha– ajīrṇetyādi| nā puruṣaḥ kṛmīn labhate, kathambhūtaḥ? ajīrṇe bhojanaśīlo'jīrṇabhoja, madhurāmlanityaḥ satatamadhurāmlabhoja, viruddhaṃ kṣīramatsyādi| tathā dravapriyaḥ, piṣṭaṃ godhūmacūrṇakṛtaṃ pūpādi||4||</seg> <note place="foot" type="variant" n="11">‘ ... piṣṭānna ... ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">māṣapiṣṭāmlalavaṇaguḍaśākaiḥ purīṣajāḥ | <note place="foot" type="variant" n="12">‘māṣa ... ’ iti pā. |</note> māṃsamatsyaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||5||</seg> viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi | (su. u. taṃ. a. 54) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">krimiviśeṣe nidānaviśeṣamāha– māṣetyādi||5||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">purīṣajānāṃ nidānamāha– māṣetyādi| etaiḥ kāraṇaiḥ purīṣajā jāyante, ‘pakvāśaya’ iti śeṣaḥ| kaphodbhavanidānamāha– <note place="foot" type="variant" n="13">atra ‘māṃsetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> māṃsetyādi| śukta ikṣurasaḥ kālāntareṇāmlībhūtaḥ| ete āmāśaye| śoṇitajānāṃ kāraṇamāha– viruddhetyādi| śākam apakvaharitacaṇakādiśākabhakṣaṇam||5||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ ||6||</seg> bhaktadveṣo'tisāraśca sañjātakrimilakṣaṇam | (su. u. taṃ. a. 54) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">ābhyantarakrimilakṣaṇamāha– jvara ityādi||6||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">ābhyantarakṛmilakṣaṇamāha– jvara ityādi| vivarṇatā śarīre śyāmapītatā, śūlamāmāśaye pakvāśaye ca, hṛdrogo hṛdayavikāro hṛllāsādiḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva, bhaktadveṣo bhojanavidveṣaḥ||6||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">pṛthubradhnanibhāḥ kecit kecidgaṇḍūpadopamāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te | antrādā udārāveṣṭā hṛdayādā <note place="foot" type="variant" n="14">‘mahāruja’ iti pā. |</note> mahāgudāḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">curavo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate | hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam ||10||</seg> <note place="foot" type="variant" n="15">‘ ... tṛṣā ... ’ iti pā.</note> mūrchācchardijvarā <note place="foot" type="variant" n="16">‘ ... śvayathu ... ’ iti pā. |</note> nāhakārśyakṣavathupīnasān | (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-10">kaphajānāha– kaphādityādi| kaphanimittāḥ krimayo <note place="foot" type="variant" n="17">‘ya āmāśaye’ iti pā.|</note> ye tvāmāśaye jāyante, te ca vṛddhāḥ santaḥ sarvata ūrdhvamadhaśca sarpanti; evaṃ purīṣajādiṣu dṛṣṭavyam| bradhnaścarmalatā, ‘bradhnī’ iti loke| rūḍhaṃ prarūḍham| tanavaḥ pariṇāhena, dīrghā āyāmena, aṇavaḥ ubhābhyāmapi svalpāḥ| te iti kaphajāḥ| sapta nāmāni vivṛṇoti– antrādā ityādi| ete ca nāmaviśeṣāḥ kecit sānvayāḥ kecinniranvayā vyavahārārthaṃ pūrvācāryaiḥ praṇītāḥ; evaṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘vakṣyamāṇeṣu’ iti pā.|</note> vakṣyamāṇeṣvapi bodhyamiti||7-10||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-10">kaphajānāṃ svarūpamāha– kaphādityādi| kaphanimittātkṛmayaḥ āmāśaye nābherūrdhvaṃ jāyante| te ca vṛddhāḥ santaḥ sarvataḥ ūrdhvamadhaśca prasaranti| ākāreṇa pṛthubradhnanibhāḥ vistīrṇacarmaikadeśākārāḥ, bradhnaścarmalatā brādhnīti loke, kecitkṛmayo gaṇḍūpadopamāḥ bhūmilatākārāḥ, <note place="foot" type="variant" n="19">‘ ... dhānyāṅkurākārā’ iti pā.|</note> kecidrūḍhadhānyāṅkurāstadākṛtayo bhavanti, rūḍhaṃ prarūḍhamaṅkuritamiti yāvat| tanavaḥ pariṇāhena, dīrghā āyāmena, tathā kecit aṇavaḥ ubhābhyāmapi svalpāḥ| śvetāḥ śuklāḥ, tāmrāvabhāsāḥ tāmravarṇāḥ, keciditi sarvatra sambandhanīyam| nāmatastu te saptadhā iti kaphajāḥ antrādā ityādi| te kupitā yān rogān kurvate tānāha– hṛllāsetyādi| hṛllāsa upasthitavamanatvamiva, āsyasravaṇaṃ lālāsrāvaḥ, ānāha udare niścalāṭopaḥ||7-10||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="20">‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">raktavāhisirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ | keśādā romavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ | ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ ||12||</seg> (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">raktajānāha-raktetyādi| <note place="foot" type="variant" n="21">‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā.|</note> raktavāhisirāsthānāśca te raktajāśceti <note place="foot" type="variant" n="22">‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā.|</note> raktavāhisirāsthānaraktajāḥ; athavā <note place="foot" type="variant" n="23">‘raktavāhiśirā ... ’ iti pā.|</note> raktavāhisirāsthānaṃ yadraktaṃ tajjāḥ| nāmabhedātte ṣaṭ, tatra keśādādayaścatvāraḥ, saha saurasanāmamātṛnāmabhyāṃ krimibhyāṃ vartante iti sahasaurasamātaraḥ, evaṃ ṣaḍ bhavanti| kuṣṭhaikakarmāṇa iti kuṣṭhamevaikaṃ kāryaṃ yeṣāṃ te tathā, kuṣṭhajanakā iti yāvat| uktaṃ hi suśrute– “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi copadiśyante” (su. ni. a. 5) iti ||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">raktajānāṃ svarūpamāha– raktetyādi| raktajā jantavaḥ krimayaḥ, raktavahāsu <note place="foot" type="variant" n="24">‘śirāsu’ iti pā.|</note> sirāsu sthānaṃ yeṣāṃ te tathā vṛddhāḥ santaḥ sarvataḥ prasarantītyatrāpi yojyam| apādāḥ pādarahitāḥ, vṛttāḥ vartulāḥ, varṇatastāmrāḥ, te saukṣmyāt aṇurūpatvāt kecidadṛśyāḥ| nāmataḥ ṣaṭ– keśādā, lomavidhvaṃsāḥ romadvīpāḥ udumbarāḥ sahasaurasamātaraḥ, evaṃ ṣaḍ bhavanti| te kuṣṭhaikakarmāṇa iti kuṣṭhamevaikaṃ karma kāryaṃ yeṣāṃ te tathā, kuṣṭhajanakāḥ kuṣṭhaikaphaladā ityarthaḥ| uktaṃ ca suśrute– “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakṛmīṇi saraktāni copadiśyante” iti| athavā kuṣṭhena sahaikaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">atra ‘samānam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> samānaṃ karma harṣakaṇḍūtodādikaṃ keśaśmaśrulomavidhvaṃsādikaṃ tvaksirāsnāyumāṃsataruṇāsthibhakṣaṇaṃ ca yeṣāṃ ta evam||11-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ | <note place="foot" type="variant" n="26">‘vṛddhāste’ iti pā. |</note> pravṛddhāḥ syurbhaveyuśca te yadā''māśayonmukhāḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ | pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">te pañca nāmnā krimayaḥ kakerukamakerukāḥ | <note place="foot" type="variant" n="27">‘sausirādā salūnāśca’ iti pā. |</note> sausurādāḥ saśūlākhyā lelihā janayanti hi ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ | romaharṣāgnisadanaṃ gudakaṇḍūrvimārgagāḥ ||16||</seg> (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-16">purīṣajānāha– pakvāśaya ityādi| adhovisarpiṇa iti <note place="foot" type="variant" n="28">atra ‘visarpaṇaṃ gatiḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> visarpaṇaṃ gatiḥ, gudaniḥsaraṇaśīlāḥ; te <note place="foot" type="variant" n="29">‘yadā'bhivṛddhāḥ’ iti pā.|</note> yadā'tivṛddhāḥ santaḥ āmāśayonmukhā bhaveyustadā'sya rogiṇa udgāraniḥśvāsa viḍgandhānuvidhāyinaḥ syuḥ purīṣagandhayuktā bhavantīti yojyam| śeṣaṃ subodham||13-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-16">purīṣajānāha– pakvāśaya ityādi| purīṣotthāḥ krimayaḥ pakvāśaya eva jāyante, purīṣasya pakvāśayasthitatvāt| te cādhovisarpiṇaḥ syurnordhvagāḥ; adhovisarpiṇa iti gudaniḥsaraṇaśīlāḥ| te yadā vṛddhāḥ santa āmāśayonmukhā bhaveyuḥ, tadā'sya rogiṇa udgāre niḥśvāse viṅgandhānuvidhāyinaḥ purīṣagandhakāriṇo bhavantīti yojyam| pṛthavo dīrghāḥ, vṛttā vartulāḥ, tanavaḥ alpāḥ, sthūlā utsannāḥ ‘ākāreṇa’ iti śeṣaḥ| varṇataḥ śyāvāḥ, īṣatpītaśvetāḥ| asitāḥ kṛṣṇāḥ| nāmataḥ pañcadhā <note place="foot" type="variant" n="30">‘kaserukā ... ’ iti pā.|</note> kakarukādibhedena| evaṃ te pañca yān rogān janayanti tānāha– viḍbhedetyādi| viḍbhedaḥ sāndramalapravṛttiḥ, śūlaṃ pakvāśaye, viṣṭambho malasya, pāruṣyaṃ karkaśāṅgatvam, agnisadanaṃ vahniglāniḥ, vimārgagā vimārgapravṛttayaḥ||13-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kriminidānaṃ samāptam ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kriminidānaṃ samāptam||7||</seg> <note place="foot" type="variant" n="31">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kriminidānam||7||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ kriminidānam||7||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="8" xml:id="mn.8">
        <head>pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam | pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ | caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ ||1||</seg> (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">purīṣajāḥ krimayaḥ sūkṣmāḥ pāṇḍutāṃ janayanti, ataḥ krimeranantaraṃ pāṇḍurogamāha– pāṇḍurogā ityādi| pāṇḍutvenopalakṣito rogaḥ pāṇḍurogaḥ| carake aṣṭodarīyādhyāye “pañca pāṇḍurogāḥ” (ca. sū. a. 19)ityabhidhāyāpi “pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca” (ca. ci. a. 16) iti yadetatpunaścarakavacanaṃ tat “pañcānāmapi sādhyatvaṃ bodhayati, natu pañconmādeṣviva sānnipātikasyāsādhyatvamiti” jejjaṭaḥ; “nyūnasaṅkhyāvyavacchedārthamiti” cakraḥ| nanu, suśrute hi mṛttikājo na paṭhitaḥ; mṛttikā'pi doṣaprakopadvāreṇaiva pāṇḍurogaṃ janayatīti; yaduktam– “kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham|” (ca. ci. a. 16) iti; nidānabhedācca rogabhede rogānantyaprasaṅgaḥ, vātajasyāpi rūkṣaśītādyanekavātanidānakupitavātajanyatvāt| ucyate– doṣajatvāviśeṣe'pi viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṃ pṛthagabhidhānaṃ, <note place="foot" type="variant" n="1">‘mūtrāntarvṛddhivat’ iti pā.|</note> mūtrāntravṛddhivat; suśrutena tu parādhikāreṣu na vistaroktirityabhiprāyeṇa na pṛthakkṛtaḥ| cikitsā tu <note place="foot" type="variant" n="2">‘doṣacikitsāyāmantarbhavati’ iti pā.|</note> doṣacikitsayā'pi bhavatīti||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">purīṣajāḥ kṛmayo sūkṣmāḥ pāṇḍutāṃ janayanti, ataḥ kṛmeranantaraṃ pāṇḍurogamāha pāṇḍurogā ityādi| pāṇḍutvenopalakṣyate rogaḥ pāṇḍurogaḥ| sa ca pañcavidhaḥ– vātapittakaphaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, mṛdbhakṣaṇādekaḥ, evaṃ pañca| nanu, suśrutena mṛttikājanito na paṭhitaḥ, yato mṛttikā'pi <note place="foot" type="variant" n="3">‘tridoṣakopakāraṇaiva’ iti pā.|</note> tridoṣakopakāraṇenaiva pāṇḍurogaṃ janayati, uktaṃ ca– “kaṣāyā mārutaṃ pittamūṣarā madhurā kapham” iti, yadi nidānabhedādrogabhedastadā rogāṇāmānantyaprasaṅgaḥ? ucyate– <note place="foot" type="variant" n="4">‘doṣajanaka’ iti pā.|</note> doṣajatvāviśeṣe'pi viśiṣṭarūpacikitsāpratipādanārthaṃ pṛthagabhidhānam||1||</seg> <note place="foot" type="variant" n="5">‘vyavāyamamlam’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | <note place="foot" type="variant" n="6">‘sametya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam’ iti pā. |</note> niṣevamāṇasya pradūṣya raktaṃ doṣāstvacaṃ pāṇḍuratāṃ nayanti ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 44) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">samprāptimāha– vyāyāmamityādi| raktamityupalakṣaṇaṃ, tena ‘tvaṅmāṃsamapi’ dūṣyatvena dṛḍhabalena paṭhitaṃ, hārītena raso'pi, iti||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">pāṇḍuroganidānamāha– <note place="foot" type="variant" n="7">‘vyavāyamamlam’ iti pā.|</note> vyavāyamityādi| vyavāyādīni niṣevamāṇasya puṃso duṣṭā doṣā raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">ityasya sthāne ‘vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kuryantīti piṇḍārthaḥ’ ‘sametya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam’ iti pā.|</note> vidūṣya tvaci pāṇḍubhāvaṃ kurvantīti piṇḍārthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="9">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> raktamityupalakṣaṇaṃ; tvacaṃ māṃsamapi dūṣayantīti dṛḍhabalena paṭhitaṃ, hārītena tathoktatvāt| vyavāyaḥ strīsevā, anye ‘vyāyāmam’ iti paṭhanti| lavaṇānīti bahuvacanena kṣārāṇyapi boddhavyāni| mṛdaṃ mṛttikām| tīkṣṇaṃ rājikādi||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātrasādamṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ | viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 44) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphoṭanaṃ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| mṛdbhakṣaṇaṃ mṛdbhakṣaṇecchā| prekṣaṇakūṭaśotho akṣigolake śothaḥ| avipāka āhārasya| puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpamāha– tvagityādi| tvaksphoṭanaṃ tvacaḥ kiñcidvidāraṇam| anye ‘tvakpāṭaniṣṭhīvanagātrasādāḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| niṣṭhīvanaṃ mukhena, ‘thugathugīti’ loke| mṛdbhakṣaṇaṃ mṛdbhakṣaṇecchā, prekṣaṇakūṭaśothaḥ akṣigolakaśothaḥ, avipāka āhārasya, puraḥsarāṇi pūrvarūpāṇi, tasya bhāvinaḥ bhavanti||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tvaṅmūtranayanādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘rūkṣakṛṣṇāruṇaprabhāḥ’ iti pā. |</note> rūkṣakṛṣṇāruṇābhatāḥ | vātapāṇḍvāmaye todakampānāhabhramādayaḥ ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">vātikalakṣaṇamāha– tvagityādi| atra kṛṣṇāruṇābhatā na pāṇḍutāmatikrāmati, anyathā pāṇḍurogatvābhāvaḥ| uktaṃ ca suśrute– “sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khula pāṇḍurogaḥ|” (su. u. taṃ. a. 44) iti| bhramādaya iti ādiśabdena bhedaśūlādīnāṃ grahaṇam||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">vātikapāṇḍurogamāha– tvagityādi| kṛṣṇāruṇaprabhā pāṇḍutvamatikramya na bhavati, anyathā pāṇḍurogatvābhāvāt| uktaṃ hi suśrute– “sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ” iti| todaḥ pīḍābhedaḥ, ānāha udarāṭopaḥ, bhramaścakrārūḍhasyeva| ādigrahaṇādbhedaśūlādīnāṃ grahaṇam||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pītamūtraśakṛnnetro dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ | bhinnaviṭko'tipītābhaḥ pittapāṇḍvāmayī naraḥ ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">paittikalakṣaṇamāha– pītetyādi| nanu, pittapāṇḍvāmayīti vaktuṃ na yuktaṃ, pāṇḍurogasya pittakāryatvādeva| ucyate– itaradoṣāsaṃśliṣṭaprabalapittajanyatvena paittikābhidhānaṃ, yathā– paittikaraktapittamiti||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">paittikamāha– pītetyādi| bhinnaviṭkaḥ sadravamalaḥ, atipītābhaḥ atiśayena pītaḥ| nanu pittapāṇḍvāmayīti vaktuṃ na yuktaṃ, pāṇḍurogasya| ucyate, itaradoṣāsaṃsṛṣṭaprabalapittajanyatvena paittikābhidhānaṃ, paittikaraktapittavat||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kaphaprasekaśvayathutandrālasyātigauravaiḥ | pāṇḍurogī kaphācchuklaistvaṅmūtranayanānanaiḥ ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">ślaiṣmikalakṣaṇamāha– kaphapraseketyādi| kaphādyaḥ pāṇḍurogī sa śuklaistvaṅmūtranayanānanairupalakṣita iti yojyam||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">ślaiṣmikamāha– kaphetyādi| kahāttu yaḥ pāṇḍurogī sa śuklaiḥ tvabdhūtranayanādibhirupalakṣyate yojyam| kaphaprasekaḥ kaphasrāvaḥ, sānnipātikastu samasamavetairvātādilakṣaṇaireva bodhyaḥ| uktaṃ hi carake “sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| tridoṣaliṅgaṃ kurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham” iti||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">jvarārocakahṛllāsaccharditṛṣṇāklamānvitaḥ | pāṇḍurogī tribhirdoṣaistyājyaḥ kṣīṇo hatendriyaḥ ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">sānnipātikastu <note place="foot" type="variant" n="11">‘prakṛtisamavāyārabdhatvena’ iti pā.|</note> prakṛtisamasamavetatvenauktavātajādilakṣaṇaireva boddhavyaḥ| uktaṃ hi carake– “sarvānnasevinaḥ sarve duṣṭā doṣāstridoṣajam| triliṅgaṃ samprakurvanti pāṇḍurogaṃ suduḥsaham||” (ca. ci. a. 16) iti| tasyaiva sopadravasyāsādhyatvamāha– jvarārocaketyādi| hatendriyaḥ svaviṣayāgrāhakendriyaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">tasyaiva sopadravasyāsādhyatvamāha– jvaretyādi| tridoṣajaḥ pāṇḍurogam| etairupadravairyuktastyājyaḥ asādhya ityarthaḥ| hatendriyaḥ svaviṣayāgrāhakendriyaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ | kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ ca rūkṣayet | pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhyapi ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā | pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam ||10||</seg> (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-10">mṛjjasamprāptimāha– mṛttiketyādi| anyatamo malo vātādiḥ| ūṣarā sakṣārā| rasādīn rūkṣayet, bhuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">atra ‘ca rūkṣayediti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ca rūkṣayediti yojyam| <note place="foot" type="variant" n="13">‘prodbhūtaraukṣyaguṇāt’ iti pā.|</note> raukṣyāt prākṛtikodbhūtaraukṣyaguṇāt| avipakvaiva koṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṃ na gatvaiva, srotāṃsi rasavahādīni, pūrayati ruṇaddhi ca| indriyāṇāṃ balaṃ svaviṣayagrahaṇaśaktim| “tejo dīptiḥ” iti jejjaṭaḥ, ‘ūṣmā’ iti cakraḥ| vīryaṃ śaktiḥ| ‘ojaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">atra ‘sarvadhātusāraḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sarvadhātusāraḥ, <note place="foot" type="variant" n="15">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdayastham’ iti parāśaraḥ, ‘parābhibhavecchā’ iti jejjaṭaḥ||8-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-10">mṛttikājanitapāṇḍurogamāha– <note place="foot" type="variant" n="16">‘mṛttiketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mṛttiketyādi| mṛttikābhakṣaṇaśīlasya puruṣasya anyatamo malo doṣo vātādiḥ kopaṃ gacchati| mṛttikāyāstridoṣaprakopane hetuṃ darśayati– <note place="foot" type="variant" n="17">‘kaṣāyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kaṣāyetyādi| kaṣāyā mṛttikā mārutaṃ prakopayet, ūṣarā sakṣārā pittam, madhurā kaphaṃ, raukṣyācca rasādīn dhātūn rūkṣayet bhuktaṃ ca rūkṣayet, tasyāḥ svabhāvodbhūtarūkṣaguṇatvāt| apakvaivetyādi na koṣṭhadhātvagnibhiḥ pākaṃ gacchati kintu apakvaiva rasavāhīni srotāṃsi pūrayati niruṇaddhi ca| indriyāṇāṃ balaṃ svaviṣayagrahaṇaśaktiṃ hatvā pāṇḍurogaṃ karoti| tejo dīptiriti jejjaṭaḥ, ūṣmeti cakraḥ| vīryaṃ śaktiḥ, ojaḥ sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdayasthaṃ, parābhibhaveccheti jejjaṭaḥ| balavarṇāgnināśanamityatra balaṃ śarīre sāmarthyam||8-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ | krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛkkaphānvitam ||11||</seg> (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">mṛjjasya lakṣaṇamāha-śūnākṣītyādi| ‘sarvapāṇḍurogeṣu krimikoṣṭhatā yadā syāttadaitallakṣaṇam’ iti jejjaṭaḥ, mṛttikājānantarapaṭhitatvena tasyaiva lakṣaṇamityanye| videhe tu paṭhyate– “mṛdbhakṣaṇādbhavetpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśoṣārśaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘sadāruci ... ’ iti pā.|</note> sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kṛśāṅgaḥ kṛśapāvakaḥ|” iti||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">mṛjjanitasyopadravamāha– śūnetyādi| akṣikūṭo'kṣigolakaḥ, gaṇḍaḥ kapolaḥ, eteṣu śvayathuḥ| tathā śūnapānnābhimehanaḥ śūnaścaraṇo nābhirmehanaṃ ca yasya sa tathā| tathā ca kṛmikoṣṭhaḥ puruṣaḥ, sarudhiraṃ kaphaṃ purīṣamatisāryeta| <note place="foot" type="variant" n="19">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sarvapāṇḍurogeṣu kṛmikoṣṭhatā yadā syāttadaitallakṣaṇamiti jejjaṭaḥ; mṛttikājānantaraṃ paṭhitatvāttasyaiva lakṣaṇamityanye| uktaṃ ca videhena– <note place="foot" type="variant" n="20">‘mṛdbhakṣaṇe bhavetpāṇḍu ... ’ iti pā.|</note> “mṛdbhakṣaṇādbhavetpāṇḍustandrālasyanipīḍitaḥ| saśvāsakāsaśothārśaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘sadāruci ... ’ iti pā.|</note> sādārucisamanvitaḥ|| śūnapādānanakaraḥ kṛṣṇāṅgaḥ kṛśapāvakaḥ” iti||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati | <note place="foot" type="variant" n="22">‘ ... cchūnāṅgo’ iti pā. |</note> kālaprakarṣācchūnānāṃ yo vā pītāni paśyati ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">baddhālpaviṭ saharitaṃ sakaphaṃ yo'tisāryate | dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrchātṛḍarditaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt | (ca. ci. a. 16) | pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraśca yo bhavet | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">(su. sū. a. 33) | anteṣu śūnaṃ parihīṇamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam | gude ca śephasyatha muṣkayośca śūnaṃ pratāmyantamasañjñakalpam | vivarjayetpāṇḍukinaṃ yaśo'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 44) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12-15">asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍuroga ityādi| ‘pāṇḍurogaścirotpannaḥ kālaprakarṣāt kharībhūto jaṭharatāṃ gato na sidhyati, acirotpanno'pi śūnānāṃ madhye yo vā pītāni paśyati sa <note place="foot" type="variant" n="23">‘pāṇḍurogo’ iti pā.|</note> pāṇḍurogī na sidhyatītyaparamasādhyalakṣaṇam’ iti jejjaṭasya yojanā| <note place="foot" type="variant" n="24">‘cakrastvanyathāha’ iti pā.|</note> cakrastvāha– ‘cirotpannaḥ kharībhūto'tyartharūkṣitasarvadhāturna sidhyati, tathā kālaprakarṣādityādinā'paramasādhyalakṣaṇam’ iti| atra śūnānāṃ śothavatāṃ madhye yo vā pītāni paśyati sa na sidhyatīti| ‘śūno nā’ iti pāṭhāntare nā puruṣaḥ| ‘śūnāṅgo yo vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam| aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhetyādi| atra sakaphatve'pi baddhatvālpatvaharitatvāni vyādhiprabhāvāt; baddhālpasthāne bahulamiti pāṭhāntaram| viṭśabdo <note place="foot" type="variant" n="25">‘napuṃsako'pyastītyetannirdeśādevonneyamityāhuḥ’ ityasya sthāne ‘napuṃsako'pyasti etannirdeśādunneyamityāhuḥ’ iti pā.|</note> napuṃsako'pyastītyetannirdeśādevonneyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna ityādi| dīnaḥ glānaḥ| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇaliptāṅga ivetyarthaḥ| sa nāsti naṣṭa iva asādhya ityarthaḥ| aparamāha– asṛgityāda| aparamasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍudantetyādi| pāṇḍusaṅghātadarśīti nayanaraśmisahacaritaṃ bahirnirgataṃ pittaṃ sampiṇḍitaṃ paśyati| aparamasādhyalakṣaṇamāha– anteṣvityādi| anteṣu bāhujaṅghāśiraḥsu, <note place="foot" type="variant" n="26">‘śūnaṃ śothayuktam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śūnaṃ śothayuktam| parihīṇamadhyaṃ durbalamadhyadeham| etadvaiparītyenāparamasādhyalakṣaṇamāha– mlānamityādi| mlānaṃ durbalam| asañjñakalpaṃ mṛtaprāyam| evaṃvidhaṃ pāṇḍukinaṃ pāṇḍurogiṇaṃ yaśo'rthī vaidyo vivarjayediti| atra sauśrutaśloke ‘pāṇḍukinam’ ityatra “ <note place="foot" type="variant" n="27">‘pātakinam’ iti pā., ‘pākalinaṃ iti ca pā.|</note> pālakinam” iti pāṭhāntaraṃ, yuktaṃ caitat; evaṃ hi <note place="foot" type="variant" n="28">‘pacyamāne’ iti pā.|</note> paṭhyamāne pāṇḍurogāvasthāviśeṣasya pālakino lakṣaṇamapi kṛtaṃ syāt| uktaṃ hi suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="29">‘pāṇḍurakaḥ ... ’ iti pā.|</note> sakāmalāpālakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo” lāghavako'lasākhyaḥ| (su. u. taṃ. a. 44) iti| anenaivābhiprāyeṇa kaścidabhiyukto likhitavān– “ante śūnaḥ kṛśo madhye'nyathā ca gudaśephasi| śūno <note place="foot" type="variant" n="30">‘jvarātisārārto bhṛtakalpastu’ ityasya sthāne ‘jvarātisārādyairmṛtakalpastu’ iti pā.|</note> jvarātisārārto bhṛtakalpastu pālakī||” iti||12-15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12-15">asādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| pāṇḍurogaścirotpannaḥ kālaprakarṣāccirakālātkharībhūto jaṭharatāṃ gato na sidhyati, acirotpanno'pi pāṇḍurogaḥ śūnāṅgo yo vā puruṣaḥ pītāni paśyati sa pāṇḍurogī na sidhyati, ityaparamasādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| cakrastvanyathā vyācaṣṭe– cirotpannaḥ kharībhūto <note place="foot" type="variant" n="31">atra ‘atyarthā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> atyarthā virūkṣitasarvadhāturna sidhyati, tathā kālaprakarṣādityādinā aparamasādhyalakṣaṇamiti| atra ‘śūnānāṃ yo vā pītāni paśyati’ iti pāṭhāntare śūnānāṃ śothavatāṃ madhye yaḥ pītāni paśyati sa na sidhyati, anye ‘śūno nā’ iti paṭhanti, tatra nā puruṣaḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– baddhetyādi| atra sakaphatve'pi ca bahutvamalpatvaṃ haritatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘vyādhisvabhāvāt’ iti pā.|</note> vyāpisvabhāvāt| haritaṃ haritaśākavarṇam| anye bahvalpasthāne bahulamiti pāṭhaṃ paṭhanti| bahulaṃ viṭ sāryate iti viṭśabdo napuṃsako'pyastītyetannirdeśādunneyamityāhuḥ| aparamasādhyalakṣaṇamāha– dīna ityādi| dīno glānaḥ| śvetātidigdhāṅga iti śvetavarṇātiliptāṅga ityarthaḥ| sa puruṣo nāsti naṣṭaḥ asādhya ityarthaḥ| atraivāparamapyasādhyalakṣaṇamāha– asṛkkṣayāt yaḥ pāṇḍurogī śvetatvamāpnuyātso'pyasādhyaḥ| aparamapyasādhyalakṣaṇamāha– pāṇḍvityādi| nayanaraśmisahacaritaṃ bahirnirgataṃ pittaṃ tadyogādakhilamapi paśyan vastu pītavarṇapiṇḍitaṃ paśyati| aparamasādhyalakṣaṇamāha– anteṣvityādi| bāhu jaṅghāśirassu śūnaṃ śothayuktaṃ, parihīṇamadhyaṃ durbalamadhyadehaṃ, <note place="foot" type="variant" n="33">‘mlāna ... ’ iti pā.|</note> glānamityādinā paramasādhyalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="34">‘mlānam’ iti pā.|</note> glānaṃ durbalaṃ madhyadehaṃ śūnaṃ śvayathuyuktaṃ yasya sa tādṛśastam| aparamasādhyalakṣaṇamāha– gude śephasi muṣkayośca śūnaṃ śothayuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘pratāmyantaṃ mohamupagacchantam’ ityasya sthāne ‘pratāmyantamupagacchatam’ iti pā.|</note> pratāmyantaṃ mohamupagacchantaṃ mūrchantamityarthaḥ| asañjñakalpaṃ mṛtaprāyam| evaṃvidhaṃ pāṇḍurogiṇaṃ yaśorthī bhiṣak vivarjayet| suśrute asmin śloke pāṇḍukinamityatra pālakinamiti paṭhanti, yuktaṃ caitat| evaṃ hi paṭhyamāne pāṇḍurogāvasthāviśeṣasya pālakino lakṣaṇamapyuktaṃ syāt| yaduktaṃ suśrute– “sakāmalāpālakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāghaviko'lasākhyaḥ” iti| anenaivābhiprāyeṇa kaścidabhiyukto likhitavān “ante śūnaḥ kṛśo madhye tvatha vā gudaśephasi| śūno jvarātisārādyairmṛtakalpastu pālakī” iti||12-15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hāridranetraḥ sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ | <note place="foot" type="variant" n="36">‘ ... netro’ iti pā. |</note> raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ | kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā ||18||</seg> (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-18">pāṇḍurogāvasthāyāṃ kāmalāmāha– pāṇḍurogītyādi| dagdhvā sandūṣya| rogāya kāmalārūpāya| bhekavarṇaḥ prāvṛṣeṇyabhekavarṇaḥ| koṣṭhaśākhāśrayeti ekā koṣṭhāśrayā, aparā śākhāśrayā; śākhā raktādayo dhātavaḥ| svatantrā'pi kāmalā bhavati, yathā rājayakṣmā svatantraḥ upekṣiteṣvapi kāseṣu bhavatītyāhuḥ||16-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-18">pāṇḍurogāvasthāyāṃ kāmalāmāha– <note place="foot" type="variant" n="37">‘pāṇḍvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pāṇḍvityādi| yaḥ pāṇḍurogī pittajanakāni atyarthaṃ sevate tasya rogiṇaḥ pittaṃ doṣaḥ asṛṅmāṃsaṃ dagdhvā sandūṣya rogāya kāmalārūpāya jāyate| tasya ca raktaṃ pītaṃ śakṛnmūtraṃ, ‘raktapītaśakṛnnetre’ iti vā pāṭhaḥ| bhekavarṇaḥ prāvṛṣeṇyamaṇḍūkavarṇaḥ, hatendriyaḥ hatendriyaśaktiḥ etaiścopadravairdāhādibhiḥ karṣitaḥ pīḍitaḥ, avipāka āhārasya, sadanamaṅgaglāniḥ| bahupittā eṣā kāmalā koṣṭhaśākhāśrayeti ekā koṣṭhāśrayā'parā śākhāśrayā, śākhā raktādayo dhātavaḥ| upekṣitaḥ pāṇḍurogaḥ kāmalāyai bhavati||16-18||</seg></ab>
        <ab type="mula">kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā |19| (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tasyā avasthāntaraṃ kumbhakāmalāmāha– kālāntarādityādi| kharībhūteti pūrvavadvyākhyeyam| kṛcchrā ca kṛcchrasādhyā| kumbhaḥ koṣṭhaḥ, antaḥśuṣirasādharmyāt; tadgatā kāmalā kumbhakāmalā, koṣṭhāśrayetyarthaḥ|19|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">tasyāvasthāntaraṃ kumbhakāmalāmāha– kāletyādi| kālāntarāt kharībhūtā kaṭhinatāṃ gatā kṛcchrasādhyā; kumbhaṃ koṣṭhaṃ, tatsādharmyāttadgatā kāmalā koṣṭhāśrayetyarthaḥ||19||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="38">‘ ... netro’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kṛṣṇapītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati | dāhārucitṛḍānāhatandrāmohasamanvitaḥ ||20||</seg> naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate | (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19-20">kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇetyādinā tāmyatītyantenaikamasādhyalakṣaṇam| tāmyati muhyati| dāhetyādinā vipadyate ityantenāparamasādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ||19-20||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19-20">kāmalāyā asādhyalakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| chardiriti chardirapi raktā| tāmyati muhyati| ityekamasādhyalakṣaṇaṃ, dāhādinā vipadyate ityantenāparamapi asādhyalakṣaṇamiti jejjaṭaḥ| naṣṭo'gniḥ sañjñā cetanā ca yasya sa tathā||19-20||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">chardyarocakahṛllāsajvaraklamanipīḍitaḥ ||21||</seg> naśyati śvāsakāsārto viḍbhedī kumbhakāmalī |22| <note place="foot" type="variant" n="39">‘kumbhakāmalāsādhyalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">kumbhakāmalino'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi||21||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">kumbhakāmalino'sādhyalakṣaṇamāha– chardītyādi| āyāsena vinaiva śramaḥ klamaḥ| <note place="foot" type="variant" n="40">‘viḍbhedī’ iti pā.|</note> viḍbhedaḥ sadravamalapravṛttiḥ| etairupadravaiḥ kumbhakāmalī tyājyaḥ||21||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">balotsāhakṣayastandrā mandāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ | strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca <note place="foot" type="variant" n="41">‘sādī tṛṣṇā' iti pāṭhāntaraṃ kevalātaṅkadarpaṇopetapustake upalabhyate</note> dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ | halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ ||23||</seg> ( <note place="foot" type="variant" n="42">anyapustakasammataḥ pāṭhaḥ</note> santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirantaśca pītatā | pāṇḍutā netrayoryasya pānakīlakṣaṇaṃ bhavet) | (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22-23">pāṇḍurogāvasthāyāṃ halīmakamāha– yadetyādi| yadā tu pāṇḍoḥ pāṇḍurogiṇaḥ haritādivarṇayuktasyaite upadravā bhavanti tadā tasya vātapittakopajaṃ halīmakaṃ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ| śyāvo nīlavarṇaḥ| <note place="foot" type="variant" n="43">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> balotsāhakṣayo balotsāhayoḥ kṣīṇatā| strīṣvaharṣaḥ strīriraṃsāyā abhāvaḥ| aṅgamardaḥ aṅgamoṭanam| lāghavakālasakādīnāṃ pāṇḍurogāvasthāviśeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ suśrutadiṣvanusmartavyamiti||22-23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22-23">pāṇḍurogā'vasthāyāṃ halīmakamāha– yadetyādi| <note place="foot" type="variant" n="44">‘yadā pāṇḍurogiṇo ... aṅgamoṭanam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yadā pāṇḍurogiṇo haritādivarṇayuktasya ete upadravā bhavanti tadā tasya vātapittaprakopato halīmakaṃ jānīyāt| haritaḥ śākavarṇaḥ, śyāvo nīlavarṇaḥ| balotsāhakṣaya iti balotsāhayornāśaḥ| mṛdujvaraḥ| strīṣvaharṣa iti riraṃsāyā abhāvaḥ| aṅgamardaḥ aṅgamoṭanam| <note place="foot" type="variant" n="45">‘lāghavikā ... ’ iti pā.|</note> lāghavakālasādīnāṃ pāṇḍurogāvasthāviśeṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ suśrutādavagantavyam||22-23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānaṃ samāptam ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalā halīmakanidānaṃ samāptam||8||</seg> <note place="foot" type="variant" n="46">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pāṇḍuroganidānam||8||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ pāṇḍuroganidānam||8||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="9" xml:id="mn.9">
        <head>raktapittanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha raktapittanidānam | gharmavyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ | tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam | tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">(su. u. taṃ. a. 45) | <note place="foot" type="variant" n="1">ca. ci. sthā. caturthe'dhyāye dṛśyate'sya padyasya bhāvārthabodhakāni trīṇi padyāni 15-16-17 saṅkhyākāni</note> ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ | kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate ||3||</seg> (āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet | vidagdhayordvayoścāpi dvidhā mārgaṃ pravartate) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">pāṇḍurogavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṃ raktapittanidānamāha– gharmetyādi| gharma ātapaḥ| tīkṣṇaṃ tīkṣṇavīryaṃ maricādi, uṣṇo'gnitāpaḥ, kṣāro yavakṣārādiḥ, ghaṇṭāpāṭalyādikṛtaśca; vidagdhaṃ kupitam| svaguṇairiti ‘pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti’ ityādibhiḥ, vidahati kopayati svaguṇaireva, “vidāhaścāsya <note place="foot" type="variant" n="2">‘raktasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> raktasya pittavat” (su. sū. a. 21) ityukteḥ| tataḥ pravartate niḥsarati, pittaṃ raktaṃ ca dhāturūpaṃ; natu kevalaṃ raktaṃ, raktapittamiti vyapadeśānupapatteḥ| atha pittena duṣṭaṃ raktaṃ raktapittamityucyate, tadā pittaraktamiti vyapadeśaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘syāt’ iti pā.|</note> prasajyeta, etena raktaṃ ca pittaṃ ceti dvandvasamāsānniruktiruktā suśrutena| nanu, carake ‘rāgapariprāptaṃ pittaṃ raktapittam’ ityuktaṃ, tena raktaṃ ca tat pittaṃ ceti karmadhārayasamāsena niruktiruktā| atra ca kāraṇatrayamuktam| yadāha– “saṃyogāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ||” (ca. ci. a. 4) iti, tatkathaṃ na virodhaḥ? naivam, atrāpi <note place="foot" type="variant" n="4">‘raktapittapravṛtteḥ’ iti. pā.|</note> raktapravṛtteḥ, duṣṭaṃ hi raktaṃ pitte rāgamādadhattatsaṃsargi raktaṃ svayamapi pravartate iti <note place="foot" type="variant" n="5">‘pūrvaka’ iti pā.|</note> pūrva evārthaḥ| tena raktaṃ ca pittaṃ ceti raktapittaṃ, rakta ca tat pittaṃ cetyubhayathā'pi niruktāvadoṣaḥ||1-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">atha pāṇḍurogavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṃ raktapittanidānamāha– gharmetyādi| etaiḥ svakāraṇaguṇairvidagdhaṃ duṣṭa pittaṃ śoṇitaṃ vidahati kopayati| gharma ātapaḥ, adhvā panthāḥ, vyavāyo maithunam, tīkṣṇaṃ tīkṣṇavīryaṃ maricādi, uṣṇo'gnitāpaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘athoṣṇa ... ’ iti pā.|</note> athavoṣṇaguṇadravyaṃ, kṣāro yavakṣārādiḥ apāmārgādikṛtaśca| tato raktaṃ pravartate ūrdhvamadho vā dvidhā vā ekakālamūrdhvādho vā, tasya raktapittamucyate| raktaṃ ca pittaṃ ceti dvandvasamāsānniruktiḥ suśrutenoktā| carake tu, rāgapariprāptaṃ pittaṃ raktapittamucyate| tatra raktaṃ ca tatpittaṃ ceti karmadhārayasamāsaḥ| yaduktaṃ carakeṇa kāraṇatrayam– “saṃyogāddūṣaṇāt taṃ tu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ” ityubhayatrāpi na kaściddoṣaḥ| keṣu mārgeṣu pravartate tānāha– ūrdhvamityādi| kupitaṃ tatpittaṃ nāsādibhirūrdhvaṃ, meḍhrādibhiradhaḥ, atikupitaṃ mārgadvayairūrdhvādhobhiḥ samastaromacchidraiśca||1-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sadanaṃ śītakāmitvaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘dhūmāyitam’ iti pā. |</note> kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ | lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 45) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">pūrvarūpamāha– sadanamityādi| kaṇṭhadhūmāyanaṃ kaṇṭhāddhūmanirgama iva pratītiḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">pūrvarūpamāha– sadanamityādi| sadanamaṅgānāṃ, śītakāmitvaṃ śīte'bhilāṣaḥ, <note place="foot" type="variant" n="8">‘kaṇṭhadhūmāyanamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kaṇṭhadhūmāyanamiti kaṇṭhāddhūmanirgama iva vedanetyarthaḥ| lohagandhiḥ dhmāyamānalohasyeva śvāse gandhaḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula">sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam |5| (ca. ci. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">ślaiṣmikamāha– <note place="foot" type="variant" n="9">‘sāndretyādi’ iti pā.|</note> sāndramityādi| sāndraṃ ghanaṃ, sapāṇḍu sasnehamiti īṣatpāṇḍusneham|5|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">ślaiṣmikamāha– sāndramityādi| sāndraṃ ghanaṃ, sapāṇḍu sasnehamiti| īṣatpāṇḍu iṣatsneham|5|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam ||5||</seg> (ca. ci. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">vātikamāha– śyāvetyādi| tanu aghanam||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">vātikamāha– śyāvetyādi| tanu aghanam||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham | mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam ||6||</seg> (ca. ci. a. 4) | saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam | (ca. ci. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">paittikamāha– raktetyādi| kaṣāyābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vaṭapaṭolādikvāthavarṇam’ iti pā.|</note> vaṭādikvāthavarṇam| mecakāgāradhūmābhamiti <note place="foot" type="variant" n="11">‘mecakāgāradhūmānāmivābhā’ iti pā.|</note> mecakāgāradhūmayorivābhā yasya tattathā; mecakābham, āgāradhūmābhaṃ ca; <note place="foot" type="variant" n="12">‘sasāramallamaṇikādimasṛṇīkṛtakṛṣṇavarṇavastrasyeva’ iti pā.|</note> masṛṇīkṛtakṛṣṇamaṇivarṇasyevavarṇo mecaka iti jejjaṭādayaḥ prāhuḥ, cikkaṇakṛṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘sauvīrāñjanavarṇam ’ iti pā.|</note> sauvīrāñjanavarṇābham| nanu, sarvameva raktapittaṃ duṣṭena pittenārabhyate tat kathaṃ paittikaṃ raktapittamiti? ucyate– satyaṃ, kintu yadā svasthānasthaṃ pittaṃ raktapittārambhakaṃ sthānāntarāvasthitena pittena saṅgṛhyate, kiṃvā doṣāntarāsaṃśliṣṭaṃ kevalaṃ pittamārambhakaṃ, tadā paittikamiti vyapadeśa iti| nanu, kevalaṃ paittikaṃ na sambhavatyeva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam|” iti; na ca tasya nirdiṣṭo mārgaḥ| ucyate– yadā svakāraṇodbhūtena kaphena vātena vā svalakṣaṇakāriṇā saṃsṛṣṭaṃ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadeśaḥ, na tu mārgasambandhānugatena kaphavātasambandhena| ūrdhvagaṃ hi mārgasambandhamahimnā'vaśyaṃ kaphena, adhogaṃ cāvaśyaṃ vātena, anubadhyate| naca tatra kaphavātau svalakṣaṇaṃ kurutaḥ, yathā śaradi jvarakaraṃ pittaṃ kālamahimnā'nugatena kaphenānubadhyate tathā'pi paittika evāsau prākṛto jvaraḥ| yaduktam– “kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| tena yadā ekadoṣaliṅgayuktaṃ bhavati tadā ekadoṣānugam, evaṃ dvidoṣaliṅgaṃ tridoṣaliṅgaṃ ca bodhyam| tenordhvagamadhogaṃ caikadvitriliṅgaṃ bhavati| etena paittikasya mārgo na darśita iti yaduktaṃ tannirastamiti||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">paittikamāha– raktetyādi| kaṣāyābhaṃ khadirādikvāthavarṇaṃ, mecakābhaṃ kṛṣṇarājirañjitamaṇimasṛṇīkṛtakṛṣṇavastravarṇa iva varṇo mecaka iti jejjaṭadayaḥ, cikkaṇakṛṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṃ ca sauvīrāñjanavarṇābham| nanu sarvameva raktapittaṃ duṣṭena <note place="foot" type="variant" n="14">‘pittenārabhyate’ iti pā.|</note> pittamārambhakaṃ tat kathaṃ paittikaṃ raktapittamityucyate? satyaṃ, yadā svasthānasthaṃ pittaṃ raktapittārambhakaṃ sthānāntarāvasthitenāpi pittena saṃspṛśati kiṃvā doṣāntarāsaṃśliṣṭaṃ kevalameva pittamityucyate tadā paittikamiti vyapadeśa iti| nanu, kevalaṃ paittikaṃ na sambhavatyeva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam” iti; na ca tasya nirdiṣṭo mārgaḥ? ucyate– yadā hi svakāraṇodbhūtena kaphena vātena vā svalakṣaṇakāriṇā saṃsṛṣṭaṃ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadeśaḥ, na tu mārgasambandhatvāgatena kaphavātau svalakṣaṇaṃ kurutaḥ, yathā śaradi jvarajanakaṃ pittaṃ kālamahimāgatena kaphenānubadhyate tathā'pi paittikadoṣo'sau prākṛto jvaraḥ| yaduktam– “kuryātpittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ” iti| tena yadā ekadoṣaliṅgayuktaṃ bhavati tadā ekadoṣānugam, evaṃ dvidoṣaliṅgaṃ boddhavyaṃ, tenordhvagamadhogaṃ caikadvitriliṅgaṃ bhavati| etena paittikasya mārgo na darśita iti yaduktaṃ tannirastamiti| saṃsargasannipātajāni raktapittānyāha– saṃsṛṣṭetyādi| yadā dvidoṣaliṅgairupalakṣitaṃ bhavati tadā dvidoṣajaṃ, yadā ca tridoṣaliṅgaiḥ saṃsṛṣṭaṃ militaṃ bhavati tadā sānnipātikam||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam | dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanuvartate ||7||</seg> (ca. ci. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">saṃsargaviśeṣeṇa mārgabhedamāha– ūrdhvagamityādi||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">doṣamilitatvena mārgamāha– ūrdhvagamityādi| yadā kaphānugataṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘raktaṃ pittam’ iti pā.|</note> raktapittaṃ bhavettadā ūrdhvamārgeṣu pravartate, yadi ca vātānugaṃ tadā'dhomārgeṣu, yadi tu ubhābhyāṃ kaphavātābhyāṃ saṃsṛṣṭaṃ bhavati tadā mārgadvayeṣu pravartate| etena paittikasya mārgo na darśitaḥ, rogasya raktapittaprādhānyataiva||7||</seg></ab>
        <ab type="mula">ūrdhvaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam |8| (su. u. taṃ. a. 45) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">mārgabhedena sādhyatvādikamāha– ūrdhvamityādi| ūrdhvaṃ sādhyamiti ūrdhvagasya kaphapittasaṃśliṣṭatvena kaṣāyatiktau rasau kaphapittaharau yogyau, pittaharaṇe pradhānaṃ virecanaṃ ca yogyam| adhoge tu eka eva madhuro vātapittapraśamanaḥ, vamanaṃ ca pratimārgatvena vegamātravirodhi, na tu pittaharaṇam| ubhayamārgaṃ ca viruddhopakramatvādevāsādhyam| yaduktaṃ carake– “sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya yogyatvādbahutvādbheṣajasya ca|| virecanaṃ hi pittasya jayāya paramauṣadham|” (ca. ci. a. 2) ityādi|8|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">mārgapravṛttyā tasya sādhyāsādhyatvamāha– ūrdhvamityādi| yugapadgatamekakālaṃ mārgadvaye pravṛttam||8|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam ||8||</seg> raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam | (ca. ci. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">sādhyatve hetumāha– ekamārgamityādi| ekamārgamatrordhvagamabhipretam, adhogasya yāpyatvāt| navotthitam acirajam| sukhe kāle hemantaśiśirayoḥ| nirupadravaṃ vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">asādhyatve hetumāha– eketyādi| ūrdhvamārgamiti ūrdhvamārgapravṛttaṃ, balayuktasya puṃsaḥ, nātivegaṃ mandavegaṃ, navotthitaṃ acarakalajātam| sukhe kāle hemantaśiśirayoḥ| nirupadravamiti vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yattridoṣamasādhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘syānmandāgnerativegitam’ iti pā. |</note> syānmandāgnerativegavat | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat ||10||</seg> (ca. ci. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">doṣabhedena sādhyatvādikamāha– <note place="foot" type="variant" n="17">‘ekadoṣānugaṃ sādhyamityādi’ iti pā.|</note> ekadoṣānugamityādi| mārgabhedadoṣabhedābhyāṃ sādhyatvāsādhyatvavirodhe arśaḥsvabhihitadoṣabhedabalibhedābhyāṃ sādhyatvāsādhyatvavadvyākhyeyam| mandāgnestathā vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya yadativegavattadasādhyam| anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">punarapi doṣānusaṃsṛṣṭatvena sādhyāsādhyatvamāha– ekadoṣānugamityādi| yāpyamapratikriyaṃ, trayo doṣāḥ prakopahetavo yasya tat tridoṣaṃ raktapittamiti| mandāgnestu kṣīṇadehasya ca yadativegavattadasādhyam| anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā| śeṣaṃ sugamam||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrchā, bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ, bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi bhavedraktapittopasargāḥ ||11||</seg> (su. u. taṃ. a. 45) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">upadravānāha– daurbalyetyādi| daurbalyaṃ ‘śaktyupacayayorabhāva’ iti gayadāsaḥ| bhakte <note place="foot" type="variant" n="18">atra ‘ghoro vidāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ghoro vidāha iti ‘ṣaṣṭhyarthe saptamī’ iti kārtikaḥ| hṛdyatulyeti hṛdi atulyā asadṛśī pīḍā| koṣṭhasya bhedaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘koṣṭhamalasya bhedaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> koṣṭhamalasyabhedaḥ| tapanaṃ tāpaḥ| ‘pravitataśirasa’ iti pāṭhāntare pravitataṃ vistīryamāṇamiva; ‘pravitatā <note place="foot" type="variant" n="20">‘vistīrṇā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vistīrṇā vedanā śirasi yasya sa tathā’ iti kārtikaḥ| ‘ <note place="foot" type="variant" n="21">‘ ... śiratā’ iti pā.|</note> pravitatasiratā’ iti pāṭhāntare <note place="foot" type="variant" n="22">‘śirā ... ’ iti pā.|</note> sirāvyāptagātratā| avipāka āhārasya| vikṛtirapi bhavedraktapittopasargā iti ete raktapittasya upasargā upadravāḥ; tathā <note place="foot" type="variant" n="23">atra ‘tasya’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tasya vikṛtirapi bhavediti yojyam| sā ca <note place="foot" type="variant" n="24">‘ ... kṣālanatoyādirūpā’ iti pā.|</note> vakṣyamāṇāmāṃsaprakṣālanābhamityādirūpā| ‘raktapittopasargāt’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">upadravānāha– daurbalyamiti| śaktyupacayayorabhāva iti gayadāsaḥ| vamathuḥ chardiḥ, madaḥ dhattūrādiphalabhakṣaṇavat| ā samantataḥ pāṇḍutā| dāhaḥ sarvāṅgagataḥ| mūrchā cetanācyutiḥ| bhukte ghoro vidāha iti bhuktasyāhārasya dāruṇo vidāhaḥ, ṣaṣṭhyarthe saptamīti kārtikaḥ| hṛdyatulyeti hṛdi atulyeti chedaḥ, hṛdaye'tulyā asadṛśī pīḍā| koṣṭhasya bheda iti koṣṭhamalabhedaḥ| śirasi tapanaṃ tāpaḥ| pūtiniṣṭhīvanatvaṃ pittamayodgiraṇam, avipākaḥ āhārasya| ete raktapittasya upasargā upadravāḥ| vikṛtirapi bhavediti tasya raktapittasya vikṛtirapi bhavediti yojyam| sā ca <note place="foot" type="variant" n="25">‘ ... prakṣālanādirūpā’ iti pā.|</note> māṃsaprakṣālanābhamityādirūpā||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">māṃsaprakṣālanābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘kvathitamiva’ iti pā. |</note> kuthitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā, medaḥpūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham | yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārā stadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">(su. u. taṃ. a. 45) | yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ | paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyamasaṃśayam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">(ca. ni. a. 2) | lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||14||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12-14">asādhyalakṣaṇamāha– māṃsetyādi| <note place="foot" type="variant" n="27">‘kvathitamiva’ iti pā.|</note> kuthitamiva pūtitāṃ gatamiva| kardamam āvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ, <note place="foot" type="variant" n="28">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> athavā kardamanibhamambhonibhaṃ ca| tathā medaḥpūyāsrakalpamiti kalpaśabdo medaḥprabhṛtibhistribhiḥ sambadhyate iti <note place="foot" type="variant" n="29">‘gadādharaḥ’ iti pā.|</note> gayadāsaḥ| yakṛdiva yakṛtkhaṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṃ snigdhakṛṣṇam| kṛṣṇam añjanābham| nīlaṃ cāṣapakṣapratimam| nanu, paittike kṛṣṇatvaṃ paṭhitaṃ na ca tadasādhyaṃ? naivam, atiśabdenātra viśeṣitatvāt, tena tatra manākkṛṣṇatvaṃ bodhyam iti jejjaṭaḥ; athavā jambūphalābhaṃ yat kṛṣṇaṃ taditi yojyam| uktā vikārāḥ śvāsakāsādayaḥ| surapatidhanuṣā tulyaṃ nānāvarṇam| yenetyādi| yena raktapitteneti yojyam| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi adṛśyamapi viyaddṛśyamiti <note place="foot" type="variant" n="30">‘raktaṃ paśyati’ iti pā.|</note> paśyatīti yojyaṃ, raktapittopahatanetratvāditi; athavā dṛśyaṃ ghaṭapaṭādi, viyacca raktaṃ paśyatīti| <note place="foot" type="variant" n="31">‘aparamasādhyalakṣaṇamāha– lohitamityādi| yo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> aparamasādhyalakṣaṇamāha– lohitamityādi| yo bahuśaśchardayediti sambandhaḥ| lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartate ityarthaḥ; athavā lohitamudgāraṃ paśyatīti lohitodgāradarśīti||12-14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12-14">tasya vikṛtirūpatvenāsādhyatvamāha– māṃsetyādi| <note place="foot" type="variant" n="32">‘kvathitamiva’ iti pā.|</note> kuthitamiva pūtitāṃ gatamiva| <note place="foot" type="variant" n="33">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kardamāvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ athavā kardamanibhamambhonibhaṃ vā| atra kalpaśabdo medaḥprabhṛtibhiḥ tribhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| yakṛdiva yakṛtpiṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘snigdhaṃ kṛṣṇam’ iti pā.|</note> snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ añjanābhaṃ, nīlaṃ cāṣapakṣanibham| nanu, paittike kṛṣṇaṃ paṭhitaṃ tacca sādhyaṃ? naivaṃ,– apiśabdenātra viśeṣitatvāt| tena tatra manākkṛṣṇatvaṃ boddhavyamiti jejjaṭaḥ| athavā jambūphalābhaṃ yatkṛṣṇamiti yojyam| bhṛśamiti atyartham| ati sarvatra| kuṇapaṃ śavagandhi| yatra coktā vikārāḥ śvāsakāsādaya upadravāḥ; ‘bhavanti’ iti śeṣaḥ| surapatidhanuṣeti surapatidhanurvannānāvarṇamityarthaḥ| ebhiḥ pūrvoktairupadravairyuktaṃ vikṛtairvarṇaiśca raktapittaṃ tyājyam| asādhyalakṣaṇāntaramāha– yenetyādi| yena raktapittenopahato manuṣyaḥ dṛśyaṃ ghaṭapaṭādikaṃ viyacca <note place="foot" type="variant" n="35">‘aruṇam’ iti pā.|</note> adṛśyaṃ paśyati sa naśyati| anye “ <note place="foot" type="variant" n="36">‘paśyedbhṛśam’ iti pā.|</note> paśyedraktaṃ viyaccāpi” iti paṭhanti| adṛśyamapi viyat raktaṃ paśyati, raktapittopahatanetratvāt| lakṣaṇāntaramāha– lohitamityādi| yo bahuśaḥ <note place="foot" type="variant" n="37">atra ‘raktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> raktaṃ chardayet, raktanayanaśca <note place="foot" type="variant" n="38">‘lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartata ityarthaḥ’ ityasya sthāne ‘lohitodgāro lohitaḥ pravartata’ iti pā.|</note> lohitodgāradarśīti lohitodgāro lohitadarśīṃ ca, udgāro'pi lohitaḥ pravartata ityarthaḥ; athavā lohitamudgāraṃ paśyatīti lohitodgāradarśī; sa mriyate||12-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne raktapittanidānaṃ samāptam ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ raktapittanidānaṃ samāptam||9||</seg> <note place="foot" type="variant" n="39">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ raktapittanidānam||9||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne raktapittanidānam||9||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="10" xml:id="mn.10">
        <head>rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam | vegarodhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt | tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">rājayakṣmarūpeṣu pittādraktasya cāgama iti vacanādraktapittānantaraṃ yakṣmanidānam| cikitsopayogiviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ caturvidhamāha– vegarodhādityādi| vego'tra vātamūtrapurīṣāṇāṃ, na tu <note place="foot" type="variant" n="1">‘na vegāndhāraṇīyoktānām’ ityasya sthāne ‘na vegāvidhāraṇīyoktānām’ iti pā.|</note> na vegāndhāraṇīyoktānāṃ jṛmbhādīnāṃ sarveṣām| yaduktaṃ carake– “hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ||” (ca. ci. a. 8) ityādi| kṣayāditi kṣīyate aneneti kṣayaḥ, <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... naśanerṣyādayo’ iti pā.|</note> tenātivyavāyānaśanerṣyāviṣādādayo dhātukṣayahetavo gṛhyante| sāhasāditi <note place="foot" type="variant" n="3">‘sahaso’ iti pā.|</note> sāhasaṃ balavadvigrahādiruraḥkṣatahetutvena kāraṇam| <note place="foot" type="variant" n="4">‘viṣamāśanāditi’ iti pā.|</note> viṣamāśanādi suśrutoktadvādaśāśanapravicāravyatirekeṇopayogaḥ, tasya śīghraṃ srotorodhakatvāt| uktaṃ hi carake– “vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnatām| janayantyāmayān ghorān viṣamā mārutādayaḥ|| <note place="foot" type="variant" n="5">‘ruddhā’ iti pā.|</note> ruddhvā srotāṃsi dhātūnāṃ vaiṣamyādviṣamaṃ gatāḥ| doṣā rogāya kalpante puṣyanti naca dhātavaḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| tridoṣa iti militatridoṣaja eka eva, natu kāraṇabhedādanekaḥ| yadāha suśrutaḥ– “eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako <note place="foot" type="variant" n="6">‘hyataḥ’ iti pā.|</note> yataḥ| udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi||” (su. u. taṃ. a. 41) iti| nanu, vegarodhādayo vātaṃ prakopayanti, tajjanito yakṣmā kathaṃ tridoṣaja iti cet? ucyate– vātaprakopādevāgniduṣṭyā kaphapittayorapi prakopa ityāhuḥ| hetucatuṣṭayādityanenāsaṅkhyeyā api hetava uktacatuṣṭaye'ntarbhavantīti darśayati| śoṣādinānāśabdavācyatvena cāsya <note place="foot" type="variant" n="7">‘sañjñāṃ svayamevākārṣīt suśrutaḥ’ iti pā.|</note> suśrute'nvayamakārṣīt| yathā– “saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate budhaiḥ|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ| tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhurmanīṣiṇaḥ||” (su. u. taṃ. a. 41) iti| <note place="foot" type="variant" n="8">vāgbhaṭe tu “nakṣatrāṇāṃ dvijānāṃ ca rājño'bhūdyadayaṃ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tato mataḥ||” iti paṭhyate (vā. ni. a. 5)|</note> vāgbhaṭe tu– “yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā” ityuktam | “rājadantādiṣu param” iti upasarjanasya yakṣmaśabdasya paranipātaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">rājayakṣmarūpeṣu ‘pittādraktasya cāgama’ iti vacanādraktapittanidānānantaraṃ rājayakṣmanidānārambhaḥ| cikitsopayogiviprakṛṣṭaṃ kāraṇacatuṣṭayamāha– vegetyādi| vego'tra <note place="foot" type="variant" n="9">‘vātamūtrapurīṣāṇām’ iti pā.|</note> vātamūtrapurīṣādīnāṃ na tu <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhramādīnām’ iti pā.|</note> jṛmbhādīnāṃ sarveṣāṃ, yaduktaṃ carake– “hrīmattvādvā ghṛṇitvādvā bhayādvā vegamāgatam| vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigṛhṇāti yadā naraḥ” ityādi| kṣayo dhātukṣayaḥ| sa ca vyavāyānaśanāsṛksrāvopavāsādibhiranekakāraṇairjāyate| sāhasāditi sāhaso balavadvigrahādiḥ| viṣamāśanāditi “bahustokamakāle vā <note place="foot" type="variant" n="11">‘tajjñeyaṃ viṣamāśanam’ iti pā.|</note> jñeyaṃ tadviṣamāśanam” iti| tasya śīghraṃ srotorodhakatvāt| uktaṃ ca carake– “vividhānyannapānāni vaiṣamyeṇa samaśnataḥ| janayantyāmayān ghorānviṣamānmārutādayaḥ|| ruddhvā srotāṃsi dhātūnāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vaiṣamyādviṣasamaṃ gatāḥ’ iti pā.|</note> vaiṣamyādviṣasaṅgatāḥ| doṣā rogāya jāyante <note place="foot" type="variant" n="13">‘puṣpanti ca na’ iti pā.|</note> na puṣyanti ca dhātavaḥ|” <note place="foot" type="variant" n="14">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| tridoṣa iti militatridoṣajanita eka eva, na ca kāraṇabhedādanekaḥ| uktaṃ hi suśrute– “eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako yataḥ| udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi” iti| asaṅkhyeyā api hetava uktacatuṣṭaye <note place="foot" type="variant" n="15">‘evāntarbhāvyā iti’ iti pā.|</note> evāntarbhāvantīti darśayati| <note place="foot" type="variant" n="16">‘asya śoṣādinānāśabdavācyatvena sañjñāṃ svayamevākārṣītsuśrutaḥ’ ityasya sthāne ‘yasya śoṣādinānāśabdavācyatvenānvayamevākārṣīt suśrutaḥ’ iti pā.|</note> asya śoṣādinānāśabdavācyatvena sañjñāṃ svayamevākārṣītsuśrutaḥ| yathā– “saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate| kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ|| rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ| tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhurmanīṣiṇaḥ” iti| tantrāntare'pi kāraṇacatuṣṭayamuktam– “ayathābalamārambho vegasandhāraṇaṃ kṣayaḥ| yakṣmaṇaḥ kāraṇaṃ vidyāccaturthaṃ viṣamāśanam” iti||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu | ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantarāḥ | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">na kevalaṃ dhātukṣayamātrādeva yakṣmā bhavati, api tu <note place="foot" type="variant" n="17">‘bahusrotorodhādibhiḥ’ iti pā.|</note>, <note place="foot" type="variant" n="18">‘ ... srotonivahanirodhādibhirapīti’ iti pā.|</note> rasādivahasrotonirodhādibhirapīti darśayituṃ viśiṣṭāṃ samprāptimāha– kaphetyādi| yadā tvevaṃ na syāt, tadā dhātukṣaya eva rogo na tu yakṣmā| kaphaḥ pradhānaṃ yeṣāmanilādīnāṃ doṣāṇāṃ te tathā| nanu, <note place="foot" type="variant" n="19">‘doṣairiti bahutvena’ iti ātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ|</note> doṣairityanena doṣatrayamucyate, kaphasya viśeṣaṇatvenopāttatvāt, kathaṃ tasyaivānyapadārthavācyatā? ucyate– svāvayavena vigrahaḥ, samudāyaḥ samāsārthaḥ; yathā– bahuvṛkṣaṃ vanamiti; <note place="foot" type="variant" n="20">‘samādhānaṃ vistarastu’ iti pā.|</note> samādhānavistarastu suśrute jejjaṭe draṣṭavyaḥ| kaphapradhānatā ca vegarodhādikupitavātaviplutāgnimāndyādinā boddhavyā| rasavartmasu rasavahadhamanīṣu, atrādiśabdo <note place="foot" type="variant" n="21">‘luptanirdiṣṭo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tena raktādivahasrotorodho'pi bodhyaḥ| athavā rasakāraṇatayā raktādīnāṃ rasaduṣṭyaiva raktādiduṣṭiriti kārtikaḥ| idamatra sūcitam– yanmārgarodhāt hṛdayastho rasastatraivāvasthito vikṛto mukhena niḥsarati| yadāha carakaḥ– “rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate||” (ca. ci. a. 8) iti| etenānulomakṣayo darśitaḥ, kāraṇabhūtarasadhātukṣaye sati raktādīnāṃ rasakāryāṇāṃ poṣakābhāvena kṣīyamāṇatvāt| pratilomakṣayaṃ darśayitumāha– ativyavāyino vetyādi| <note place="foot" type="variant" n="22">atra ‘yadi strībhyo na nivartate tadā’ ityātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate|</note> retasi kṣīṇe satyanantarāḥ samīpagā dhātavaḥ kṣīyante, tadyathā– śukre kṣīṇe majjā kṣīyate, majjani kṣīṇe'sthi, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘pūrvaṃ pūrvam’ iti pā.|</note> pūrvaḥ pūrvaḥ dhātuḥ| nanu, kāryabhūtasya śukrasya kṣayāt kathaṃ kāraṇabhūtānāṃ dhātūnāṃ kṣaya iti cet? ucyate– śukrakṣayādvāyuḥ prakupyati| yaduktam– “vāyordhātukṣayāt kopo mārgasyāvaraṇena ca|” (ca. ci. a. 28) iti| sa vāyuḥ sānnidhyānmajjānaṃ śoṣayati, evaṃ pūrvapūrvadhātūn| dṛṣṭaṃ ca pratyāsattyā'pi kāryajananaṃ; yathā– agnisantaptāyogolakasannidhānādārdrabhūbhāgasyāpi śoṣaḥ| tathāca rasasañcārapakṣe suśrutavacanam– “pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi paramparam| tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam||” (su. sū. a. 15) iti||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tasya viśiṣṭāṃ samprāptimāha– kaphetyādi| kaphaḥ pradhānaṃ yeṣāmanilādidoṣāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘tathā’ iti pā.|</note> taistathā| nanu doṣairiti bahutvena doṣatrayamucyate, tatkathaṃ kaphasya pradhānatā? ucyate– tasya pradhānatā ca vegarodhādikṣubhitavātaviplutāgnimāndyādinā boddhavyā| rasavartmasu rasavahadhamanīṣu| atrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena raktādivahasroto'pi boddhavyam| athavā rasakāraṇatayā raktādīnāṃ rasaduṣṭyaiva raktādiduṣṭiriti kārtikaḥ| idamatra sūcitam– yanmārgāvarodhāddhṛdayastho raso vidahyate, tatraivāvasthito vikṛtibahulapicchilavisraharitapītaśvetakāsavegena mukhamārgeṇa niḥsarati| yaduktaṃ carake– “rasaḥ srotaḥsu ruddheṣu svasthānastho vidahyate| sa ūrdhvaṃ kāsavegena bahurūpaḥ pravartate” iti| etenānulomakṣayo darśitaḥ| kāraṇabhūtarasadhātukṣaye sati raktādīnāṃ rasakāryāṇāṃ poṣakābhāvena kṣīyamāṇatvāt| pratilomakṣayaṃ darśayannāha– atītyādi| ativyavāyinaḥ atyarthaṃ grāmyadharmasevinaḥ| yadi strībhyo na nivartate tadā kṣīṇe retasi kṣīyamāṇe śukre anantarāḥ samīpasthā dhātavaḥ kṣīyante, tadyathā– śukre kṣīṇe majjā kṣīyate, majjani kṣīyamāṇe'sthi, evaṃ pūrvaṃ pūrvam| nanu, rasavartmarodhāt raso na raktasya bṛṃhaṇāyālaṃ, raktāpacayānmāṃsasyāpacaya ityādipūrvapūrvadhātukṣīṇatayā śukrakṣayo yuktaḥ, kāryabhūtaśukrakṣaye pūrvadhātūnāṃ kathaṃ kṣayaḥ? ucyate, śukrakṣayādvāyuḥ kupyati; yaduktam– “vāyordhātukṣayātkopo mārgasyāvaraṇena ca” iti| sa vāyuḥ sānnidhyāt majjānaṃ śoṣayati, evaṃ pūrvapūrvadhātūn| dṛṣṭaṃ ca pratyāsannatayā kāryajanakatvam| yathā'gnisantaptāyogolakasannidhānādārdrabhūbhāgasya śoṣaḥ, yathā ca mahājalādhāraparikṣaye tatra praviśatāṃ jalāśayānāṃ parikṣayaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śvāsāṅgamardakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrāḥ | śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">(su. u. taṃ. a. 41) | svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhā gṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca | taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-4">pūrvarūpamāha– śvāsetyādi| saṃsravaḥ ṣṭhīvanam| pīnasaḥ pratiśyāyaḥ| māṃsaparo māṃsabhojanecchuḥ| riraṃsuḥ striyaṃ rantumicchuḥ; etacca vyādhimahimnā manodoṣāt| tathā svapneṣu kākādivāhanaṃ ca pūrvarūpameva| śallakī ‘ <note place="foot" type="variant" n="25">‘śajāru’ iti pā.|</note> śarāru’ iti khyātā, nīlakaṇṭho mayūraḥ| vijalā nirjalāḥ| davo vanāgniḥ| arditān abhibhūtān| cakārāttṛṇakeśanipātādayo <note place="foot" type="variant" n="26">‘bhojane grāhyāḥ’ iti ātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ|</note> draṣṭavyāḥ| yaduktaṃ carake– “pūrvarūpaṃ pratiśyāyo <note place="foot" type="variant" n="27">‘dauḥśīlyam’ iti pā.|</note> daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam|| ghṛṇitvamaśnataścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane|| <note place="foot" type="variant" n="28">‘yakṣmiṇaṃ ... ’ iti pā.|</note> makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne, keśānāṃ nakhānāṃ cātivardhanam|| patattribhiḥ pataṅgaiśca śvāpadaiścābhidharṣaṇam|| <note place="foot" type="variant" n="29">atra “svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam|| jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣyatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ cāpi darśanam|| prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ|” ityātaṅkadarpaṇe'dhikaṃ paṭhyate|</note> ” (ca. ci. a. 8) iti| <note place="foot" type="variant" n="30">‘atra’ iti pā.|</note> tatra śvāpadā vyāghrādayaḥ||3-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-4">pūrvarūpamāha– śvāsetyādi| bhaviṣyati utpadyamāne śoṣe śvāsādayo bhavantīti sambandhaḥ| aṅgasādo'ṅgaglāniḥ| kaphasaṃsravaḥ kaphaṣṭhīvanaṃ, mado dhattūraphalabhakṣaṇādiva manomohaḥ, pīnasaḥ pratiśyāyaḥ, ‘kāsahikkā’ itisthāne'nye ‘pāṇḍunidrā’ iti paṭhanti, <note place="foot" type="variant" n="31">atra ‘tatra pāṇḍuḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tatra pāṇḍuḥ pāṇḍudehacchaviḥ| sa ca puruṣaḥ śuklanayano bhavati| māṃsaparo māṃsabhakṣaṇakāmaḥ| riraṃsuḥ striyaṃ rantumicchuḥ, etacca vyādhimahimnā manodoṣādboddhavyam| tathā svapne kākādivāhanaṃ ca pūrvarūpameva, śallakī godhānukārī vajraśakalī ‘sellaka’ iti vikhyātaḥ, nīlakaṇṭho mayūraḥ, kṛkalāsaḥ saraṭaḥ ‘giragiṭa’ iti pūrvadeśīyā bhāṣante; ete taṃ vāhanībhūya vahanti| vijalā nirjalāḥ| pavano vāyuḥ, davo dāvāgniḥ, arditān abhibhūtān| cakārāt keśatṛṇādinipātādayo bhojane grāhyāḥ| yaduktaṃ carake– “pūrvarūpaṃ pratiśyāyo daurbalyaṃ doṣadarśanam| adoṣeṣvapi bhāveṣu kāye bībhatsadarśanam|| <note place="foot" type="variant" n="32">‘ghṛṇitvamaśnataścāpi’ iti pā.|</note> ghṛṇitvamaścāpi balamāṃsaparikṣayaḥ| strīmadyamāṃsapriyatā priyatā cāvaguṇṭhane|| <note place="foot" type="variant" n="33">‘makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānām’ ityasya sthāne ‘makṣikāghuṇakeśāditṛṇānām’ iti pā.|</note> makṣikāghuṇakeśānāṃ tṛṇānāṃ patanāni ca| prāyo'nnapāne keśānāṃ nakhānāṃ cābhivardhanam|| patattribhiḥ <note place="foot" type="variant" n="34">‘pataṅgaiśca’ iti pā.|</note> pataṅgaśca śvāpadaiścāpi gharṣaṇam| svapne keśāsthirāśīnāṃ bhasmanaścādhirohaṇam|| jalāśayānāṃ śailānāṃ vanānāṃ jyotiṣāmapi| śuṣkatāṃ kṣīyamāṇānāṃ patatāṃ cāpi darśanam| prāgrūpaṃ bahurūpasya tajjñeyaṃ rājayakṣmaṇaḥ||” iti| atra śvāpadā vyāghrādayaḥ||3-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ | jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ ||5||</seg> (ca. ci. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">trirūpasampannamāha– aṃsetyādi| aṃsapārśvayorabhitāpaḥ pīḍā, aṃso bhujasyoparibhāgaḥ, abhitāpatvenaikaṃ rūpam, evaṃ santāpe'pi vācyam| karapādayorityatra prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaṃ manyamānāḥ kāśmīrāḥ– ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti paṭhanti, ‘karapādikaḥ’ iti ca pāṭhāntaram| etattrayaṃ prāyobhāvitvena carakeṇoktaṃ, tenaikādaśarūpeṣu madhye'nyadapi trayaṃ bodhyam| tathāca bhojaḥ– “kāso jvaro raktapittaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">‘trirūpam’ iti pā.|</note> trirūpe rājayakṣmaṇi|” iti| anye tvāhuḥ– rājayakṣmaṇi yo jvarastasyaitallakṣaṇamiti; jejjaṭastu trirūpasampattimeva vyākhyātavān||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">trirūpasampattiṃ darśayannāha– aṃsetyādi| aṃsapārśvayorabhitāpaḥ pīḍā, aṃso bhujasyoparibhāgaḥ| karapādayorityatra prāṇyaṅgatvenaikavadbhāvaṃ manyamānāḥ kāśmīrāḥ ‘tāpaḥ pādakarasya ca’ iti paṭhanti; ‘santāpaḥ <note place="foot" type="variant" n="36">‘karapādikaḥ’ iti pā.|</note> karapādādikaḥ’ ityapare| etattrayaṃ prāyobhāvitvena carakeṇoktam||5||</seg></ab>
        <ab type="mula">( <note place="foot" type="variant" n="37">‘śloko ayaṃ suśrutena nirmito viṣayabhedapradarśanāya mādhavena likhitaḥ’ iti</note> bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam | svarabhedaśca <note place="foot" type="variant" n="38">‘jāyeta ṣaḍrūpam’ ityasya sthāne ‘jāyante ṣaḍrūpe’ iti pā. |</note> jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi) |6|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">idānīṃ tasyaiva ṣaḍrūpāṇi darśayitumāha– bhaktetyādi|6|</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">svarabhedo'nilācchūlaṃ saṅkocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">(su. u. taṃ. a. 41) | śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">rājayakṣmaṇastraidoṣikasyaikādaśarūpāṇi vibhajya vyādhiprabhāvājjāyante, natu sannipātajvaraliṅgavat sarvadoṣaiḥ sarvāṇītyāha– svarabhedo'nilādityādi| śūlamaṃsapārśvayoreva, <note place="foot" type="variant" n="39">‘aṃsapārśvayoḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> aṃsapārśvayoḥ saṅkoca eka eva gaṇanīyaḥ| abhaktacchando bhaktāruciḥ| kaṇṭhasyoddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhedaḥ; ‘utkāsikā’ iti kārtikaḥ||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">doṣabhedenaikādaśarūpāṇi darśayannāha– svaretyādi| <note place="foot" type="variant" n="40">‘śūlam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śūlam aṃsapārśvayoḥ saṅkoca eka eva| apare ‘saṃloca’ iti paṭhanti, tatra saṃloco luñcitamiva aṃsayoḥ pārśvayośca, tenaivaṃ trīṇi; jvarādīni catvāri pittena; śirasaḥ paripūrṇatvaṃ kapheneti śeṣaḥ, abhaktacchando bhojane aśraddhā, kaṇṭhasya coddhvaṃsaḥ kaṇṭhabhaṅgaḥ, uddhvaṃsa <note place="foot" type="variant" n="41">‘utkāsiketi’ iti pā.|</note> utkāripheti kārtikaḥ, evaṃ catvāri kaphena; evamekādaśarūpāṇi; evaṃ ṣaḍrūpāṇyapi vātādibhedena jñeyāni||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam | kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">tribhirvā pīḍitaṃ liṅgaiḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘jvarakāsā ... ’ iti pā. |</note> kāsaśvāsāsṛgāmayaiḥ | jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvimalaṃ yaśaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">(su. u. taṃ. a. 41) | sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye | yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa bahumehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-12">asādhyalakṣaṇamāha– ekādaśabhirityādi| ekādaśabhirebhiriti svarabhedādibhiḥ kaṇṭhoddhvaṃsāntaiḥ| ṣaḍbhiriti suśrutena ṣaḍrūpāṇi paṭhitāni “bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam| svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi||” (su. u. taṃ. a. 41) iti| “kāsātisārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ” iti tu kasyacittantrasya ṣaḍrūpāṇi mādhavakareṇa likhitānīti| etāni caikādaśa <note place="foot" type="variant" n="43">‘rūpāṇi’ ityasya sthāne ‘ṣaḍvā trirūpāṇi vā’ iti pā.|</note> rūpāṇi prāyobhāvitvāduktāni, anyatamarūpaparihārāt; rūpāntarayoge'pyekādaśatvaṃ ṣaṭtvaṃ ca syādeva, tathāhi carako nidāne ekādaśarūpāṇi paṭhitvā cikitsite'pi vegarodhādikāraṇacatuṣṭayaje pratikāraṇaṃ caturdhā ekādaśarūpāṇi <note place="foot" type="variant" n="44">‘paṭhitāni’ iti pā.|</note> paṭhitavān| yathā– “kāsoṃ'satāpo vaisvaryaṃ jvaraḥ pārśvaśirorujā| chardanaṃ raktakaphayoḥ śvāso <note place="foot" type="variant" n="45">‘varcobhido ... ’ iti pā.|</note> varcograho'ruciḥ|| rūpāṇyekādaśaitāni, yakṣmaṇi ṣaḍimāni ca| kāso jvaraḥ pārśvaśūlaṃ svaravarcograho'ruciḥ||” (ca. ci. a. 8) iti| ekādaśavacanenaivaṃ bodhayati– sampūrṇe yakṣmaṇyekādaśaiva rūpāṇi bhavantīti| jahyāditi ‘ <note place="foot" type="variant" n="46">‘balamāṃsakṣaye’ iti pā.|</note> balamāṃsakṣate sati’ iti śeṣaḥ| tathāca carakaḥ– “vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī bradhnī cirajvarī| gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ|| acikitsyā bhavantyete balamāṃsaparikṣayāt| svalpeṣvapi vikāreṣu bhiṣagetān vivarjayet||” (ca. i. a. 9) iti| <note place="foot" type="variant" n="47">‘sarvairardhaurityādi’ iti pā.|</note> sarvairityādi| nanu, sarvarūpāṇyekādaśa, ekādaśānāmardhaṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘ardhonāni ṣaṭ’ iti pā.|</note> sārdhapañca bhavanti, tatra katamasya rūpasyārdhatvaṃ kimbhūtaṃ vā bhavati? ucyate– ekasya rupasyārdhatvāsambhave <note place="foot" type="variant" n="49">‘ ... rardhayorutkṛṣṭatvāt’ iti pā.|</note> ṣaṭpañcarūpayorutkṛṣṭatvāt ṣaḍrūpa evārdho grāhyāḥ| liṅgairyukta iti sambandhaḥ| ato'nyatheti balamāṃsakṣayābhāve sati| mahāśanaṃ kṣīyamāṇamityekamasādhyalakṣaṇam, ariṣṭarūpatvāt; <note place="foot" type="variant" n="50">‘atisāranipīḍitamiti’ iti pā.|</note> atīsārapīḍitamiti dvitīyaṃ, yakṣmiṇo malāyattajīvitasyoktatvāt; śūnamuṣkodaramiti tṛtīyaṃ, muṣkaśothasya virekasādhyatvena viruddhopakramatvāt| śukletyādi| śuklākṣatvādayaḥ ekaikaśo'sādhyalakṣaṇāni||8-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-12">bahurūpo rājayakṣmā'sādhyastamāha– ekādaśabhiriti| <note place="foot" type="variant" n="51">‘ebhirvā’ ityatra ‘etairvā’ iti pā.</note> etairiti svarabhedo'nilācchūlamityādikairekādaśabhiḥ| ṣaḍbhirvāpīti bhaktadveṣo jvara ityādibhiḥ ṣaḍbhiḥ, apiśabdāt tribhirvā aṃsapārśvābhitāpaścetyādikaiḥ, samanvitaṃ jahyāt tyajet| <note place="foot" type="variant" n="52">‘śoṣānvitamiti’ iti pā.|</note> śoṣānvitaṃ puruṣaṃ yakṣmiṇamiti śeṣaḥ| vahnimāṃsabalakṣaye satīti bodhyam| asādhyalakṣaṇamāha– sarvairiti sarvaiḥ ekādaśabhiḥ| nanu, sarvāṇi rūpāṇyekādaśa, ekādaśānāmardhaṃ sārdhapañca bhavanti, tatra katamarūpasyārdhatvaṃ kimbhūtaṃ vā bhavati? ucyate– ekasya <note place="foot" type="variant" n="53">‘rūpasyārdhāsambhave’ iti pā.|</note> rūpasyārthāsambhave <note place="foot" type="variant" n="54">‘ ... rardhayorutkṛṣṭatvāt’ iti pā.|</note> ṣaṭpañcarūpayorardhayorutkṛṣṭatvāt ṣaḍrūpamatrārdho grāhyaḥ| etairliṅgairmāṃsabalakṣayairyukto varjya iti sambandhaḥ| māṃsabalayoḥ <note place="foot" type="variant" n="55">‘kṣayaiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣayaiḥ| kṣayaliṅgāni suśrutenoktāni| tadyathā– “māṃsakṣaye'sthigaṇḍopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā rūkṣatā sādo gātrāṇāṃ dhamanīśaithilyaṃ ca” iti| balam ojaḥ| “mūrchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo'jñānameva ca| pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye” iti| apare māṃsabalakṣaye iti paṭhanti, tatra māṃsabalakṣaye satīti yojyam| ato'nyatheti māṃsabalakṣaye'satīti| etena balamāṃsāgniyuktaḥ pratyākhyeya cikitsyaḥ sarvarūpo'pi| aparamasādhyalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="56">‘mahāśinamiti’ iti pā.|</note> mahāśanamiti|– <note place="foot" type="variant" n="57">‘mahāśinam’ iti pā.|</note> mahāśanaṃ bahvaśanamapi kṣīyamāṇaṃ māṃsabalābhyāṃ kṣīṇamariṣṭatvāt| atīsāranipīḍitaṃ atīsārayuktam| uktaṃ ca– “malāyattaṃ balaṃ puṃsāṃ śukrāyattaṃ tu jīvitam| tasmādyatnena saṃrakṣedyakṣmiṇo malaretasī” iti; śūnamuṣkodaraṃ śophayuktaṃ muṣka udaraṃ ca yasya taṃ; muṣkaśothasya virekasādhyatvena viruddhopakramatvāt| <note place="foot" type="variant" n="58">‘mahāśinam’ iti pā.|</note> mahāśanaṃ kṣīyamāṇamityekamasādhyalakṣaṇam, atīsāranipīḍitamiti dvitīyaṃ, śūnamuṣkodaramiti tṛtīyam| <note place="foot" type="variant" n="59">‘aparamapi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> aparamapi varjyamāha– śuklākṣamityādi| kṛcchreṇa bahumehantamiti kaṣṭena bahutaraṃ <note place="foot" type="variant" n="60">‘mukhena’ iti pā.|</note> mehantaṃ ‘malam’ iti śeṣaḥ| etenāhārasya malabhāvaḥ kathitaḥ| yasya cātiśayo malo niṣpadyate tasya māṃsaraktakṣayo bhavati, sa punarasādhyaḥ syāt| itthambhūtaṃ naraṃ śuklākṣatvādyupadravasahitaṃ yakṣmā hantīti sambandhaḥ| ihetyasmin śāstre| śuklākṣatvādaya <note place="foot" type="variant" n="61">‘ekaikaśo'pyasādhyalakṣaṇāni’ iti pā.|</note> ekaikaśo'pyalakṣaṇāni boddhavyāni||8-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham | upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram ||13||</seg> (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">cikitsyatvamāha– jvaretyādi| upakramet cikitset| akṛśamityanena vayaḥstho'pi pratyākhyāyopakramyata iti sūcyate| yaduktamanyatra– “paraṃ dinasahasraṃ tu yadi jīvati mānavaḥ| subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ||” iti||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">atha cikitsyamāha– <note place="foot" type="variant" n="62">‘jvaretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> jvaredityādi| <note place="foot" type="variant" n="63">‘upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram| śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhaśvāsanipīḍitām|| kṛcchreṇa bahumahantaṃ yakṣmā hantīha mānavam||’ iti pā.|</note> upakramediti| upakramet cikitset| akṛśamityanena vayastho'pi pratyākhyāyopakramya iti sūcyate| yaduktamanyatra– “paraṃ dinasahasraṃ tu yadi jīvati mānavaḥ| subhiṣagbhirupakrāntastaruṇaḥ śoṣapīḍitaḥ” iti||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">vyavāyaśokavārdhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān | vraṇoraḥkṣatasañjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu ||14||</seg> (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">vyavāyādijanitadhātuśoṣaṇamātreṇa rājayakṣmatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘nirasannāha’ iti pā.|</note> nirasyannāha– vyavāyetyādi| yaduktaṃ suśrute– “keṣāñcidevaṃ śoṣo hi <note place="foot" type="variant" n="65">‘lakṣaṇaibheda ... ’ iti pā.|</note> kāraṇairbhedamāgataḥ| <note place="foot" type="variant" n="66">‘na tatra doṣaliṅgānām’ ityasya sthāne ‘na tu tridoṣaliṅgānām’ iti pā.|</note> na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam|| kṣayā eva hi te jñeyāḥ <note place="foot" type="variant" n="67">‘kevalam’ iti pā.|</note> pratyekaṃ <note place="foot" type="variant" n="68">‘dhātusañjñitāḥ’ iti pā.|</note> dhātusaṅkṣayāt|” (su. u. taṃ. a. 41) iti| vṛddhasya bhāvo vārdhakyamiti svārthe <note place="foot" type="variant" n="69">‘vyañjiti’ iti pā.|</note> kya(ṣya)ñ” iti kārtikaḥ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">vyavāyādijanitaśoṣamātreṇa rājayakṣmatvaṃ nirasyannāha– <note place="foot" type="variant" n="70">‘vyavāyetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vyavāyetyādi| vyavāyaḥ strīsevā, śokaḥ putrādiviyogena cittodvegaḥ, vārdhakyaṃ vṛddhatvaṃ, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajananaṃ, <note place="foot" type="variant" n="71">‘adhvā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> adhvā dīrghamārgāṭanaṃ, vraṇaṃ kṣatam, uraḥkṣatamurontarabhighātajanitavraṇam| yakṣmaṇo <note place="foot" type="variant" n="72">etacca– ‘yakṣmaṇo lakṣaṇaiḥ śṛṇu’ iti pā.|</note> lakṣaṇairiti talliṅgaiḥ, na tu <note place="foot" type="variant" n="73">‘yakṣmaiva’ iti pā.|</note> yakṣma vai; yaduktaṃ suśrute– “keṣāñcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ| <note place="foot" type="variant" n="74">‘na tatra doṣaliṅgānām’ ityasya sthāne ‘na tu tridoṣaliṅgānām’ iti pā.|</note> na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam|| kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṅkṣayāt” iti||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyavāyetyādi| śukrasya kṣayaliṅgairiti suśrutoktaiḥ| tadyathā– “śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā, aśaktirmaithune, cirādvā prasekaḥ, praseke <note place="foot" type="variant" n="75">‘cālpadarśanaṃ raktasyaśukrasya vā’ iti pā.|</note> cālparaktaśukradarśanam|” (su. sū. a. 15) iti||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">vyavāyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyavāyetyādi| śukrakṣayaliṅgairiti suśrutoktaiḥ “śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā <note place="foot" type="variant" n="76">‘prasekaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prasekaḥ, praseke cālpaśukradarśanaṃ raktasya ca” iti| yathāpūrvaṃ dhātavaḥ kṣīyante; tatra śukrasya pūrvo majjā, majjño'sthi asthno medaḥ medaso māṃsaṃ māṃsasya raktamityevaṃ paraṃ yadi strībhyo na nivartate||15||</seg></ab>
        <ab type="mula">pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ |16| (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">śokaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– pradhyānetyādinā| śokaśoṣyapi tādṛśa iti śukrasya kṣayalakṣaṇavyatiriktena śukraśoṣaliṅgena yuktaḥ; yaduktaṃ suśrute– “vinā śukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣitaḥ|” (su. u. taṃ. a. 41) iti|16|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">śokaśoṣamāha– pradhyānaśīlaḥ cintāparaḥ, srastāṅgaḥ avasannagātraḥ, tādṛśa iti <note place="foot" type="variant" n="77">‘pāṇḍudehaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pāṇḍudehaḥ| <note place="foot" type="variant" n="78">‘śukrakṣayalakṣaṇavyatiriktasya’ iti pā., etacca– vināśukrakṣayakṛtairvikārairupalakṣita ityadhikaḥ pāṭhaśca|</note> śukrakṣayalakṣaṇavyatiriktaiḥ <note place="foot" type="variant" n="79">‘śukrakṣayalakṣaṇaiḥ’ iti pā.|</note> śukraśoṣilakṣaṇairyuktaḥ|16|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ | ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ <note place="foot" type="variant" n="80">‘gauravārucipīḍitaḥ’ iti pā. |</note> gauravāratipīḍitaḥ ||17||</seg> <note place="foot" type="variant" n="81">‘ ... nāsākṣaḥ’ iti pā. |</note> samprasrutāsyanāsākṣiḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ | (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-17">vārdhakyaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– jaretyādi| kampanaḥ kampayuktaḥ| bhinnasya <note place="foot" type="variant" n="82">‘bhagnasya’ iti pā.|</note> sphuṭitasya kāṃsyapātrasya hatasya daṇḍādineva svaro yasya sa tathā| ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnamiti śleṣmaharaṇāya <note place="foot" type="variant" n="83">‘bale’ iti pā.|</note> yatne kṛte'pi na śleṣmaniḥsaraṇam <note place="foot" type="variant" n="84">atra kvacitpustake ‘punararucigrahaṇamatyantārocakakhyāpanārtham’ ityadhikaṃ paṭhyate|</note>| śuṣkarūkṣamalacchaviriti śuṣkarūkṣe yathākramaṃ malacchavī yasya sa tathā||16-17||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-17">jarāśoṣiṇamāha– jaretyādi| mandaśabdo vīryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| vīryaṃ śaktiḥ, balamojo hṛdi sthitaṃ saptadhātūnāṃ dhāma| kampanaḥ kampayuktaḥ| bhinnasya sphuṭitasya kāṃsyapātrasya daṇḍādinā hatasyeva svaro yasya sa tathā| ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnamiti śleṣmaharaṇāya bale kṛte'pi na śleṣmaniḥsaraṇam| arucipīḍita <note place="foot" type="variant" n="85">etacca– ‘gauravārucipīḍita’ iti pā.|</note> iti punararocakagrahaṇamatyantamarocakatākhyāpanārtham| samprasrutaśabda āsyādibhiḥ sambadhyate| āsyaṃ mukhakuharam, akṣi locanam| śuṣkarūkṣamalacchaviriti śuṣkarūkṣe yathākramaṃ malacchavī yasya sa tathā||16-17||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ ||18||</seg> prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ | (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18">adhvaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– adhvetyādi| sambhṛṣṭasyeva bharjitasyeva <note place="foot" type="variant" n="86">‘paruṣā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> paruṣā chaviḥ varṇo yasya sa tathā| prasuptaḥ sparśānabhijñaḥ| kloma pipāsāsthānaṃ <note place="foot" type="variant" n="87">‘hṛdaye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> hṛdaye, klomasthāne tālviti pāṭhāntaram||18||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18">adhvaśoṣiṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="88">‘srastāṅga iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> srastāṅga iti| srastāṅgaḥ śithilagātraḥ| sambhṛṣṭasyeva bharjitasyeva chavirvarṇo yasya sa tathā| prasuptagātrāvayava iti prasuptaḥ sparśānabhijñaḥ akarmaṇyaḥ śarīrapradeśo yasya tathoktaḥ| śuṣkaśabdaḥ klomādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, kloma pipāsāsthānaṃ hṛdaye, klomasthāne tālviti pāṭhāntaram| yadyapi yathoddeśaṃ jarāśoṣyanantaraṃ vyāyāmaśoṣī vācyo nādhvaśoṣī, tathā'pyadhvaśoṣiṇo lakṣaṇānāṃ vyāyāmaśoṣiṇyatideśāt <note place="foot" type="variant" n="89">‘pūrvamannādhvaśoṣī’ iti pā.|</note> pūrvamatrādhvaśoṣī nirdiṣṭaḥ| yadyevaṃ tarhi vyāyāmaśoṣilakṣaṇānyeva kuto'dhvaśoṣiṇi nātidiśyante| satyam, uraḥkṣataliṅgānāmadhikānāṃ vyāyāmaśoṣiṇi sadbhāvāt| athoddeśa evādhvaśoṣī kasmānnādāvukta iti cet– chandonurodhāt| <note place="foot" type="variant" n="90">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kecidatra tṛḍhaṅagabalapāruṣyāratitodanairiti paṭhanti tatrāpi sa evārthaḥ||18||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ | liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā ||19||</seg> (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">vyāyāmaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyāyāmetyādi| ebhiriti srastāṅgatvādibhiradhvaśoṣalakṣaṇaiḥ, adhvano <note place="foot" type="variant" n="91">‘vyāyāmamātrasāmyatvāt’ iti pā.|</note> vyāyāmamātrasāmānyāt| bhūyiṣṭham atyartham, adhvaśoṣe'lpāni lakṣaṇāni, vyāyāmaje tu mahāntītyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="92">‘tathā ‘uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaḥ kṣatavarjitaiḥ’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ’ ityasya sthāne ‘tathā sa evoraḥkṣatairliṅgaiḥ saha yuktaḥ kṣataṃ vineti iti sugamaḥ pāṭhaḥ’ iti pā.|</note> tathā ‘uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaḥ kṣatavarjitaiḥ’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ| gadādharastu– “liṅgairuraḥkṣatakṛtaḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā|” iti paṭhati, vyācaṣṭe ca– uraḥkṣatena vyāyāmabhārādhyayanadrutayānādihetunā yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ so'pyebhirevādhvaśoṣaliṅgairbhūyiṣṭhaṃ saṃyuktaḥ, kṣataṃ kṣatakāryaṃ vinā| kṣatakāryaṃ tu suśrute yathā– “tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati|” ityārabhya “bhinnavarṇasvaro naraḥ|” (su. u. taṃ. a. 41) ityantametānyeva lakṣaṇāni kṣate'dhikāni, uraḥkṣatakāraṇavyāyāmabhārādikṛtaśoṣasya lakṣaṇameva bhūyiṣṭhaṃ yattadevoraḥkṣatakāraṇamātratvādadhvano'pītyarthaḥ| athavā kṣataṃ vinā vraṇaṃ vinā, uraḥkṣatanimittabhārādhyayanādinā'mātreṇa yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ so'pyebhirevātyarthādhvaśoṣaliṅgaiḥ samanvita iti prakṛtena sambandhaḥ; savraṇasya tu vakṣyamāṇameva lakṣaṇamiti||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">vyāyāmaśoṣiṇo lakṣaṇamāha– vyāyāmetyādi| ebhiriti| srastāṅgatvādibhiranantaroktairevādhvapraśoṣilakṣaṇaiḥ; bhūyiṣṭhamatyartham, adhvaśoṣe alpāni liṅgāni vyāyāmaje tu mahāntītyarthaḥ| ‘sa evoraḥkṣatakṛtaiḥ samprayukta’ iti sugamaḥ pāṭhaḥ| gadādharastu– ‘ <note place="foot" type="variant" n="93">‘liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ’ iti pā.|</note> liṅgairuraḥkṣatakṛtaḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā’ iti paṭhati; vyācaṣṭe ca– uraḥkṣatena vyāyāmabhārādhyayanadrutapṛṣṭhayānādihetunā yaḥ kṛtaḥ śoṣaḥ so'pyebhirevādhvaśoṣaliṅgairbhūyiṣṭhaṃ saṃyuktaḥ| kṣataṃ vinā kṣatakāryaṃ vinā, kṣatakāryaṃ tu suśrute yathā– “tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati| “kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam|| santaptavakṣāḥ so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati|| durgandhocchvāsavadano bhinnavarṇasvaro naraḥ” iti||19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamo mataḥ ||20||</seg> (su. u. taṃ. a. 41) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">kāraṇatrayeṇa <note place="foot" type="variant" n="94">‘vraṇaśoṣalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note> vraṇaśoṣiṇamāha– raktakṣayādityādi| vedanā vraṇavedanāḥ, <note place="foot" type="variant" n="95">‘abhirapi ... ’ iti pā.|</note> tābhirbhayaśokavanmanaḥkṣobhādvātaprakopādeva śoṣaḥ| sa cāsādhyatama iti svārthikastamap, yathā “yudhiṣṭhiraḥ śreṣṭhatamaḥ kurūṇām|” iti| atreṣṭhanaivātiśāyikapratyayena praśastatamatvasya pratipāditatvāt; athavā <note place="foot" type="variant" n="96">‘ ... tamatvena’ iti pā.|</note> yāpyāpekṣayā'sādhyatamaśabdena pratyākhyeya ucyate, yāpyasyāpyasādhyarūpatvāt| nanu, evaṃ sati “kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ” (su. ci. a. 1) iti suśrutenaivoktaṃ cikitsitasthāne virudhyate? ucyate– prabalaśoṣe pratyākhyeyatvaṃ, nātiprabale tu cikitsāvidhānamiti samarthanīyam| candrikākārastu ‘sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ’ ityasya sthāne “yāpyāsādhyatamastu saḥ” iti paṭhati, cikitsāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="97">‘bṛṃhaṇavidherabhidānāt’ iti pā.|</note> bṛṃhaṇavidherabhidhānāditi||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">vraṇaśoṣiṇamāha– raktetyādi| raktātisruteḥ, vedanāḥ vraṇavedanāḥ, tābhirapi bhayaśokavanmanaḥkṣobhādvātaprakopādeva śoṣaḥ; sa cāsādhyatamaḥ, atha vā yāpyāpekṣayā asādhyatamaḥ; asādhyatamaśabdena pratyākhyeya ucyate, yāpyasyāpyasādhyarūpatvāt| evaṃ sati “kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ” iti suśrutenaivoktam| tathā ca prabalaśoṣe pratyākhyeyatvaṃ, nātiprabale cikitsāvidhānamiti||20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum | yudhyamānasya balibhiḥ patato viṣamoccataḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ | śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam | mahānadīrvā tarato hayairvā saha dhāvataḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">sahasotpatato dūraṃ tūrṇaṃ vā'pi pranṛtyataḥ | tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate | strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">uro <note place="foot" type="variant" n="98">‘virujyate'tyartham’ iti pā. |</note> vibhajyate'tyarthaṃ bhidyate'tha <note place="foot" type="variant" n="99">‘vibhajyate’ iti pā. |</note> virujyate | prapīḍyate tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate | jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedāgnivadhāvapi ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ | kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravartate ||28||</seg> sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt | (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21-28">śoṣanidānenaiva sāhasādinā uraḥkṣatasya sambhavāt, uraḥkṣatenāpi śoṣasambhavāt, śoṣādhikāre sanidānamuraḥkṣatamāha– dhanuṣetyādi| āyasyata iti āyāsaṃ kurvato ‘narasya’ <note place="foot" type="variant" n="100">atra ‘iti śeṣaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> iti śeṣaḥ, ‘āyamyataḥ’ iti pāṭhāntare vistīryamāṇahṛdayasya| damyaṃ damanārhaṃ vṛṣādikameva balavantamityarthaḥ| anyaṃ vā gajoṣṭrādikaṃ, nigṛhṇataḥ vidhārayataḥ| śilā dīrghaśilā, aśmā <note place="foot" type="variant" n="101">‘parvatādiprastarakhaṇḍaḥ’ iti pā.|</note> taditaraprastarakhaṇḍaḥ, nirghāto'straviśeṣaḥ, kiṃvā nirghātaḥ śilādīnāṃ preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| nighnataḥ parān śatrūn tāḍayataḥ| adhīyānasya paṭhataḥ| mahānadīstarata iti ‘bāhubhyām’ iti śeṣaḥ| tūrṇaṃ śīghram| tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairmallayuddhādibhirabhyāhatasya, <note place="foot" type="variant" n="102">‘krūrairityatra śūrairiti’ ityasya sthāne ‘krūrairiti’ iti pā.|</note> krūrairityatra śūrairiti śatrubhirityanye| eṣāṃ kāraṇānāṃ madhye kiñcinnikhiladehasyāyāsakaraṃ, kiñcidurasa eveti boddhavyam| vyādhiriti uraḥkṣatalakṣaṇaḥ; athavā vyādhirvāyuḥ, ‘doṣā api vyādhiśabdaṃ labhanta’ ityāgamāditi jejjaṭaḥ| uro <note place="foot" type="variant" n="103">‘virujyate’ iti pā.|</note> vibhajyate bhajyata iva, bhidyate <note place="foot" type="variant" n="104">‘vidīryate’ iti pā.|</note> vidāryate <note place="foot" type="variant" n="105">‘vibhajyate’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vibhajyate dvidhā kriyata iva; ‘vidahyate’ iti pāṭhāntaramasaṅgataṃ, kāraṇābhāvāt ṭīkākārairavyākhyātatvācca| vīryaṃ śaktiḥ| balaṃ māṃsopacayaḥ| ‘viḍbhedo'gnivadhādapi’ iti pāṭhāntare agnivadhāddhetorviḍbhedo bhavatītyarthaḥ; apiśabdāt vyādhimahimnā vinā'pyagnivadhādviḍbhedo bhavatītyāhuḥ| duṣṭo vyāpannaḥ; tadeva vivṛṇoti– śyāva ityādi| vigrathito <note place="foot" type="variant" n="106">‘viśeṣeṇa granthilaḥ’ ityasya sthāne ‘viśeṣād grathitaḥ’ iti pā.|</note> viśeṣeṇa granthilaḥ, ‘vibaddha’ iti jejjaṭaḥ| sa puruṣaḥ, kṣatī uraḥkṣatavān, kṣīyate dhātuśoṣamāpnoti| na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate, kiṃ tarhi strīsevādinā śukraujasoḥ kṣayādapītyāha– tathetyādi||21-28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21-28">sanidānamuraḥkṣatamāha– dhanuṣetyādi| <note place="foot" type="variant" n="107">‘āyasyataḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> āyasyataḥ āyāsaṃ <note place="foot" type="variant" n="108">‘kurvato’ iti pā.|</note> kurvataḥ, ‘narasya’ iti śeṣaḥ| ‘āyamyata’ iti pāṭhāntare vistāryamāṇahṛdayasya| damyaṃ damanārhaṃ vṛṣādikameva balavattaramityarthaḥ, athavā gajoṣṭrādikaṃ; nigṛhṇato vidhārayataḥ| śilā dīrghapāṣāṇaḥ; aśma taditaraprastarakhaṇḍaḥ, nirghāto'straviśeṣaḥ, kiṃ vā śilādinā preraṇaviśeṣo'tibalasampāditaḥ| tān kṣipataḥ| parān śatrūn| adhīyānasya uccaiḥ paṭhataḥ| dūraṃ vā vrajato drutamiti śīghraṃ dūraṃ gacchataḥ| mahānadīṃ tarataḥ ‘bāhubhyām’ iti śeṣaḥ| tūrṇaṃ śīghramatinṛtyataḥ| <note place="foot" type="variant" n="109">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> anyaiḥ karmabhiḥ krūrairiti mallayuddhādibhirabhyāhatasya, śūrairiti śatrubhirityanye| vikṣate vidārite, vakṣasi hṛdi| vyādhiriti uraḥkṣatalakṣaṇaḥ, athavā vyādhirvāyuḥ, doṣā api vyādhiśabdaṃ labhante ityāgamāditi jejjaṭaḥ| balavān samudīryate utkaṭa utpadyate| uraḥkṣatakṣīṇatve'paramapi kāraṇamāha– strīṣvityādi| rūkṣaṃ caṇakādiḥ, alpaṃ stokaṃ, pramitamakālabhojanam| uro virujyate rujyata iva bhidyata iva śūlena, vibhajyate dvidhā kriyata, iva ‘vidahyate’ iti pāṭhāntaram| vīryaṃ śaktiḥ, balaṃ māṃsopacayalakṣaṇaṃ, varṇo gaurādiḥ, vyathā aṅgānāṃ, manodainyaṃ manoglāniḥ, agnivadho'gnyabhāvaḥ, ‘viḍbhedo'gnivadhādapi’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca– agnivadhāddhetorviḍbhedo bhavatītyarthaḥ; apiśabdādvāyādhimahimnā vinā'pyagnivadhāt viḍbhedo bhavatītyāhuḥ| duṣṭo vyāpannaḥ, vigrathito viśeṣāt granthilaḥ, vinibaddha iti jejjaṭaḥ| kaphaḥ <note place="foot" type="variant" n="110">etacca– ‘sāsram’ iti pā.</note> sāsraḥ pravartate iti rudhirayuktaṃ kaphaṃ ṣṭhīvate, ‘sāsram’ ityatra ‘sāndra’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra sāndro ghanaḥ| ebhiḥ kāraṇaiḥ, sakṣataḥ kṣatavān; ‘sa tata’ iti pāṭhe sa puruṣaḥ, tata uraḥkṣatāt; atyarthaṃ kṣīyate dhātuśoṣamāpnotītyarthaḥ| na kevalaṃ kṣatādeva kṣīyate kiṃ tarhi strīsevādinā śukraujasoḥ kṣayādapi||21-28||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam ||29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="29">pūrvarūpamāha– avyaktamityādi| <note place="foot" type="variant" n="111">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasya kṣatasya lakṣaṇamavyaktamaprakaṭam||29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="29">pūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="112">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣatakṣīṇayorasādhāraṇaṃ lakṣaṇamidam| tasya kṣatasya lakṣaṇamavyaktamaprakaṭam||29||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">uroruk śoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate | kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ ||30||</seg> (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30">kṣatakṣīṇayorasādhāraṇalakṣaṇamāha– urorugityādi| vaiśeṣiko viśiṣṭaḥ kāsaḥ; sa ca viśeṣa ukto duṣṭaśyāvādikaphasaṃyuktatvaṃ; kiṃvā vaiśeṣika udbhūtaḥ| kṣata iti chedaḥ| <note place="foot" type="variant" n="113">‘kṣīṇe iti kṣaye’ ityasya sthāne ‘kṣīṇa iti kṣaya’ iti pā.|</note> kṣīṇe iti kṣaye ityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="114">‘saraktamūtratvam ālohitamūtratā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saraktamūtratvam ālohitamūtratā||30||</seg> <note place="foot" type="variant" n="115">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30">kṣatakṣīṇayorasādhāraṇamāha– urorugityādi| kṣate uraḥkṣate| kāso vaiśeṣika iti viśiṣṭaḥ kāsaḥ kṣīṇakāsāpekṣayā adhika ityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="116">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣīṇasya rūpamāha– kṣaya iti| śukraujasoḥ kṣaye tu saraktamūtrādirupadravaḥ| vaiśeṣikaḥ viśiṣṭaḥ kāsa iti asmin lakṣaṇe sambadhyate||30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ | parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet ||31||</seg> (ca. ci. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31">tayoḥ sādhyalakṣaṇamāha– alpetyādi||31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31">uraḥkṣate sādhyayāpyāsādhyatvamāha– alpetyādi| alpaliṅgasya alpalakṣaṇasya||31||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṃ samāptam ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">iti śrīvijarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṃ samāptam||10||</seg> <note place="foot" type="variant" n="117">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ rājyakṣmanidānam||10||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāne rājyakṣmanidānam||10||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="11" xml:id="mn.11">
        <head>kāsanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha kāsanidānam | dhūmopaghātādrasatastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvācca hi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sa bhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrāt sahasā sadoṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 52) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">kṣayarūpe kāsapāṭhāt kāsopekṣayā ca <note place="foot" type="variant" n="1">‘kṣayotpattiḥ atastadanantaram’ iti pā.|</note> kṣayotpattestadanantaraṃ kāsanidānamāha– dhūmopaghātādityādi| dhūmena mukhanāsāpraviṣṭenopaghāto dhūmopaghātaḥ| rasata iti vātenordhvaṃ nītādāmarasāt, ‘rajasa’ iti pāṭhāntare mukhanāsāpraviṣṭadhūlerityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="2">‘vimārgagatvācca’ iti pā.|</note> vimārgagatvaṃ ca hi bhojanasyātidrutābhyavahārādinā| caśabdaḥ samuccaye, hi pādapūraṇe| vegāvarodhāditi purīṣādeḥ, tena hi vāyurūrdhvagaḥ syāt| kṣavathostathaiveti vegāvarodhāditi sambandhaḥ| prāṇo vāyurudānena duṣṭenānugato vaktrānnireti| sa vāyuḥ, bhinnakāṃsyapātravat hatasvanaḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ| sadoṣaḥ sakaphapittaḥ, <note place="foot" type="variant" n="3">‘vātikapaittikādibhedādbhinna’ iti pā.|</note> vātikapaittikādibhedabhinna iti vā| etenaiva samānasthānanidānābhyāṃ hikkāśvāsābhyāmasya bhedaḥ, na hi tatra vātikapaittikādibhedena vyapadeśa iti gadādharaḥ| kasati śiraḥkaṇṭhādūrdhvaṃ gacchati vāyuriti kāsaḥ, ‘kasa’ gatau ityasmāt; ‘kasanāt kāsaḥ’ (ca. ci. a. 18) iti carake pāṭhaḥ; kāsanaṃ kāsa iti vā, “bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva” (su. u. taṃ. a. 52) iti suśrutadarśanāt||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">kṣayarūpe kāsapāṭhāt tadanantaraṃ kāsanidānamāha– dhūmetyādi| dhūmena mukhanāsāpraviṣṭena upaghāto dhūmopaghātaḥ, <note place="foot" type="variant" n="4">etacca– ‘dhūmopaghātādrajaseti’ iti pā.|</note> rajaseti rajasā mukhanāsāpraviṣṭena tathaiva, ‘rasataḥ’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra raso jalaṃ, vyāyāma āyāsaḥ, rūkṣānnaṃ caṇakādi, vimārgagatvāditi bhojanasya atidrutābhyavahārādinā, vegāvarodhāditi <note place="foot" type="variant" n="5">‘sambandhaḥ’ iti pā.|</note> purīṣādeḥ| tasya samprāptimāha– prāṇa ityādi| prāṇo vāyurduṣṭaḥ udānena duṣṭenānuyātaḥ vaktrānnireti gacchati, sa doṣo rogaḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ| kārye kāraṇopacārāt doṣe rogaḥ iti sañjñā| kiṃviśiṣṭaḥ sa doṣaḥ? bhinnakāṃsyapātrasvanaḥ bhagnakāṃsyapātrasvanaḥ, sa vātapittakaphabhedairbhinna iti tasya niruktiḥ| kāsa iti ‘ <note place="foot" type="variant" n="6">‘dīptyarthakadantyasakāraghaṭitakāsṛdhātoranupalabdheḥ, antarbhāvitaṇijarthasyāvaśyakatvāt, pramāṇabhūtasuśrutavākyavyavahitatvāt tatrakutsitaśabdārthakakāsṛdhātorabhyupagamāt gatyarthasādhaka ‘kasa’ dhātorvartamānatvācca cintya iva pratibhātyayaṃ granthaḥ’ iti pā.|</note> kāsṛ’ dīptau, ityasmāddhātoḥ, <note place="foot" type="variant" n="7">‘kāsatiḥ anekārthatvātprāptyarthaḥ apratyayāntaḥ śiraḥ kaṇṭhasyordhvagatiṃ vāyu nayati|’ iti pā.|</note> apratyayāntaḥ; anekārthatvātprāptyarthaḥ; kasati śiraḥkaṇṭhādūrdhvaṃ gacchati vāyuriti kāsaḥ ‘kasa’ gatāviti dhātuḥ| athavā kāsanaṃ kāsa iti ghañaḥ “kasanāt” kāsa iti carakapāṭhāt <note place="foot" type="variant" n="8">atra ‘kasagatāviti dhātuḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>| “bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva” iti suśrutavacanam||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ | kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram ||3||</seg> (a. hṛ. ni. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">saṅkhyāmāha– pañcetyādi| pañca kāsā iti saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ pañcagrahaṇaṃ jarākāsasya doṣajeṣvantarbhūtasyādhikatvanirāsārthaṃ, pañcānāmapi vā kṣayakāraṇatvapratipādanārthamiti| kṣayāya dhātukṣayāya||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">tasya saṅkhyāmāha– pañcetyādi| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ pañcagrahaṇaṃ jarākāsasya doṣajeṣvevāntarbhūtasyādhikatvanirāsārtham| upekṣitāste apratikriyamāṇāḥ kṣayāya dhātukṣayāya bhavanti; uttarottaramiti vātātpaittikaḥ, paittikāt ślaiṣmikaḥ, tasmātkṣatajo balī, tasmāt kṣayajaḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā | kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate ||4||</seg> (ca. ci. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">pūrvarūpamāha– pūrvetyādi| bhojyānāmavarodha iti arucirabhyavahārāsāmarthyaṃ vā||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tasya pūrvarūpamāha– pūrvarūpamityādi| śūko dhānyāgrasūkṣmakaṇṭakākāraḥ| bhojyānāmavarodha iti abhyavaharaṇāsāmarthyam ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktavegastu samīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 52) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">vātikakāsasvarūpamāha– hṛdityādi| śaṅkho lalāṭaikadeśaḥ| kṣāmānanaḥ śuṣkamukhaḥ, vātena śoṣaṇāt| prasaktavegaḥ satatakāsavegaḥ| śuṣkamiti śleṣmādiniṣṭhīvanarahitam||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">vātikakāsarūpamāha– hṛdityādi| śaṅkho lalāṭaikadeśaḥ| kṣāmānanaḥ śuṣkamukhaḥ, vātaśoṣaṇāt| <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṣīṇabalasvaraujā iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣīṇabalasvaraujā iti kṣīṇaṃ balaṃ svara <note place="foot" type="variant" n="10">‘ojo’ iti pā.|</note> ojaśca yasya sa tathā| prasaktavegaḥ satatakāsavegaḥ| bhinnasvaraḥ dvidhākṛta iva| śuṣkamiti śleṣmaniṣṭhīvanarahitam||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ | pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sapāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 52) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">paittikakāsamāha– ura ityādi| abhyarditaḥ pīḍitaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">paittikamāha– <note place="foot" type="variant" n="11">‘urovidāhetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> urovidāhetyādi| etairupadravaiḥ abhyarditaḥ pīḍitaḥ| pītāni vamet pittaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati; uktaṃ ca tantrāntare– “śleṣmāṇaṃ pittasaṃsṛṣṭaṃ niṣṭhīvati ca paittikaḥ” iti| pāṇḍunā saha vartata iti sapāṇḍuḥ, etena nayanādīnāmapi pāṇḍutvamuktam| paridahyamānaḥ dāhapariplutaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ | abhaktaruggauravakaṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 52) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">kaphajakāsamāha– pralipyamānenetyādi| pralipyamānena śleṣmaliptena mukhenopalakṣitaḥ, sīdan <note place="foot" type="variant" n="12">‘avasādayuktaḥ’ iti pā.|</note> aṅgāvasādayuktaḥ| abhaktaruk aruciḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">kaphajamāha– pralipyamānena <note place="foot" type="variant" n="13">‘kaphenopalakṣitaḥ’ iti pā.|</note> kaphopaliptena mukhenopalakṣitaḥ, sīdan sādayuktaḥ, abhaktaruk aruciḥ, kaphapūrṇadehatvādgauravaṃ, kaṇḍūḥ kaṇṭhasyaiva, sāndrakaphaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘ghanaśleṣmaḥ’ iti pā.|</note> ghanaśleṣmā||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ | rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamācaret ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā | duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ | pārāvata ivākūjan <note place="foot" type="variant" n="15">‘kāsavegān’ iti pā. |</note> kāsavegāt kṣatodbhavāt ||11||</seg> (su. u. taṃ. a. 52) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-11">kṣatakāsamāha– ativyavāyetyādi| vigraho vidhāraṇaṃ yuddhasyopāttatvāt; ‘nigraha’ iti pāṭhe sa evārthaḥ| tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitamiti kāsābhighātena <note place="foot" type="variant" n="16">‘hṛdayavidāraṇāt’ iti pā.|</note> hṛdayasya vidāraṇāt| kaṇṭheneti upalakṣaṇe tṛtīyā, evamuraseti| virugṇeneva bhagneneva, sūcībhiriva tudyamānena, śūlinā duḥkhasparśena coraseti sambandhaḥ| duḥkhasparśatvaṃ sparśāsahatvam| śūlenopalakṣitaḥ, tacca pārśvādau bodhyam| vāgbhaṭenāpi paṭhyate– ‘pārśvaśūlī’ (vā. ni. a. 3) iti| bhedapīḍābhitāpineti śūlaviśeṣaṇam| pārāvata iva kūjan, bhavatīti śeṣaḥ||8-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-11">kṣatakāsamāha– atītyādi| vigraho <note place="foot" type="variant" n="17">‘vidāraṇam’ iti pā.|</note> vidhāraṇaṃ, yuddhasyoktatvāt| etaiḥ kāraṇai rūkṣasya puruṣasya uraḥkṣataṃ gṛhītvā vāyuḥ <note place="foot" type="variant" n="18">etacca– ‘kāsamāvahet’ iti pā.|</note> kāsamāvahet karoti| yuddhaṃ mallayuddhādikam| tataḥ ṣṭhīvet śoṇitamiti kāsābhighātena hṛdayasya vidāraṇāt| atyarthaṃ rujatā pīḍāyuktena, kaṇṭhenetyupalakṣaṇe tṛtīyā, evamuraseti| virugṇeneva dvidheva vidīrṇena, tīkṣṇābhiḥ sūcībhiriva tudyamānena, śūlinā rujāyuktena <note place="foot" type="variant" n="19">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>, duḥkhasparśena coraseti sambandhaḥ| duḥkhasparśatvaṃ sparśāsahatvam| śūlena copalakṣitaḥ, tacca pārśvādau boddhavyaṃ “pārśvaśūlī” iti vāgbhaṭena paṭhyamānatvāt| ‘bhedapīḍābhitāpinā’ iti śūlaviśeṣaṇam| pārāvata ivākūjan ‘bhavati’ iti śeṣaḥ||8-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt | ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ | kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī | <note place="foot" type="variant" n="20">‘śuṣkam’ iti pā. |</note> śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam | taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti ||13||</seg> (su. u. taṃ. a. 52) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12-13">kṣayajakāsamāha– viṣametyādi| ghṛṇināṃ śocatāṃ cāhārābhāvāt kupitena vāyunā'gneruplavāddoṣatrayaprakopa iti| kṣayajamiti śukrādidhātukṣayajaṃ, natu rājayakṣmajam| tridoṣaje'pi rājayakṣmaṇi kāsaḥ kaphenaiva kriyate| yaduktam– “kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ|” iti; kṣayajakāsastu tridoṣaja iti| nanu, kāsādeva kṣayo jāyate tat kathaṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘kṣayajakāsa’ iti pā.|</note> kṣayajaḥ kāsa iti? uktaṃ hi– “kāsāt sañjāyate kṣayaḥ|” (ca. ci. a. 8) iti| ucyate– dṛṣṭo hi parasparaṃ vyaktibhedena kāryakāraṇabhāvo bahuśaḥ, <note place="foot" type="variant" n="22">‘ ... māndyādāya iti ’ iti pā.|</note> yathā'tīsārārśognimāndyādāviti| <note place="foot" type="variant" n="23">‘nanu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nanu sa gātraśūletyādiślokārdhasya kṣayajakāsamadhye pāṭho'yuktaḥ pratibhāti, suśrute kṣatajakāse paṭhitatvāt; kṣayakāsaścātra <note place="foot" type="variant" n="24">‘carakasuśrutavākye’ iti pā.|</note> carakasuśrutavākye melayitvā mādhavakareṇa likhitaḥ; ucyate– sa gātraśūletyādyanantaraṃ kṣayakāsaḥ suśrutena paṭhitaḥ; tena ‘sagātraśūla’ ityādiślokārdhasya pareṇa sambandhāt <note place="foot" type="variant" n="25">‘kṣayakāsatvamiti’ iti pā.|</note> kṣayakāsaliṅgatvamiti mādhavakarasyābhiprāya; etaccānye nānumanyante, yataḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘kṣatajakāsa ... ’ iti pā.|</note> kṣatakāsasyāvasthāyāmasādhyatvakhyāpanaparametadvyākhyātaṃ jejjaṭena, gayadāsenāpi kṣatajakāsarūpatveneti||12-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12-13">kṣayajamāha– viṣametyādi| ghṛṇināṃ ghṛṇāṃ kurvatāṃ, śocatāṃ śokaṃ kurvatāṃ, puṃsāmagnau vypanne sati trayo malāḥ kupitāḥ santo dehakṣayapradaṃ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryuḥ| kṣayajamiti raktādikṣayajam| asyopadravānāha-sa ityādi| sa kāsī gātraśūlādīn prāṇakṣayaṃ copalabheta| <note place="foot" type="variant" n="27">‘śuṣkamiti’ iti pā.|</note> śuṣyanniti pratidinaṃ śuṣyamāṇaḥ, durbalaḥ upacayarahitaḥ, prakṣīṇamāṃsastvagasthibhūtaḥ, sarvaliṅgamiti tridoṣaliṅgatvādasādhyam||12-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ | sādhyo balavatāṃ vā <note place="foot" type="variant" n="28">‘ ... stveva’ iti pā. |</note> syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">navau kadācitsidhyetāmapi pādaguṇānvitau | sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ | trīn pūrvān sādhayet sādhyān pathyairyāpyāṃstu yāpayet ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 52) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-15">asādhyatvādilakṣaṇamāha– itītyādi| pādaguṇānvitāviti vaidyādicatuṣpādasampannau| sthavirāṇāṃ vṛddhānāṃ; sthavirāṇāmityukte'pi jarāśabdopādānaṃ jarānimittadhātukṣayaja eva kāso yāpyaḥ, apacārajanitadoṣajastu sādhya iti bodhanārtham||14-15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-15">asādhyasādhyayāpyatvamāha– itītyādi| balavatāṃ kadācitsādhyo vā syādyāpyaśca, <note place="foot" type="variant" n="29">‘kṣatajaḥ evam’ iti pā.|</note> evaṃ kṣatajaḥ kadācitsādhyo <note place="foot" type="variant" n="30">‘yāpyo vā’ ityasya sthāne ‘yāpyaḥ’ iti pā.|</note> yāpyo vā| punaḥ sādhyatvamāha– navāvityādi| acirotthau kṣatakṣayajau dvau pādaguṇānvitau vaidyādicatuṣpādasampattiyuktau kadācit sidhyetāṃ sādhyau bhavata ityarthaḥ| yāpyatvamāha– sthavirāṇāmiti| vṛddhānām etasya doṣajeṣvantarbhūtatvānna pṛthaktvam| pañcānāmapi cikitsādvāreṇa sādhyayāpyatvamāha– trīniti| vātapittaśleṣmajān pathyaiḥ sādhayet, etena trayaḥ kāsāḥ sādhyā uktāḥ; aparān pathyairyāpayet yāpyatāṃ nayet| jarākāsā iti bahuvacanājjarākāsa <note place="foot" type="variant" n="31">‘bahutvamiti jarākāsāḥ sarve yāpyāḥ prakīrtitāḥ’ iti pā., etacca– ‘jarākāsāḥ sarve yāpyāḥ prakīrtitāḥ’ iti vā pā.|</note> upekṣitaḥ asādhyo bhavatīti <note place="foot" type="variant" n="32">‘darśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> darśayati| “pūyābhamaruṇaṃ śyāvaṃ haritaṃ pītanīlakam| niṣṭhīvecchvāsakāsārto na jīvati hatasvaraḥ|| kāsaśvāsakṣayacchardisvarabhedādayo gadāḥ| bhavantyupekṣayā'sādhyāstasmāttān tvarayā jayet||” iti||14-15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kāsanidānaṃ samāptam ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kāsanidānaṃ samāptam||11||</seg> <note place="foot" type="variant" n="33">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kāsanidānam||11||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">iti śrīvaidyavācaspativiracite ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne kāsanidānam||11||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="12" xml:id="mn.12">
        <head>hikkāśvāsanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha hikkā-śvāsanidānam | vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ | śītapānāśanasthānarajodhūmātapānilaiḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ | hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">samānanidānatvāt kāsānantaraṃ hikkāśvāsau| nanu, eteṣāṃ prāyastulyanidānacikitsitatvenaikādhikāre kathamanabhidhānam? ucyate– yadyapi kāsaśvāsahikkānāṃ nidānaṃ samānaṃ, tathāpi kāsasya doṣabhedādbhedaḥ; yathā– vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmika ityādi; hikkāśvāsau tu kaphavātātmakāveva; yadāha dṛḍhabalaḥ– “kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau|” (ca. ci. a. 17) iti| suśruto'pyāha– “vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi|” (su. u. taṃ. a. 51) iti| bhedastvanayoḥ samprāptibhedādvegakriyādinā ca, natu kāsavaddoṣabhedena; śvāsakāsābhyāṃ hikkāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘svarato'pi’ iti pā.|</note> svanato'pi bhedaḥ| pittasthānasamudbhavāviti viśeṣaṇaṃ suśrutamate kṣudrāṃ na prāpnoti, sā hi ‘jatrumūlāt pradhāvitā’ iti paṭhyate; carakamate tu vyapetāṃ na prāpnoti, sā'pi ‘jatrumūlādasantatā’ iti paṭhyate; tasmāt pittasthānasamudbhavāviti viśeṣaṇaṃ chatriṇo gacchantīti nyāyena bodhyam| śītaśabdaḥ pānādibhistribhiḥ sambadhyate| rajo dhūliḥ, sā ca dhūmavannāsādipraveśāt kāraṇam| vyāyāmakarma dhanurākarṣaṇādivyāpāraḥ, vegāghāto malādivegavidhāraṇam, apatarpaṇamanaśanādi| kāsaścokto'pyekanidānatvapratipādanārthaṃ punarabhihita iti||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">samānanidānatvātkāsanidānānantaraṃ hikkāśvāsāvāha– vidāhītyādi| vidāhīni yāntrikekṣurasamadyamaricādīni vidahanaśīlāni, gurūṇi guṇataḥ pākataśca, viṣṭambhīni caṇakādīni, abhiṣyandīni ābhimukhyena syandituṃ śīlaṃ yeṣāṃ tānyabhiṣyandanaśīlāni phāṇitamāṣamatsyakṣīrādīni| śītaśabdaḥ pānādibhistribhiḥ sambadhyate; rajo dhūliḥ, sā ca dhūmavat nāsādipraveśāt kāraṇam| vyāyāmakarma dhanurākarṣaṇādivyāpāraḥ, vegāghāto malādivegadhāraṇam, apatarpaṇamanaśanādi| <note place="foot" type="variant" n="2">atra ‘nanu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> trayāṇāmekakāraṇatvena kathaṃ bhedaḥ? ucyate– doṣajanyabhedādbhedaḥ| kāso vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaśca; hikkāśvāsau tu kaphavātātmakāveva| yaduktaṃ dṛḍhabalena– “kaphavātātmakāvetau pittasthānasamudbhavau” iti| suśrute'pi– “vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi” iti||1||</seg>2||</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">muhurmuhurvāyurudeti sasvano <note place="foot" type="variant" n="3">‘yakṛtplihāntrāṇi’ iti pā. |</note> yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">hikkānāṃ svarūpaṃ niruktiṃ cāha– muhurmuhurityādi| vāyuratra sodānaḥ prāṇa ityāhuḥ| udeti ūrdhvaṃ gacchati| sasvana iti ‘hik’ iti śabdavān| ūrdhvagamanameva viśinaṣṭi– yakṛdityādi| atra <note place="foot" type="variant" n="4">‘pliho’ iti pā.|</note> pliheti <note place="foot" type="variant" n="5">‘hrasvekāravān chando'nurodhāt’ iti pā.|</note> hrasvekāraśchandonurodhāt| mukhāditi lyablope karmaṇi pañcamī, tena yakṛtplīhāntrāṇi mukhamānīya, ākṣipan niḥsārayannivetyarthaḥ| sa iti vāyuḥ| ‘hinastyasūn’ iti hikketi niruktiḥ pṛṣodarādinā rūpasiddhiḥ| ‘higiti kṛtvā kāyati śabdāyate iti <note place="foot" type="variant" n="6">‘hikketi’ iti pā.|</note> hikkā’ śābdikāḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">samprāptimāha– muhurmuhurityādi| vāyuriti, sodānaḥ prāṇo vāyuḥ sasvanaḥ śabdavān, muhurvāraṃvāram, udeti ūrdhvaṃ gacchati, <note place="foot" type="variant" n="7">‘ūrdhvagamanatvāt’ iti pā.|</note> ūrdhvagatatvāt| yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivetyatra mukhaśabdena prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi bhaṇyante; uktaṃ ca tantrāntare– “prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi vikṛto'nilaḥ| hikkāḥ karoti saṃrudhya tāsāṃ liṅgaṃ pṛthakchṛṇu” iti| hikkāśabdo'tra dvirāvartayitavyaḥ; tena hikketi hikkāsvarūpakathanaṃ syāt, sa ghoṣavānityādinā hikkāniruktikathanamiti| sasvana ityanena gatatvāt sa ghoṣavānityabhidhānaṃ niruktipradarśanārtham| sa iti vāyuḥ, hinastyasūniti hikketi pṛṣodarāditvātsādhuḥ| higiti kṛtvā kāyati śabdāyate iti hikketi śābdikāḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā | vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">tāsāṃ bhedaṃ samprāptiṃ cāha– annajāmityādi| yamalaiva carake vyapeteti nāmnā paṭhitā, annapāne vyapete pariṇate <note place="foot" type="variant" n="8">‘jāyete’ iti pā.|</note> jāyate ityato hetoḥ; asyāṃ cānuktamapi yamalavegatvaṃ suśrutadarśanādvijñeyam| <note place="foot" type="variant" n="9">‘annajādīnām’ iti pā.|</note> annajāyāḥ sādhyatvena prāśastyāt pūrvamabhidhānam||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tāsāṃ bhedaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘samprāptimāha’ iti pā.|</note> samprāptiṃ cāha– annajāmityādi| annajetyādīni tāsāṃ nāmāni||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā | hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca ||5||</seg> (ca. ci. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="11">‘kaṇṭhetyādi’ iti pā.|</note> kaṇṭhorasorityādi| vadanasya kaṣāyatā vātāt, natu kaphānmādhuryaṃ, vyādhiprabhāvāt||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpamāha– kaṇṭha ityādi| vadanasya kaṣāyatā vātāt, na tu <note place="foot" type="variant" n="12">‘kaphāt, mādhuryam’ iti pā.|</note> kaphānmādhuryaṃ; vyādhiprabhāvāt| kukṣerudarasya, āṭopaḥ pūrṇatvamiva||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ | hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">annajāyā lakṣaṇamāha– pānānnairityādi| hikkayati hikkāṃ karoti||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">annajālakṣaṇamāha– pānānnairityādi| śītairiti śeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="13">‘uparyupari atyupayuktaiḥ’ iti pā.|</note> atisaṃyuktairiti uparyuparyatyupayuktaiḥ| sahasā pīḍito'nilo hṛdisthaḥ prāṇo vāyurūrdhvagatatvāddhikkayati hikkāṃ karoti, sā hikkā annajeti kathyate||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate | kampayantī <note place="foot" type="variant" n="14">‘śirogrīvām’ iti pā. |</note> śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">yamalāmāha– cireṇetyādi| kampayantī <note place="foot" type="variant" n="15">‘śirogrīvāṃ ... ’ iti pā.|</note> śirogrīvamityupalakṣaṇaṃ, tena carakaktapralāpamūrchāvamitṛṣṇāvaicittyajṛmbhāviplutākṣatvamukhaśoṣā bodhyā iti gayadāsaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">yamalāmāha– cireṇetyādi| yā hikkā yamalairvegairyugmairupakramaiḥ <note place="foot" type="variant" n="16">‘śirogrīvām’ iti pā.|</note> śirogrīvaṃ kampayati carakalena pravartate tāṃ nāmato yamalāmāhuḥ||7||</seg> <note place="foot" type="variant" n="17">‘vikṛṣṭakālairyā’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">prakṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate | kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā ||8||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">kṣudrāmāha– <note place="foot" type="variant" n="18">‘vikṛṣṭetyādi’ iti pā.|</note> prakṛṣṭetyādi| prakṛṣṭakālaiścireṇa| jatru kaṇṭhorasoḥ sandhiriti jejjaṭaḥ; jatru grīvāmūlaṃ, tadgrahaṇenaiva hṛdayaklomakaṇṭhagrahaṇamiti gayadāsaḥ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">kṣudrāmāha– <note place="foot" type="variant" n="19">mūlaśloke ‘prakṛṣṭa ... ’ iti pā.|</note> vikṛṣṭakālairityādi| <note place="foot" type="variant" n="20">mūlaśloke ‘prakṛṣṭa ... ’ iti pā.|</note> vikṛṣṭakālairacarakalaiḥ mandavegaiḥ| jatruḥ kakṣorasoḥ sandhiriti jejjaṭaḥ, jatrumūlagrahaṇena hṛdayaklomakaṇṭhasya grahaṇamiti gayadāsaḥ| iyaṃ nāmataḥ kṣudrikā||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī | anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||9||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">gambhīrāmāha– nābhītyādi| nābhipravṛtteti nābhitaḥ prabhṛti <note place="foot" type="variant" n="21">‘pravṛttā’ iti pā.|</note> sañjātā, ata evāsyā gambhīratvam| anekopadravavatī tṛṣṇājvarādiyuktā||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">gambhīrāmāha– nābhītyādi| ya hikkā nābhipravṛtteti nābhitaḥ pravṛttā sañjātā, ata evāsyā gambhīratvam| anekopadravavatī tṛṣṇājvarādiyuktā| seyaṃ nāmato gambhīrā||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">marmāṇyutpīḍayantīva satataṃ yā pravartate | mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampinī ||10||</seg> (su. u. taṃ. a. 50) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">mahatīmāha– marmāṇītyādi| marmāṇīti pradhānāni bastihṛdayaśirāṃsi, iyaṃ nāmato mahāhikkā||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">mahatīmāha– marmāṇītyādi| marmāṇīti <note place="foot" type="variant" n="22">‘prādhānyena nābhibastihṛdayaśirāṃsi’ iti pā.|</note> pradhānāni bastihṛdayaśirāṃsi, ||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">āyamyate hikkato yasya deho dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya nityam | kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraṃ tau dvau cāntyau varjayeddhikkamānau ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam | yamikā ca pralāpārtimohatṛṣṇāsamanvitā ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ | tasya sādhayituṃ śakyā yamikā hantyato'nyathā ||14||</seg> (ca. ci. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-14">avasthāyāmasādhyatvamāha– āyamyata ityādi| āyamyate vistāryata iva| dṛṣṭiścordhvaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| nāmyate ākuñcyate deha iti sambandha iti jejjaṭagayadāsau| ‘tāmyati’ iti pāṭhāntare muhyati hikkī| kṣauti <note place="foot" type="variant" n="23">‘hikkati’ iti pā.|</note> chikkati| tau dvāviti āyamyata ityādinā nityamityantenaikāvastho hikkī, kṣīṇetyādinā'timātrāntenāparaḥ; sādhyānāmapi madhye evaṃvidhau varjayedityarthaḥ| gambhīrāmahatyoḥ svabhāvādevāsādhyatvamiti tadyuktau hikkamānāvantyau śeṣapaṭhitāvasādhyau; pāṭhāntarāṇi vyākhyāviśeṣāśca vistarabhayānna likhitāḥ| āsāṃ yā seti āsāṃ sādhyahikkānāṃ madhye yā'tisañcitadoṣāderbhavati sā hantīti yojyam; athavā āsāmiti pañcavidhānāmeva| tena mahatīprabhṛtīnāṃ svarūpeṇa yadasādhyatvamuktaṃ tat prāyikam| yadāha jatūkarṇaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="24">atra ‘ādyāścatasro ... ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ādyā duḥsādhyā yamikā mohatṛṣṇāvataḥ sadyaḥprāṇahṛt|” iti| yamiketyādi| yamikā cetyanena cakārāt kṣudrā annajā vā yā sādhyatvenoktā sā yamalairvegairjāyamānā hantīti yojyam| saivākṣīṇādeḥ sādhyā bhavatītyāha– akṣīṇa ityādi| akṣīṇo balavān| adīnaḥ prasannamanāḥ| anye tu annajāṃ yamalāmityādisuśrutagranthapaṭhitāṃ yamalāṃ yamikāśabdena vyācakṣate| tanna, yamikā ca pralāpārtītyādiślokaścarake paṭhitaḥ, atra yamalā yamikānāmnā na paṭhitaiva hikketi| yamikāśabdenaivārthagatyā vyapetocyateti cet, na, tarhi vyapetā ca pralāpārtītyevamabhidadhyāt||11-14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-14">avasthāyāmasādhyalakṣaṇamāha– āyamyata ityādi| āyamyate vistāryata iva dehaḥ| dṛṣṭiścordhvaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| nāmyate ākuñcate deha iti sambandha iti jejjaṭagayadāsau| ‘tāmyate’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra muhyatītyarthaḥ| yaśca kṣīṇo'nnadveṣī, atikṣauti chikkati tāṃ hikkāṃ varjayet, dvau cāntyau varjayet| antyāviti gambhīrā mahatī ceti| sādhyānāmapyavasthāviśeṣeṇāsādhyatvamāha– atisañcitadoṣasyetyādi| <note place="foot" type="variant" n="25">‘āsāmasādhyānāṃ yā’ iti pā.|</note> āsāṃ sādhyānāṃ madhye yā hikkā <note place="foot" type="variant" n="26">‘atisañcitadoṣādibhirbhavati’ iti pā.|</note> atisañcitadoṣāderbhavati sā naraṃ hantīti boddhavyam| mahatīprabhṛtīnāṃ tu svarūpeṇaivāsādhyatvamuktaṃ tatprāyikamiti| punaravasthāviśeṣeṇāsādhyatvamāha– yamiketyādi| <note place="foot" type="variant" n="27">‘annajā’ iti pā.|</note> atrānnajā kṣudrā ca sādhyaiva, <note place="foot" type="variant" n="28">‘yamalavegavato'yamityucyate’ iti pā.|</note> yamalavegavato'sādhyetyucyate; na tu yamalā, carakoktatvāt| akṣīṇo balavān, adīnaḥ prasannamanāḥ, <note place="foot" type="variant" n="29">atra ‘sthiradhātvindriya iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sthirāṇi dhātvindriyāṇi yasya sa tathā; anyathā etadviparīta iti||11-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">mahordhvacchinnatamakakṣudrabhedaistu pañcadhā | bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 51) | (vātādhiko bhavet kṣudrastamakastu kaphodbhavaḥ | kaphavātādhikaścaiva saṃsṛṣṭaśchinnasañjñakaḥ | śvāso mārutasaṃsṛṣṭo mahānūrdhvastathā(to) mataḥ) | (su. u. taṃ. a. 51) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">śvāsānāha– mahordhvetyādi| eko viśeṣata iti śvāsatvenaika eva san viśeṣaṃ hetuliṅgabhedaṃ prāpya pañcadhā bhidyate, pañcasu śvāsatvaṃ vegavadūrdhvavātatvaṃ; yaduktamanyaiḥ– “śvāsastu bhastrikādhmānasamavātordhvagāmitā|” iti| saṅkhyeyanirdeśādeva pañcaprakāratve siddhe pañcavacanaṃ tamakabhedasya pratamakasya pṛthaktvasaṅkhyānirāsārtham||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">hikkāśvāsayorekahetutvāddhikkānantaraṃ śvāsamāha– mahetyādi| sa mahāvyādhiḥ śvāsatvena eka eva san viśeṣahetuliṅgabhedaṃ prāpya mahordhvādibhedaiḥ pañcadhā bhidyate| pañcasvapi śvāsatvaṃ vegavadūrdhvavātatvam| uktaṃ ca tantrāntare– “śvāsastu bhastrikādhmānasamavātordhvagāmitā” iti| saṅkhyeyanirdeśādeva pañcaprakārake siddhe pañcavacanaṃ tamakabhedasya pratamakasyādhika saṅkhyāniṣedhārtham| tantrāntare pañcānāmapi doṣotkaṭatvamuktam– “vātena kṣudrakaḥ, śleṣmabhūyiṣṭhastamakaḥ smṛtaḥ| chinnaḥ pittapradhānaḥ syādanyau mārutakopajau” iti||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca | ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ | viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ ||17||</seg> (su. u. taṃ. a. 51) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-17">samprāptimāha– yadetyādi| srotāṃsīti <note place="foot" type="variant" n="30">‘ ... prāṇānnodavahāni’ iti pā.|</note> hikkānirdiṣṭaprāṇodānavahāni | kaphaḥ pūrvaṃ pradhānaṃ yasya sa tathā| tenaiva kaphena ruddhaḥ vimārgagatirvimārgagatvena viṣvagvrajati viṣvagañcatīti viṣvak sarvata ityarthaḥ||16-17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-17">tasya pūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="31">atra ‘prāgrūpamityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> prāgrūpamityādi| śūlamudare, ādhmānamāṭopaḥ, ānāhaḥ āmaṃ śakṛdvā viguṇānilena <note place="foot" type="variant" n="32">‘nibaddham’ iti pā.|</note> vibaddham <note place="foot" type="variant" n="33">‘ayathāvatpravṛttiḥ’ iti pā.|</note> (ayathāvatpravṛttam)| śaṅkhanistodaḥ śaṅkhayorvyathā|| tasya samprāptimāha– yadetyādi| yadā kaphapūrvakaḥ kaphapradhāno vāyuḥ, tenaiva kaphena saṃruddhagatiḥ vimārgagaḥ, prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi saṃrudhya, viṣvagvrajati sarvatra prasarati, tadā śvāsān karoti||16-17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">uddhūyamānavato yaḥ śabdavadduḥkhito naraḥ | uccaiḥ śvasiti saṃrudvo mattarṣabha ivāniśam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ | vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam | mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate ||20||</seg> (ca. ci. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-20">mahāśvāsalakṣaṇamāha– uddhūyamānetyādi| uddhūyamānavāta iti ut ūrdhvaṃ dhūyamāno nīyamāno vāto yasya sa tathā| śabdavat saśabdaṃ yathā bhavati| uccairdīrgham| saṃruddho mattarṣabha iveti <note place="foot" type="variant" n="34">‘ ... jñānārthamayam’ iti pā.|</note> svaraviśeṣajñāpanārthamayaṃ dṛṣṭāntaḥ| jñānaṃ śāstraṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ| vibhrāntalocanaḥ cañcalanetraḥ| vivṛte stabdhe akṣyānane yasya sa tathā; netrasya vibhrāntastabdhatve kālabhedāditi jejjaṭaḥ| viśīrṇavāk vaktumakṣamaḥ, mandavacano vā| dīnaḥ klāntamanāḥ; hīnamiti pāṭhāntaramayuktaṃ, dūrādvijñāyate bhṛśamityanupapatterityāhuḥ||18-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-20">mahāśvāsalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="35">atra ‘uddhūyamānetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> uddhūyamānetyādi| ut ūrdhvaṃ dhūyamāno vāto yasya sa tathā, śabdavat saśabdo yathā bhavati tathā, evamuccaiḥ śvasiti, duḥkhito duḥkhayuktaḥ, aniśamanavaratam, ka iva? saṃruddho mattarṣabha iva mattamahokṣa iva, svaraviśeṣajñāpanārthamayaṃ dṛṣṭāntaḥ| jñānaṃ śāstraṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ| <note place="foot" type="variant" n="36">‘vibhrāntalocanaśca, calākṣaḥ’ iti pā.|</note> vibhrāntalocanaścañcalākṣaḥ| vivṛte stabdhe akṣiṇī nayane ānanaṃ ca yasya sa tathā| netrasya vibhrāntastabdhatve kālabhedāditi jejjaṭaḥ| viśīrṇavāk vaktumakṣamo mandavacano vā| dīnaḥ klāntamanāḥ| asya ca śvāsavataḥ śvasitamatyarthaṃ dūrādeva śrūyate| anena mahāśvāsenopasṛṣṭo yuktaḥ śīghrameva vinaśyati||18-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">ūrdhvaṃ śvasiti yo dīrghaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ | śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ | pramuhyan vedanārtaśca <note place="foot" type="variant" n="37">‘śuṣkāsyo ... ’ iti pā. |</note> śuklāsyo'ratipīḍitaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso nirudhyate | muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn ||23||</seg> (ca. ci. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21-23">ūrdhvaśvāsalakṣaṇamāha– ūrdhvamityādinā| ūrdhvamiti viśeṣaparaṃ, sarvaśvāsānāṃ tathāvidhatvāt| dīrghamiti dīrghakālam| naca pratyāharatyadha iti na śvāsamadhaḥ karoti dīrghakālamityarthaḥ| śleṣmāvṛtamukhasrotā iti <note place="foot" type="variant" n="38">‘śleṣmāvṛtamukhāni srotāṃsi’ iti pā.|</note> śleṣmaṇā āvṛtāni mukhaṃ srotāṃsi ca yasya sa tathā| kruddhagandhavahārditaḥ kupitavātapīḍitaḥ; samastapāṭhe tu śleṣmāvṛtamukhasrotastvena kruddho yo gandhavahastenārditaḥ| vipaśyaṃstu itastata iti itastato vikṛtiṃ paśyan| ‘ūrdhvaṃ śvasiti yo dīrghaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ’ iti yaduktaṃ tatra hetumāha– ūrdhvaśvāsa ityādi| nirudhyata iti hṛdaya evātistambhitaḥ| athavā śvāso vātaḥ so'dho na vartate| ūrdhvaṃ śvāsa ūrdhvaśvāsaḥ| tāmyato glāyato muhyataścāsūn prāṇān hanti, nānyatheti||21-23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21-23">ūrdhvaśvāsamāha– ūrdhvamityādi| ūrdhvaśvāse <note place="foot" type="variant" n="39">atra ‘yaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pumān dīrghakālamūrdhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘śvasiti’ iti pā.|</note> śvāsiti, na ca pratyāharatyadha iti na śvāsamadhaḥ karoti dīrghakālamityarthaḥ; sarvaśvāsānāmūrdhvagatvādatrordhvamiti viśeṣaparam| śleṣmaṇā āvṛtaṃ mukhaṃ srotāṃsi ca yasya sa tathā; athavā śleṣmāvṛtāni mukhasambandhīni srotāṃsi yasya sa tathā| kruddhagandhavahārditaḥ kupitavātapīḍitaḥ, athavā śleṣmāvṛtamukhasrotastvena kruddho yo gandhavahastenārditaḥ| ūrdhvaṃ dṛṣṭirdarśanaṃ yasya sa ūrdhvadṛṣṭiḥ| vipaśyannitastato vikṛtaṃ paśyan, vibhrāntākṣaḥ parikṣiptanetraḥ, pramuhyan mohamupagacchan, śuṣkāsyaḥ śuṣkamukhaḥ, aratiḥ kasminnapi viṣaye na cirāvasthitiḥ| ūrdhvaṃ śvasiti na cādhaḥ pratyāharatīti yaduktaṃ tatra hetumāha– ūrdhvetyādi| nirudhyata iti hṛdaya eva stambhitaḥ syāt, athavā śvāso vātaḥ so'dho na pravartate ūrdhvaśvāse| tāmyato glāyataḥ; muhyatastamasi majjata iva, athavā niśceṣṭāvataḥ, tasyaivaṃvidhapuruṣasya asūn prāṇān hanti nānyatheti||21-23||</seg> <note place="foot" type="variant" n="41">‘kevalātaṅkadarpaṇasahitamudritapustake ete ekādaśa ślokā prakaraṇānte dṛśyante’</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ | na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">ānāhasvedamūrchārto dahyamānena bastinā | viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ | chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn ||26||</seg> (ca. ci. a. 29) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24-26">chinnaśvāsalakṣaṇamāha– yastvityādi| vicchinnaṃ savicchedam| sarvaprāṇena <note place="foot" type="variant" n="42">atra ‘yāvadbalena’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> na vā śvasiti śvāsaṃ na labhate| marmacchedarugardita iti hṛdayacchedavedanayā pīḍitaḥ| dahyamānena bastinopalakṣitaḥ, etena vātasya pittānubandho darśitaḥ| viplutākṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘calaccakṣuḥ ... ’ iti pā.|</note> cañcalanetro'śrupūrṇacakṣurvā| <note place="foot" type="variant" n="44">atra ‘na vā śvasiti na vā śvāsaṃ labhate’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> raktaikalocanatvaṃ vyādhiprabhāvāt, doṣāttu dvayorapi syāt| vicetā udvignacittaḥ| vicchinno <note place="foot" type="variant" n="45">atra ‘ ... sandhibandhaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vimokṣitasandhiḥ, ‘pīḍita’ ityanye; ‘vihataḥ’ iti pāṭhāntaram||24-26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24-26">atha chinnaṃ lakṣayati– ya ityādi| vicchinnamiva vicchinnamantarā'ntarā vicchidyamānamanuvartate sāntarāyamityarthaḥ| sarvaprāṇena samastayā śaktyā, duḥkhārtaḥ san, na vā śvasiti| marmacchedarugardita iti marmāṇi hṛdayabastiśirāṃsi teṣāṃ chedaneneva pīḍitaḥ| dahyamānena bastinopalakṣitaḥ| etena vātasya pittānubandho darśitaḥ| viplutākṣaḥ calaccakṣuḥ aśrupūrṇacakṣurvā| raktaikalocanatvaṃ vyādhidoṣāt, <note place="foot" type="variant" n="46">‘tadā’ iti pā.|</note> anyathā dvayorapi syāt||24-26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate | grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurakaṃ tathā | atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate | pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ | tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">tathā'syoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum | na cāpi labhate nidrāṃ śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ | āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān | viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate | sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ ||34||</seg> (ca. ci. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tamakaśvāsalakṣaṇamāha– pratilomamityādi| śleṣmāṇaṃ samudīrya cetyanena sāmānyasamprāptilabdhasyāpi śleṣmaṇaḥ punarabhidhānādiha viśeṣeṇa kāraṇatvaṃ bodhayati| tena ruddhaḥ kaphenāvṛtaḥ| ghurghurakaṃ kaṇṭhe ghurghuraśabdam| prāṇaprapīḍakaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘prāṇādhiṣṭhānahṛdayapīḍakam’ iti pā.|</note> prāṇādhiṣṭhānahṛdayasya pīḍakam| pratāmyati tamasi praviśatīva| sannirudhyate ‘niśceṣṭo bhavati’ iti cakraḥ, jejjaṭastu sannirudhyate ‘śvāsaḥ’ iti <note place="foot" type="variant" n="48">atra ‘śeṣamāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>| tasyaiveti śleṣmaṇaḥ| sukhaṃ sukhamiva| uddhvaṃsate kaṇḍūyate| pārśve iti karmapadam, avagṛhṇāti pīḍayati| uṣṇamabhinandati vātakaphārabdhatvāt| ucchritākṣa <note place="foot" type="variant" n="49">‘ucchūnākṣaḥ’ iti pā.|</note> ucchūnanetraḥ| lalāṭenetyupalakṣaṇe tṛtīyā| avadhamyate gajārūḍhasyeva sarvagātraṃ cālyate||27– 34||</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27-34">tamakalakṣaṇamāha– pratītyādi| yadi vāyuḥ pratilomaṃ vaiparītyena srotāṃsi pratipadyate prāpnoti, tadā sa vāyuḥ śleṣmāṇaṃ samudīryaṃ ūrdhvapreraṇayā grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya samantāt gṛhītvā pīnasaṃ karoti, paścāttenaivāvṛtaḥ kaṇṭhe ghuraghuraśabdaṃ karoti, prāṇaprapīḍakaṃ prāṇādhiṣṭhānahṛdayaprapīḍakaṃ śvāsaṃ karoti, tena śvāsavegena pratāmyati tamasi praviśatīveti, sannirudhyate niśceṣṭo bhavatīti carakaḥ, jejjaṭastu saṃrudhyate ‘śvāsaḥ’ iti śeṣaḥ| mucyamānena kaphenātīva duḥkhito bhavati| tasyaiva śleṣmaṇo vimokṣānte muhūrtaṃ sukhaṃ prāpnoti <note place="foot" type="variant" n="50">atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>| <note place="foot" type="variant" n="51">atra ‘tatheti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> uddhvaṃsate kaṇḍūyate| pārśve'vagṛhṇāti <note place="foot" type="variant" n="52">‘pīḍyati’ iti pā.|</note> pīḍayati paraṃ śayānasya, āsīnaḥ san sukhaṃ labhate| uṣṇamabhinandati vātakaphārabdhatvāt| ucchritākṣaḥ ucchūnākṣaḥ, svidyatā lalāṭenopalakṣitaḥ| avadhamyate gajārūḍhasyevākhilagātraṃ cālyate||27-34||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">jvaramūrchāparītasya vidyāt pratamakaṃ tu tam | <note place="foot" type="variant" n="53">‘ ... rajojīrṇa ... ’ iti pā. |</note> udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati | majjatastamasīvāsya vidyāt santamakaṃ tu tam ||36||</seg> (ca. ci. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="35-36">tamakasyaiva pittānubandhatvājjvarādiyogena pratamakasañjñāmāha– jvaretyādi| jvaramūrchābhyāṃ parīto jvaramūrchāparītaḥ; jvareṇa mūrchā jvaramūrcheti jejjaṭaḥ| etasyaivāparakāraṇaṃ lakṣaṇaṃ cāha– udāvartetyādi| udāvarto rogaḥ, rajo dhūliḥ, ajīrṇamāmādi, klinnaṃ vidagdhaṃ, kāye vegānāṃ nirodhaḥ kāyanirodhaḥ; athavā klinnakāyo vṛddhanara ityāhuḥ, nirodhaḥ veganirodhaḥ, athavā kuyogināṃ kumbhakādirūpavātanirodha iti jejjaṭaḥ| tamasā andhakāreṇa, mānasadoṣeṇa vā; atyarthamiti itarakāraṇāpekṣayā viśeṣeṇa; vātakaphārabdho'pi pittasambandhāt śītairupaśāmyatītyāhuḥ| santamakaḥ pratamaka eveti| anye tu udāvartetyādinā pratamakasyopasargamāhuriti jejjaṭaḥ||35-36||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="35-36">tamakasyaiva <note place="foot" type="variant" n="54">‘pittānubandhatvājjvarādiyogena’ iti pā.|</note> pittānubandhakatvājjvarādiyogena pratamakasañjñāmāha– jvaretyādi| jvaramūrchābhyāṃ parīto jvaramūrchāparītaḥ, jvareṇa vā mūrchā, iti jejjaṭaḥ| etasyaivāparalakṣaṇaṃ kāraṇaṃ cāha– <note place="foot" type="variant" n="55">atra ‘udāvartetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> udāvartetyādi| udāvarto rogaviśeṣaḥ, rajo dhūliḥ, ajīrṇamāmādi, klinnaṃ vidagdhaṃ, kāyavegānāṃ nirodhaḥ, etairhetubhiḥ janitaḥ; anye “klinnakāyo vṛddhanaraḥ” ityāhuḥ, nirodho veganirodhaḥ| jejjaṭastu kuyogināṃ kumbhakādivātanirodhajaḥ| tamasā andhakāreṇa, <note place="foot" type="variant" n="56">‘ ... doṣeṇeti’ iti pā.|</note> mānasatamoguṇādidoṣeṇa vā| atyarthamiti <note place="foot" type="variant" n="57">‘jvarakāraṇāpekṣayā’ iti pā.|</note> itarakāraṇāpekṣayā viśeṣeṇa vātakaphārabdhapittasambandhāt| śītairupaśāmyatīti tamasyandhakāre majjata ivāsya puruṣasya taṃ pratamakamāhuḥ||35-36||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan | kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare | na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">nendriyāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāñcidāpādayedrujam | sa sādhya ukto, balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">(ca. ci. a. 21) | kṣudraḥ sādhyo matasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate | trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca ||40||</seg> (su. u. taṃ. a. 51) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="37-40">kṣudraśvāsamāha– rūkṣetyādi| rūkṣamannapānam| kṣudro'lpanidānaliṅgaḥ| udīrayan ūrdhvaṃ gacchan| itare urdhvaśvāsādayaḥ| sa sādhya ukta iti chedaḥ| sarve mahāśvāsādayo'vyaktalakṣaṇāḥ santaḥ sādhyā iti yojyam| trayaḥ śvāsā na sidhyanti mahordhvacchinnāḥ sampūrṇalakṣaṇāḥ <note place="foot" type="variant" n="58">atra ‘upekṣaṇīyāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>||37-40||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="37-40">kṣudramāha– rūkṣetyādi| rūkṣamannapānam, āyāso vyāyāmaḥ, tajjanitaḥ| kṣudra iti kṣudraśvāsaḥ, alpanidānaliṅgatvāt kṣudraḥ| koṣṭhe vātaṃ prakopayat <note place="foot" type="variant" n="59">etacca– ‘kṣudro vātamudīrayan’ iti pā.|</note> kṣudraśvāsaṃ karoti| <note place="foot" type="variant" n="60">‘duḥkhena sa’ iti pā.|</note> sa duḥkhena kṣudraśvāsaḥ nāṅgaprabādhako bhavati| kintu sa gātrāṇi na hinasti māraṇātmako na bhavati| na ca duḥkhakārī yathā itare catvāraḥ| indriyāṇāṃ vyathāṃ nāpādayet| kāñcidapi rujaṃ rogaṃ nāpādayet| sarveṣāṃ sādhyatvamāha– <note place="foot" type="variant" n="61">atra ‘sa ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sa ityādi| sa kṣudraśvāso balinaḥ puruṣasya sādhyaḥ, sarve mahāśvāsādayo'vyaktalakṣaṇāḥ santaḥ sādhyā iti yojyam| sādhyāsādhyānāha– <note place="foot" type="variant" n="62">atra ‘kṣudra ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> kṣudra ityādi| teṣāṃ śvāsānāṃ kṣudraḥ sādhyatamaḥ, tamako yāpyaḥ, mahordhvacchinnāstrayaḥ sampūrṇalakṣaṇā asādhyāḥ, durbalasya tamako'sādhyaḥ||37-40||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā | yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca ||41||</seg> (ca. ci. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="41">upekṣaṇāsamyagupakramābhyāṃ hikkāśvāsayoḥ śīghrāvaśyamārakatvamāha– kāmamityādi| kāmamanumatau, prāṇaharāḥ <note place="foot" type="variant" n="63">‘sannipātādayaḥ’ iti pā.|</note> sannipātajvarādayaḥ| śeṣaṃ subodhamiti||41||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="41">hikkāśvāsayoḥ śīghrāvaśyamārakatvamāha– <note place="foot" type="variant" n="64">atra ‘kāmamityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> kāmamityādi| kāmamityanumatau, prāṇaharāḥ sannipātādayo rogāḥ bahavaḥ santi, te tathā prāṇaharā na bhavanti, yathā śvāsaśca hikkā ca etau rogāvāśu śīghraṃ prāṇān harataḥ||41||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne hikkāśvāsanidānaṃ samāptam ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ hikkāśvāsanidānaṃ samāptam||12||</seg> <note place="foot" type="variant" n="65">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śvāsanidānam||12||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇābhidhāyāṃ śvāsanidānaṃ samāptam||12||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="13" xml:id="mn.13">
        <head>svarabhedanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha svarabhedanidānam | atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu | srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||1||</seg> (su. u. taṃ. a. 53) | (vātādibhiḥ pṛthak sarvairmedasā ca kṣayeṇa ca) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">prāṇodānaduṣṭisādharmyāt <note place="foot" type="variant" n="1">‘śvāse'pi’ iti pā.|</note> śvāse ca svarabhedo bhavatīti śvāsānantaraṃ svarabhedamāha– atyuccabhāṣaṇetyādi| adhyayanamuccairvedādipāṭhaḥ, abhighātaḥ kaṇṭhādideśe laguḍādibhirāghātaḥ, etaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘sandūṣaṇaiścānyairyathāsvam’ iti pā.|</note> sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṃ vātādikopanaiḥ, viṣaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇameva| <note place="foot" type="variant" n="3">‘svaravaheṣu srotaḥsu śabdavāhinīṣu’ iti ḍalhaṇaḥ|</note> srotaḥsu svaravaheṣu caturṣu; yaduktaṃ suśrute– “dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti” (su. śā. a. 9) iti; bhāṣaṇaghoṣaṇayoralpatvamahattvābhyāṃ bhedaḥ| pratiṣṭhāṃ sthitiṃ, vṛddhiṃ vā| sa iti svarabhedaḥ; ṣaḍvidho vātapittakaphasannipātakṣayamedojabhedāt||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">hikkāśvāsau prāṇodānaduṣṭyā sambhavataḥ, tadduṣṭisādharmyāt śvāsānantaraṃ svarabhedamāha– atyuccetyādi| <note place="foot" type="variant" n="4">‘ ... vedapāṭhaḥ’ iti pā.|</note> adhyayanamuccairvedādipāṭhaḥ; abhighātaḥ kaṇṭhapradeśe laguḍādibhiḥ, athavā balena chardijanitaḥ, athavā'sthyādikaṭhinabhojyajanitaḥ| viṣatastu tridoṣaprakopaḥ| srotaḥsu svaravaheṣu caturṣu, yaduktaṃ suśrute– “dvābhyāṃ bhāṣate, dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti” iti; bhāṣaṇaghoṣaṇayoralpatvamahattvābhyāṃ bhedaḥ| etaiḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sandūṣaṇaiścānyaiśca’ iti pā.|</note> sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṃ vātādikopanairdoṣāsteṣu srotaḥsu pratiṣṭhāṃ sthitiṃ vṛddhiṃ vā gatāḥ svaraṃ hanyuḥ| sa svarabhedaḥ ṣaḍvidha iti vātapittakaphasannipāta kṣayamedojanita iti bhedāt||1||</seg></ab>
        <ab type="mula">vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gardabhavat kharaṃ ca |2| (su. u. taṃ. a. 53) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">vātikamāha– vātenetyādi| kṛṣṇatvaṃ mūtrādiṣu svarabhedārambhakadoṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśovat| bhinnaṃ bhinnasvaraṃ, tadevāha– gardabhavat <note place="foot" type="variant" n="6">‘kharaṃ ca’ iti pā.|</note> kharamiti; kharaṃ niṣṭhuram, udvejakamiti yāvat|2|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">vātikamāha– vātenetyādi| <note place="foot" type="variant" n="7">atra ‘nayanādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> kṛṣṇatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘ ... bhedanārambhaka’ iti pā.|</note> svarabhedārambhakadoṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśovat| bhinnaṃ bhinnasvaraṃ, gardabhasvaravat <note place="foot" type="variant" n="9">‘svaraṃ ca ityevaṃ mukhyaṃ pāṭhaṃ manyate’ iti pā.|</note> svaraṃ kharamudvejakamiti yāvat| anye gardabhavatsvaramityatra gardabhavatkharamiti paṭhanti, gardabhasya vacanābhāvāt; ‘kaṇṭhena’ iti śeṣaḥ|2|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 53) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">paittikamāha– pittenetyādi| galeneti viśeṣyopadarśanaṃ, dāhasamanviteneti viśeṣaṇasya viśeṣyādhīnapratītatvāt; galaḥ sadāho bhavatītyarthaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">paittikamāha– <note place="foot" type="variant" n="10">atra ‘pittenetyādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pittenetyādi| galastasya sadāho bhavatītyarthaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula">brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ svalpaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |3| (su. u. taṃ. a. 53) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">ślaiṣmikamāha– brūyādityādi| divā viśeṣāditi dine sūryaraśmibhiḥ kaphasya mandībhāvādviśeṣādviśiṣṭaṃ vadatītyarthaḥ| ‘divāviśeṣa’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ|3|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">kaphajamāha-brūyādityādi| brūyādityatra kṛcchrāditi kecitpaṭhanti|3|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sarvātmake bhavati sarvavikārasampat taṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 53) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">sānnipātikamāha– sarvātmaka ityādi| sarvavikārasampaditi uktavātādisvarabhedaliṅgayogaḥ| taṃ cāpyasādhyamiti apiśabdo bhinnakrame, asādhyamapi; tena “sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām||” (su. u. taṃ. a. 53) iti suśrutavacanamupapannaṃ bhavatīti||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">sannipātajamāha– sarvavikārasampadityādi| uktavātādisvarabhedaliṅgāni| taṃ cāpyasādhyamiti apiśabdo bhinnakramaḥ| asādhyamapi; tena “sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām” iti suśrutavacanamupapannaṃ bhavatīti||3||</seg> <note place="foot" type="variant" n="11">‘dhūmyeta’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula">dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa <note place="foot" type="variant" n="12">‘sarveṣu’ iti pā. |</note> cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |4| (su. u. taṃ. a. 53) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">kṣayajamāha– dhūpyetetyādi| <note place="foot" type="variant" n="13">‘dhūmyeta’ iti pā.|</note> dhūpyeta vāgiti sadhūmeva nirgacchantī vedanāyā'nubhūyate| kṣayakṛta iti dhātukṣayakṛta svarabhede| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchedaḥ| eṣa ca yadā hatavāgbhavati ojaḥkṣayādvacanākṣamastadā na sādhyate, anyathā tu sādhyaḥ; tena pratyākhyāya kriyākaraṇamupapannaṃ bhavati| ‘eṣu cāpi’ iti pāṭhe vātādisvarabhedeṣu madhye hatavāgasādhyaḥ, kintvayaṃ pāṭhaṣṭīkākārairna vyākhyātaḥ|4|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">kṣayajamāha– dhūmyeta vāgiti| sadhūmeneva <note place="foot" type="variant" n="14">‘nirgacchatīti’ iti pā.|</note> nirgacchantī <note place="foot" type="variant" n="15">‘vedanayābhibhūyate’ iti pā.|</note> vedanayā'nubhūyate, <note place="foot" type="variant" n="16">‘dhūmāyate’ iti pā.|</note> ‘dhūmāvate’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| kṣayakṛta iti dhātukṣayakṛte svarabhede| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchedaḥ, vacanaṃ kṣayamāpnuyāt ‘vātāt’ iti śeṣaḥ| sa eva yadā hatavāk ojaḥkṣayādvacanākṣamaḥ, tadā na sādhyaḥ, anyathā tu sādhyaḥ| anye ‘eṣu ca’ iti paṭhanti; tataścaiṣu vātādisvarabhedeṣu madhye hatavāgasādhyaḥ; kiṃ tvayaṃ pāṭhaṣṭīkākārairna svīkṛtaḥ|4|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">antargatasvaramalakṣyapadaṃ cireṇa medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārtaḥ ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 53) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">medojalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="17">‘antargatasvaramityādinā’ iti pā.|</note> antargatetyādinā| antargatasvaramiti kriyāviśeṣaṇam; ‘antargataṃ svaram’ iti pāṭhe <note place="foot" type="variant" n="18">‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tu kaṇṭhasyāntargataṃ yathā bhavati tathā <note place="foot" type="variant" n="19">‘tadgatam’ iti pā.|</note> svaraṃ vacanaṃ vadatīti yojyaṃ; ‘antargalam’ iti pāṭhāntare galasyāntariti antargalaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">atra ‘tadgatam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> svaraṃ vadatītyarthaḥ| digdhagala iti śleṣmaṇā medasā vā liptagala ityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="21">‘tṛṣārto’ iti pā.|</note> tṛṣārtaśca medoruddhasrotastvāt||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">medojamāha– antarityādi| antargatasvaramiti kriyāviśeṣaṇam; tena kaṇṭhasthāntargataṃ yathā bhavati tathā svaraṃ vacanaṃ vadatīti yojyam| ‘anye antargalam’ iti paṭhanti, tatra galasya antaḥ antargalaṃ, tadgataṃ svaraṃ vadatītyarthaḥ| medonvayānmedaḥsambandhāt| ‘medaścayāt’ iti kecitpāṭhāntaraṃ paṭhanti, medaścayānmedovṛddheriti; ‘bhedaḥkṣayāt’ iti pāṭhāntaram, atra svaraśabdo lupto madhye'tidiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena medasā svarakṣayādityarthaḥ| digdhagala iti śleṣmaṇā medasā vā liptagala ityarthaḥ| tṛṣārta iti medoruddhasrotastvāt||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya vā'pi cirotthito yaśca sahopajātaḥ | medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 53) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">uktavātādijānāmevāvasthāyāmasādhyatvamāha– kṣīṇasyetyādinā sahopajāta ityantena| kṣīṇasya kṣīṇamāṃsasya| kṛśasya abalasya| sahopajāto janmaprabhṛtibaddhaḥ, ‘kākasvara’ iti loke| ‘sahopajātaḥ’ ityatra ‘madopajātaḥ’ iti pāṭhāntaram, mado rogaviśeṣaḥ| medasvino'tisthūlasya medasā''vṛtasrotastvena yo jātaḥ; amedasvinastu medoduṣṭyā <note place="foot" type="variant" n="22">atra ‘yo’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> jātaḥ sa sādhyaḥ pūrvamukta iti na virodhaḥ| <note place="foot" type="variant" n="23">‘sarvasamudbhavaśca gāḍhaḥ’ iti pā.|</note> sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgo vā'sādhyo draṣṭavya iti||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">asādhyamāha– kṣīṇasyetyādi| kṣīṇasya abalasya, kṛśasya kṣīṇamāṃsasya, sahajopajātaḥ janmapratibaddhaḥ, sa ca kākasvara iti loke; ‘sahajopajāta’ ityasya sthāne <note place="foot" type="variant" n="24">‘samadoṣajāta’ iti pā.|</note> ‘sa madopajāta’ iti paṭhantyanye; tatra <note place="foot" type="variant" n="25">‘samado’ iti pā.|</note> mado rogaviśeṣaḥ| medasvina iti atisthūlasya medasāvṛtasrotastvena yo jātaḥ, medasvinastu medovṛddhyā yo jātaḥ so'sādhyaḥ pūrvamuktamiti na virodhaḥ| sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgo vā'sādhyo draṣṭavyaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne svarabhedanidānaṃ samāptam ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ svarabhedanidānaṃ samāptam||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ svarabhedanidānam||13||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="14" xml:id="mn.14">
        <head>arocakanidānam</head>
        <ab type="mula">athārocakanidānam | vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ | arocakāḥ syuḥ ... |1| (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">ūrdhvagavikārasādharmyādarocakamāha– vātādibhirityādi| ekaikaśo vātādibhistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, <note place="foot" type="variant" n="1">‘śokādīnāmāgantutvena’ iti pā.|</note> śokādinā gandhāntenāgantureka eva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmekaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyati; suśrute coktam– “bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti|” (su. u. taṃ. a. 57) iti| śokādijastu yadyapi <note place="foot" type="variant" n="2">‘vātajaḥ’ iti pā.|</note> vātādijaḥ, tathā'pi hetupratyanīkacikitsākaraṇārthaṃ pṛthaguktaḥ| atilobho'trāhitasya satatopayogahetutayā doṣaprakopaka iti darśayati| arocakāḥ syuriti chedaḥ|1|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">ūrdhvagavikārasādharmyādarocakamāha– vātādibhiriti| ekaikaśo vātādibhistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, śokabhayādinā''gantureka eva gaṇanīyaḥ, yataḥ pañcānāmapi lakṣaṇaṃ vakṣyati; suśrute coktam– “bhaktopaghātamiha pañcavidhaṃ vadanti” iti| tantrāntare'pi– “arocako bhaveddoṣaireko hṛdayasaṃśrayaiḥ| sannipātena manasaḥ santāpena ca pañcamaḥ” iti| śokādijo yadyapi vātajastathā'pi hetupratyanīkacikitsārthaṃ pṛthaguktaḥ| etairhetubhirarocakā bhavanti| manoghnāśanamucchiṣṭakṛmiklinnādirūpaṃ śarīraśvayathugataṃ, gandhaḥ pūtiḥ, taiḥ|1|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">... parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca mato'nilena ||1||</seg> (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">vātikalakṣaṇamāha– parītyādi| parihṛṣṭadanta iti amlabhakṣaṇeneva||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">vātikamāha– parihṛṣṭadanta iti amlabhakṣaṇeneva, kaṣāyavaktra iti lodhracarvitasyeva||1||</seg></ab>
        <ab type="mula">kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāt ... |2| (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">paittikalakṣaṇamāha– kaṭvityādi| kaṭuśabdo'tra tiktavācī| yadāha videhaḥ– “pittena tiktāsyavidāhakṛt syāt, svādvāsyahṛllāsakaraḥ kaphena|” iti|2|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">pittajamāha– kaṭvityādi| kaṭuratra tiktavācakaḥ| yadāha videhaḥ– “pittena tiktāsyavidāhakṛtsyātsvādvāsyahṛllāsakaraḥ kaphena” iti| virasamiti rogasvabhāvāt, anyathā vātena virasāsyatā| pittena pūti durgandhaṃ jānīyāt| lavaṇaṃ ca vaktramiti kaphajalakṣaṇe paṭhanīyaṃ, yato vidagdhaḥ śleṣmā lavaṇabhāvamupaiti|2|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">... lavaṇaṃ ca vaktram | mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṃ kaphena ||2||</seg> (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">ślaiṣmikalakṣaṇamāha– lavaṇamityādi| lavaṇaṃ vaktramiti vidagdhasya śleṣmaṇo lavaṇarasatvāt| uktaṃ hi suśrute– “śleṣmā vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ, pittaṃ vidagdhamamlam|” (su. sū. a. 40) iti| vibaddhasambaddhayutamiti vibaddhaṃ ca tat sambaddhayutaṃ ceti vibaddhasambaddhayutam| atra vibaddhaṃ baddhamiva, bhakṣaṇādyasāmarthyāt; sambaddhayutaṃ ‘kaphasya’ iti śeṣaḥ; bhāve ktaḥ, kaphaliptamityarthaḥ| ‘vidagdhasambaddhayutam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam| ‘vibaddhasannaddhayutam’ iti pāṭhe vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakṛtatvāt kaphasya, sannaddho baddhaḥ; ‘ṇaha’ bandhane ityasmāddhātoḥ pūrvavat ktādi| ‘vibaddhasaṃstambhayutam’ iti kāśmīrāḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">kaphajamāha– <note place="foot" type="variant" n="3">‘mādhuryeti’ iti pā.|</note> lavaṇamityādi| kaphena lavaṇaṃ ca vaktramiti yojyaṃ, mādhuryādiyutamiti vaktreṇaiva| vibaddhasambaddhayutamiti nibaddhaṃ ca tatsambaddhayutaṃ ca tattathā; <note place="foot" type="variant" n="4">atra ‘vibaddham’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vibaddhamiva bhakṣaṇākṣamaṃ, sambaddhayutaṃ kaphasyeti śeṣaḥ, <note place="foot" type="variant" n="5">‘liptamityarthaḥ’ iti pā.|</note> kaphaliptamityarthaḥ| anye vibaddhasannaddhayutamiti paṭhanti, vibaddhaḥ sannaddhaḥ sa ca prakṛtatvāt kaphasya; sannaddho baddhaḥ, ‘ṇaha’ bandhane, ityasya dhātoḥ prayogaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula">arocake śokabhayātilobhakrodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt | svābhāvikaṃ cāsyamathāruciśca ... |3| (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">āgantujamāha– arocaka ityādi| ahṛdyagandho <note place="foot" type="variant" n="6">‘prāṇodvejakaḥ’ ityātaṅkadarpaṇe pāṭhaḥ|</note> ghrāṇodvejako gandhaḥ| svābhāvikaṃ cāsyamiti avikṛtamukharasatvaṃ, na tu vātādivat kaṣāyatvādi|3|– <note place="foot" type="variant" n="7">‘śokajamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">āgantujamāha– ahṛdyaḥ prāṇodvejako gandhaḥ, aśuciḥ ucchiṣṭaṃ, svābhāvikaṃ cāsyamiti avikṛtamukharasatvaṃ na tu vātādivadvaktrakaṣāyatvādikam, atha <note place="foot" type="variant" n="8">‘aruciriva śeṣatvam’ iti pā.|</note> aruciriti viśeṣatvam|3|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">... tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu ||3||</seg> (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">tridoṣajamāha– tridoṣaja ityādi| tridoṣaje naikarasamiti vātajādyuktakaṣāyādyanekarasatvam||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">tridoṣajamāha– <note place="foot" type="variant" n="9">atra ‘tridoṣaje ityādi| naikarasamiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> anekarasamāsyamityarthaḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanena, pittāttṛḍdāhacoṣabahulaṃ, sakaphaprasekam | śleṣmātmakaṃ, bahurujaṃ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ca ||4||</seg> (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">vātajādibhedena mukhavikṛtimabhidhāyānyadeśavikṛtimāha– <note place="foot" type="variant" n="10">‘hṛcchūlamiti’ iti pā.|</note> hṛcchūletyādi| hṛdi śūlena pīḍanam <note place="foot" type="variant" n="11">atra ‘hṛcchūlapīḍanam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>| coṣaścūṣaṇavat pīḍā| bahubhiriti tridoṣaiḥ| vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparamiti upalakṣaṇe tṛtīyā, vaiguṇyaṃ manaso vyākulatvam| aparamiti <note place="foot" type="variant" n="12">‘ ... danyadāgantuja ... ’ iti pā.|</note> doṣajādanyamāgantujamityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="13">‘satyapi’ iti pā.|</note> satyāmapi bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamaruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ nābhyavaharatītyannānabhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanagandhasparśanairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ; evaṃ trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṅgṛhītaḥ| uktaṃ hi vṛddhabhojena– “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhuḥ| arocakaḥ sa vijñeyo, bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā'pi bhojanam| dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate|| kupitasya bhayārtasya yaśca bhaktanirodhajaḥ” <note place="foot" type="variant" n="14">atra ‘abhicārahatasya ca| yasya nānne bhavecchraddhā so'bhaktacchanda ucyate||’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> iti||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">vātādibhedena mukhe vikṛtimabhidhāyānyadeśavikṛtimāha– hṛcchūletyādi| hṛdi śūlena pīḍanaṃ hṝcchūlapīḍanaṃ tena yuktaṃ, coṣaḥ cūṣaṇavatpīḍā| arocakamiti śeṣaḥ| śleṣmātmakaṃ sakaphaprasekaṃ syāt| bahubhiriti tridoṣaiḥ, bahurujamanekapīḍākaram| vaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ceti upalakṣaṇe tṛtīyā, vaiguṇyaṃ manaso vyākulatvam, aparamiti <note place="foot" type="variant" n="15">‘doṣādanyat’ iti pā.|</note> doṣajādanyat āgantujamityarthaḥ| arocakalakṣaṇam– satyāṃ bubhukṣāyāmabhyavahārāsāmarthyamiti aruciḥ, abhilaṣitamapyannaṃ dīyamānaṃ nābhyavaharatīti nānnābhinandanam, annasya śravaṇasmaraṇadarśanasparśanagandhairyatrodvijate sa bhaktadveṣaḥ| evaṃ trividho'pi rogaścarakasuśrutābhyāmarocakaśabdena saṅgṛhītaḥ| uktaṃ hi vṛddhabhojena– “prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhuḥ| arocakaḥ sa vijñeyo bhaktadveṣamataḥ śṛṇu|| cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā ca bhojanam| dveṣamāyāti yo janturbhaktadveṣaḥ sa ucyate|| kupitasya bhayārtasya abhicārābhibhūtaye| yasyānne na bhavecchraddhā sa bhaktadveṣa ucyate” iti||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne arocakanidānaṃ samāptam ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmarocakanidānaṃ samāptam||14||</seg> <note place="foot" type="variant" n="16">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyām arocakanidānam||14||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāmarocakanidānam||14||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="15" xml:id="mn.15">
        <head>chardinidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha chardinidānam | duṣṭairdoṣaiḥ pṛthak sarvairbībhatsālocanādibhiḥ | chardayaḥ pañca vijñeyāstāsāṃ lakṣaṇamucyate ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati | akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">śramādbhayāttathodvegādajīrṇāt krimidoṣataḥ | nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt | chādayannānanaṃ vegairardayennaṅgabhañjanaiḥ | <note place="foot" type="variant" n="1">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> atyantamaparītasya cchardervai sambhavo dhruvam | nirucyate chardiriti doṣo vaktraṃ pradhāvitaḥ ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 49) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-4">chardyāmapyarucerbhāvāttathā'rocakavatpañcavidhatvādarocakānantaraṃ chardiḥ, tasyā nidānaṃ niruktiṃ cāha– duṣṭairityādi| bībhatsālocanaṃ vikṛtidarśanam; ādigrahaṇenāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṃ grahaṇam| nāryāścāpannasattvāyā iti garbhiṇyāḥ, tasyā garbhotpīḍanena vātavaiguṇyācchardiḥ| chādayannānanamityādi vegairmukhaṃ chādayan pūrayan, ardayan pīḍayan, aṅgabhañjanaiḥ aṅgabhedaiḥ| chādayati mukham, ardayati cāṅgānīti chardiḥ; ‘chada apavāraṇe’, ‘arda hiṃsāyāṃ’, anayoḥ pṛṣodarāditvena rūpasiddhiḥ||1-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-4">chardyāmarucerbhāvādarocakānantaraṃ chardirucyate, tasyā nidānaṃ niruktiṃ cāha– duṣṭairityādi| etaiḥ kāraṇairvakṣyamāṇairduṣṭairdoṣaiḥ chardayaḥ pañca bhavanti| vātādibhistrayaḥ, tridoṣeṇaikā, bībhatsādibhirekā, evaṃ pañca| bībhatsaṃ vikṛtadarśanam, ādiśabdenāniṣṭagandhabhakṣaṇādīnāṃ grahaṇam| nidānapūrvāṃ samprāptimāha-atītyādi| nāryāścāpannasattvāyā iti gurviṇyāḥ, tasyā garbhotpīḍanena vātavaiguṇyācchardiḥ| bībhatsairhetubhiścānyairiti pūyāmedhyādidarśanagandhāsvādanairghṛṇākāribhiḥ| chādayannānanamiti doṣavegena mukhaṃ pūrayan, ardayan aṅgabhañjanairaṅgabhedaiḥ; chādayati mukhamardayati ca aṅgāni sa chardiriti nirucyate, vegairmukhaṃ prati pradhāvito doṣa udāno vāyuḥ chardiṃ kuryādityarthaḥ||1-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">hṛllāsodgārarodhau ca praseko lavaṇastanuḥ | dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnāṃ pūrvalakṣaṇam ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 49) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpamāha– hṛllāsetyādi| udgārarodha udgārāpravṛttiḥ| praseko mukhaprasekaḥ, tasya lavaṇatvaṃ prabhāvāt, āmāśayotkleśabhavatvena kaphavidāhādvā; tanuraghano'lpo vā||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛdityādi| chardīnāmidaṃ pūrvarūpam| udgārarodha udgārāpravṛttiḥ, praseko mukhaprasekaḥ udakasrāvaḥ, tasya lavaṇatvaṃ prabhāvādāmāśayotkleśabhavatvena kaphavidāhādvā, tanuḥ aghanaḥ alpo vā||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣaśīrṣanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ | udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam | kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham ||6||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">vātajāyā lakṣaṇamāha– hṛtpārśvetyādi| śīrṣanābhyartiḥ mastake nābhau ca śūlaṃ; todairityanantaraṃ ‘yukta’ iti śeṣaḥ, upalakṣaṇe vā tṛtīyā| ārto naraśchardayatīti yojyam| kimbhūtaṃ chardayatītyāha– udgāretyādi| udgāraśabdābhyāṃ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṃ sāntaravegamalpadravaṃ vā, vātasya <note place="foot" type="variant" n="2">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> svato dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṃ kaṣāyarasaṃ, kaṣāyasya vātakṛtatvāt||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">vātajāmāha– hṛdityādi| śīrṣanābhyartiriti mastake nābhau ca śūlam| todairityanantaraṃ ‘yukta’ iti śeṣaḥ, upalakṣaṇe vā tṛtīyā| <note place="foot" type="variant" n="3">atra ‘udgāreti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vātānnaraśchardayatīti yojyam| kimbhūtaṃ chardayatītyāha– udgāraśabdābhyāṃ prabalamudgāraśabdaprabalam| vicchinnaṃ viralavegaṃ alpadravaṃ vā, <note place="foot" type="variant" n="4">‘tasya dravyatvābhāvāt’ iti pā.|</note> vātasya dravatvābhāvāt| tanukamaghanam| kaṣāyaṃ kaṣāyarasaṃ, kaṣāyarasasya vātakṛtatvāt| kṛcchreṇa kaṣṭena, alpaṃ stokaṃ, mahatā vegena||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">mūrchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ | pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham ||7||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">pittajāmāha– mūrchetyādi| tamo'ndhakāradarśanamiva| dhrūmraṃ kṛṣṇalohitavarṇam||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">pittajāmāha– mūrchetyādi| mūrdhni śirasi tālvakṣṇośca santāpavān| tamo'ndhakāradarśanamiva, bhramaścakrārūḍhasyeva, padārthasya anyathājñānaṃ vā, tairārtaḥ| kīdṛśaṃ vamedityāha– pītamityādi| bhṛśoṣṇamatyuṣṇaṃ, haritaṃ śākavarṇaṃ, dhūmraṃ kṛṣṇalohitavarṇaṃ, pitteneti yojyam||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tandrāsyamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārtaḥ | snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ saromaharṣo'lparujaṃ vamettu ||8||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">kaphajāmāha– tandretyādi| āsyamādhuryaṃ mukhasya madhurarasatvam| santoṣa iti santoṣa iva santoṣaḥ, annānabhilāṣa ityarthaḥ; tṛpto hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamatiśubhraṃ, suśrute “śuklaṃ himaṃ sāndrakaphaṃ kaphena|” (su. u. taṃ. a. 49) iti pāṭhāt||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">kaphajāmāha– tandretyādi| etairupadravairārtaḥ snigdhādikaṃ vamet| āsyamādhuryaṃ mukhasya madhurarasatvam| santoṣa iva santoṣaḥ annānabhilāṣa ityarthaḥ, tṛpto hi nānnamabhilaṣati| arucirabhyavahārāsāmarthyam| svādu madhuram| viśuddhamiti viśuddhaṃ kevalaṃ kaphaṃ; yaduktaṃ suśrute– “śuklaṃ himaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘sāndram’ iti pā.|</note> sāndrakaphaṃ kaphena|” iti| alparujamiti kaphasya dravarūpatvāt mukhena niḥsaraṇamityarthaḥ||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam | chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt ||9||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">tridoṣajāmāha– śūletyādi| śūlādibhiḥ pramohāntaiḥ prabalā śūlādiprabalā| prasaktaṃ nirantaram| tridoṣādityatra ‘tridoṣā’ iti pāṭhāntare tridoṣajetyarthaḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">tridoṣajāmāha– śūletyādi| tridoṣāt yā chardiḥ tayā vamatāṃ nṛṇāmityarthaḥ| śūlādibhiḥ pramohāntaiḥ prabalā, prasaktaṃ nirantaraṃ, tridoṣādityatra ‘tridoṣā’ iti pāṭhastatra tridoṣajetyarthaḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti | utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam | pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti ||11||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">asādhyāmāha– viḍityādi| utsannadoṣasya udgatadoṣasya | doṣamiti pittaṃ kaphaṃ vā, svedādikān vā tadduṣṭān dhātumalān| taditi yasmādviḍādivāhisrotoduṣṭistato hetorviṇmūtrayoḥ samagandhavarṇaṃ chardayatīti yojyam| iyaṃ tu chardirvikṛtiviṣamasamavāyārabdhā tridoṣajeti kecit, anye tvāhuḥ– sarvā eva chardayaḥ prabalā evaṃvidhāḥ satyo'sādhyāḥ syuriti||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">asādhyāmāha– viḍityādi| <note place="foot" type="variant" n="6">etacca– ‘utpannadoṣasyeti’ iti pā.|</note> utpannadoṣasya udgatadoṣasya pittaṃ kaphaṃ vā, <note place="foot" type="variant" n="7">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake ‘ ... chardayatīti yojyam|’ etatpāṭhapaścādupalabhyate |</note> vāyuḥ koṣṭhāduddhūya ūrdhvaṃ nītveti| svedādikān <note place="foot" type="variant" n="8">atra ‘vāyu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> doṣān dhātumalān vā <note place="foot" type="variant" n="9">‘samasthānāt’ iti pā.|</note> svasthānāt sañcālya ūrdhvametyāgacchati| taditi <note place="foot" type="variant" n="10">‘tasmād ... ’ iti pā.|</note> yasmādviḍādivāhisrotoduṣṭistato viṇmūtrayoḥ samagandhavarṇaṃ chardayatīti yojyam| <note place="foot" type="variant" n="11">atra ‘yadā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> iyaṃ tu chardistridoṣajetyeke| anye tu sarvā eva chardayaḥ prabalāḥ evaṃvidhāḥ satyaḥ asādhyā ityarthaḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">bībhatsajā daurhṛdajā''majā ca <note place="foot" type="variant" n="12">‘asātmyajā’ iti pā. |</note> hyasātmajā ca krimijā ca yā hi | sā pañcamī tāṃ ca vibhāvayecca doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||12||</seg> (su. u. taṃ. a. 49) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">āgantujāmāha– bībhatsajetyādi| daurhṛdajā daurhṛdālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā <note place="foot" type="variant" n="13">‘ ... bhojanajā’ iti pā.|</note> asātmyabhakṣaṇādisambhūtā, krimijā koṣṭhakrimisambhavā; bībhatsajetyādinā krimijāntenaikatvenaiva gaṇanīyā, āgantujatvasāmānyāt| <note place="foot" type="variant" n="14">atra ‘āgantujvaravat|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sā pañcamīti tridoṣajāpekṣayā sāmānyenāgantujaiva, āgantujvaravat; yadi tu bībhatsajāpekṣayā krimijā pañcamīti gaṇyate, tadā tāṃ ca vibhāvayet| doṣocchrayeṇaivetyanena krimijāyā eva doṣasambandhaḥ syāt, tataśca bībhatsajādīnāṃ cikitsopayogidoṣasambandho na labhyate| anye tu taddoṣaparihārārthaṃ’ ‘sā pañcamī tāśca’ iti bahuvacanāntaṃ paṭhanti, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘sati antargaṇanamaprayojanamiti antargaṇanayā’ iti pā.|</note> satyantargaṇanayā na prayojanamityantargaṇanāṃ nādriyante| kathamatra doṣocchrayo vibhāvanīya ityāha– yathoktamādāviti| ādau vātādilakṣaṇe ityarthaḥ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">āgantujāmāha– bībhatsajetyādi| bībhatsajā pūyāmedhyādidarśanagandhasvādajā, āpannasattvāyā striyā daurhṛdālābhajā, āmajā ajīrṇajā, asātmyajā asātmyabhojanajā, krimijā koṣṭhakrimisambhavā, bībhatsajetyādinā krimijāntā ekaiva gaṇanīyā| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘sarvātirekai ... ’ iti pā.|</note> sarvābhirekaivāgantujatvasāmānyāt, āgantujvaravat| pañcamīti tridoṣajāpekṣayā| āgantujāṃ doṣocchrayeṇaiva jānīyāt| yathoktamādāviti yathā vātādilakṣaṇena ādāviti pūrvoktena||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">śūlahṛllāsabahulā krimijā ca viśeṣataḥ | krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||13||</seg> (su. u. taṃ. a. 49) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">krimijāyā lakṣaṇamāha– śūletyādi| krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena lakṣiteti krimihṛdroge <note place="foot" type="variant" n="17">‘krimilakṣaṇavatt’ iti pā.|</note> krimilakṣaṇāt yat pīḍādikaṃ tadasyāṃ bhavatītyarthaḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">krimijāyā viśeṣalakṣaṇamāha– śūletyādi| kṛmijāyā ayaṃ viśeṣaḥ– hṛcchūlahṛllāsādhikā <note place="foot" type="variant" n="18">‘krimijā ... ’ iti pā.|</note> krimijahṛdrogatulyalakṣaṇena ca lakṣiteti; yathā– “utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ| aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaśca krimije bhavet|” iti||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sopadravā śoṇitapūyayuktā | sacandrikāṃ tāṃ pravadedasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsennirupadravāṃ ca ||14||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">asādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyetyādi| sacandrikāmiti medaḥprabhṛtidhātūnāṃ snehaḥ pravartamāno <note place="foot" type="variant" n="19">‘ ... candravat’ iti pā.|</note> mayūrapicchacandrikāvat pratibhāti| nirupadravāmiti kāsādyupadravarahitām| taduktam– “kāsaḥ śvāso jvaro hikkā tṛṣṇā vaicittyameva ca| hṛdrogastamakaścaiva jñeyāścharderupadravāḥ||” iti||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">asādhyāṃ sādhyāṃ cāha– atiprasaktā atiśayena nirantarā, sopadravā vakṣyamāṇopadravayuktā| sacandrikamiti| medaḥprabhṛtidhātūnāṃ snehaḥ pravartamāno mayūrapicchacandrikāvatpratibhāti| itthaṃ pañcavidhāmapi chardimasādhyāṃ pravadet varjayedityarthaḥ| nirupadravāṃ kāsādyupadravarahitāṃ sādhyāṃ cikitset ‘bhiṣak’ iti śeṣaḥ||14||</seg> <note place="foot" type="variant" n="20">ślokamimaṃ madhukośakāro mūle nāṅgīkaroti</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhasantāpamohabhramavipralāpāḥ | pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāle tu viśeṣato hi | kāsaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">‘śvāso'jvaro’ iti pā. |</note> śvāso jvaro hikkā tṛṣṇā vaicittyameva ca | hṛdrogastamakaścaiva jñeyāścharderupadravāḥ ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">tasyā upadravamāha– kāsa ityādi| vaicittyaṃ vimatacittatā||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne chardinidānaṃ samāptam ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ chardinidānaṃ samāptam||15||</seg> <note place="foot" type="variant" n="22">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ chardinidānam||15||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ chardinidānam||15||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="16" xml:id="mn.16">
        <head>tṛṣṇānidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha tṛṣṇānidānam | bhayaśramābhyāṃ balasaṅkṣayādvā <note place="foot" type="variant" n="1">‘ūrdhvam’ iti pā. |</note> hyūrdhvaṃ citaṃ pittavivardhanaiśca | pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsām | srotassvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ sambhavatīha jantoḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca | bhaktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodha liṅgānyanupūrvaśastu ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">chardestṛṣṇopadravatvācchardyanantaraṃ tṛṣṇānidānam| tasyāḥ samprāptimāha– bhayetyādi| pittavivardhanairiti kaṭvamloṣṇādibhiḥ krodhopavāsādibhiśca svasthāna eva sañcitaṃ kupitaṃ ca pittaṃ, vātaśca bhayaśramabalakṣayaiḥ kupitaḥ, ūrdhvaṃ prasarat pipāsāṃ janayati| tālvityupalakṣaṇaṃ; tena klomādyapi bodhyaṃ, tasya pipāsāsthānatvenoktatvāt| carake'pyuktam– “rasavāhinīśca <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... tāluklomnaḥ’ iti pā.|</note> dhamanīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ| saṃśoṣya nṝṇāṃ dehe <note place="foot" type="variant" n="3">‘ ... balām’ iti pā.|</note> kurutastṛṣāmatibalau tau tu||” (ca. ci. a. 22) iti| annakaphāmajānāṃ samprāptimāha– srotaḥsvityādi| nanu, apāṃvāhiṣviti bahuvacanaṃ viruddhaṃ, ‘dve udakavahe’ (su. śā. a. 9) iti suśrutenoktatvāt| naivaṃ, tayorevānekapratānayogāditi| doṣairiti annakaphāmaiḥ, duṣṭikartṛtvādduṣṭadoṣasambandhādvā'nnāmayorapi doṣatvamiti gadādharaḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘gayadāsaḥ’ iti pā.|</note>| tisra iti vātādibhiḥ pratyekam| kṣatajeti <note place="foot" type="variant" n="5">‘ ... nimittavraṇinām’ iti pā.|</note> kṣatanimittā vraṇināṃ yā <note place="foot" type="variant" n="6">‘bhavatīti’ iti pā.|</note> bhavati| caturthītyanenoktānāṃ catasṛṇāṃ sukhasādhyatvaṃ bodhayati, anyāsāṃ tu kaṣṭasādhyatvam||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">chardestṛṣṇopadravatvācchardyanantaraṃ tṛṣṇānidānaṃ, tasyāḥ samprāptimāha– <note place="foot" type="variant" n="7">atra ‘bhayaśramabalakṣayaiḥ kupito vāyuḥ’ iti pā.|</note> bhayaśramābhyāmityādi| pittavivardhanaiḥ kaṭvamloṣṇādibhiḥ krodhopavāsādibhiśca svasthāne hṛdi sañcitaṃ pittaṃ, vātaśca bhayaśramabalakṣayaiḥ kupitaḥ, ūrdhvaṃ prasaran pipāsāṃ janayet| tāluprapannamiti savātaṃ pittaṃ tālugatamityarthaḥ| tālvityupalakṣaṇam; tena klomagatamapi boddhavyaṃ, <note place="foot" type="variant" n="8">‘tasyāḥ’ iti pā.|</note> tasya pipāsāsthānatvāt| uktaṃ ca carake– “rasavāhinīśca dhamanīrjihvāmūlagalatālukaklomnaḥ| saṃśoṣya nṛṇāṃ dehe kurutastṛṣāmatibalau tau tu” iti| annakaphajāmajānāṃ samprāptimāha– srotaḥsvityādi| nanu srotaḥsviti bahuvacanaṃ viruddhaṃ yaduktaṃ suśrute– “dve udakavahe” iti| maivaṃ, tayorevānekapratānayogāditi| <note place="foot" type="variant" n="9">atra ‘doṣairiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> annakaphāmaiḥ, duṣṭikartṛtvādduṣṭadoṣasambandhādannāmayorapi doṣatvamiti gayadāsaḥ| tisra iti vātādibhiḥ pratyekaṃ, kṣatajeti kṣatanimittā vraṇināṃ yā bhavati, caturthītyanena coktānāṃ tisṛṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘sukhasādhyatvam’ iti pā.|</note> sādhyatvaṃ bodhayati, anyāsāṃ tu kaṣṭasādhyatvamiti| kṣayādanyā pañcamī, āmasamudbhavā ṣaṣṭhī, bhaktodbhavā saptamiketi, krameṇa tāsāṃ lakṣaṇāni jānīhi||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kṣāmāsyatā mārutasambhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi | srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">vātajāmāha– kṣāmāsyatetyādi| kṣāmāsyatā śuṣkadīnamukhatvam| srotonirodho <note place="foot" type="variant" n="11">atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> rasāmbuvāhidhamanīnirodhaḥ| śītābhiradbhirityanena vāyoḥ śītasya śītāmbunā vṛddhirityanupaśayanidarśanam| cakārāccarakoktanidrānāśasya grahaṇam| yadāha carakaḥ– “nidrānāśaḥ śiraso bhramastathā śuṣkagalatāluḥ|” (ca. ci. a. 22) iti||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">vātajāṃ tṛṣṇāmāha– kṣāmetyādi| kṣāmāsyatā śuṣkadīnamukhatvaṃ, vaktuṃ carvituṃ vā'sāmarthyamityeke| śaṅkhaśiraḥsviti śaṅkhayoḥ śirasi vā, todo vyathāviśeṣaḥ; śaṅkhayordvitvena bahuvacanatvam| srotonirodhaḥ rasāmbuvāhidhamanīnirodhaḥ; anye śabdāśravaṇamiti| śītābhiradbhirityanena vāyoḥ śītaḥ sparśaḥ, tena vṛddhirityanupaśayasya nidarśanaṃ; cakārāccarakoktanidrānāśasya grahaṇam||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mūrchānnavidveṣavilāpadāhā raktekṣaṇatvaṃ pratataśca śoṣaḥ | śītābhinandā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridūyanaṃ ca ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">pittajāmāha– mūrchetyādinā| <note place="foot" type="variant" n="12">‘vilāpaḥ ’ iti pā.|</note> vilāpo'tra pralāpaḥ| pratataśca śoṣaḥ atīva mahatī tṛṣṇā| śītābhinandā śītecchā, ‘gurośca halaḥ’ ityakārapratyayaḥ| <note place="foot" type="variant" n="13">‘paridūyanamanutāpaḥ’ iti pā.|</note> paridūyanamupatāpaḥ, ‘paridhūmanam’ iti pāṭhe'ntaḥkṣobhaṇaṃ, dhūmanirgama iva vā| cakārāt pītaviṇmūtranetratvādayo grāhyāḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">pittajāmāha– mūrchetyādi| vilāpo vividhaprakāreṇa bhāṣaṇaṃ, raktekṣaṇatvaṃ raktanetratvaṃ, pratataśca śoṣa iti atimahatī tṛṣṇā, śītābhinandā śītecchā, paridūyanamupatāpaḥ, ‘paridhūpanam’ iti pāṭhāntaraṃ, tatrāntaḥkṣobhaṇaṃ dhūmasyodgiraṇamiva <note place="foot" type="variant" n="14">atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>,cakārātpītaviṇmūtranetrādayo grāhyāḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">bāṣpāvarodhāt kaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā tu | nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tṛṣṇārditaḥ śuṣyati cātimātram ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">śleṣmajāmāha– bāṣpetyādi| svakāraṇakupitena kaphenopariṣṭādācchādite'ntaragnau kaphāvaruddhabāṣpeṇa pāvakoṣmaṇā'dhogatenāmbuvahasrotaḥśoṣaṇāt <note place="foot" type="variant" n="15">atra ‘kaphajatṛṣṇā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> kaphajā tṛṣṇā bhavati| nanu, kaphajā tṛṣṇā'nupapannā? kaphasya vṛddhasya kevaladravasya pipāsākartṛtvāyogāt, vātapittayoreva tṛṣṇākartṛtvenoktatvāt| yaduktam– “pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ” ityādi| carake'pyuktam– “nāgnervinā tarṣaḥ pavanādvā, tau hi śoṣaṇe hetū|” (ca. ci. a. 22) iti| suśrute'pyuktam– “madyasyāgneyavāyavyaguṇāvambuvahāni tu| srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tatastṛṣṇā prajāyate||” (su. u. taṃ. a. 47) iti| ata āha– tatheti| uktaprakāreṇa kaphādagnerbāṣpāvarodhādinā, natu svaguṇena; ata eva carake kaphajā tṛṣṇā na paṭhitaiva, suśrutena tu cikitsābhedārthaṃ paṭhitā, hārītenāpi sapittenaiva śleṣmaṇā tṛṣṇā paṭhitā na tu kevalena| yadāha– “svādvamlalavaṇājīrṇaiḥ kruddhaḥ śleṣmā sahoṣmaṇā| prapadyāmbuvahaṃ srotastṛṣṇāṃ sañjanayennṛṇām|| śiraso gauravaṃ tandrā mādhuryaṃ vadanasya ca| bhaktadveṣaḥ prasekaśca nidrādhikyaṃ tathaiva ca|| etairliṅgairvijānīyāttṛṣṇāṃ kaphasamudbhavām|” iti||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">śleṣmajāmāha– bāṣpetyādi| svakāraṇakupitena kaphena saṃvṛte <note place="foot" type="variant" n="16">‘uparicchādite ... ’ iti pā.|</note> upariṣṭādācchādite'ntaragnau kaphāvaruddhabāṣpeṇa <note place="foot" type="variant" n="17">atra ‘pāvakoṣmaṇā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> adhogatānāmambuvāhasrotasāṃ śoṣaṇāt kaphajā tṛṣṇā bhavati| nanu kaphena tṛṣṇā'nupapannā? kaphasya vṛddhasya kevaladravabhūtasya pipāsākartṛtvāsambhavāt, vātapittayoreva tṛṣṇākartṛtvenoktatvāt; yaduktam– “pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇām” ityādi| carake'pyuktam– “nāgnervinā hi tarṣaḥ pavanādvā tau hi śoṣaṇe hetū” iti| suśrute'pyuktaṃ “madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni ca| srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tatastṛṣṇā pravartate” iti| ata evāha– tatheti| uktaprakāreṇa kaphādagnerbāṣpāvarodhādinā na tu svaguṇena, ata eva carakeṇa kaphajā tṛṣṇā na paṭhitaiva, suśrute tu cikitsābhedārthaṃ paṭhitā, hārītenāpi sapittena śleṣmaṇaiva tṛṣṇā paṭhitā na tu kevalā| “svādvamlalavaṇājīrṇaiḥ kruddhaḥ śleṣmā sahoṣmaṇā| prapadyāmbuvahaṃ srotastṛṣṇāṃ sañjanayennṛṇām|| śiraso gauravaṃ tandrā mādhuryaṃ vadanasya ca| bhaktadveṣaḥ prasekaśca nidrādhikyaṃ tathaiva ca|| liṅgairetairvijānīyāttṛṣṇāṃ kaphasamudbhavām” <note place="foot" type="variant" n="18">atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>| tayā tṛṣṇayā pīḍito manuṣyo'titarāṃ kṛśo bhavati, dhātūnāmanupacayāt||5||</seg></ab>
        <ab type="mula">kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu |6| (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">kṣatajāmāha– kṣatasyetyādi| śastrādikṣatayuktasya|6|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">kṣatajāmāha– <note place="foot" type="variant" n="19">atra ‘kṣatasyeti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> śastrādikṣatayuktasya narasya rukpīḍanācchoṇitasrāvācca tṛṣṇā jāyate| sā kṣatasambhavā caturthī|6|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayā'bhibhūtaśca niśādineṣu ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">pepīyate'mbhaḥ sa sukhaṃ na yāti tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ | <note place="foot" type="variant" n="20">etaccātaṅkadarpaṇakāro mūle nāṅgīkaroti</note> rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">kṣayaśabdasyānekaviṣayatvāt kṣayajāṃ viśeṣayannāha– rasakṣayādityādi| pepīyate punaḥ punaḥ pibati; etacca viśeṣaparaṃ, sarvatṛṣṇāsu tathābhūtatvāt| yadāha suśrutaḥ– “satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati| punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet||” (su. u. taṃ. a. 58) iti| rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni suśrutoktāni| tadyathā– “rasakṣaye hṛtpīḍā kampaḥ <note place="foot" type="variant" n="21">atra ‘śoṣaḥ’ iti kvacitpustake nopalabhyate |</note> śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca|” (su. sū. a. 15) iti| tasyāṃ kṣayajāyām| aśeṣeṇa kārtsnyena||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">kṣayaśabdasyānekaviṣayatvāt kṣayajāṃ viśeṣayannāha– rasakṣayādityādi| rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet| rasakṣayāttṛṣṇā bhavati, sā kṣayajā jñeyā| tayā vyāptaḥ pumān jalaṃ pepīyate punaḥ punaḥ pibati, paraṃ sukhaṃ na labhate, jalena tṛpto na bhavatītyarthaḥ| etacca viśeṣaparaṃ, sarvatṛṣṇāsu tathābhūtatvāt| tāṃ kecana sannipātāt kathayanti| yaduktaṃ suśrute– “satataṃ yaḥ pibettoyaṃ na tṛptimadhigacchati| punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet” iti| rasakṣayoktāni tu lakṣaṇāni suśrutoktāni– tathā ca “rasakṣaye hṛtpīḍā kampaḥ śoṣaḥ śuṣkatā tṛṣṇā ca” iti| etāni samastānyapi bhavanti||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula">tridoṣaliṅgā''masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādakartrī |8| (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">āmajāmāha– tridoṣetyādi| tridoṣaliṅgā tridoṣaliṅgayuktā| <note place="foot" type="variant" n="22">‘āme hi ajīrṇe'jīrṇāt ... ’ iti pā.|</note> āmādajīrṇāttridoṣakopaḥ syāditi|8|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">āmajāmāha– tridoṣetyādi| tridoṣaliṅgā tridoṣaliṅgayuktā| sādo'ṅgānām| etānupadravān karoti| āme hi ajīrṇāttridoṣakopaḥ syāditi| uktaṃ ca suśrute– “ajīrṇātpavanādīnāṃ vibhramo balavānbhavet” iti|8|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">snigdhaṃ tathā'mlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti ||8||</seg> (su. u. taṃ. a. 48) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">bhuktodbhavāmāha– snigdhamityādi| cakārāt kaṭu ca, <note place="foot" type="variant" n="23">‘na ca’ iti pā.|</note> natu tiktakaṣāyamadhurāṇītyarthaḥ| guruśabdena mātrāguru dravyaguru ca gṛhyate| dṛḍhabalena tu pañca tṛṣṇāḥ paṭhitāḥ, vātapittakṣayāmopasargajāḥ (ca. ci. a. 22) iti; tatra, kaphajā āmajāyāmevāvaruddhā; kṣatajā vātajāyāṃ; bhaktajā ca vātajāyāṃ, bhaktāvaraṇena vātaprakopāt; pittajāyāṃ vā, vidāhena <note place="foot" type="variant" n="24">‘pittaprakopaṇāt’ iti pā.|</note> pittaprakopāt| suśrute copasargajā yathāsvaṃ doṣajāsu| nanu, madyajā'pi suśrutena madātyaye (su. u. taṃ. a. 47) paṭhitā, tat kathaṃ saptetyucyate? satyaṃ, tasyā vātapittajāyāmavarodhaḥ, evaṃ dṛḍhabalamate'pi||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">bhaktodbhavāmāha– snigdhamityādi| cakārāt kaṭu ca, na tu tiktakaṣāyamadhurāṇītyarthaḥ| guruśabdena mātrāguru dravyaguru ca gṛhyate| dṛḍhabalena tu pañca tṛṣṇā uktāḥ vātapittakṣayāmopasargajanitā iti| tatra kaphajāyāmāmajā'ntarbhūtā, vātājāyāṃ kṣatajā; bhaktajā'pi vātajāyāṃ, bhaktāvaraṇena vātakopāt, pittajāyāṃ vā vidāhena pittakopāt| suśrute <note place="foot" type="variant" n="25">‘ca upasargāt’ iti pā.|</note> copasargajā <note place="foot" type="variant" n="26">‘yathā’ iti pā.|</note> yathāsvaṃ doṣajāsu| nanu, madyajā'pi suśrute madātyaye paṭhitā, tat kathaṃ saptetyucyate? tasyā vātajāyāmantarbhāvāt; evaṃ dṛḍhabalamate'pi||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">dīnasvaraḥ pratāmyan dīnaḥ saṃśuṣkavaktragalatāluḥ | bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">tatropasargajāmāha– dīnetyādi| dīnasvaraḥ kṣāmavacanaḥ, pratāmyan muhyan, dīnaḥ klāntaḥ| upasargāditi <note place="foot" type="variant" n="27">‘upadravāt’ iti pā.|</note> upadravādrogāt; upadravaśabdaśca sāmānyena rogamātre'pi vartate, yathā– “nirūhopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|” (su. ci. a. 38) ityatra| kaṣṭā kaṣṭasādhyā, vyādhikarṣitadehatvāt||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">tatropasargajāmāha– dīnetyādi| dīnasvaraḥ kṣāmavacanaḥ, pratāmyan muhyan, dīnaḥ klāntaḥ, upasargāditi upadravāt rogāt, upadravaśabdastu sāmānyena rogamātre'pi vartate| yathā– “nirūhopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ” iti| śoṣiṇī dhātuśoṣaṇātmikā| sā kaṣṭā kaṣṭasādhyā, vyādhikarṣitadehatvāt||9||</seg></ab>
        <ab type="mula">jvaramohakṣayakāsaśvāsādyupasṛṣṭadehānām |10| (ca. ci. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tānevopasargānāha– jvaretyādi| ādiśabdenātīsārādīnāṃ grahaṇam|10|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tānevopasargānāha– jvaretyādi| ādiśabdenātīsārādīnāṃ grahaṇam| etairvyādhibhirgṛhītadehānāṃ nṛṇām; atra pūrvalakṣaṇānurodhaḥ|10|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprayuktānām | ghoropadravayuktāstṛṣṇā maraṇāya vijñeyāḥ ||10||</seg> (ca. ci. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">asādhyānāṃ lakṣaṇamāha– sarvāstvityādi| sarvā vātajādayaḥ, atiprasaktā atipravṛddhāḥ| ghoropadravayuktā mukhaśoṣādibhirbalavadbhirupadravaiḥ samanvitā iti jejjaṭaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">asādhyalakṣaṇamāha– sarva ityādi| atiprasaktā atipravṛddhā, <note place="foot" type="variant" n="28">etacca– ‘vamiprasaktānām’ iti pā.|</note> vamiprasaktānāmiti śarīraśleṣmaśodhanāya vamanaśīlānām, ghoropadravayuktāḥ śvāsaśoṣādibhirbalavadbhirupadravairyuktā iti jejjaṭaḥ| tā maraṇakārikā ityarthaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne tṛṣṇānidānaṃ samāptam ||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ tṛṣṇānidānaṃ samāptam||16||</seg> <note place="foot" type="variant" n="29">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ tṛṣṇānidānam||16||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ tṛṣṇānidānam||16||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="17" xml:id="mn.17">
        <head>mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha mūrchā-bhrama-nidrā-tandrā-sannyāsanidānam | kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ | vegāghātādabhighātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca | niviśante yadā doṣāstadā mūrchanti mānavāḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat | moho mūrcheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 46) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-5">tṛṣṇāyāṃ moho bhavatīti tṛṣṇānantaraṃ mūrchā, uktaṃ hi– ‘tṛṣito mohamāyāti’ iti| nidānaṃ samprāptiṃ cāha– kṣīṇasyetyādi| bahudoṣasyeti vipuladoṣasya, na tvanekadoṣasya; tathā satyekadoṣajāyāḥ samprāptirnoktā syāt| vegāghātāt malādivegadhāraṇāt| <note place="foot" type="variant" n="1">‘abhighātāt laguḍādibhiḥ’ iti pā.|</note> abhighātāllaguḍādeḥ| hīnasattvasya hīnasattvaguṇasya| karaṇaṃ manaḥ, tasyāyatanāni bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manovahāni srotāṃsi, yairāgatya manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmendriyāṇi, ābhyantarāṇi dhīndriyāṇi; teṣu yadā ugrā doṣā niviśante tadā mūrchantīti yojyam| punaḥ kayā samprāptyā ityata āha– sañjñāvahāsvityādi| sañjñāvahanāḍīśabdena sirādhamanīsrotasāṃ grahaṇamityāhuḥ, yatastairmana <note place="foot" type="variant" n="2">‘indriyādideśam’ iti pā.|</note> indriyadeśaṃ prāpnoti| pihitāsu āvṛtāsu| tamo manoguṇo'jñānahetuḥ, abhyupaiti vardhate, sahasā jhaṭiti| anyeṣu tamobahuleṣu rogeṣu madātyayādiṣu sattvarajasī <note place="foot" type="variant" n="3">atra ‘dṛśyete’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> na tathā līyete, yathā mūrchāyāmityata āha– sukhaduḥkhavyapohakṛditi| sukhaduḥkhayorasaṃvittikaram| etattu prāyikatvenoktaṃ, (trividhaṃ jñānaṃ bhavati heyopādeyopekṣaṇīyabhedāt,) tenopekṣaṇīyajñānābhāvo'pi jñeyaḥ| vyavahārārthaṃ tatparyāyāmāha– moho mūrcheti| vātādibhistisraḥ, śoṇitamadyaviṣaiśca tisraḥ, evaṃ ṣaṭ| prabhutveneti vyāpakatvena, tena vātajādiṣvapi jvaravadrogamahimnā'vaśyaṃ pittasambandhaḥ, ata eva vakṣyati– “mūrchā pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṃ ca śītakriyāvidhānamiti||1-5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-5">tṛṣṇāyāṃ moho bhavatītyatastṛṣṇānantaraṃ mūrchārambhaḥ, tasyā nidānapūrvā samprāptimāha– kṣīṇasyeti puruṣasya| bahudoṣasyeti vipuladoṣasya vegāghātāt malādivegavidhāraṇāt| abhighātāllaguḍādeḥ| viruddhāhārasevinaḥ viruddha āhāraḥ kṣīramatsyādiḥ| hīnasattvasya kṣīṇasattvaguṇasya| karaṇaṃ manastasyāyatanāni bāhyāni cakṣurādīni, ābhyantarāṇi manovāhīni srotāṃsi vairāgatya manaścakṣurādīnyadhitiṣṭhati; athavā bāhyāni karmendriyāṇi ābhyantarāṇi <note place="foot" type="variant" n="4">‘buddhīndriyāṇi’ iti pā.|</note> dhīndriyāṇi| teṣu yadā ugrā atiprasṛtā doṣā niviśante avatiṣṭhante, tadā mānavā mūrchanti, iti yojyam| samprāptimāha– sañjñāvahāsviti| <note place="foot" type="variant" n="5">atra ‘“sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patatīkāṣṭhavat”’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sañjñāvahanāḍīśabdena <note place="foot" type="variant" n="6">‘śirā ... ’ iti pā.|</note> sirādhamanīsrotasāṃ grahaṇaṃ, yatastairindriyadeśaṃ manaḥ prāpnoti| pihitāsu ruddhāsu| tamo manoguṇaḥ ajñānahetuḥ, tasyāvaraṇātmakatvāt| abhyupaiti vardhate, sahasā jhaṭiti| anyeṣu tamobahuleṣu rogeṣu madātyayādiṣu na tathā sattvarajasī līyete yathā mūrchāsvityata āha– <note place="foot" type="variant" n="7">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sukhaduḥkhavyapohakṛditi; sukhaduḥkhayorvyapohastiraskārastayorasaṃvittirityarthaḥ; athavā sukhaṃ sattvaṃ, duḥkhaṃ rajaḥ, tayorvyapohakṛt, tamasā tayorāvṛtatvāt; ataḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kāṣṭhavanniṣpatati ... ’ iti pā.|</note> kāṣṭhavannipatatītyarthaḥ| vyavahārārthaṃ tatparyāyānāha– moho mūrcheti tasyāḥ paryāyau| uktaṃ cābhidhānāntare– “sañjñopaghāte mūrchāyo mūrchā syānmūrchanaṃ tathā| kaśmalaṃ pralayo mohaḥ sannyāsastu mṛtopamaḥ” <note place="foot" type="variant" n="9">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| sā ca mūrchā ṣaḍvidhā ṣaṭprakārā bhavati| vātādibhiḥ śoṇitamadyaviṣaiśca tisraḥ, evaṃ ṣaḍvidhatvamāha– vātādibhiriti| prabhutveneti vātādiṣvapi vyāpakatvena pittamevāvatiṣṭhate <note place="foot" type="variant" n="10">‘jvarahṛroga ... ’ iti pā.|</note> jvaravadrogamahimnā'vaśyaṃ pittasambandhaḥ; ihaiva vakṣyatyagre– “mūrchā pittatamaḥprāyā” iti, cikitsāyāṃ ca śītakriyāvidhānamiti ||1-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ sañjñādaurbalyameva ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṃ tā vibhāvayet ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 46) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛtpīḍetyādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| sarvāsāṃ pūrvarūpāṇīti chedaḥ| yathāsvaṃ vibhāvayediti <note place="foot" type="variant" n="11">‘tāṃ mūrchām’ iti pā.|</note> tāḥ mūrchāḥ vātādibhedena jānīyāt vyaktarūpāvasthāyāṃ, natu pūrvarūpāvasthāyāmiti jejjaṭaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">tasyāḥ pūrvarūpamāha– hṛdityādi| sañjñādaurbalyamasamyagjñānatā| pūrvarūpāṇīti pādatrayeṇa chedaḥ| yathāsvaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vibhāvayediti tāṃ mūrchāṃ vātādibhedena jānīyādityarthaḥ; vyaktarūpāvasthāyāṃ natu pūrvarūpāvasthāyāmiti jejjaṭaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam | paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca | kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā mūrchāye vātasambhave ||8||</seg> (ca. sū. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-8">tā evāha (vātajāmāha)– nīlamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ rūkṣakṛṣṇam, aruṇamīṣallohitam| tamaḥ praviśatyandhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ| śīghraṃ ca pratibudhyata iti vāyoḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā, <note place="foot" type="variant" n="13">‘gātrasyeti’ iti pā.|</note> ‘gātre’ iti śeṣaḥ| mūrchāyaśabdo mūrchāparyāyaḥ||7-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-8">vātajāmāha– nīlamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇam, aruṇamīṣallohitamīdṛśaṃ gaganaṃ paśyan tamaḥ praviśati andhakāramiva praviśati mūrchatītyarthaḥ| śīghraṃ ca pratibuddhyate vāyoḥ śīghrakāritvāt| kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā gātrasyeti śeṣaḥ| mūrchāyaśabdo mūrchāparyāyaḥ||7-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā | paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaśca prabudhyate ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">(sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ) | <note place="foot" type="variant" n="14">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> jātamātre patati ca śīghraṃ ca pratibudhyate | sambhinnavarcāḥ pītābho mūrchāye pittasambhave ||10||</seg> (ca. sū. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">pittajamūrchāyamāha– raktamityādi| viyadākāśam| atra “sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ|” iti kvacidadhikaḥ pāṭha||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">pittajāmāha– raktamityādi| viyadākāśaṃ, raktaṃ, haritavarṇaṃ śākavarṇaṃ, pītaṃ vā paśyan tamaḥ praviśatīti mūrchatītyarthaḥ| yadā prabudhyate tadā svedo bhavati, sapipāsaḥ tṛṣṇānvitaḥ, santāpavāṃśca bhavati| rakte pīte ākule traste iva īkṣaṇe locane yasya sa tathā| ‘anye raktapittākulekṣaṇaḥ’ iti paṭhanti| tatra raktapitto vikāraḥ| (jātamātre utpannamātre, patati śīghraṃ ca pratibudhyate|) pītābhaḥ pītaśarīracchaviḥ||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ | paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā | saprasekaḥ sahṛllāso mūrchāye kaphasambhave ||12||</seg> (ca. sū. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">kaphajamūrchāyamāha– meghetyādi| tamoghanairiti tamobhirghanaiśca; tamo'ndhakāraḥ, ghano'tra meghavācī||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">śleṣmajāmāha– meghasaṅkāśamityādi| ārdreṇa carmaṇā iva prāvṛtairveṣṭitairaṅgairupalakṣitaḥ| praseko mukhasrāvaḥ, upasthitavamanatvamiva||11-12||</seg> <note place="foot" type="variant" n="15">atra ‘yathā catvāro'pasmārā vātena pittena śleṣmaṇā sannipātena, tadvanmūrchā apītyarthaḥ’ ityadhikamātaṅkadarpaṇe</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ | sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ ||13||</seg> (ca. sū. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">sānnipātikamāha– sarvetyādi| nanu, sarvākṛtiriti viruddham, uddeśe “ṣaḍvidhā sā prakīrtitā” ityabhihitatvāt; sannipātajayā <note place="foot" type="variant" n="16">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> saha <note place="foot" type="variant" n="17">‘saptatvaṃ prasajyeta’ iti pā.|</note> sapta prasajyeran? ucyate– uddeśaḥ suśrutagranthena, carakagranthena ca vivaraṇam| carake <note place="foot" type="variant" n="18">‘hi ekajāḥ tridoṣajā’ iti pā.|</note> hyekajāstisrastridoṣajā <note place="foot" type="variant" n="19">‘caiketi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> caiketi catasraḥ paṭhyante| yaduktamaṣṭodarīya– “catvāro mūrchāyā iti apasmārairvyākhyātāḥ|” (ca. sū. a. 18) iti| raktamadyaviṣajānāṃ yathādoṣametāsvantarbhāvaḥ; suśrute caitā raktādijā lakṣaṇacikitsābhedakhyāpanārthaṃ sākṣāt paṭhitāḥ, tridoṣajāyāḥ doṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyeṇa bheda ācāryayoḥ; saṅgrahe cātra sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadoṣaḥ| apasmāra iveti <note place="foot" type="variant" n="20">‘yathā'pasmārī’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā'pasmārī mahatā'bhighātena patati cireṇa pratibudhyate| apasmāre phenavāmitvadantaghaṭṭanākṣivaikṛtādikamadhikamiti bhedaḥ| bībhatsaceṣṭitairiti phenavāmitvādibhireva||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">sannipātajāmāha– sarvākṛtirityādi| nanu sarvākṛtiriti viruddham? pūrvamuddeśe ‘ṣaḍvidhā sā prakīrtitā’ ityuktaṃ, sannipātajayā saha saptasaṅkhyātvaṃ syāt| ucyate– uddeśaḥ suśrutena vivaraṇaṃ carakeṇa, yatastatra paṭhitā <note place="foot" type="variant" n="21">‘vātādibhistrayaḥ’ iti pā.|</note> vātādibhistisraḥ, tridoṣajā caturthā| yaduktamaṣṭodarīyādhyāye– “catasro mūrchāyā iti apasmāraiḥ vyākhyātāḥ” iti; <note place="foot" type="variant" n="22">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā catvāro'pasmārāḥ vātena pittena śleṣmaṇā sannipātena, tadvanmūrchā apītyarthaḥ| raktamadyaviṣajānāṃ yathāsvaṃ doṣajāsvantarbhāvaḥ suśrute etacca lakṣaṇañcikitsābhedakhyāpanārthaṃ sākṣātpaṭhitam| tridoṣajāyāśca doṣajāsvantarbhāvaḥ ityabhiprāyeṇa mādhavena saṅgṛhīteyamiti sarvatantrasvīkārādubhayamapi likhitamityadoṣaḥ| apasmāra ivāgata iti āgatasyāpasmārasya vegavat sā mūrchā jantuṃ prāṇinaṃ śīghraṃ pātayati cirācca pratibudhyate, vinā bībhatsaceṣṭitairiti apasmāre phenāgamanaṃ dantāvaghaṭṭanākṣivaikṛtasattvādidarśanamasti, tridoṣajāyāṃ mūrchāyāṃ tu na tathā, ayameva bhedaḥ; ata eva vinā bībhatsaceṣṭitairiti||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ | tasmādraktasya gandhena mūrchanti bhuvimānavāḥ ||14||</seg> dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati | (su. u. taṃ. a. 46) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">raktajamūrchāsamprāptimāha– pṛthivyāpa ityādi| pṛthivī āpaśca etaddvayaṃ tamorūpaṃ tamobahulam, uktaṃ hi– “tamobahulā pṛthivī, sattvatamobahulā āpaḥ|” (su. śā. a. 1) iti| ‘pṛthivyambha’ iti pāṭhe ayamevārthaḥ| tadanvayaḥ pṛthivyambho'nvayaḥ; ‘tanmayaḥ’ iti pāṭhe pṛthivījalamayaḥ, prakṛtivikārabhāve mayaṭ| tasmāditi yasmāt pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhaśca tadanvayaḥ, mūrchā ca tamaḥprāyā, tasmādityarthaḥ| bhuvimānavāḥ iti pāñcabhautikatve'pi śarīrasyodbhūtabhūmiguṇā ye te bhuvimānavāḥ pārthivāḥ, tāmasā ityarthaḥ; natu rājasāḥ, sāttvikā vā| nanu campakādigandhenāpi mūrchā prasajyeta? tatrāpi gandhasya pārthivatvāt pṛthivyāśca tamorūpatvādityata āha– dravyasvabhāva ityādi| raktasyāyaṃ svabhāvaḥ, tena tadgata eva gandho mūrchayatīti| svabhāvameva draḍhayati– dṛṣṭvā yadabhimuhyatīti| ‘yacca dṛṣṭvā'pi muhyati’ iti pāṭhāntaram| anye tu gandhāsambandhe'pi darśanamātrānmūrchopalambhādanaikāntikatvaṃ gandhasya manyamānāḥ svabhāvameva hetvantaramāhuḥ; etena gandhasya prāyikatvamuktam| <note place="foot" type="variant" n="23">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> anye tu gandhasya hetutvamapāsya darśanasyaiva hetutvaṃ manyanteḥ; tanna, <note place="foot" type="variant" n="24">‘yadāha bheḍaḥ’ iti pā.|</note> yadāha bhojaḥ– “stabdhāṅgadṛṣṭirbhavati gūḍhocchvāsastathaiva ca darśanādasṛjastajjādgandhāccaiva pramuhyati||” iti| “pṛthivyā yattamorūpam iti” pāṭhāntaraṃ sugamam| <note place="foot" type="variant" n="25">‘pṛthivyāpastamorūpā’ iti pā.|</note> “pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhena tattrayam|” iti pāṭhāntarasya jejjaṭalikhitasyāyamarthaḥ– raktagandhena tu yaduktamavyabhicaritaṃ prakṛtivikārayostādarthyāt kiṃ tattrayamityata uktam– pṛthivyambhastamorūpamiti; pṛthivyambhastamasāṃ rūpamityarthaḥ, śeṣaṃ pūrvavat| dṛṣṭveti raktamiti śeṣaḥ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">pṛthvītyādi| pṛthivī āpa etadubhayaṃ tamorūpaṃ tamobahulam| uktaṃ hi suśrute– “tamobahulā pṛthvī sattvatamobahulā āpaḥ” iti tadanvayaḥ| <note place="foot" type="variant" n="26">‘pṛthivyambha ... ’ iti pā.|</note> “pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhaśca tanmayaḥ” iti pāṭhe tanmaya iti pṛthivījalamayastadanvayāt| gandhe'pi tamastvaṃ siddhaṃ; mūrchā ca tamaḥprāyā, tasmādityarthaḥ| anye ‘pṛthivyambhā’ iti paṭhanti| tatra pṛthivī cāmbhaśca pṛthivyambhasī tayoḥ sambandhi yattamaḥ tadrūpaṃ tadbahulaṃ lakṣaṇaṃ raktamiti; rūpaśabdo'tra bāhulye svalakṣaṇe vā vartate, yataḥ sattvarajastamasāṃ paramaṃ rūpaṃ dṛṣṭipathaṃ nopagacchati kintu viśeṣeṣvabhivyajyate, sarva eva viśeṣāstamomayā ityuktatvāt| bhuvimānavā iti pāñcabhautikatve'pi śarīrasyodbhūtabhūmiguṇāḥ, etai bhuvimānavāḥ pārthivāstāmasā ityarthaḥ| tasmādye mānavāstāmasā bhavanti ta eva raktagandhena mūrchanti na tu rājasāḥ sāttvikā vā raktagandhena mūrchantīti bhāvaḥ| nanu, campakādigandhenāpi mūrchā prasajyeta tatrāpi gandhasya pārthivatvāt, pṛthivyāśca tamorūpatvādityatrāha– dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyatīti; raktasyāyaṃ svabhāvo yena <note place="foot" type="variant" n="27">‘tadvadgatagandho’ iti pā.|</note> tadgatagandho mūrchayatīti| prabhāvameva draḍhayati– dṛṣṭvā'pi yanmūrchayatīti ‘raktam’ iti śeṣaḥ| yadāha bhojaḥ– “stabdhāṅgadṛṣṭirbhavati gūḍhocchvāsastathaiva ca| darśanādasṛjastajjādgandhāccaiva pramuhyati” iti||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ ||15||</seg> ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau syātāṃ yatheritau | (su. u. taṃ. a. 46) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">viṣamadyaje prāha– guṇā ityādi| guṇā daśa; yaduktaṃ dṛḍhabalena– “laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāśi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ||” (ca. ci. a. 23) iti| te tailādau vyastāstīvrāḥ santi, viṣamadyayostu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mohaḥ, kintu viṣamadyābhyāmiti| ta eveti guṇā laghutvādayaḥ| yatheritāviti viṣajo moho na svayaṃ nivartate viṣasyāpākitvāt, madyajastu <note place="foot" type="variant" n="28">‘madyapariṇāmāt’ iti pā.|</note> madyapariṇāmādeva śāmyati, ayaṃ ca bhedo viṣamadyayoḥ prabhāvāt| uktaṃ hi tantrāntare– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sannipātaprakopaṇāḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe <note place="foot" type="variant" n="29">‘ca’ iti pā.|</note> tu balavattarāḥ||” iti||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">viṣamadyaje prāha– guṇā ityādi| tatra guṇā daśa, yaduktaṃ dṛḍhabalena– “laghu rūkṣamāśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāśi sūkṣmaṃ ca| uṣṇamanirdeśyarasaṃ daśaguṇamuktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ” iti| te guṇāstailādau vyastāstīvrāḥ santi, viṣamadyayostu tīvratarāḥ, atastailādibhirna mohaḥ, kintu viṣamadyābhyāṃ moha eveti; guṇā laghutvādayaḥ ta eva guṇā <note place="foot" type="variant" n="30">atra ‘viguṇā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> viṣamadyayostīvrataratvena sthitāḥ| tatrāpi bhedaḥ– viṣe tīvratamāḥ, madye tīvratarāḥ, tailādiṣu tīvrā vyastāḥ| yatheritāviti tābhyāṃ viṣamadyābhyāṃ yatheritau taratamādibhedena yathoktau mohau syātām| viṣeṇa tīvratamaḥ, madyena tīvratara ityarthaḥ| viṣajo mohaḥ svayaṃ na nivartate, viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādeva śāmyati, viṣajo mohaḥ svayaṃ na nivartate, viṣasyāpākitvāt; madyajastu madyapariṇāmādeva śāmyati, viṣamadyayostvayameva bhedaḥ prabhāvāt, uktaṃ hi tantrāntare– “ye viṣasya guṇāḥ proktā sannipātaprakopiṇaḥ| ta eva madye dṛśyante viṣe tu balavattarāḥ” iti|15|</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrchitaḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">vepathusvapnatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrchite | veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||18||</seg> (su. u. taṃ. a. 46) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-18">raktajādimūrchātrayasya rūpāṇyāha– stabdhāṅgetyādi mūrchita ityantaṃ raktajāyāḥ gūḍhocchvāsaścāspaṣṭocchvāsaḥ| ‘mūḍha’ iti pāṭhe sanniruddha ityarthaḥ iti jejjaṭaḥ| madyenetyādi tadityantaṃ madyajāyāḥ| ‘naṣṭavibhrāntamānasa’ ityatra niṣṭalan bhrāntamānasaḥ’ iti pāṭhāntare niṣṭanan śabdaṃ kurvan| vepathvādinā viṣajāyāḥ| yathāsvaṃ viṣalakṣaṇairiti viṣasya mūlapatrakṣīrādibhedena prātisvikaṃ yallakṣaṇamuktaṃ sauśrutakalpasthāna (su. ka. a. 2) tallakṣaṇayuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-18">raktajāyā rūpamāha– stabdhāṅgetyādinā mūrchita ityantena| gūḍhocchvāsaḥ ityatra mūḍheti pāṭhe <note place="foot" type="variant" n="31">atra ‘tatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sanniruddhocchvāsaḥ <note place="foot" type="variant" n="32">atra ‘ca sphuratītyarthaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>| madyajāmāha vilapan pralapan| naṣṭavibhrāntamānasa iti naṣṭaṃ smṛtirahitaṃ vibhrāntaṃ vikṣiptaṃ mānasaṃ cittaṃ yasya sa tathā| jarāṃ yāvanna yāti taditi yāvajjarāṃ paripākaṃ na gacchati tāvadgātrāṇi bhūmau vinikṣipan tāḍayan mūrchitastiṣṭhatītyarthaḥ| viṣajāmāha– vepathvityādi| vepathuḥ kampaḥ; svapno nidrā| tamo'ndhakārapraviṣṭasyevārthāsaṃvittiḥ| yathāsvaṃ viṣalakṣaṇairiti viṣasya mūlakandapatrakṣīrādibhedena yallakṣaṇaṃ suśrute kalpasthāne uktaṃ teṣāṃ lakṣaṇaireva tīvrataratvena yuktā mūrchā bhavatītyarthaḥ||16-18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">mūrchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ | tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||19||</seg> (su. śā. a. 4) | (cakravadbhramato gātraṃ bhūmau patati sarvadā | bhramaroga iti jñeyo rajaḥpittānilātmakaḥ) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">sañjñānāśasādharmye'pi mūrchādīnāṃ ko bhedaḥ? ityāha– mūrchā pittatamaḥprāyetyādi| tamovātakaphāditi samāhāradvandvaḥ| nidrātandrayoścaitāni kāraṇāni vyastasamastāni; tena suśrutena yadatilaṅghitalakṣaṇe nidrātandre paṭhite <note place="foot" type="variant" n="33">‘te naiva kaphāt’ iti pā.|</note> vinaiva kaphāt <note place="foot" type="variant" n="34">atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> atilaṅghanasya śleṣmakṣayahetutvāt||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">sañjñānāśasādharmyānmūrchāyā bhedānāha– tatra mūrchāhetumāha– mūrchā pittatamaḥprāyā tamoguṇayuktena pittena mūrchā bhavati| bhramahetumāha– raja iti| rajoguṇena pittānilābhyāṃ yuktena bhramo bhavati, tatra bhramaḥ sthāṇau puruṣajñānaṃ, puruṣe viparītasattvajñānādikam; anye cakrasthitasyeva sambhrāmadvastudarśanamiti| <note place="foot" type="variant" n="35">atra ‘samāhāra dvandvaikavacanam|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tandrāhetumāha– tama iti| tamoguṇena yuktābhyāṃ vātakaphābhyāṃ tandrā bhavati, <note place="foot" type="variant" n="36">‘samāhāradvandvenaikavacanam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> samāhāradvandvenaikavacanam| nidrāhetumāha– śleṣmaṇā militena tamoguṇena nidrā bhavati; tasyā lakṣaṇam– arativiklāntamanasaḥ sarvendriyāṇāṃ svaviṣayanivṛttiḥ| carake'pi “yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ” iti| atra karmātmānaḥ indriyāṇi, nirindriyapradeśe manaso'vasthitirnidretyarthaḥ| suśrutenātilaṅghitalakṣaṇe nidrātandre paṭhite, atilaṅghitasya śleṣmakṣayatvānnidrātandrayostūktakāraṇatvādbhedaḥ| tathā ca nidrāyāmindriyamanomohaḥ, tandrāyāmindriyamohaḥ||19||</seg> <note place="foot" type="variant" n="37">‘indriyārtheṣvasamprāptiriti’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||20||</seg> (su. śā. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">tandrālakṣaṇamāha– indriyārtheṣvityādi| nidrābhramayostu lakṣaṇaṃ noktamiha, atiprasiddhatvāt| <note place="foot" type="variant" n="38">‘nidrā'tividrutamanasaḥ’ iti ka.</note> nidrā hi viplutamanasaḥ sarvendriyāṇāṃ svaviṣayanivṛttiḥ| yadāha carake– “yadā tu manasi klānte karmātmānaḥ klamānvitāḥ| viṣayebhyo nivartante tadā svapiti mānavaḥ||” (ca. sū. a. 21) iti| atra karmātmāna indriyāṇi; nirindriyapradeśe manaso'vasthitirnidreti mate'pyayamevārthaḥ| nidrātandrayostūktakāraṇabhedādbhedaḥ, udbhūtajṛmbhādeścānubhavasiddhatvāditi; tathā <note place="foot" type="variant" n="39">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> nidrāyāmindriyamanomohaḥ; <note place="foot" type="variant" n="40">‘tandrāyāṃ manomohaḥ’ iti pā.|</note> tandrāyāmindriyamohaḥ| bhramalakṣaṇaṃ tu cakrasthitasyeva bhramadvastudarśanamiti||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">tandrālakṣaṇamāha– indriyārtheṣvityādi| <note place="foot" type="variant" n="41">atra ‘indriyārtheṣviti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> indriyārtheṣu viṣayeṣu, asamprāptiragrahaṇam| gauravamaṅgānām| nidrārtasyeva utpannanidrasyeva| asyāgre klamalakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘yo'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> paṭhanti– <note place="foot" type="variant" n="43">‘ya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ya ityādi| yaḥ śarīre āyāsavarjitaḥ śramaḥ pravṛddho bhavati paraṃ śvāsavarjitaḥ sa klama iti kathitaḥ| indriyārthaprabādhakaḥ viṣayagrahaṇe'samarthaḥ| ayaṃ pāṭho mādhavena na likhitaḥ||20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">doṣeṣu madamūrchāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="44">kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā kṣīṇabaleṣu, vego hi doṣāṇāṃ balakṣayakāraṇaṃ bhavati yaduktaṃ viṣamajvare– “kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ” ityādi ‘hṛtavegeṣu’ iti pā. |</note> kṛtavegeṣu dehinām | svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā ||21||</seg> (ca. sū. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">sannyāsasya mūrchādibhyo bhedamāha– doṣeṣvityādi <note place="foot" type="variant" n="45">atra ‘(kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā'lpabaleṣu yaduktaṃ, viṣamajvare, “vegaṃ kṛtvā gatabalāḥ” ityādi)’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">sannyāsasya mūrchādibhyo bhedamāha– doṣeṣvityādi| ādiśabdo'tra lupto draṣṭavyaḥ| āviṣṭavegeṣu <note place="foot" type="variant" n="46">atra ‘rogeṣu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> doṣeṣu yā madādibhirmūrchā bhavati sā upaśāntavegeṣu svayamevopaśamaṃ yāti, bhiṣakpratīkāraṃ vinetyarthaḥ; sannyāsastu cikitsakajanasānubhāvauṣadhairvinā na śāmyatītyarthaḥ||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ | sannyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ | prāṇairvimucyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāṃ kriyām ||23||</seg> (ca. sū. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22-23">tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā ityanena mūrchādyārambhakadoṣebhyo'dhikatvena pravṛddhā doṣāstamaśceti bodhayati| sannyasyanti mohayanti| sa nā puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ, kāṣṭhībhūtaḥ iti atyantaniṣkriyatvena akāṣṭhameva kāṣṭhavadbhūtaḥ, <note place="foot" type="variant" n="47">atra ‘amṛta eva mṛtopama iti’ etat kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ata eva mṛtopama iti| muktvā sadyaḥphalāṃ kriyāmiti sūcīvyadhanāñjanāvapīḍanaśūkaśimbīphalāvagharṣaṇādirūpā <note place="foot" type="variant" n="48">‘na’ iti pā.|</note> kriyā yadi kriyate tadā prāṇairna vimucyate, anyathā tu mriyate iti||22-23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22-23">tallakṣaṇamāha– vāgityādi| atibalā iti mūrchādyārambhakadoṣebhyo'dhikatvena pravṛddhāḥ, prāṇāyatanaṃ cetanāsthānaṃ hṛdayamāśritāḥ, vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipya vināśya, abalaṃ hīnasattvaṃ puruṣaṃ, sannyasyanti| tadā sa nā puruṣaḥ, sannyāsasannyastaḥ sannyāsapīḍitaḥ, kāṣṭhībhūta ityatiniṣkriyatvādat akāṣṭhameva kāṣṭhavadbhūtaḥ, ata eva mṛtopamaḥ| muktvā sadyaḥphalāṃ kriyāmiti sadyaḥphalaṃ yasyāstāṃ kriyāṃ tyaktvā ityarthaḥ| tatra sadyaḥphalā kriyā sūcīvyadhanaṃ <note place="foot" type="variant" n="49">‘tīkṣṇāñjanamiva ... ’ iti pā.|</note> tīkṣṇāñjanāvapīḍanakapikacchūphalāvagharṣaṇādirūpā yadā na kriyate tadā prāṇairvimucyate, anyathā tu jīvati||22-23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānaṃ samāptam ||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūrchābhramanidrātandrāsanyāsanidānaṃ samāptam||17||</seg> <note place="foot" type="variant" n="50">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūrchādinidānam||17||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe rugviniścayavyākhyāne mūrchādinidānam||17||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="18" xml:id="mn.18">
        <head>pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha pānātyaya-paramada-pānājīrṇa-pānavibhramanidānam | ye viṣasya guṇāḥ proktāste'pi madye pratiṣṭhitāḥ | tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">‘mūrchā madyena ca viṣeṇa ca’ iti vacanānmūrchānantaraṃ madyavikārān madātyayādīnāha| nanu, kathaṃ madyaṃ mohayatītyāha– ye viṣasyetyādi| te ca viṣaguṇā mūrchādhyāye nidarśitāḥ| mithyopayukteneti ayathāvidhipītena, vidhiścāyaṃ, tadyathā– <note place="foot" type="variant" n="1">asyāgre kvacitpustake “śuddhakāyaḥ pibet prātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam| madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa pāyayet| pradoṣe'ṣṭapalaṃ tadvanmātrā madyarasāyane|| vāme rāmā ramaṇakuśalā dakṣiṇe pānapātraṃ cāgre dhṛtvā maricalavaṇaiśchāgalaṃ bhṛṣṭamāṃsam| vīṇānādaiḥ parabhṛtakṛtaiḥ kākalīgītayuktaiḥ so'yaṃ dhanyaḥ pibati madirāṃ bhairavo yasya tuṣṭaḥ||” ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate | |</note> kusumitalatopagūḍhaiḥ prarūḍhanirantaranavāṅkuranikararomāñcairmadhukaramadhurajhaṅkārasītkārairmuktakaṇṭhakalakaṇṭhakūjitairdakṣiṇasamīraṇasamullasitapallavakarapracāraiḥ taruṇatarubhiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘upakrāntaratibhi ... ’ iti pā.|</note> upakrāntalatābhiratiśobhaneṣu tuṣārakarakiraṇarājiparājitāśeṣatāpadoṣeṣu <note place="foot" type="variant" n="3">‘pradoṣeṣu’ iti pā.|</note> pradeśeṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘śṛṅgārasamucitā ... ’ iti pā.|</note> śṛṅgārarasasamucitālaṅkṛtikamanīyakāminīsevitaṃ lalitalalanopanīyamānaṃ surabhirucirarūparasopadaṃśaṃ kaṃ nāma parimitaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘parārdhya ... ’ iti pā.|</note> parārdhamadhupānaṃ na sukhayati? carake tu vistareṇaitaduktam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">‘mūrchā madyena viṣeṇa ca’ iti vacanānmūrchānantaraṃ madyavikārānācaṣṭe, nanu kathaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘viṣaṃ ’ iti pā.|</note> madyaṃ mohayatītyāha– ya ityādi| ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ, te ca viṣaguṇā mūrchādhyāye nidarśitāḥ, te guṇā madye'pi kīrtitāḥ, tena madyena mithyopayuktena ayathāvidhipītenogro madātyayo bhavati| vidhiścāyaṃ; tadyathā– kusumitalatopagūḍhaiḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘ ... navāṅkuravikāra ... ’ iti pā.|</note> prakaṭanirantaranavāṅkuranikararomāñcaiḥ madhukaramadhurajhaṅkārasītkārairmuktakaṇṭha-kalakaṇṭhakūjitairdakṣiṇasamīraṇodvījitasamullasitapallavakara-pracāraistaruṇatarubhirupakrāntataralalatābhiratiśobhaneṣu vanopavaneṣu tuṣārakarakiraṇārañjitapradeśeṣu <note place="foot" type="variant" n="8">‘śṛṅgārasamucitā ... ’ iti pā.|</note> śṛṅgārasarasamucitālaṅkṛtikamanīyakāminīsammitaṃ lalitalalanopanīyamānaṃ surabhirucirarasopadaṃśaṃ kaṃ nāma parimitaṃ madhupānaṃ na sukhayati| carakeṇa tu vistareṇaitaduktam| vidhiḥ prakāraḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam | ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā hinastyasūn | viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam ||3||</seg> (ca. ci. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">nanu, viṣasya ye guṇāste cenmadye'pi santi, tarhi viṣavanmadyamanupayojyaṃ prasajyeta? ata āha– kintvityādi| yathaivānnamiti dehadhārakasvabhāvaṃ, tadevāyuktiyuktamavidhiyuktaṃ rogāya; tasmādahitamapi viśiṣṭavidhinopayuktaṃ hitaṃ, hitamapyavidhinopayuktamanarthāya bhavatīti| atraiva dṛṣṭāntamāha– prāṇā ityādi| tadayuktyeti atimātratvādinā visūcyādikaṃ kṛtvā mārayatītyarthaḥ| yuktiyuktamiti yathā carakarasāyanaprayoge uktam– “dvau yavāvatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca|” (ca. ci. a. 1) iti| atra tilamiti tilapramāṇam||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">nanu viṣasya ye guṇāste cenmadye'pi santi tarhi viṣavanmadyamanupayojyaṃ syādityata āha– kintvityādi| madyaṃ svabhāvena prakṛtyā annavat jñeyaṃ dehadhāraṇasvabhāvaṃ, tadevānnaṃ madyaṃ vā ayuktiyuktamavidhiprayuktaṃ rogāya bhavati, yuktiyuktamamṛtavadbhavatītyarthaḥ| tasmādahitamapi viśiṣṭavidhinopayuktaṃ hitaṃ, hitamapyavidhinopayuktamanarthāya bhavati| atraiva dṛṣṭāntamāha– prāṇā iti| annaṃ prāṇabhṛtāṃ śarīriṇāṃ prāṇāḥ, śarīradhāraṇātmakatvāt| tadevānnam ayuktyā atimātratvādinā visūcyādīn kṛtvā mārayatītyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="9">atra ‘dṛṣṭāntamāha’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> prāṇaharamapi tadvadviṣaṃ yuktiyuktaṃ rasāyanaṃ bhavati, śarīraṃ dhārayatītyarthaḥ||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam | prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtopamam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">(ca. ci. a. 24) | snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam | bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kāmyatā manasastuṣṭistejo vikrama eva ca | vidhivatsevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-6">vidhinopayuktasya phalamāha– vidhinetyādi| kāla iti nityage cāvasthike ca; tadyathā– grīṣme śītamadhuraṃ mādhvīkādi, śīte uṣṇatīkṣṇaṃ gauḍikapaiṣṭikādi; tathā vāte snigdhādi; evaṃ vayasyudāhāryam| hitairannairiti vakṣyamāṇasnigdhādibhirmadyaviparītaguṇaiḥ| snigdhairityupalakṣaṇaṃ, tenānyairapi madyaviparītaguṇairiti boddhavyam| yaduktaṃ suśrutena “madyamamlaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca| rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca||” (su. u. taṃ. a. 47) iti| amlarasatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘ ... udbhūtatvenoktam’ iti pā.|</note> cāsyodbhūtarasatvenoktaṃ; yaduktamanyatra– “sarveṣāmamlajātīnāṃ madyaṃ mūrdhni vyavasthitam||” iti| mūrdhni vyavasthitamutkṛṣṭam| anye'pyatra rasāḥ santi| yadāha bhojaḥ– “maireyaṃ madirā sīdhu caturthaṃ madhu cocyate| ekaikaṃ ṣaḍrasaṃ tatra <note place="foot" type="variant" n="11">‘rasataścāmlamiṣyate’ iti pā.|</note> rasato madyamīritam||” iti| annabhakṣyaśabdayorupādānena prāyo lehyaṃ dravāntarapānaṃ ca madyapānocitaṃ na bhavatīti darśayati| annabhakṣyābhyāṃ labdhe'pi māṃse māṃsagrahaṇaṃ viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| balaṃ śaktiḥ, upacayaḥ sthaulyam| aparamapi vidhisevāguṇamāha– kāmyatetyādi| kāmyatā kamanīyamūrtitā, manasastuṣṭiḥ santoṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="12">‘athavā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> athavā kāmyatā manasa iti kamanīyavastuni manovṛttiḥ, tuṣṭiśca manasa eveti yojyam| teja utsāhaḥ| vikramaḥ parābhibhavārthaṃ balavatī śarīraceṣṭā||4-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-6">vidhinopayuktasya phalamāha– vidhinetyādi| vidhiḥ pūrvoktaḥ, tantrāntaroktaśca– “śuddhakāyaḥ pibetprātaḥ sopadaṃśaṃ paladvayam| madhyāhne dviguṇaṃ tacca snigdhāhāreṇa vai pibet, pradoṣe'ṣṭapalaṃ tadvanmātrā madye rasāyanam| ārogyaṃ dhātusāmyaṃ ca vahnikāntibalapradam|| anena vidhinā sevyaṃ madyaṃ nityamatandritaiḥ|” <note place="foot" type="variant" n="13">‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| anye, “buddhyādayo guṇā yāvadullasanti niratyayāḥ| mātreyaṃ vihitā madye pāne rogāya cāparāḥ||” <note place="foot" type="variant" n="14">‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kāla iti tatra kālo dvividho nityagaḥ, āvasthikaśca; tatra nityage ṛtusambandhini, yathā– grīṣme śītamadhuraṃ mādhvīkādi, śīte uṣṇatīkṣṇaṃ gauḍikapaiṣṭikādi; āvasthike kāle vāte snigdhādi, evaṃ vayasyapyudāhāryam| hitairannairiti vakṣyamāṇasnigdhatvādibhirmadyaviparītaguṇaiḥ| yathābalaṃ svaśaktyā| evaṃ hṛṣṭo harṣayukto yo madyaṃ pibettasyāmṛtopamaṃ syāt| kaiḥ saha pītaṃ balopacayāya bhavati tānāha– snigdhairityādi| etairvastubhiḥ sevyamānaṃ madyamāyuḥprakarṣāya bhavati tathā balavardhakamiti| snigdhairityupalakṣaṇaṃ, tenānyairmadyaviparītaguṇairapi boddhavyaṃ, tena tīkṣṇādidaśaguṇaviparītairmṛdvādiguṇaiḥ saha madyaṃ sevyamiti| yaduktaṃ tantrāntare– “laghutīkṣṇoṣṇasūkṣmāmlavyavāyyāśugameva ca| rukṣaṃ vikāśi viśadaṃ madyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam” iti| tathā ca suśrute– madyamamlaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca| rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca” iti| amlarasatvaṃ cāsyodbhūtarasatvenoktam| yaduktamanyatra “sarveṣāmamlajātīnāṃ madyaṃ mūrdhni vyavasthitam” iti| mūrdhni vyavasthitamutkṛṣṭam| anye'pyatra rasāḥ santi| yaduktaṃ tantrāntare– “madyasyāmlasvabhāvasya catvāro'nurasāḥ smṛtāḥ| madhuraśca kaṣāyaśca kaṭukastikta eva ca” iti| yadāha bhojaḥ– ṣaḍrasā iti”madirāyā rasā vyaktā madhuroṣaṇatiktakāḥ| lavaṇāmlakaṣāyāśca trayaḥ sūkṣmatarāḥ smṛtāḥ|| <note place="foot" type="variant" n="15">‘viparyayeṇaitat’ iti pā.|</note> viparyayeṇaitadevaṃ maireye kathitā rasāḥ| mādhvīke sīdhusañjñe ca vyaktau cāmlakaṭū rasau| vyaktā hi śeṣāścatvāro rasā bhojena kīrtitāḥ” iti| annairiti godhūmādibhiḥ| annabhakṣyābhyāṃ labdhe'pi <note place="foot" type="variant" n="16">‘māṃse'pi’ iti pā.|</note> māṃse māṃsagrahaṇaṃ viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham| balaṃ śaktiḥ, upacayaḥ sthaulyam| aparamapi vidhisevāguṇamāha– kāmyatetyādi| kāmyatā kamanīyamūrtitā, manasastuṣṭiḥ santoṣaḥ, teja utsāhaḥ, vikramaḥ parābhibhavārthaṃ balavatī śarīraceṣṭā||4-6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca pānānnanidrārativardhanaśca | sampāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">uktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ madātyayāya sampadyate; sa ca trividho bhavati– pūrvo, madhyamo'ntimaśceti; teṣāṃ krameṇalakṣaṇamāha– buddhītyādi| buddhiranubhavaḥ, smṛtiranubhūtārthānusandhānam| pānānnanidrārativardhanaśceti pānādiṣu ratiranurāgastadvardhanaḥ| sampāṭhaḥ samyak pāṭhaḥ| gayadāsastu ‘sampāṭhya’ iti paṭhitvā gītanṛtyavādyāni militāni sampāṭhyamucyate, gītaṃ tu kevalameveti vyācaṣṭe| svaro dhvaniḥ| prokto'tiramya iti| nanu manovikārakāritvāt kathamasyātiramyatā? ucyate– <note place="foot" type="variant" n="17">‘manovikārakāratve'pi tadātvena duḥkhāpahatvāt’ iti pā.|</note> manovikārakāritve'pi tadātvena na duḥkhāvahatvāt ata eva suśrutena mānasavikāreṣu harṣaḥ paṭhitaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">uktavidhiviparyayeṇa sevyamānaṃ madyaṃ madātyayāya bhavati| sa ca tridhā bhavati madātyayaḥ pūrvo madhyo'ntima iti| teṣāṃ krameṇa lakṣaṇamāha– tatra prathamo yathā– buddhītyādi| buddhiranubhavaḥ, smṛtiḥ pūrvānubhūtasmaraṇaṃ, prītiḥ pareṇa maitrī| sukha iti śokādyasmaraṇena manasaḥ prasādādanupahatendriyavṛttitvāt| pānānnanidrārativardhana iti pānādiṣu viṣaye ratiranurāgaḥ, tadvardhanaḥ| sampāṭhaḥ samyakpāṭhaḥ, gītaṃ gānaṃ, svaro dhvaniḥ| prokto'tiramya iti| nanu manovikārakaratvāt kathamasyātiramyatā? ucyate– manovikārakāritve'pi <note place="foot" type="variant" n="18">‘tadanena’ iti pā.|</note> tadātvena duḥkhāvahatvāt| ata eva suśrutena mānasavikāreṣu harṣaḥ paṭhita iti||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ | ālasyanidrābhihato muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">dvitīyamadamāha– avyaktetyādi| viceṣṭo viruddhaceṣṭaḥ| unmattasya līlākṛtibhyāṃ saha vartate iti sonmattalīlākṛtiḥ; unmattaprāya ityarthaḥ| apraśāntaḥ pracaṇḍaḥ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">madhyamadamāha– avyaktetyādi| unmattasya līlākṛtibhyāṃ saha vartata iti sonmattalīlākṛtiḥ unmattaprāya ityarthaḥ| apraśāntaḥ pracaṇḍaḥ| muhurvāraṃvāram, ālasyanidrābhyāmabhihataḥ pīḍitaḥ, sa caivaṃvidho'tyanupahatendriyavṛttitvāt||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">gacchedagamyānna gurūṃśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ | brūyācca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo'svatantraḥ ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">tṛtīyamadamāha– gacchedityādi| nanu carake dvitīyatṛtīyayormadhye madāntaraṃ paṭhitaṃ, yadāha– “madhyamaṃ madamutkramya madamaprāpya cottamam| na kiñcidaśubhaṃ kuryurnarā rājasatāmasāḥ|| ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva cāparam|” (ca. ci. a. 24) iti; tat kuto'tra na paṭhitam? ucyate– dvitīyamadānte tṛtīyamadasya pūrvāvasthaivātinindanīyā, sutarāṃ tṛtīyo mada iti pratipādanārthaṃ tatpaṭhitaṃ, na tu tayoḥ paramārthato'ntarāle pṛthaṅmadāntaramasti, yathā– “kumbhamīnarkṣayormadhye yadā carati candramāḥ| nāharettṛṇakāṣṭhāni na gaccheddakṣiṇāṃ diśam||” iti| atra hi kumbhasya śeṣāṃśo mīnasya prathamāṃśa etaddvayaṃ madhyaśabdenocyate ityāhuḥ jejjaṭādayaḥ, haricandravyākhyānaṃ tu vistaratvānna likhitam| agamyān gurudārādīn duṣṭayānādīṃśca| naṣṭasañjña iti sañjñā nāmollekhena <note place="foot" type="variant" n="19">‘sañjñājñānaṃ ’ iti pā.|</note> jñānaṃ, tannaṣṭaṃ yasya sa tathā| guhyāni gopyāni| asvatantro madaparavaśaḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">tṛtīyaṃ madamāha– gacchedityādi| agamyān gurudārādīn| gurūn jyeṣṭhān, na manyeta avagaṇayedityarthaḥ| abhakṣyāṇi śāstraniṣiddhāni, cakārādduṣṭapānādīṃśca| sañjñā nāmollakhena sañjñājñānaṃ tannaṣṭaṃ yasya sa tathā| hṛdi sthitāni guhyāni gopyāni, brūyāt| tathā asvatantro madaparavaśaḥ| sa caivaṃvidho'tīvopahatendriyatvādbhavati||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">caturthe tu made mūḍho bhagnadārviva niṣkriyaḥ | kāryākāryavibhāgajño mṛtādapyaparo mṛtaḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva cāparam | bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāraṃ svavaśaḥ kṛtī ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">caturthamadamāha– caturthe tvityādi| kāryākāryavibhāgajñaḥ kāryamakāryamiti buddhyā jānāti| ‘kāryākāryavibhāgajñaḥ’ iti pāṭhe kāryākāryavibhāgayorajña ityarthaḥ| mṛtādapyaparo mṛta iti mṛtamapekṣyāparo'yaṃ mṛta iva, atyantājñānasādharmyāt| <note place="foot" type="variant" n="20">‘adhama’ iti pā.|</note> ‘avaraḥ’ iti pāṭhāntare mṛtādapyadhama ityarthaḥ, tathāvidhāvasthāyāḥ svayaṃ kṛtatvāt| ka ityādi| kaḥ kṛtī <note place="foot" type="variant" n="21">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kuśalaḥ, sukṛtī vā, kṛtakṛtyo vā; svavaśo'parādhīnaḥ, tādṛśamuktaprakāreṇa ninditaṃ madaṃ gacchet prāpnuyāt; na kaścidevaṃvidhaṃ prāpnuyādityarthaḥ| kamivetyāha– bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāramiti bahudoṣaṃ hiṃsrādiyuktaṃ, kāntāraṃ dūraśūnyamadhvanam| yaduktaṃ carake– “gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivā'dhvagaḥ|” (ca. ci. a. 24) iti; evaṃ videhe'pi paṭhitamiti| atrāsvantamaśobhamānamaniṣṭaphalatvena| nanu, carakavidehavāgbhaṭādibhiścaturtho mado na paṭhitastatkathaṃ suśrutena paṭhitaḥ? ucyate– carake yā dvitīyatṛtīyayorantarālāvasthā paṭhitā, saiva suśrutena tṛtīyo mada iti kṛtvā paṭhitaḥ, yastu carake tṛtīyaḥ sa ca suśrute caturthaḥ paṭhita ityāvirodhaḥ| vastugatyā tu traya eva madā <note place="foot" type="variant" n="22">‘ityupapātam’ iti pā.|</note> ityupapāditam| nanu, kiṅkāraṇametattraividhyamiti cet? ucyate– madyaṃ hi vahnitulyaṃ, yathā hyagniḥ suvarṇānāmuttamamadhyamādhamānāmabhivyañjakastathā madyamapi prāṇināṃ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ <note place="foot" type="variant" n="23">‘krameṇābhi ... ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> krameṇābhivyañjakamiti| tathāhi carakaḥ– “pradhānādhamamadhyānāṃ rukmāṇāṃ vyaktidarśakaḥ| <note place="foot" type="variant" n="24">‘yathā'gnirevaṃ satvādyairmadyaṃ prakṛtidarśakam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā'gnirevaṃ satvādyairmadyaṃ prakṛtidarśakam| tasmāt prathamadvitīyatṛtīyamadāḥ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ krameṇa bhavantītyarthaḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">caturthamadamāha-caturthe made puruṣo mūḍho'jñaḥ, bhagnadārviva niṣkriyo bhavati bhagnavṛkṣa iva kriyārahitaḥ, tathā kāryākāryavibhāgajñaḥ kāryamakāryaṃ buddhyā jānāti| ‘kāryākāryavibhāgajñaḥ’ iti pāṭhāntare kāryākāryavibhāgayoranabhijña ityarthaḥ| mṛtādapyaparo mṛta iti mṛtamapekṣyāparo'yaṃ mṛta iva, atyantājñānasādharmyāt| ‘avaraḥ’ iti pāṭhāntare mṛtādapyavara ityarthaḥ, tathāvidhāvasthāyāḥ svayaṃ kṛtatvāt| ka iti kaḥ kṛtī sukṛtī kṛtakṛtyo vā svavaśo'parādhīnastādṛśamuktaprakāreṇa ninditaṃ madaṃ gacchet prāpnuyāt na kaścidevaṃvidhaṃ prāpnuyādityarthaḥ| kamivetyāha– bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāramiti; bahudoṣaṃ hiṃsrā iti yuktaṃ kāntāraṃ śūnyamadhvānaṃ ko mūḍho gacchedapi tu na ko'pi| yaduktaṃ carake “gacchedadhvānamasvantaṃ bahudoṣamivādhvagaḥ” iti| asvantamaśobhanamaniṣṭaphalatvena| nanu carakavidehavāgbhaṭadibhiścaturtho mado na paṭhitaḥ, tatkathaṃ na virodhaḥ? ucyate; carake yā dvitīyatṛtīyayorantarālāvasthā paṭhitā, saiva suśrutena tṛtīyo mada iti kṛtvā paṭhitaḥ| keyamantarālāvasthā? yathoktaṃ jyotiḥśāstre– “kumbhamīnarkṣayormadhye yadā carati candramāḥ| nāharettṛṇakāṣṭhāni na gaccheddakṣiṇāṃ diśam” iti| atra kumbhasya śeṣāṃśo mīnasya prathamāṃśa etaddvayaṃ madhyaśabdenocyate iti saivāntarālāvasthā| yastu carake tṛtīyaḥ suśrute sa caturthaḥ paṭhita ityavirodhaḥ| vastugatyā traya eva madā ityupapāditam| nanu, kiṃ kāraṇakamidaṃ traividhyamiti cet? ucyate– madyaṃ hi vahnitulyaṃ, yathā vahniḥ suvarṇānāmadhamamadhyamottamānāmabhivyañjakaḥ, tathā madyamapi prāṇināṃ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāmabhivyañjakam| tathā hi carakaḥ– “pradhānādhamamadhyānāṃ rukmāṇāṃ vyaktidarśakaḥ| yathā'gnirevaṃ sattvānāṃ madyaṃ prakṛtidarśakam” iti| tasmātprathamadvitīyatṛtīyamadāḥ sattvarajastamobhūyiṣṭhānāṃ krameṇa bhavantītyarthaḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam | āpādayetkaṣṭatamānvikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam ||12||</seg> (sa. u. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">avidhimadyapānasya vikārāntarahetutvamāha– nirbhaktamityādi| nanu, ayamarthaḥ snigdhaistadannairityādinā yaduktaṃ tadviparyayeṇaiva labdhaḥ, tatkathaṃ punarucyate? naivaṃ, pūrvaṃ madyapānaguṇābhidhānārthamuktam, idaṃ tu kṛcchratamavyādhikartṛtvābhidhānārthamiti bhedaḥ| yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha ityabhiprāyaḥ| kaṣṭatamān vikārāniti vakṣyamāṇapānātyayādīn| bhedaṃ vināśaṃ śarīrasya||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">avidhimadyapānasya vikārāntarahetutvamāha– nirbhaktamityādi| nirbhaktamāhārarahitam, ekāntato nairantaryeṇa sevyamānaṃ, kaṣṭatamān vakṣyamāṇān pānātyayādīn janayet| śarīrabhedaṃ śarīravināśam| nanu ‘snigdhaistadannaiḥ’ ityādīnāṃ viparyayeṇaivāyamartho labdhastatkiṃ punaḥ kathanaṃ? naivaṃ, pūrvaṃ madyapānaguṇābhidhānārthamuktam, idaṃ tu kṛcchratamavyādhikartṛtvābhidhānārthamuktamiti bhedaḥ||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena | vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">atyambubhakṣāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena | uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhānvikārān ||14||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-14">annasahitasyāpi madyasya kruddhatvādikāraṇasahitasya vikārakāritvapradarśanārthamāha– kruddhenetyādi| parikṣatena kṣīṇena| avatataṃ vyāptam| vividhān vikārān pānātyayādīniti||13-14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-14">annasahitasyāpi madyasya kruddhatvādikāraṇasahitasya vikārakāritvapradarśanārthamāha– kruddhenetyādi| vyāyāmabhārādhvabhiḥ parikṣatena kṣīṇena vegāvarodhābhihatena mūtrādīnāṃ vegābhighātapīḍitena| atyambubhakṣaiḥ avatatodareṇa <note place="foot" type="variant" n="25">‘vyāmodareṇa’ iti pā.|</note> vyāptodareṇa| sājīrṇabhuktena sājīrṇaṃ bhuktaṃ yasya sa tathā tena| abalena balarahitena, balam ojaḥ| uṣṇābhitaptena gharmasantaptena| īdṛśena puruṣeṇa sevyamānaṃ vividhān nānāvidhān, vikārān pānātyayādīn karoti||13-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā | pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">tāneva vivṛṇoti– pānātyayamityādi| nanu, ayamarthaḥ ‘āpādayet kaṣṭatamān vikārān’ ityanenaivoktatvāt kathaṃ punaruktaḥ? ucyate– pūrveṇa kaṣṭatamavikārakāritvamuktam, anena tu nānāvidhavikārakāritvamiti bhedaḥ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">tānatra vikārān vivṛṇoti– pānātyayamityādi| pānātyayamityeko vikāraḥ, pānājīrṇamityekaḥ, <note place="foot" type="variant" n="26">‘pānavibhramamapi vānyaḥ’ iti pā.|</note> pānavibhramamiti cānyaḥ| teṣāṃ krameṇa lakṣaṇaṃ vakṣyāmi||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ | vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tṛṣṇādāhajvarasvedamohātīsāravibhramaiḥ | vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ | vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam | jñeyastridoṣajaścāpi sarvaliṅgairmadātyayaḥ ||18||</seg> (ca. ci. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-18">teṣāmuddiṣṭānāṃ lakṣaṇamāha– hikketyādi| prajāgaro nidrāvicchedaḥ| vātaprāyamityanena sarve <note place="foot" type="variant" n="27">‘vātādiprāyā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vātādiprāyā madātyayāstridoṣajāḥ, udbhūtatvena vyapadeśa iti carake darśitam| yadāha– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sarvadoṣaprakopaṇāḥ|” ityārabhya yāvat “sarvaṃ madātyayaṃ vidyāttridoṣaṃ” (ca. ci. a. 24) iti| evaṃ carakasaṃvādāt suśrute'pi bodhyam| vibhramo bhramaḥ| haritavarṇasyetyanena haritavarṇatā'pi lakṣaṇam||16-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-18">tatra vātikamadātyayamāha– hikketyādi| sarve madātyayāstridoṣajāḥ, <note place="foot" type="variant" n="28">‘kiṃ tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kiṃ tu auddhatyena vyapadeśaḥ| yaduktaṃ carakeṇa– “ye viṣasya guṇāḥ proktāḥ sarvadoṣaprakopaṇāḥ” iti| tathā ca– “sarvaṃ madātyayaṃ vidyāt tridoṣajam” iti| prajāgaro nidrānāśaḥ, śeṣaṃ sugamam| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| vibhramo vastuviparītajñānam| haritavarṇasya puruṣasyeti haritavarṇatā pittalakṣaṇaṃ, śeṣaṃ sugamam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| staimityaṃ niścalatā| śītaparītasya śītayuktasya| tridoṣajamāha– jñeya ityādi| sarvaliṅgaiḥ sarvadoṣalakṣaṇaiḥ||16-18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtrasaktiratha tandrirarocakaśca | liṅgaṃ parasya ca madasya vadanti tajjñāstṛṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi bhedaḥ ||19||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">paramadamāha– śleṣmocchraya ityādi| śleṣmocchrayaścātra nāsāsrāvādinā jñeyaḥ| saktiḥ saṅgaḥ, apravṛttiriti yāvat| tandristandrā| parasya madasyeti paramadasya; chando'nurodhādasamāsanirdeśaḥ||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">paramadamāha– śleṣmetyādi| śleṣmocchrayo nāsāsrāvādinā jñeyaḥ| aṅgagurutā śarīragauravam| virasāsyatā mukhasya vairasyam| viṇmūtrasaktiḥ viṇmūtrayorapravṛttiḥ| tandristandrā| parasyeti <note place="foot" type="variant" n="29">‘chandonirodhā ... ’ iti pā.|</note> chandonurodhādasamāsanirdeśaḥ, paramadasyeti jñeyam| śirasi rujā pīḍā, sandhiṣu bhedaḥ sphuṭanamiva||19||</seg></ab>
        <ab type="mula">ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne'jarāṃ samupagacchati lakṣaṇāni |20| (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">pānājīrṇamāha– ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ vāntiḥ, udgāro vā| pāne madye, <note place="foot" type="variant" n="30">‘ajarām’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ajarām ajīrṇamupagacchati apakvatvamupagacchatīti pānājīrṇavikāra ityarthaḥ|20|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">pānājīrṇamāha– ādhmānamityādi| udgiraṇaṃ vāntirudgāro vā| pāne madye, ajarāmajīrṇaṃ, samupagacchati prāptavati, pānājīrṇaṃ ityarthaḥ|20|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hṛdgātratodakaphasaṃsravakaṇṭhadhūmā mūrchāvamijvaraśirorujanapradāhāḥ ||20||</seg> dveṣaḥ surānnavikṛteṣvapi teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ | (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">pānavibhramamāha– hṛdityādi| kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhāddhūmanirgamavatpīḍā| śirorujanaṃ śiraḥśūlam| surānnavikṛteṣviti surāvikṛteṣu annavikṛteṣu ca; bhāve ktaḥ| teṣu teṣviti nānāvikāreṣu surāmaireyapiṣṭakalaḍḍukādiṣu| uśanti icchanti| ete ca paramadādayastrayo na carake paṭhitāḥ, sannipātaje'ntarbhūtatvāt; suśrutena tūktatridoṣajamadātyayāt pṛthagete paṭhitāḥ, vikṛtyā pūrvalakṣaṇavailakṣaṇyābhidhānārthamityāhuḥ||20||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">pānavibhramamāha– hṛdityādi| hṛdityādi| hṛdgātrayostodaḥ vyathāviśeṣaḥ, kaṇṭhadhūmaḥ kaṇṭhāddhūmanirgamavatpīḍā, śirorujanaṃ śiraḥśūlaṃ, <note place="foot" type="variant" n="31">etacca– ‘śirorujanapradehāḥ’ iti pā.|</note> pradehaḥ śleṣmaliptamiva mukham| surāvikṛteṣu annavikṛteṣu ca bhāveṣu dveṣaḥ| teṣu teṣviti nānāprakāreṣu surāmaireyapiṣṭakādiṣu| akhilena lakṣaṇena pānavibhramaṃ uśanti kathayanti| ete paramadādayastrayo na carake paṭhitāḥ, sannipātaje'ntarbhūtatvāt, suśrutena tūktatridoṣajamadātyayāḥ pṛthageva paṭhitāḥ, pūrvoktalakṣaṇavailakṣaṇyāt||20||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamapi pānahataṃ tyajettu ||21||</seg> jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe vā | (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">asādhyalakṣaṇamāha– hīnetyādi| hīnottarauṣṭhaṃ pralambamānoparitanauṣṭham| atiśītaṃ bahiḥ, <note place="foot" type="variant" n="32">‘amandadāhamantare|’ iti pā.|</note> amandadāhamabhyantare| tailaprabhāsyaṃ tailāktamukhamiva||21||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">asādhyalakṣaṇamāha– hīnetyādi| hīnottarauṣṭhaṃ pralambamānoparitanauṣṭham| atiśītaṃ bahiḥ, amandadāhamabhyantare; athavā atiśītamamandadāhamiti vikalpena pratyetavyam, ekadaikatra viruddhadharmadvayāsambhavāt; kadācidatiśītaṃ, kadācittīvradāham| <note place="foot" type="variant" n="33">‘ulbaṇamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ulbaṇamiti| tailaprabhāsyamiti tailāktamukhamiva||21||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante ||22||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">upadravānāha– hikketyādi| etaiḥ kṛcchrasādhyaṃ bhavati, na tvasādhyam; asādhyalakṣaṇebhyaḥ pṛthakpāṭhāditi jejjaṭaḥ| <note place="foot" type="variant" n="34">‘dhvaṃsakavikṣepakāvapi’ iti pā.|</note> dhvaṃsakavikṣepakākhyau madyavikārau carake <note place="foot" type="variant" n="35">‘pṛthak’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pṛthak paṭhitau; tadyathā– “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| dhvaṃso vikṣepakaścaiva rogastasyopajāyate|| śleṣmaprasekaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śabdāsahiṣṇutā| tandrānidrābhiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam|| hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇā kāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣepalakṣaṇam||” (ca. ci. a. 24) iti; tau ca suśrutena “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ niṣevate| tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ sambhavanti hi||” (su. u. taṃ. a. 47) ityanena <note place="foot" type="variant" n="36">‘saṅgrahītau’ iti pā.|</note> saṅgṛhītau boddhavyau| na vā cikitsābhedastayoruktaḥ; yataścaraka evoktavān– “tayoḥ karma cikitsā ca vātike yanmadātyaye|” (ca. ci. a. 24) iti||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">upadravānāha– jihvetyādi| ete upadravāḥ pānahatān puruṣān bhajante| asitaṃ kṛṣṇam, athavā nīlaṃ cāṣapakṣapratimam| rudhiraprabhe atīvarakte| <note place="foot" type="variant" n="37">‘hikketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> hikketyādi| vamathuśchardiḥ, vepathuḥ kampaḥ| bhramaścakrārūḍhasyeva| etaiśca kṛcchrasādhyatvaṃ bhavati na tvasādhyatvam, asādhyalakṣaṇebhyaḥ pṛthakpāṭhāditi jejjaṭaḥ| dhvaṃsakavikṣepakākhyau madyavikārau carake paṭhitau| tadyathā– “vicchinnamadyaḥ sahasā yo'ti madyaṃ niṣevate| dhvaṃso vikṣepakaścaiva rogastasyopajāyate|| śleṣmaprasekaḥ <note place="foot" type="variant" n="38">‘kaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ|’ etatsthāne ‘kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sarvāsahiṣṇutā| nidrātandrātiyogaśca jñeyaṃ dhvaṃsakalakṣaṇam|| hṛtkaṇṭharodhaḥ sammohaḥ chardiraṅgarujā jvaraḥ|’ iti pā.|</note> kaṇṭharodhaḥ sammohaśchardiraṅgarujā jvaraḥ| tṛṣṇākāsaḥ śiraḥśūlametadvikṣepalakṣaṇam” iti| na vā tayościkitsābheda uktaḥ, yataścaraka evoktavān– “tayoḥ karma cikitsā ca vātike yanmadātyaye” iti||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānaṃ samāptam ||18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānaṃ samāptam||18||</seg> <note place="foot" type="variant" n="39">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pānātyaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam||18||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇākhye rugviniścayavyākhyāne pānātyaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam||18||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="19" xml:id="mn.19">
        <head>dāhanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha dāhanidānam| tvacaṃ prāptaḥ sa pānoṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ | <note place="foot" type="variant" n="1">‘pittaprakopadhānādi hetubhirjāyate gadaḥ ūṣmātmako'pi dāhākhyaḥ sa ca saptavidho mataḥ’ iti pā. |</note> dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">madātyaye'pi dāho bhavatyataḥ saptaprakāraṃ dāhamāha; tatra madyajamāha– tvacamityādi| <note place="foot" type="variant" n="2">atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pānoṣmā <note place="foot" type="variant" n="3">atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pā.| madyapānakupitapittasyauṣṇyaṃ; samānoṣmeti pāṭhāntaramayuktaṃ, suśrute pānātyaye ślokasyāsya pāṭhāt| <note place="foot" type="variant" n="4">‘pittaja evāyam’ iti pā.|</note> pittajo'pyayaṃ hetubhedāt pṛthak paṭhitaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">madātyaye dāho bhavatītyato madātyayānantaraṃ dāhanidānārambhaḥ| madyajadāhamāha– tvacamityādi| pānoṣmā madyapānakupitapittoṣmā, sa tvacaṃ prāpto ghoraṃ dāhaṃ prakarṣeṇa kuruta ityarthaḥ| kīdṛśaḥ pittaraktābhyāmabhivardhitaḥ| anye ‘samānoṣmā’ iti pāṭhāntaraṃ paṭhanti| tanna yuktaṃ, suśrute pānātyaye ślokasyāsya pāṭhāt| pittajo'pyayaṃ hetubhedātpṛthak paṭhitaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ dahati dhruvam | sa uṣyate tṛṣyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ ||2||</seg> lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate | (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">raktajamāha– kṛtsnetyādi| sa uṣyate samīpastheneva vahninā tapyate, <note place="foot" type="variant" n="5">‘sañcūṣyata’ iti pā.|</note> ‘sandhūpyata’ iti pāṭhāntare <note place="foot" type="variant" n="6">‘ācūṣaṇa ... ’ iti pā.|</note> sandhūpanavadvedanāmanubhavati| tāmrābha iti gātre| lohagandhāṅgavadana iti lohasyeva gandho'ṅge vadane ca yasya sa tathā||2-3||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">raktajamāha– kṛtsnetyādi| udriktaṃ vṛddhaṃ raktaṃ kṛtsnadehānugaṃ sat dhruvaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘sa dahati’ iti pā.|</note> sandahati, puruṣastena <note place="foot" type="variant" n="8">‘ucyate tathā tṛṣyate’ iti pā.|</note> ūṣyate samīpasthena <note place="foot" type="variant" n="9">‘vahninā’ iti pā.|</note> vahnineva tapyate| sañcūṣyate iti pāṭhāntare ācūṣaṇavadvedanāmanubhavati| tāmrābha iti <note place="foot" type="variant" n="10">‘tāmrābhamātraḥ’ iti pā.|</note> tāmrābhagātraḥ| lohasyeva gandho'ṅge vadane ca yasya sa tathā|2-3|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pittajvarasamaḥ pittātsa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">pittajamāha– pittetyādi| pittajvarasamaḥ pittajvaraliṅgayuktaḥ, <note place="foot" type="variant" n="11">‘pittajvare'ratyāmāśaya ... ’ iti pā.|</note> pittajvare tvāmāśayaduṣṭyādayo'dhikā iti bhedaḥ| sa cāpyasya vidhiriti pittajvaracikitsā||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">pittajamāha– pittajvaretyādi| pittajvare aratyāmāśayaduṣṭyādayo'dhikā iti bhedaḥ, anyāni samānalakṣaṇāni| sa cāpyasya vidhiriti pittajvaroktacikitsetyarthaḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam | sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahenmandacetasaḥ ||4||</seg> saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya vepate | (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">tṛṣṇānirodhajamāha– tṛṣṇetyādi| tejaḥsamuddhataṃ pittoṣmā vṛddha ityarthaḥ| niṣkṛṣya niḥsārya||4||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tṛṣṇānirodhajamāha– tṛṣṇetyādi| tṛṣṇāvidhāraṇādabdhātau rase kṣīṇe sati, tejaḥ samutthitaṃ pittoṣmā vṛddha ityarthaḥ| sa <note place="foot" type="variant" n="12">‘bāhyābhyantare’ iti pā.|</note> bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahet| mandacetasaḥ visañjñasya| niṣkṛṣya niḥsārya kampate||4||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">asṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasya dāho'nyaḥ syāt <note place="foot" type="variant" n="13">‘sudustaraḥ’ iti pā. |</note> suduḥsahaḥ ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakoṣṭhajamāha– asṛja ityādi| na coktaraktajenāsya paunaruktyaṃ, kṛtsnadehānugamiti vacanāt kāraṇabhedācca| asṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasyeti ‘pūraṇaguṇasuhitārtha’ ityādinā jñāpakena kartari ṣaṣṭhī, raktena pūritakoṣṭhasyetyarthaḥ| koṣṭhaśabdena hṛdayādayo gṛhyante| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate||” (su. ci. a. 2) iti||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">avagāḍhaśastraprahārajanitaraktapūrṇakoṣṭhajamāha– asṛja ityādi| asṛjaḥ rudhirasyeti “pūraṇaguṇasahita” ityādinā jñāpakena kartari ṣaṣṭhī; raktena pūritakoṣṭhasyetyarthaḥ| koṣṭhaśabdena hṛdayādayo gṛhyante| yadāha suśrutaḥ– “sthānānyāmāgnipākvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate||” iti| na coktaraktaje nāsya paunaruktyaṃ, ‘kṛtsnadehānugam’ iti vacanāt, kāraṇabhedācceti||5||</seg> <note place="foot" type="variant" n="14">‘dhātukṣayokto’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dhātukṣayottho yo dāhastena mūrchātṛḍarditaḥ | kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sa sīdedbhṛśapīḍitaḥ ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">dhātukṣayajamāha– dhātvityādi| dhātavo rasādayaḥ| kriyāhīno niśceṣṭaḥ; kiṃvā bhṛśapīḍito dāhena kriyāhīnaścikitsāhīno yadi bhavettadā sīdenmriyeta ityarthaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">dhātukṣayajamāha– <note place="foot" type="variant" n="15">‘dhātvityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dhātvityādi| dhātavo rasādayaḥ, teṣāṃ kṣayeṇa yo dāho bhavati tena dhātukṣayajadāhena| kṣāmasvaro durbalasvaraḥ, kriyāhīno niśceṣṭaḥ, <note place="foot" type="variant" n="16">atra ‘kiṃvā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> bhṛśapīḍito dāhena cikitsāhīno yadi bhavettadā sīdenmriyata ityarthaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṣatajo'naśnataścānnaṃ śocato vā'pyanekadhā | tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrchāpralāpavān ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">marmābhighātajo'pyasti so'sādhyaḥ saptamo mataḥ | sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātrasya dehinaḥ ||8||</seg> (su. u. taṃ. a. 47) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-8">kṣatajamāha– kṣataja ityādi| marmābhighātajamāha– marmetyādi| marmāṇi śirohṛdayabastyādīni| jejjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– ‘tvacaṃ prāpta’ ityādinā prathamaḥ, ‘kṛtsnadehānugaṃ raktam’ ityatra raktasthāne pittaṃ paṭhitvā etadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ’ ityantena <note place="foot" type="variant" n="17">‘paittiko’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> paittiko dvitīyaḥ, tṛṣṇānirodhajastṛtīyaḥ, ‘asṛjaḥ <note place="foot" type="variant" n="18">‘pūrṇakoṣṭhajaścaturthaḥ’ iti pā.|</note> pūrṇakoṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya tu kṣatajasya lakṣaṇaṃ paṭhati– “kṣatajo'naśnataścānnaṃ śocataścāpyanekadhā| tenāntardahyate'tyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘tṛṣṇāmūrchāpralāpavān’ pā.|</note> tṛṣṇādāhapralāpavān|” iti, marmābhighātajastu saptama iti||7-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-8">marmābhighātajamāha– marmetyādi| marmāṇi hṛdayaśirobastyādīni| ‘sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ’ ityatrānye ‘so'sādhyaḥ saptamo mataḥ’ iti paṭhanti| jejjaṭastu saptatvamanyathā gaṇayati– tvacaṃ prāpta ityādinā prathamaḥ, ‘kṛtsnadehānugaṃ raktam’ ityatra raktasthāne pittaṃ paṭhitvā etadādinā ‘sa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ’ ityantena paittiko dvitīyaḥ, tṛṣṇānirodhajastṛtīyaḥ, ‘asṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasya’ iti caturthaḥ, dhātukṣayajaḥ pañcamaḥ, ṣaṣṭhasya kṣatajasya lakṣaṇaṃ paṭhati– “kṣatajenāśnataścānnaṃ śocato vā'pyanekadhā| tenāṅgaṃ dahyate'tyarthaṃ tṛṣṇādāhapralāpavān||” iti| asyārthaḥ– pūrvamasṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasyetyādinā koṣṭhasthena raktena dāhamabhidhāyedānīṃ prakārāntareṇāha– kṣatajena raktena, anaśnato bhojanaṃ kurvataḥ, śokaṃ kurvato vā'pi narasyānyo dāho raktena bhavatīti sambandhaḥ, tena dāhenābhyantaraṃ dahyate, tṛṣṇāmūrchāpralāpavān ‘naro bhavati’ iti śeṣaḥ| marmābhighātajastu saptamaḥ| sarveṣāmapi dāhānāmavasthāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘varjayannāha’ iti pā.|</note> varjanīyatvamāha– sarva iti| sarva eva hi ‘dāhā’ iti śeṣaḥ| śeṣaṃ sugamam||7-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne dāhanidānaṃ samāptam ||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ dāhanidānaṃ samāptam||19||</seg> <note place="foot" type="variant" n="21">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ dāhanidānam||19||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">iti śrīvaidyavācaspatikṛte ātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāne dāhanidānam||19||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="20" xml:id="mn.20">
        <head>unmādanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athonmādanidānam | madayantyudgatā doṣā <note place="foot" type="variant" n="1">‘ ... unmārgamāśritāḥ’ iti pā. |</note> yasmādunmārgamāgatāḥ | mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ ||1||</seg> (su. u. taṃ. a. 62) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">madātyaye ‘unmādamiva cāparam’ ityanena unmādasaṅkīrtanamunmādasādṛśyaṃ coktaṃ, tathā madātyaye'pi dāho bhavatīti <note place="foot" type="variant" n="2">‘alpavaktavyatayā’ iti pā.|</note> svalpavaktavyatayā dāhamabhidhāyonmādārambhaḥ, tasya niruktimāha– madayantītyādi| madayanti manovibhramaṃ kurvanti, <note place="foot" type="variant" n="3">‘manovahādhamanīranuprāptāḥ unmārgamāgatā vimārgamāgatā|’ iti pā.|</note> unmārgamāgatā vimārgamāgatā manovahādhamanīranuprāptāḥ| udgatā vṛddhāḥ, athavā ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatāḥ, <note place="foot" type="variant" n="4">‘tena tataḥ pūrveṇaiva’ iti pā.|</note> etenotpūrveṇaiva doṣāṇāṃ vṛddhatvaṃ vimārgagatvaṃ ca darśitam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">madātyaye ‘unmādamiva cāparam’ <note place="foot" type="variant" n="5">‘ityanyenonmāda ... ’ iti pā.|</note> ityanenonmādasaṅkīrtanamunmādasādṛśyaṃ coktaṃ, tathā madātyaye dāho bhavatīti tulyalakṣaṇatayā dāhamabhidhāyonmādārambhaḥ, tasya niruktimāha– madayantītyādi| yasmāddoṣā madayanti manovibhramaṃ kurvanti, ato'yaṃ mānaso vyādhirunmāda iti kīrtyata iti sambandhaḥ| kīdṛśāḥ? udgatā vṛddhāḥ, athavā ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatāḥ, unmārgamāgatā vimārgagāḥ, manovahadhamanīranuprāptāḥ, tena tataḥ pūrveṇaiva doṣāṇāṃ vṛddhatvaṃ vimārgagatvaṃ ca darśitam||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | mānasena ca duḥkhena sa ca pañcavidho mataḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam | sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibharti ca ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 62) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">prakārabhedamāha– ekaikaśa ityādi| mānasena ca duḥkheneti śokādinā| sa ceti ṣaḍvidho'pi| atrāpravṛddhapadamupādāyāpi taruṇapadaprayogaṃ kurvatā suśrutena svatantro'pi doṣajanito mado bhavatīti darśitam| ata eva carake vidhiśoṇitīyādhyāye (ca. sū. a. 24) unmādāt pṛthageva paṭhitaḥ sanidānacikitsita iti||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">tasya saṅkhyāmāha– ekaikaśa ityādi| vātena pittena śleṣmaṇā sarvaśa iti sannipātena, atyarthamūrchitaiḥ atipravṛddhaiḥ, mānasena tu duḥkheneti śokādinā, viṣāt ṣaṣṭho bhavati| sa cāpravṛddha iti sa ca vikāraḥ, yāvat pravṛddho vṛddhiṃ gato na bhavati, yāvacca taruṇastāvanmada iti sañjñāṃ bibharti, mada iti kathyata ityarthaḥ| suśrute svatantro'pi doṣajanito mado bhavatīti vyākhyātam| ata eva carake vidhiśoṇitīyādhyāye unmādātpṛthageva paṭhitaḥ sa nidānacikitsita iti||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viruddhaduṣṭāśucibhojanani pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām | unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ ||4||</seg> (ca. ci. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">sāmānyahetumāha– viruddhetyādi| duṣṭaṃ garasahitamannādi| pradharṣaṇaṃ ‘dhṛṣa’ pradharṣaṇe, ityasmāt pradharṣaṇamabhibhavaḥ| bhayaharṣapūrvo mano'bhighāta iti bhayaharṣābhyāṃ manaso'bhibhavaḥ; bhayaharṣapūrva iti bhayaṃ harṣo <note place="foot" type="variant" n="6">atra ‘dvau’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> dvau vā pūrvaṃ yasya sa tathā; pūrvaśabdo'tra kāraṇavācī, cakāro'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena kāmakrodhalobhādayo'pi kāraṇamiti jejjaṭaḥ; anye tvāhuḥ– krodhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka eva bhavatīti tena tau nirdiṣṭau| viṣamāśca ceṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādaya unmādahetava iti yojyam||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tasya sāmānyahetumāha– viruddhetyādi| duṣṭaṃ garaduṣṭamannādi, aśuci bhojanaṃ cāṇḍālādispṛṣṭaṃ, pradharṣaṇaṃ nindādyabhibhavanaṃ, manobhighāta iti bhayaharṣābhyāṃ manobhibhavaḥ, bhayaharṣapūrva iti bhayaharṣau pūrvau yasva sa tathā| pūrvaśabdo'tra kāraṇavācī, cakāro'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena kāmakrodhalobhādayo'pi kāraṇamiti jejjaṭaḥ| anye tvāhuḥ– krodhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka eva bhavatīti, tena tau nirdiṣṭāviti| viṣamāśceṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādayaḥ, unmādaheturiti yojyam||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya | srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ ||5||</seg> (ca. ci. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">samprāptimāha– tairityādi| tairuktahetubhiḥ| alpasattvasya alpasattvaguṇasyeti cakraḥ; jejjaṭastvāha– sattvaṃ manaḥ, tasya cālpatvaṃ rajastamobhyāmāvṛtatvenālpajñānajanakatvāt| malā vātādayaḥ| buddhernivāsaṃ hṛdayamityanena hṛdayasyāśrayasya duṣṭyā tadāśritajñānasyāpi duṣṭirbhavatīti darśayati| srotāṃsi manovahānīti hṛdayāśritā daśa dhamanyaḥ; etacca viśeṣeṇa bodhyaṃ, nikhiladehasrotasāmeva mano'dhiṣṭhānatvena carake darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpyetyarthaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">samprāptimāha– tairityādi| tairuktahetubhiralpasattvasya narasya malā vātādayaḥ praduṣṭāḥ santo buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya manovahāni srotāṃsi adhiṣṭhāya vyāpya āśu cetaḥ pramohayanti| alpasattvasyālpasatvaguṇasyeti cakraḥ; jejjaṭastvāha– sattvaṃ manaḥ, tasya cālpatvaṃ rajastamobhibhūtatvenālpajñānajanakatvāt| buddhernivāsaṃ hṛdayamityanena hṛdayamāśritā dhamanyaḥ, etacca viśeṣeṇa bodhyaṃ, nikhiladehasrotasāmeva manodhiṣṭhānatvena carake darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpya||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca | abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam ||6||</seg> (ca. ci. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">sāmānyarūpamāha– dhīvibhrama ityādi| etat sāmānyaṃ pūrvarūpamiti jejjaṭaḥ, sāmānyarūpamiti cakraḥ| dhīvibhramo bhrāntajñānatvam| sattvapariplavo manasaścañcalatvam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvamasambaddhavacanatvam| liṅgyate'neneti liṅga, tena pūrvarūpaṃ rūpaṃ ceti vyākhyātam||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">pūrvarūpamāha– dhītyādi| dhīvibhramo bhrāntajñānatvaṃ, sattvapariplavo manasaścañcalatvam| anye sattvaguṇasyeti| paryākulā dṛṣṭiriti ākulābalokanam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvaṃ asambaddhavacanatvam| hṛdayaṃ śūnyamityantaṃ dhīvibhramatvādi sāmānyalakṣaṇamevāha||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ | cintādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram ||7||</seg> <seg type="unit" n="8"><note place="foot" type="variant" n="7">‘asthānahāsyasmita ... ’ iti pā. |</note> asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni | pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam ||8||</seg> (ca. ci. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-8">vātajamāha– rūkṣetyādi| <note place="foot" type="variant" n="8">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> virekaśabdenātra vāntirapyabhidhīyate, virecayati dehānmalaṃ pṛthakkarotīti vyutpattyā| asthānahāsetyādi asthāne'viṣaye <note place="foot" type="variant" n="9">‘hāsyo'sthānahāsyaḥ’ iti pā.|</note> hāso'sthānahāsaḥ; evamasthānaśabdaḥ smitādiṣu prayojyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ| aṅgavikṣepo viruddhaceṣṭā| jīrṇe balamiti jīrṇe āhāre vyādherbalaṃ bhavati||7-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-8">vātikamāha– rūkṣetyādi| etadvātikonmādalakṣaṇam| rūkṣālpaśītānnairbhojyaiḥ| virekaśabdenātra vāntirapyabhidhīyate, virecayati dehānmalaṃ pṛthak karotīti vyākhyānāt| dhātukṣayo rasādidhātukṣayaḥ| etairduṣṭo vāyuścintāśokādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ manaḥ praviśya buddhiṃ smṛtiṃ ca śīghramupahanti| anubhūtārthasmaraṇaṃ smṛtiḥ| asthānahāsyaṃ aviṣaye hāsyam| evamasthānaśabdaḥ smitādiṣu yojyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ, aṅgavikṣepaṇaṃ viruddhaceṣṭā, pāruṣyaṃ raukṣyaṃ, kārśyaṃ kṛśatā, aruṇavarṇatā īṣadraktavarṇatā, jīrṇe balamiti jīrṇe āhāre vyādherbalaṃ bhavatītyarthaḥ||7-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam | unmādamatyugramanātmakasya hṛdi sthitaṃ pūrvavadāśu kuryāt ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ | pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam ||10||</seg> (ca. ci. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">pittajamāha– ajīrṇetyādi| aśītairiti uṣṇaiḥ| unmādamatyugramiti atyugraṃ tīvravegam, ‘unmādayatyugram’ iti pāṭhāntare ugraṃ yathā bhavati tathā unmādaṃ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| pūrvavaditi cintādiduṣṭahṛdayasya buddhyādikamupahatyetyādisamprāptyā| kuryāditi vakṣyamāṇaṃ liṅgamiti śeṣaḥ| atra pakṣe kiṃ talliṅgamityāha– amarṣetyādi– amarṣo'sahiṣṇutvaṃ, na tu roṣaḥ; tasya vakṣyamāṇatvāt| saṃrambha ārabhaṭī; vinagnabhāvo nagnatvam| santarjanaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘paratrāsanam’ iti pā.|</note> paritrāsanam, atidravaṇaṃ palāyanam, auṣṇyaṃ gātrasya; ‘auṣṭhyam iti pāṭhāntare vikṛtauṣṭhatvam| pracchāyaśītānnajalābhilāṣa iti chāyāyāṃ śītayorannajalayorabhilāṣaḥ||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">paittikamāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇādibhiścitaṃ sañcayatāṃ gatam| udīrṇavegaṃ pittaṃ pūrvavat cintādiduṣṭahṛdayasya buddhyādikamupahanti| ajīrṇamavidagdham, aśītaiḥ uṣṇaiḥ, ugraṃ tīvraṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘yadā’ iti pā.|</note> yathā bhavati <note place="foot" type="variant" n="12">‘tadā’ iti pā.|</note> tathā unmādaṃ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| amarṣaṃ asahiṣṇutvaṃ, saṃrambha ārabhaṭī, hastapādādivikṣepaṇamityanye| vinagnabhāvo vastrādityāgaḥ| santarjanaṃ paritrāsanaṃ bhartsanamaparasyetyarthaḥ| abhidravaṇaṃ palāyanam| auṣṇyaṃ gātrasya, ‘auṣṭhyam’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra vikṛtauṣṭhatvam| coṣo dāhaviśeṣaḥ| pracchāyetyādi chāyāyāḥ śītayoścānnajalayorabhilāṣaḥ| pītā ca bhāḥ pītavarṇatā||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampraduṣṭaḥ | buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā | chardiśca lālā ca balaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="13">‘bhuṅkte’ iti pā. |</note> bhukte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmake syāt | (ca. ci. a. 9) ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">kaphajamāha– sampūraṇairityādi| mandaviceṣṭitasya āyāsaśūnyasya| sampūraṇairbhojanādibhiḥ, kapho duṣṭa iti sambandhaḥ| soṣmā sapittaḥ| kaphenāpi kriyamāṇa unmādo'vaśyaṃ sapittena kriyate vyādhimahimnā, yathā mūrchā| anye tvāhuḥ– kevalakaphenāpi kriyate, soṣmapadena tu dvandvajo'pi bhavatīti sūcyate| anye tvāhuḥ– ūṣmaśabdena śaktirucyate, tenotkṛṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hṛdaye| vikāramunmādam| <note place="foot" type="variant" n="14">‘vāgityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vāgityādi nārīviviktapriyateti nārīpriyatā vijanapriyatā ca| balaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="15">‘bhuṅkte’ iti pā.|</note> bhukte iti ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| nakhādītyādiśabdena tvaṅmūtranetrādīnāṃ grahaṇam||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">ślaiṣmikamāha– sampūraṇairityādi| mandaviceṣṭitasya āyāsaśūnyasya; sampūraṇairatibhojanādibhiḥ kapho duṣṭa iti sambandhaḥ| soṣmā sapittaḥ| kaphenāpi kriyamāṇa unmādo'vaśyaṃ sapittena kriyate vyādhimahimnā, yathā mūrchā| anye tvāhuḥ– kevalenāpi kaphena sa kriyate, soṣmapadena tu dvandvajo'pi bhavatīti sūcyate| anye tvāhuḥ– ūṣmaśabdena śaktirucyate, tenotkṛṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇi hṛdaye| cittaṃ pramohayan buddhiṃ smṛtiṃ copahatya vikāramunmādam| vākceṣṭitaṃ mandam| alpam <note place="foot" type="variant" n="16">‘arocakatā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> arocakatā| nārīviviktapriyatā nārīpriyatā, vijanapriyatā ca| nidrābāhulyaṃ tathā chardiḥ, lālāsrāvaśca balaṃ ca bhuṅkte <note place="foot" type="variant" n="17">‘nāśayati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nāśayati, ‘vyādheḥ’ iti śeṣaḥ| nakhanetrādīnāṃ śauklyam||11-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt | sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ ||13||</seg> (ca. ci. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">sānnipātikamāha– ya ityādi| sarvaiḥ samastairiti sarvairiti <note place="foot" type="variant" n="18">‘kṛtvā’ iti pā.|</note> kṛtvā'pi yat samastairiti karoti tenaivaṃ bodhayati– vātādayo'nekaiḥ svanidānaiḥ kupitā unmādaṃ janayanti, natu pratyekamekanidānakupitāḥ| viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjya iti ayamabhisandhiḥ– tridoṣaje pratyekaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘vātātipratyanīkā’ iti pā.|</note> vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirodhinī, tridoṣaharaṃ ca kiñcideva dravyamāmalakyādi, tattu nātra yaugikaṃ “na hi sarvāṇi sarvatra yaugikāni bhavanti” iti vacanāt| nanu, yadyevaṃ tadā sarva eva hi tridoṣajavikārā asādhyāḥ bhaveyurityata uktam– tādṛgiti| ko'pyayaṃ samprāptiviśeṣo rogaviśeṣo vā, yenāyaṃ viruddhabhaiṣajyavidhirna <note place="foot" type="variant" n="20">atra ‘tu’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tu sarva ityarthaḥ| anye tvāhuḥ– sarvaiḥ samastairhetubhiryaiḥ kṛtaḥ sa evāsādhyaḥ, na tvalpahetukṛta iti||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">sānnipātikamāha– ya ityādi| sannipātagrahaṇenaiva sarvātmakatvaṃ labdhaṃ punaḥ sarvairiti yadgrahaṇaṃ kṛtaṃ tadrajastamograhaṇārthaṃ, tena rajastamomilitairityarthaḥ; tena vātādayo rajastamobhiḥ manodoṣairmilitāḥ samastaiśca nidānaiḥ kupitā unmādaṃ janayanti| sarvāṇi rūpāṇi sarvadoṣalakṣaṇāni bibharti| tādṛgiti tādṛśaḥ| ko'pyeṣa tridoṣasamprāptiviśeṣo rogaviśeṣo vā, yenāyaṃ viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ; viruddhabhaiṣajyavidhiriti ko'rthaḥ? tridoṣaje pratyekaṃ vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirodhinī, tridoṣaharaṃ ca kiñcideva dravyamāmalakādi, tacca nātra yaugikamityarthaḥ||13||</seg> <note place="foot" type="variant" n="21">‘cauraiḥ ... ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">corairnarendrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭatamo manaso vikāraḥ ||14||</seg> citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visañjño gāyatyatho hasati roditi cāpi mūḍhaḥ | (su. u. taṃ. a. 62) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">śokādijamāha– <note place="foot" type="variant" n="22">‘cauraiḥ ... ’ iti pā.|</note> corairityādi| kṣate <note place="foot" type="variant" n="23">‘copahate’ iti pā.|</note> upahate, <note place="foot" type="variant" n="24">‘tathā’ iti pā.|</note> priyayā riraṃsoḥ kāmukasya aprāptayā priyayā kṣate manasīti sambandhaḥ| tasya lakṣaṇamāha– citramityādi| citraṃ vividham| mano'nugataṃ gopyamapi| visañjño viparītajñānaḥ, ata eva mūḍhaḥ||14||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">manoduḥkhajamāha– <note place="foot" type="variant" n="25">‘coraiḥ ... ’ iti pā.|</note> caurairityādi| narendrapuruṣaiḥ nṛpādhikāribhiḥ, aribhiḥ, anyairiti siṃhagajādibhiḥ, vitrāsitasya krodhaśastrādibhiḥ; dravyavināśāt putrādimaraṇādvā, tathā riraṃsoḥ kāmukasya priyāyā aprāptyā, gāḍhaṃ kṣate manasīti sambandhaḥ| tasya rūpamāha– citramityādinā| citraṃ vividhaṃ mano'nugataṃ gopyamapi bravīti| visañjño viparītajñānaḥ, ata eva mūḍhaḥ||14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha bhavedvisañjñaḥ ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 62) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">viṣajamāha– raktekṣaṇa ityādi| hatabalendriyabhā iti hataṃ balamindriyāṇi bhāśca yasya sa tathā| bhā dīptiḥ||15||</seg> <note place="foot" type="variant" n="26">atra ‘raktekṣaṇa ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">raktekṣaṇa ityādi| hataṃ balamindriyāṇi bhāḥ śarīradīptiśca yasya sa tathā| śyāvānanaḥ kṛṣṇamukhaḥ viṣajanitonmādena||15||</seg> <note place="foot" type="variant" n="27">‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">avāñcī vā'pyudañcī vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ | jāgarūko hyasandehamunmādena vinaśyati ||16||</seg> (su. u. taṃ. a. 62) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī adhomukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ, ata evānye ‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti paṭhanti| jāgarūko'nidraḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī avāṅmukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ| ‘avāṅmukhastūnmukho vā’ iti kecitpaṭhanti| kṣīṇaṃ māṃsaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘balamojo’ iti pā.|</note> balamojaśca yasya sa tathā| jāgarūkaḥ gatanidraḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ | unmādakālo'niyataśca <note place="foot" type="variant" n="29">‘yasya’ iti pā. |</note> tasya bhūtotthamunmādamudāharettam ||17||</seg> (ca. ci. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">bhautikonmādasya sāmānyalakṣaṇamāha– amartyavāgityādi| amartyā amanuṣyā anucitā vā vāgādayo yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṃ śaktiḥ, ceṣṭā śārīrikī kriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇe tṛtīyā| jñānaṃ tattvajñānaṃ, vijñānaṃ śilpādijñānaṃ; kiṃvā jñānaṃ <note place="foot" type="variant" n="30">‘śāstram’ iti pā.|</note> śāstrajñānaṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ; ādiśabdena smṛtyādīnāṃ grahaṇaṃ, teṣāṃ balam| aniyata iti na vātajādivadāhārajīrṇādikālavat <note place="foot" type="variant" n="31">‘kālaniścayaḥ’ iti pā.|</note> kālaniyamaḥ| niyata iti pāṭhe tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ grahaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘devagrahāḥ paurṇamāsyām’ ityasya sthāne ‘devagrahā paurṇamāsyādi’ iti pā.|</note> “devagrahāḥ paurṇamāsyāṃ” ityādi| bhūtaśabdenātra sarva eva vakṣyamāṇā devadayo'bhidhīyante||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">bhūtajamunmādamāha– amartyavāgityādi| amartyānāmamanuṣyāṇāmanucitā vāgādayo yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṃ śaktiḥ, ceṣṭā śarīrakriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇe tṛtīyā| jñānaṃ tatvajñānaṃ, vijñānaṃ śilpādijñānaṃ, kiṃvā jñānaṃ śāstraṃ, vijñānaṃ tadarthaniścayaḥ| ādiśabdena smṛtyādīnāṃ grahaṇaṃ, teṣāṃ balam| aniyata iti kadācinmadhyāhne, kadācitpradoṣe, na tu vātādijavadāhārajīrṇādikālaniyamaḥ, taṃ bhūtotthamunmādaṃ kathayet| ‘niyatā’ iti pāṭhe tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṃ grahaṇaṃ, devagrahāḥ paurṇamāsyāmityādi| bhūtaśabdenātra sarve vakṣyamāṇā devādayo'bhidhīyante||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">santuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandho nistandrīravitathasaṃskṛtaprabhāṣī | tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ ||18||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18">devajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| atidivyamālyagandha iti atimātro divyamālyasyeva gandho yasya sa tathā| nistandrīḥ anidraḥ| avitathaṃ satyam| videhe'pi “niḥsvapnaṃ satyasaṃskṛtabhāṣiṇam” iti paṭhitam| brahmaṇyo brāhmaṇānuraktaḥ| devajuṣṭo devagrahapīḍitaḥ| devagrahaṇena gaṇamātṛkādayo'pi grāhyāḥ| videhe'pi paṭhyate “krodhanaḥ srastasarvāṅgo lālāphenāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampano mūko gaṇamātṛbhirarditaḥ||” iti||18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18">devajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| santuṣṭaḥ santoṣavān| śuciḥ snānācamanādinā| atimātraṃ divyamālyasyeva gandho yasya sa tathā| nistandrīḥ nidrārahitaḥ, avitathaṃ satyaṃ saṃskṛtaṃ ca prabhāṣata iti| videhe'pyuktam– “niḥsvapnaṃ satyasaṃskṛtabhāṣaṇam” iti| tejasvī tejoyuktaḥ, sthiranayanaḥ nimeṣarahitaḥ, varadātā yataḥ brahmaṇyaḥ brāhmaṇānuraktaḥ| devabhūtajuṣṭaḥ devagrahapīḍitaḥ| devagrahaṇena gaṇamātṛkādayo grāhyāḥ| yaduktaṃ videhe– “krodhanaḥ stabdhasarvāṅgo lālāphenāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampano mūko gaṇamātṛbhirarditaḥ” iti||18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa devaśatrujuṣṭaḥ ||19||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">devaśatrujuṣṭamāha– saṃsvedītyādi||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">asurajuṣṭamāha– saṃsvedītyādi| yaḥ saṃsvedī svedavān, brāhmaṇagurudevānāṃ nindakaḥ, jihmākṣaḥ kuṭiladṛṣṭiḥ, vimārgadṛṣṭiḥ, śrutidharmanindakaḥ; annaṃ śālimāṃsādi, pānaṃ kṣīramadyādi, taiḥ santuṣṭo na bhavati| duṣṭātmā pāpabuddhiḥ| evaṃvidho devaśatrujuṣṭo bhavati||19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||20||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">gandharvāviṣṭamāha– hṛṣṭetyādi| pulinaṃ <note place="foot" type="variant" n="33">‘toyotthitataṭam’ iti pā.|</note> toyojjhitaṃ taṭam, antaraṃ madhyaṃ viśeṣo vā| svācāro'ninditācāraḥ| priyetyādi priyāṇi pari sarvato gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nṛtyannityādi cāru (yathā bhavati tathā) nṛtyannalpaśabdaṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘yathā bhavati tathā’ etadagrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yathā bhavati tathā prahasatīti yojyam||20||</seg> <note place="foot" type="variant" n="35">‘gandharvajuṣṭamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">gandharvāviṣṭamāha– hṛṣṭātmetyādi| hṛṣṭātmā cintādirahitaḥ santuṣṭātmā| pulinaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘toyojjhitaṃ taṭam’ iti pā.|</note> nadyāditaṭaṃ, vanamudyānaṃ, tayorantaraṃ madhyaṃ, tadviśeṣāt sevata iti| svācāraḥ aninditācāraḥ| priyāṇi pari samantatobhāvena gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nṛtyannityādi cāru yathā bhavati tathā nṛtyan; alpaśabdo yathā bhavati tathā prahasanniti yojyam||20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāksahiṣṇuḥ | tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||21||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">yakṣāviṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| priyetyādi priyaṃ śobhanaṃ, tanu sūkṣmaṃ raktaṃ ca vastraṃ dhartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">yakṣajuṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| tāmrākṣo raktanetraḥ| priyaṃ śobhanaṃ tanu sūkṣmaṃ raktavastraṃ dhartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā| gambhīraḥ anākulitāntaḥkaraṇaḥ, drutagatiḥ uttālagatiḥ; alpavāk alpabhāṣī, sahiṣṇuḥ sahanaśīlaḥ| kasmai kiṃ dadāmītyevaṃ vadati||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ | māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||22||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">pitṛjuṣṭamāha– pretānāmityādi| pretānāṃ <note place="foot" type="variant" n="37">‘pitṝṇām’ iti pā.|</note> mṛtapitṝṇāṃ, <note place="foot" type="variant" n="38">‘sambandhavivakṣitatvāt’ iti pā.|</note> sambandhamātravivakṣayā na caturthī| diśati dadāti| saṃstareṣu kuśapatrādiracitāstaraṇeṣu| apasavyavastro vāmottarīyaḥ| māṃsepsurityādi| etadabhidhānaprayojanaṃ yasmin yasyecchā bhavati tasya tenaiva balirdātavyaḥ; evamanyatrāpi draṣṭavyam| tadbhaktaḥ pitṛbhaktaḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">pitṛgrahajuṣṭamāha– pretānāmityādi| pretānāṃ pitṝṇāṃ, sambandhamātrasya vivakṣitatvānna caturthī| diśati dadāti, saṃstareṣu kuśapatrādiracitasaṃstaraṇeṣu, piṇḍān annamayān, śāntātmā śāntasvabhāvaḥ, jalamapi ceti na paraṃ darbhasaṃstareṣu piṇḍān apasavyavastro vāmottarīyo dadāti kintu jalamapi cetyarthaḥ| ‘apasavyahastaḥ’ iti pāṭhe dakṣiṇahastaḥ| māṃsepsurityādi etadabhidhānaprayojanaṃ yasya yatrecchā bhavati tasya tenaiva balirdātavyaḥ| evamanyatrāpi draṣṭavyam| pāyasaḥ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ, abhikāmo'bhilāṣukaḥ| tadbhaktaḥ pitṛbhaktaḥ; tadbhaktaḥ tilādibhojana iti ḍalhaṇaḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">yastūrvyāṃ prasarati sarpavat kadācit sṛkkaṇyau vilihati jihvayā tathaiva | krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsurjñātavyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ ||23||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">nāgāviṣṭamāha– yastvityādi| prasarati sarpavaditi urasā gacchati| sṛkkaṇyau oṣṭhaprāntau| sṛkkaṇīśabda īkārānto'pyastītyunneyam||23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">sarpagrahajuṣṭamāha– ya ityādi| urvyāṃ bhūmau sarpavadurasā gacchati, <note place="foot" type="variant" n="39">‘sṛkkiṇyau’ iti pā.|</note> sṛkkaṇyau oṣṭhaprāntau jihvayā vilihati| krodhāluḥ kopanaḥ, guḍādipriyaḥ, bhujaṅgamagraheṇa juṣṭo jñeyaḥ||23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ | krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgṛhītaḥ ||24||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">rākṣasāviṣṭamāha– māṃsetyādi| niśāvihārī niśāyāmeva bhramaṇaśīlaḥ| rākṣasaśabdena brahmarākṣasādayo'pi grāhyāḥ| tathā <note place="foot" type="variant" n="40">‘rākṣasāntaram’ iti pā.|</note> rākṣasānantaraṃ videho'pi paṭhati– “devavipragurudveṣī <note place="foot" type="variant" n="41">‘ ... vicchuciḥ’ iti pā.|</note> vedavedāṅganindakaḥ| ātmapīḍākaro hāsī brahmarākṣasasevitaḥ||” iti||24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">rākṣasajuṣṭamāha– māṃsetyādi| vividhasurāvikārāḥ paiṣṭīprabhṛtayaḥ, bhṛśamatiśayena lajjārahitaḥ, atiniṣṭhuraḥ dayārahitaḥ, vipulabalaḥ annādvinā'pi prabhūtabalaḥ, niśāvihārī niśāyāmeva bhramaṇaśīlaḥ, śaucadviṭ aśuciḥ| rākṣasagrahaṇena brahmarākṣasādayo'pi gṛhyante| yato rākṣasānantaraṃ videhe paṭhyate– “devavipragurudveṣī vedavedāṅganindakaḥ| ātmapīḍākaro hāsī brahmarākṣasasevitaḥ” iti||24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">uddhastaḥ kṛśaparuṣo <note place="foot" type="variant" n="42">‘ ... viruddhalāpi’ iti pā. |</note> acirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ | bahvāśī <note place="foot" type="variant" n="43">‘vijanavanāmburātrisevī’ iti pā. |</note> vijanavanāntaropasevī <note place="foot" type="variant" n="44">‘vyāceṣṭanan’ iti pā. |</note> vyāceṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||25||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">piśācāviṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta <note place="foot" type="variant" n="45">‘udbāhuḥ’ iti pā.|</note> ūrdhvabāhuḥ; ‘udvastra’ iti pāṭhāntaraṃ nyāyyaṃ, videhe'pi digambarapāṭhāt; udvastro <note place="foot" type="variant" n="46">atra ‘nagnaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> nagnaḥ| paruṣo rūkṣaḥ| lolaḥ sarvasminnanne pāne ca <note place="foot" type="variant" n="47">‘salobhaḥ’ iti pā.|</note> satṛṣṇaḥ| ‘loluḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| vyāceṣṭanniti viruddhamāceṣṭan||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">piśācajuṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta ūrdhvabāhuḥ| ‘udvastraḥ’ iti pāṭhe udvastro nagnaḥ, videhe'pi digambara iti pāṭhāt| kṛśo nirmāṃsaḥ, paruṣo rūkṣaḥ, viruddhalāpī viruddhabhāṣī| ‘acirapralāpī’ iti pāṭhāntaram| durgandhaḥ, atilolaḥ sarvasminnannapāne satṛṣṇaḥ, aticapala ityanye; ‘atiloluḥ’ iti pāṭhāntare aśanalolupa ityarthaḥ| bahvāśī pracurabhoktā| vijanaṃ nirjanasthānaṃ, <note place="foot" type="variant" n="48">etacca– ‘vijanahimāmburātrisevī’ iti pā.||</note> himāmbu śītāmbu, tayoḥ sevī, rātreḥ sevī rātrivicārītyarthaḥ| ‘vijanavanāntaropasevī’ iti pāṭhāntaram| vyāceṣṭan vividhaṃ ceṣṭan; ‘vyāceṣṭam’ iti pāṭhāntare viruddhaceṣṭaṃ yathā bhavati tathā bhramati||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">sthūlākṣo drutamaṭanaḥ sa phenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo hi | yaścādridviradanagādivicyutaḥ syāt so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde ||26||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26">trividhaṃ hi hiṃsākrīḍāpūjārthaṃ grahā gṛhṇanti| yaduktam– “aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā'kṣatam| hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi ca||” (su. u. taṃ. a. 60) iti| tatra hiṃsārthaṃ gṛhīto'sādhyo bhavati, tasya ślokārdhadvayena lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi| sthūlākṣo <note place="foot" type="variant" n="49">‘vivṛtanetra’ iti pā.|</note> vikṛtanetra iti jejjaṭaḥ| drutamaṭano drutagatiḥ, ata eva ‘tvaritagatiḥ’ iti jejjaṭena paṭhitam| yaścetyādi| parvatādipatitaḥ san yo gṛhyate so'pyasādhyaḥ, nago vṛkṣaḥ| sarva evonmādī trayodaśe'bde devatādigṛhīto'pyasādhyaḥ| videhe'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṃ paṭhyate– “meḍhrapravṛttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbho hatavāgatidurbalaḥ||” ityādi||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26">trividhaṃ hi hiṃsākrīḍāpūjārthaṃ grahā gṛhṇanti| yaduktam– “aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣataṃ vā yadi vā'kṣatam| hiṃsyurhiṃsāvihārārthaṃ satkārārthamathāpi ca” iti| asyārthaḥ bhinnamaryādaṃ śrutismṛtyuditakarmaṇo'nyatra karmaṇi pravṛttaṃ abhakṣyāgamyāhiṃsādipravṛttatvāt| kṣataṃ savraṇaṃ, māṃsaśoṇitapriyatvāt| akṣatamapi śaucādirahitam| atra vihāraśabdena ratirabhidhīyate| satkāraḥ pūjā| tatra hiṃsārthaṃ gṛhīto'sādhyo bhavati| tasya lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi| sthūlākṣo vivṛtanetraḥ, vidrutagatiḥ, <note place="foot" type="variant" n="50">‘yaścātikampate so'sādhyaḥ’ ityasya sthāne ‘kampate ca yo'ti’ iti pā.|</note> yaścātikampate so'sādhyaḥ| yaścaitebhyaḥ patitaḥ syāt so'pyasādhyaḥ| adriḥ parvataḥ, dvirado gajaḥ, nago vṛkṣaḥ| ādigrahaṇāt taṭaprāsādādayo gṛhyante <note place="foot" type="variant" n="51">atra ‘sarvatronmādāditi śeṣaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sarvatronmādāditi śeṣaḥ| etebhyaḥ patitaḥ syādityarthaḥ| trayodaśe varṣe devādigṛhīto'pyasādhyaḥ| videhe'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṃ paṭhitaṃ yathā– “meḍhrapravṛttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbho hatavāgatidurbalaḥ” ityādi||26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi | gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ, yakṣāśca pratipadyatha ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">pitryāḥ kṛṣṇakṣaye hiṃsyuḥ, pañcamyāmapi coragāḥ | rakṣāṃsi rātrau, paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti hi ||28||</seg> (su. u. taṃ. a. 60) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27-28">devādīnāṃ grahaṇakālamāha– devagrahāḥ ityādi| paurṇamāsyāṃ pūrṇimāyām| kṛṣṇakṣaye'māvāsyāyām| prāyograhaṇādanyatrāpi| tithyabhidhānaprayojanaṃ lakṣaṇārthaṃ, tattithau balidānārthaṃ ca||27-28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27-28">idānīṃ devagrahāṇāṃ grahaṇakālamāha– devagrahā ityādi| devagrahāḥ paurṇamāsyāṃ pūrṇimāyāṃ viśanti anupraveśaṃ kurvanti| asurā asuragrahāḥ| sandhyayorapītyapiśabdaḥ pādapūraṇe; anye apiśabdāt paurṇamāsyāmapi gṛhṇantīti varṇayanti| prāyaśo'ṣṭamyāmiti prāyaḥśabdāt sandhyayorapi gandharvā viśantīti labhyate| pitryāḥ pitṛgrahāḥ| kṛṣṇakṣaye kṛṣṇapakṣakṣaye, amāvāsyāyāmityarthaḥ| prāyograhaṇādanyatrāpi| pañcamyāmapītyapiśabdāt kṛṣṇakṣaye'pi| uragā nāgagrahāḥ| tithyabhidhānaprayojanaṃ lakṣaṇārthaṃ, teṣāṃ tithau balidānārthaṃ ca| tathā coktam– “grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta cikitsakaḥ||” iti||27-28||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarārciśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaḥ ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">(su. u. taṃ. a. 60) | praviśyāśu śarīraṃ hi pīḍāṃ kurvanti duḥsahām ||30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="29-30">nanu, yadi grahāviṣṭānāṃ puṃsāmunmādaḥ syāt, tadā viśanto grahāḥ kuto <note place="foot" type="variant" n="52">‘nopalabhyante’ iti pā.|</note> na lakṣyante? <note place="foot" type="variant" n="53">‘ataḥ’ iti pā.|</note> ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyogyatvānna dṛśyanta ityarthaḥ| ādiśabdena prakāravācināṃ jalatailādīnāṃ grahaṇam| chāyā pratikṛtiḥ| śītoṣṇamiti kartṛpadaṃ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam| dehadhṛk ātmā, mana iti jejjaṭaḥ| anekadṛṣṭāntaprayojanaṃ jejjaṭalikhitaṃ taccātrānupayuktatvena vistarabhayānna likhitam| devaśabdena cātra <note place="foot" type="variant" n="54">‘devādyanucarā’ iti pā.|</note> devasyānucarā devasadharmāṇo gṛhyante, devānāṃ manuṣyaśarīreṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na te manuṣyān kvacidāviśanti| ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapetāḥ||” (su. u. taṃ. a. 60) iti||29-30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="29-30">nanu, yadi grahāviṣṭānāṃ puṃsāmunmādaḥ syāt, tadā viśanto grahāḥ kuto na lakṣyante? ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyogyatvānna dṛśyante| ādiśabdena prakāravācinā jalatailādīnāṃ grahaṇam| chāyā pratikṛtiḥ| śītoṣṇamiti kartṛpadaṃ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam| dehadhṛk atmā, mana iti jejjaṭaḥ| anekadṛṣṭāntaprayojanaṃ jejjaṭena niścitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="55">‘taccātrānupayogitvānna’ iti pā.|</note> taccātrānupayuktatvena likhitaṃ vistarabhayācca| nanu bhūtaiḥ śarīre'nupraveśaḥ kriyate na tu śarīriṇi, tatkathaṃ śarīriṇa ityabhidhānaṃ na virudhyate? ucyate– śarīriśabdenātra śarīramabhipretaṃ, sthānini sthānopacārāt; yathā– mañcāḥ krośantīti| yathā chāyāśītoṣṇādayo darpaṇaprāṇiprabhṛtīn viśanto na dṛśyante tadvadgrahā ityarthaḥ| devādiśabdenātra devasyānucarā devasadharmāṇo gṛhyante, devādīnāṃ manuṣyaśarīreṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na te manuṣyaiḥ saha” ityādi||29-30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamaśca satyam | guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti | ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ | asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tathā''viśanti ||33||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31-33">idānīṃ grahāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="56">‘tīvratamāni’ iti pā.|</note> tīvratapādi yamādiyuktāṃ prabhāvavattāṃ suśrutoktena ślokatrayeṇa darśayitumāha– tapāṃsītyādi| tapastāpanalakṣaṇamupavāsādi, vratāni śāstroditavidhinā bhojanādiniyamanāni, <note place="foot" type="variant" n="57">‘dharmaḥ’ iti pā.|</note> karma kāyavāṅmanasāṃ sucaritam| guṇāstathāṣṭāviti aṇimā 1, mahimā 2, laghimā 3, prākāmyaṃ 4, prākāśyam 5, īśitvaṃ 6, vaśitvaṃ 7, yatra kāmāvasāyitvaṃ 8, ceti| anye tu– “āveśaścetaso jñānamarthānāṃ śabdanakriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||” ityaṣṭavidhamaiśvaryamāhuḥ| teṣu graheṣu ete guṇā nityāḥ, na kādācitkāḥ, vyastā dvitricatvāra ityādi; samastāḥ sarve; yo yasya prabhāva iti yathāprabhāvaṃ; tatra vyastā guṇā asurādigrahāṇāṃ, samastā devagrahāṇām| atha te niyamādiyuktāścet kathamaśuciṃ dehamāviśanti, na kathañcana, ata evāha– netyādi| te devādayo manuṣyaiḥ saha na viśanti na ekībhavantītyarthaḥ| na vā manuṣyān mānuṣadehān, kvacidapyanupraviśantītyarthaḥ| ye punarvaidyā ‘āviśanti’ iti mohādajñānāt pravadanti, te vaidyā bhūtavidyāviṣayāttajjñānādapohyā apasāraṇīyāstyājyā ityarthaḥ| ke tarhi gṛhṇantītyāha– <note place="foot" type="variant" n="58">atra ‘teṣāmiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> teṣāmiti teṣāṃ devādīnāṃ paricārakāḥ preṣyāḥ, karmakarā ityarthaḥ| koṭyaḥ śatalakṣapramāṇāḥ, ayutaṃ daśasahasram, etena koṭighnaṃ śatalakṣapramāṇaguṇitaṃ yat sahasraṃ tādṛśaiḥ daśabhiḥ sahasrairatrāyutaṃ boddhavyaṃ; teṣāṃ padmaṃ, padmaṃ caturdaśabindukaṃ, tadeva saṅkhyā yeṣāṃ te tathā| subhīmā atyarthaṃ bhayānakāḥ| niśāvihārā rātrau bhramaṇaśīlāḥ||31-33||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāna unmādanidānaṃ samāptam||20||</seg> <seg type="unit" n="20">||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmunmādanidānaṃ samāptam||20||</seg> <note place="foot" type="variant" n="59">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmunmādanidānam||20||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmunmādanidānam||20||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="21" xml:id="mn.21">
        <head>apasmāranidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāpasmāranidānam | (cintāśokādibhirdoṣāḥ kruddhā hṛtsrotasi sthitāḥ | kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvate) | tamaḥpraveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ | apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">manoduṣṭisādharmyāt samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya niruktiḥ suśrutena kṛtā– ‘‘smṛtirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam| apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt||’’ (su. u. taṃ. a. 61) iti| smṛtiśca jñānopalakṣaṇaṃ, tenānubhavāgamo'pi bodhyaḥ| tasya sāmānyalakṣaṇamāha– tamaḥpraveśa ityādi| tamaḥpraveśo'ndhakārapraveśa iva jñānābhāva ityarthaḥ| saṃrambho netravikṛtiḥ, <note place="foot" type="variant" n="1">‘hastapādādikṣepaṇaṃ ca’ iti pā.|</note> hastapādādikṣepaṇādikaṃ ca||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">manoduṣṭisādharmyāt <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... mapasmāramāha’ iti pā.|</note> samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya niruktiḥ suśrutena kṛtā– <note place="foot" type="variant" n="3">‘ ... mapastatparivarjane’ iti pā.|</note> “smṛtirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam| apasmāra iti proktastato'yaṃ vyādhirantakṛt” iti| smaraṇābhāvo jalādau praveśādibhiḥ| suśrutadapasmārasya nidānaṃ likhyate– <note place="foot" type="variant" n="4">‘mithyāyogendriyārthānāṃ karmaṇāmati’ iti pā.|</note> “mithyādiyogīndriyārthakarmaṇāmabhisevanāt| viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ|| veganigrahaśīlānāmahitāśucibhojinām| rajastamobhibhūtānāṃ gacchatāṃ ca rajasvalām|| tathā kāmabhayodvegakrodhaśokādibhirbhṛśam| <note place="foot" type="variant" n="5">‘cetasobhibhavaiḥ’ iti pā.|</note> cetasyabhihate puṃsāmapasmāro'bhijāyate||” iti| asyārthaḥ– <note place="foot" type="variant" n="6">‘mithyātīndriyārthānām’ iti pā.|</note> mithyādiyogeyuktānāmindriyārthānāṃ karmaṇāṃ cātisevanāditi jñeyaṃ; tatrendriyāṇāṃ śravaṇasparśanadarśanarasanaghrāṇānāmarthā viṣayāḥ śabdasparśarasarūpagandhāḥ, teṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘ ... matisevanāt’ iti pā.|</note> mithyādisevanāt| tatra puruṣeṣṭavināśādiśravaṇaṃ mithyāyogaḥ, paṭahādīnāmatiśabdaśravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ; abhighātabhūtāśucisaṃsparśo mithyāyogaḥ, atimātraśītoṣṇādīnāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgādīnāṃ cātisevanamatiyogaḥ, tathā sarvaśo'sevanamayogaḥ; <note place="foot" type="variant" n="8">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā atitejasāmatidarśanamatiyogaḥ, sarvathā'navalokanamayogaḥ, sūkṣmādidarśanaṃ mithyāyogaḥ; rasānāmatyādānamatiyogaḥ, anādānamayogaḥ, <note place="foot" type="variant" n="9">‘tathāpūtyādyānām’ iti pā.|</note> tathā ayogyarasānāmādānaṃ mithyāyogaḥ; <note place="foot" type="variant" n="10">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā pūtyādyāghrāṇaṃ mithyāyogaḥ, atitīkṣṇādigandhāghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ; <note place="foot" type="variant" n="11">‘tatra’ iti pā.|</note> tathā kāyikakarmaṇo <note place="foot" type="variant" n="12">‘vyāyāmādiniṣiddhakālādiṣu’ iti pā.|</note><seg type="untransliterated" rend="source-ascii-romanization"> vyAyAmAderniShiddhakAlAdiShu </seg><note place="foot" type="variant" n="13">vyāyāmāderniṣiddhakālādiṣu ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sevanaṃ mithyāyogaḥ, <note place="foot" type="variant" n="14">‘sevanamatiyogaḥ’ iti pā.|</note> atisevanamatiyogaḥ, sarvaśo'sevanamayogaḥ; tathā vācikakarmaṇaḥ paruṣānṛtādivacanaṃ mithyāyogaḥ, ativacanādikaścātiyogaḥ, sarvaśo maunamayogaḥ; tathā mānasakarmaṇaḥ śokādi cintanaṃ mithyāyogaḥ, atimātracintanādikamatiyogaḥ, sarvaśo'cintanamayogaḥ| <note place="foot" type="variant" n="15">‘malinapūtidviṣṭā ... ’ iti pā.|</note> malināhāraḥ pūtidviṣṭāmedhyaparyuṣitāhāraḥ, vihāro'pi malino <note place="foot" type="variant" n="16">‘dṛṣṭo'dṛṣṭārthaḥ’ iti pā.|</note> dṛṣṭādṛṣṭārthaḥ smṛtiṣu vijñātavya iti| vāgbhaṭatsamprāptirlikhyate– “unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte sañjñāvāhiṣu kheṣu ca|| tamoviśanmūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantān khādanvamanphenaṃ hastau pādau ca vikṣipan|| paśyanna santi rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihmākṣibhruvo doṣavege'tīte prabudhyate|| kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate|” iti| <note place="foot" type="variant" n="17">‘tasya sāmānyalakṣaṇamāha ... netravikṛtirhastapādādivikṣepaṇaṃ ca||’ ime dve paṅktī kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasya sāmānyalakṣaṇamāha– tama ityādi|| tamaḥpraveśo'ndhakārapraveśa iva jñānābhāva ityarthaḥ| saṃrambho netravikṛtirhastapādādivikṣepaṇaṃ ca|| tamaḥ praveśādilakṣaṇo ghoro'pasmārākhyo gado jñeyaḥ| sa caturvidha iti vātātpittātkaphātsannipātāñcaturvidha iti vidhānaṃ dvandvajapratiṣedhārthaṃ, dvandvajābhāvastu vyādhisvabhāvāt||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrchā pramūḍhatā | nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavatyatha ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 61) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">pūrvarūpamāha– hṛtkampa ityādi| śūnyatā hṛdayasyaiva| dhyānaṃ jihmāyanam| atra mūrchā manomohaḥ, pramūḍhatā indriyamohaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">prāgrūmāha– hṛdityādi| tasminnapasmāre bhaviṣyati <note place="foot" type="variant" n="18">‘sati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sati hṛtkampādīni <note place="foot" type="variant" n="19">‘rūpāṇi’ iti pā.|</note> pūrvarūpāṇi bhavanti| śūnyatā hṛdayasyaiva| dhyānaṃ jihmāyanam| atra mūrchā manomohaḥ, pramūḍhatā indriyamohaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi | paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt ||3||</seg> (ca. ci. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">vātikalakṣaṇamāha– kampata ityādi| śvasiti kharaśvāso bhavati| rūpāṇīti prāṇinaḥ, ‘nīlo māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt, evaṃ paittike “pīto māmanudhāvati” iti, evaṃ ślaiṣmike “śveto māmanudhāvati” (su. u. taṃ. a. 61) iti||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">vātāpasmāralakṣaṇamāha– kampate ityādi| anilāt tathā dantān daśati, tathā phenamudvamati, tathā śvasiti kharaśvāso bhavati, paruṣāruṇakṛṣṇāni rūpāṇi paśyet; rūpāṇīti puruṣāḥ prāṇinaḥ, ‘nīlo māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt; evaṃ paittike'pi ‘pīto māmanudhāvati’ iti ślaiṣmike”– śuklo māmanudhāvati” iti||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśakaḥ | satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca paittikaḥ ||4||</seg> (ca. ci. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">paittikalakṣaṇamāha– pītetyādi| pītāsṛgrūpadarśaka iti pītalohitavarṇasamastavastudarśī| satṛṣṇetyādi satṛṣṇaścāsāvuṣṇaśceti satṛṣṇoṣṇaḥ, satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">paittikamāha– pītetyādi| paittikaḥ pittāpasmārayuktaḥ puruṣaḥ pītaphenāṅgavaktrākṣo bhavati| pītāsṛgrūpadarśana iti pītalohitavarṇasamastavastudarśanaḥ| satṛṣṇetyādi satṛṣṇaścāsāvuṣṇaśceti satṛṣṇoṣṇaḥ, satṛṣṇoṣṇaścāsāvanalavyāptalokadarśī ceti samāsaḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ | paśyechuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt ||5||</seg> (ca. ci. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śukletyādi| hṛṣṭāṅgajo hṛṣṭaromā| cirādityanenaiva vātapittayoracireṇa vegamokṣa iti sūcayati||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śukla ityādi| ślaiṣmiko naraḥ śuklaphenāṅgavaktrākṣo bhavati| śītahṛṣṭāṅgaja iti śītaḥ śītagātraḥ| tathā hṛṣṭāṅgajo hṛṣṭaromā| cirādityanena vātapittayoracireṇa vegamokṣa iti sūcayati| kṛṣṇapītaśukladarśanaṃ vātādīnāṃ prabhāvo na tu paiśācādikaṃ rūpamabhipretam||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sarvairetaiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ | apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">(ca. ci. a. 10) | <note place="foot" type="variant" n="20">‘prasphurantaṃ subahuśaḥ’ iti pā., ‘visphurantaṃ subahuśaḥ’ iti ca pā. |</note> pratisphurantaṃ bahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvam | netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">sānnipātikalakṣaṇamāha– sarvairityādi| sa ceti sa sānnipātikaḥ kṣīṇasyaikadoṣajo'pyasādhyaḥ| evamanavaśca bodhyaḥ| prasphurantaṃ prakampantam| netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netrābhyāṃ vikṛtimāsādayantam||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">sannipātajamāha– sarvairityādi| etaiḥ sarvaistribhiḥ samastaiśca liṅgaistridoṣajaḥ sānnipātiko jñeyaḥ| sa ceti sānnipātikaḥ| kṣīṇasyaikadoṣajo'pyasādhyaḥ| evamanavaśca bodhyaḥ| asādhyamāha– visphurantamiti| <note place="foot" type="variant" n="21">ayaṃ ‘visphurantam’ ityeva pāṭhamaṅgīkaroti’ iti pā.|</note> visphurantaṃ prakampantam| ‘bahuśo'pyapasmarantaṃ tu’ iti pāṭhāntaraṃ; bahuśo bahūn vārānapasmarantamapasmāravegavantam| kṣīṇaṃ ‘puruṣam’ iti śeṣaḥ| netrābhyāṃ ca vikurvāṇamiti netrābhyāṃ vikṛtimāsādayantam| itthambhūtaṃ puruṣamapasmāravegādyupadravasahitamapasmāro vināśayediti sambandhaḥ||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ | apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">(ca. ci. a. 10) | deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit | śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayāḥ ||9||</seg> (su. u. taṃ. a. 61) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">apasmāraprakopakālamāha– pakṣādityādi| pakṣāt paittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ, māsāt ślaiṣmikaḥ| dvādaśāhānantaraṃ pakṣe vaktavye tatpūrvaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘prathamam’ iti pā.|</note> pakṣābhidhānaṃ, tenāto'dhikakālenāpi vegaṃ karotītyāhuḥ| kiñcidathāntaramiti uktakālebhyo'rvāgapi doṣatāratamyāditi| nanu, vegaṃ kṛtvā apasmārārambhako doṣo'styeva tat kutaḥ sarvadā vegaṃ na kurute? dvādaśāhādiṣveva kuruta ityāha– deve varṣatītyādi| ayamabhisandhiḥ– tejo'vanīpavanapayaḥsanāthaṃ vidyamānamapi bījaṃ kālaviśeṣa evāṅkuraṃ janayati, kālaviśeṣasya <note place="foot" type="variant" n="23">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> api sahakāritvāt; <note place="foot" type="variant" n="24">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti tatkālocitabījābhiprāyeṇa, tena <note place="foot" type="variant" n="25">atra ‘kānicidbījāni varṣāsvapi bhavantīti’ etatsthāne ‘kānidvarṣāsvapi janayantīti’ iti pā.|</note> kānicidbījāni varṣāsvapi bhavantīti| ayaṃ ca nyāyaḥ cāturthikajvarādiṣvapi bodhyaḥ||8-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">vātādijanitāpasmāravegadinaniyamalakṣaṇamāha– pakṣādityādi| malā vātādayaḥ kupitāḥ santaḥ apasmārāya pakṣādatha vā dvādaśāhānmāsādvā vegaṃ kurvanti| pakṣātpaittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ, māsāt ślaiṣmikaḥ; dvādaśāhādanantaraṃ pakṣe vaktavyo yatpakṣābhidhānaṃ prathamaṃ tenāto'dhikakāle'pi vegaṃ karotītyāhuḥ| <note place="foot" type="variant" n="26">‘kiñciddeśāntaramiti’ iti pā.|</note> kiñcidathāntaramiti uktakālebhyo'rvāgapi doṣatāratamyāditi| nanu, vegaṃ kṛtvā apasmārārambhako doṣo'styeva tatkutaḥ sarvadā vegaṃ na kurute dvādaśāhādiṣveva kuruta ityata āha– deva ityādi| ayamabhisandhiḥ– tejo'vanīpavanatoyasanāthaṃ vidyamānamapi bījaṃ kālaviśeṣa evāṅkuraṃ janayati, kālaviśeṣasyāpi sahakāritvāt; tathā''gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti <note place="foot" type="variant" n="27">‘tatkālaniyatā'niyateti’ iti pā.|</note> tatkālaniyatabījābhiprāyeṇa, tena kānicidvarṣādiṣvapi janayantīti| ayaṃ nyāyaścāturthikajvarādiṣvapi bodhya iti| atha ḍallaṇābhiprāyaḥ– yathā varṣatyapi deve bhūmāvuptāni kānicidbījāni <note place="foot" type="variant" n="28">‘śaradi’ iti pā.|</note> śaradyeva pravirohanti, tathā sarvarogabījānāṃ vātādīnāṃ kadācit kasyacidapasmārādivyādhiviśeṣasya nidānādisaṅgame'pi sandūṣyādisamudāyenaiva samudbhavo bhavatītyarthaḥ| anye tvanyathā vyākhyānayanti– nanu, sañcayādikrameṇopayogo doṣāṇāṃ tadā punaḥ kathamalpenaiva kālena tadvikārodgamaḥ syādityatrāha– deve'varṣatītyādi| avarṣatyapi deve yathā śaratkāle bhūmau stimitatvāt kānicidbījāni prarohantyeva, tathā alpenāpi kālena śarīrasthā doṣāḥ kiñcidupacitā vikāraṃ janayantīti||8-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'pasmāranidānaṃ samāptam ||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmapasmāranidānaṃ samāptam||21||</seg> <note place="foot" type="variant" n="29">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmapasmāranidānam||21||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmapasmāranidānam||21||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="22" xml:id="mn.22">
        <head>vātavyādhinidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha vātavyādhinidānam| rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ | viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādapi ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmādiviceṣṭitaiḥ | dhātūnāṃ saṅkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vegasandhāraṇādāmādabhighātādabhojanat | marmābādhādgajoṣṭrāśvaśīghrayānāpataṃsanāt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī | karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśrayān ||4||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-4">apasmāravadvātavikārāṇāmapyākṣepakādīnāṃ vegakartṛtvādapasmārānantaraṃ vātavyādhyārambhaḥ| nanu, vātavyādhiriti ko'rthaḥ? kiṃ vāta eva vyādhirvātavyādhiḥ, uta vātena janito vyādhirvātavyādhiḥ? ādye svastheṣvapi prasaṅgaḥ, dvitīye jvarādiṣu| ucyate– vyādhipadasāmānādhikaraṇyādvikṛto duḥkhakārī vāto vātavyādhiḥ| uktaṃ hi suśrute– ‘‘pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca|’’ (su. ni. a. 1) iti| vātajanito'sādhāraṇavyādhirvātavyādhiriti viśeṣaṇīyaṃ, tenobhayatrāprasaṅgaḥ| yaccoktam– ‘‘kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ| kuryādākṣepakam’’ ityādi; tatrārambhako vāyureva, pittakaphau tvanubandhāviti na virodhaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘syāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> syāt| carake hi dvividhā vyādhaya uktāḥ <note place="foot" type="variant" n="2">“sāmānyajā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca ye janyante, nānātmajā iti ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante” iti cakraḥ|</note> sāmānyajā, nānātmajāśceti; tatra sāmānyajā ye vātādibhiḥ samastairvyastairvā janyante, yathā– jvarādayaḥ; nānātmajā ye niyataikadoṣajanyāḥ, yathā– ākṣepakādayo ye vātenaiva janyante, na svatantreṇa pittena kaphena vā; tathā oṣacoṣādayaḥ pittenaiva, na vātena kaphena ca tathā tṛptyādayaḥ kaphenaiva, na vātena, na pittena,; evaṃ vyavasthite vātavyādhivat pittakaphavyādhī kasmānnoktau? ucyate– vāyoratibalatvena āśukāritvena ca garīyastvāttadvikārāṇāṃ duḥsādhyatvādāśvevātyayakaratvādviśiṣṭacikitsyatvādvātavyādhyabhidhānaṃ, natu kaphapittavyādhyabhidhānam| ata eva carakasuśrutādiṣvapi vātarogādhyāya eva nirdiṣṭo, natu pittakapharogādhyāyaḥ| candrikākārastvāha– pittakaphayo rūparasādiyogāddūṣyaviśeṣayogādvā haridrācūrṇasaṃyogavadatyantavisadṛśā rasādimanto vikārāḥ pṛthaṅnāmāno jāyante, vāyostu <note place="foot" type="variant" n="3">atra ‘rūpa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> rūparasādyabhāvāt <note place="foot" type="variant" n="4">‘ ... nirapekṣatvādākṣepa ... ’ iti pā.|</note> dūṣyanirapekṣā ākṣepakādayo vātādanatibhinnarūpā nānātmajāḥ; tena vātavikārāḥ pṛthagucyante, natu pittakaphavikārā iti| etattu bakulakaraprabhṛtayā nānumanyante, carakavirodhāt| carake hi pittakaphayorapi nānātmajā uktāḥ, yathā– ‘aśītirvātavikārāḥ, catvāriṃśat pittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ|’ (ca. sū. a. 20) iti| suśrutena tu śalyādhyāyinā pittakaphanānātmajā na darśitāḥ, parādhikāreṣu na <note place="foot" type="variant" n="5">‘vistaroktirityabhiprāyeṇaiveti’ iti pā.|</note> vistāroktirityabhiprāyeṇeti| laṅghanamutpatanam, upavāsasyānaśanaśabdena vamanādeśca doṣasravaṇaśabdena vakṣyamāṇatvāt| plavanaṃ bāhubhyāṃ jalaprataraṇam| āmāditi āmarasāt, tasya kāraṇatvaṃ mārgāvaraṇadvāreṇa natu svarūpeṇa; āyāsāditi pāṭhāntaramayuktaṃ, tasya vyāyāmaśabdenoktatvāt| marmābādhāt marmābhighātāt| apataṃsanaṃ gajādibhyaḥ śīghrayānena patanam, ucchvāsāvarodho vā; dhātukarṣaṇamiti kharanādaḥ||1-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-4">apasmāravadvātavikārāṇāmākṣepakādīnāṃ vegakartṛtvādapasmārānantaraṃ vātavyādhyārambhaḥ| nanu ko'yaṃ vātavyādhiḥ, kiṃ vāta eva vyādhiḥ, uta vātajanito vyādhiḥ? ādye svasthe'pi prasaṅgaḥ, dvitīye jvarādiṣu| ucyate– carake dvividhā vyādhaya uktāḥ– sāmānyajā nānātmajāśceti; tatra sāmānyajā vātādibhiḥ samastairvyastairvā janyante, yathā– jvarādayaḥ, nānātmajā ye niyataikadoṣajanyāḥ, yathā– ākṣepakādayo vātenaiva janyante, na svatantreṇa pittena kaphena vā; tathā oṣacoṣādayaḥ pittenaiva na vātena na vā kaphena; tathā tṛptyādayo kaphena, naiva ca vātena pittena vā| evaṃ vyavasthite vātavyādhivatpittakaphavyādhī kasmānnoktau? ucyate– vāyoratibalatvenāśukāritvena ca garīyastvāttadvikārāṇāṃ duḥsādhyatvādāśukāritvādviśiṣṭacikitsyatvādvātavyādhyabhidhānaṃ, na tu pittakaphavyādhyabhidhānam| ata eva carakasuśrutadiṣvapi vātarogādhyāya eva nirdiṣṭo, na tu pittakapharogādhyāyaḥ| tathā ya suśrute doṣāṇāṃ vāta eva pradhānaḥ| uktaṃ ca– “pittaṃ paṅgu kaphaḥ paṅguḥ paṅgavo maladhātavaḥ| vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat||” iti| ato vātavyādhyabhidhānam| tasya samprāptipūrvakaṃ nidānamāha– rūkṣetyādi| alpaṃ stokaṃ, laghvannaṃ purātanaṃ ṣaṣṭikādi, vyavāyo maithunaṃ, prajāgaraṇaṃ rātrijāgaraṇam| viṣamādupacārāditi aprāpte kriyākāle kriyākramaḥ| doṣāsṛksrāvaṇādapi vamanavirekābhyāṃ doṣasyātirekāt rudhirasravaṇāt| laṅghanamutpatanaṃ, <note place="foot" type="variant" n="6">‘plavanaṃ bāhubhyāṃ taraṇam’ ityasya sthāne ‘plavanaṃ taraṇaṃ, bāhubhyāṃ viceṣṭitam’ iti pā.|</note> plavanaṃ bāhubhyāṃ taraṇam| <note place="foot" type="variant" n="7">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note>, <note place="foot" type="variant" n="8">‘rogādikarṣaṇāt’ iti pā.|</note> rogādikarṣaṇam, atrādinā adhvajvarādiṣvatilaṅghanam| āmāt āmarasāt, tasya kāraṇatvaṃ mārgāvaraṇadvāreṇa, na tu svarūpeṇa| abhighāto laguḍādibhiḥ| abhojanādupavāsāt| marmābādhāt marmābhighātāt| apataṃsanaṃ patanaṃ gajādibhyaḥ, tathā śīghrayānādibhiḥ| etaiḥ kāraṇaiḥ kupito balī vāyū riktāni srotāṃsi pūrayitvā sarvāṅgaikāṅgajān vyādhīn karoti||1-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam | ātmarūpaṃ tu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ ||5||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpādikamāha– avyaktamityādi| avyaktamiti vakṣyamāṇānāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vikārāṇām’ iti pā.|</note> vātavikārāṇāṃ rūpamevāvyaktaṃ pūrvarūpaṃ, natu jvarādivadviśiṣṭamanyat| ātmarūpamityādi tadeva vyaktamātmarūpaṃ doṣādibhedena samyak prakāśitaṃ svalakṣaṇamityarthaḥ| apāya iti <note place="foot" type="variant" n="10">‘vāyuścapalatvena’ iti pā.|</note> vāyoścalatvena stambhasaṅkocakampādīnāṃ kadācidabhāvāt; yaduktam– “gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu|” iti laghuteti śarīrasya, vāyunā sarvadhātuśoṣaṇāt| athavā apāyo laghutā iti <note place="foot" type="variant" n="11">atra ‘sarva’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sarvavātavikārāṇāmapāyo'bhāvaḥ, kiṃ tadityāha– laghuteti; vātaliṅgānāṃ laghutā'tyalpatvenāvasthānaṃ natu niḥśeṣanivṛttiḥ; yathā– bahirāyāmanivṛttāvapi na rūkṣatvādinivṛttirityāhuḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">asya pūrvarūpamāha– avyaktamityādi| vakṣyamāṇavātādivikārāṇāṃ rūpamevāvyaktaṃ pūrvarūpaṃ, na tu jvarādivadviśiṣṭamanyat| ātmarūpamityādi, tadeva vyaktamātmarūpaṃ doṣādibhedena samyakprakāśitaṃ tasya lakṣaṇamityarthaḥ| apāya iti vāyoścalatvāt stambhasaṅkocakampādīnāṃ kadācidabhāvāt| yaduktam– “gate vege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu” iti| laghuteti śarīrasya, vāyunā sarvadhātuśoṣāt| athavā apāyo laghuteti vātavikārāṇāmapāyo'bhāvaḥ| kiṃ tadityāha– laghuteti| vātaliṅgānāṃ laghutā atyalpatvenāvasthānaṃ na tu <note place="foot" type="variant" n="12">atra ‘tad’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tad viśeṣeṇa nivṛttiḥ| yathā bahirāyāmanivṛttāvapi na rūkṣatvādinivṛttirityāhuḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">saṅkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhaṅgo'sthnāṃ parvaṇāmapi | romaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śotho’ ityasya sthāne ‘śoṣo’ iti pā. |</note> śotho'ṅgānāmanidratā | garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ <note place="foot" type="variant" n="14">‘gātrasuptati’ iti pā. |</note> gātrasuptatā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam | bhedastodo'rtirākṣepo muhuścāyāsa eva ca ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-8">karoti vividhān vyādhīniti yaduktaṃ tadvyākaroti– saṅkoca ityādi| stambhaḥ parvaṇāmeva| pāṅgulyaṃ paṅgutā| <note place="foot" type="variant" n="15">‘śotho’ ityasya sthāne ‘śoṣo’ iti pā.|</note> śotho'ṅgānāmiti bāhumukhādīnām| anidratetyanena <note place="foot" type="variant" n="16">‘alpanidratāva'pi bodhyetyāhuḥ’ iti pā.|</note> alpanidratetyāhuḥ| garbhaśukrarajonāśa iti <note place="foot" type="variant" n="17">‘garbhāśayādeḥ’ iti pā.|</note> garbhaśayyāyā vātādhiṣṭhitatvena garbhāgrahaṇamiti jejjaṭaḥ| garbhādivikṛtirapyatra draṣṭavyā| spandanaṃ kampanam| huṇḍanaṃ śiraḥprabhṛtīnāmantaḥpraveśo vakratvaṃ vā, dhātūnāmanekārthantvāt| anye tvāhuḥ– śirohuṇḍanaṃ keśabhūmisphuṭanaṃ śaṅkhalalāṭabhedaśca, nāsāhuṇḍanaṃ ghrāṇanāśaḥ, akṣihuṇḍanamakṣivyudāsaḥ, jatruhuṇḍanaṃ vakṣoparodhaḥ, grīvāhuṇḍanaṃ grīvāstambhaḥ| bheda iti <note place="foot" type="variant" n="18">‘ ... śrotrādīnām’ iti pā.|</note> oṣṭhadantaśroṇyādīnām| todaḥ śūlam| artiḥ pīḍā, sā ca pādapārśvaśrotrākṣivakṣasāmiti jejjaṭaḥ| <note place="foot" type="variant" n="19">‘ākṣepaḥ’ iti pā.|</note> ākṣepaśca ākṣepakādiṣu vakṣyamāṇaḥ| āyāsaḥ śramaḥ||6-8||</seg> <note place="foot" type="variant" n="20">atra ‘‘karoti vividhānvyādhīn’ iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-8">‘karoti vividhānvyādhīn’ iti yaduktaṃ tadvyākaroti– saṅkoca ityādi| saṅkocaḥ parvaṇāṃ, stambhaśca parvaṇāmeva, asthnāṃ bhaṅgaḥ sphuṭanaṃ, tathā parvaṇāṃ pāṇyādīnāṃ grahaḥ stambha iva| khājñyaṃ khañjatā, pāṅgulyaṃ paṅgutā| śotho'ṅgānāmiti bāhumukhādīnām| anidratetyanenālpanidrateti boddhavyam| garbhaśukrarajonāśa iti garbhāśayasya vātādhiṣṭhitatvādgarbhādivikṛtirapyatra draṣṭavyā| spandanaṃ kampanam| huṇḍanaṃ śiraḥprabhṛtīnāmantaḥpraveśaḥ vakratvaṃ vā dhātūnāmanekārthatvāt| anye tvāhuḥ– śirohuṇḍanaṃ keśabhūmisphuṭanaṃ śaṅkhalalāṭabhedaśca, nāsāhuṇḍanaṃ ghrāṇanāśaḥ, akṣihuṇḍanaṃ cakṣurvikṛtiḥ, jatruhuṇḍanaṃ vakṣoparodhaḥ, grīvāhuṇḍanaṃ grīvāstambhaḥ| bheda iti oṣṭhadantaśroṇyādīnāṃ bhedaḥ| todaḥ śūlaṃ pīḍābhedaḥ| artiḥ pīḍābhedaḥ, “artiḥ pīḍā, sā ca pādapārśvaśrotrākṣivakṣasām” iti jejjaṭaḥ| ākṣepo vakṣyamāṇaḥ, āyāsaḥ śramaḥ||6-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ | hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt ||9||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">hetvityādi| hetuviśeṣaḥ āvaraṇādiḥ yathā– śleṣmāvṛto manyāstambhakārī; sthānaviśeṣaḥ koṣṭhādiḥ; yathā– pakvāśayastho'ntrakūjanamityādi||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">hetvityādi| hetuviśeṣaścāvaraṇādiḥ, yathā– śleṣmāvṛto manyāstambhakārī, sthānaviśeṣaḥ koṣṭhādiḥ, yathā– pakvāśayastho'ntrakūjamityādi||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ | bradhnahṛdrogagulmārśaḥpārśvaśūlaṃ ca mārute ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjanam | vedanābhiḥ parītāśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ ||11||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">etadeva vivṛṇoti (koṣṭhāśritavātalakṣaṇamāha)– tatretyādi| koṣṭhaśabdenāviśeṣāt sarve āmāśayādayo gṛhyante, āmāśayādigaṃ tu pṛthagapi vakṣyati| nigraho'pravṛttiḥ| bradhnaḥ kośavaṅkṣaṇasandhiḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">sthānaviśeṣamāha– tatretyādi| tatra teṣu sthāneṣu madhye koṣṭhāśrite vāte duṣṭe sati mūtravarcasornigrahastathā bradhnādayo rogā bhavanti| koṣṭhaśabdenātra āmāśayādayaḥ sarve gṛhyante| yaduktam– “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭhamityabhidhīyate” iti| āmāśayādigataṃ tu pṛthagapi vakṣyati| nigraho'pravṛttiḥ| bradhnaḥ kośavaṅkṣaṇasandhiḥ| sarvāṅgakupitalakṣaṇamāha– sarvāṅgetyādi| bhañjanaṃ bhaṅgavatpīḍetyarthaḥ| sandhayo vedanayā parītā yutāḥ sphuṭantīva||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ | jaṅghorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau gude sthite ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ruk pārśvodarahṛnnābhestṛṣṇodgāravisūcikāḥ | kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite ||13||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12-13">gudasthitavātalakṣaṇamāha– graha ityādi| aśmā aśmarī| rogo rujā| guda ityuttaragude pakvāśaya ityarthaḥ, natu gudamātre; tathā sati aśmarīkartṛtvānupapatteḥ||12-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12-13">pakvāśayakupitamāha– grahaḥ apravṛttiḥ, guda ityuttaragude pakvāśaye natu pāyau, anyathā aśmaryanutpatteḥ| na caivaṃ pakvāśayastha ityādinā paunaruktyaṃ doṣāya, tasya saṅgrahe'tra likhitatvāt| gude sthita iti dṛḍhabalasya lakṣaṇaṃ, ‘pakvāśayastha’ iti suśrutasya, ubhayaliṅgopanyāsastu sakalaliṅgadarśanārthamityavirodhaḥ| pāt caraṇam, pṛṣṭharogāḥ stambhādayaḥ, rogo rujāviśeṣaḥ, tathā śophaśca| āmāśayakupitamāha– rugityādi| sugamam||12-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca | kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām ||14||</seg> śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">pakvāśayasthavātalakṣaṇamāha– pakvāśayastha ityādi| nanu, pakvāśayastha iti <note place="foot" type="variant" n="21">‘punaruktaḥ’ iti pā.|</note> punaruktiḥ, gude sthita ityanenaivoktatvāt| ucyate– gude sthita iti dṛḍhabalasya lakṣaṇaṃ, pakvāśayastha iti suśrutasya; ubhayaliṅgopanyāsastu sakalaliṅgapradarśanārthamityavirodhaḥ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">suśrutoktaṃ pakvāśayagatavātalakṣaṇamāha– pakvetyādi| antrakūjaṃ <note place="foot" type="variant" n="22">‘antrā ... ’ iti pā.|</note> antre'vyaktaśabdaṃ karoti| āṭopo rujāpūrvakakṣobhaḥ| trikasphijorupari <note place="foot" type="variant" n="23">‘sandhigatavātalakṣaṇaḥ’ iti pā.|</note> sandhiḥ| śrotrādigatalakṣaṇamāha– śrotrādiṣu gate śrotratvakcakṣurghrāṇarasanendriyāṇāṃ vināśaḥ svasvaviṣayagrahaṇe'śaktatā||14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate | ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaggate'nile ||15||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">tvaggatavātalakṣaṇamāha– tvagityādi| ātanyate vistāryata <note place="foot" type="variant" n="24">‘iva’ iti pā.|</note> eva| tvaggate iti upadhāturūpāṃ tvacaṃ prāpte; candrikākārastu tvakśabdena rasamāha, tena rasagata ityarthaḥ| hṛdayasthasya <note place="foot" type="variant" n="25">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ca rasasyāmāśayasāmīpyādāmāśayagatavātalakṣaṇenaiva tadadhigateḥ rasagatasyānabhidhānamiti kārtikaḥ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">sāmprataṃ dhātukupitasya lakṣaṇam| tatra rasakupitamāha– tvagityādi| tvak tvacā, raukṣyādiyuktā tudyate; ātanyate vistāryate iva| tvakśabdenātra raso'bhipretaḥ, tadādhāratvāt| parvaruk sarvatvagvyathā||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ | gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile ||16||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">asṛggatavātalakṣaṇamāha– rujā ityādi| arūṃṣi vraṇāḥ| bhuktasya stambhaḥ bhuktavato gātrastambhaḥ, santarpaṇena raktasya vṛddheḥ| anye tvasṛggatavātalakṣaṇaṃ na paṭhanti, vātaraktena sahābhedāt; tanna, atra duṣṭo vāyuḥ raktenāvṛtaḥ kupyati, vātarakte tu svakāraṇādubhāvapi hastyādigamanakupitau viśiṣṭasamprāptyā hastapādagatāveva vātaraktākhyaṃ vikāraṃ janayata iti||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">raktakupitamāha– ruja ityādi| vaivarṇyaṃ vicchāyatā, <note place="foot" type="variant" n="26">‘gātre śarīre, arūṃṣi vraṇāḥ’ ityasya sthāne ‘gātre arūṃṣi vraṇāḥ, śarīre ... ’ iti pā.|</note> gātre śarīre, arūṃṣi vraṇāḥ, bhuktasya stambha iti bhuktavato gātrasya stambhaḥ, santarpaṇena raktavṛddheḥ| anye tvasṛgvātalakṣaṇaṃ na paṭhanti, vātaraktena sahābhedāt| tanna, atra tu duṣṭo vāyuḥ raktenāvṛtaḥ kupyati, vātarakte tu svakāraṇādubhāvapi hastyādigamanakupitau viśiṣṭasamprāptyāha hastapādagatāveva vātaraktākhyaṃ vikāraṃ janayata iti||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā | saruk śramitamatyarthaṃ māṃsamedogate'nile ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ | asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupite'nile ||18||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-18">māṃsamedogatavātalakṣaṇamāha– gurvityādi| śramitaṃ śrāntaṃ niḥsahamityarthaḥ| māṃsamedogatavāyorekaliṅgatvam adūrāntareṇa <note place="foot" type="variant" n="27">‘pratyāsatterāśrayaprabhāvāt’ iti pā.|</note> pratyāsatterāśrayābhedāt, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘majjāsthikupite vācyam’ iti pā.|</note> majjāsthikupite'pi vācyam||17-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-18">māṃsamedogatamāha– gurvityādi| anile māṃsamedogate sati aṅgaṃ śarīraṃ, guru bhārikaṃ, stabdhaṃ niścalaṃ, daṇḍamuṣṭibhyāṃ hatamiva saruk pīḍāyuktaṃ; śramitaṃ śrāntaṃ niḥsahamityarthaḥ| māṃsamedogatavātayorekaliṅgatvamadūrāntareṇa pratyāsatterāśrayābhedāt| evaṃ majjāsthikupite vācyam| suśrute cātra viśeṣa uktaḥ– “karkaśāstodabahulān granthīn māṃsaṃ samāśritaḥ| vāyurmedogataḥ kuryādgranthīn <note place="foot" type="variant" n="29">‘mandarujo vraṇān’ iti pā.|</note> mandarujo'vraṇān||” iti| tathā majjāsthikupitasyāpi vātasya viśeṣa uktaḥ– “asthiśoṣaṃ ca bhedaṃ ca kuryācchūlaṃ ca tatsthitaḥ| tathā majjagate ruk ca na kadācitpraśāmyati|” iti| bheda iti| sugamam||17-18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā | vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ ||19||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">śukrasthavātalakṣaṇamāha– kṣipramityādi| garbhamiti duṣṭaśukrārabdhatvādgarbhasya| vikṛtimiti garbhasya, śukrasya ca||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">śukragatamāha– kṣipramityādi| anilaḥ śukrasthaḥ kupitaḥ san śukraṃ kṣipraṃ śīghraṃ muñcati badhnāti ca, tathā garbhamapi kṣipraṃ muñcati badhnāti ca| duṣṭaśukrārabdhatvādgarbhasya; tathā vikṛtimiti garbhasya śukrasya ca janayet||19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam | (su. ni. a. 1) | <note place="foot" type="variant" n="30">atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā. |</note> sa bāhyābhyantarāyāmaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘khalvīm’ iti pā. |</note> khallīṃ kaubjyamathāpi vā ||20||</seg> sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ | (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">sirāgatavātalakṣaṇamāha– kuryādityādi| ākuñcanaṃ saṅkocaḥ| pūraṇaṃ sthūlatvaṃ, yaduktamanyatra– ‘suptāstanvyo bṛhatyo vā sirā vāte sirāgate|’ iti| <note place="foot" type="variant" n="32">‘khalvīm’ iti pā.|</note> khallīṃ vakṣyamāṇām||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">kuryāditi| sirāgato vāyuḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ ca, tathā bāhyābhyantaramāyāmaṃ, tathā <note place="foot" type="variant" n="33">‘khalvīm’ iti pā.|</note> khallīṃ vakṣyamāṇāṃ, <note place="foot" type="variant" n="34">‘kaubjām’ iti pā.|</note> kaubjyaṃ ca kuryāt| kuñcanaṃ saṅkocaḥ| pūraṇaṃ sthūlatvam, yaduktamanyatra– “suptāstanvyo bṛhatyo vā sirāvāte sirāgate” iti| snāyugato'nilaḥ sarvāṅgarogānekāṅgarogāṃśca kuryāt| suśrutenāpyuktam– “snāyuprāptaḥ stambhakampau śūlamākṣepaṇaṃ tathā|” iti| vāgbhaṭenoktam– “tasya snāyvāsthitaḥ kuryādgṛdhrasyāyāmakubjatām|” iti||20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">hanti sandhigataḥ sandhīn śūlāṭopau karoti ca ||21||</seg> (su. ni. a. 17) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">sandhigatavātalakṣaṇamāha– hantītyādi| hanti sandhigataḥ sandhīniti sandhiviśleṣaṃ stambhādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="35">atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vā karoti||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">sandhigato vāyuḥ sandhīn hanti, tathā śūlaśophau karoti, sandhiṣviti śeṣaḥ| hanti sandhīniti sandhiśleṣmastambhādikaṃ karoti| etenākuñcanaprasāraṇayorabhāva uktaḥ||21||</seg> <note place="foot" type="variant" n="36">ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">(prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam) | (su. ni. a. 1) | prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate | daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyaṃ ca kaphāvṛte ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">(su. ni. a. 1) | udāne pittayukte tu dāho mūrchā bhramaḥ klamaḥ | asvedaharṣau mando'gniḥ śītatā ca kaphāvṛte ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">svedadāhauṣṇyamūrchāḥ syuḥ samāne pittasaṃvṛte | kaphena sakte viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">apāne pittayukte tu dāhauṣṇyaṃ raktamūtratā | adhaḥkāye gurutvaṃ ca śītatā ca kaphāvṛte ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ | stambhano daṇḍakaścāpi śūlaśothau kaphāvṛte ||26||</seg> (su. ni. a. 1) |27|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22-26">pittakaphāvṛtānāṃ prāṇādīnāmardhārdhaślokena liṅgānyāha– prāṇa ityādi| gātraharṣo romāñcaḥ| daṇḍako daṇḍavat stambhaḥ| parasparaṃ ca prāṇādīnāmāvaraṇāni viṃśatirbhavanti| yaduktaṃ carake– ‘‘mārutānāṃ hi pañcānāmanyonyāvaraṇaṃ śṛṇu|’’ (ca. ci. a. 28) ityādi| eṣāṃ ca lakṣaṇaṃ caraka eva draṣṭavyam videhe caika eva vāyuḥ sthānakarmabhedāt <note place="foot" type="variant" n="37">‘pañcadhaivocyate ... ’ iti pā.|</note> pañcetyāhuḥ, saṃsargidravyatvenaikāśraye jalavatpṛthagavasthānānupapatteḥ| īśānā'pyāha– ‘‘yathaiko devadattaḥ sthānabhedād gṛhastho vānaprasthaḥ, karmabhedāt kumbhakāro mālākāra ityucyate tathā vāyurapi’’ iti||22-26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22-26">[atra pañcavidhasya vāyornāmānyāha– prāṇetyādi| sthānasthāḥ <note place="foot" type="variant" n="38">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti sthānaśabdenātra sāmyamucyate| prāpayanti dhārayanti|] pittakaphāvṛtānāṃ prāṇādīnāmardhardhaślokena liṅgānyāha– prāṇa ityādi| sadanamaṅgaglāniḥ| <note place="foot" type="variant" n="39">‘klamo'nāyāsaḥ śramaḥ’ ityasya sthāne ‘klamo'nāryasaṃśrayaḥ’ iti pā.| klamo'nāyāsaḥ śramaḥ, harṣo romaharṣaḥ, ‘śītastambhau’ iti pāṭhāntaram| kaphena saṃyute samāne viṇmūtrayoḥ saṅgaḥ, tathā gātraharṣo romāñcaḥ, “kaphādhikaṃ ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte” iti pāṭhāntaram| kaphādhikaṃ śleṣmabahulaṃ viṣṭhāmūtramiti| apāna iti sugamam| vyāna iti| daṇḍako</note><note place="foot" type="variant" n="40">‘daṇḍaḥ’ iti pā.|</note> daṇḍavat stambhaḥ| parasparaṃ ca prāṇādīnāmāvaraṇāni viṃśatirbhavanti| yaduktaṃ carake– “mārutānāṃ ca pañcānāmanyonyāvaraṇaṃ śṛṇu” ityādi| eṣāṃ ca lakṣaṇaṃ caraka eva draṣṭavyam| tathā vāgbhaṭaktaṃ ca dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ likhyate– “vāyorāvaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="41">‘kāle’ iti pā.|</note> cāto bahubhedaṃ pracakṣate| liṅgaṃ pittāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘bhramaklamaḥ’ iti pā.|</note> bhramastamaḥ|| kaṭūṣṇaiścāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmitā| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayo'dhikam|| laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmitā ca kaphāvṛte| raktāvṛte sadāhārtistvagmāṃsāntarayorbhṛśam|| bhavetsarāgaḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘ ... jīryante’ iti pā.|</note> śvayathurjāyante maṇḍalāni ca| māṃsena <note place="foot" type="variant" n="44">‘kalitaḥ’ iti pā.|</note> kaṭhinaḥ śopho vivarṇaḥ piḍikāstathā|| harṣaḥ pipīlikānāṃ ca sañcāra iva jāyate| calaḥ snigdho mṛduḥ śītaḥ śopho gātreṣvarocakaḥ|| <note place="foot" type="variant" n="45">‘āmavāta’ iti pā.|</note> āḍhyavāta iti jñeyaḥ sa kṛcchro medasā''vṛte| sparśamasthyāvṛte'tyuṣṇaṃ pīḍanaṃ cābhinandati|| sūcyeva tudyate'tyarthamaṅgaṃ sīdati śūlyate| majjāvṛte <note place="foot" type="variant" n="46">‘vinayanam’ iti pā.|</note> vinamanaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam| śūlaṃ ca pīḍyamānena pāṇibhyāṃ labhate sukham| śukrāvṛte'tivego vā <note place="foot" type="variant" n="47">atra ‘navā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> navā <note place="foot" type="variant" n="48">‘niṣphalatvācca śukrage’ iti pā.|</note> niṣphalatā'pi vā|| bhukte kukṣau rujā jīrṇe śāmyatyannāvṛte'nile| mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastau mūtrāvṛte bhavet|| viḍāvṛte vibandho'dhaḥ svasthāne parikṛntati| vrajatyāśu jarāṃ sneho bhukte cānahyate naraḥ|| śakṛtpīḍitamannena duḥkhaṃ śuṣkaṃ cirātsṛjet| sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇīvaṅkṣaṇapṛṣṭharuk|| vilomo māruto'svasthaṃ hṛdayaṃ <note place="foot" type="variant" n="49">‘pīḍyateti’ iti pā.|</note> pīḍyate'pi ca| bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte|| vidagdhe'nne ca vamanamudāne'pi bhramādayaḥ| dāho'ntararujā bhraṃśo dāho vyānena sarvagaḥ|| klamo'ṅgaceṣṭāsaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ| samāna ūṣmopahatiratisvedo'ratiḥ satṛṭ|| dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā| rujo'tivṛddhistāpaśca yonimehanapāyuṣu|| śleṣmaṇā tvāvṛte prāṇe sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṃ kṣavathūdgāraniḥśvāsocchvāsasaṅgrahaḥ|| udāne <note place="foot" type="variant" n="50">‘ ... rucirvāksvaragrahaḥ’ iti pā.|</note> gurugātratvamarucirvā svaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca, vyāne parvāsthivāggrahaḥ|| gurutā'ṅgeṣu sarveṣu skhalitaṃ ca gatau bhṛśam| samāne'tihimāṅgatvamasvedo mandavahnitā|| apāne sakaphaṃ mūtraśakṛtaḥ syātpravartanam| iti dvāviṃśatividhaṃ vāyorāvaraṇaṃ viduḥ|| prāṇādayastathā'nyonyamāvṛṇvanti yathākramam| <note place="foot" type="variant" n="51">‘sarvam’ iti pā.|</note> sarve'pi <note place="foot" type="variant" n="52">‘viṃśatividham’ iti pā.|</note> dvāviṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇaṃ ca tat|| niḥśvāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ| hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenodāna āvṛte|| udānenāvṛte prāṇe varṇaujobalasaṅkṣayaḥ| diśā'nayā ca vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak||” iti| dehe ca eka eva vāyuḥ pṛthakkāyasthānanāmakarmabhedātpañcadhā ityāhuḥ| saṃsargidravyatvenaikāśraye jalavat pṛthagavasthānānupapatteḥ| īśāno'pyāha-”yathaivaiko devadattaḥ sthānabhedādgṛhastho vānaprasthaḥ, karmabhedānmālā kāraḥ kumbhakāra ityucyate, tathā vāyurapi’’ iti||22-26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ | tadā''kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ ||27||</seg> muhurmuhuścākṣepaṇādākṣepaka iti smṛtaḥ | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27">ākṣepakasya sāmānyalakṣaṇamāha– yadā tvityādi| sarvā iti ūrdhvādhastiryaggāḥ| ākṣipati dehaṃ hastyārūḍhapuruṣasyeva gātraṃ cālayati| muhuścara iti hetugarbhaviśeṣaṇam| ‘bahiścara’ iti pāṭhāntare koṣṭhādbahiḥ śākhāgataścarannākṣepakaṃ karotītyarthaḥ| candrikākārastu etannānumanyate, sthānagāmbhīryādākṣepakasya tadārambhakavāyorbahiścaratvāyuktatvāt||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27">ākṣepakasya sāmānyalakṣaṇamāha– yadetyādi| sarvā iti| ūrdhvādhastiryagdhamanīḥ| muhurmuhurdehamākṣipati, hastyārūḍhasyeva gātraṃ cālayati| muhuścara iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ, vāraṃvāraṃ sañcaraṇaśīlaḥ, ‘bahiścaraḥ’ iti pāṭhāntaraṃ tatra koṣṭhādbahiḥ śākhāgataścaran ākṣepaṃ karotītyarthaḥ| ākṣepaṇāt cālanāt||27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘prapadyate’ iti pā. |</note> pravartate ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥśaṅkhau ca pīḍayan | dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettadā ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sa kṛcchrāducchvaseccāpi stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ | kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati | hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ ||31||</seg> vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tadapatānakam | (ca. si. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28-31">asyaivāvasthāviśeṣāvapatantrakāpatānakāvāha– kruddha ityārabhya eke tadapatānakamityantena| svaiḥ kopanairityanena rūkṣādikupitaḥ svatantro na tvāvaraṇakupita itīśānaḥ| <note place="foot" type="variant" n="54">atra ‘nimīlako’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> nimīlitākṣaḥ stabdhākṣo vā bhavatītyarthaḥ| ākṣepakaścaturvidho bhavati– daṇḍāpatānako'bhyantarāyāmo bahirāyāmo'bhighātajaśceti| dṛḍhabalena yadyapi ākṣepakāt pūrvamantarāyāmabahirāyāmau paṭhitau, tathā'pyākṣepakaviśeṣāvetau mantavyau, suśrutadarśanāt||28-31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="28-31">asyaivāvasthāviśeṣāvapatantrakāpatānakāvāha– kruddhaḥ ityārabhya eke tamapatānakamityantena| svaiḥ kopanairityanena rūkṣādikupitaḥ svatantraḥ, na tvāvaraṇakupita itīśānajaḥ| <note place="foot" type="variant" n="55">asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘kapota iva kūjet, niḥsañjñaḥ sañjñārahitaḥ, so'patantrakaḥ’ iti paṅktirupalabhyate yadagre'styeva|</note> sthānāt pakvāśayāt| <note place="foot" type="variant" n="56">‘kruddhe’ iti pā.|</note> ūrdhvaṃ śirasi uddiśya| pīḍayan <note place="foot" type="variant" n="57">‘rujan’ iti pā.|</note> rujā| hṛdayaṃ tataḥ <note place="foot" type="variant" n="58">atra ‘tasmāt’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tasmāt śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet| ākṣipet cālayet| mohayedindriyāṇi| kaṣṭenocchvāsaṃ muñcati| nimīlako nimīlitākṣaḥ, stabdhākṣo vā bhavatītyarthaḥ| kapota iva kūjet, niḥsañjñaḥ sañjñārahitaḥ, so'patantrakaḥ, dṛṣṭiṃ rūpagrahaṇayogyāṃ, saṃstabhyācchādya, sañjñāṃ jñānaviṣayiṇīṃ buddhiṃ, vināśya| vāyunā mukte hṛdi sukhaṃ labhate| <note place="foot" type="variant" n="59">‘vṛte mūrchite’ ityasya sthāne ‘āvṛtameva mūrchāñcita ... ’ iti pā.|</note> vṛte mūrchite tamevāpatantrameke tvapatānakamāhuḥ| tantrāntare apatantrakalakṣaṇaṃ paṭhitam| tadyathā– “kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyurapāno nābhisaṃśrayaḥ| sandūṣya hṛdayasthaṃ ca mano vyākulayettataḥ|| pīḍayan hṛdayaṃ prāpya śiraḥśaṅkhau ca pīḍayet| ākṣipya cākhilaṃ dehaṃ mohayecca punaḥ punaḥ|| sa kṛcchrāducchvaseccāpi svedaśaityayuto bahiḥ| sa nidrāṃ labhate nītaḥ prāpya cāśu prabudhyate|| trasate kampate bhūyo niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ| pralāpo vaktrakaṭutā bhramo mūrchā'rucistṛṣā|| tasminpittānvite svedaḥ pītābhaḥ śītakāmitā| śiro'ṅgagauravaṃ glāniḥ śītadviṭ mandavedanaḥ| kaphānvite ca sadanaṃ śaityaṃ ca hṛdayagrahaḥ|| vātolbaṇe'ṅgasphuraṇaṃ śiromanyākaṭivyathā| dhairyādiviplavo dainyaṃ viṣayeṣvanavasthitaḥ||”||28-31||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati ||32||</seg> daṇḍavat stambhayeddehaṃ sa tu daṇḍāpatānakaḥ | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="32">eṣāṃ lakṣaṇamāha– kaphānvita ityādi| bhṛśaṃ kaphānvita ityanena pittamapi na vāryata ityāhuḥ| carake tvasyāsādhyatvaṃ kevalavātajatvena drṣṭavyam| yadāha– “pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ| daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ||” (ca. ci. a. 28) iti| tāsviti sarvadhamanīṣu||32||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="32">teṣāṃ lakṣaṇamāha– kaphānvita ityādi| tāsviti sarvadhamanīṣu| bhṛśaṃ kaphānvita ityanena pittamapi na vāryata ityāhuḥ| carake tvasyāsādhyatvaṃ kevalavātajatvena draṣṭavyam| yadāha– “pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhaśroṇīḥ stabhnāti mārutaḥ| daṇḍavat stabdhagātrasya daṇḍakaḥ so'nupakramaḥ||” (ca. ci. a. 28) iti| <note place="foot" type="variant" n="60">‘tāsviti sarvadhamanīṣu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tāsviti sarvadhamanīṣu||32||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasañjñakaḥ ||33||</seg> (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33">antarāyāmabahirāyāmayoḥ sādhāraṇaṃ rūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="61">‘dhanustulyamityādi’ iti pā.|</note> ‘dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanustambhasañjñakaḥ’ iti||33||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33">antarāyāmabahirāyāmayoḥ sādhāraṇarūpamāha– stambhaḥ sāmānyaḥ, dhanuḥstambhaḥ asyaiva bhedaḥ| dhanustulyamiti dhanustulyaṃ kroḍena namrastiṣṭhati, daṇḍāpatānakastu śuṣkakāṣṭhadaṇḍavat||33||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ | snāyupratānamanilo yadā''kṣipati vegavān ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman | abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavam ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī | bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca ||36||</seg> tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="34-36">viśeṣalakṣaṇamāha– aṅgulītyādi| vakṣo bāhudvayāntaram| hṛdayaṃ tadabhyantaraṃ dvyaṅgulam| snāyupratānaṃ latāvadanekaprarohaṃ snāyujālam; snāyurityupalakṣaṇaṃ, tena sirākaṇḍarayorapi grahaṇam| yaduktaṃ tantrāntare– “mahāheturbalī vāyuḥ sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ| manyāpṛṣṭhāśritā bāhyāḥ saṃśoṣyāyāmayedbahiḥ||” ityādi| abhyantarāyāmaṃ kroḍe nataṃ, bāhyāyāmaṃ pṛṣṭhe natam| antarāyāmabahirāyāmābhyāṃ tantrāntaroktakubjasyāvarodhaḥ| yaduktam– “hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaśaḥ saruk| kruddho vāyuryadā kuryāttadā taṃ kubjamādiśet||” iti||34-36||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="34-36">viśeṣalakṣaṇamāha– aṅgulītyādi| balī vāyuḥ kupitaḥ gulphau caraṇaghuṭike, vakṣo bāhudvayāntaraṃ, hṛdayaṃ tadabhyantaraṃ dvyaṅgulaṃ, snāyupratānaṃ latāvadanekaprarohaṃ snāyujālaṃ, snāyvityupalakṣaṇaṃ, tena sirākaṇḍarayorapi grahaṇam| yaduktaṃ tantrāntare– “mahāheturbalī vāyuḥ sirāḥ sasnāyukaṇḍarāḥ| manyāpṛṣṭhāśritā bāhyāḥ saṃśoṣyāyāmayedbahiḥ” ityādi| tataḥ snāyupratānaṃ dhanuriva nāmayet| abhyantarāyāmaṃ kroḍe natam| hanuḥ kaṇṭhakapolasandhiḥ| bahirāyāmalakṣaṇamāha– bāhyetyādi| pūrvavadbāhyasnāyupratānaṃ dhanurvadānamet| bāhyāyāmaṃ pṛṣṭhe nataṃ vakṣaḥkaṭhyūrubhaṅgtvāt| tamasādhyamāhuḥ||34-36||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">( <note place="foot" type="variant" n="62">ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaśaḥ saruk | kruddho vāyuryadā kuryāt tadā taṃ kubjamādiśet) | kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ ||37||</seg> kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="37">uktānāmākṣepakaprakārāṇāṃ kaphapittānubandhamāha– kaphapittānvita ityādi| etacca daṇḍāpatānakalakṣaṇameva jejjaṭena vyākhyātam| pittakaphānubandhaścātra śaityaśothagurutvānītyādinoktalakṣaṇa eva bodhyaḥ| caturthamabhighātajamiti daṇḍāpatānakāditritayāpekṣya caturthatvam, abhighātajaṃ daṇḍādyabhighātakupitavātajam; asya ca lakṣaṇam– ‘‘yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ’’ ityādinoktasāmānyalakṣaṇaṃ draṣṭavyam||37||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="37">uktānāmākṣepaprakārāṇāṃ kaphapittānubandhamāha– kaphetyādi| kaphapittānubandhaścātra śaityaśoṣagurutvānītyādinoktalakṣaṇe boddhavyaḥ, kevalaḥ svatantra ākṣepaṃ karoti| anyaṃ caturthamabhighātajam| daṇḍābhighātakupitavātajātasya tu lakṣaṇam| ‘yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ’ ityādinā jñeyam||37||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ ||38||</seg> abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="38">asādhyatvamāha– garbhapātetyādi| gadādharastvāha– kaphapittānvita ityādinā nimittabhedenākṣepakaścaturdhā iti; tadyathā– ekaḥ kaphānvitena vātena, dvitīyaḥ pittānvitena, tṛtīyaḥ kevalena, caturtho'bhighāteneti| atra pakṣe garbhapātaśoṇitātisrāvajau kevalavātena grāhyau| eteṣāṃ ca muhurmuhurākṣepaṇaṃ bodhyam ākṣepakaviśeṣatvāt||38||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="38">asādhyamāha– garbhetyādi| atrāpatānakamupalakṣaṇaṃ, tena catuṣṭayamapi gṛhyate ‘kaphapittānvitaḥ’ ityādi nimittabhedena caturtha ākṣepaka iti gadādharaḥ| tadyathā– ekaḥ kaphānvitena vātena, dvitīyaḥ pittānvitena, tṛtīyaḥ kevalena, caturtho'bhighātajeneti| atra garbhapātaśoṇitātisrāvajau kevalavātena grāhyāviti| eṣāṃ ca muharmuhurākṣepaṇaṃ jñeyam, ākṣepakaviśeṣāt||38||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">gṛhītvā'rdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan | kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ | sarvāṅgarogastadvacca sarvakāyāśrite'nile ||41||</seg> (vā. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="39-41">pakṣavadhamāha– gṛhītvetyādi| ardhamiti ardhamaryādayā ardhanārīśvaravat| pakṣaṃ bāhukakṣapārśvādibhāgam, anyataramiti vāmaṃ dakṣiṇaṃ vā| sandhibandhān kaphasahitasnāyubhirvṛtān mokṣayanniti gadādharaḥ; ata eva “sirāḥ snāyūrviśoṣya” ityuktam| ardhakāya ityukte'pi kṛtsnagrahaṇaṃ yugapat sarvārdhāṅgavyāptyartham| akarmaṇya īṣacceṣṭākṣamaḥ| <note place="foot" type="variant" n="63">‘vicetano'cetanaḥ’ iti pā.|</note> vicetano'lpacetanaḥ, īṣatsparśādijñānavānityarthaḥ| tadvaccetyanena sirāḥ snāyūrviśoṣya cetyādisamprāptiṃ lakṣaṇaṃ cātidiśati||39-41||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="39-41">pakṣavadhamāha– gṛhītvetyādi| vāyustanoḥ śarīrasyārdhaṃ gṛhītvā sirāḥ snāyūrviśoṣya śoṣayitvā anyataraṃ pakṣaṃ hanti nirīhaṃ karoti| ardhamiti ardhamaryādayā ardhanārīśvaravat| pakṣamiti śarīrārdhaṃ bāhukakṣapārśvādibhāgam, anyataramiti vāmaṃ dakṣiṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="64">‘ceti’ iti pā.|</note> veti| kiṃ kurvan? sandhīnāṃ bandhān sandhibandhān kaphasahitasnāyubhirvṛtān vimokṣayanniti gadādharaḥ| ataḥ sirāḥ snāyūrviśoṣyetyuktam| tasya tathāvidhasya puṃsaḥ kṛtsno niḥśeṣa ardhakāyo'karmaṇyo vicetanaḥ syāt| ardhakāya ityukte'pi kṛtsnagrahaṇaṃ yugapatsarvāṅgavyāptyartham| akarmaṇya īṣacceṣṭākṣayaḥ| vicetano'lpacetanaḥ īṣatsparśādijñānavānityarthaḥ| kecidācāryāstaṃ vyādhimekāṅgarogaṃ viduḥ, anye pakṣavadhaṃ viduḥ| sarvakāyāśrite samastadehagate vāte tadvatsarvāṅgarogamityāhuḥ| tadvaccetyanena ‘sirāḥ snāyūrviśoṣya ca’ ityādisamprāptiṃ lakṣaṇaṃ cātidiśati||39-41||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">dāhasantāpamūrchāḥ syurvāyau pittasamanvite | śaityaśothagurutvāni tasminneva kaphānvite ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ | sādhyamanyena saṃyuktamasādhyaṃ kṣayahetukam ||43||</seg> (su. ni. a. 1) | <note place="foot" type="variant" n="65">( ) etaccihnamadhyastho'yaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> (garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛksrute | pakṣāghātaṃ pariharet vedanārahito yadi) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="42-43">tasyaiva sādhyāsādhyajñānārthamāha– dāhetyādi| etacca lakṣaṇamanyatrāpi vātaroge draṣṭavyam, ata eva sāmānyena vāyāviti kṛtavān| śuddhaḥ kevalaḥ| anyeneti kaphena, pittena vā| kṣayahetukamiti dhātukṣayakupitaśuddhavātajamiti||42-43||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="42-43">tasyaiva sādhyāsādhyatvajñānārthamāha– dāhetyādi| evaṃ lakṣaṇamanyatrāpi vātaroge drṣṭavyam| pakṣāghātasya sādhyāsādhyatvaṃ darśayannāha– śuddhetyādi| śuddhaḥ kevalaḥ, kṛcchrasādhyaṃ kaṣṭasādhyaṃ, <note place="foot" type="variant" n="66">‘anyena saṃsṛṣṭam’ ityasya sthāne ‘etacca ‘sādhyamanyena saṃsṛṣṭam’ iti pā.|</note> anyena saṃsṛṣṭaṃ kaphena pittena vā yuktaṃ, kṣayahetukaṃ dhātukṣayajamityarthaḥ||42-43||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā | hasato jṛmbhato vā'pi bhārādviṣamaśāyinaḥ ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | ardayatyanilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ | vakrībhavati vaktrārdhaṃ <note place="foot" type="variant" n="67">‘grīvā cāpyapavartate’ ityasya sthāne ‘grīvāṃ vyāpyapravartate’ iti pā. |</note> grīvā cāpyapavartate ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam | grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||46||</seg> (yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam | vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ) | tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="44-46">arditamāha– uccairityādi| ardayati pīḍayati| apavartate vakrībhavati| calati kampate| vāksaṅgo'nirgamo vacanasya| ādiśabdena bhrūgaṇḍādīnāṃ grahaṇam| vaikṛtaṃ vedanāsphuraṇavakratvādikam| grīvetyādi yasmin pārśve'rditaṃ tasmin grīvādīnāṃ vedaneti yojyam| tantrāntare tu mukhārdhavaccharīrārdhavyāpako'pyarditaḥ paṭhitaḥ| yadāha dṛḍhabalaḥ– ‘ardhe tasmin mukhārdhe vā kevale syāttadarditam|’ (ca. ci. a. 28) iti| nanu, yadyevaṃ tadā arditārdhāṅgavātayoḥ ko bhedaḥ? ucyate– vegitvenārdite kadācidvedanā bhavati, ardhāṅgavāte tu sarvadaiveti bhedaḥ; athavā yathoktaḥ <note place="foot" type="variant" n="68">‘sarvaliṅgo'rditaḥ’ iti pā.|</note> sarvāṅgo'rditaḥ tadviparītastvardhāṅgavāta ityāhuḥ| suśrutena tu mukhamātra evārditaḥ paṭhitaḥ, ardhaśarīrasyārdhāṅgavātena labdhatvāt| sa evātra mādhavena likhitaḥ||44-46||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="44-46">arditasya nidānapūrvakaṃ lakṣaṇamāha– uccairityādi| uccairbhāṣaṇaṃ, kaṭhināni pūgaphalādīni khādataḥ, viṣamācchayanāt grīvādivaiparītyaśayanāt, ardayati pīḍayati, grīvāṃ vyāpya <note place="foot" type="variant" n="69">‘pravartate’ iti pā.|</note> apavartate vakrībhavati, calati kampate, vāksaṅgo vacanasyānirgamaḥ| ādiśabdena gaṇḍanāsādīnāṃ grahaṇaṃ, vaikṛtaṃ vedanāsphuraṇavakratvādikam| grīvetyādi yasmin pārśve'rditaṃ tasminpārśve grīvādīnāṃ vedaneti yojyam| cibukaṃ mukhakuharasyādhobhāgaḥ| tantrāntare mukhārdhavaccharīrārdhavyāpako'pyarditaḥ paṭhitaḥ| yadāha dṛḍhabalaḥ– “ardhe tasminmukhārdhe vā kevale syāttadarditam” iti||44-46||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">kṣīṇasyānimiṣakṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||47||</seg> na sidhyatyarditaṃ gāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="47">tasyāsādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyetyādi| animiṣākṣasya nimeṣāsamarthacakṣuṣaḥ| prasaktāvyaktabhāṣiṇa iti prasaktaṃ prakarṣeṇa saktamapravṛttam, avyaktaṃ prapīḍitavarṇapadaṃ, bhāṣituṃ śīlaṃ yasya sa tathā| anye tu prasaktaṃ nirantaramāhuḥ; tanna, carake ‘‘dīnā jihvā samutkṣiptā kāle sajjati cāsya vāk|’’ (ca. ci. a. 28) iti vacanāt| trivarṣamiti atītavarṣatrayam; athavā trayāṇāṃ mukhanāsācakṣuṣāṃ varṣaḥ sravaṇaṃ yatra tattathetyāhuḥ||47||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="47">tasyāsādhyalakṣaṇamāha– kṣīṇasyetyādi| <note place="foot" type="variant" n="70">atra ‘animiṣākṣasya’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> animiṣākṣasya nimeṣāsamarthacakṣuṣaḥ| prasakteti prakarṣeṇa saktaṃ lagnamapravṛttaṃ, kaṇṭhatālvādivarṇoccāraṇasthāneṣu, avyaktamasphuṭaṃ pīḍitavarṇapadaṃ bhāṣituṃ śīlaṃ yasya sa tathā| anye tu prasaktaṃ nirantaramāhuḥ; tanna, carake– “kāle sajjati cāsya vāk” iti vacanāt| trivarṣamiti atītavarṣatrayam, athavā trayāṇāṃ mukhanāsikācakṣuṣāṃ varṣaḥ sravaṇaṃ yatra tattathetyāhuḥ| vepanasya kampanaśīlasya||47||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu ||48||</seg> (vā. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="48">ākṣepakādīnāmarditāntānāṃ vegitvamāha– gata ityādi| svāsthyaṃ pīḍālāghavaṃ, bhārāpagame sukhitvavyapadeśavat||48||</seg> <note place="foot" type="variant" n="71">‘ ... arditānām’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="48">ākṣepakādīnāmarditāntānāṃ tāvadvegitvamāha– gata ityādi| bhārāpagame sukhitvavyapadeśavat||48||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">jihvānirlekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ | kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo <note place="foot" type="variant" n="72">‘hanū’ iti pā. |</note> hanum ||49||</seg> <seg type="unit" n="50">karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām | <note place="foot" type="variant" n="73">‘hanustambhaḥ’ iti pā. |</note> hanugrahaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam ||50||</seg> (vā. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="49-50">hanugrahamāha– jihvetyādi| hanumūlasthaḥ <note place="foot" type="variant" n="74">‘kapolasthaḥ’ iti pā.|</note> kapolamūlasthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="75">‘hanū’ iti pā.|</note> hanuṃ sraṃsayitvā'dhaḥ kṛtvā| <note place="foot" type="variant" n="76">‘vivṛtāsyatvam āsyavivṛtiṃ, saṃvṛtāsyatām āsyasaṃvṛtiṃ; sā ca’ ityasya sthāne ‘vivṛtāsyatvaṃ saṃvṛtāsyatvaṃ ca’ iti pā.|</note> vivṛtāsyatvam āsyavivṛtiṃ, saṃvṛtāsyatām āsyasaṃvṛtiṃ; sā ca vāyoraniyatakāritvāt||49-50||</seg> <note place="foot" type="variant" n="77">‘hanustambha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="49-50">hanugrahamāha– jihvetyādi| jihvānirlekhanāt jihvāgharṣaṇāt dantakāṣṭhādinā, <note place="foot" type="variant" n="78">‘śuṣketādi’ iti pā.|</note> śuṣkāṇāṃ caṇakādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="79">atra ‘bhakṣaṇāt’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> bhakṣaṇāt| abhighātataḥ tāḍanāt| hanumūlasthaḥ kapolamūlasthaḥ| hanuṃ sraṃsayitvā adhaḥ kṛtvā, vivṛtāsyatvaṃ prasāritavadanatvaṃ, saṃvṛtāsyatvaṃ saṅkucitamukhatām| atra <note place="foot" type="variant" n="80">‘ ... vivṛti’ iti pā.|</note> saṃvṛtirvivṛtirvā vāyoraniyatakāritvāt| sa eva vātaḥ kupita ityarthaḥ| tena kṛcchrāccarvaṇaṃ bhāṣaṇaṃ ca syāt||49-50||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">divāsvapnāsanasthānavivṛtordhvanirīkṣaṇaiḥ | manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmāṇa''vṛtaḥ ||51||</seg> (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="51">manyāstambhamāha– divāsvapnetyādi| sa eveti vātaḥ||51||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="51">manyāstambhamāha– divetyādi| <note place="foot" type="variant" n="81">‘svapnā''sanasthāna ... ’ iti pā.|</note> āsanamupaveśaḥ, sthānamūrdhvabhavanaṃ, vivṛtordhvanirīkṣaṇaṃ vakramārgāvalokanam| sa eveti vāto divāsvapnādibhiḥ kupitaḥ san, śleṣmaṇā''vṛto manyāstambhaṃ prakurute, manyāstambhaṃ kecidapatānakapūrvarūpaṃ manyante||51||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ | jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā ||52||</seg> (vā. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="52">jihvāstambhamāha– <note place="foot" type="variant" n="82">‘vāgityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vāgityādi| <note place="foot" type="variant" n="83">‘vāgvāhinītyādi’ iti pā.|</note> vāgvāhinīsirāsaṃstha iti vāgvāhinī yā sirā tatra saṃstha iti yojyaṃ, samastapakṣe “puṃvat karmadhārayajātīyadeśīyeṣu” ityanena puṃvadbhāvaprāpteḥ| annapānavākyeṣvanīśateti annapānābhyavahāravacaneṣu asāmarthyam||52||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="52">jihvāstambhamāha– vāgityādi| vāgvāhinī <note place="foot" type="variant" n="84">‘yā’ iti pā.|</note> vā sirā tatra saṃstha iti yojyam| annapānavākyeṣvanīśateti annapānābhyavahāravacaneṣvasāmarthyam||52||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ | rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ ||53||</seg> (vā. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="53">sirāgrahamāha– raktamityādi| mūrdhadharā iti grīvāgatāḥ, tāsāṃ rūkṣatvaṃ vedanāvattvaṃ kṛṣṇatvaṃ ca kuryāt| so'sādhya iti svarūpeṇaiva, kākaṇakuṣṭhavat| śirograha iti pāṭhāntare'pi śirodhārakasirāduṣṭyā śirovedanākāritvāt ‘śirograha’ iti vyapadeśaḥ, lakṣaṇaṃ tu tadeva||53||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="53">sirāgrahamāha– rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇā iti rūkṣakṛṣṇavedanāvattvaṃ kuryāt| so'sādhya iti svarūpeṇa hastagatadravyavat| ‘śirograhaḥ’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra śirodhārakasirāduṣṭyā śirovedanākāritvāt, śirograhalakṣaṇaṃ tu tadeva||53||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt | gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ ||54||</seg> vātādvātakaphāttandrāgauravārocakānvitā | (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="54">gṛdhrasīmāha– sphikpūrvetyādi| sphik pūrvā prathamato grāhyā stambharuktodairyasyāḥ sā sphikpūrvā; īśānastu pūrvā prathamā gṛdhrasī vātāditi yojayati, eṣā ca vyākhyā sphikśabdasya napuṃsakatvena ‘pūrvā sphik kaṭīpṛṣṭha’ ityādinā pāṭhena vopapadyate nānyathā| ‘sphikpūrvam’ iti pāṭhāntaraṃ jānujaṅghāpadamityanena yojyam| kramāditi na yugapat| vātāditi chedaḥ| vātakaphārabdhā gṛdhrasī, sā uktavātalakṣaṇayuktā'pi <note place="foot" type="variant" n="85">‘gauravādiyuktā’ iti pā.|</note> tandrāgauravādiyuktā bhavatīti gṛdhasīdvayamuktam||54||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="54">gṛdhrasīmāha– sphigityādi| gṛdhrasī stambharuktodaiḥ kramāt kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ gṛhṇāti, tathā muhuḥ spandate sā vātajā jñeyā, kathambhūtā gṛdhrasī? sphik pūrvā prathamato grāhyā stambharuktodairyasyāḥ sā sphikpūrvā| īśānastu pūrvā prathamā gṛdhrasī vātāditi yojayati| eṣā ca vyākhyā sphikśabdasya napuṃsakatvena, ‘pūrvā sphik sakaṭīpṛṣṭha’– ityādipāṭhena vopapadyate, nānyathā| ‘sphikpūrvam’ iti pāṭhāntaraṃ jānujaṅghāpadamityanena yojyam| kramāditi na yugapat| gṛdhrasī raṅghiṇīti loke| vātāditi chedaḥ, vātakaphārabdhā gṛdhrasī, sā proktā vātalakṣaṇayuktā tandrāgauravādiyuktā'pi bhavatīti gṛdhrasīdvayamuktam||54||</seg> <note place="foot" type="variant" n="86">padyadvayamidaṃ madhukośe na jagrāha, ātaṅkadarpaṇakārastu saṅgṛhya vyācakhyau</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">vātajāyāṃ bhavettodo dehasyāpi <note place="foot" type="variant" n="87">‘pravaktatā’ iti pā. |</note> pravakratā | jānukaṭyūrusandhīnāṃ sphuraṇaṃ stabdhatā bhṛśam ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">vātaśleṣmodbhavāyāṃ tu nimittaṃ vahnimārdavam | tandrā mukhaprasekaśca bhaktadveṣastathaiva ca ||56||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="55-56">gṛdhrasyāḥ punarapi viśeṣalakṣaṇamāha– vātajāyāmityādi| sugamam||55-56||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ ||57||</seg> bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācī ceti socyate | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="57">viśvācīmāha– talamityādi| talaṃ hastasyoparibhāgaḥ, talaśabdo'tra uparivacanaḥ, yathā– bhūtalamiti gayadāsaḥ| tenāyamarthaḥ– bāhvoḥ pṛṣṭhaṃ bāhupṛṣṭhaṃ, tata ārabhya hastatalaṃ lakṣīkṛtyāṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarāstāḥ sandūṣya bāhvoḥ karmakṣayakarī yā sā viśvācī| bāhvoḥ karma grahaṇākuñcanādi, dvitvaṃ cātra sambhavaparaṃ, tenaikabāhāvapi bhavati vātaraktavat| viśvācī ceti cakāreṇa gṛdhrasīviśvācyoḥ khallīsañjñāṃ darśayati, tayorapi karamūlāvamoṭanakāritvāt; yaduktaṃ hārīte– ‘‘viśvācī gṛdhrasī coktā khallī tīvrarujānvitā|’’ iti gayadāsaḥ| cakrastvāha– carake “khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī|” (ca. ci. a. 28) ityanena viśvācyāḥ pṛthageva khallī paṭhitā, suśrutena tu khallī na paṭhitaiva; nahi tena tantrāntaroktasarvavikārāḥ paṭhyante, carakaktaparasparavātāvaraṇalakṣaṇameva na paṭhitaṃ; hārītena tu tīvrarujāyogād gṛdhrasīviśvācyoḥ khallītvaṃ paṭhitvaṃ, bhavati hi dharmāntarayogāt kasyacidvikārasya rogāntaratvaṃ; yathā– aṣṭhīlaiva pratyaṣṭhīlā, aśmaryeva śarkarā, pāṇḍuroga eva kāmaletyādi||57||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="57">viśvācīmāha– talamityādi| kaṇḍarā mahāsnāyuḥ, talaṃ hastasyoparibhāgaḥ, talaśabdo'troparivacanaḥ, yathā– bhūtalamiti| tenāyamarthaḥ bāhvoḥ pṛṣṭhaṃ bāhupṛṣṭhaṃ, tadārabhya hastatalaṃ lakṣīkṛtyāṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarāḥ tāḥ sandūṣya bāhvoḥ karmakṣayakarī yā sā viśvācī| bāhvoḥ karma– ākuñcanagrahaṇādi, dvitvaṃ cātra sambhavaparaṃ, tenaikabāhāvapi bhavati, vātaraktavat| viśvācī ceti cakāreṇa gṛdhrasīviśvācyoḥ khallīsañjñā darśitā, tayorapi karamūlāvamoṭakatvāt||57||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ ||58||</seg> jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="58">kroṣṭukaśīrṣamāha– vātetyādi| vātaśoṇitaja iti vātaraktākhyavikārajaḥ, cikitsābhedārthaṃ pṛthak paṭhita iti gayadāsaḥ| vātaśoṇitābhyāṃ jāta iti jejjaṭaḥ| dṛśyate hyayaṃ vātaraktavyatirekeṇāpi; jānudeśaniyatatvena viśiṣṭalakṣaṇatvena cetaravātaraktaśothādbheda iti| kroṣṭukaśīrṣavat śṛgālamastakavat sthūlaḥ||58||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="58">kroṣṭukaśīrṣamāha– vātetyādi| vātaśoṇitābhyāṃ jāto vātaśoṇitajaḥ, na punarvātaraktena vyādhinā janitaḥ, jānu madhye ūrujaṅghayoḥ sandhiḥ, sthaulyena ākṛtyā ca kroṣṭuśīrṣavat||58||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā ||59||</seg> khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="59">khañjamāha– vāyurityādi| sakthnaḥ ūrdhvajaṅghāyāḥ, kaṇḍarāṃ mahāsnāyum, ākṣipet īṣat kṣipet, kiñcidgatimattvāditi gayadāsaḥ| sakthnoriti dvivacanenaiva dvitve labdhe dvayoriti padena niyamayati– sakthidvayasyaiva vadhāt paṅguḥ, ekasakthivadhāt khañja iti; vadhaścātra gamanādikriyānāśaḥ||59||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="59">khañjapaṅguvātāvāha– vāyurityādi| yadā kaṭyāṃ sthito vāyuḥ sakthnaḥ ūrdhvajaṅghāyāḥ kaṇḍarāṃ mahāsnāyumākṣipet īṣat kṣipet kiñcidgatimattvāditi gayadāsaḥ, tadā jantuḥ khañjo bhavati| paṅguḥ sakthnordvayorvadhāditi sarvathā gativighātāt paṅgurirthaḥ| sakthnoriti dvivacanenaiva dvitve labdhe dvayoritipadena niyamayati– sakthidvayasyaiva vadhātpaṅguḥ, ekasakthivadhātkhañja iti| vadhaścātra gamanakriyānāśaḥ||59||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati ||60||</seg> kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="60">khañjaviśeṣamāha– prakrāmannityādi prakrāmanniti gamanamārabhamāṇo vepate| praśabdo'yamādikarmaṇi| khañjanniva gacchati vikalayanniva gacchati, gamanārambhena anyena saṃsṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="88">‘vepanena’ iti pā.|</note> vepate tena khañjādasya bhedaḥ| <note place="foot" type="variant" n="89">‘muktetyādimityāhuḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> muktetyādimityāhuḥ| muktasandhiprabandhanamiti śithilīkṛtasandhibandhanam| kalāyakhañja iti śāstre rūḍhā sañjñā; <note place="foot" type="variant" n="90">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ayamevānyatra khañjavāta ityuktaḥ||60||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="60">kalāyakhañjamāha– prakrāmannityādi| prakrāman pādavikṣepaṃ kurvan, vepate kampate| khañjannivetyādi vaikalyaṃ kurvanniva gacchati| muktasandhiprabandhanaṃ śithilīkṛtasandhibandhanam| kalāyakhañja iti śāstre rūḍhiḥ sañjñā||60||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">ruk pāde viṣamenyaste śramādvā jāyate yadā ||61||</seg> vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam | (vā. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="61">vātakaṇṭakamāha– <note place="foot" type="variant" n="91">‘rukpāda ityādi’ iti pā.|</note> rugityādi| viṣamapādanyāsakupitaḥ śramakupito vā vāyurgulphe vedanāṃ janayan, vātakaṇṭakamityāhuḥ; ayamevānyatra ‘khuḍukāvāta’ ityuktaḥ||61||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="61">vātakaṇṭakamāha– rugityādi| yadā viṣamapādanyāsakupitaḥ śramakupito vā vāyurgulphevedanāṃ janayati, taṃ vātakaṇṭakamityāhuḥ; ayamevānyatra ‘khuḍukāvāta’ ityuktaḥ||61||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ ||62||</seg> viśeṣataścaṅkramataḥ pādadāhaṃ tamādiśet | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="62">pādadāhamāha– pādayorityādi| viśeṣataścaṅkramata ityanena sthitasya mando dāha iti darśayati| vaivarṇyāderabhāvādvātaraktādasya bhedaḥ||62||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="62">pādadāhamāha– <note place="foot" type="variant" n="92">atra ‘pādayorityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pādayorityādi| pādayoḥ viśeṣataścaṅkramataḥ viśeṣeṇa gacchataḥ, viśeṣataścaṅkramata ityenana sthitasya mando dāha iti darśayati| vaivarṇyāderabhāvādvātaraktādasya bhedaḥ||62||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau ||63||</seg> pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopataḥ | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="63">pādaharṣamāha– hṛṣyete ityādi| hṛṣyete harṣayuktau bhavataḥ, harṣaśca romāñcaprāyaḥ antaḥśīto jhiṇijhiṇivat vedanāviśeṣa ityāhuḥ; jhiṇijhiṇi tu na cirānubandhinī kevalavātajeti bhedaḥ||63||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="63">pādaharṣamāha– hṛṣyete ityādi| hṛṣyete harṣayuktau bhavataḥ, harṣaśca romāñcaprāyo'ntaḥśīto jhiṇijhiṇivat vedanāviśeṣaḥ||63||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayedaṃsabandhanam ||64||</seg> (su. ni. a. 1) | <note place="foot" type="variant" n="93">‘aṃsetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="64">aṃsetyādi| aṃsetyādinā ślokārdhenāṃsaśoṣaḥ kevalavātaja ucyate| aṃsabandhanakārakaḥ śleṣmā aṃsabandhanaḥ; etadanantaraṃ ‘aṃsaśoṣaṃ janayet’ iti śeṣa iti kārtikaḥ||64||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="64">ardhārdhaślokenāṃsaśoṣāvabāhukayorlakṣaṇamāha– aṃsetyādi| aṃsaśabdenāṃsasamīpopalakṣitadeśoṃ'sadeśaḥ| aṃso bāhuśiraḥ, tatra sthito vyavasthitaḥ| aṃsabandhanamiti aṃsabandhanakārakaḥ śleṣmā aṃsabandhanaḥ, <note place="foot" type="variant" n="94">‘taṃ aṃsabandhanam’ iti pā.|</note> tatrāṃsabandhanaṃ śleṣmāṇaṃ śoṣayitvā sa tadanantaraṃ aṃsaśoṣaṃ janayediti vākyaśeṣa iti kārtikaḥ||64||</seg></ab>
        <ab type="mula">sirāścākuñcya tatrastho janayedavabāhukam |65| (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">avabāhukamāha– sirāścetyādinā| <note place="foot" type="variant" n="95">‘tatrasthoṃ'sasthaḥ’ iti pā.|</note> tatrasthoṃ'sadeśasthaḥ| ayaṃ ca vātakaphajaḥ| anye tu militvā avabāhukalakṣaṇamāhuḥ; tanna, yataḥ suśrutenoktam– ‘aṃsaśoṣāvabāhukayorbāhumadhye sirāvyadhaḥ’ (su. śā. a. 8) iti| etadanantaraṃ suśrutena bādhiryaṃ paṭhitam– “yadā śabdavahaṃ vāyuḥ” (su. ni. a. 1) ityādinā, mādhavena tu prakaraṇānurodhaṃ manyamānena karṇaroga eva tat paṭhitaṃ, kintu suśrutena vātavyādhau bādhiryaṃ paṭhitvā'pi bādhiryakarṇaśūlau śālākya'pi paṭhitau; punaruktamiti cet; naiva, samprāptibhedabhinnatvāt; vātavyādhau śabdavahamityanena karṇaśaṣkulyavacchinnanabhodeśa uktaḥ, śālākye ca śabdavahāḥ sirā ityuktam| mādhavena tu karṇaroge śabdāśravaṇatvāviśeṣādetadeva tatra paṭhitamityavirodhaḥ|65|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sirāścetyādinā avabāhukaḥ| tatrasthoṃ'sadeśasthaḥ, sirāḥ ākuñcyāvabāhukaṃ janayet| ayaṃ ca kaphavātajaḥ| <note place="foot" type="variant" n="96">‘ayaṃ aṃśaśoṣa ... ’ iti pā.|</note> atrāṃsaśoṣamavabāhukamiti rogadvayamuktavān, anye tu militvā'vabāhukalakṣaṇamāhuḥ, tanna yataḥ suśrutena <note place="foot" type="variant" n="97">‘rogarūpam’ iti pā.|</note> rogadvayaṃ pṛthak paṭhitam– “aṃsaśoṣāvabāhukayorbāhumadhye sirāvyadhaḥ” iti|65|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ ||65||</seg> narān karotyakriyakānmūkaminminagadgadān | (su. ni. a. 1) | <note place="foot" type="variant" n="98">‘mūkādīnāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="65">mūkādīṃstrīnāha– āvṛtyetyādi| akriyakān avacanakriyakāniti; nañayamabhāve, īṣadarthe ca| ādyo mūko'vacanaḥ, dvitīyo minminaḥ sānunāsikasarvavacanaḥ, tṛtīyo gadgado <note place="foot" type="variant" n="99">‘luptavyañjanābhidhāyī|’ iti pā.|</note> luptapadavyañjanābhidhāyī| eṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="100">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ca samānakāraṇābhidhāne'pi duṣṭerutkarṣādibhiradṛṣṭavaśādvā bheda ityunneyam||65||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="65">mūkādīn jihvāgatān vātarogāṃstrīnāha– āvṛtyetyādi| vāyuḥ sakaphaḥ kupitaḥ san, śabdavāhinīrdhamanīrāvṛtyāvarudhya, narān akriyakān avacanakriyakān karoti| atra nañ abhāve īṣadarthe ca| mūko'vacanaḥ, minminaḥ sānunāsikasarvavacanaḥ, gadgado luptapadavyañjanābhidhāyī| eṣāṃ tulyahetvabhidhāne'pi duṣṭerutkarṣādibhiradṛṣṭavaśādvā bheda ityunneyam||65||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā ||66||</seg> bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnī nāma nāmataḥ | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="66">tūnīmāha– adha ityādi| adha iti gudopastham| vedanā śūlam| varcomūtrāśayotthitā pakvāśayamūtrāśayotthitā, pakvāśayamūtrapuṭayorvyastasamastayorjātā| upasthaṃ strīpuṃsayorguhyam| nāmataḥ prasiddhitaḥ||66||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="66">tūnīvātamāha– adha ityādi| yā vedanā śūlamadha iti gudopasthaṃ yāti, nāmataḥ prasiddhitaḥ sā tūnī nāma, varcomūtrāśayotthitā pakvāśayamūtrapuṭayorvyastasamastayorjātā, bhindatīva gudopasthamiti bhedaṃ kurvatīva gudopasthasyetyarthaḥ| upasthaṃ strīpuṃsayorguhyam||66||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">gudopasthotthitā yā tu pratilomaṃ pradhāvitā ||67||</seg> vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti socyate | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="67">pratitūnīmāha– gudetyādi| pratilomamityūrdhvam| vegairvātakṛtodgamaiḥ| setyanena ‘bhindatīva’ ityatidiśyate||67||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="67">pratitūnīmāha– gudetyādi| gudopasthotthitā saiva vedanā <note place="foot" type="variant" n="101">‘pratilomam’ iti pā.|</note> pratilomityūrdhvaṃ pradhāvitā satī, vegairvātakṛtodgamairmuhurmuhuḥ svabhāvopaśamopalakṣitaiḥ pakvāśayaṃ yāti, sā pratitūnītyucyate, saivetyanena bhindatītyatidiśyate||67||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam ||68||</seg> <seg type="unit" n="69">ādhmānamiti taṃ vidyād ghoraṃ vātanirodhajam | vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam ||69||</seg> pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam | (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="68-69">ādhmānamāha– sāṭopamityādi| sāṭopamiti <note place="foot" type="variant" n="102">‘āṭopaścalacalam’ iti pā.|</note> āṭopaścalacalanamiti gayadāsaḥ, guḍaguḍāśabda iti kārtikaḥ| ādhmātaṃ vātapūrṇacarmapuṭakasthānīyam| udaramiti pakvāśayaḥ, pratyādhmānasya āmāśayasambhavatvāt| ghoramiti kaṣṭapradam| āmāśayasamutthatvena pratyāsattyā pārśvahṛdayayorapi vedānāśaṅkānirāsārthamāha– <note place="foot" type="variant" n="103">‘vimuktapārśvahṛdayamiti’ iti pā.|</note> vimuktetyādi| tadevetyanena sāṭopāditvamatidiśati| <note place="foot" type="variant" n="104">‘kaphavyākulatānilam’ iti pā.|</note> kaphavyākulitānilaṃ kaphāvṛtavātam||68-69||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="68-69">ādhmānalakṣaṇamāha– sāṭopamityādi| sāṭopādilakṣaṇayuktamudaramādhmānaṃ jānīyāt; sāṭopamiti āṭopaścalanaṃ tena saha vartata iti sāṭopamiti gayadāsaḥ; guḍaguḍāśabda iti kārtikaḥ| ādhmānamiti ādhmātaṃ vātapūrṇacarmapuṭakasthānīyam udaramiti pakvāśayaḥ, pratyādhmānasyāmāśayasambhavatvāt| ghoramiti kaṣṭapradam| pratyādhmānamāha– vimuktetyādi| vimuktaṃ pārśvahṛdayaṃ yena tattathā| kaphākulitaṃ vātamityarthaḥ||68-69||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">nābheradhastāt sañjātaḥ sañcārī yadi vā'calaḥ ||70||</seg> <seg type="unit" n="71">aṣṭhīlāvadghano granthirūrdhvamāyata unnataḥ | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm ||71||</seg> <seg type="unit" n="72">etāmeva rujopetāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām ||72||</seg> (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="70-72">aṣṭhīlāmāha– nābherityādi| aṣṭhīlā uttarāpathe vartulaḥ pāṣāṇaviśeṣa iti jejjaṭamatānuvādī kārtikaḥ, karmakārāṇāṃ vartulā dīrghā lauhabhāṇḍīti gayadāsaḥ| ūrdhvamāyata uparidīrghaḥ| unnataḥ tiryagunnataḥ| vātakṛtā aṣṭhīlā vātāṣṭhīleti svarūpaparaṃ, vyāvṛttyabhāvāt| bahirmārgāvarodhinīṃ vātamūtrapurīṣāvarodhinīm| etāmityādi saiva jaṭhare tiryagutthitā tiryagāyatā pratyaṣṭhīleti bhedaḥ| vātaviṇmūtrarodhinīmiti viśeṣaparam||70-72||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="70-72">aṣṭhīlāmāha– nābherityādi| aṣṭhīlāvat aṣṭhīlāsadṛśaṃ granthiṃ vātāṣṭhīlāṃ vijānīyāt| aṣṭhīlā uttarāpathe vartulaḥ <note place="foot" type="variant" n="105">‘pāṣāṇa’ iti pā.|</note> pāṣāṇaviśeṣa iti jejjaṭānuvādī kārtikaḥ, karmakārāṇāṃ vartulā dīrghā lauhabhāṇḍī iti gayadāsaḥ| <note place="foot" type="variant" n="106">etacca– ‘aṣṭhīlāvadghanaṃ granthimūrdhvamāyatamunnatam’ iti pā.|</note> ghanaṃ saṃhatāvayavam| ūrdhvamāyatamuparidīrgham| unnataṃ tiryagunnatam| vātakṛtā aṣṭhīlā vātāṣṭhīlā iti svarūpaparaṃ, vyāvṛttyabhāvāt| <note place="foot" type="variant" n="107">etacca– ‘bahirmārganirodhinīm’ iti pā.|</note> bahirmārganirodhinī vātamūtrapurīṣarodhinīm| pratyaṣṭhīlāmāha– etāmityādi| pratyaṣṭhīleti bhedaḥ| vātamūtrapurīṣarodhinīmiti viśeṣaparam||70-72||</seg> <note place="foot" type="variant" n="108">‘māruteviguṇe’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">mārute'nuguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate | vikārā vividhāścātra pratilome bhavanti ca ||73||</seg> (su. ni. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="73">aṣṭhīlāvyatiriktāmapi vātavikṛtiṃ mūtrarodhinīmāha– māruta ityādi| <note place="foot" type="variant" n="109">‘aviguṇe'nulomage’ iti pā.|</note> anuguṇe'nulome| pratilome <note place="foot" type="variant" n="110">atra ‘pratilomage’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pratilomage māruta iti sambandhaḥ| vikārā aśmarīmūtrakṛcchrādayaḥ||73||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="73">aṣṭhīlāvyatiriktāmapi mūtrarodhinīṃ vātavikṛtimāha– māruta ityādi| aviguṇe'nulome māruta ityarthaḥ| vikārāḥ <note place="foot" type="variant" n="111">atra ‘ ... vātakṛtāṣṭhīlākṛcchrā ... ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> aśmarīmūtrakṛcchravātakṛtāṣṭhīlākṛcchrādayaḥ||73||</seg></ab>
        <ab type="mula">sarvāṅgakampaḥ śiraso vāyurvepathusañjñakaḥ |74|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">vepathuvātavikāramāha– sarvetyādi| śirasaḥ kampa iti sambandhaḥ; śira ityavayavopalakṣaṇaṃ, tena hastāderapi kampo vepathurityarthaḥ|74|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sarvāṅgakampavātamāha– sarvāṅgetyādi| sarvāṅgasya śirasaśca kampa iti sambandhaḥ| śirasa ityavayavopalakṣaṇaṃ, tena <note place="foot" type="variant" n="112">‘hastapādayorapi’ iti pā.|</note> hastoderapi kampo vepathuriti|74|– <note place="foot" type="variant" n="113">‘khalvī’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī ||74||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="74">khallītyādi| khallī ‘sirāvamoṭana’ iti loke||74||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="74">khallīmāha– khallītyādi| moṭinīti parivartanaśīlā||74||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena vā | karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaḥ sa ucyate ||75||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="75">adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena ca| karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaṃ pracakṣate||75||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="75">ūrdhvavātamāha– adha iti||75||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet | sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet ||76||</seg> <seg type="unit" n="77">(ca. ci. a. 28) | hanustambhārditākṣepapakṣāghātāpatānakāḥ | kālena <note place="foot" type="variant" n="114">‘mahatā vātā’ ityasya sthāne ‘mahatāḍhyānām’ iti pā. |</note> mahatā vātā yatnāt sidhyanti vā na vā ||77||</seg> <note place="foot" type="variant" n="115">‘narān balavatastvetān’ ityasya sthāne ‘narāṃstu taruṇānetān’ iti pā. |</note> narān balavatastvetān sādhayennirupadravān | (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="76-77">anuktavātarogasaṅgrahaṇārthamāha– sthānetyādi| <note place="foot" type="variant" n="116">‘sthānānurūpairyathā’ iti pā.|</note> sthānānurūpairliṅgairyathā– kukṣiśūlaṃ, <note place="foot" type="variant" n="117">atra ‘pṛṣṭhaśūlam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pṛṣṭhaśūlaṃ, nakhabheda ityādi| nāmānurūpairliṅgairyathā– śūlamityukte kīlanikhātavadvedanāviśeṣa eva ucyate, tathā bhedatodādibhirapi pīḍāviśeṣa eva gamyate| <note place="foot" type="variant" n="118">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vātā iti vātavikārāḥ, kāryakāraṇayorabhedopacārāt| vātāditi pāṭhe tu vātādye <note place="foot" type="variant" n="119">‘hanustambhā’ iti pā.|</note> pakṣavadhādaya iti yojyam||76-77||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="76-77">anuktavātarogasaṅgrahārthamāha– sthānetyādi| sthānānurūpairliṅgairyathā– kukṣiśūlaṃ, pṛṣṭhaśūlaṃ, nakhabhedaḥ| nāmānurūpairyathā– kukṣiśūlamityukte kīlanikhātavadvedanāviṣe evocyate, tathā todabheda ityādi pīḍāviśeṣa eva gamyate| pittādyairiti pittaśleṣmarudhiraiḥ, saṃsargaṃ dvidoṣajaṃ ca lakṣayet| uktarogāṇāṃ kṛcchrasādhyatvamāha– hanvityādi| eteṣvekaḥ kaścinmucyate ityarthaḥ| paraṃ kaḥ siddhyati, ya taruṇo bhavati| tathā nirupadravān upadravarahitān||76-77||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">visarpadāharuksaṅgamūrchārucyagnimārdavaiḥ ||78||</seg> <seg type="unit" n="79">kṣīṇamāṃsabalaṃ vātā ghnanti pakṣavadhādayaḥ | śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam | rujārtimantaṃ ca naraṃ vātavyādhirvināśayet ||79||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="78-79">vātopadravānāha– visarpetyādi| vātā iti vātavikārāḥ, kāryakāraṇayorabhedopacārāt| vātāditi pāṭhe tu vātāt pakṣavadhādaya iti yojyam| śūnamityādi śūnaṃ saśotham| suptatvacaṃ sparśānabhijñatvagindriyam||78-79||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="78-79">vātopadravānāha– visarpetyādi| vātā iti vātavikārāḥ, kāryakāraṇayorabhedopacāreṇa| vātāt iti pāṭhe tu vātāt pakṣavadhādayaḥ iti yojyam, saṅgo mūtrapurīṣavātāpravṛttiḥ| kṣīṇaṃ māṃsabalaṃ yasya sa tathā| asādhyamāha– śūnamityādi| śūnaṃ śothayuktam| suptatvacaṃ sparśānabhijñatvagindriyam| bhagnaṃ bhagnāsthi| rujārtimantamatīva pīḍayā''rtam||78-79||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtisthitaḥ | vāyuḥ syāt so'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam ||80||</seg> (ca. ci. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="80">idānīṃ pañcavidhasyāpi prakṛtisthasya vāyorliṅgaṃ kāryaṃ cāha– avyāhatetyādi| yasyeti puruṣasya, avyāhatagatiḥ anavaruddhamārgaḥ, <note place="foot" type="variant" n="120">‘svasthāna ... ’ iti pā.|</note> sthānasthaḥ svāśrayavyavasthitaḥ, prakṛtisthito'kṣīṇaścāpravṛddhaḥ, etadviśeṣaṇatrayaṃ hetuhetumadbhāvena yojyam| vītarogo nīrogaḥ, kaphapittaduṣṭerapi prerakavātenāntarīyakatvāt| adhikaṃ samāḥ <note place="foot" type="variant" n="121">‘śatamiti’ ityasya sthāne ‘śatam’ iti pā.|</note> śatamiti pañca dinādhikaṃ saviṃśaṃ varṣaśatam| yadāha varāhaḥ āyurnirūpaṇe– ‘samāḥ ṣaṣṭirdvighnā manujakariṇāṃ pañca ca niśāḥ|’ ityādi||80||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="80">idānīṃ pañcavidhasyāpi prakṛtisthasya vāyoḥ kāryaṃ liṅgaṃ ca prāha– <note place="foot" type="variant" n="122">atra ‘avyāhata ityādi’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> avyāhata ityādi| yasya puruṣasya avyāhatagatiḥ aruddhamārgaḥ, sthānasthaḥ svāśayavyavasthitaḥ, prakṛtau sthitaḥ na vṛddho na ca kṣīṇaḥ, vāyorviśeṣaṇatrayam| vītarogo nīrogaḥ, kaphapittaduṣṭerapi prerakavātenāntarīyakatvāt| adhikaṃ samāḥ śataṃ pañcadinādhikaṃ viṃśativarṣaśatam| yadāha varāhamihire āyurnirūpaṇādhyāye– “samāḥ ṣaṣṭirdvighnā manujakariṇāṃ pañca ca niśāḥ” iti||80||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vātavyādhinidānaṃ samāptam ||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vātavyādhinidānaṃ samāptam||22||</seg> <note place="foot" type="variant" n="123">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vātavyadhinidānam||22||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vātavyādhinidānam||22||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="23" xml:id="mn.23">
        <head>vātaraktanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha vātaraktanidānam | lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaḥ | klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ | dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ | prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām | (ca. ci. a. 29) | sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate <note place="foot" type="variant" n="1">‘vātaraktaṃ prakupyati’ iti pā. |</note> vātaśoṇitam ||3||</seg> (su. ci. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">vātavyādhiviśeṣatvāttadanantaraṃ vātaraktamāha| nanu, suśrute vātarogādhyāye eva vātaraktaṃ paṭhitaṃ, tat kuto'tra saṅgrahe pṛthak pāṭhaḥ? ucyate– satyapi vātarogatve nidānavaiśiṣṭyāt viśiṣṭadoṣadūṣyakhyāpanārthaṃ hastādideśa eva samprāptikathanārthaṃ kriyāviśeṣakhyāpanārthaṃ ca pṛthakkaraṇam| ata eva <note place="foot" type="variant" n="2">‘carake’ iti pā.|</note> carake'pi vātavyādhyanantaraṃ pṛthagvātaraktādhikāraḥ| nanu, ‘rujastīvrāḥ sasantāpā’ ityādinā raktagatasya vātasya lakṣaṇaṃ vātavyādhāvevoktaṃ, tataśca vātaraktābhidhānaṃ punaruktaṃ syāt; naivaṃ, vātaraktaṃ hi <note place="foot" type="variant" n="3">‘duṣṭena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> duṣṭena vātena duṣṭena raktena ca viśiṣṭasamprāptikaṃ vikārāntarameva| uktaṃ hi carake– “vāyuḥ pravṛddho vṛddhena raktenāvāritaḥ pathi| kruddhaḥ sandūṣayedraktaṃ tajjñeyaṃ vātaśoṇitam||” (ca. ci. a. 29) iti| raktagatavāte tu vāta eva duṣṭo raktamaduṣṭameva gacchatīti bhedaḥ| lavaṇāmletyādi, klinnaśuṣkaśabdau māṃsena sambadhyete| piṇyākastilakalkaḥ| niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṃ māṃsam| prāyaśa ityādi, sukumārā mṛdudehāvayavāḥ, “teṣāmalpaceṣṭatvāllavaṇādibhiḥ raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘kaṭuprajāgarādibhiśca’ iti pā.|</note> kaṭutiktaprajāgarādibhiśca vātaḥ kupyati|” iti īśānaḥ||1-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">vātavyādhiviśeṣatvāttadanantaraṃ vātaraktamāha| nanu, suśrute <note place="foot" type="variant" n="5">‘vātavyādhyadhyāye’ iti pā.|</note> vātarogādhyāye eva vātaraktaṃ paṭhitaṃ, tat kuto'tra saṅgrahe pṛthak paṭhitam? ucyate– satyapi vātarogatve <note place="foot" type="variant" n="6">‘nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanam’ iti pā.|</note> nidānavaiśiṣṭyādviśiṣṭasamprāptikathanārthaṃ kriyāviśeṣajñāpanārthaṃ ca pṛthakkaraṇam| ata eva carake'pi vātavyādhyanantaraṃ pṛthagvātaraktādhyāya uktaḥ| tasya nidānamāha– lavaṇetyādi| lavaṇādibhirbhojanaiḥ, tathā klinnaśuṣkāmbujādibhiḥ, tathā kulatthādibhiḥ, tathā dadhyādibhiḥ, tathā viruddhādibhiḥ, tathā prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ puṃsāṃ, tathā mithyāhāravihāriṇāṃ sthūlānāṃ ca sukhināṃ ca vātaraktaṃ prakupyati| klinnaśuṣkaśabdau māṃsena sambadhyete| piṇyākaḥ tilakalkaḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, palalaṃ māṃsaṃ, klinnaṃ śaṭitam, ambujā matsyādayaḥ, āranālādayaḥ kāñjikabhedāḥ, surā piṣṭakṛtā, āsavo madyaṃ, viruddhaṃ kṣīramatsyādi, adhyaśanaṃ bhuktoparibhojanaṃ, sukumārā mṛdudehāvayavāḥ, sthūlā medasvinaḥ, sukhinaśca samyakpravṛttyādivarjitāḥ; teṣāmalpaceṣṭatvāt lavaṇādibhiḥ raktaṃ, tiktakaṭukaṣāyādibhirvātaśca kupyatīti īśānaḥ||1-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ savidāho'śanasya | kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca <note place="foot" type="variant" n="7">‘duṣṭaṃ srutam’ iti pā. |</note> srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu | tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam ||4||</seg> (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">samprāptimāha– hastyaśvetyādi| hastyādigamanaṃ vātavṛddhau viśeṣeṇa raktasya dravasyādhogamane'pi hetuḥ, vidāhyannaṃ ca śoṇitavṛddhau| hastyādigamanaṃ viśeṣeṇa, pādenāpi gamanaṃ hetureva| tat raktam| sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena svahetuvṛddhena| tatprābalyāditi dvayorduṣṭatve'pivātasya prābalyāt doṣatvena prādhānyādvātaraktavyapadeśaḥ, natu raktavāta iti||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tasya samprāptimāha– hastītyādi| vidāhi virūḍhakādikam| aśnataḥ bhuktavataḥ, <note place="foot" type="variant" n="8">‘vidāhāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vidāhāt kṛṣṇaśarīragataraktamāśu vidahati, vidāhyannaṃ śoṇitavṛddhau hastyādigamanaṃ ca viṣamapādenāpi gamanaṃ hetuḥ| tatsampṛktamiti tadraktapittaṃ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā dūṣitena svahetuvṛddhena saha, tatprābalyādvātaraktamucyate– tatprābalyāditi dvayorduṣṭatve'pi vātasya prābalyāddoṣatvena prādhānyādvātaraktavyapadeśaḥ, natu raktavāta iti| tadvatpittamiti duṣṭaṃ pittamityarthaḥ| dūṣitenāsṛjāktamiti dūṣitena raktena miśraṃ tathā duṣṭaḥ śleṣmā dūṣitena raktenākto miśraḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk | sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu | nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt | vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam ||7||</seg> (ca. ci. a. 29) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-7">pūrvarūpamāha– svedetyādi| svedo'tyarthaṃ na veti gharmāgamanamatyarthaṃ bhavati sarvathā vā na bhavati, etacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat| kṣate'tirugiti yadi kāraṇāntarāt kṣataṃ syāttadā'tiśayaṃ rujā syāt, taddeśasya duṣṭatvāt||5-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-7">tasya pūrvarūpamāha– sveda ityādi| gharmāgamanamatyarthaṃ bhavati sarvathā vā na bhavati, etacca vyādhimahimnā kuṣṭhavat boddhavyam| kārṣṇyamaṅgānām| kṣate'tirugiti yadi kāraṇāntarāt kṣataṃ bhedaḥ syāt, tadā hyatiśayena rujā bhavati, taddeśasya duṣṭatvāt| sadanamaṅgānām| piḍikāprādurbhāvo jānvādiṣu, nistodaḥ pīḍāviśeṣaḥ, suptistvacaḥ, vaivarṇyaṃ vicchāyatā, etatpūrvarūpaṃ vātaraktasya||5-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam | śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatā vṛddhihānayaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk | śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">rakte śotho'tiruktodastāmraścimicimāyate | snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrchā <note place="foot" type="variant" n="9">‘madaḥ satṛṭ’ iti pā. |</note> madastṛṣā | sparśāsahatvaṃ rugrāgaḥ śothaḥ pāko bhṛśoṣmatā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ | kaṇḍūrmandā ca rugdvandvaṃ sarvaliṅgaṃ ca saṅkarāt ||12||</seg> (vā. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-12">vātaraktasya doṣāntarasaṃsargeṇa lakṣaṇānyāha– vāte'dhika ityādi| vṛddhihānaya iti vātaraktalakṣaṇānām| <note place="foot" type="variant" n="10">‘rakta ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> rakta ityādi| rakta ityatra ‘adhika’ ityanuvartanīyam, evaṃ vakṣyamāṇapittādiṣu| etaccārambhakaraktādanyadraktāntaraṃ bodhyaṃ, raktamapi raktāntaradūṣakaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhavati| yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe– “ <note place="foot" type="variant" n="12">‘pittavadraktenātiduṣṭam’ iti pā.|</note> pittavadraktenātikṛṣṇaṃ ca|” (su. sū. a. 14) iti| śamaṃ naiti śāntiṃ na yāti| <note place="foot" type="variant" n="13">‘kapha ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kapha ityādi| dvandvasarvaliṅgaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="14">‘saṅkarāditi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saṅkarāditi saṅkarāt dvidoṣatridoṣamelakāt dvandvaliṅgaṃ sarvaliṅgaṃ ca kramādvātaraktaṃ bhavati||8-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-12">doṣāntarasaṃsarge <note place="foot" type="variant" n="15">‘kāraṇamāha’ iti pā.|</note> lakṣaṇamāha– vāte'dhika ityādi| <note place="foot" type="variant" n="16">‘jānujaṅghādisthāneṣu vātaraktalakṣaṇānām’ iti pā.|</note> tatra jānujaṅghādisthāneṣu śūlādikaṃ jñeyaṃ, tathā śothasya raukṣyādikaṃ vṛddhihānayaśca vijñeyāḥ, <note place="foot" type="variant" n="17">‘dhamanyāḥ’ iti pā.|</note> dhamanyādīnāṃ saṅkocaḥ| <note place="foot" type="variant" n="18">‘aṅgagrahaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> aṅgagrahaḥ śītadveṣaḥ, anupaśayaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘asātmyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> asātmyam; <note place="foot" type="variant" n="20">‘śītena rogavṛddhiḥ|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śītena rogavṛddhiḥ| raktādhikalakṣaṇamāha– rakta iti| rakta ityatrādhika ityanuvartanīyam, evaṃ vakṣyamāṇapittādiṣu| <note place="foot" type="variant" n="21">‘cimicimeti kaṇḍūbhedaḥ śamaṃ na yāti, kledaśca dravatvam|’ iti pā.|</note> kaṇḍūkledau śamaṃ na yātaḥ, kledo dravatvam| etaccārambhakaraktādraktāntaraṃ boddhavyam| <note place="foot" type="variant" n="22">‘yato raktāntaraṃ dūṣakaṃ, yat duṣṭaraktalakṣaṇaṃ pittavat raktenātikṛṣṇaṃ bhavati|’ iti pā.|</note> raktamapi raktāntaradūṣakaṃ bhavati, yaduktaṃ duṣṭaraktalakṣaṇe– “pittavat raktenātikṛṣṇaṃ ca” iti| pittādhikamāha– pitta iti| bhṛśoṣmatā santāpādhikyam| kaphādhikamāha– kapha iti| kaphādhike staimityamārdratā, <note place="foot" type="variant" n="23">‘alpapīḍā mandā ruk ceti lakṣaṇabhedaḥ|’ iti pā.|</note> mandā adāruṇā, ruk pīḍā| dvandvajasānnipātikāvāha– dvandvamityādi| saṅkarāt dvidoṣamelakāt tridoṣamelakācca dvandvaliṅgaṃ sarvaliṅgaṃ ca bhavet||8-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamupasarpati ||13||</seg> (su. ni. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">pādayorjātamapratikriyamāṇaṃ deśāntaraṃ vyāpnoti, pādavaddhastayorapi bhavatīti darśayannāha– pādayorityādi| ākhorviṣamityanena mandavisarpaṇatāṃ darśitavān; etadvātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktam| yadāha– “uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||” (ca. ci. a. 29) iti| suśrutena tu kuṣṭhavadutpattau uttānasyottarakālaṃ gambhīratvamuktamiti matabheda eva||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">pādayorjātamapratikriyamāṇaṃ pradeśāntaraṃ prāpnoti; pādabaddhastayorapi bhavatīti darśayannāha– pādayorityādi| kadāciditi apratikriyamāṇam| hastayorapīti mūlamāsthāya| ākhorviṣamivetyanena mandavisarpitāṃ darśitavān| etacca vātaraktaṃ carakeṇa dvividhamuktaṃ tadyathā– “uttānamatha gambhīraṃ dvividhaṃ vātaśoṇitam| tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tvantarāśrayam||” iti||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vātaraktamasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam | (su. ni. a. 1) | asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16"><note place="foot" type="variant" n="24">‘mūrchātimadaruk ... ’ iti pā. |</note> sammūrchāmadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ | hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">aṅgulīvakratāsphoṭadāhamarmagrahārbudāḥ | etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ, sādhyaṃ syānnirupadravam | ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam | tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadravāḥ ||18||</seg> (ca. ci. a. 29) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-18">asādhyatvādikamāha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṃ gatamasādhyam| tathā sphuṭitādikaṃ sphuṭitaṃ dalitatvak, prabhinnaṃ vidīrṇatvak| upadravairityādau ādiśabdena vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṃ grahaṇam| yāpyaṃ saṃvatsarotthitamityanena saṃvatsarādarvāk sādhyaṃ, yadi sphuṭitatvagādayo na bhaveyurityāhuḥ| <note place="foot" type="variant" n="25">‘asvapnetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> asvapnetyādi| pāṅgulyaṃ paṅgutā| mohenaikeneti vacanāt pūrvoktaiḥ samastairdvitryādibhiśceti <note place="foot" type="variant" n="26">‘bodhayatīti’ iti pā.|</note> jñāpayatīti||14-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-18">etasyaivāsādhyayāpyatve āha– ājānvityādi| ājānu jānuparyantaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘asādhyam’ iti pā.|</note> gatamasādhyam| sphuṭitaṃ dalitatvak| prabhinnaṃ vidīrṇam| prasrutaṃ srāvayuktam| upadravairiti prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ, ādigrahaṇena ca vakṣyamāṇānāmasvapnādīnāṃ grahaṇam| yāpyaṃ saṃvatsarotthitamityanena saṃvatsarādarvāk sādhyaṃ, yadi sphuṭitatvādayo na bhaveyuḥ| upadravānāha– asvapnetyādi| māṃsakotho māṃsagalanam| <note place="foot" type="variant" n="28">etacca ‘mūrchāyo'mandaruktṛṣṇā’ iti pā.|</note> mūrchāyo mūrchā| amandaruk pīḍābāhulyam| moha indriyārthānām| pāṅgulyaṃ paṅgutā| mohenaikeneti vacanāt pūrvoktaiḥ samastaiśceti jñāpayati| punaśca sādhyāsādhyatvamāha– akṛtsnetyādi| yasya ca sarve upadravā bhaveyuḥ so'pyasādhyaḥ| ‘akṛtsnopadravam’ ityādikaṃ mādhavena <note place="foot" type="variant" n="29">‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> na gṛhītaṃ, pustakāntareṣu dṛṣṭatvāllikhitamiti||14-18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vātaraktanidānaṃ samāptam ||23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vātaraktanidānaṃ samāptam||23||</seg> <note place="foot" type="variant" n="30">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vātaraktanidānam||23||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vātaraktanidānam||23||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="24" xml:id="mn.24">
        <head>ūrustambhanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athorustambhanidānam | śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ | jīrṇājīrṇe tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">saśleṣmamedaḥpavanaḥ sāmamatyarthasañcitam | abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cet pratipadyate ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena ca | tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau | dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">saṃyuktau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ | tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare ||5||</seg> (vā. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-5">vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhamāha– śītoṣṇetyādi| śītoṣṇagrahaṇamanuktaparasparavirodhidvandvopalakṣaṇārthaṃ, tena gurusnigdhābhyāṃ laghurūkṣayorgrahaṇaṃ bodhyamiti jejjaṭaḥ| saṃśuṣkaṃ kaṭhinaṃ, dravavirodhitvāt| jīrṇājīrṇe iti prabhūtaṃ jīrṇaṃ, stokamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| ata eva dṛḍhabalena– ‘jīrṇājīrṇe samaśnataḥ|’ (ca. ci. a. 27) iti paṭhitam| ete ca yathāsambhavaṃ śleṣmādīnāṃ hetavaḥ| saśleṣmamedaḥpavanaḥ iti saśleṣmamedaścāsau pavanaśceti saśleṣmamedaḥpavanaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘iti vigrahaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti vigrahaḥ| itaraṃ doṣaṃ pittam| asyāṃ samprāptau vātasya prādhānyamuktam, ata eva <note place="foot" type="variant" n="2">‘suśrute’ iti pā.|</note> suśrutena mahāvātavyādhāvayaṃ rogaḥ paṭhitaḥ| carake tu <note place="foot" type="variant" n="3">‘kaphaprādhānyamuktam’ iti pā.|</note> kaphasya prādhānyamuktam| yadāha– “ūrū śleṣmā samedasko vātapitte'bhibhūya tu|” (ca. ci. a. 27) ityādi| tatra carake āvarakasya śleṣmaṇaḥ prākcikitsyatvena prādhānyam, ārambhakatvena tu suśrute pavanasyeti na virodhaḥ| parakīyāvivetyanena utkṣepaṇagamanādiṣvaprabhutvaṃ darśayati| dhyānādibhirjvarāntairupalakṣitaḥ ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ||1-5||</seg> <note place="foot" type="variant" n="4">‘vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-5">vātavyādhiviśeṣatvādūrustambhanidānārambhaḥ| tasya nidānapūrvāṃ samprāptimāha– śītetyādi| śītoṣṇādigrahaṇamanuktaparasparavirodhidvandvadoṣopalakṣaṇārthaṃ, tena gurusnigdhābhyāṃ laghurūkṣayorgrahaṇaṃ boddhavyamiti jejjaṭaḥ| saṃśuṣkaṃ kaṭhinaṃ, dravavirodhitvāt| jīrṇājīrṇe iti prabhūtaṃ jīrṇaṃ, stokamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhojane’ iti śeṣaḥ| ata eva dṛḍhabalena ‘jīrṇājīrṇe samaśnataḥ’ iti paṭhitam| āyāso vyāyāmaḥ| svapnaṃ divā, jāgaraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘niśi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> niśi| saśleṣmamedaḥpavana iti saśleṣmamedaścāsau pavanaśca saśleṣmamedaḥ pavanaḥ| atyarthasañcitamitaraṃ doṣaṃ pittam| asyāṃ samprāptau vātasya prādhānyamuktam, ata eva suśrute mahāvātavyādhāvayaṃ paṭhitaḥ; carake tu kaphaprādhānyam| <note place="foot" type="variant" n="6">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tatra carake āvarakasya kaphasya prākcikitsyatvena prādhānyam| ārambhakatvena tu suśrute pavanasyeti na virodhaḥ| stimitena mandena, stabhnāti stambhayati, acetanau sparśajñānarahitau| parakīyāvivetyanena utkṣepaṇagamanādiṣvaprabhutvaṃ darśayati| dhyānādibhiḥ jvarāntairupalakṣitaḥ, ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="7">‘apare’ iti pā.|</note> ūrustambhamapare āḍhyavātamāhuḥ||1-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">prāgrūpaṃ tasya nidrā'tidhyānaṃ stimitatā jvaraḥ | romaharṣo'ruciśchardirjaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">prāgrūpamāha– prāgityādi||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ | pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedane | pādaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ | <note place="foot" type="variant" n="8">‘anyaneyau’ iti pā. |</note> anyasyeva hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet | ūrustambhastadā hanyāt, sādhayedanyathā navam ||10||</seg> (ca. ci. a. 27) | <note place="foot" type="variant" n="9">‘anupaśayamāha– vātetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-10">anupaśayamāha– vātetyādi| vātaśaṅkibhiriti suptisaṅkocakampādivātarogasadṛśaliṅgadarśanāttacchaṅkibhiḥ| ajñānādaniścayāt, mohāditi īśānaḥ| tatropaśayānupaśayajñānārthaṃ snehanaṃ, yaduktaṃ carake– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” (ca. ci. a. 4) iti| tataḥ snehanādanupaśayo bhavatītyāha– pādayorityādi| uddharaṇam ūrdhvacālanam| ādāhavedane iti āṅ īṣadarthe; anye tvīṣadartha eva nañamāhuḥ, udbhūtadāhasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt| ‘ānāhavepa(da)ne’ iti pāṭhāntaramayuktaṃ, carakaṭīkākāraiḥ sarvairavyākhyātatvāt| vyādhisvabhāvādayaṃ corustambha eka eva tridoṣārabdhaḥ, natu vātādibhedādanekavidhaḥ| uktaṃ hi carake vyādhisaṅkhyāyām– “eka evorustambhaḥ” (ca. sū. a. 19) iti| <note place="foot" type="variant" n="10">‘sambhagnāviti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sambhagnāviti sambhagnāviva sambhagnau||7-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-10">tasyānupaśayamāha– vātetyādi| suptisaṅkocakampādivātarogasadṛśaliṅgadarśanāt tacchaṅkibhirvātarogo'yamiti, <note place="foot" type="variant" n="11">‘bhramaḥ ajñānādaniyamāt’ iti pā.|</note> ajñānāt bhramāt, snehanāt abhyaṅgādeḥ tatropaśayānupaśayajñānārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘snehanam| yaduktam-’ iti pā.|</note> snehanam– “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta|” iti| tataḥ snehanādanupaśayo bhavatītyāha– pādayorityādi| uddharaṇamūrdhvacālanam| śaśvaccādāhavedaneti āṅ īṣadarthe, anye tvīṣadarthe nañamāhuḥ; udbhūtadāhasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt| ‘ānāhaveda(pa)ne’ iti pāṭhāntaraṃ na yuktaṃ, carakaṭīkākāraiḥ sarvairavyākhyātatvāt| vyādhisvabhāvādayaṃ corustambha eka eva tridoṣārabdhaḥ, na tu vātādibhedādanekavidhaḥ| asādhyatvamāha– yadeti| anyatheti pūrvoktairupadravai rahitaṃ cotpannamātrameva||7-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ūrustambhanidānaṃ samāptam ||24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmūrustambhanidānaṃ samāptam||24||</seg> <note place="foot" type="variant" n="13">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmūrustambhanidānam||24||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmūrustambhanidānam||24||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="25" xml:id="mn.25">
        <head>āmavātanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāmavātanidānam | viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca | snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvatastathā ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ pradhāvati | tenātyarthaṃ vidagdho'sau dhamanīḥ pratipadyate ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vātapittakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo rasaḥ | srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">janayatyāśu daurbalyaṃ gauravaṃ hṛdayasya ca | vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasañjño'tidāruṇaḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">yugapatkupitāvantastrikasandhipraveśakau | stabdhaṃ ca kuruto gātramāmavātaḥ sa ucyate ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-5">ūrustambhe vāyuḥ sāma ityuktam, atastadanantaramāmavātanidānamāha– viruddhetyādi| viruddhāhāraḥ saṃyogādiviruddhaḥ, viruddhā ca ceṣṭā yathā– ajīrṇe vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādi| snigdhaṃ bhuktavato vyāyāmaṃ kurvata iti milito hetuḥ, <note place="foot" type="variant" n="1">‘na pṛthaktvena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> na pṛthaktvena| śleṣmasthānamāmāśayasandhyādi| tena vātena vidagdho dūṣito'sāvāmo dhamanīḥ pratipadyate, ‘dhamanībhiḥ pratipadyata’ iti pāṭhāntare śleṣmasthānamiti yojyam| so'nnajo rasa iti āmaḥ, annarasasyaivāpakvasya tantrāntare āmavyapadeśāt| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| <note place="foot" type="variant" n="2">‘duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||” (vā. sū. a. 13)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||” (vā. sū. a. 13) ityādi| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti apare tvāhuḥ– “avipakvamasaṃyuktaṃ durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| anye tvāhuḥ– “āhārasya rasaḥ śeṣo yo na pakvo'gnilāghavāt| sa mūlaṃ sarvarogāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| tathā cāpare– “āmamannarasaṃ kecit, kecittu malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ ca kecidāmaṃ pracakṣate||” iti| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| yugapadityādi, vātakaphau yugapatkupitāvantaḥ koṣṭhe trikasandhipraveśakau bhavataḥ, athavā gātraṃ stabdhaṃ kurutaḥ; trikasandhiṣu praveśastadgatavedanayā bodhyaḥ||1-5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-5">ūrustambhe vāyuḥ sāma ityuktam, atastadantaramāmavātanidānamāha– viruddhetyādi| viruddhāhāraceṣṭasya tathā mandāgnerevaṃvidhasya puruṣasya, niścalasya vyāpārarahitasya; viruddhāhāraḥ kṣīramatsyādiḥ saṃyogādiviruddhaḥ; viruddhā ceṣṭā'jīrṇe <note place="foot" type="variant" n="3">‘cāhāravidhiḥ| tato'dhikavyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikam’ iti pā.|</note> vyāyāmavyavāyajalaprataraṇādikā| snigdhamannaṃ bhuktavato vyāyāmaṃ kurvata iti milito heturna pṛthaktvena| āmavāte vigatavyāyāmatvāt| anye ‘vyāyāmaṃ vā'pyakurvata’ ityādi paṭhanti| tannātiyuktaṃ, niścalasyetyanenaiva labdhatvāt| śleṣmasthānaṃ pradhāvatīti <note place="foot" type="variant" n="4">‘śleṣmasthānāni’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śleṣmasthānāni āmāśayoraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti| śleṣmasthānanicitena vātena vidagdho dūṣita āmo dhamanīḥ sirāḥ pratipadyate| ‘dhamanībhiḥ prapadyate’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra śleṣmasthānamiti yojyam| apakvasyaivāma iti sañjñā, annarasasyaivā'pakvasya tantrāntare āma iti vyapadeśāt| yaduktam– “ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate|| jaṭharānaladaurbalyādavipakvastu yo rasaḥ| sa āmasañjñako dehe sarvarogaprakopakaḥ||” iti| anyairapyuktam– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āmaḥ parikīrtitaḥ||” iti| anyatrāpi– “avipakvamasaṃyuktaṃ durgandhaṃ bahu picchilam| sadanaṃ sarvagātrāṇāmāma ityabhidhīyate||” iti| tathā'pare– “avipakvarasaṃ kecitkecittaṃ malasañcayam| prathamāṃ doṣaduṣṭiṃ vā kecidāmaṃ pracakṣate||” iti| tribhirdoṣairatiśayadūṣito'nnarasaḥ srotāṃsyabhiṣyandayati limpati, atipicchilatvāt| nānāvarṇa iti vātādidūṣitatvādbahuvarṇaḥ| <note place="foot" type="variant" n="5">‘tato’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tato vahnermandatvaṃ janayati| hṛdaye gauravaṃ bhavati, tasya sthānatvāt| sarveṣāṃ rogāṇāmayameva kāraṇībhūta āmasañjñakaḥ| tasyaiva rūpamāha– yugapaditi| <note place="foot" type="variant" n="6">‘yugapadekabhāgameva’ iti pā.|</note> yugapadekavārameva kupitau vātakaphau antaḥkoṣṭhe trikasandhipraveśakau bhavataḥ| (trike kaṭimanyāśayasandhī tatra, tathā sandhiṣu praviśya) athavā gātraṃ stabdhaṃ kurutaḥ, <note place="foot" type="variant" n="7">‘sa āmavātaḥ kathyate|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘trikasandhipraveśaśca tadgatavedanayā boddhavyaḥ’ etatpāṭhasya paścādupalabhyate |</note> sa āmavātaḥ kathyate| <note place="foot" type="variant" n="8">‘triṣu sandhipraveśaśca’ iti pā.|</note> trikasandhipraveśaśca tadgatavedanayā boddhavyaḥ||1-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">aṅgamardo'rucistṛṣṇā <note place="foot" type="variant" n="9">‘hyālasyam’ iti samucitaḥ pāṭhaḥ, anyathā dīrghasandhipaścāt chandabhaṅgaḥ syāt|</note> ālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ | apākaḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘śūnyatā ... ’ iti pā. |</note> śūnatā'ṅgānāmāmavātasya lakṣaṇam ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgamarda ityādi||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">āmavātasya sāmānyalakṣaṇamāha– aṅgetyādi| aṅgamardo'ṅgabhaṅgaḥ| arucitṛṣṇe prasiddhe| ālasyayuktamaṅgagauravaṃ jvaraśca| apāka āhārasya| aṅgānāṃ śūnatvam| etadāmavātasya svarūpakathanam||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">sa kaṣṭaḥ sarvarogāṇāṃ yadā prakupito bhavet | hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate | sa deśo <note place="foot" type="variant" n="11">‘rujate ... ’ iti pā. |</note> rujyate'tyarthaṃ vyāviddha iva vṛścikaiḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">janayet so'gnidaurbalyaṃ prasekārucigauravam | utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhaṃ ca bahumūtratām ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā nidrāviparyayam | tṛṭchardibhramamūrchāśca hṛdgrahaṃ viḍvibaddhatām | jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadravān ||10||</seg> <note place="foot" type="variant" n="12">‘asyaiva ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-10">tasyaivātivṛddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| vṛścikaiḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘karīṣajakīṭaviśeṣaiḥ’ iti pā.|</note> saviṣakīṭaviśeṣaiḥ| sa iti āmavātaḥ| jāḍyamakarmaṇyatvam| anyānupadravān saṅkocakhañjatvādīn||7-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-10">tasyaivā'tipravṛddhasya lakṣaṇamāha– sa ityādi| āmavāto yadā kupito bhavati, tadā sarvarogāṇāṃ madhye kaṣṭatamaḥ kṛcchrasādhyaḥ syādityarthaḥ| hastapādādīnāṃ sandhiṣu sarujaṃ śvayathuṃ kuryāt| <note place="foot" type="variant" n="14">‘sandhimeva’ iti pā.|</note> sandhimanye pṛthagvyākhyānayanti| gulphau caraṇoparigranthī, trikaṃ sphikpṛṣṭhasandhiḥ, ūru jaṅghādeśaḥ| sa deśo vṛścikaiḥ saviṣakīṭaviśeṣairvyāviddho daṣṭa ivātyarthaṃ rujyate tudyate| upadravānāha- <note place="foot" type="variant" n="15">‘janayedityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> janayedityādi| <note place="foot" type="variant" n="16">‘agnimāndyam’ iti pā.|</note> agnimāndyādīn janayet, praseko lālāsrāvaḥ, <note place="foot" type="variant" n="17">‘arucigauravaṃ prasiddham’ iti pā.|</note> arucigaurave prasiddhe, utsāhahāniṃ karmākṣamatvaṃ, vairasyādayaḥ prasiddhāḥ| kukṣau kāṭhinyaṃ, śūlaṃ kukṣāveva, nidrāviparyayo nidrānāśaḥ, tṛḍādayaḥ prasiddhāḥ, viḍvibaddhatā viḍgrahaḥ, jāḍyamaṅgānāmakarmaṇyatā, anye jāḍyaṃ karkaśatvamityāhuḥ| ānāha ūrdhvādhobhāganirodhitā| anyānupadravāniti vātavyādhinidānoktān||7-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pittāt sadāharāgaṃ ca, saśūlaṃ pavanānugam | stimitaṃ gurukaṇḍūṃ ca kaphaduṣṭaṃ tamādiśet ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">tasya viśeṣalakṣaṇānyāha– pittādityādi||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">pittādiyuktasya viśeṣalakṣaṇamāha– pittādityādi| yadā pittena milito bhavati, tadā <note place="foot" type="variant" n="18">‘dāharogavān’ iti pā.|</note> dāharāgavān bhavati, yadi tu vātānugaṃ, tadā saśūlaṃ savyathaṃ jānīyāt| yadyapyāmo vātena nīyamānastathā'pi pradeśasthitena militatvāttenaivānugatatvamiti| stimitaṃ jaḍaṃ, guruṃ gauravayuktaṃ, kaṇḍūmantaṃ ca kaphottaraṃ jānīyāt||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">ekadoṣānugaḥ sādhyo, dvidoṣo yāpya ucyate | sarvadehacaraḥ śothaḥ sa kṛcchraḥ sānnipātikaḥ ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">tasya sādhyatvādikamāha– eketyādi||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">sādhyāsādhyatvamāha– ekadoṣānuga iti| sugamam||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne āmavātanidānaṃ samāptam ||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmāmavātanidānaṃ samāptam||25||</seg> <note place="foot" type="variant" n="19">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmāmavātanidānam||25||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmāmavātanidānam||25||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="26" xml:id="mn.26">
        <head>śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam | doṣaiḥ pṛthak samastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet | sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ ||1||</seg> <note place="foot" type="variant" n="1">‘āmavāte’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">āmavāte'pi śūlaṃ bhavatītyatastadanantaraṃ śūlanidānam| jvarādivat śūlasyāpi prāgutpattirasti| yadāha hārītaḥ– “anaṅganāśāya harastriśūlaṃ mumoca kopānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṃ sahasā nirīkṣya bhayārdito viṣṇutanuṃ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimohitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṃ śarīraṃ pradūṣayatyasya hi pūrvasṛṣṭiḥ||” iti| etena śūlasambhavatvādasya śūlamiti sañjñā, śūlanikhātavadvedanājanakatvācca| <note place="foot" type="variant" n="2">‘yadāha’ iti pā.|</note> tadāha vṛddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphoṭanavattasya <note place="foot" type="variant" n="3">‘yasmāttīvrātivedanā’ iti pā.|</note> yasmāttīvrā hi vedanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihocyate||” (su. u. taṃ. a. 42) iti| kaphapittādiśūleṣvavaśyambhāvī <note place="foot" type="variant" n="4">‘vāyoḥ prādhānyaṃ’ (ā. da.)|</note> vāyurityāha– sarveṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">āmavāte ca śūlaṃ bhavati, atastadanantaraṃ śūlanidānamāha– <note place="foot" type="variant" n="5">‘doṣairityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> doṣairityādi| jvarādivacchūlasyāpi prāgutpattirasti| yaduktaṃ hārīte– “anaṅganāśāya harastriśūlaṃ mumoca kopānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṃ sahasā nirīkṣya bhayārdito viṣṇutanuṃ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimohitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṃ śarīraṃ pradūṣayatyasya hi pūrvasṛṣṭiḥ||” iti| <note place="foot" type="variant" n="6">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sa ca dehināṃ śarīraṃ dūṣayatyasya hi prāgutpattiriti| ata evāsya śūlisambhavatvāt śūla iti sañjñā, śūlanikhāta iva vedanājanakatvācca| yadāha vṛddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphoṭanavattasya yasmāttīvrā ca vedanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihocyate||” iti| <note place="foot" type="variant" n="7">‘saṅkhyāyāṃ samprāptau ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> saṅkhyāyāṃ samprāptau ca kaphapittādiśūleṣvapi vāyoḥ prādhānyamityata āha– <note place="foot" type="variant" n="8">‘doṣairiti’ iti pā.|</note> sarveṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt | kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt | viṭśukramūtrānilavegarodhācchokopavāsādatihāsyabhāṣyāt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpārśvapṛṣṭhatrikabastideśe | jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">muhurmuhuścopaśamaprakopī viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ | saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-5">vātikamāha– vyāyāmetyādi| śītajalātipānāt śītalajalasya prabhūtapānāt| āḍhakī tuvarī, koradūṣaḥ kodravaḥ, virūḍhajānnamaṅkuritadhānyakṛtamannaṃ, viruddhaṃ kṣīramatsyādikaṃ, vallūraṃ śuṣkamāṃsam| yadyapi sarvaireva vātakopanairvātaśūlaṃ syāttathā'pi vyāyāmādipāṭhenaitaddarśayati– vyāyāmādayo yathā vātahetavastathā śūlahetavo'pīti; doṣavyādhihetava ityarthaḥ| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘pittaśleṣmādiṣvapi’ iti pā.|</note> pittaśūlādiṣu draṣṭavyam| jīrṇe ityāhāre| ghanāgame varṣāsu, meghodaye ca| muhurmuhurupaśamaprakopau vāyoścalatvena||2-5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-5">vātikamāha– vyāyāmetyādi| vyāyāmo mallayuddhādiḥ, yānaṃ turagarathādi, maithunaṃ strīsevā, prajāgaraṃ rātrau, eṣāmatiyogāt, śītajalasya prabhūtapānāt, kalāyastripuṭaḥ, āḍhakī tuvarī, koradūṣaḥ kodravaḥ, atyartharūkṣadravyasevā, adhyaśanaṃ bhuktasyopari bhojanam, abhighāto loṣṭādibhiḥ, kaṣāyatiktarasasevā, virūḍhajānnamaṅkuritadhānyakṛtamannaṃ, viruddhaṃ matsyakṣīrādi, vallūraṃ śuṣkamāṃsaṃ, śuṣkaśākaṃ prasiddham| yadyapi sarvaireva vātakopanaiḥ vātaśūlaṃ syāt, tathā'pi vyāyāmādipāṭhenaitadbodhayati– yathā vyāyāmādayo vātahetavastathā śūlasyāpi hetava iti| <note place="foot" type="variant" n="10">‘doṣavyādhihetava’ iti pā.|</note> doṣavyādhyubhayahetava ityarthaḥ| evaṃ pittaśūlādiṣu draṣṭavyam| śoko bandhuviyogāt, upavāsaḥ abhojanam, atihāsaḥ, aṭṭāṭṭahāsaḥ, atibhāṣyaṃ bahupralapanam, etaiḥ kāraṇairduṣṭo vāyuḥ śūlaṃ kuryāt| sthānasaṃśrayamāha– hṛt hṛdayaṃ, pārśvaṃ, <note place="foot" type="variant" n="11">‘pṛṣṭhatrikam’ iti pā.|</note> pṛṣṭhaṃ, trikaṃ sphikkaṭisandhiḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘vāyoḥ sthānatvāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vāyoḥ sthānatvāt, bastiḥ mūtrāśayaḥ| jīrṇe āhāre, pradoṣe sandhyāsamaye, ghanāgame varṣāgame, śīte śītakāle, eteṣvadhikaṃ prakopaṃ prayāti| muhurmuhurupaśamaprakopau vāyoścañcalatvāt, muhurmuhuḥ vāraṃvāraṃ prakopopaśamau bhavataḥ| viḍvātasaṃstambhanatodabhedairiti purīṣādīnāṃ yadā stambhaḥ tadā prakopaḥ, yadā ca teṣāṃ pravṛttistadopaśamaḥ, bhedo'bhighāta iva, etadupalakṣaṇam| yadā todabhedau tadā prakopaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śāntirupaśayaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śāntirupaśayaḥ| upaśayamāha– saṃsvedanādibhiḥ śamaṃ śāntiṃ prayāti <note place="foot" type="variant" n="14">‘snigdhoṣṇabhojyairbhojanaiśca’ iti pā.|</note> snigdhoṣṇabhojanaiśca||2-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ | kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam | tṛṇmohadāhārtikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrchābhramacoṣayuktam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">madhyandine kupyati cārdharātre vidāhakāle jaladātyaye ca | śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaśca ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-8">paittikamāha– kṣāretyādi| kṣāro yavakṣārādiḥ muṣkakādikṛtakṣāradravyaṃ ca, tīkṣṇoṣṇaṃ maricarājikādi, vidāhi vaṃśakarīrādi, tailaṃ tilavikṛtiḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, <note place="foot" type="variant" n="15">‘piṇyākaḥ niḥsnehasarṣapādikalkaḥ’ iti pā.|</note> piṇyāko niḥsnehaḥ sarṣapādikalkaḥ, kulatthayūṣo'tra kulatthānnapānopalakṣaṇaḥ| sauvīraṃ sandhānaviśeṣaḥ| ravipratāpo raudraḥ| grāmyātiyogo maithunātisevā| vidāhīti pūrvaṃ paṭhitvā'pi aśanairvidagdhairityanenāvidāhivastuno'pi doṣavaśena vidāhitvaṃ darśitam| yadāha suśrutaḥ– “srotasyannavahe pittamagnau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” (su. sū. a. 46) iti| vidāhakāla ityāhārasya| jaladātyaye śaradi||6-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-8">paittikamāha– kṣāretyādi| kṣāro yavakṣārādiḥ muṣkakādikṛtakṣāraśca, tīkṣṇoṣṇaṃ maricarājikādi, vidāhi vaṃśakarīrādi, tailaṃ tailavikṛtiḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, piṇyāko niḥsnehastilakalkaḥ ‘khallī’ iti loke, kulatthayūṣo'tra kulatthānnapānopalakṣaṇaḥ| kaṭuḥ kaṭurasaḥ, amlaśca; sauvīraṃ sandhānaviśeṣaḥ, anye kāñjikaṃ, surāvikāraḥ śāliṣaṣṭikapiṣṭaiḥ kṛtaṃ madyaṃ surā tasyā vikāraḥ, punarnavāśālipiṣṭaiḥ kṛtā śvetasurā, bibhītakatvakśālitaṇḍulapiṣṭaistu baibhītikī surā ityādi| krodhaḥ kopaḥ, analo vahnisevā, āyāsaḥ śramakāri karma, ravipratāpo'tigharmaḥ| grāmyātiyogaḥ maithunātisevā, aśanairvidagdhairityanenāvidāhivastuno'pi doṣavaśena vidāhitvaṃ darśitam| yadāha suśrutaḥ– “srotasyannavahe pittamagnau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” iti| ebhiḥ kāraṇairduṣṭaṃ pittaṃ śūlaṃ janayet| tṛṭ tṛṣā, moho naṣṭacittatā, dāhaḥ prasiddhaḥ| nābhyāṃ pittaśūlasya sthānatvāt| svedādayaḥ prasiddhāḥ, coṣaḥ cuṣyata iva vedanāviśeṣaḥ, etairyuktam| madhyandine'rdharātre ca kopaṃ yāti| vidāhakālaḥ āhārasya pākāvasthikaḥ, ‘nidāghakāle’ iti pāṭhāntaram| jaladātyaye śaradi, śīte <note place="foot" type="variant" n="16">‘śītakāle’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śītakāle, śītavīryaiḥ susvāduśītaiḥ madhuraśītabhojanaiśca śāntiṃ gacchati||6-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ | anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ | bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye'tha śiśire kusumāgame ca ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">ślaiṣmikamāha– ānūpetyādi| ānūpavārijaṃ māṃsādikaṃ, kilāṭaṃ takrakūrcikā, kṛśarā tilataṇḍulamāṣayavāgūḥ| sūryodaye prātaḥ| kusumāgame vasante||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">ślaiṣmikamāha– ānūpetyādi| ānūpamāṃsaṃ jalapradeśacāriṇāṃ māṃsaṃ, vārijaṃ matsyādīnāṃ jalacarāṇāṃ māṃsaṃ, kilāṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="17">takrabhedaḥ|</note> takrakūrcikā, anye sadyaḥprasūtamahiṣīkṣīrakṛtamāhuḥ, payovikāraḥ pāyasaṃ dadhyādi| māṃsaṃ grāmyamāṃsam, ikṣuriti ikṣuvikāraiḥ, piṣṭamiti piṣṭānnam, kṛśarā tilataṇḍulamāṣayavāgūḥ, etaiḥ śleṣmajananaiḥ śleṣmā prakopaṃ prāpya śūlaṃ kuryāt| upadravānāha– hṛllāsetyādi| hṛllāsa upasthitavamanatvamiva, sadanaṃ gātrabhaṅgaḥ, sampraseko lālāsrāvaḥ| āmāśaye rujaṃ kuruta iti yojyam| stimitakoṣṭhamiti baddhakoṣṭhatā, sūryodaye prātaḥ, puṣpāgame vasante, eteṣu <note place="foot" type="variant" n="18">‘kāleṣvati’ iti pā.|</note> kāleṣu viśeṣeṇa kupyati||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣak sarvabhavaṃ hi śūlam | sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">sānnipātikamāha– sarveṣvityādi| tridoṣāṇāṃ militairlakṣaṇaistridoṣajaṃ jānīyāt| sukaṣṭamasādhyam| <note place="foot" type="variant" n="19">etacca ‘viṣavajratulyam’ iti pā.|</note> viṣavajratulyaṃ māraṇātmakatvāt||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āṭopahṛllāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ | kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">āmaśūlamāha– āṭopetyādi| kaphasya liṅgena kaphaśūloktaliṅgena||12||</seg> <note place="foot" type="variant" n="20">‘āmajamāha– āṭopetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">āmajamāha– āṭopetyādi| āṭopo guḍaguḍāśabdaḥ, saruk, gurutvaṃ, staimityam, udare ānāha ūrdhvādhovātanirodhaḥ, kaphaprasekaḥ kaphasrāvaḥ| kaphasya liṅgeneti ślaiṣmikaśūloktaliṅgena tamāmodbhavaṃ śūlaṃ jānīyāt||12||</seg> <note place="foot" type="variant" n="21">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam | bastau hṛtpārśvapṛṣṭheṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ | kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ ||13||</seg> dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ |14|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-14">vātapaittikaścarakoktavātapaittikaśūlasthāne draṣṭavyaḥ| evaṃ sānnipātiko'pi uktadoṣatrayasthāne| yaduktam– “vātātmakaṃ bastigataṃ vadanti, pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhyām| hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ, sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt||” iti||13-14||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-14">vātakaphajasya sthānasaṃśrayatvenopadravānāha– bastāviti| bastau mūtrāśaye, pārśvayordvayoḥ| kaphapaittikamāha– kukṣāvityādi| kukṣāvudare| vātapaittikamāha– dāhetyādi| dāhaḥ sarvāṅgatāpaḥ, ghoro dāruṇaḥ| <note place="foot" type="variant" n="22">‘sānnipātikastūktadoṣatrayasthāne’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sānnipātikastūktadoṣatrayasthāne, yaduktaṃ tantrāntare– “vātātmakaṃ vastigataṃ vadanti pittātmakaṃ cāpi vadanti nābhau| hṛtpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṃ sarveṣu deśeṣu ca sannipātāt||” iti||13-14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ, kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ ||14||</seg> sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ |15|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">sādhyatvādilakṣaṇamāha– eketyādi| bhūryupadrava iti upadravāstu vedanādayaḥ| yaduktam– “vedanā ca tṛṣā mūrchā <note place="foot" type="variant" n="23">‘ānāho’ etatsthāne ‘hyānāho’ iti pāṭhaḥ vyākaraṇachandaniyamābhyāmucitam anyathā dīrghasandhinā chndabhaṅgaḥ syāt|</note> ānāho gauravārucī| kāsaḥ śvāsaśca hikkā ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ||” iti||14||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">sādhyāsādhyatvamāha– eketyādi| bhūryupadrava iti upadravāstṛṣādayaḥ| yaduktam– “vedanā ca tṛṣā mūrchā <note place="foot" type="variant" n="24">‘ānāho’ etatsthāne ‘hyānāho’ iti pāṭhaḥ vyākaraṇachandaniyamābhyāmucitam anyathā dīrghasandhinā chndabhaṅgaḥ syāt|</note> ānāho gauravārucī| kāsaśvāsau ca hikkā ca śūlasyopadravāḥ smṛtāḥ||” iti||14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">svairnidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihitastadā ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedbalī | bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam ||16||</seg> tasya lakṣaṇamapyetat samāsenābhidhīyate |17|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-16">pariṇāmaśūlamāha– svairityādi| asya ca tridoṣajasyāpi niyatapariṇāmakālasambhavatvena pittolbaṇatvaṃ draṣṭavyam| yaduktamanyatra– “balāsaḥ pracyutaḥ sthānāt pittena saha mūrchitaḥ| vāyumādāya kurute śūlaṃ jīryati bhojane|| kukṣau jaṭharapārśveṣu nābhau bastau stanāntare| pṛṣṭhamūlapradeśeṣu sarveṣveteṣu vā punaḥ|| bhuktamātre'thavā vānte jīrṇe'nne ca praśāmyati| ṣaṣṭikavrīhiśālīnāmodanena vivardhate|| tat pariṇāmajaṃ śūlaṃ durvijñeyaṃ mahāgadam| tamāhū rasavāhānāṃ srotasāṃ duṣṭihetukam|| kecidannadravaṃ prāhuranye tat paktidoṣataḥ| paktiśūlaṃ vadantyeke kecidannavidāhajam||” iti| bhukte jīryati āhāre pacyamāne||15-16||</seg>—</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-16">pariṇāmaśūlamāha– svairityādi| svaiḥ kāraṇaiḥ kupito balavān vātaḥ sannihito nikaṭo yadā ubhe kaphapitte samāvṛtya vyāpya tiṣṭhet, tadā śūlakārī bhavet| asya ca tridoṣajasyāpi niyatapariṇāmakālasambaddhatvena pittolbaṇatvaṃ draṣṭavyam| yaduktamanyatra– “balāsaḥ pracyutaḥ sthānātpittena saha mūrchitaḥ vāyumādāya kurute śūlaṃ jīryati bhojane|| kukṣau jaṭharapārśveṣu nābhyāṃ bastau stanāntare| pṛṣṭhamūlapradeśeṣu sarveṣveteṣu vā punaḥ|| bhuktamātre'thavā vānte jīrṇe cānne praśāmyati| ṣaṣṭikavrīhiśālīnāmodanena vivardhate|| pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ durvijñeyaṃ mahāgadam| tamāhū rasavāhānāṃ srotasāṃ duṣṭihetukam| kecidannadravaṃ prāhuranye tatpaktidoṣajam| paktiśūlaṃ vadantyeke kecidannavidāhajam||” iti| tasya sāmānyalakṣaṇamāha– bhukta iti| āhāre pacyamāne||15-16||</seg>—</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">snigdhoṣṇopaśamaprāyaṃ vātikaṃ tadvadedbhiṣak | tṛṣṇādāhāratisvedaṃ kaṭvamlalavaṇottaram ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ lakṣayedbudhaḥ | chardihṛllāsasammohaṃ svalparugdīrghasantati ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">kaṭutiktopaśāntaṃ ca tacca jñeyaṃ kaphātmakam | saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā dvidoṣaṃ parikalpayet ||20||</seg> tridoṣajamasādhyaṃ tu kṣīṇamāṃsabalānalam |21|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-20">tasya vātādibhedena lakṣaṇānyāha– ādhmānetyādi| tṛṣṇādāhāratisvedā yatra santi tattṛṣṇādāhāratisvedam| kaṭvamlalavaṇottaraṃ kaṭvamlalavaṇairvṛddham| <note place="foot" type="variant" n="25">‘śītasamaprāyam’ iti pā.|</note> śītaśamaprāyaṃ śītalopaśama(ya)bahulam| chardihṛllāsasammohaliṅgāni yasmin santi tacchardihṛllāsasammoham| dīrghasantatīti cirānubandhi||17-20||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-20">vātikamāha– ādhmānetyādi| ādhmānaṃ dhmātamiva vātenodarapūraṇam| āṭopo guḍaguḍāśabdavat, viṇmūtrayorapravṛttiḥ, aratiḥ sukhābhāvaḥ, vepanaṃ kampaḥ| snigdhairuṣṇaiśca śāntiṃ vrajet| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| āhāre pacyamāne| tṛṣṇādāhā'rucisvedā yasmin tattṛṣṇādāhārucisvedaṃ, kaṭvamlalavaṇottaraṃ kaṭvamlalavaṇairvṛddham| śītaśamaprāyaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘upakṣayabahulam’ iti pā.|</note> śītopaśayabahulam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| chardihṛllāsasammohā yasmin <note place="foot" type="variant" n="27">‘tacchardihṛllāsasammohaṃ, svalpā’ etatsthāne ‘indriyārthānāmalpā’ iti pā.|</note> tacchardihṛllāsasammohaṃ, svalpā ruk yasmin, dīrghasantati cirānubandhi| kaṭutiktai rasairupaśamameti| dvidoṣajasānnipātikamāha– saṃsṛṣṭamityādi| kṣīṇaṃ māṃsaṃ balamanalo vahniryatra tat <note place="foot" type="variant" n="28">‘kṣīṇamāṃsabalānalam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣīṇamāṃsabalānalam||17-20||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">jīrṇe jīryatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">pathyāpathyaprayogeṇa bhojanabhojanana ca | na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="1">(annadravākhyaśūleṣu na tāvat svāsthyamaśnute | vāntamātre jaratpittaṃ śūlamāśu vyapohati) ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21-22">tridoṣavikṛtiviśeṣamannadravākhyaṃ śūlamāha– jīrṇa ityādi| jīrṇe ‘āhāre’ iti śeṣaḥ, evaṃ jīryatyajīrṇe <note place="foot" type="variant" n="29">‘veti’ iti pā.|</note> vetyatra, sarvadetyarthaḥ| na śamaṃ yāti nopaśete ityarthaḥ, na tvasādhyaṃ, cikitsāvidhānāditi||21-22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21-22">asādhyatridoṣajavikṛtiviśeṣamannadravākhyamāha– jīrṇetyādi| jīrṇe āhāre, tathā jīryati pacyamāne, <note place="foot" type="variant" n="30">‘apathye'pi tathā bhukte'pi na śāntiṃ gacchati sarvadetyarthaḥ|’ iti pā.|</note> sarvadetyarthaḥ; pathye'pi bhukte na śāntiṃ gacchati| prāyeṇa tridoṣajavikṛtitvādasādhyam||21-22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānaṃ samāptam ||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śūlanidānaṃ samāptam||26||</seg> <note place="foot" type="variant" n="31">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śūlānnadravanidānam||26||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇavyākhyāyāṃ śūlanidānam||26||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="27" xml:id="mn.27">
        <head>udāvartānāhanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athodāvartānāhanidānam | <note place="foot" type="variant" n="1">‘ ... jṛmbhāsrakṣavodgāra ... ’ iti pā. |</note> vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ | kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃ dhṛtyodāvartasambhavaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">udāvarte'pi śūlaṃ bhavatīti śūlānantaramudāvartamāha– vātetyādi| asramaśru, indriyaśabdenātra śukraṃ, kṣut bubhukṣā| dhṛtyā vegavidhāraṇena| ete vātādayastrayodaśa niyamārthāḥ; tenānyeṣāṃ krodhādīnāṃ vegavidhāraṇaṃ na taddhetuḥ, svāsthyahetutvāt| yadāha carakaḥ– “lobhaśokabhayakrodhamānavegān vidhārayet|” (ca. sū. a. 7) ityādi| sarvodāvarteṣu ca vāyureva kāraṇam| yadāha suśrutaḥ– “sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ| vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye||” (su. u. taṃ. a. 55) ityādi| udbhūtena vegavidhāraṇenāvṛtasya vāyorvartanamityudāvartaniruktiḥ; anye tu vāyorūrdhvamāvarto gamanamityudāvartamāhuḥ; tanna, aśrusrāvāderavyāpakatvāt; chatriṇo gacchantīti nyāyena vā <note place="foot" type="variant" n="2">‘samādhānīyam’ iti pā.|</note> samādheyam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">udāvarte śūlaṃ bhavatīti śūlānantaramudāvartārambhaḥ| udāvartamāha– vātetyādi| eteṣāṃ dhṛtyā vegavidhāraṇena; aśru cakṣurjalaṃ, kṣavaśchikkā, indriyaśabdena śukramucyate, kṣut kṣudhā, ete vātādayastrayodaśa niyamārthāḥ, tenānyeṣāmapi <note place="foot" type="variant" n="3">‘krodhādīnām’ iti pā.|</note> kopādīnāṃ vidhāraṇaṃ na taddhetuḥ, svāsthyahetutvāt| yaduktaṃ carake– “lobhaśokabhayakrodhamānavegānvidhārayet” ityādi| sarveṣūdāvarteṣu vāyureva kāraṇam| yadāha suśrutācāryaḥ– “sarveṣveteṣu <note place="foot" type="variant" n="4">‘vidhivadudāvarteṣu’ iti pā.|</note> vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ| vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye||” iti| udbhūtena vegavidhāraṇenāvṛtasya vāyorāvartanamudāvarta iti niruktiḥ; anye tu vāyorūrdhvamāvarto gamanamityudāvarta ityāhuḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā | jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">(ca. sū. a. 7) | āṭopaśūlau parikartikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ | purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">(su. u. taṃ. a. 55) | bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā | vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">(ca. sū. a. 7) | manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ | tathā'kṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarogaiḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6"><note place="foot" type="variant" n="5">etadādyāḥ pañca ślokā ātaṅkadarpaṇasahitamudritapustake ‘vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ’ ityāditrayodaśaślokānte upalabhyante|</note> ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi | śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">(su. u. taṃ. a. 55) | manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau | indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">(ca. sū. a. 7) | kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyorathavā'pravṛttiḥ | udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">(su. u. taṃ. a. 55) | kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ | kuṣṭhavīsarpahṛllāsāśchardinigrahajā gadāḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">(ca. sū. a. 7) | mūtrāśaye vai gudamuṣkayośca śotho rujā mūtravinigrahaśca | śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavecca te te vikārā vihate ca śukre ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca kṣudhābhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ | kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇāvighātāddhṛdaye vyathā ca ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā'pi gulmaḥ | jṛmbhā'ṅgamardo'kṣiśiro'tijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā'pi tandrā ||12||</seg> (su. u. taṃ. a. 55) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-12">uktavātādyudāvartānāṃ krameṇa lakṣaṇamāha– vātetyādi| anye iti todaśūlādayaḥ| mehanaṃ śephaḥ| vināma ānāhapīḍayā (bandhanavatpīḍayā) natagātratvam| vaṅkṣaṇayorānāho bandhanavatpīḍā| netrodakamaśru, prāptamāgatamamuñcato ‘narasya’ iti śeṣaḥ| cakārāttantrāntaroktapratiśyāyahṛdrogāruciprabhṛtīnāṃ grahaṇam| ardhāvabhedo'rdhaśiraḥśūlam| kūjo'vyaktabhāṣaṇamiti kārtikaḥ| vāyorapravṛttirucchvāsanirodhaḥ| ghorā vikārāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘pavanajā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pavanajā hikkādayaḥ| mūtrāśaye bastau, ‘mūtrāyana’ iti pāṭhe sa evārthaḥ| vaiśabdaḥ pādapūraṇe| tatsravaṇaṃ śukrasya syandanam| atijāḍyaṃ gauravam| ‘śirogātrākṣigauravam’ iti tantrāntare pāṭhaḥ||2-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-12">uktavātādyudāvartānāṃ krameṇa lakṣaṇamāha– vātetyādi| apānavātasya dhāraṇāt ādhmānaṃ dhmātamivodare, saṅgo'pravṛttiḥ, klamo'nāyāsaśramaḥ, rujā udare, anye iti śūlatodādayaḥ| purīṣāvarodhajamāha– āṭopetyādi| purīṣavege dhārite sati āṭopaḥ saruk guḍaguḍāśabdaḥ| śūlamiti pakvāśaye, parikartikā kartanavadvyathā, saṅgaḥ purīṣasyāpravṛttiḥ, ūrdhvavāta udgārabāhulyam, athavā mukhāt purīṣanirgamanam ūrdhvavātādeva| mūtranigrahajamāha– bastītyādi| mūtranigrahe <note place="foot" type="variant" n="7">‘vidhāraṇe’ iti pā.|</note> mūtravidhāraṇe sati, bastau mūtrāśaye, mehane meḍhre, <note place="foot" type="variant" n="8">‘śūlam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śūlaṃ vyathā, mūtrakṛcchramalpamalpaṃ kaṣṭena mūtrapravartanaṃ, vināmaḥ ānāhapīḍayā natagātratvaṃ, vaṅkṣaṇayorūrusandhyoḥ ānāhaḥ pūrṇatvam| jṛmbhāghātajamāha– manyetyādi| <note place="foot" type="variant" n="9">‘śūlam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śūlaṃ manyākaṇṭhayoḥ stambhaḥ, śirorogāḥ pavanajāḥ, tathā'kṣināsādīnāṃ pavanajā rogāḥ syuḥ, tīvrā dāruṇāḥ, tathā karṇarogāḥ syurjṛmbhāvidhāraṇāt| aśrūdāvartamāha– ānandajamityādi| netrodakamānandajanitaṃ śokajaṃ vā dvividhamapi locanajalaṃ, prāptamāgatamuñcato ‘narasya’ iti śeṣaḥ| śirogurutvādayo rogāḥ pīnasena saha tīvrā jāyante, cakārāttantrāntaroktapratiśyāyahṛdrogāruciprabhṛtīnāṃ grahaṇam| chikkodāvartamāha– manyetyādi| kṣavathoḥ chikkāyāḥ, ardhāvabhedako'rdhaśiraḥśūlam, indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ grahaṇe daurbalyaṃ śravaṇanayananāsānāmayathārthaṃ viparyayagrahaṇam| udgārodāvartamāha– kaṇṭhetyādi| udgāre vidhārite sati kaṇṭhamukhayoḥ pūrṇatvamāhāreṇa veti, atīva todaḥ hṛdyāmāśaye vā'tivyathā, kūjaḥ avyaktabhāṣaṇaṃ, vāyorapravṛttirucchvāsādinirodhaḥ, ghorā vikārāḥ pavanajā hikkādayaḥ| chardyudāvartamāha– koṭho varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ, vyaṅgaṃ mukhalāñchanaṃ, <note place="foot" type="variant" n="10">etacca– ‘śothapāṇḍvāmayajvaraḥ’ iti pā.|</note> śophādayaḥ prasiddhāḥ| śukrodāvartamāha– mūtrāśaya ityādi| maithunapravṛttau śukravidhāraṇāt| mūtrāśaye bastau; anye ‘mūtrāyane’ iti paṭhanti, tatra mūtramārge gudamuṣkayośca śvayathuḥ, vaiśabdaḥ pādapūraṇe, teṣveva pīḍā| mūtranigraho mūtrāghātaḥ, śukrāśmarī rogaḥ, tatsravaṇaṃ śukraspandanaṃ, te vikārā iti vātakuṇḍalyādayaḥ| kṣududāvartalakṣaṇamāha– tandretyādi| tandrā nidrābhedaḥ, <note place="foot" type="variant" n="11">‘aṅgabhedo'ṅgabhaṅgaḥ’ iti pā.|</note> aṅgamardo'ṅgabhaṅgaḥ, śramaḥ karmendriyāṇāmasāmarthyaṃ, dṛṣṭeḥ kṛśatā māndyaṃ, cakārāt kārśyadaurbalyādayaḥ tantrāntaroktā grāhyā| tṛḍudāvartalakṣaṇamāha– kaṇṭhetyādi| śravaṇāvarodhaḥ śabdasyāgrahaṇam aṅgulipihita iva| śvāsodāvartalakṣaṇamāha– śrāntasyetyādi| śrāntasya dhāvanādinā khinnasya, niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogādayo bhavanti| hṛdrogo hṛdayavikāraḥ, moho mūrchā, gulmasyāpi sambhavaḥ| nidrodāvartamāha– jṛmbhetyādi| akṣṇoḥ śirasi ca <note place="foot" type="variant" n="12">‘jāḍyagauravam’ iti pā.|</note> jāḍyaṃ gauravam| anye ‘jṛmbhā'ṅgamardo'kṣiśirobhijāḍyam’ iti paṭhanti; tatra śirasyatigauravam||2-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | bhojanaḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti <note place="foot" type="variant" n="13">‘ca’ iti pā. |</note> hi ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai | srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">tato hṛdbastiśūlārto hṛllāsāratipīḍitaḥ | vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvarān | vamihikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān | bahūnanyāṃśca labhate vikārān vātakopajān ||16||</seg> (su. u. taṃ. a. 55) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-16">veganirodhajānudāvartānabhidhāya rūkṣādikupitavātajamāha– vāyurityādi| udāvartayati āvṛṇoti| ativartayet śoṣayet| kṛcchreṇa labhate iti kaṣṭena pravartayati| atra kecit suśrutoktamasādhyalakṣaṇaṃ paṭhanti– “tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairupadrutam| śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet||” (su. u. taṃ. a. 55) iti||13-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-16">trayodaśavegāvarodhajānudāvartānabhidhāyedānīṃ rūkṣādibhojanajanitavātajamāha– vāyurityādi| koṣṭhānugaḥ koṣṭhaśabdena samastamudaramadhyamucyate, rūkṣādibhiścaṇakarājamāṣādibhiḥ, tathā kaṣāyādibhiḥ rasaiḥ kupitaḥ| tasya samprāptimāha– vātetyādi| tataḥ svaiḥ kāraṇaiḥ kupito vāyuḥ vātamūtrādīnāṃ srotāṃsyudāvartayati ūrdhvamāvṛṇoti purīṣaṃ cātivartayet| <note place="foot" type="variant" n="14">‘tadvadbastyādibhiḥ’ iti pā.|</note> hṛdbastiśūlaiḥ tathā hṛllāsādibhiḥ pīḍitaḥ kṛcchreṇa kaṣṭena vātamūtrapurīṣāṇi labhate, vaidyaprayatnāt prāpnotītyarthaḥ| śvāsādīnanyāṃśca vātaprakopajān <note place="foot" type="variant" n="15">‘rogān’ iti pā.|</note> gadān labhate| manovibhramaḥ sthāṇau puruṣajñānamityādi, śravaṇavibhramo viparītaśravaṇam| atra kecit suśrutoktamasādhyalakṣaṇaṃ paṭhanti– “tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭam” ityādi||13-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena | pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ | āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛtstambha udgāravighātanaṃ ca ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrchā śakṛtaśca chardiḥ | śothaśca pakvāśayaje bhavanti tathā'lasoktāni ca lakṣaṇāni ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">(su. u. taṃ. a. 56) | <note place="foot" type="variant" n="16">ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam | śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet ||20||</seg> (su. u. taṃ. a. 55) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-20">idānīṃ viguṇānilajatvena samānacikitsyatvenānāhamāha– āmamityādi| neti pūrveṇa sambadhyate| evaṃ chardirityeka eva chakāraśchando'nurodhāt| stambhaśabdaḥ kaṭyādeḥ stabdhatāvācī, mūtrapurīṣayoścāpravṛttivācī| alasoktānīti ādhmānavātanirodhādīni||17-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-20">viguṇānilajatvena samānacikitsyatvenānāhamāha– āmamityadi| pravartamānaṃ neti pūrveṇa sambadhyate, tenāpravartamānamityarthaḥ| yathāsvaṃ svaṃ mārgamityarthaḥ| evamāmaṃ nicitaṃ viguṇānilena vibaddhaṃ santaṃ svamārge na pravartamānaṃ śakṛdvā evambhūtamānāhavikāramudāharantīti piṇḍārthaḥ| āmajamānāhamāha– tasminnityādi| tasminnānāhe āmasamudbhave tṛṣṇā sañcitāmajātā, gurutvamāmāśaya eva, udgāravighātanam udgārāpravṛttiḥ, śeṣaṃ sugamam| śakṛtsañcayajamāha– stambha iti| stambhaśabdaḥ kaṭyādeḥ stabdhabhāvavācī, purīṣamūtrayoścāpravṛttivācīti| śūlo'tra kaṭyādiṣveva| chardirityeka eva chakāraḥ chandonurodhāt| pakvāśayaje pakvāśayotthe ānāhe iti vyākhyānayanti, te ca pakvāśayodbhavāḥ ānāhāḥ purīṣādbhavatītīcchanti, tathā'pi sa pūrvokta eva pariphalito'rthaḥ| alasoktānīti ādhmānavātanirodhādīni||17-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne udāvartānāhanidānaṃ samāptam ||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmudāvartānāhanidānaṃ samāptam||27||</seg> <note place="foot" type="variant" n="17">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmudāvartānāhanidānam||27||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmudāvartānāhanidānam||27||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="28" xml:id="mn.28">
        <head>gulmanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha gulmanidānam | duṣṭā vātādayo'tyarthaṃ mithyāhāravihārataḥ | kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam | tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">gulme'pyānāho bhavatītyānāhānantaraṃ gulmamāha– duṣṭā ityādi| pañcadheti vātapittakaphasannipātaraktajāḥ| dvandvajāstu prakṛtisamasamavetatvānna pṛthaggaṇyante, arśorogavat| koṣṭhāntarāmāśayādimadhye, granthirūpiṇaṃ guḍakākāram| tasyetyādi| etadeva vivṛṇoti– pārśvetyādi| pārśve dve gaṇanīye, anyathā pañcatvānupapattiḥ, ata eva ‘pārśve’ iti dvivacanāntameva kvacit paṭhyate||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">gulme'pyādhmānaṃ bhavatītyādhmānānantaraṃ gulmanidānaṃ, tasya samprāptimāha– duṣṭā ityādi| duṣṭāḥ svakāraṇaiḥ mithyāhārādhyaśanādibhiḥ, mithyāvihāro balavadvigrahādiḥ| pañcadheti, vātapittakaphasannipātaraktajānyevaṃ pañca, dvandvajāstu prakṛtisamavetatvātpṛthaṅ na gaṇyante, arśorogavat| koṣṭhāntaḥ āmāśayādimadhye, granthirūpiṇaṃ guṭikākāram| teṣāṃ sthānānyāha– tasyetyādi| pārśve dve gaṇanīye, anyathā pañcatvānupapattiḥ| anye pārśve iti dvivacanāntameva paṭhanti||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">hṛnnābhyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | vṛttaścayāpacayavān sa ‘gulma’ iti kīrtitaḥ ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 42) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">sāmānyagulmarūpamāha– hṛdityādi| nābhiśabdena bastirbodhyaḥ, sāmīpyāt; yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityāhuḥ; basterapi gulmāśrayatvenoktatvāt| ata eva ‘hṛdbastyorantare’ iti pāṭhāntaram| anye tvāhuḥ– bastau vidradhireva syānnatu gulma iti| tanna, <note place="foot" type="variant" n="1">‘basterapi gulmasthānatvāt; tathā ca carake– ‘‘pañcasthānāni gulmasya pārśvahṛnnābhibastayaḥ|” iti’ iti pā.|</note> gulmalakṣaṇapratīteḥ| etat pañcasthānakathanaṃ doṣajābhiprāyeṇa, raktajasya tu garbhāśayaḥ sthānam; athavā pārśvasthitatvāt garbhāśayasya pārśvagrahaṇenaiva grahaṇam| vṛtto vartulaḥ| cayāpacayavāniti kadācidupacīyate, kadācidapacīyate; etacca sāmānyoktamapi vātike vyavatiṣṭhate, tallakṣaṇe tadabhidhānāditi jejjaṭaḥ; <note place="foot" type="variant" n="2">‘gayadāsastu’ iti pā.|</note> gadādharastu sāmānyalakṣaṇamāha, sarvagulmānāṃ vātamūlatvāt| ‘cayopacayavān’ iti pāṭhāntare doṣasya cayenopacayavāniti| gulma iti latādipihitasaṃsthānaviśeṣādau gulmavyapadeśo loke, tatsādṛśyāt sañcitaparipiṇḍitadoṣe'pi gulmasañjñetyāhuḥ; vāpyacandrastvāha– sampiṇḍitadoṣo guḍakena mīyata iti niruktiḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">sāmānyaṃ gulmarūpamāha– hṛdityādi| hṛd hṛdayaṃ, bastiḥ mūtrāśayaḥ| nābhiśabdena bastirbodhyaḥ sāmīpyādeva, yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa iti; basterapi gulmāśrayatvenoktatvāt| anye ‘hṛdbastyorantare’ ityeva pāṭhāntaraṃ paṭhanti| anye tu bastau vidradhireva syānna tu gulma iti| tanna, basterapi gulmasthānatvāt, tathā ca carake– “pañcasthānāni gulmasya pārśve hṛnnābhivastayaḥ|” iti| sañcārī calanaśīlaḥ, athavā acalaḥ sthiraḥ, vṛtto vartulaḥ| cayāpacayavāniti kadācit cīyate vṛddhiṃ gacchati, kadācidapacīyate hīno bhavati| etallakṣaṇaṃ sāmānyoktamapi vātike vyavatiṣṭhate, tallakṣaṇe tadabhidhānāditi jejjaṭaḥ| gadādharastu sāmānyalakṣaṇamevāha, sarvagulmānāṃ vātārabdhatvāt| “cayopacayavān” iti pāṭhāntaram| tatra doṣasya cayaḥ, tena upacayavān vṛddhimānityarthaḥ| sa gulmaḥ latāpihitasthānaviśeṣādau gulmavyapadeśo loke, tatsādṛśyavatsañcitaparipiṇḍitadoṣe'pi gulmasañjñetyāhuḥ| vāpyacandrastvāha– sampiṇḍito doṣo guḍakatvena mīyata iti niruktiḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ | puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 42) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">pūrvoktaṃ pañcavidhatvaṃ vivṛṇoti– sa ityādi| vyastairityanenaikajo dvandvajo'pi grāhyaḥ| pañcadhā gulma ityanena virodha iti cet| na, nahi tatrāvadhāraṇaṃ kṛtaṃ, pañcadhaiveti| ata eva sūtrasthāne carakeṇa “pañca gulmā” (ca. sū. a. 19) ityabhidhāyāpi “saṃsṛṣṭaliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham|” (ca. ci. a. 5) ityuktaṃ, samānacikitsyatvena tatrāntarbhāvāt| raktena cāpara iti strīṇāmeva| vakṣyati hi– “sa raudhiraḥ strībhava eva gulmaḥ|” (ca. ci. a. 5) iti| raktaṃ cātrārtavaṃ na dhāturūpaṃ, dhāturūparaktajastu gulmo yadyapyanyo'sti tathā'pi naitatsamprāptiko bhavatīti pṛthagupadiśyate| pṛthagjñānānabhidhānaṃ tu pittagulmasamānanidānacikitsyatatvena tatrāntarbhāvāt, suśrute raktātīsāravat| viśeṣalakṣaṇaṃ ca yadāha carakaḥ– “tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdavaiḥ| gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet||” (ca. ci. a. 5) iti| dhāturūparaktajaḥ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhavatīti bhaṭṭāraharicandraḥ| tathāca kṣārapāṇiḥ– “strīṇāmārtavajo gulmo na puṃsāmupajāyate| anyastvasṛgbhavo gulmaḥ strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyate||” iti| vāpyacandrastvāha– vātādidoṣajasyaivāpacārādrakte duṣṭe raktajavyapadeśaḥ, yathā carake– kaphapittamehānāmatikarṣaṇāduttarakālaṃ vātasaṃsarge sati vātamehatvamuktam| yaduktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarṣiteṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” (ca. ci. a. 6) iti| kṣārapāṇerapyevamevābhiprāyaḥ| yadi tu pṛthak syāttadā tamapi navamaṃ liṅgasthānādibhirabhidhāsyat, <note place="foot" type="variant" n="3">‘tacca noktam’ iti pā.|</note> na coktam| jejjaṭagayadāsābhyāṃ tu haricandramatamevānumatamiti| sarvagulmeṣu vātakāraṇatvaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake– “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaritavyā| mārute hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||” (ca. ci. a. 5) iti; suśrute'pyuktam– <note place="foot" type="variant" n="4">‘kupitānilamūlatvādgulma ityabhidhīyate||’ iti pā.|</note> “kupitānilamūlatvāt sañcitatvānmalasya ca| tulyatvādvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate||” (su. u. taṃ. a. 42) iti| na caitāvatā nānātmajatvaprasaṅgaḥ, vātasyānubandharūpatvāt jvare pittavat| nanu vātāvyabhicārāt dvidoṣajastridoṣajo vā gulmaḥ syānna kevalaṃ kaphajaḥ pittajo veti, tataśca pañcadheti virodhaḥ| naitat, anubandharūpeṇa vātajavyapadeśo, na tvanubandhyarūpeṇeti||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">tasya saṅkhyāmāha– sa ityādi| sa gulmo vyastairvātapittaśleṣmabhiḥ, ucchritaiḥ prakupitaistribhirapi jāyate puruṣāṇāṃ, vyastairityanena ekajo dvandvajaśca grāhyaḥ| evaṃ pañcadhā gulma ityanena vacanena virodha iti cet| na, nahi tatrāvadhāraṇaṃ kṛtaṃ pañcadhaiveti; ata eva sūtrasthāne carakeṇa pañca gulmā ityabhidhāyāpi “saṃsṛṣṭaliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham|” ityabhihitam| jñeyo raktena cāparaḥ iti strīṇāmeva| yaduktamihaiva– “sa raudhiraḥ strībhavagulma eva|” iti| raktaṃ cātrārtavaṃ, pṛthagjñānānabhidhānaṃ tu pittagulmasamānanidānacikitsyatvena tatrāntarbhāvāt| carakasuśrutayo raktātisāravat| viśeṣalakṣaṇaṃ yadāha carakaḥ– “tṛṣṇājvaraparīdāhaśūlasvedāgnimārdavaiḥ| gulmināmarucau cāpi raktamevāvasecayet||” iti| dhāturūparaktajaśca strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhavatīti bhaṭṭārakahariścandraḥ| tathā ca kṣīrapāṇiḥ– “strīṇāmārtavajo gulmo na puṃsāmupajāyate| anyastvasṛgbhavo gulmaḥ strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyate||” iti| vāpyacandrastvāha– vātādidoṣajasyaivāpacārādrakte duṣṭe raktajavyapadeśaḥ; yathā carake– kaphapittapramehāṇāmatikarṣaṇāduttarakālaṃ vātasaṃsarge sati vātamehatvamuktam| yaduktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarṣiteṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” iti| kṣīrapāṇerapyayamevābhiprāyaḥ| yadi tu pṛthak syāt, tadā tasyāpi liṅgasthānādibhirabhidhānaṃ syāt, tacca noktaṃ; jejjaṭagayadāsābhyāṃ tu hariścandramatamevānumatamiti| sarvagulmeṣu vātakāraṇatvaṃ jñeyam| yaduktaṃ carake– “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaraṇīyā| mārute hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||” iti| suśrute'pyuktam– “kupitānilamūlatvātatsañcitvānmalasya ca| tulyavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate||” iti||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni | āṭopa ādhmānamapaktiśaktirāsannagulmasya vadanti cihnam ||4||</seg> (vā. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">pūrvarūpamāha– udgāretyādi| purīṣabandho viḍbandhaḥ| tṛptiranannābhilāṣaḥ| suśrute'pi hi ‘dveṣo'nne’ (su. u. taṃ. a. 42) iti paṭhitam| akṣamatvamasāmarthyam| āṭopo'tra rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ, <note place="foot" type="variant" n="5">‘tanatanam’ iti pā.|</note> talatalaṃ vā; natu guḍaguḍāśabdaḥ, tasyāntrakūjanenaiva gṛhītatvāt; nāpyādhmānaṃ, tasyopāttatvāt| apaktiśaktiḥ mandāgnitā; ‘apaktṛśaktiḥ’ iti pāṭhe sa evārthaḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tasya pūrvarūpamāha– udgāretyādi| udgārabahulatā, purīṣabandho viḍvibandhaḥ, tṛptiranannābhilāṣaḥ, suśrute hi– ‘dveṣo'nne’ iti paṭhitam| akṣamatvamasāmarthyam| tṛptyakṣamatvaṃ sauhityāsahiṣṇuteti kecit| antravikūjanamantrāṇāmavyaktaśabdānukaraṇam| āṭopo rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ, na tu guḍaguḍāśabdaḥ, tasyāntrakūjanenoktatvāt| ādhmānamupāntayorādhmānamiva, apaktiśaktiḥ mandāgnitvādāhārasyāpākaḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">aruciḥ kṛcchraviṇmūtravātatā'ntravikūjanam | ānāhaścordhvavātatvaṃ sarvagulmeṣu lakṣayet ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">gulmasādhāraṇarūpamāha– arucirityādi||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">sarvagulmānāṃ sādhāraṇalakṣaṇamāha– arucirityādi| kṛcchraviṇmūtravātatā kaṣṭena viṇmūtravātapravartanam| antravikūjanaṃ guḍaguḍāśabdaḥ, ānāha ūrdhvādhovātanirodhaḥ, ūrdhvavātatvamudgārabāhulyam||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭanaṃ vegavinigrahaśca | śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam | śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">karoti jīrṇe tvadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca | vātāt sa gulmo naca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete ||8||</seg> (ca. ci. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-8">vātikamāha– rūkṣetyādi| viṣamātimātramiti annapānaviśeṣaṇam| viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭāḥ balavadvigrahādi| atimalakṣayo virekādinā| nirannatā nirāhāratā| vikalpaśabdaḥ sthānādibhiḥ pratyekaṃ yojyaḥ| sthānavikalpo yathā– kadācinnābhau, kadācitpārśvayoḥ, kadācidbastāvityādisthānāntaragamanam| saṃsthānavikalpo yathā– kadācidalpaḥ, kadācinmahān, vṛtto, dīrgho veti| rujāvikalpo yathā– kadācidalpā, kadācinmahatī, todarūpā, <note place="foot" type="variant" n="6">‘bhedarūpā’ iti pā.|</note> bhedarūpā, anekarūpā veti| na ca tatropaśete na sukhayati||6-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-8">vātagulmasya hetupūrvakaṃ lakṣaṇamāha– rūkṣetyādi| viṣamātimātramiti annapānaviśeṣaṇam| viṣamaṃ bahu stokamakālabhojanam, evaṃ jalapānamapi, atimātraṃ mātrādhikam, evaṃ jalasyāpi| viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭā balavadvigrahādiḥ, abhighāto laguḍādinā, atimalakṣayo virekādinā, nirannatā nirāhāratā| ya ityādi| sthānavikalpo yathā– kadācinnābhau, kadācidbastau, kadācitpārśvayorityādisthānāntaragamanam| saṃsthānavikalpo yathā– kadācidvartulaḥ, kadāciddīrgha ityarthaḥ| rujāvikalpo yathā– kadācidalpā ruk, kadācinmahatī, todarūpā, bhedarūpā, anekarūpā veti| viḍvātasaṅgaṃ viḍvātāpravṛttiḥ, kaṇṭhavaktrayoḥ śoṣaḥ, śyāvāruṇatvaṃ śarīrasya, śītajvaraḥ, hṛtkukṣyādīnāṃ pīḍā, aṃsaḥ bhujayoruparibhāgaḥ| jīrṇe āhāre prakupyati, bhukte ca śāntiṃ gacchati, sa vātiko gulmaḥ| rūkṣa āhāraḥ kaṣāyatiktakaṭukā rasāḥ, tatra tasmin vātagulme nopaśete na sukhayati, vātakāraṇatvāt||6-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā | āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojana ca | svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam ||10||</seg> (ca. ci. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">paittikamāha– kaṭvityādi| āmābhighāta iti vidagdhājīrṇajanitaduṣṭarasenābhibhavaḥ; anye tu ‘āmābhighātau’ iti paṭhanti, tatrāma uktarūpaḥ, abhighāto laguḍādeḥ raktadūṣako jñeyaḥ| jīryatīti saptamyantam| vraṇavat sparśāsaha iti yojyam||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">paittikagulmamāha– kaṭvityādi| vidāhi vaṃśakarīrādi, atiśabdo madyādiṣu yojyaḥ| āmābhighāta iti vidagdhā'jīrṇajanitaduṣṭarasenābhibhavaḥ, anye āmābhighātāviti paṭhanti, tatrāma uktarūpaḥ, abhighāto laguḍādinā raktadūṣako jñeyaḥ| ete paittikagulmasya hetavaḥ| tasya lakṣaṇamāha– jvara ityādi| jvaraḥ prasiddhaḥ, pipāsā pātumicchā, vadanāṅgarāgaḥ mukhe śarīre cāruṇatā, āhāre jīryati pacyamāne mahacchūlaṃ bhavati, vraṇavat sparśāsaha iti yojyam| etat pittagulmarūpam||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca sampūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca | gulmasya hetuḥ kaphasambhavasya sarvastu duṣṭo nicayātmakasya ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi | śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya ||12||</seg> (ca. ci. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">ślaiṣmikamāha– śītamityādi| sampūraṇaṃ tṛptibhojanam| sarva iti vātajādyuktaḥ| nicayātmakasya sannipātajasya| kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">ślaiṣmikamāha– śītamityādi| śītādibhirdravyaiḥ, aceṣṭanamavyāyāmaḥ| sampūraṇamiti āhārādinā koṣṭhasya tṛptiriva, etat sarvaṃ kaphagulmasya hetuḥ| etasyaiva ślokapādena sānnipātikasya hetumāha– sarva iti| nicayātmakasya sānnipātikasya gulmasya vātajādyuktahetuḥ kāraṇaṃ, tathā sarvadoṣoktalakṣaṇāni ca bhavanti| punaḥ ślaiṣmikasyaiva lakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="7">‘staimityeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> staimityeti| staimityaṃ niścalatvaṃ, śītajvarādayaḥ subodhyāḥ, śaityaṃ śītagātratā, kaṭhinonnatatvaṃ gulmasyaiva||11-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">nimittarūpāṇyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca | vyāmiśraliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham ||13||</seg> (ca. ci. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">dvyātmakeṣu triṣvekajahetulakṣaṇātideśārthamāha– nimittetyādi| nimittāni ca rūpāṇi ceti dvandvaḥ| doṣabalābalaṃ cetyanena samadvidoṣadvandvajatrayeṇa ekolbaṇādidvidoṣajo'pi grāhya iti darśayati, anyathā bahutvāpatteḥ| auṣadhakalpanārthamiti ekadoṣajābhihitacikitsāmelakena tān cikitsedityarthaḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">dvandvādikeṣu triṣvekajahetulakṣaṇātideśārthamāha– nimittetyādi| <note place="foot" type="variant" n="8">etacca– ‘nimittaliṅgāni’ iti pā.|</note> liṅgāni lakṣaṇāni, dvidoṣaje gulme doṣāṇāṃ balābalaṃ ca jñātvā vyāmiśraliṅgān militaliṅgān parān strīn gulmānauṣadhakalpanārthamādiśet, ekadoṣajābhihitacikitsāmelakena ca cikitsedityarthaḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam | manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet ||14||</seg> (ca. ci. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">sānnipātikamāha– mahārujamityādi| aśmavat ghanonnataṃ pāṣāṇavat kaṭhinamunnataṃ ca| mana ityādi mano'pahāriṇaṃ manovaikalyakāriṇaṃ, śarīrāpahāriṇaṃ kṛśatvavaivarṇyakaram, agnyapahāriṇamagnivaiṣamyakaraṃ, balāpahāriṇamasāmarthyakaram| nanu, asādhyamiti viruddhaṃ, “sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ|” (su. u. taṃ. a. 42) iti suśrutavacanāt| naivam, ayaṃ ca vikṛtiviṣamasamaveto'sādhyaḥ, prakṛtisamasamavetastu sādhya ityāhuḥ| nanu, so'pyasādhyaḥ, yadāha suśrutaḥ– “sarvātmake sarvarujopapattistaṃ cāpyasādhyaṃ pravadanti tajjñāḥ|” (su. u. taṃ. a. 42) iti| ucyate– taṃ cāpīti apiśabdādacirotthitaḥ sādhyo viśvāmitrasaṃvādāditi gayadāsaḥ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">tridoṣajasyāsādhyatvamāha– mahārujamityādi| mahārujaṃ tīvrapīḍākaraṃ, dāhaparītadehaṃ santāpena vyāptākhiladehaṃ, śīghreṇa vidāhakaraṃ, dāruṇaṃ māraṇātmakam, aśmavad ghanonnataṃ pāṣāṇavat kaṭhinonnatam| mana ityādi manopahāriṇaṃ manovaikalyakaraṃ, śarīrāpahāriṇaṃ kṛśatvavaivarṇyakaram, agnyapahāriṇamagnervaiṣamyādikaraṃ, balāpahāriṇamasāmarthyakaram| etallakṣaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vikṛtisamavetasya, prakṛtisamavetastu’ iti pā.|</note> vikṛtiviṣamasamavetasya, prakṛtisamasamavetastu sādhyaḥ||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">navaprasūtā'hitabhojana yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā | vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham | paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">(su. u. taṃ. a. 42) | yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ | sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ ||16||</seg> (ca. ci. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-16">raktagulmamāha– navetyādi| āmagarbhaṃ visṛjediti navamamāsādarvāk prasūte| ṛtau ārtavapravṛttikāle, ahitabhojaneti sambandhaḥ| etaccopalakṣaṇārthaṃ, tenāhārācārādikaṃ jñeyam| yadāha carakaḥ– “ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavidhāraṇaiśca| saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||” (ca. ci. a. 5) iti| paittasya paittikagulmasya| viśeṣaṇaṃ paittikagulmādviśeṣalakṣaṇam| piṇḍitaḥ samuditaḥ| evakāro'tra avadhāraṇe| etadeva sphuṭayati– nāṅgairnāvayavaiścirāt spandata iti sambandhaḥ| samagarbhaliṅga iti ārtavādarśanamukhasravaṇastanamukhakṛṣṇatvadohadādigarbhalakṣaṇayuktaḥ, etacca vyādhiprabhāvāt; yathā– kṣayārśasoḥ strīriraṃsākṛṣṇatvaṅnakhādayaḥ| anye tu samagarbhaliṅgo'vikṛtagarbhaliṅga ityāhuḥ| uktaviśeṣaṇaireva strībhavatve labdhe strīgrahaṇena kumārīmativṛddhāṃ ca niṣedhayati, anudbhūtakṣīṇarajaskatvāttayoḥ| vyatīte'tikrānte| garbhasamānaliṅgatvena saṃśayaḥ– garbho vā, raktagulmo vā, iti; tacchaṅkānirāsārthaṃ daśame māse vyatīte ityuktaṃ; navamadaśamayoḥ prasavakālatvādityeke| tanna, ‘yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiḥ’ ityādinaiva viśeṣadarśanena saṃśayasya nivartitatvāt| garbho hi nirantaraṃ pratyaṅgairniḥśūlaṃ spandate, gulmastu etadviparītena| kiñca navame daśame prasūta ityutsargaḥ, natu niyamaḥ, tadadhikakāle'pi prasavadarśanāt, āgamācca| uktaṃ hi carake– “taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt|” (ca. śā. a. 2) iti| tasmānnedaṃ daśamamāsavyatikrame cikitsāvidhānasya prayojanaṃ, kintu vyādhimahimnā tāvataiva kālena tasya cikitsayā sukhocchedanamiti| yathā jvare purāṇe eva kṣīrapānavirecane| uktaṃ hi tantrāntare– “raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam|” iti| purāṇatā cāsya daśamamāsavyatikrameṇaiva bhavati| jejjaṭenāpyuktam– yadyarvāk raktabhedanaṃ kriyate tadā garbhaśayyāṃ kṣiṇāti, tallīnatvādraktasya; ekādaśamāse tu paripiṇḍitagulme snehādinopaskṛtadehāyā na garbhaśayyāyā vikṛtimādadhāti raktabhedanamiti||15-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-16">strīṇāṃ raktajagulmasya samprāptimāha– navetyādi| yā strī navaprasūtā satī ahitabhojanā bhavati, yā cāmagarbhaṃ visṛjediti navamāsādarvāk prasūte, ṛtāvārtavapravṛttikāle ahitabhojaneti sambandhaḥ| anyathā ṛtau tadasambhavāt| etaccopalakṣaṇaṃ, tenānāhārādikamapi jñeyam| yadāha <note place="foot" type="variant" n="10">‘carakaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> carakaḥ– “ṛtāvanāhāratayā bhayena virūkṣaṇairvegavidhāraṇaiśca| saṃstambhanollekhanayonidoṣairgulmaḥ striyaṃ raktabhavo'bhyupaiti||” iti| tasya lakṣaṇamāha– paittasyetyādi| paittikagulmasyāsyaivāparaṃ viśeṣaṇaṃ, tadeva sphuṭayati– cirāt piṇḍībhūta iva spandate hastapādādibhirityarthaḥ| saśūlaḥ pīḍāyuktaḥ| samagarbhaliṅga iti ārtavādarśanamukhapāṇḍustanakṛṣṇatvadohadādilakṣaṇayuktaḥ, etacca vyādhiprabhāvāt, yathā– kṣayārśasoḥ strīriraṃsākṛṣṇatvaṅnakhādayaḥ| anye tu samagarbhaliṅga iti avikṛtagarbhaliṅga ityāhuḥ| sa strībhava eva raktajo gulmo daśame māse vyatīte sati cikitsyaḥ syāt| raudhira ityanena <note place="foot" type="variant" n="11">‘viśeṣaṇenārtavāyuktāyām’ iti pā.|</note> viśeṣaṇenārtavāyuktāṃ kumārīmativṛddhāṃ ca niṣedhayati, anudbhūtakṣīṇarajaskatvāttayoḥ| vyatīte'tikrānte| garbhasamānaliṅgatvena saṃśayaḥ– garbho vā raktagulmo veti, tacchaṅkānirāsārthaṃ māse vyatīte daśame ityuktaṃ, navamadaśamayoḥ prasavakālatvādityeke; tanna, “yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiḥ” ityādinaiva saṃśayasya nivartitatvāt| garbho hyaṅgena nirantaraṃ niḥśūlaṃ spandate, gulmastu etadviparīteneti| kiñca navame daśame prasūyata iti sāmānyaṃ na tu niyamaḥ, tadadhikakāle'pi prasavadarśanāt, āgamācca| yaduktaṃ carake– “taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt|” iti| tasmānnedaṃ daśamāsavyatikrame cikitsābhidhānasya prayojanaṃ, kintu vyādhimahimnā tāvatā kālena tasya cikitsayā sukhocchedyatvāt| yathā jvare purāṇa eva kṣīrapānavirecane; uktaṃ hi tantrāntare– “raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam|” iti| purāṇatā cāsya daśamāsātikrameṇaiva bhavati| yaduktaṃ jejjaṭena– yadyarvāk raktabhedanaṃ kriyate, tadā garbhāśayaṃ kṣiṇotīti, tallīnatvādraktasya, daśamāsādūrdhvaṃ piṇḍite gulme snehādinopaskṛtadehāyā na garbhāśaye kṣatimādadhāti raktabhedanamiti||15-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ | kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivotthitaḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">daurbalyārucihṛllāsakāsacchardyaratijvaraiḥ | tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate sa na sidhyati ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">gṛhītvā sajvaraṃ śvāsacchardyatīsārapīḍitam | hṛnnābhihastapādeṣu śothaḥ karṣati gulminam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">(ca. ci. a. 5) | śvāsaḥ śūlaṃ pipāsā'nnavidveṣo granthimūḍhatā | jāyate durbalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai ||20||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-20">cirajasyāvasthāyāmasādhyatvamāha– sañcita ityādi| mahāvāstuparigrahaḥ sakalodaravyāpī| kṛtamūlo dhātvantarāvagāhī| <note place="foot" type="variant" n="12">‘śirānaddhaḥ’ iti pā.|</note> sirānaddhaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śirājālavān’ iti pā.|</note> sirājālavān| <note place="foot" type="variant" n="14">‘gṛhītvetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> gṛhītvetyādi| hṛdayādau gṛhītvā śotho gulminaṃ karṣati, ‘maraṇāya’ iti śeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="15">‘śvāsetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śvāsetyādi| granthimūḍhatā granthirūpasya gulmasyākasmādvilayanamiti| nanu ca, antarvidradhigulmayoḥ ko bhedaḥ? samānasthānasambhavatvāt| ucyate– vidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyate nirāśrayatvāt| yadāha suśrutaḥ– “na nibandho'sti gulmasya vidradhiḥ sanibandhanaḥ| gulmastiṣṭhati doṣeṣu vidradhirmāṃsaśoṇite|| vidradhiḥ pacyate tasmādgulmaḥ kvāpi na pacyate|” (su. ni. a. 9) iti| nanu, gulmo'pi pacyata eva| yadāha carakaḥ– “vidāhaśūlasaṅkṣobhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet||” (ca. ci. a. 5) iti| ucyate– gulmo na pacyate nirāśrayatvāt; yadā tu kāraṇavaśādāśrayaṃ māṃsādikamāsādayati, vātopaśamanārthaṃ kṛtasvedādibhirvā raktaduṣṭirbhavati, tadā pacyamāno <note place="foot" type="variant" n="16">‘dāhanimittakam’ iti pā.|</note> vidāhanimittakaṃ vidradhitvamāpnoti| uktaṃ hi– “ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sa vai’ etatsthāne ‘tataḥ’ iti pā., ‘sarvaiḥ’ iti ca pā.|</note> sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate|” (ca. sū. a. 17) iti| na hi yasmāt vikārāt yadutpadyate vikārāntaraṃ tat sa eva bhavatīti; mābhūt plīhaiva udaram, aśmaryeva śarkarā, ityādiśāstroktavirodhavistaraḥ| tasmādvidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyate iti siddhānto nirapavādaḥ| ye tu antarvidradhiṃ na paṭhanti teṣāmayamabhiprāyaḥ– gulme pakve vidradhau ca pāṭanaśodhanaropaṇādeḥ, apakve ca virekalepavimlāpanādeścikitsitasya prāyo viśeṣābhāvādalaṃ pṛthagvikārasvīkāreṇeti||17-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-20">cirajasyāvasthāyāmasādhyatvamāha– sañcita ityādi| anupakrāntatvāt cirakālānubandhitvāt, kramaśaḥ krameṇa, sañcito vṛddhiṃ gato, gulmo mahāvāstuparigrahaḥ sakalodaravyāpī, kṛtamūlo dhātvantarāvagāhī| sirānaddhaḥ sirājālavān, yadā kūrmavadunnataḥ syāt, daurbalyādibhirupadravairyukto bhavati, tadā na siddhyatītyarthaḥ| punarasādhyalakṣaṇamāha– gṛhītvetyādi| hṛllāsādiṣu gṛhītvā śopho gulminaṃ gulmayuktaṃ rogiṇaṃ, karṣati mārayatītyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="18">etacca– ‘sajvaraśvāsam’ iti pā.|</note> sajvaraśvāsaṃ jvaraśvāsābhyāmupadrutam| punaścāsādhyalakṣaṇamāha– śvāsetyādi| śvāsādaya upadravāḥ gulmino maraṇāya bhavanti, granthimūḍhatā granthirūpasyaiva gulmasyākasmādvilayanamadarśanamiti| nanu, vātavidradhigulmayoḥ ko bhedaḥ, samānasthānasaṃsthānatvāt? ucyate, vidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyate, nirāśrayatvāt| yadāha suśrutaḥ– “na nibandho'sti gulmasya vidradhiḥ sanibandhanaḥ| gulmastiṣṭhati doṣe sve vidradhirmāṃsaśoṇite|| vidradhiḥ pacyate tasmādgulmaḥ kvāpi na pacyate|” ityādi| nanu, gulmo'pi <note place="foot" type="variant" n="19">‘pacyamāna iva’ iti pā.|</note> pacyata eva| yadāha carakaḥ– “vidāhaśūlasaṅkṣobhasvapnanāśārucijvaraiḥ| vidahyamānaṃ jānīyādgulmaṃ tamupanāhayet||” iti| ucyate– gulmo na pacyate nirāśrayatvāt, yadi tu kāraṇavaśādāśrayaṃ māṃsādikamāsādayati, vātopaśamanārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘kṛtasvedādibhirvātaraktaduṣṭirbhavati’ iti pā.|</note> kṛtasvedādibhirvā raktaduṣṭirbhavati, tadā pacyamāno vidāhanimittakaṃ vidradhitvamevāpnotīti| uktaṃ hi– “sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate|” iti| yadyevaṃ, tadā yasmādvikārāntaramutpadyate tatsa eva bhavati| mābhūdevaṃ tadā plīhaiva udaraṃ jaṭhara eva śophaḥ, evaṃ śāstravirodhaḥ, tasmādvidradhiḥ pacyate, gulmo na pacyata iti siddhāntaḥ| ye tu antarvidradhiṃ na paṭhanti, teṣāmayamabhiprāyaḥ– gulmāpekṣayā vidradhau ca pāṭanaśodhanaropaṇādeḥ apakve ca virekalepanavimlāyanādeścikitsitasya prāyo viśeṣābhāvādalaṃ pṛthagvikārasvīkāreṇeti||17-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne gulmanidānaṃ samāptam ||28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ gulmanidānaṃ samāptam||28||</seg> <note place="foot" type="variant" n="21">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ gulmanidānam||28||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="28">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ gulmanidānam||28||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="29" xml:id="mn.29">
        <head>hṛdroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha hṛdroganidānam | atyuṣṇagurvannakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ | sañcintanairvegavidhāraṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">gulmasya hṛdayaṃ sthānamuktam, ato hṛdayasaṅkīrtanāt hṛdrogārambhaḥ| prasaṅgaḥ sātatyena sevā, atyuṣṇādayo yathāyogyaṃ vātādīnāṃ krimeśca nidānamiti bodhyam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">gulmasya hṛdayaṃ sthānamuktamato gulmānantaraṃ hṛdrogārambhaḥ| tasya hetumāha– atītyādi| uṣṇādibhiratiśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| uṣṇādayo'tisevitā vātādīnāṃ hṛdāmayānāṃ krimijasya ca hetavo bhavanti, śramo dhanuḥkarṣaṇādiḥ, abhighāto hṛdyeva, sañcintanaṃ nṛpatibhayādikaṃ; sa ca pañcaprakāraḥ– vātādibhistrayaḥ, sannipātena, krimibhiśca||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 43) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">tasya samprāptiṃ sāmānyalakṣaṇaṃ cāha– dūṣayitvetyādi| dūṣayitvā rasamiti rasasya hṛdayāśrayatvāt| viguṇāḥ kupitāḥ| hṛdrogamiti vācye yadbādhāgrahaṇaṃ, taddoṣabhedena bādhāvaicitryajñāpanārthaṃ, bādhāśabdena cātra nānāvidhā pīḍeti jejjaṭaḥ, bhaṅgavat pīḍeti gayadāsaḥ| hṛdrogamiti ‘vā śokaṣyañrogeṣu’ iti roge pare hṛdayasya hṛdbhāvaḥ, athavā hṛdo rogo hṛdrogaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tasya samprāptimāha– dūṣayitvetyādi| viguṇāḥ kupitā doṣā rasaṃ dūṣayitvā hṛdayaṃ gatāḥ, hṛdrogamiti vācye yadbādhāgrahaṇaṃ taddoṣabhedena <note place="foot" type="variant" n="1">‘bādhāvaicitryajñāpanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bādhāvaicitryajñāpanārthaṃ, bādhāśabdenātra nānāvidhā pīḍeti jejjaṭaḥ, bhaṅgavatpīḍeti gayadāsaḥ| hṛdi rogo hṛdroga iti niruktiḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā | nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 43) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">vātikahṛdrogalakṣaṇamāha– āyamyata ityādi| āyamyate ākṛṣyata iva| tudyate sūcyeva| nirmathyate daṇḍeneva| dīryate dvidheva kriyate| sphoṭyate ārayeva| pāṭyate kuṭhāreṇeva||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">vātikamāha– āyamyata ityādi| mārutaje hṛdroge hṛdayamāyamyate ākṛṣyata iva, tudyate sūcyeva, nirmathyate daṇḍeneva, sphoṭyate ārayeva, pāṭyate kuṭhāreṇeva||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tṛṣṇoṣmādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ | dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 43) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">paittikalakṣaṇamāha– tṛṣṇetyādi| ūṣmā kiñciddāhaḥ| hṛdayaklamaḥ hṛdayākulatvaṃ, glāniriti yāvat||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">paittikamāha– <note place="foot" type="variant" n="2">‘tṛṣṇetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tṛṣṇetyādi| ūṣmā prādeśiko dāhaḥ, hṛdi kiñciddāha ityarthaḥ| dāhaḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘sarvāṅgikaḥ’ iti pā.|</note> sārvāṅgikaḥ; coṣaḥ cūṣyate iva, hṛdaye klamo hṛdayākulatvaṃ glānirityarthaḥ| dhūmāyanaṃ dhūmodgiraṇamiva, <note place="foot" type="variant" n="4">etacca ‘kledaḥ śoṣo mukhasya ca’ iti pā.|</note> kledaḥ kiñcit durgandhaḥ saṭita iva, mukhasyaiva śoṣaśca||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam | mādhuryamapi cāsyasya balāsāvatate hṛdi ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 43) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatate kupitakaphavyāpte, “doṣā duṣṭā dūṣayitāro bhavanti” ityāgamāt||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatate hṛdi kupitakaphavyāpte, duṣṭā doṣā dūṣayitāro bhavantītyuktatvāt| gauravaṃ hṛdayasya; stambho jaḍatā, mārdavaṃ jalaplutamiva, mādhuryaṃ mukhe||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm | (ca. ci. a. 26) | utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanetratvaṃ śothaśca krimije bhavet ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 43) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">sānnipātikamāha– vidyādityādi| sarvaliṅgamityanena prakṛtisamasamavāyārabdhatvamuktaṃ, tena cikitsā'pyasya pratyekaṃ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārācceha granthirutpadyate tataḥ krimisambhavaḥ| uktaṃ hi carakeṇa– “tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate| tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate|| marmaikadeśe saṅkledaṃ rasaścāsyopagacchati| saṅkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| tasyaivedaṃ lakṣaṇamāha– tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūmiti| utkleda ityādinā tamo'ntaṃ tridoṣajahṛdrogalakṣaṇaṃ; tatra todaśūle vātāt, utkledahṛllāsau kaphāt, tamaḥ pittāt, ṣṭhīvanaṃ kaphapittāt| arucirityādinā krimijasyeti jejjaṭaḥ; gayadāsastvāha– śyāvanetratvaparyantena tridoṣajalakṣaṇamiti| syādetat, tridoṣajapadaṃ na tāvadatra suśrutena paṭhitam; ataḥ sarvameva utkledādi śothāntaṃ krimijalakṣaṇaṃ bhaviṣyati| naivaṃ, “vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm|” (ca. ci. a. 26) iti dṛḍhabalasya <note place="foot" type="variant" n="5">‘vākyam’ iti pā.|</note> vākyāt| utkleda ityādistu eka eva ślokaḥ suśrutena paṭhitaḥ, natu pṛthak sannipātalakṣaṇaṃ, tatastridoṣajasyānabhidhāne suśrute nyūnatvaṃ syāt| tridoṣāśmarīvattasyāsambhava eveti cet? naivaṃ, tantrāntareṣu paṭhitatvāt| tathāca hārītaḥ– “sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāccirotthitaṃ cāpi vadantyasādhyam|” iti| carake'pyuktam– “hetulakṣaṇasaṃsargāducyate sānnipātikaḥ|” (ca. sū. a. 17) iti; tathā ‘tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate|’ (ca. sū. a. 17) ityādi| kaṇṭharaveṇa tu tridoṣajapadaṃ yanna paṭhitaṃ suśrutena, tat krimijasyāpi tridoṣajatvakhyāpanārthamityācakṣate| nanu, doṣajāvāntarāvasthāviśeṣatvāt krimijo'pi doṣaja eva, tat kathaṃ hṛdāmayaḥ pañcavidha iti? naivaṃ, rogajasyāpi rogasya pṛthaktvadarśanāt| yaduktam– ‘nidānārthakara’ (ca. ci. a. 8) ityādi| dvidoṣajastvanukto'pi prakṛtisamasamavāyatvādbodhyaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">tridoṣajakṛmijayormilitameva lakṣaṇamāha– vidyādityādi| <note place="foot" type="variant" n="6">‘vidyāttridoṣādivad dvayam’ iti pā.|</note> vidyāttridoṣamityādi dṛḍhabaloktalakṣaṇam, utkleda ityādikamekapadyaṃ suśrutoktaṃ; tīvrārtitodamiti bhinnatantrīyatvātpaunaruktyaṃ na vācyam| tridoṣaje sarvadoṣāṇāṃ liṅgāni bhavanti| sarvaliṅgamityanena prakṛtisamavāyārabdhatvamuktaṃ, tena cikitsā'pyasya pratyekaṃ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārāt kṛmije granthirbhavati, tataśca kṛmisambhavaḥ, kṛmayo jāyante'sminniti krimija iti niruktiḥ| uktaṃ hi carake– “tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate| tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate||” iti| <note place="foot" type="variant" n="7">atra ‘saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni, tatra hṛdayāvagatavikārānāha– marmeti| tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūmityādi|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> utkleda ityādikameva tridoṣahṛdrogalakṣaṇam| tatra todaśūle vātāt, todo vyathāviśeṣaḥ; utkledahṛllāsau kaphāt, utkledaḥ apakvadoṣāṇāṃ svāṃśodayāccyutiḥ, hṛllāsaḥ hṛdayādīpadambunirgamaḥ; tamaḥ pittāt tamo'ndhakārapraviṣṭasyeva; ṣṭhīvanaṃ kaphapittāt; etattridoṣalakṣaṇam| arucītyādinā kṛmijasyeti <note place="foot" type="variant" n="8">lakṣaṇamiti śeṣaḥ|</note>| etatsugamam||6||</seg> <note place="foot" type="variant" n="9">ayaṃ śloka ātaṅkadarpaṇasahitamudritapustakānusāreṇa</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">marmaikadeśaṃ saṅkledaṃ rasaścāpyupagacchati | saṅkledātkṛmayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">klamaḥ sādo bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadravāḥ | krimije krimijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-8">sarveṣāmupadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṃ kṛmīṇāṃ ye upadravāste krimijahṛdroge'pi syuḥ| te ca hṛllāsāsyasravaṇāvipākādayaḥ||7-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-8">sarveṣāmevopadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṃ kṛmīṇāṃ ye upadravāḥ te kṛmije hṛdroge'pi matāḥ| te ca hṛllāsāsyasravaṇāvipākādaya iti||7-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne hṛdroganidānaṃ samāptam ||29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="29">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ hṛdroganidānaṃ samāptam||29||</seg> <note place="foot" type="variant" n="10">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ hṛdroganidānam||29||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="29">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ hṛdroganidānam||29||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="30" xml:id="mn.30">
        <head>mūtrakṛcchranidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha mūtrakṛcchranidānam | vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt | ānūpamāṃsādhyaśanādajīrṇātsyurmūtrakṛcchrāṇi <note place="foot" type="variant" n="1">‘nṛṇāmihāṣṭau’ iti pā. |</note> nṛṇāṃ tathā'ṣṭau ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya bastau | mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt ||2||</seg> (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni| tatra hṛdayagatavikārānabhidhāya bastigatavikārānāha– vyāyāmetyādi| mūtrakṛcchrāṇīti mūtrasya kṛcchreṇa mahatā duḥkhena pravṛttiḥ| aṣṭāviti doṣaiḥ pṛthak trīṇi, sannipātenaikaṃ, śalyajapurīṣajaśukrajāśmarījānītyekaikāni| nanu, śarkarājaṃ mūtrakṛcchraṃ suśrutena paṭhitaṃ; taccātra saṅgrahe'pi paṭhitam– “aśmarī śarkarā caiva <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... sambhavalakṣaṇe’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tulyasambhavalakṣaṇe|” ityādinā, tat kathamaṣṭau? nava prāpnuvanti| ucyate– śarkarā aśmarībheda eva| yadāha dṛḍhabalaḥ– “eṣā'śmarī mārutabhinnamūrtiḥ syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) iti| ato'śmarījenaiva śarkarājagrahaṇamiti manyamāno dṛḍhabalaḥ aṣṭāvityapaṭhat||1-2||</seg> <note place="foot" type="variant" n="3">‘saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni,’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">saptottare marmaśate trīṇi marmāṇi śirohṛdayabastayaḥ pradhānāni, hṛdayasya pradhānamarmatvādbasterapi marmatvāt, <note place="foot" type="variant" n="4">‘ato’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ato hṛdrogānantaraṃ bastivyādhitvānmūtrakṛcchrārambhaḥ| tasya hetumāha– vyāyāmetyādi| tīkṣṇauṣadhaṃ rājikādiyuktaṃ, madyaprasaṅgo'timadyasevā| <note place="foot" type="variant" n="5">etacca– ‘nṛtyadrutapṛṣṭhayānāt’ iti pā., ‘nṛtyādeḥ pṛṣṭhajaṅgamayānāt’ iti ca pā.|</note> nṛtyetyādi pṛṣṭhayānāt <note place="foot" type="variant" n="6">‘aśvādipṛṣṭhayānāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> aśvādipṛṣṭhayānāt, anye– nityadrutapṛṣṭhayānāditi paṭhanti| nityaṃ śīghraṃ turagādigamanam| ānūpāḥ sajalapradeśacāriṇo matsyādayaḥ, adhyaśanaṃ bhuktasyoparibhojanam| mūtrakṛcchrāṇīti mūtrasya kṛcchreṇa mahatā duḥkhena pravṛttiḥ| aṣṭāviti doṣaistrīṇi, sannipātenaikaṃ, śalyajaṃ, purīṣajaṃ, śukajamaśmarījamityaṣṭau| tasya samprāptipūrvakaṃ lakṣaṇamāha– pṛthagiti| pṛthak bhinnāḥ, atha sarvaiḥ svairhetubhiḥ kupitāstato bastau mūtrāśaye kopaṃ prāpya yadā mūtramārge meḍhraṃ paripīḍayanti, tadā naraḥ kaṣṭena mūtrayatītyarthaḥ||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tīvrārtirugvaṅkṣaṇabastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt | pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchraṃ muhurmūtrayatīha pittāt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">basteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre | sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tatkṛcchratamaṃ hi kṛcchram ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">(ca. ci. a. 26) | mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu vā | mūtrakṛcchraṃ tadāghātājjāyate bhṛśadāruṇam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">vātakṛcchreṇa tulyāni tasya liṅgāni nirdiśet | śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">ādhmānaṃ vātaśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca | aśmarīhetu tatpūrvaṃ mūtrakṛcchramudāharet ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">(su. u. taṃ. a. 59) | śukre doṣairupahate mūtramārge vidhāvite saśukraṃ mūtrayet kṛcchrādbastimehanaśūlavān ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-8">mūtrakṛcchrasya vātajādibhedena lakṣaṇānyāha– tīvretyādi| saliṅgasya sameḍhrasya| sapicchaṃ picchilam| kṛcchratamaṃ kaṣṭasādhyam| kṛcchraṃ mūtrakṛcchram| mūtravāhiṣviti mūtravahasrotaḥsu| aśmarīhetu tatpūrvamiti aśmarīhetviti lakṣyapadaṃ, tatpūrvamiti lakṣaṇapadaṃ, tatpūrvamaśmarīpūrvakam||3-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-8">vātajamāha– tīvretyādi| tīvrā māraṇātmikā, vaṅkṣaṇe <note place="foot" type="variant" n="7">‘ūrumeḍhrāṇāmantarālasandhau’ iti pā.|</note> ūruvṛṣaṇameḍhrāṇāmantarālasandhau, svalpaṃ stokaṃ, muhurvāraṃvāraṃ, vātāt kṛcchram| paittikamāha– pītamityādi| iha pittāt kṛcchre pītādiliṅgaṃ mūtraṃ muhurmūtrayati, ‘nara’ iti śeṣaḥ| pītaṃ saraktaṃ varṇadvayaṃ nyūnādhikapittaprakopāt| ślaiṣmikamāha– basterityādi| basteḥ saliṅgasya mehanayuktasya basteḥ gurutvaśothau bhavataḥ| sapicchaṃ picchilaṃ bhavati| tridoṣajamāha– sarvāṇītyādi| sarvāṇi sarvadoṣaliṅgāni, tat kṛcchraṃ tridoṣajaṃ kṛcchratamaṃ kaṣṭasādhyam| śalyajamāha– mūtretyādi| mūtravahasrotaḥsu śalyena kṣateṣu satsu athavā abhihateṣu pīḍiteṣu tadāghātāt bhṛśaṃ dāruṇaṃ tīvraṃ māraṇātmakam| purīṣajamāha– śakṛta ityādi| purīṣasya pratīghātāt avarodhāt viguṇībhūto dūṣito vāyuḥ ādhmānaṃ vātaśūlaṃ ca kuryāt, mūtranāśaṃ ca kuryāt, tato mūtrakṛcchraṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca jāyate| aśmarījamāha– aśmarīhetu <note place="foot" type="variant" n="9">‘mūtrakṛcchramapi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mūtrakṛcchramiti tasya kṛcchrasya aśmaryeva kāraṇam| śukrajamāha– śukra ityādi| mūtrāśaye sravaṇavyathāyuktaḥ ‘puruṣa’ iti śeṣaḥ||3-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇe | viśeṣaṇaṃ śarkarāyāḥ śṛṇu kīrtayato mama ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pacyamānā'śmarī pittācchoṣyamāṇā ca vāyunā | vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣāvagniśca durbalaḥ | tayā bhavati mūrchā ca mūtrakṛcchraṃ ca dāruṇam ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">mūtraveganirastābhiḥ praśamaṃ yāti vedanā | yāvadasyāḥ punarnaiti guḍikā srotaso mukham ||12||</seg> (su. u. taṃ. a. 59) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-12">mūtrakṛcchrahetutvenoktayoraśmarīśarkarayoḥ samānatāmavāntarabhedaṃ cāha– aśmarītyādi| aśmarī śarkarā caivetyanantaraṃ ‘ete’ ityadhyāhārya ‘tulyasambhavalakṣaṇe’ ityanena dvivacanāntena sambandhanīyaṃ, yathā– “tayorjagṛhatuḥ pādān rājā rājñī ca māgadhī|” ityādivat| tulyaḥ sambhava utpattikāraṇaṃ lakṣaṇaṃ ca yayoste tathā, “tulye sambhavalakṣaṇaiḥ” iti pāṭhāntare tulye sadṛśe, kairityata uktam– sambhavalakṣaṇairiti; ‘tulyā sambhavalakṣaṇaiḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| viśeṣaṇaṃ viśeṣaḥ| tameva vivṛṇoti– pacyamānetyādi| kaphasandhānaṃ kaphenāvayavasaṃśleṣaḥ; kapha eva vā sandhānaṃ kaphasandhānaṃ, sandhīyate'neneti vyutpattyā| tena pittapākavātaśoṣau sandhānavimokṣahetutvenoktau| kṣarantīti bastitaḥ| carake hi– “syāccharkarā mūtrapathāt kṣarantī|” (ca. ci. a. 26) ityevaṃ paṭhitam| kukṣau śūlamiti sambandhaḥ| tayā śarkarayā iti||9-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-12">mūtrakṛcchrahetutvenoktayoraśmarīśarkarayornavatvasaṅkhyānirāsārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘samānatve avāntarabhedamāha’ iti pā.|</note> samānatvamavāntarabhedaṃ cāha– aśmarītyādi| aśmarī ca śarkarā ca ete ubhe tulyasambhavalakṣaṇe tulyaḥ sambhava utpattiḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘kāraṇam’ iti pā.|</note> lakṣaṇaṃ ca yayoste tathā, samānanidānaliṅga ityarthaḥ| kīrtayataḥ kathayato mama śarkarāyā viśeṣaṇaṃ śṛṇu| pittena pacyate vāyunā śoṣyate, sandhānaṃ kaphenāvalambanaṃ saṃśleṣaḥ, athavā kapha eva sandhānaṃ sandhīyate'neneti vyutpattyā; etena pavanādviśoṣaṇāt pittavātau sandhānarūpasya kaphasya śoṣatvena tau śarkarāyā hetutvenoktau, pittena pācitā, vāyunā śoṣitā, śleṣmaṇā sandhitā aśmarī; tābhyāṃ vimuktasandhānā śarkarā kṣarantī satī śarkarārūpā, kṣarantīti bastitaḥ| etāvatā hetulakṣaṇatvena eka eva rogaḥ sandhānābhāvāt kriyābhedaḥ, ato mūrchā ca mūtrakṛcchre dve api kāraṇe| tasya upadravānāha– hṛdityādi| śūlaṃ kukṣāviti sambandhaḥ| tayā śarkarayā||9-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūtrakṛcchranidānaṃ samāptam ||30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūtrakṛcchranidānaṃ samāptam||30||</seg> <note place="foot" type="variant" n="12">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūtrakṛcchranidānam||30||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mūtrakṛcchranidānam||30||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="31" xml:id="mn.31">
        <head>mūtrāghātanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha mūtrāghātanidānam | jāyante kupitairdoṣairmūtrāghātāstrayodaśa | prāyo mūtravighātādyairvātakuṇḍalikādayaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">mūtravikārasādharmyāt mūtrāghātānāha– jāyanta ityādi| mūtrakṛcchramūtrāghātayoścāyaṃ viśeṣaḥ– mūtrakṛcchre kṛcchratvamatiśayitam, īṣadvibandhaḥ; mūtrāghāte tu vibandho balavān, kṛcchratvamalpamiti| mūtravighātādyairmūtravegavidhāraṇādibhiḥ; ādyaśabdena purīṣaśukravegavighātādīnāṃ rūkṣāśanādīnāṃ ca grahaṇam| vātakuṇḍalikādayastrayodaśeti sambandhaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">mūtravikārasādharmyānmūtrāghātānāha| mūtrakṛcchramūtrāghātayoścāyameva bhedaḥ– mūtrakṛcchre kṛcchratvamatiśayitamīṣadvibandhaḥ, mūtrāghāte tu vibandho balavān kṛcchratvamalpamiti| teṣāṃ samprāptimāha– jāyanta ityādi| mūtravegavidhāraṇādyaiḥ ādiśabdena purīṣaśukrādivegavighātānāṃ rūkṣāśanādīnāṃ ca grahaṇam| vātakuṇḍalikādayastrayodaśeti sambandhaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">raukṣyādvegavighātādvā vāyurbastau savedanaḥ | mūtramāviśya carati viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">mūtramalpālpamathavā sarujaṃ sampravartate | vātakuṇḍalikāṃ tāṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 58) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">vātakuṇḍalikāmāha– raukṣyādityādi| āviśyetyāvṛtya; ‘āvidhya’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| carati gacchati| viguṇaḥ kupitaḥ| kuṇḍalīkṛta iti vātyāvadbastāveva bhramaṃstiṣṭhatīti||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">teṣāṃ madhye vātakuṇḍalikālakṣaṇamāha– raukṣyetyādi| raukṣyādibhirvegavighātādibhiśca viguṇo duṣṭaḥ, kuṇḍalībhūto vāyuḥ, bastau mūtrāśaye, carati pradhāvati, <note place="foot" type="variant" n="1">‘ābaddhatvādgamanaṃ tiṣṭhatītyarthaḥ’ iti pā.|</note> ābaddhatvādbhramaṃstiṣṭhatītyarthaḥ vātyāvat| āviśya āvṛtya mūtramiti| tasmānmūtramalpamalpaṃ savyathaṃ pravartate, taṃ vyādhiṃ vātakuṇḍalikāmāhuḥ| sudāruṇaṃ māraṇātmakatvāt||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām | kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ <note place="foot" type="variant" n="2">ātaṅkadarpaṇavyākhyāyāṃ ‘mūtraviṇmārga ... ’ ityasya sthāne ‘mūtravimārga ... ’ iti pā. |</note> mūtraviṇmārgarodhinīm ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">aṣṭhīlāmāha– ādhmāpayannityādi| ruddhveti bastigudameva| aṣṭhīlātulyatvādaṣṭhīlā, sā ca vātavyādhāvuktā||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">aṣṭhīlāmāha– ādhmāpayannityādi| ādhmāpayan pūrayan bastigudaṃ tathā bastigudameva ruddhvā vāyuraṣṭhīlāṃ kuryāt| aṣṭhīlātulyatvādaṣṭhīlā, aṣṭhīlā <note place="foot" type="variant" n="3">‘uttarāpathena’ iti pā.|</note> uttarāpathe nadīṣu pāṣāṇapiṇḍī| calonnatāṃ calāṃ calanaśīlām| unnatām ūrdhvasthitām| tīvrārtimativyathām| <note place="foot" type="variant" n="4">‘mūtramārgaṃ meḍhraṃ, vimārgaḥ vāyuḥ’ iti pā.|</note> mūtramārgaḥ meḍhraṃ, viṇmārgaḥ pāyuḥ, tayoḥ rodhinīm||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ | niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato'nilaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ | vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 58) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-6">vātabastimāha– vegamityādi| bastikukṣinipīḍita iti bastau kukṣau ca nipīḍitaḥ sampiṇḍito vāyuriti sambandhaḥ; ‘bastikukṣī nipīḍayan’ iti pāṭhāntare bastikukṣyo rujākara iti||5-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-6">vātabastimāha– vegamityādi| akuśalo mūrkhaḥ, tasya puruṣasya bastermukhaṃ niruṇaddhi bastigato vāyuḥ, tena vāyunā mūtrasaṅgo vidyāt| bastikukṣinipīḍita iti bastau kukṣau nipīḍitaḥ, sampiṇḍito vāyuriti sambandhaḥ| ‘bastikukṣī nipīḍayan’ iti pāṭhe tatra bastikukṣau caran||5-6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate | mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">mūtrātītamāha– ciramityādi| tvarayā na pravartate iti mūtramityarthaḥ| mehamānasya mūtraṃ tyajataḥ| ‘vahamānasya’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">mūtrātītamāha– ciramityādi| ciraṃ carakalaṃ mūtraṃ dhārayataḥ puṃsaḥ tvarayā vegena na pravartate, mehamānasya mūtraṃ tyajataḥ pravartate cettadā mandaṃ śanaiḥ, ‘vāhamānasya’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mūtrasya vege'bhihate tadudāvartahetukaḥ | apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam | tanmūtrajaṭharaṃ vidyādadhobastinirodhanam ||9||</seg> (su. u. taṃ. a. 58) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">mūtrajaṭharamāha– mūtrasya vega ityādi| tadudāvartahetuka iti mūtravegadhāraṇajanitodāvartanimittaḥ| adhobastinirodhanamiti basteradhobhāge vibandhakārakam||8-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">mūtrajaṭharamāha– mūtrasyetyādi| <note place="foot" type="variant" n="5">etacca– ‘tadudāvartahetutaḥ’ iti pā.|</note> tadudāvartahetuta iti mūtravegadhāraṇajanitodāvartanimittataḥ| apānaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘apānasañjñakaḥ kupitaḥ’ iti pā.|</note> ’apānasañjñako vātaḥ kupitaḥ’ atiśayenodaraṃ pūrayati| tato nābheradhastāttīvravedanamādhmānaṃ kuryāt| adhastādbastinirodhanaṃ basteradhobhāge vibandhakārakam||8-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">bastau vā'pyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ | mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam | viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasañjñitaḥ ||11||</seg> (su. u. taṃ. a. 58) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">mūtrotsaṅgamāha– bastāvityādi| nāle meḍhre, maṇau meḍhrāgre| pravṛttaṃ sajjeteti saṃsaktaṃ sanna pravartate| saraktaṃ vā pravāhata iti pravāhaṇakupitavāyunā bastyādibhedajanitaraktayuktaṃ mūtraṃ pravartate||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">mūtrotsaṅgamāha– bastāvityādi| bastau mūtrāśaye, athavā nāle meḍhre, athavā maṇau meḍhrāgre, mūtraṃ sajjate na pravartate, saraktaṃ vā pravartate pravāhata iti; śanairmandam, alpamalpaṃ stoktaṃ savyathaṃ vā rujārahitaṃ vā pravartate mūtramiti sambandhaḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau | mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam ||12||</seg> (su. u. taṃ. a. 58) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">mūtrakṣayamāha– rūkṣasyetyādi| tadāhvayamiti mūtrakṣayākhyaṃ, kāraṇe kāryopacārāt||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">mūtrakṣayamāha– rūkṣasyetyādi| klāntadehasya śrāntaśarīrasya, bastisthau mūtrāśayasthau, pittamārutau mūtranāśaṃ kurutaḥ vyathādāhayuktam| tadāhvayaṃ mūtrakṣayākhyaṃ, kāraṇe kāryopacārāt||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">antarbastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpaḥ sahasā bhavet | aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyate ||13||</seg> (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">mūtragranthimāha– antarityādi| antarbastimukhe bastimukhasyābhyantare| granthirguḍakākāraḥ| nanu, sthānavedanākāraṇānāmabhinnatvādaśmaryā saha ko bhedaḥ? ucyate– aśmaryāṃ pittādikaṃ saṃhanyate, atra tu raktameva| uktaṃ hi tantrāntare– “raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam|| aśmarīsamaśūlaṃ taṃ raktagranthiṃ pracakṣate||” iti| viśeṣajñānaṃ tu kuta iti cet? aśmarīpūrvarūpoktasya mūtre bastasagandhatvāderbhāvābhāvābhyām||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">mūtragranthimāha– antarityādi| antarbastimukhasyābhyantare, granthirguṭikākāraḥ, sthiraḥ acalaḥ, alpo laghurāmalakākāraḥ| nanu, sthānavedanākāraṇāmabhinnatvādaśmaryā saha ko bhedaḥ? ucyate– aśmaryāṃ pittādikaṃ saṃhanyate, atra tu raktameva; athavā ayaṃ sahasā bhavet, aśmarī tu sañcayena| anyacca aśmarī pittena pacyate, vāyunā śoṣyate, kaphena vadhyate, atra tu raktameva| uktaṃ hi tantrāntare– “raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryātsa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam|| aśmarīsamaśūlaṃ hi raktagranthiṃ pracakṣate|” iti| tathā aśmarīpūrvarūpoktasya mūtre bastasagandhatvāderabhāvāt||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhatam | sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate ||14||</seg> bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">mūtraśukramāha– mūtritasyetyādi| mūtritasya mūtravegitasya| sthānāccyutaṃ svasthānādbhraṣṭaṃ śukram||14||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">mūtraśukramāha– mūtritasyetyādi| mūtritasya mūtravegayuktasya vātenoddhūtaṃ sthānāccyutaṃ svasthānādbhraṣṭaṃ, mūtrayato mūtraṃ kurvataḥ puruṣasya prāk prathamaṃ pravartate, athavā paścāt bhasmamilitodakasadṛśam||14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilānvitam ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahet srāvayedadhaḥ | mūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktameva vā ||16||</seg> kṛcchrāt punaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ bruvanti tam | (su. u. taṃ. a. 58) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-16">uṣṇavātamāha– vyāyāmetyādi| vyāyāmāt virodhisaumyadhātukṣayāttejovṛddhyā pittavṛddhiḥ| anilānvitamanilasaṃyutam| ‘anilāvṛtam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam| saraktamīṣallohitam||15-16||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-16">uṣṇavātamāha– vyāyāmetyādi| vyāyāmādvirodhitvena saumyadhātukṣayāttejovṛddhyā <note place="foot" type="variant" n="7">‘pittavṛddhiḥ, tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pittavṛddhiḥ, tat kupitaṃ pittamanilānvitamanilasaṃyutaṃ bastiṃ prāpya bastyādikaṃ pradahan mūtramadhaḥ srāvayet| kīdṛśaṃ? hāridram, athavā saraktaṃ īṣadraktam, athavā kevalaṃ raktameva| ‘anilāvṛtam’ iti pāṭhāntaram||15-16||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyete'nilena cet ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ śvetaṃ raktaṃ ghanaṃ sṛjet | sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavettu tat ||18||</seg> śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-18">mūtrasādamāha– pittamityādi| saṃhanyete styānīkriyete| śuṣkamalpaṃ, tanmūtraṃ pittena rocanābhaṃ, kaphena śaṅkhacūrṇābhaṃ, samastavarṇamuktasakalavarṇaṃ sannipātāt||17-18||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-18">mūtrasādamāha– pittamityādi| vātena saṃhanyete styānīkriyete, <note place="foot" type="variant" n="8">‘tadā kṛcchrāt mūtrayet’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tadā kṛcchrāt mūtrayet| pittena <note place="foot" type="variant" n="9">‘pītaraktakaphena’ iti pā.|</note> pītaraktaṃ kaphena śvetaṃ ghanaṃ, tridoṣeṇa samastavarṇaṃ, tadeva śuṣkaṃ, pittena rocanācūrṇābhaṃ, kaphena śaṅkhacūrṇābhaṃ, sannipātāduktasakalavarṇam||17-18||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="10">‘ ... rvātenodāvartam’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">mūtrasroto'nupadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ | viḍgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet ||20||</seg> (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19-20">viḍvighātamāha– rūkṣetyādi| anupadyeta prāpnuyāt| viḍgandhamityatra vāśabdo draṣṭavyaḥ||19-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19-20">viḍvighātamāha– rūkṣetyādi| dvayostayorvātena adhovṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘mūtrāśayādyo nālamūtrātsrotāṃsi’ iti pā.|</note> mūtrāśayātsrotāṃsi anupadyeta āpnuyāt, tadā viṭsaṃsṛṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘purīṣamiti tam’ iti pā.|</note> purīṣamiśraṃ viḍgandhaṃ mūtraṃ kṛcchrāt mūtrayet| ‘udāvartam’ iti pāṭhāntaraṃ, tatrāpi sa evārthaḥ||19-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">drutādhvalaṅghanāyāsairabhighātāt prapīḍanāt | svasthānādbastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi | pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān ||22||</seg> bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam | pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ |24|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21-22">bastikuṇḍalamāha– drutetyādi| laṅghanamutpatanam| udvṛttaḥ svasthānādūrdhvaṃ gataḥ, garbhavaditi garbhiṇyā udarāntargatāpatyavat, etena bastipuṭasya pārśvagamanaṃ darśitam| pīḍita iti nābheradhaḥ| udveṣṭanārtiḥ udveṣṭanarūpā''rtiḥ| śastraviṣopamaṃ śastraviṣasadṛśamiti <note place="foot" type="variant" n="13">‘vibhinnārthasūcanārthaṃ prasiddhānubhavopadarśanārtham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake agrimaślokavyākhyāyāmupalabhyate |</note> vibhinnārthasūcanārthaṃ prasiddhānubhavopadarśanārtham||21-22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21-22">bastikuṇḍalamāha– drutetyādi| drutādhvalaṅghanaṃ drutena adhvagamanaṃ, laṅghanamutpatanaṃ vā, abhighātāllaguḍādibhiḥ, prapīḍanādvā niṣpīḍanāt, etairhetubhirbastirudvṛttaḥ svasthānādūrdhvaṃ gataḥ| garbhavaditi garbhiṇyā udarāntargatā'patyavattiṣṭhati, etena bastipuṭasya pārśvagamanamapi sūcitam| pīḍita iti nābheradhaḥ, tathā saṃstambhādiyuktaḥ, udveṣṭanarūpā artiḥ| udveṣṭanarūpapīḍātiyuktam| śastraviṣopamamiti vibhinnārthasūcanārthaṃ, prasiddhaprabhāvopadarśanārthaṃ ca| śastropamaṃ śīghreṇa māraṇātmakaṃ, viṣopamamiti kālāntareṇa| viṣamatra garaḥ <note place="foot" type="variant" n="14">‘prāyeṇa vātabahulam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake agrimaślokavyākhyāyāmupalabhyate |</note> prāyeṇa vātabahulam||21-22||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā ||23||</seg> śleṣmaṇā gauravaṃ śothaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam |24| <note place="foot" type="variant" n="15">‘vibhinnārthasūcanārthaṃ prasiddhānubhavopadarśanārthaṃ vā tasyaiva’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">vātasyaiva doṣāntarānubandhino lakṣaṇamāha– tasminnityādi| śleṣmaṇā anvite tasminniti boddhavyam||23||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="16">kvacitpustake atra ‘prāyeṇa vātabahulam’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ upalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">tasyaivetaradoṣānubandhena lakṣaṇamāha– tasminnityādi||23||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati ||24||</seg> avibhrāntabilaḥ sādhyo, na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ |25|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">tasyaiva sādhyatvāsādhyatvamāha– śleṣmaruddhabila ityādi| bilaṃ bastimukhaśuṣiram| pittodīrṇaḥ upacitapittaḥ, sa eva avibhrāntabilo'nāvṛtabilaḥ| kaphena kuṇḍalīkṛto'sādhya iti bodhyam| akuṇḍalīkṛtastu sādhyatvenoktaḥ||24||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">avibhrāntabilaḥ kaphenāruddhamukhaḥ, ghanakaphena kuṇḍalīkṛto na bhavati sa sādhyaḥ, kuṇḍalīkṛtastvasādhyaḥ| bilaṃ bastimukhasuṣiram||24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">syādbastau kuṇḍalībhūte tṛṇmohaḥ śvāsa eva ca ||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">kuṇḍalībhūtasyaiva liṅgamāha– syādityādi| etau viḍvighātabastikuṇḍalau suśrutena na paṭhitau, tena hi mūtrodakasādameva dvidhā paṭhitvā ‘dvādaśa mūtrāghātā’ ityuktaṃ, sarvānabhidhānaṃ tu parādhikāratveneti mantavyam||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">kuṇḍalībhūtasya tasyaiva liṅgamāha– syādityādi| śleṣmaṇā ruddhabilaḥ bastiḥ kuṇḍalākāratvena tiṣṭhati| “vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā vātabastistathaiva ca| mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ kṣayastathā|| mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca| mūtrasādo viḍvighāto bastikuṇḍalikā tathā||” ete mūtrāghātāstrayodaśa jñeyāḥ||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūtrāghātanidānaṃ samāptam ||31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūtrāghātanidānaṃ samāptam||31||</seg> <note place="foot" type="variant" n="17">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūtrāghātanidānaṃ samāptam||31||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mūtrāghātanidānaṃ samāptam||31||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="32" xml:id="mn.32">
        <head>aśmarīnidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāśmarīnidānam | vātapittakaphaistisraścaturthī śukrajā'parā | prāyaḥ śleṣmāśrayāḥ sarvā aśmaryaḥ syuryamopamāḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā | yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ ||2||</seg> naikadoṣāśrayāḥ sarvāḥ... | (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">mūtrarodhitvasādharmyādaśmarīmāha– vātetyādi| śleṣmāśrayā iti śleṣmasamavāyikāraṇāḥ, śukrajāṃ vinā; tatra śukrasyaiva samavāyikāraṇatvāt| tathāca dṛḍhabalaḥ– “viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ” (ca. ci. a. 26) ityādi, etacca sāmānyoktamapi viśeṣeṇa sambadhyate| yathā– halṅyādisūtre ‘dīrghāt’ iti viśeṣaṇaṃ ṅyābhyāṃ sambadhyate, na tu halā| ata evātra prāyograhaṇaṃ kṛtavān| anye tu śukrāśmaryāmapi kaphakāraṇatvamicchantyeva, virodhābhāvāt| prāyaḥśabdaścātra viśeṣārthaḥ| yamopamā iti asati cikitsite avaśyameva mārakatvāt| <note place="foot" type="variant" n="1">‘viśoṣayedityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> viśoṣayedityādi pitteṣviveti vātaśoṣiteṣu| naikadoṣāśraya iti tridoṣajāḥ, udgatadoṣeṇa vyapadeśaḥ||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">mūtrarodhitvasāmānyādaśmarīmāha– vātetyādi| śleṣmāśrayāḥ śleṣmasamavāyikāraṇāḥ paraṃ śukrajāṃ vinā, tatra śukrasyaiva samavāyikāraṇatvāt| tathā ca dṛḍhabalaḥ– “viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtram” ityādi| ata evātra prāyograhaṇam| anye tu śukrāśmaryāmapi kaphakāraṇatvamicchantyeva, virodhābhāvāt| prāyaḥśabdaścātra viśeṣārthaḥ| yamopamāḥ asati cikitsite'vaśyameva mārakatvāt| tasyāḥ samprāptimāha– viśoṣayedityādi| pavano bastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ kaphaṃ vā śoṣamupanayedyadā tadā'śmarī bhavati, krameṇa śanairvardhamānā yathā goḥ pitteṣu rocanā bhavati| tasyāmanekadoṣāśrayatvamāha– naiketyādi| tridoṣajā ityarthaḥ||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">... <note place="foot" type="variant" n="2">‘aśmaryāḥ’ iti pā. |</note> athāsāṃ pūrvalakṣaṇam | bastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk ||3||</seg> <note place="foot" type="variant" n="3">‘mūtreṣu bastagandhatvam’ iti pā. |</note> mūtre bastasagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="4">‘aśmaryā ityādi’ iti pā.|</note> athetyādi| bastasagandhatvaṃ bastasamānagandhatvam||3||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="5">‘athetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> athetyādi| bastyādhmānamityādi| bastyādhmānaṃ vasterāpūraḥ, tadāsannadeśeṣu bastiśiromuṣkameḍhrādiṣu, paritaḥ samantāt, atiruk ativedanā| mūtre bastasagandhatvaṃ bṛhattamabastasamānagandhatvaṃ, tathā mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciśca bhavati||3||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisevanībastimūrdhasu ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārge nirodhite | tadvyapāyāt sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam ||5||</seg> tatsaṅkṣobhāt kṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-5">tāsāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– sāmānyetyādi| ruk śūlaṃ, bastimūrdhā nābheradhodeśaḥ| viśīrṇadhāraṃ savicchedadhāram| tayā <note place="foot" type="variant" n="6">‘ityaśmaryā’ iti pā.|</note> aśmaryā| mārgo mūtravāhisrotaḥ| tadvyapāyāt vāyunā kadācidaśmarīkṛtamārgarodhavyapagamāt| mehet mūtrayet| acchamanāvilam| gomedakopamamiti gomedako lohitamaṇistadvarṇam| tatsaṅkṣobhāt niruddhamārgamūtreṇa <note place="foot" type="variant" n="7">‘pīḍanādaśmarīsaṅghaṭṭanādvā’ iti pā.|</note> pīḍanādaśmarīsampātādvā kṣate jāte mūtravahādau, sāsraṃ saraktaṃ mūtraṃ pravartate| āyāsāt pravāhaṇādijanitaklamāt||4-5||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-5">tāsāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– viśīrṇetyādi| viśīrṇadhāraṃ savicchedaṃ, tathā aśmaryā, <note place="foot" type="variant" n="8">‘mārge nirodhite’ ityatra ‘mārganirodhane’ iti pā.|</note> mārganirodhane mūtravāhisrotasa āvaraṇe sati| bastimūrdhā nābheradhodeśaḥ, tasmin ruddhe sati ruk śūlam| punaḥ svalakṣaṇāntaramāha– tadvyapāyādityādi| tadvyapāyāt vāyunā kadācidaśmarīkṛtamārganirodhavyapagamāt| mehet mūtrayet| acchamanāvilam| gomedakopamamiti gomedaka ālohitapītamaṇistadvarṇam| tatsaṅkṣobhāt niruddhamārgamūtrapīḍanādaśmarīsaṅghaṭṭanādvā kṣate jāte sati mūtravahasrotasi sāsraṃ saraktaṃ mūtraṃ pravartate| āyāsāt pravāhaṇādikajanitāt, pravāhaṇaṃ kaṇṭhabalena śabdam, mūtrasyājananaṃ nikunthanamiti loke||4-5||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tatra vātādbhṛśaṃ cārto dantān khādati vepate ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan | sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ ||7||</seg> śyāvāruṇā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">vātajāmāha– tatretyādi| kvaṇan ārtanādaṃ kurvan| <note place="foot" type="variant" n="9">‘sānilam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sānilaṃ saśabdaṃ mūtrapravṛttyarthaṃ kṛtātikunthanāt| mehati binduśa iti binduṃ binduṃ mūtrayati, “bahvalpārthācchas kārakādanyatarasyām” iti alpārthe śaspratyayaḥ| śyāvetyādi| aśmaryā ākārakathanam; etaccākṛṣṭānāṃ pratyakṣasaṃvādena śāstraprāmāṇyakhyāpanārthamityāhuḥ, ākṛṣṭāsu doṣocitacikitsārthamityanye||6-7||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">vātajāśmarīmāha– tatretyādi| bhṛśamatyarthamārtaḥ pumān dantairdantān khādati kaṭakaṭāyate, vepate kampate, mehanaṃ liṅgaṃ, <note place="foot" type="variant" n="10">‘gṛhṇāti’ ityatra ‘mṛdnāti’ iti pā.|</note> mṛdnāti mathnāti, aniśaṃ kvaṇan krandayan nābhideśaṃ pīḍayati| śakṛtpurīṣaṃ, sānilaṃ saśabdaṃ muñcati, muhurvāraṃvāraṃ, binduśaḥ binduṃ binduṃ, mehati mūtrayet| śyāvetyādi| śyāvā aruṇā kiñcit śyāmā, <note place="foot" type="variant" n="11">‘aruṇā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> aruṇā kiñcidraktā, etaccāśmaryā varṇākārakathanamākṛṣṭānāṃ pratyakṣasaṃvādena śāstrasya prāmāṇyakhyāpanārthamityāhuḥ, ākṛṣṭāsu doṣocitakriyārthamityanye, kaṇṭakairanviteva||6-7||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣmavān ||8||</seg> bhallātakāsthisaṃsthānā raktapītā'sitā'śmarī | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">pittajāmāha– pittenetyādi| pacyamānaḥ kṣāreṇeva| ūṣmavān uṣṇasparśaḥ| asitā kṛṣṇā||8||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">pittajāmāha– pittenetyādi| pittena yā'śmarī tayā bastirmūtrakośo dahyate, pacyamānaḥ kṣāreṇeva, ūṣmavān uṣṇasparśaḥ, bhallātakāsthisaṃsthānā bhallātakamajjākārā, asitā kṛṣṇā||8||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ ||9||</seg> aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">śleṣmajāmāha– bastirityādi| ślakṣṇā masṛṇā| madhuvarṇā īṣat piṅgalaśuklā||9||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">śleṣmajāmāha– bastirityādi| bastirnistudyata iva śūleneva, śītasparśaḥ, gururgauravayuktaḥ, mahatī kukkuṭāṇḍatulyā, ślakṣṇā masṛṇā, madhuvarṇā īpatpītaśuklā, sitā śubhrā||9||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasā ||10||</seg> āśrayopacayālpatvādgrahaṇāharaṇe sukhāḥ | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">etā iti tridoṣajā bālānāṃ syuḥ, teṣāṃ tannidānābhyāsāt| bhūyasā prāyeṇa, tena mahatāmapi tridoṣajā bhavanti| teṣāmeva bālānāṃ grahaṇāharaṇe sukhā iti sambandhaḥ| āśrayopacayālpatvāditi āśrayo bastiḥ, upacayaḥ sthaulyaṃ, tayoralpatvaṃ; tacca taddehālpatvāt| āharaṇaṃ pāṭanādipūrvakamākarṣaṇaṃ, grahaṇaṃ tadarthamevāṅgulibhyāṃ dhāraṇam| uktaṃ hi suśrute– “prāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti, teṣāmevālpabastikāyatvādalpamāṃsopacayācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti|” (su. ni. a. 3) iti||10||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="12">‘etāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">etāḥ prāyeṇa śiśūnāṃ bhavantītyāha– etā ityādi| tridoṣajā bālānāṃ bhavanti, teṣāmeva tannidānābhyāsāt| bhūyasā prāyeṇeti, tena mahatāmapi hetunā tridoṣajā bhavanti, teṣāmeva bālānāṃ grahaṇāharaṇe sukhā iti sambandhaḥ| atraiva hetumāha– āśrayopacayālpatvāditi| āśraya ādhāro bastiḥ, upacayaḥ sthaulyaṃ, tayoralpatvaṃ; tacca taddehālpatvāt| atastā grahaṇāharaṇe sukhāḥ sukhenāhartuṃ śakyāḥ| mahatāṃ tu yathoktahetvabhāvādgrahaṇāharaṇe tā duḥkhāvahā iti| grahaṇaṃ baḍiśādinā, āharaṇaṃ pāṭanādipūrvaṃ karmākarṣaṇaṃ, tadarthamevāṅgulībhyāṃ dhāraṇaṃ grahaṇam| uktaṃ hi suśrute– “prāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti, teṣāmevālpabastikāyatvānmāṃsopacayālpatvācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti|” iti||10||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ | śoṣayatyupasaṅgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">bastiruṅmūtrakṛcchratvamuṣkaśvayathukāriṇī | tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate ||13||</seg> pīḍite tvavakāśe'smin... | (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-13">śukrāśmarīmāha– śukretyādi| tuśabdo'vadhāraṇe; tena mahatāmeva natu bālānāṃ, teṣāṃ vakṣyamāṇasamprāpterabhāvāt; na tu śukrābhāvāt, anyathā ṣaḍdhātukatvaṃ syāt| śukradhāraṇādupasthitaśukravegasya maithunākaraṇāt| muṣkayorantare ‘meḍhreṇa saha’ iti śeṣaḥ| suśrute hi ‘meḍhravṛṣaṇayorantare’ (su. ni. a. 3) ityevoktam| meḍhravṛṣaṇamadhyagatabastimukha ityarthaḥ, tatraiva śukravahasrotaso bastimukhena saha sambandhāt| tathābhūtaṃ śukramevāśmarīti| bastiruk bastiśūlaṃ, muṣkaśvayathukāriṇī vṛṣaṇayoḥ śothakāriṇī| tasyāṃ śukrāśmaryām| eti vartate| tuśabdo'vadhāraṇe| avakāśe'sminniti meḍhravṛṣaṇayorantare| asminneva pīḍite sati vilīyate pravilayamāpadyata ityarthaḥ| ata eva suśrutaḥ– “pīḍitamātre ca tasminnevāvakāśe pravilayamāpadyate|” (su. ni. a. 3) iti||11-13||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-13">śukrāśmarīmāha– śukretyādi| śukrāśmarī tu mahatāmeva jāyate natu bālānāṃ, tuśabdo'vadhāraṇe, teṣāṃ vakṣyamāṇasamprāpterabhāvāt, na tu śukrābhāvāt| anyathā ṣaḍdhātukatvaṃ syāt| cyutamamuktāmiti maithunādupasthitavegasya śukrasya dhāraṇādityarthaḥ| amuktaṃ dhṛtamityarthaḥ| muṣkayorantare meḍhravṛṣaṇamadhyagatabastimukha ityarthaḥ| tathābhūtaṃ śukramanilaḥ ekīkṛtya śoṣayati, sā śukrāśmarīti| tasyā lakṣaṇamāha– bastirugiti| bastirugityādi sugamam| utpannamātrāyāṃ tasyāṃ yadā sā kathamapi vilīyate vilayaṃ yāti, tadā śukrameti mūtrapathādāgacchati, paramavakāśe chidre pīḍite sati||11-13||</seg>–</ab>
        <ab type="mula">...aśmaryeva ca śarkarā |14| (vā. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">saivāvasthābhedādaśmarī śarkarā, pañcamī na bhavatītyāha– aśmaryeva ceti| cakārāt sikatā'pi bhavatīti mantavyam| ata eva ‘śarkarā sikatānvitā’ iti vakṣyati| śarkarāsikatayośca mahattvālpatvābhyāṃ bhedaḥ|14|– <note place="foot" type="variant" n="13">etacca ‘tasyām’ ityataḥ ślokārambhābhiprāyeṇa|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">caturthapādena śarkarālakṣaṇam|14|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">aṇuśo vāyunā bhinnā sā tasminnanulomage ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nireti saha mūtreṇa pratilome nirudhyate | (vā. ni. a. 9) | mūtrasrotaḥpravṛttā sā saktā kuryādupadravān ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamathārucim | pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim ||16||</seg> (su. ni. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-16">kathamaśmarī śarkarā bhavatītyāha– aṇuśa ityādi| aṇuśo'lpaśaḥ| atrārthe suśrutaḥ– ‘pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ| sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate||’ (su. ni. a. 6) iti| mūtrasrotaḥpravṛttā sā sakteti mūtramārgagā satī saṃlagnetyarthaḥ||14-16||</seg> <note place="foot" type="variant" n="14">‘aṇuśa ityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-16">aṇuśa ityādi| saivāśmarī aṇuśo vāyunā bhinnā vidāritā śarkarā kathyate| sā śarkarā anulomage mūtrasrotasā'dhaḥpravṛtte tasminvāyau mūtreṇa saha eti, pratilomage <note place="foot" type="variant" n="15">‘ūrdhve’ iti pā.|</note> ūrdhvaṃ pravṛtte vāyau <note place="foot" type="variant" n="16">etacca– ‘pratilome vibadhyate’ iti pā.|</note> vibadhyate bandhaṃ prāpnoti, na bahirmūtreṇa niṣkrāmati, aśmarī tvanulomage mārute na nireti, śarkarā tu mūtreṇa saha niṣkrāmatītyanayorbhedaḥ| sā'śmarī mūtramārgapravṛttā saktā nirgatā daurbarlyādīnupadravān kuryāt| tānevāha– daurbalyamiti| daurbalyamindriyāṇāṃ, sadanaṃ glāniḥ, kārśyamaṅgānāṃ, kukṣiśūlaṃ hṛdayaśūlam, uṣṇavātaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘mūtradhātunidānoktam’ iti pā.|</note> mūtrāghātanidānoktaṃ, śeṣaṃ sugamam||14-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">praśūnanābhivṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujāturam | aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||17||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">asādhyalakṣaṇamāha– praśūnetyādi| rujāturaṃ śūlapīḍitamityarthaḥ||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">tasyā asādhyatvamāha– praśūnetyādi| praśūnanābhivṛṣaṇaṃ śvayathuyuktanābhivṛṣaṇaṃ puruṣamaśmarī kṣapayati vināśayati, sikatā vālukā tatsadṛśī yā śarkarā tayā sahitā aśmarītyarthaḥ||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'śmarīnidānaṃ samāptam ||32||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="32">iti śrīvijayarakṣitakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmaśmarīnidānaṃ samāptam||32||</seg> <note place="foot" type="variant" n="18">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmaśmarīnidānam||32||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="32">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmaśmarīnidānam||32||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="33" xml:id="mn.33">
        <head>pramehapramehapiḍakānidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha prameha-pramehapiḍakānidānam | āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi | navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam ||1||</seg> (ca. ci. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">candrodayapraṇayapīvaradugdhasindhupūrabhramaṃ vahati yadguṇakīrtigucchaḥ| tena vyadhāyi guruṇā vijayena śiṣyapremṇā'śmarīrugavadhermadhukoṣabandhaḥ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śrīkaṇṭhadattabhiṣajā gurubhaktileśādārabhyate prabhṛti samprati meharogāt| sūktīrvicintya madhuśīkaramudgirantīṣṭīkākṛtaḥ katipayasya tadīyaśeṣaḥ||2||</seg> <seg type="unit" n="1">aśmarīrogānantaraṃ bastivikṛtisāmyāt pramehanidānamucyate– āsyāsukhamityādi| āsyā upaviṣṭasya ceṣṭoparamaḥ, tena kṛtaṃ sukhamāsyāsukham; evaṃ svapnasukhamiti draṣṭavyam| tenāsanādidoṣādāsyāduḥkhaṃ svapnaduḥkhaṃ vā na pramehahetuḥ| guḍavaikṛtamiti guḍavikārāḥ śarkarādayaḥ tathā guḍakṛtāśca bhakṣyāḥ| pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvamityanuktahetusaṅgrahārthamuktam| eṣa sādhāraṇo hetuḥ pramehasya; viśeṣahetustu carake nidānasthāne– ‘hāyanakoddālaka’ ityādinā kaphajasya, ‘uṣṇāmlalavaṇa’ ityādinā pittajasya, ‘kaṭutiktakaṣāya’ (ca. ni. a. 4) ityādinā vātajasyābhihitaḥ| etena sāmānyahetusahito viśiṣṭahetuḥ kaphajādipramehasya| kiñca kaphajanidānamapyetadāsyāsukhādi boddhavyam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">aśmarīrogānantaraṃ bastivikṛtyadhikārāt pramehanidānamāha– āsyetyādi| āsanamāsyā upaviṣṭasya ceṣṭoparamaḥ, tena kṛtaṃ sukham, evaṃ svapnasukhaṃ draṣṭavyam| dadhīnīti bahuvacanāt sarvajātīnāṃ dadhnāṃ niṣedhaḥ| grāmyaudakānūparasāḥ rasyanta iti rasāḥ; rasaśabdena āhāra ucyate, kārye kāraṇopacārāt| kāni grāmyaudakāni? māṃsāni; tatra grāmyāḥ chāgorabhramedaḥpucchaprabhṛtayaḥ, audakā matsyakūrmādayaḥ, ānūpāḥ jalasannidhicāriṇo haṃsacakravākādayaḥ, evaṃ māṃsāni; payāṃsi kṣīrāṇi, atrāpi bahuvacanaṃ dadhivat| pānaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘navābhivṛṣṭijalapānam’ iti pā.|</note> navābhivṛṣṭajalapānam| guḍavaikṛtamiti śarkarādayo guḍavikārā guḍakṛtabhakṣyāśca, etatsarvaṃ pramehahetuḥ| kaphakṛcca sarvamiti āhārācārādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘kaphakāriṣu’ iti pā.|</note> kaphakāri; eṣa sādhāraṇo hetuḥ, pramehasya viśiṣṭahetustu carake nidānasthāne– “hāyanakoddālaka” ityādinā kaphajasya, “uṣṇāmlalavaṇa” ityādinā pittajasya, “kaṭutiktakaṣāya” ityādinā vātajasyābhihitaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">medaśca māṃsaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataḥ pradūṣya | karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn sandūṣya mehān kurute'nilaśca | sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaḍ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ ||3||</seg> samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te | (ca. ci. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">kaphapittavātajamehānāṃ krameṇa samprāptimāha– meda ityādinā| atra kaphajā eva mehā bhūyastvena sādhyatvena ca ādāvucyante| tāneveti medomāṃsaśarīrajakledān| uṣṇairiti uṣṇavīryasparśairdravyaiḥ| kṣīṇeṣu doṣeṣviti pravṛddhatvenaiva kṣīṇeṣu, na tu samānāpekṣayā kṣīṇeṣu; anena vṛddhe kaphe pitte vā yo vāyurlaṅghanādinā krameṇa vṛddho bhavati, sa nehāsādhyamehacatuṣṭayaprakaraṇe vivakṣita iti sūcyate| tatra hi cikitsāvidhānāt sādhyatvamasti| yaduktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi <note place="foot" type="variant" n="4">‘meheṣvatikarṣitānām’ iti pā.|</note> dhātuṣvatikarṣiteṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” (ca. ci. a. 6) iti| doṣeṣviti kaphapitteṣu, dvayośca bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā bahutvāt| avakṛṣyeti bastimukhaṃ nītvā| dhātūniti vasāmajjaujolasīkākhyān| samakriyatvāditi kaphasya doṣasya dūṣyasya ca medaḥprabhṛteḥ samānatvāt kaṭutiktādikriyāyāḥ| atra vyādhimahimnā tulyadūṣyatā sādhyatāyā hetuḥ| tena “na ca tulyaguṇo dūṣyo na doṣaḥ prakṛtirbhavet|” (ca. sū. a. 11) iti carakavacanaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kṛtasādhyatārtham’ iti pā.|</note> kaṣṭasādhyatārthaṃ nodbhāvanīyam| yaduktam– “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasya lakṣaṇam||” iti| viṣamakriyatvāditi pittasya pramehapradhānadūṣyasya ca medaḥprabhṛteścānyonyaviparītakriyatvāt; pittaharaṃ hi madhurādi medaskaraṃ, medoharaṃ ca kaṭukādi pittakaramiti kriyāvaiṣamyam; atra vyādhisvabhāvo hetuḥ, tenānyeṣu vyādhiṣu parasparaviruddhadoṣadūṣyasaṃsarge'pyubhayapratyanīkabheṣajavidhiravirodhīti| mahātyayatvāditi majjādigambhīradhātvapakarṣakatvena bahuvyāpattikaratvāt; āśukāritvāditi īśānaḥ| cakārāt viṣamakriyatvaṃ ca vātajānāṃ samuccīyate||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">kaphapittavātamehānāṃ krameṇa samprāptimāha– atra kaphajā eva mehā bhūyastvena sādhyatvena cādāvucyante| śarīrajaṃ kledaṃ bastigataṃ bastiprāptaṃ pradūṣya ślaiṣmikān mehān karoti| yaduktam– “mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca| mūtradoṣāśca ye cāpi bastau <note place="foot" type="variant" n="6">‘te sambhavanti’ iti pā.|</note> caiva bhavanti hi||” iti| uṣṇairuṣṇavīryasparśairdravyaiḥ, samudīrṇavegaṃ pittaṃ tāneva medomāṃsaśarīrakledān bastigatān pradūṣya paittikān mehān karoti| pittapramehasamprāptimuktvā vātapramehasamprāptimāha– kṣīṇeṣvityādi| anilo doṣeṣu kṣīṇeṣu bastau dhātūnavakṛṣya <note place="foot" type="variant" n="7">‘mehān vātajān kurute| dhātūn vasāmajjaujolasīkākhyān; avakṛṣya bastimukhaṃ nītvā|’ etatsthāne ‘mehān dhātūn vasāmajjaujolasīkākhyān avakṛṣya bastimukhaṃ nītvā vātajān mehān kurute|’ iti pā.|</note> mehān vātajān kurute| dhātūn vasāmajjaujolasīkākhyān; avakṛṣya bastimukhaṃ nītvā| <note place="foot" type="variant" n="8">‘mehāniti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mehāniti bahuvacanaṃ vyaktyapekṣayā bahutvāt| krameṇa kaphapittavātajānāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘dūṣyavargatvena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dūṣyavargatvena sādhyāsādhyatvamāha– sādhyā ityādi| doṣadūṣyāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘samakriyatvāt’ iti pā.|</note> samakriyatvāditi| atra doṣaḥ śleṣmā, dūṣyāṇi rasamāṃsamedomajjāśukralasīkaujāṃsi; doṣasya śleṣmaṇaḥ, eṣāṃ dūṣyavargāṇāṃ ca kaṭutiktakaṣāyādibhiḥ samaiva kriyā, ata eva kaphajāḥ pramehāḥ daśa sādhyāḥ; <note place="foot" type="variant" n="11">‘prameham’ iti pā.|</note> pramehena vinā anyeṣāṃ rogāṇāmatulyadūṣyatvameva sādhyatvahetuḥ| yaduktam– “jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyasyatvahetavaḥ||” iti| doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakriyatvāditi| atra doṣaḥ pittaṃ, dūṣyāṇi rasamāṃsādīni; śītamadhurādikā kriyā pittahantrī, sā rasamāṃsamedojanayitrī; etena viṣamakriyatvāt ṣaṭ pittajā yāpyāḥ| majjādigambhīradhātvakarṣakatvena bahuvyāptiparatvāt āśukāritvāt vātajacatuṣṭayasyāsādhyatvaṃ, mahātyayatvādvināśakāritvāt| apravṛddhe kaphe pitte vā vāyurvṛddho bhavati, tatra hi cikitsāvidhānād vātacatuṣṭayasyāsādhyatvamuktam– “yā vātamehānprati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā| vāyurhi meheṣvatikarṣiteṣu <note place="foot" type="variant" n="12">‘kupyatyato'nyānprati’ iti pā.|</note> kupyatyasādhyānprati nāsti cintā||” iti||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ | majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ pramehiṇāṃ viṃśatireva mehāḥ ||4||</seg> (ca. ci. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">sarvamehānāṃ doṣadūṣyasaṅgrahamāha– kapha ityādinā| vasā māṃsasnehaḥ, sarvadehasneha ityanye| lasīkā udakaviśeṣaḥ| yathāha carakaḥ– “yattu māṃsatvagantare udakaṃ tallasīkāśabdaṃ labhate|” (ca. śā. a. 7) iti| rasauja iti rasaśca ojaśca iti dvandvaḥ| ojaścātrārdhāñjaliparimitaṃ śleṣmarūpaṃ; yaduktam– “śleṣmalasyaujaso'rdhāñjaliḥ parimāṇam|” (ca. śā. a. 7) iti; natvaṣṭabindvātmakaṃ, tasya bhraṃśena maraṇābhidhānāt| nanu, rasa evaujo rasauja iti kuto na kalpyate? raso'pyojaḥśabdenocyate; yaduktam– “tasmin kāle pacatyagniryadannaṃ koṣṭhamāgatam| malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiñcidojase||” (ca. ci. a. 8) iti; ojase iti rasāyetyarthaḥ| naivam, ojaso hi madhumehe dūṣyatvenoktatvāt, ojaḥśabdopādānavaiphalyācca| yadyapyatra bahūni medaḥprabhṛtīni dūṣyatvenocyante, tathā'pi pūrvaṃ medomāṃsaśarīrajakledānāṃ sarvameheṣvavaśyambhāvidūṣyatvena pṛthagabhidhānam| majjādayastu mehaviśeṣe dūṣyāḥ| tadyathā– lasīkāvasāmajjaujāṃsi vātike, na paittike, na ślaiṣmike| īśānaḥ punarāha– rasaraktaśukrāṇi sarvameheṣu kadācit duṣyante, na tvavaśyamiti| kiñca sarvamehānāmeva doṣatrayajanyatvaṃ sakaladūṣyāśrayitvaṃ ca ‘kaphaḥ sapittaḥ’ ityādinopadarśyate| medomāṃsādīni tu atyantadūṣyopadarśanārthaṃ pṛthaguktāni| yataścarake'pi kiyantaḥśirasīyādhyāye sakalamehavācakamadhumehakathane doṣatrayaprakopo'bhihitaḥ| tathāhi– “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyyate punaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| tathā suśruto'pyāha– “vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā mehān janayati|” (su. ni. a. 6) ityādi| kaphādīnāṃ dvyulbaṇādisaṃsargasyānantyena sarvamehāvasthāviśeṣeṇa madhumehena ca saṅkhyādhikyaprasaṅganirāsāyāvadhāraṇārthamāha– viṃśatireva mehā iti||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">pramehe dūṣyavargamāha– kapha ityādi| sarvatra mehānāmayaṃ doṣadūṣyasaṅgrahaḥ– trayo doṣāḥ, asraṃ raktam, ambu śarīrakledaḥ, vasā māṃsasnehaḥ, lasīkā udakaviśeṣaḥ, yaduktaṃ carake– “yattu māṃsatvagantare udakaṃ, tallasīkāśabdena <note place="foot" type="variant" n="13">‘labhate’ iti pā.|</note> labhyate|” yaduktamanyatrāpi– “tejobhūtaḥ paraṃ sūkṣmaḥ sa raktarasa ucyate| ‘lasīkā’ nāma labhate <note place="foot" type="variant" n="14">‘samagandhi ... ’ iti pā.|</note> sāmagandhistvagāśritaḥ||” iti| rasaśca ojaśca rasauja iti dvandvaḥ| ojaścātrārdhāñjaliparimitaṃ śleṣmarūpam| yaduktaṃ “śleṣmarūpasyaujaso'rdhāñjaliḥ parimāṇam|” iti| na tvaṣṭabindukam, tasya bhraṃśena niyataṃ maraṇamiti| kaphādīnāṃ saṃsargasyānantyena tathā sarvamehāvasthāviśeṣeṇa madhumehena saṅkhyādhikyaprasaṅganirāsāyāvadhāraṇamāha– viṃśatireva mehā iti| tantrāntare'pi dūṣyasaṅgraha uktaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="15">‘vasāmāṃsaśarīrasya’ iti pā.|</note> vasā māṃsaṃ śarīrasya kledaḥ śukraṃ saśoṇitam| <note place="foot" type="variant" n="16">‘medomajjālasīkaujaḥ’ iti pā.|</note> medo majjā lasīkaujaḥ pramehe dūṣyasaṅgrahaḥ||” iti||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dantādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ | dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādvāsyaṃ ca jāyate ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpamāha– dantādīnāmityādi| ādiśabdena nayanatālukarṇādīnāṃ grahaṇam| yaduktaṃ suśrute– ‘tālugalajihvādanteṣu malotpattiḥ|’ (su. ni. a. 6) iti| atra ca malabhūyastvaṃ medodoṣāt| cikkaṇatā dehe medaḥkaphaduṣṭeḥ| atra cakārāt suśrutoktakeśajaṭilībhāvanakhātivṛddhī bodhye| etacca vyādhiviśeṣaniyatameva, yenānyatra, vidyamānā'pi kaphamedoduṣṭiḥ naivaṃ kartuṃ kṣamā||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">pūrvarūpamāha– dantādīnāmityādi| ādiśabdena <note place="foot" type="variant" n="17">‘nayanatālukarṇādīnām’ iti pā.|</note> tālvādīnāṃ grahaṇam| yaduktaṃ suśrute– “tālugalajihvādanteṣu malotpattiḥ|” (su. ni. sthā. a. 6) iti| atra <note place="foot" type="variant" n="18">‘ca malabhūyattvam’ iti pā.|</note> malabhūyastvaṃ medodoṣāt| hastapādayoḥ santāpaḥ, cikkaṇatā dehe medaḥkaphaduṣṭeḥ| svādvāsyaṃ madhurāsyatā, cakārāt suśrutoktakeśajaṭilībhāvanakhavṛddhī bodhye| etacca vyādhimahimnā boddhavyam, anyathā kaphamedoduṣṭirevaṃ kartuṃ na kṣamā||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā | doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ ||6||</seg> mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate | (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">sāmānyalakṣaṇamāha– sāmānyamityādi| prabhūtetyādi prabhūtamūtratvaṃ dūṣyadravadhātusambandhāt āvilatvaṃ doṣadūṣyasaṃsargāt| nanu, kathaṃ kaphena daśa, pittena ṣaḍityādivyavasthā? yataḥ kāraṇabhedāt kāryabheda ityāśaṅkyāha– doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣata iti| teṣāṃ doṣadūṣyāṇāmutkarṣāpakarṣakṛtāt saṃyogabhedādbhedo meheṣu bhavati| yathā– pañcānāṃ varṇānāṃ śvetakṛṣṇapītalohitaśyāvānāṃ saṃyogabhedādanekapiṅgalapāṭalādibhedāḥ| suśrute'pyuktam– “yathā pañcānāṃ varṇānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa kapilādinānāvarṇotpattirevaṃ doṣādisaṃsargānmehānāṃ nānātvam|” (su. ni. a. 6) iti| saṃyogabhedapratītiḥ kuta ityata āha– mūtretyādi| mūtravarṇādibhedaṃ dṛṣṭvā kāraṇānāṃ samānānāṃ bhedaḥ kalpanīyaḥ, yathā– mṛdādikāraṇakalāpasyābhede'pi kumbhakārādisaṃyogabhedādudañcanādiprapañcabhedaḥ| nanu, udañcanādau kumbhakārādiprayatnabhedāt saṃyogabhedaḥ, atra tu kaḥ saṃyogabhedahetuḥ? ucyate– tattadāhārādikamadṛṣṭaṃ ca bhavatītyadoṣaḥ||6||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">sāmānyalakṣaṇamāha– sāmānyamityādi| prabhūtamūtraṃ dūṣyadravadhātusambandhāt, āvilamūtratvaṃ doṣadūṣyasaṃsargāt| nanu, kathaṃ kaphena daśa, pittena ṣaṭ ityādivyavasthā? yataḥ kāraṇabhedāt kāryabheda ityāśaṅkyāha– doṣetyādi| doṣadūṣyayoraviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ, teṣāṃ doṣadūṣyāṇāmutkarṣāpakarṣakṛtāt saṃyogabhedāt meheṣu bhedo bhavati| daśa ṣaṭ catvāra ityādikā| doṣā vātādayaḥ, dūṣyā medomajjādikāḥ, yathā pañcānāṃ śvetapītakṛṣṇalohitaśyāmavarṇānāṃ saṃyogabhedāt anekapiṅgalādibhedo jāyate| yaduktaṃ suśrute– “yathā pañcānāṃ varṇānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa kapilādinānāvarṇotpattirevaṃ doṣadūṣyasaṃyogānmehānāṃ nānātvam|” iti| <note place="foot" type="variant" n="19">‘mūtravarṇādibhedena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mūtravarṇādibhedena mūtravarṇādibhedaṃ dṛṣṭvā kāraṇānāṃ samānānāṃ bhedaḥ kalpanīyaḥ, yathā mṛtpātrāṇāṃ mṛdādikāraṇakalāpasyābhede'pi kumbhakārādisaṃyogāt ghaṭasthālyādiprapañcabhedaḥ||6||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">mehatyudakamehena kiñcidāvilapicchilam | ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">sāndrībhavet paryuṣitaṃ sāndramehena mehati | surāmehī surātulyamuparyacchamadho ghanam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">saṃhṛṣṭaromā piṣṭena <note place="foot" type="variant" n="20">‘piṣṭavadbahulam’ iti pā. |</note> piṣṭavadbahalaṃ sitam | śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">mūrtāṇūn sikatāmehī sikatārūpiṇo malān | śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati | lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam ||12||</seg> (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-12">atra kaphasya śvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandeṣu guṇeṣu madhye kutracit kiñcidguṇaprakarṣādudakamehādayo daśa dṛśyanta ityāha– acchamityādi| sāndraprasādastu eka eva guṇo gaṇanīyaḥ, sāndramehavyapadeśastvekadeśena bhaviṣyatīti| etaiśca śvetādibhirguṇairvyastaiḥ samastaiśca yogāddaśa mehā na tu yathākramaṃ, “yena guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti|” (ca. ni. a. 4) iti carakavacanāt| naca yathā daśabhirguṇairdaśa mehān karoti tathā saṃsargavikalpāntareṇāparānapi kuto na karotītyāśaṅkanīyaṃ, bhāvasvabhāvasyāparyanuyojyatvāt, adṛṣṭakalpanāyāścānarhatvāt| tatra śvetācchaśītairguṇairudakamehaḥ; madhuraśītābhyāmikṣumehaḥ; sāndrapicchilābhyāṃ sāndramehaḥ; acchena pittānurāgiṇā surāmehaḥ; śuklena piṣṭamehaḥ, atra piṣṭavadityālepanapiṣṭavat; śvetasnigdhābhyāṃ śukramehaḥ; atra śukrābhamiti sarvameva mūtraṃ śukratulyaṃ, śukramiśraṃ veti śukrābhaśukramiśraṃ; <note place="foot" type="variant" n="21">‘avāntaraśukramiśratve’ iti pā.|</note> vāstavaśukramiśratve tu kaphajasyāpyasādhyatvaṃ syāditi; vāpyacandrastu śukrasya mūtreṇa guṇakṛtaṃ sādṛśyaṃ, śukramiśraṃ veti ca śukraguṇānāṃ saṃyuktasamavāyāt mūtre darśanamityāha; sāndramūrtābhyāṃ sikatāmehaḥ, atra mūrtāṇūniti mūrtān kaṭhinān, aṇūn alpān; malāniti bahuvacanaṃ doṣāṇāmavayavabahutvāt, jātyākhyāyāmekasmin bahuvacanamiti vāpyacandraḥ, malo'tra prakaraṇāt kaphaḥ; gurumadhuraśītaiḥ śītamehaḥ; mandamūrtābhyāṃ śanairmehaḥ; picchilena lālāmehaḥ| carake surāmehasthāne sāndraprasādamehaḥ paṭhitaḥ, tathā piṣṭamehaḥ śuklamehaśabdena, tenaiva śītamehalālāmehau paṭhitau, pittajaśca kālamehaḥ; suśrutastu carakoktaśītamehalālāmehayoḥ sthāne phenamehalavaṇamehau, kālamehasthāne cāmlamehaṃ paṭhitavān| sāmañjasyaṃ cātra nāstyeva, parasparalakṣaṇasaṃvādābhāvāt. smṛtirdvaidhavat sarvaṃ pramāṇam||7-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-12">tatra kaphasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘śvetaśītamṛdu ... ’ iti pā.|</note> śvetamṛdupicchilasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandeṣu guṇeṣu madhye kvacit kiñcidgaṇaprakarṣāt udakamehādayo daśa syustān kaphajānāha– tatrādāvudakamehamāha– acchamityādi| āvilaṃ ghanam| śeṣaṃ sugamam| ikṣumehamāha– ikṣorityādi| sugamam| sāndramehamāha– sāndrībhavedityādi| paryuṣitaṃ rātrau pātre sthāpitam| surāmehamāha– upari accham adho ghanam| piṣṭamehamāha– saṃhṛṣṭetyādi| <note place="foot" type="variant" n="23">‘taṇḍulādikṛtālepena piṣṭavat’ iti pā.|</note> taṇḍulādikṛtālepanapiṣṭavat| saṃhṛṣṭaromā romāñcitaśarīraḥ| piṣṭamityanena śvetatvaṃ, śleṣmaṇaḥ śvetatvāt| śukramehamāha– śukrābhamityādi| śukreṇa miśritaṃ śukramiśritaṃ; śukrābhamiti śukrasadṛśaṃ, na tu vāstavaṃ śukraṃ, tasyāsādhyatvaprasaṅgaḥ| sikatāmehamāha– mūrtāṇūniti| kaṭhinānalpān| malāniti bahuvacanaṃ doṣāvayavabahutvāditi vāpyacandraḥ| malo'tra <note place="foot" type="variant" n="24">‘prakārāntarakaphaḥ’ iti pā.|</note> prakaraṇāt kaphaḥ, sikatā vālukā| śītamehamāha– śītamehīti| atiśītalam| śanairmehamāha– mandaśabdena śleṣmaivocyate, madhuratvānmūtraṃ mandena vegena śanaiḥ pramehati| lālāpramehamāha– lāletyādi| evaṃ daśa śleṣmaṇaḥ| ete doṣadūṣyasaṃyogaguṇāt viṃśatisaṅkhyāṃ labhante| uktaṃ ca tantrāntare– “śītācchaśītairudakapramehaḥ syādikṣuvālī madhurācchaśītāt| pittotkaṭaḥ svacchaguṇātsurākhyo mūtreṇa yuktaḥ sikatāpramehaḥ| mandena mūtreṇa śanaiḥ prameho gurorvidagdhāllavaṇapramehaḥ| piṣṭapramehaḥ khalu śukrabhāgātsamastasāndreṇa tu sāndramehaḥ| snigdhena śukreṇa ca śukramehaḥ syātphenameho <note place="foot" type="variant" n="25">‘guruśuklayogāt’ iti pā.|</note> guruśukrayogāt| ityebhiraṃśaiḥ kaphadoṣajātairnṛṇāṃ pramehā daśa sambhavanti| <note place="foot" type="variant" n="26">‘autkaṇṭhyato'yam’ iti pā.|</note> autkaṭyato'yaṃ vyapadeśa eṣu saṃsargabhāvo guṇadoṣadūṣyāt| pittānnīlaharidrāmlakṣāramāñjiṣṭhaśoṇitaiḥ| sarpirmehaṃ marutkuryādyuktaśca lavaṇena hi| medoyukto vasāyukto vasāmehakarastu saḥ| kṣaudramehe raukṣyaguṇādviṣṭambho hastimehataḥ||” iti||7-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat | nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī masīnibham ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahat | visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam ||14||</seg> visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ |15| (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-14">pittāttu ṣaḍbhiḥ pittaguṇaiḥ kṣāranīlakālapītalohitavisrairyathākramaṃ kṣāramehādayaḥ ṣaṭ, tān gandhavarṇarasasparśairityādinā darśayati– gandhetyādi| nīlābhamiti cāsapakṣaprabhaṃ, cāsaḥ ‘svarṇacūḍa’ iti loke khyātaḥ; kvacit ‘ṭāksanā cāsaḥ’ iti gadādharaḥ, tatpakṣaśca snigdhanīlo bhavati| dahaditi mūtraviśeṣaṇam| ‘dahan’ iti pāṭhāntare dāhamanubhavan puruṣaḥ||13-14||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-14">paittikānāha– tatra kṣārapramehamāha– gandhetyādi| gandhādibhiḥ kṣāratoyavat kṣāramehena| nīlamehamāha– nīletyādi| nīlābhaṃ cāṣapakṣapratimaṃ, cāṣaḥ pakṣiviśeṣaḥ, ‘suvarṇacūḍa’ iti loke| kālamehamāha– kāletyādi| sugamam| haridrāmehamāha– hāridretyādi| dahaditi mūtraviśeṣaṇaṃ, ‘dahan’ iti pāṭhāntare dāhamanubhavan ‘puruṣaḥ’ iti śeṣaḥ| māñjiṣṭhamehamāha– visraṃ visragandhi| raktamehamāha– visramityādi| sugamam| evaṃ ṣaṭ paittikāḥ sarveṣāṃ mūtraṃ yojyam||13-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ | kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kṣaudramehaṃ vadedbudhaḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam | salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati ||17||</seg> (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-17">vātena yathākramaṃ vasāmajjaujolasīkābhiryathākramaṃ vasāmehādayaḥ; tānāha– <note place="foot" type="variant" n="27">‘vasāmehī vasāmiśramityādi’ iti pā.|</note> vasetyādi| <note place="foot" type="variant" n="28">‘atra majjamehaḥ’ iti pā.|</note> ayaṃ vasāmehaḥ suśrute sarpirmehanāmnā, kṣaudramehaścarake madhumehanāmnā paṭhitaḥ||15-17||</seg> <note place="foot" type="variant" n="29">‘atha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-17">atha caturṇāṃ vātajānāṃ lakṣaṇam| vasāmehamāha– vasā māṃsasnehaḥ, vasāmiśraṃ vasāmilitaṃ, vasābhaṃ vasātulyaṃ, muhurmūtrayet| majjamehamāha– majjābhamityādi| suśrute'yaṃ sarpirmehanāmnā paṭhitaḥ, śeṣaṃ pūrvavat vyākhyeyam| kṣaudramehamāha– kaṣāyamityādi| sugamam| hastimehamāha– hastītyādi| ajasramanavarataṃ, vegavivarjitaṃ vegarahitaṃ, salasīkaṃ lasīkayā saha, vibaddhaṃ piṇḍībhūtamiva||15-17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">avipāko'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ | upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ | dāhastṛṣṇā'mlikā mūrchā viḍbhedaḥ pittajanmanām ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgrahalolatāḥ | śūlamunnidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate ||20||</seg> (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-20">idānīṃ kaphajādimehānāṃ kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ ca jñāpayituṃ bhedenopadravānāha– avipāko'rucirityādi| kaphaje kāsa ārdraḥ, vātaje śuṣkaḥ| todaḥ saṃsargivātajanyaḥ, mehānāṃ tridoṣajanyatvāt| muṣkāvadaraṇaṃ pākena| amlikā amlodgāraḥ| lolatā sarvarasabhakṣaṇecchā, iyaṃ tu prabhāvāt dhātukṣayādvā bhavati; yathā vātagrahaṇyāṃ ‘gṛddhiḥ sarvarasānām’ ityuktam||18-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-20">idānīmupadravānāha– avipāka ityādi| kaphaje kāsa ārdraḥ, vātaje śuṣkaḥ, sapīnasaḥ pratiśyāyayuktaḥ, ete <note place="foot" type="variant" n="30">‘kaphajā upadravāḥ’ iti pā.|</note> kaphajānāmupadravāḥ| pittajānāmupadravānāha– bastītyādi| bastiḥ mūtrāśayaḥ, mehanaṃ meḍhraṃ, <note place="foot" type="variant" n="31">etacca– ‘bastimehanayoḥ śūlam’ iti pā.|</note> śūlaṃ todaḥ saṃsargivātajanyaḥ, mehānāṃ tridoṣajanyatvāt, muṣkāvadaraṇaṃ pākena, amlikā amlodgāraḥ, viḍbhedaḥ bhinnapurīṣatā| vātajānāmupadravānāha– vātajānāmityādi| lolatā sarvarasabhakṣaṇecchā, ayaṃ ca prabhāvo rogasya, athavā dhātukṣayādbhavati, yathā vātagrahaṇyāṃ ‘gṛddhiḥ sarvarasānām’ ityuktaṃ; śūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘bastimehanayorevam’ iti pā.|</note> bastimehanayoreva, kāso'tra śuṣkaḥ||18-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">yathoktopadravāviṣṭamatiprasrutameva ca | piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaḥ prameho hanti mānavam ||21||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">asādhyatāmāha– <note place="foot" type="variant" n="33">‘yathoktopadravāriṣṭamityādi’ iti pā.|</note> yathoktopadravāviṣṭamityādi| uktairavipākādibhiranyaiśca suśrutādyuktairupadravaiḥ; tadyathā– kaphaje ālasyāsyopadehaśaithilyakaphaprasekamakṣikopasarpaṇādikaṃ, pittaje pāṇḍurogādikam| atiprasrutamiti atiśayaṃ dhātumūtrasrāvayuktam| <note place="foot" type="variant" n="34">‘piḍikāpīḍitamiti’ iti pā.|</note> piḍakāpīḍitamiti śarāvikādipiḍakāpīḍitam| gāḍhaḥ kālaprakarṣāt| yadyapi piḍakā apyupadravatvenābhimatāḥ; yaduktaṃ carake– “upadravāstu khalu pramehiṇāṃ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ pūtimāṃsapiḍakālajīvidradhyādayaḥ|” (ca. ni. a. 4) iti, tathā'pi piḍakānāṃ pṛthagutpādasūcanārthaṃ pṛthakkaraṇam| uktaṃ ca carake– “vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ|” (ca. sū. a. 17) iti| anyadapi asādhyalakṣaṇaṃ boddhavyam| yadāha carakaḥ– “sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ| sādhyā na te, pittakṛtāstu yāpyāḥ, sādhyāstu medo yadi na praduṣṭam||” (ca. ci. a. 6) iti| asyārthaḥ– ye kaphajāḥ sādhyāste sapūrvarūpāḥ santo'sādhyāḥ, pittakṛtāstu yāpyā ye te sapūrvarūpā eva asādhyāḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘pratyākhyeyāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pratyākhyeyāḥ| sarvarogāṇāmeva yadyapi pūrvarūpānuvṛttau asādhyatvamuktaṃ, tathā'pyatrāsakalapūrvarūpānvaye asādhyatvam, anyatra tu sakalapūrvarūpānvaye satīti viśeṣaḥ| krameṇeti svanidānakrameṇa| tena nijahetvādikṛtā ye vātajāścatvāro mehāste pūrvarūparahitā api nahi sādhyāḥ, ye tu paścāt dhātvapakarṣaṇādvātānubandhena vātajāste sādhyāḥ yāpyā vā| ata evoktam– “yā vātamehān prati pūrvamuktā vātolbaṇānāṃ vihitā kriyā sā” (ca. ci. a. 6) ityādi||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">asādhyatāmāha– yathetyādi| <note place="foot" type="variant" n="36">‘uktopadravairavipākādibhiranyaiśca suśrutoktam’ iti pā.|</note> uktopadravairapākādibhiranyaiśca suśrutoktaiḥ– “ālasyāsyopadehaśaithilyakaphaprasekamakṣikopasarpaṇādibhiḥ yuktamatiprasrutamatiśayaṃ dhātumūtrasrāvayuktam|” <note place="foot" type="variant" n="37">‘ityādibhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ityādibhiḥ piḍakāpīḍitaṃ śarāvikādipiḍakāpīḍitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="38">‘gāḍhakālaprakarṣāt’ iti pā.|</note> gāḍhaṃ kālaprakarṣāt||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt | ye cāpi kecit kulajā vikārā bhavanti tāṃstān pravadantyasādhyān ||22||</seg> (ca. ci. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">asādhyatāyāḥ prakārāntaramāha– jāta ityādi| śleṣmamedasoratiduṣṭyā mūtramedaḥśleṣmaṇāmatimādhuryāt madhumehino jāto yaḥ pramehī sa cāpyasādhyo bhavatīti| bījadoṣāditi pramehārambhakadoṣaduṣṭabījajātapramehitvāt| madhumehaśabdena cātra mehamātramucyate, yadi tu vātika upekṣito vā meho madhumeha ucyate, tadā cetarapramehayuktamātṛpitṛjanitapramehiṇo nāsādhyatvamuktaṃ syāt; kiñca madhumehinā janitasya madhumehitvameva kāraṇānurūpatayā yuktaṃ tataśca madhumehī madhumehinā vā jāto na sādhya iti vaktumucitaṃ; tasyāsādhyatvamapi na vaktavyaṃ, madhumehasyāsādhyatvādeva| anyatrāpi madhumehaśabdena mehamātramuktam| yathā– “ <note place="foot" type="variant" n="39">‘kuṣṭhī’ iti pā.|</note> gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ| acikitsyā bhavantyete balamāṃsaparikṣayāt|” (ca. i. a. 9) iti| yadi hyatra madhumeho'bhīṣṭaḥ syāttadā balamāṃsaparikṣayāditi na kṛtaṃ syāt, tasya svarūpata evāsādhyatvāt| <note place="foot" type="variant" n="40">‘tathā’ iti pā.|</note> yathā kiyantaḥśirasīyādhyāye “upekṣayā'sya jāyante piḍakā madhumehikāḥ|” (ca. sū. a. 17) ityādinā yā madhumehasambandhitvenoktāstā eva “pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktāḥ” (ca. ci. a. 6) ityantena ca cikitsāsthāne pramehimātrasambandhitayā anūdya cikitsāyāṃ saṃyojitāḥ| tasmādbhāvinīṃ madhumehatāmāśritya sarva eva mehā madhumehaśabdavācyāḥ| uktaṃ hi vāgbhaṭe– “madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati| sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ||” (vā. ni. a. 10) iti| gadādhareṇa tu piḍakāsambandhenaiva madhumehatvamuktaṃ, yataścarake kiyantaḥśirasīyādhyāye (ca. sū. a. 17) madhumehamabhidhāya piḍakā uktā iti| tanna manoharaṃ, tatra madhumehaśabdena pramehamātrābhidhānāt| yadi tu madhumeha evābhīṣṭaḥ syāt, tadā “upekṣayā'sya jāyante” iti upekṣaṇābhidhānamanupapannaṃ syāt, piḍakānāṃ ca madhumehabhavānāṃ cikitsopadeśo vyarthaḥ syāditi| kulajamehasyāsādhyatāprasaṅgenāpareṣāmapi kulajānāmasādhyatvamāha– ye cāpītyādi| keciditi kuṣṭhādayaḥ| kulajā iti pitṛpitāmahādisambhūtāḥ| etena pramehipitṛpitāmahamātāmahasyāpi pramehamasādhyaṃ darśayati| nanu, yasya pitāmahaḥ pramehī tasya pitā'pi pramehī, pramehijātatvāt; tathāca sati “jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt|” ityanenaiva gatārtham| naivaṃ, na hi <note place="foot" type="variant" n="41">‘pramehinā’, ‘pramehino’ iti ca pā.|</note> pramehiṇo jāta ityetāvatā utpannamātra eva pramehī bhavati, kiṃ tarhi kālavaśena duṣṭerabhivyaktyā; yathā– kuṣṭhijātasya kuṣṭham; etena yadā anatiduṣṭabījena pramehijātena pitrā janyate puruṣaḥ pramehī so'pyasādhya iti| kulajā ityanenaiva mehasyāpyasādhyatāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="42">‘labdhāyām’ iti pā.|</note> labdhatāyāṃ punastadvacanaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘pramehāṇām’ iti pā.|</note> pramehiṇāṃ prāyeṇa santānānubandhitvapradarśanārtham| uktaṃ ca– ‘ <note place="foot" type="variant" n="44">‘prameho'nuṣaṅginām’ iti pā.|</note> prameho'nuṣaṅgiṇām’ (ca. sū. a. 25) iti||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">prakārāntareṇāsādhyatvamāha– jāta ityādi| madhumehino jāto janito yaḥ puruṣaḥ pramehī, sa cāsādhyo bhavati; bījadoṣāditi <note place="foot" type="variant" n="45">‘ ... madhumehitvāt’ iti pā.|</note> mehārambhakadoṣaduṣṭabījajātamadhumehatvāt, madhumehaśabdena cātra mehamātramucyate; yadi tu vātika upekṣito vā meho madhumeha ucyate, tadā itaramehayuktamātāpitṛjanitapramehiṇāṃ nāsādhyatvamuktaṃ syāt; madhumehijanitasya madhumehitvameva <note place="foot" type="variant" n="46">‘karaṇānurūpatayā’ iti pā.|</note> kāraṇānurūpatayā yuktaṃ, tataśca madhupramehī madhumehinā vā jāto na sādhya iti vaktumucitaṃ; tasyāsādhyatvamapi na vaktavyaṃ, madhumehasyāsādhyatvāt| anyatrāpi madhumehaśabdena mehamātramuktam| tathā ca– “kuṣṭhī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ| acikitsyā bhavantyeva balamāṃsaparikṣayāt||” iti| yadyatra madhumeho'bhīṣṭaḥ syāt, tadā balamāṃsaparikṣayāditi na kṛtaṃ syāt, tasya svarūpata evāsādhyatvāt| tathā ca suśrute– “madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati| sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ||” iti| ye cāpi kecitkulajā iti keciditi pitṛpitāmahādisambhūtāḥ kuṣṭhādayaḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ | madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">(su. ni. a. 6) | madhumehe madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā | kruddhe dhātukṣayādvāyau <note place="foot" type="variant" n="47">‘ ... 'tha vā’ iti pā. |</note> doṣāvṛtapathe'thavā ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayan | kṣaṇāt kṣīṇaḥ kṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām ||25||</seg> (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23-25">upekṣayā hi pittakaphajānāmapi madhumehatvaṃ pradarśayitumāha– sarva evetyādi| dhātukṣayāvaraṇābhyāṃ kupitavātena madhumehasambhavamāha– madhumeha ityādi| madhusamamiti ‘mūtram’ iti śeṣaḥ| sa iti madhumehaḥ| sāvaraṇaliṅgamāha– āvṛta ityādi| āvṛta iti āvṛtavātakṛtaḥ| doṣaliṅgānīti yena pittādinā <note place="foot" type="variant" n="48">‘āvṛtastasya ca liṅgāni pradarśayan’ iti pā.|</note> āvṛtastasya vātasya ca liṅgāni pradarśayati| animittam akasmāt| kṣīṇaḥ kṣaṇāt kṣaṇāt pūrṇa iti āvaraṇena punaḥ pūrṇo bhavan kṛcchrasādhyo bhavati| tathāca carakaḥ– “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyyate punaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| dhātukṣayakupitavātajasya tu kevalavātajameva liṅgam| gadādharastvāha– madhumehaḥ sāvaraṇavāyunaiva kriyate| yadāha carakaḥ– “tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||” (ca. sū. a. 17) iti| kevalavātajeṣu tu kaṣāyādivamanādyatiyogādikṛteṣu dhātukṣayajeṣu vāyorāvaraṇaṃ nāstīti bhedaḥ||23-25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23-25">upekṣayā pittakaphajānāmapi madhumehitvaṃ darśayannāha– sarva ityādi| sarva eva pramehāḥ apratikāriṇaḥ pratīkāramakurvataḥ puṃsaḥ kālena madhumehatvamāyānti, tadā asādhyā bhavanti| dhātukṣayāvaraṇābhyāṃ kupitavātena madhumehasambhavamāha– <note place="foot" type="variant" n="49">‘madhusamamiti’ iti pā.|</note> madhvityādi madhumehasamamiti ‘mūtram’ iti śeṣaḥ| sa ca dvidhā bhavati, eko dhātukṣayāt kupitavāyau, dhātukṣayakupitavātajasya tu madhumehasya kevalavātamehaliṅgaṃ; yaduktam– “kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya <note place="foot" type="variant" n="50">‘meho majjavasāyutaḥ’ iti pā.|</note> medomajjavasāyutaḥ| adhaḥ prakramate vāyustenāsādhyāstu vātajāḥ||” <note place="foot" type="variant" n="51">‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti; aparastu doṣairāvṛtapathe| gadādharastu– madhumehaḥ sāvaraṇena vāyunā kriyate| yaduktaṃ carake– “ <note place="foot" type="variant" n="52">‘tairāvṛtagatirvāyurojaścādāya’ iti pā.|</note> tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||” iti| kevalavātajeṣu tu kaṣāyādivamanādyatiyogāddhātukṣaye vāyorāvaraṇaṃ nāstīti bhedaḥ| sāvaraṇaliṅgamāha– āvṛta ityādi| yena pittādinā doṣeṇāvṛtaśca <note place="foot" type="variant" n="53">‘bhavati tasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhavati tasya liṅgaṃ lakṣaṇaṃ darśayan, animittamakasmāt kṣīṇaḥ, kṣaṇāt punaḥ āvaraṇe sati pūrṇo bhavet, sa kṛcchrasādhyo bhavati| uktaṃ carake– “samārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpādyate punaḥ||” iti||23-25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati | sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ ||26||</seg> (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26">madhumehaśabdapravṛttau nimittamāha– madhuraṃ yacca meheṣvityādi||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26">madhumehaśabdapravṛttau nimittamāha– madhuramityādi| śarīrasya mādhuryādataḥ sarva eva pramehā madhumehākhyāṃ labhante| śeṣaṃ sugamam||26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī | masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">vidradhiśceti piḍakāḥ pramehopekṣayā daśa | sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu ||28||</seg> (vā. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27-28">pramehopekṣayā piḍakāsambhavaṃ darśayitumāha– śarāviketyādi| iha daśapiḍakāsu vinatāyāḥ pāṭho bhojaviruddhaḥ, bhoje hi nava piḍakāḥ; tadyathā– “śarāvikā sarṣapikā kūrmikā jālinī tathā| kulatthikā'lajī putrī vidārī vidradhī tathā|| navaitāḥ piḍakā jñeyāḥ” ityādi| kulatthikā bhoje masūrikā jñeyā; kintu <note place="foot" type="variant" n="54">‘bhojasyaiva nyūnateti’ iti pā.|</note> bhoje eva vinatā nyūneti vaktuṃ sukaraṃ, suśrute <note place="foot" type="variant" n="55">atra ‘sarvatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> carake ca vinatāyā darśanāt| carake tu sapta piḍakāḥ| tadyathā– “śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī||” (ca. sū. a. 17) iti| tatra prāyobhāvāt saptānāmabhidhānam| yataḥ tenaiva kiyantaḥśirasīye “tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi” ityādinā adhikapiḍakāsambhavaḥ sūcitaḥ| pramehopekṣayetyabhidhānaṃ madhumehena pramehamātreṇa ca piḍakāsambhavaṃ darśayati| ata eva “vinā pramehamapyetāḥ” (ca. sū. a. 17) ityatra pramehamātragrahaṇaṃ kṛtam| dhāmasviti sthāneṣu||27-28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27-28">pramehopekṣayā piḍakāsambhavaṃ darśayitumāha– śarāviketyādi| etaiḥ svanāmabhiḥ prasiddhāḥ| pramehopekṣayā apratikriyamāṇeṣu kālaprakarṣādityarthaḥ| pramehopekṣayetyabhidhānaṃ madhumehena pramehamātreṇa ca piḍakāsambhavaṃ darśayati| dhāmasu sthāneṣu, ata eva ‘vinā pramehamapyetā’ ityādi| sandhimarmasu sandhyāśriteṣu marmasu, anye sandhau marmasu ceti vyākhyānayanti||27-28||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">antonnatā tu tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā | gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ | jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā | mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">mahatyalpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī | masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā ||32||</seg> <seg type="unit" n="33">raktā sitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet | vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||33||</seg> vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā tu sā |34| (su. ni. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="29-33">sarvāsāmākṛtimāha– antonnatetyādi| tadrūpeti śarāvarūpā| alpacitā alpapiḍakāntarācitā| vidradherlakṣaṇairyuktetyabhidhānena vidradherasyā bhedo bodhyaḥ||29-33||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="29-33">śarāvikālakṣaṇamāha– antonnatetyādi| ante unnatā madhye nimnā, tadrūpā śarāvarūpā| kacchapikāmāha– sadāhetyādi| dāhayuktā kūrmā''kārā| jālinīmāha– jālinītyādi| atiśayadāhayuktā māṃsajālairvyāvṛteva, asyā lakṣaṇaṃ tantrāntare– “parasparābhisambandhātpiḍakā caikadeśajā| pittotkaṭā dāhavatī bhṛśarugjālinī matā||” iti| vinatāmāha– avagāḍhetyādi| avagāḍharujā kledā, antarniviṣṭavedanā kledā pṛṣṭhe vā jaṭhare vā jāyate| mahatī sthūlā, nīlā nīlavarṇā| alpaciteti alpapiḍakāntaracitā, sā putriṇī jñeyā| vidārikā piḍakā vidārīkandavadvṛttā parivartulā, kaṭhinā aśmavat| vidradherlakṣaṇairyuktetyabhidhānena vidradherasyā <note place="foot" type="variant" n="56">‘bhedo’ iti pā.|</note> abhedo boddhavyaḥ||29-33||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">(su. ni. a. 6) | vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ | tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahāḥ ||35||</seg> (ca. sū. a. 17) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="34-35">piḍakānāmārambhakakāraṇamāha– ye yanmayā ityādi| tanmayā iti nirdeśaḥ kvacidapavādaviṣaye'pyutsargo'bhiniviśata iti ṅīpaṃ bādhitvā ṭāpā sādhanīyaḥ| <note place="foot" type="variant" n="57">‘etaddoṣam’ iti pā.|</note> taddoṣaṃ matvā kaiścit ‘tatkṛtāḥ’ iti pāṭhāntaraṃ kṛtam| ayamatra piṇḍārthaḥ– yo yaddoṣolbaṇo mehastaddoṣolbaṇenaiva piḍakā <note place="foot" type="variant" n="58">‘bhavati’ iti pā.|</note> bhavanti| nanu, jālinyāṃ tīvradāhaḥ paṭhitaḥ, sa ca pittakṛtaḥ, bhoje'pi jālinī pittakṛtaiva paṭhitā; yathā– “parasparābhisambandhā piḍakā caikadeśajā| pittotkaṭā dāhavatī bhṛśarug jālinī matā||” iti| tatkathaṃ jālinyāṃ pittajatvaniyamāt ye yanmayā ityādigranthārthasaṅgatiḥ? naivaṃ, pracurapiḍakānāṃ tanmayatvena bāhulyenābhidhānaṃ; yathā– chatriṇo gacchantīti gadādharaḥ; kiṃvā svamahimnā jālinī pittapradhānā bhavati, śleṣmavātajamehabhavatvena śleṣmavātapradhānā ca; tena doṣatrayapradhānatvāt sarvadā sā bhavati| anyastvāha– tīvradāhatvaṃ pittotkaṭatvaṃ ca paittikamehajāyāṃ jālinyāmavagantavyam, anyamehajā tu anyadoṣotkaṭā nirdāhā ca| ata eva carake jālinī kapholbaṇā nirdāhā eva paṭhitā| tadyathā– “śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ| jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasām|| stabdhā <note place="foot" type="variant" n="59">‘śirājālavatī’ iti pā.|</note> sirājālavatī snigdhasrāvā mahāśrayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||” (ca. sū. a. 17) iti| na cātiprasaktiḥ, uktaṃ hi carake samarthyate; asmiṃśca samādhāne ye yanmayā ityādi na vyāhanyate| carakabhojavacanayoścāvirodhārthaṃ yatnāntaraṃ mṛgyam| kārtikastvāha– pākakāle pittotkaṭatvaṃ, “tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti <note place="foot" type="variant" n="60">‘śothāṃstribhieva doṣaiḥ’ iti pā.|</note> śothāṃstraya eva doṣāḥ|” (su. sū. a. 17) iti vacanāt; etattu sarvatrāviśeṣānnādriyante||34-35||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="34-35">piḍakānāmārambhakāraṇamāha– ya ityādi| ye mehā yanmayā yaddoṣārabdhāḥ teṣāṃ mehānāmetāḥ piḍakāstanmayāstaddoṣamayā vācyāḥ| śleṣmajeṣu śleṣmajāḥ, pittajeṣu pittajāḥ, vātajeṣu vātajāḥ| kadācitpramehān vinā'pi vātādiduṣṭamedasaḥ puruṣasya jāyante, etāstāvanna <note place="foot" type="variant" n="61">‘jāyante’ iti pā.|</note> jñāyante, yāvadvāstuparigraho vāstvadhiṣṭhānaṃ na bhavati||34-35||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">gude hṛdi śirasyaṃsye pṛṣṭhe marmasu cotthitāḥ | sopadravā durbalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet ||36||</seg> (su. ni. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="36">asādhyapiḍakālakṣaṇamāha– gude ityādi| sopadravā iti upadravāśca tṛṭkāsādayaḥ| yathāha carakaḥ– “tṛṭkāsamāṃsasaṅkocamohahikkāmadajvarāḥ| visarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya eva, doṣadūṣyāṇāmadhaḥprasaraṇāt, “rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ||” (su. ci. a. 12) iti vacanācca| kecidāhuḥ– strīṇāṃ prameho na bhavatīti| tathāca tantrāntare– “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ||” iti| kintu strīṣu pramehadarśanāt, etaddhetubalādanyarogāsambhavatvāccaitat prāyovādamāśrityoktam| mehanivṛttilakṣaṇaṃ ca suśrute paṭhitam| tadyathā– “pramehiṇo yadā mūtramanāvilamapicchilam| viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā''rogyaṃ pracakṣate||” (su. ci. a. 12) iti||36||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="36">piḍakānāmasādhyalakṣaṇamāha– guda ityādi| aṃse bāhumūle, marmasu śārīrokteṣu, sopadravāḥ upadravāśca tṛṭkāsādayaścarakoktāḥ| yaduktam– “tṛṭkāsamāṃsasaṅkocamohahikkāmadajvarāḥ| visarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ||” iti| piḍakāstu prāyeṇādhaḥkāya eva bhavanti, doṣadūṣyāṇāmadhaḥprakramaṇāt ‘rasāyanīnāṃ ca daurbalyāt nordhvamuttiṣṭhanti doṣā’ iti vacanāt| kecidāhuḥ– “strīṇāṃ prameho na bhavati|” iti| yaduktaṃ tantrāntare– “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśuddhyati| kṛtsnaṃ śarīraṃ doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ||” iti| kintu strīṣu pramehahetudarśanādetaddhetunā'nyarogāsambhavāccaitatprāyovādamāśrityoktam| pramehanivṛttiliṅgaṃ ca suśrute paṭhitaṃ, tadyathā– “pramehiṇāṃ yadā mūtramanāvilamapicchilam| viśadaṃ kaṭu tiktaṃ ca tadārogyaṃ pracakṣate||” iti| meharaktapittayorvyaktimācaṣṭe vāgbhaṭaḥ– “hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam| yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu taṃ viduḥ||” iti||36||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam ||33||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam||33||</seg> <note place="foot" type="variant" n="62">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam||33||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam||33||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="34" xml:id="mn.34">
        <head>medoroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha medoroganidānam | avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ | madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedaḥ pravardhayet ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">medasā''vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhāvataḥ | medastu cīyate tasmādaśaktaḥ sarvakarmasu ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kṣudraśvāsatṛṣāmohasvapnakrathanasādanaiḥ | yuktaḥ kṣutsvedadurgandhairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu sthitam | ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ | caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāramabhikāṅkṣati | vikārāṃścāpnute ghorān kāṃścit kālavyatikramāt ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau | etau tu dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ | vikārān dāruṇān kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ | ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate ||9||</seg> (ca. sū. a. 21) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-9">“vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ|” ityatra medaḥsaṅkīrtanāt medoduṣṭerabhidhānaṃ, medoduṣṭyā ca sthaulyam| madhuro'nnarasa iti madhuraprāya āma ivānnarasaḥ sambhavan snehānmedo janayati| suśrute'pyuktam– “āma ivānnaraso madhurataraśca bhavati” ityādi| nanu, medasvinastīkṣṇāgnitvāt kathamāma ivānnaraso bhavati? yaduktaṃ carakeṇa– “caran sandhukṣayatyagniṃ” (ca. sū. a. 21) iti| agnau ca mande āmotpādaḥ, yadāha– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ||” iti| ucyate– śleṣmalāhārādhyaśanaśīlatvena kadācit kālavyatikramabhojanena ca bahuvikārakaraṇāgnivyāpatterannarasasyāmatulyatā, athavā madhuratarānnarasopalipte'nnavahasrotasi sarva evānnaraso madhurataro niṣpadyate| yathā pittayukte'nnavahasrotasi madhurarasasyāpi vidāhaḥ| yaduktam– “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” (su. sū. a. 46) iti| sa cāmatulyatvādāma ityucyate| aśaktaḥ sarvakarmasviti medasaḥ saukumāryāt| kṣudraśvāsaḥ ‘rūkṣāyāsodbhava’ (mā. ni. a. 12) ityādinā'bhihitaḥ| krathanamakasmāducchvāsāvarodhaḥ| <note place="foot" type="variant" n="1">‘medasetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> medasetyādi| caran sandhukṣayatyagnimiti medoruddhamārgatvāt kumbhakārapavananyāyenāntarbalavān <note place="foot" type="variant" n="2">‘anativṛddho’ iti pā.|</note> vṛddho vāyuragniṃ dīpayati| ativṛddhastu vāyuragnivaiṣamyajanakaḥ| vikārāṃścāpnute ghorāniti vātavikārāṇāmanyatamān| kālavyatikramāt bhojanakālavyatikramāt| vikārān dāruṇāniti pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān| ayathopacayotsāha iti ayathāvanmāṃsopacaya utsāhaśca yasya sa tathā||1-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-9">“vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” iti kīrtanāt piḍakānantaraṃ medonidānamāha– tasyotpattau hetumāha– avyāyāmetyādi| avyāyāmādisevinaḥ puruṣasya prāyo bāhulyena āma iva madhuro'nnarasaḥ sambhavan snehānmedo janayati| uktaṃ ca suśrute– “āma ivānnaraso madhurataraśca bhavati|” iti| nanu medasvinastīkṣṇāgnitvātkathamāma ivānnaraso bhavati| yaduktaṃ carake– “caransandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi|” iti, agnau ca mande āmotpādaḥ, yadāha– “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti kīrtitaḥ|” iti| ucyate– śleṣmalāhārādhyaśanaśīlatvena kadācitkālavyatikramabhojanena ca tasya mahāvikārodayaḥ, ‘vikārāṃścāpnute ghorānkāṃścitkālavyatikramāt|” iti; athavā madhuratarānnarasopalipte'nnavahe srotasi sarva evānnaraso madhurataro niṣpadyate, yathā pittayuktānnavahe srotasi madhurasyāpi vidāhaḥ| yaduktam– “srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate||” iti| sa cāmatulyatvādāma ityucyate| tasyātivṛddhāṃ śaktimāha– medasetyādi| anye dhātavo rasādayaḥ śukrāntāḥ na puṣyanti, medaścīyate vṛddhiṃ gacchati| tasyāpi pravṛddhasyopadravānāha– kṣudretyādi| śvāsanidānoktaḥ kṣudraśvāsaḥ, svapnaḥ nidrā, krathanamakasmāt śvāsāvarodhaḥ, anye– krathanaṃ tasya kaṇṭhe ghurghuraravaḥ, sādanaṃ śarīrasya, kṣut chikkā, alpaprāṇo hīnabalaḥ, alpamaithunaḥ śukrasyāvṛddhitvāt| tasya sthānasaṃśrayamāha– meda ityādi| sugamam| tasyātivṛddhasya vahnerdīptitāmāha– medasetyādi| medoruddhamārgatvāt yadi <note place="foot" type="variant" n="3">‘kumbhakakarmakṛtyapavana ... ’ iti pā.|</note> kumbhakārapavananyāyenāntarbalavānatipravṛddho vāyurviśeṣādagniṃ dīpayati, dīptāgnitvādāhāramabhilaṣati| atipravṛddhastu vāyuragnivaiṣamyakṛt syāt| kāṃścidvikārān vātavikārāṇāmanyatamān, ghorān dāruṇān| kālavyatikramāditi bhojanakālavyatikramāt, pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātarogāṇāmanyatamān| <note place="foot" type="variant" n="4">‘koṣṭhāntāruddhamārgatvāt’ iti pā.|</note> koṣṭhāntaḥruddhamārgatvāt pravṛddhau vināśāya bhavata ityata āha– etāvityādi| viśeṣātpravṛddhāvetau rogotpādakau bhavataḥ| etau hi sthūlaṃ naraṃ nāśayataḥ, yathā dāvāgnirvanam| punaratipravṛddhasya medaso viśeṣahetumāha– medasītyādi| vikārān pūrvoktāneva| sthūlalakṣaṇamāha– sphik ūrvoruparitano bhāgaḥ, ayathāvanmāṃsopacaya utsāhaśca yasya sa tathā||1-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne medonidānaṃ samāptam ||34||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="34">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ medonidānaṃ samāptam||34||</seg> <note place="foot" type="variant" n="5">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ medonidānam||34||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="34">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ medonidānam||34||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="35" xml:id="mn.35">
        <head>udaranidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athodaranidānam | rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca | ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt ||1||</seg> (vā. ni. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">udarotsedhasādharmyādudaranidānam| udarasya viśeṣeṇa vahniduṣṭijanyatvamāha– <note place="foot" type="variant" n="1">‘rogāḥ sarve'pi mande'gnāvityādi|’ iti pā.|</note> rogā ityādi| agnimāndyaṃ ca doṣatrayajanakam| yaduktam– “varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ|” (ca. sū. a. 6) iti| malinairiti atyarthadoṣajanakairviruddhādhyaśanādibhiḥ| malasañcayāditi malā doṣāḥ purīṣādayaśca, teṣāmativṛddhatvāt| tantrāntaraṃ ca– “atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||” iti| yadyapi mandāgnitvamalinānnatvayoḥ pratyekamapi doṣatrayajanakatvamasti, tathā'pyatrobhayahetujanakatvena doṣaduṣṭiprakarṣaḥ khyāpyate, ata eva duṣṭiprakarṣakhyāpanārthaṃ ‘malasañcayāt’ ityatra sampūrvaṃ kṛtavān||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">udarotsedhasādharmyādudaranidānam| udarasya viśeṣeṇa vahnijanyaduṣṭitvamāha– rogā ityādi| atrodarastho rogo'pyudaraśabdenocyate| uktañca– “ <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatsthyataddharmatābhyām’ iti pā.|</note> tātsthyataddharmatābhyāṃ ca tatsamīpatayā'pi ca| tatsāhacaryācchabdānāṃ vṛttireṣā caturvidhā||” iti| agnimāndyaṃ doṣatrayajanakam| yaduktam– “teṣāmagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ|” iti| malinairiti ajīrṇādatyarthadoṣajanakairviruddhādhyaśanādibhiḥ| malasañcayāditi| malā doṣāḥ purīṣādayaśca, teṣāmativṛddhatvāt| uktaṃ ca tantrāntare– “atisañcitadoṣāṇāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām| udarāṇyupajāyante mandāgnīnāṃ viśeṣataḥ||” iti| yadyapyatra mandāgnitvamalinānnatvayoḥ pratyekamapi doṣatrayajanakatvamasti, tathā'pyatrobhayahetujanakatvena duṣṭiprakarṣaḥ khyāpyate||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ | prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām ||2||</seg> (ca. ci. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">samprāptimāha– ruddhvetyādi| svedāmbuvāhīnīti svedavahāni ambuvahāni ca| anayośca bhedaḥ, “udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca; svedavahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca|” (ca. vi. a. 5) ityanenokto jñeyaḥ| srotorodhaścātra bahireva na punarantaḥ| yaduktaṃ carake– “svedastu bāhyeṣu srotaḥsu pratihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyayati|” (ca. ci. a. 13) iti| ata evodarapūrṇatā annarasena| prāṇāgnīti punaragnidūṣaṇābhidhānena mandasyāpyagneḥ punardoṣakṛtaṃ sutarāṃ māndyaṃ bodhayati| doṣasañcayagatenāpi vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇaṃ na viruddhaṃ, yato vāyunā vāyvantaraduṣṭiḥ kriyata eva| suśrute tu pūrvarūpamasyoktaṃ; tadyathā– “tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śothaḥ||” (su. ni. a. 7) iti||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tasyāḥ samprāptimāha– ruddhetyādi| doṣāḥ svedāmbuvāhīni srotāṃsi ruddhvā prāṇāgnyapānān sandūṣya udaramutpādayanti| <note place="foot" type="variant" n="3">‘svedavāhīni udakavāhīni’ iti pā.|</note> svedāmbuvāhīnīti, anayośca bhedaḥ– udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca, svedavahānāṃ medomūlaṃ romakūpāścetyanena prokto jñeyaḥ| srotonirodhaśca bahireva na punarantaḥ| yaduktaṃ carake– “svedaśca bāhyeṣu mārgeṣvabhihatagatistiryagavatiṣṭhamānastadevodakamāpyāyati” iti| ata evodarapūrṇatā'nnarasena| prāṇā'gnīti prāṇo vāyuragniśca, apāno vāyuḥ, etān; punaragniṃ sandūṣyetyabhidhānena mandasyāgneḥ punardoṣakṛtaṃ sutarāṃ māndyaṃ bodhayati| doṣasañcayagatenāpi vāyunā prāṇāpānayordūṣaṇaṃ na viruddhaṃ, yato duṣṭena vāyunā'duṣṭasyāntarvāyorduṣṭiḥ kriyata eva| asya tu pūrvarūpaṃ suśrute paṭhitaṃ, tadyathā– “tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare ca rājyaḥ| jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataśca śothaḥ||” iti||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā | śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">dāhastandrā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi | (su. ni. a. 7) | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ ||4||</seg> sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu |5|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-4">udarāṇāṃ sāmānyarūpamāha– ādhmānamityādi| durbalāgniteti mando'gniryadyapyatra hetustathā'pyagneratiśayadaurbalyaṃ liṅgatvena jñeyam| udarāṇyaṣṭāviti yakṛddālyudarasya plīhodareṇa sārdhaṃ samānacikitsyatayā tathotpattiviśiṣṭadakodarāt krameṇa bhūtadakodarasyāpi samānaliṅgacikitsitatvenābhinnatvāt aṣṭāvevodarāṇi bhavanti| plīhodarādīni ca yadyapi catvāri doṣajāni, tathā'pi hetuliṅgacikitsābhedāt pṛthaguktāni||3-4||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-4">sarveṣāmudarāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– ādhmānamityādi| mandāgniryadyapyatra hetuḥ, tathā'pyagneratiśayadaurbalyaṃ liṅgatvena jñeyam| sadanaṃ sādaḥ| vātapurīṣayoḥ saṅga iti apravṛttiḥ| teṣāṃ saṅkhyāmāha– pṛthagityādi| vātapittakaphaistrayaḥ, tribhirekaḥ, plīhnā baddhena kṣatena <note place="foot" type="variant" n="4">‘udakena’ ityeva pā.|</note> udakenaikaikaḥ, evamaṣṭāvevodarāṇi| yakṛddālyudarasya plīhodareṇa saha samānacikitsitatayā samānaliṅgatvenābhinnatvāt aṣṭāvevodarāṇi bhavanti, natu yakṛddālyudaraṃ pṛthak| plīhodarādīni ca yadyapi catvāri doṣajāni, tathā'pi hetuliṅgacikitsābhedāt pṛthaguktāni; teṣāṃ liṅgāni pṛthak śṛṇu||3-4||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam | śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihrāsavat | satodabhedamudaraṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘ ... śirātatam’ iti pā. |</note> tanukṛṣṇasirātatam ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca | vāyuścātra sarukśabdo vicaret sarvato gatiḥ ||8||</seg> (vā. ni. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-8">vātodaralakṣaṇamāha– tatretyādi| akasmādvṛddhihrāsavaditi aniyatavṛddhihrāsayuktamudaram| ādhmātadṛtivaditi vātapūrṇacarmapuṭavaditi||5-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-8">tatra vātodaralakṣaṇamāha– tatretyādi| hastapādādiṣu śvayathuḥ| kukṣyādiṣu ca pīḍā, udarasya vāmadakṣiṇabhāge kukṣiḥ, parvabhedanaṃ sandhisphuṭanam, adho nābheradhaḥ pakvāśaye gurutā, malasaṅgrahaḥ purīṣasyāpravṛttiḥ| tvagādiṣu śyāvāruṇatvam, ādiśabdena nakhanetragrahaṇam| <note place="foot" type="variant" n="6">ayamevameva pāṭhamūrīkaroti|</note> akasmāddṛtihāsavaditi dṛtiścarmakhallī, hastāhatavātapūrṇadṛtivat śabdaṃ karoti, udaramiti śeṣaḥ| sarvatogatiḥ sarvakoṣṭhagato vāyuḥ sarukśabdo dhāvati||5-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pittodare jvaro mūrchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā | <note place="foot" type="variant" n="7">‘ ... 'tīsāraḥ’ iti pā. |</note> bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate | dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate ||10||</seg> (vā. ni. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">paittikamāha– pittetyādi| dahyata iti udaramātraṃ dahyate| dāhastu sakaladehasyaiva boddhavyaḥ| dhūmāyate dhūma ivordhvameti| kṣiprapākamiti kṣiprapākājjalodaratāṃ yātītyarthaḥ| pradūyate vyathate||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">paittikamāha– pittodaretyādi| tiktāsyatā tiktamukhatvaṃ, ‘ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kaṭudrāvasyābhidhānāt’ iti pā.|</note> kaṭukāsyatā iti pāṭhāntaram| bhramo'tra śaṅkhādau pītajñānamiti, harit śākavarṇanam| dahyata iti udarameva dahyate, <note place="foot" type="variant" n="9">‘dāhastatra’ iti pā.|</note> dāhastvatra sakaladehasyaiva boddhavyaḥ| dhūmāyate dhūmamivordhvameti| <note place="foot" type="variant" n="10">‘kṣiprapākaṃ jalodaratām’ iti pā.|</note> kṣiprapākājjalodaratāṃ yātītyarthaḥ| pradūyate vyathate||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaśvayathugauravam | nidrotkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat | cirābhivṛddhaṃ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">(vā. ni. a. 12) | striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ | yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam | tacchītavāte bhṛśadurdine ca viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||14||</seg> sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca | dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva ...|| (su. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-14">sannipātodaramāha– striya ityādi| strīgrahaṇamavivekisannihitajanopalakṣaṇam| garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| duṣṭamambu sagaraprāṇitṛṇaparṇādikothayutaṃ, viṣamevāgnyādyupahataṃ mandaprabhāvaṃ vā dūṣīviṣamucyate| yaduktam– “jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti||” (su. ka. a. 2) iti| tenāśu raktamiti viṣasyāgneyatvena raktaduṣṭiḥ| kupitāśca doṣā iti svabhāvāt doṣatrayaprakopakaṃ viṣaṃ bhavati| tacchītavātādiṣu <note place="foot" type="variant" n="11">‘dūṣīviṣasya tatraiva kopāt| mūrchati viṣayogāt| prasaktaṃ nirantaram|’ iti pā.|</note> kupyatīti| dūṣyodaraṃ kīrtitametadeveti etadeva sannipātodaraṃ dūṣyodaraṃ kīrtitaṃ, na punaradhikamityarthaḥ| raktaṃ dūṣyaṃ dūṣayitvā bhavatīti dūṣyodaraṃ; kiṃvā parasparaṃ dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāstaiḥ kṛtamudaramiti||11-14||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-14">ślaiṣmikamāha– śleṣmetyādi| aṅgasadanamaṅgasādaḥ, svāpaḥ aṅgānāmeva, anye āsīnapracalāyitam| gauravamaṅgānām| <note place="foot" type="variant" n="12">‘nidrā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nidrā nidrābāhulyam| utkleśo hṛllāsaḥ| stimitaṃ niścalam, <note place="foot" type="variant" n="13">‘ ... śirānaddham’ iti pā.|</note> śuklasirānaddham| <note place="foot" type="variant" n="14">etacca– ‘cirābhivṛddhiḥ kaṭhinam’ iti pā.|</note> cirābhivṛddhiriti cirapāka ityarthaḥ| guru gauravayuktam| sthiraṃ guḍaguḍāśabdarahitam| sānnipātikamāha– striya ityādi| strīgrahaṇamavivekijanopalakṣaṇaṃ, striyo nakharomādibhiryuktaṃ yasmai annapānaṃ prayacchanti, asādhuvṛttāḥ saubhāgyamicchantyaḥ kāryākāryavicāravimukhāḥ, ārtavaṃ rajaḥ| śatravo vā yasmai garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| duṣṭamambu <note place="foot" type="variant" n="15">‘saviṣamanuṣyatṛṇa ... ’ iti pā.|</note> saviṣakīṭatṛṇaparṇādikothayuktam| dūṣīviṣaṃ viṣameva vāyvagnyādyupahataṃ yadalpaprabhāvaṃ, viṣapītasya vā viṇmūtraṃ, tad dūṣīviṣamucyate; <note place="foot" type="variant" n="16">‘dūṣyambudūṣīviṣayoḥ’ iti pā.|</note> duṣṭāmbudūṣīviṣayoḥ sevanādvā| tenāśu raktaṃ duṣṭaṃ bhavati, viṣasyāgneyatvena raktasya duṣṭiḥ| kupitāśca doṣā iti svabhāvād doṣatrayaprakopakaṃ viṣaṃ bhavati| sughoraṃ bhṛśaṃ kaṣṭakāri| jaṭharamityudaravikāram| tacchītavātādiṣu kupyati kopaṃ gacchati, dūṣīviṣasya tatraiva kopāt| dahyate santapyate| <note place="foot" type="variant" n="17">‘muhyati’ ityatra ‘mūrchati’ iti pā.|</note> mūrchati viṣayogāt| prasaktaṃ nirantaram| dūṣyodaraṃ kīrtitametadeveti etadeva sānnipātodaraṃ kīrtitaṃ, na punaradhikamityarthaḥ| raktaṃ dūṣyaṃ dūṣayitvā bhavatīti dūṣyodaram, athavā parasparaṃ dūṣayantīti doṣā eva dūṣyāstaiḥ kṛtamudaraṃ dūṣyodaram||11-14||</seg>-</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">... plīhodaraṃ kīrtayato nibodha ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca | plīhābhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau plīhotthametajjaṭharaṃ vadanti ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">tadvāmapārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra | mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ | savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva ||17||</seg> (su. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-17">plīhodaramāha– plīhetyādi| asṛkkaphaścetyasṛgduṣṭyaiva tattulyakāraṇatayā pittaduṣṭirapyucyate, vidāhinā raktaṃ pittaṃ ca dūṣyate; ata eva paścāt vakṣyati– “kaphapittaliṅgairupadrutaḥ” iti| atra pittasya liṅgaṃ mandajvaraḥ, kaphasya liṅgaṃ mandāgnitvamiti gadādharaḥ| plīhodara eva yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha– savyānyapārśva ityādi| savyānyapārśve dakṣiṇapārśve| tadeveti tādṛśameva, plīhodarasamameva; na vilakṣaṇamityarthaḥ| yakṛddālayati doṣairbhedayatīti yakṛddālyudaram||15-17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-17">plīhodaramāha– abhiṣyandītyādi| doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam| asṛkkaphaśceti asṛkkaphajaiva tulyakāraṇatayā pittaduṣṭirucyate| vidāhinā raktaṃ pittaṃ ca dūṣyati| ata eva vakṣyati– ‘kaphapittaliṅgairupadrutaḥ’ iti| tatra pittasya liṅgaṃ mando jvaraḥ, kaphasya liṅgaṃ mandāgnitvamiti gadādharaḥ| plīhodara eva yakṛddālyudarasyāvarodhaṃ darśayannāha– savyetyādi| savyānyapārśve dakṣiṇe, tadeveti tādṛśameva, tena plīhodareṇa samameva, na vilakṣaṇamityarthaḥ| yakṛddālayati doṣairbhedayatīti yakṛddālyudaram||15-17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ | gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt ||18||</seg> (vā. ni. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18">tatra doṣasambandhamāha– udāvartetyādi| udāvartarujānāhairvātaṃ, mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ, gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ jānīyāt||18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18">tatra doṣasambandhamāha– udāvartetyādi| tatra plīhodarayakṛddālyudarayoḥ pṛthaglakṣaṇalakṣitān malān vātādīn krameṇodāvartādibhirliṅgairvidyāt| tatra udāvartarujānāhairvātaṃ, mohatṛḍdahanajvaraiḥ pittaṃ, gauravārucikāṭhinyaiḥ kaphaṃ jānīyāt||18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā pihitaṃ yathāvat | sañcīyate tasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam | hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti ||20||</seg> (su. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19-20">baddhagudamāha– yasyāntramannairityādi| upalepibhiḥ picchilairannaiḥ śākaśālukādibhiḥ| pihitaṃ vibaddham| yathāvaditi yathārham| malaḥ purīṣam| sadoṣa iti doṣatrayasahitaḥ| nāḍyāmityantranāḍyām| saṅkaravaditi sammārjanīkṣipyamāṇatṛṇādyavakaro yathā cīyate krameṇa tathetyarthaḥ| baddhagudamiti gudopari antrasya baddhatvādbaddhagudam| yaduktaṃ carake– “pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude|” (ca. ci. a. 13) iti| purīṣāyatanasya <note place="foot" type="variant" n="18">‘baddhatvāt’ iti pā.|</note> ruddhatvāt hṛnnābhimadhye'nnapākasthāne vṛddhiḥ; gudamātranirodhe tu maladoṣairgudādūrdhvamevodaravṛddhiḥ syāt||19-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19-20">baddhagudamāha– yasyetyādi| yasya puṃso'ntramupalepibhiḥ picchilairannaiḥ śākādibhirvā, yathāvaditi yathārhaṃ pihitaṃ baddhaṃ bhavati| <note place="foot" type="variant" n="19">‘atra vāntre’ iti pā.|</note> athavā'nne malaḥ purīṣaḥ, sadoṣaḥ doṣatrayasahitaḥ śanaiḥśanaiḥ sañcīyate sammārjanīkṣipyamāṇatṛṇādyavakaro yathā vṛddhiṃ nīyate krameṇa tathaivetyarthaḥ| tasya gude purīṣaṃ nirudhyate kṛcchrāccālpamalpaṃ nireti niḥsarati| baddhagudamiti gudopari antrasya baddhatvādbaddhagudam| yaduktaṃ carake– “pakṣmabālaiḥ sahānnena bhuktairbaddhāyane gude|” iti| purīṣāyatanasya ruddhatvāt| hṛnnābhimadhya iti annapākasthāne vṛddhiḥ, gudamātranirodhe tu maladoṣairgudādūrdhvamevodare vṛddhiḥ syāt||19-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadantraṃ bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā | tasmātsruto'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ ||21||</seg> nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate dālyati cātimātram | etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ ... |22| (su. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">kṣatodaramāha– <note place="foot" type="variant" n="20">‘śalyaṃ tathā'nnopahitamityādi’ iti pā.|</note> śalyamityādi| śalyaṃ kaṇṭakaśarkarādi| annopahitamannayuktam| bhuktamāgatamiti arthataḥ pākāśayāt; vilomenāgatamantraṃ bhinatti, ṛjvāgataṃ hi śalyamapi nāntrabhedakam| anyathā veti jṛmbhaṇātyaśanābhyāmantraṃ bhidyate| yaduktaṃ carake– “śarkarātṛṇaloṣṭāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyetāntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena vā||” (ca. ci. a. 13) iti| sruta iti galitaḥ| ‘srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ’ iti <note place="foot" type="variant" n="21">‘bhūyo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhūyo bahu yathā bhavati tathā'ntrāt srutaḥ; doṣajeṣu punarupasnehanyāyenālpa eva srāvo bhūyaḥ punaḥ punaḥ gudataśca sravet| tuśabdaścārthe, bhūyaḥśabdo'trāvartanīyaḥ; tenoktā vyākhyā sādhvī bhavati| nanu, bhinnāntrāttiryagatra srāvanirgamaḥ; tat kathaṃ “srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūya” ityupapadyate? naivaṃ, sacchidrāntramārgeṇa bahirgatasyātivṛddhasya punarāgamanāt upasnehanyāyādvā gudataḥ srāva upapanna eva| carake'pyuktam– “pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ nṛṇām|” (ca. ci. a. 13) iti| <note place="foot" type="variant" n="22">‘tena’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tena srāveṇa dravasya nimnagatvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti; etacchidrodaraṃ jalodaramiti bhaṇyate iti gadādharaḥ| yataścarakeṇoktam– “tadadho nābheḥ prāyo'bhinirvartamānaṃ jalodaraṃ syāt|” (ca. ci. a. 13) iti| tadanye nānumanyante, yataśchidrodaraṃ śīghraṃ jalodaratāṃ yātītyabhiprāyeṇa carakeṇoktam, anyathā dakodaraṃ pṛthaṅna syāt||21||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">kṣatodaramāha– śalyamityādi| śalyaṃ kaṇṭakaśarkarāsthikāṣṭhādikam| annopahitamannayuktaṃ, bhuktamāgatamityarthataḥ pakvāśayāt, vilomena nirgatamantraṃ bhinatti vidārayati, ṛjvāgataṃ śalyamapi nāntrabhedakam| anyathā veti jṛmbhaṇenātyaśitasyāntraṃ bhidyate| yaduktaṃ carake– “śarkarātṛṇaloṣṭāsthikaṇṭakairannasaṃyutaiḥ| bhidyate'ntraṃ yadā bhuktairjṛmbhayā'tyaśanena ca||” iti| sruta iti galitaḥ| srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūya iti bhūyo bahu yathā bhavati tathā'ntrāt sruta iti nanu, bhinnāntrāt tiryagatra srāvo yuktaḥ, tatkathaṃ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūya ityupapadyate? naivaṃ, sacchidrāntramārgeṇa srāvasya nirgamatvādbahiṣkṛtasyātivṛddhasya punargamanādupasnehanyāyādvā gudataḥ srāva upapadyata eva| carake'pyuktam– “pūrayan gudamantraṃ ca janayatyudaraṃ nṛṇām|” iti| tena srāveṇa dravasya nimnagatvānnābheradho jaṭharaṃ vṛddhimeti, nistudyate śūlena dālyata iva| etat parisrāvyudaramanye <note place="foot" type="variant" n="23">‘etasyeva’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> etasyeva chidrodaramāhuḥ||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">... dakodaraṃ kīrtayato nibodha ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ | pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti | snigdhaṃ mahattatparivṛttanābhisamātataṃ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat ||24||</seg> (su. ni. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22-24">utpattiviśiṣṭaṃ dakodaramāha– yaḥ snehapīta ityādi| snehapīta iti kartari ktaḥ, tena snehaṃ pītavānityarthaḥ| dūṣyantīti svakarmasu duṣṭāni <note place="foot" type="variant" n="24">‘bhavantīti’ iti pā.|</note> bhavanti| tadvahāni udakavahāni| teṣviti udakavahasrotaḥsu| pūrvavaditi yathā pūrvamuktam| annarasa upasnehanyāyena bahirniḥsṛtyodaraṃ janayatītyartha iti jejjaṭaḥ| gadādharastvāha– kṣatāntrodare yathā adhonābherudarābhivṛddhirgudasrāvaśca tathā jalodare'pi bhavatīti| nanu, sarveṣāmeva upasnehanyāyena bahirniḥsṛtānnarasamūlatvāt kathamanudakatvaṃ? naivaṃ, teṣu hi prathamato nātimandatvādagnerannarasasyālpatvāccānudakatvam, alpatvena tadvyapadeśāt; atra tu prāgeva bhūrijalotpattiriti viśeṣaḥ| samātataṃ vedanayā vistāryamāṇamivodaraṃ bhavati| yathā dṛtiḥ kṣubhyatīti dṛtiriva jalapūrṇā kṣubhyatīti, antarjalacalanamiva dhatte| śabdāyate guḍaguḍāyate||22-24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22-24">dakodaramāha– dakodaramityādi| snehapīta iti kartari ktaḥ; tena <note place="foot" type="variant" n="25">‘snehapītavānityarthaḥ|’ iti pā.|</note> snehaṃ pītavānityarthaḥ| tasya tadvahāni srotāṃsi dūṣyantīti svakarmaṇyasamarthāni <note place="foot" type="variant" n="26">‘bhavantīti’ iti pā.|</note> bhavanti| tadvahānīti udakavahāni| athavā snehopalipteṣu teṣveva udakavahasrotaḥsu, pūrvavaditi kṣatāntrodare yathā nābheradhaḥ udarābhivṛddhiḥ, gudasrāvastathā jalodare bhavatīti| nanu sarveṣāmeva bahirniḥsṛtānnarasamūlatvātkathamanudakatvaṃ? ucyate– teṣu hi prathamato nātimandatvādagnerannarasasyālpatvāccānudakatvaṃ, svalpatvenāvyapadeśāt; atra tu prāgeva jalaṃ bhavatīti viśeṣaḥ| tadudaraṃ snigdhaṃ bhavati, tathā mahat, tathā parivṛttanābhi ucchalitanābhi, samātataṃ vedanayā vistīrṇamivodaraṃ bhavati| yathā dṛtiḥ kṣubhyatīti dṛtiriva jalapūrṇā kṣubhyatīti, antarjalacālanamiva dhatte, kampate veti kampanamatiśayena calanaṃ, śabdāyate guḍaguḍāyate||22-24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam | balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā | prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām ||26||</seg> (ca. ci. a. 13)0 |27|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25-26">udararogasya sādhyatvādilakṣaṇamāha– janmanaivetyādi| janmanaivodaramiti <note place="foot" type="variant" n="27">‘utpattimātreṇaiva’ iti pā.|</note> utpannamātreṇaiva| ajātodakasyodarasya lakṣaṇaṃ carake'vagantavyaṃ; tadyathā– “aśothamaruṇābhāsaṃ saśabdaṃ nātibhārikam| sadā guḍaguḍāyantaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘śirājālagavākṣitam’ iti pā.|</note> sirājālagavākṣitam|| nābhiṃ viṣṭabhya pāyau tu vegaṃ kṛtvā praṇaśyati| hṛdvaṅkṣaṇakaṭīnābhigudapratyekaśūlinaḥ|| karkaśaṃ sṛjato vātaṃ nātimande ca pāvake| lālayā virase cāsye mūtre'lpe saṃhate viśi|| ajātodakamityetairyuktaṃ vijñāya lakṣaṇaiḥ|” (ca. ci. a. 13) iti| atra karkaśamiti vegavantam| jātodakalakṣaṇaṃ ca carake yathā– “kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ sirāntardhānagamanam udakapūrṇadṛtisamānakṣobhasparśanaṃ ca bhavati|” (ca. ci. a. 13) iti| pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya bhavatīti| jātodakaṃ pakṣāt| prāyograhaṇena kadācit pakṣādūrdhvamapi na vināśāya, tathā śalyaśāstrābhimatayā cikitsayā kadācijjātodakaṃ chidrāntraṃ baddhagudaṃ ca sidhyatīti darśayati| jātodakaṃ chidrāntraṃ ca vināśāya pakṣādūrdhvamiti sambandha iti kecit||25-26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25-26">udarasyāsādhyatvamāha– janmanetyādi| utpattimātreṇaiva kaṣṭasādhyaṃ tadudaraṃ balinaḥ puruṣasya ajātāmbu ajātodakaṃ sat yatnataḥ sādhyaṃ kṛcchratvāditi| udarāṇāṃ viśeṣeṇāsādhyatvamāha– pakṣādityādi| baddhagudamudaraṃ pakṣādūrdhvaṃ vināśāya bhavati| jātodakaṃ pakṣāt, <note place="foot" type="variant" n="29">‘jātodakaṃ lakṣaṇam’ iti pā.|</note> jātodakalakṣaṇaṃ carake– “kukṣeratimātraṃ vṛddhiḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘śirāntardhāna ... ’ iti pā.|</note> sirāntardhānamudakapūrṇaṃ sakṣobhasparśanaṃ bhavati” iti| prāyograhaṇena kadācitpakṣādūrdhvamapi chidrāntraṃ baddhagudaṃ ca siddhyatīti||25-26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam | balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">(ca. ci. a. 13) | pārśvabhaṅgānnavidveṣaśothātīsārapīḍitam | viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryamāṇaṃ vivarjayet ||28||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27-28">sādhyatayā'bhihitānāmapyavasthāviśeṣeṇāsādhyatāmāha– śūnākṣamityādi| ‘udariṇam’ iti śeṣaḥ| kuṭilopasthamiti vakramehanam| upaklinnatanutvacamiti upaklinnā tanvī tvak yasya tam| agniparikṣīṇamiti agnikṣayaśca yadyapyudare pūrvameva bhavati, tathā'pyatra viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaścāsādhyatāliṅgaṃ sambhavatīti jñeyam||27-28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27-28">punarapyasādhyamāha– śūnetyādi| atrodareṇeti śeṣaḥ| kuṭilopasthaṃ kuṭilamehanam| upaklinnatanutvacamiti upaklinnā tanvī tvagyasya tam| tathā'gniparikṣīṇamagnikṣayaścāpyudare pūrvameva bhavati, tathā'pyatra <note place="foot" type="variant" n="31">‘viśeṣeṇāgnikṣayopalakṣaṇāntarayuktamasādhyatāliṅgam’ iti pā.|</note> viśeṣeṇāgnikṣayo lakṣaṇāntarayuktaścāsādhyatāliṅgaṃ bhavatīti jñeyam| punarapyasādhyalakṣaṇamāha– pārśvetyādi| <note place="foot" type="variant" n="32">‘bhagnapārśve’ iti pā.|</note> bhagnaṃ pārśve| viriktamapi pūryamāṇodaramityarthaḥ||27-28||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne udaranidānaṃ samāptam ||35||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="35">iti <note place="foot" type="variant" n="33">‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.|</note> śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāmudaranidānaṃ samāptam||35||</seg> <note place="foot" type="variant" n="34">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmudaranidānam||35||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="35">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmudaranidānam||35||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="36" xml:id="mn.36">
        <head>śothanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śothanidānam | raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ | nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ | sarvaṃ hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam ||2||</seg> doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |3| (vā. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">udare śothasyopadravatvenoktatvāttadanantaraṃ śothanidānam| tasya samprāptimāha– raktapittakaphānityādi| raktapittakaphān svahetubhiḥ svātantryeṇa duṣṭān kupitān, duṣṭaḥ svahetukupito vāyurbahiḥsirā bāhyā agambhīrāḥ sirā nītvā gamayitvā, taiḥ raktapittakaphaiḥ ruddhagatirāvṛtamārgo vāyurutsedhamucchrāyaṃ kuryāditi yojanā| bahiḥsirāśabdenātrāgambhīratayoktānāṃ srotasāmapi grahaṇam| tvaṅmāṃsasaṃśrayamityanena vraṇaśothādbhedaṃ darśayati, aṣṭasu vraṇavāstuṣu vraṇaśothasya sambhavāt| yaduktaṃ suśrutena– “tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavāstūni bhavanti|” (su. sū. a. 22) iti| saṃhataṃ saṃhatātmakam| kutaḥ saṃhatātmakamityata āha– nicayādata iti| ato'smāt pūrvoktāt raktasahitadoṣatrayasamudāyāt; etena raktasahitatridoṣajanyatvamasyoktaṃ bhavati| sarvamityādi sarvamiti pūrveṇa sambadhyate, sarvamutsedhaṃ śothamāhurityarthaḥ| hetuviśeṣairiti doṣatrayābhighātaprabhṛtibhiḥ kāraṇabhedairyo rūpabhedastasmāt sarvaṃ navātmakamāhuriti pūrvakriyayā sambandhaḥ| ‘sarvahetuviśeṣaiḥ’ iti pāṭhāntare sarveṣāṃ hetuviśeṣairityarthaḥ| dvayairiti dvandvaiḥ, sarvaistribhiḥ||1-2||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">udare <note place="foot" type="variant" n="1">‘śothasya upadravatvena’ iti pā.|</note> śothasyopadravatvenoktatvāt tadanantaraṃ śothanidānam| asya samprāptimāha– raktetyādi| svahetubhiḥ svātantryeṇa duṣṭān kupitān raktapittakaphān svahetuduṣṭaḥ kupito vāyurbahiḥsirāḥ bāhyā agambhīrāḥ sirāḥ nītvā gamayitvā taiḥ raktapittakaphaiḥ ruddhagatirāvṛtamārgo vāyurutsedhamucchrāyaṃ kuryāditi yojanā| bahiḥsirāśabdena agambhīratayā uttānasrotasāmapi grahaṇam| tvaṅmāṃsasaṃśrayamityanena vraṇaśothādbhedaṃ darśayati, <note place="foot" type="variant" n="2">‘pāṭhato’ iti pā.|</note> pacyato vraṇasya vāstūnyaṣṭau, śothasya tvaṅmāṃse, iti bhedaḥ; taduktam– “tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavāstūni bhavanti|” iti| aṣṭasu vraṇavāstuṣu vraṇaśothasya sambhavāt| saṃhataṃ saṃhatātmakaṃ, kutaḥ saṃhatātmakamityāha– nicayāt| ataḥ pūrvoktāt raktasahitadoṣatrayasamudāyāt; etena doṣatrayajanyatvamasyoktam| tasya saṅkhyāmāha– sarvamiti pūrveṇa sambadhyate, sarvamutsedhaṃ śophamityāhurityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="3">‘ ... prabhūtakāraṇabhedairyo’ iti pā.|</note> hetuviśeṣairdoṣatrayābhighātaprabhṛtikāraṇabhedairyo rūpabhedaḥ tasmānnavātmakamāhuriti pūrvakriyayā sambandhaḥ, ‘sarvahetuviśeṣaiḥ’ iti pāṭhāntare sarveṣāṃ śothānāṃ hetuviśeṣairityarthaḥ| doṣairiti pṛthak tribhirdoṣaistrayaḥ, <note place="foot" type="variant" n="4">‘militairekadvayaistrayaḥ’ iti pā.|</note> militairdvayaistrayaḥ, abhighātenaikaḥ, viṣeṇa caikaḥ||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam ||3||</seg> (vā. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpamāha– tadityādi| davathurupatāpaḥ| sirāyāmaḥ sirāprasaraṇavat pīḍā||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">pūrvarūpamāha– tadityādi| davathuścakṣurādiṣu tīvradāhaḥ, yaduktaṃ carake– “davathuścakṣurādibhyastīvra ūṣmā pravartate”| sirāyāmaḥ sirāprasāraṇavat pīḍā||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śuddhyāmayābhuktakṛśābalānāṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘kṣīrāmla...’ iti pā. |</note> kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā | dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ | mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ ||5||</seg> (ca. ci. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-5">pūrvarūpānantaraṃ kāmacārānnidānamāha– śuddhyāmayetyādi| śuddhirvamanavirecanādiḥ, āmayā jvarādayaḥ; abhuktamabhojanaṃ viguṇaṃ ca bhojanaṃ, taiḥ kṛśānāmabalānāṃ ca kṣārādisevā nijasya śvayathorhetuḥ| dadhyādayaḥ svatantrā eva hetavaḥ, āmamapakvaṃ, duṣṭaṃ doṣajanakaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘maṇḍakanavodakādi’ iti pā.|</note> mandakanavodakādi, garaṃ saṃyogajaṃ viṣam| aceṣṭā niṣkriyatvam| na ca dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi doṣe dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva jñeyaḥ, bāhyahetujastu marmopaghāta āgantuśothahetureva| viṣamā prasūtirāmagarbhapatanādikā| mithyopacāro'samyakkaraṇamasamyagupacāraḥ| pratikarmaṇāṃ vamanādīnām||4-5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-5">atha kāraṇamāha– śuddhītyādi| śuddhirvamanādiḥ, āmayā jvarādayaḥ, abhuktamabhojanam, etairye kṛśāstathā abalāśca, teṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">etacca– kṣīrāmleti pāṭha.|</note> kṣīrādisevanaṃ nijasya śvayathoḥ kāraṇaṃ; <note place="foot" type="variant" n="8">‘dadhyādiṣu’ iti pā.|</note> dadhyādi tu svatantrameva kāraṇam| āmamapakvaṃ, duṣṭaṃ doṣajanakaṃ maṇḍakanavodakādi, garaṃ saṃyogajaṃ viṣam, aceṣṭā niṣkriyatvaṃ, na ca dehaśuddhiriti śodhanārhe'pi doṣe tatra dehāśuddhiḥ| marmopaghāta iha doṣakṛta eva jñeyaḥ, bāhyahetujaśca marmopaghāta āgantuśophahetureva| viṣamā prasūtiriti āmagarbhapatanādikā| pratikarmaṇāṃ vamanādīnāṃ, mithyopacāraḥ asamyagupacāraḥ||4-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamūṣmā'tha sirātanutvam | salomaharṣaśca vivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">sāmānyaliṅgamāha– <note place="foot" type="variant" n="9">‘setyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> setyādi| sagauravamiti anavasthitatvaviśeṣaṇaṃ, tathā sotsedhamiti ca||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">tasya sāmānyalakṣaṇamāha– sagauravamityādi| ūṣmasantāpayuktaṃ sirākṛśatvaṃ tāsāmalābhāt||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">calastanutvak paruṣo'ruṇo'sitaḥ suṣuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ | praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt ||7||</seg> (ca. ci. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">vātaśothaliṅgamāha– cala ityādi| tanutvak <note place="foot" type="variant" n="10">‘abahulatvak’ iti pā.|</note> abahalatvak| asitaḥ kṛṣṇaḥ| suṣuptiḥ sparśājñatā; harṣo jhiṇijhiṇivadvedanā, kiṃvā romaharṣaḥ| animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena kadācinnimittaṃ vinā'pi līno bhavati; ‘nimittata’ iti pāṭhe snehoṣṇamardanādernimittataḥ praśāmyati upaśamaṃ prāpnotīti, upaśayārthametaduktam| pronnamati prapīḍita iti prapīḍitaḥ sannantarunnamatītyarthaḥ| divābalīti divā balavān, natvabalī| snehoṣṇamardanādyaiśca praśāmyet, sa ca vātikaḥ; “yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati|” (ca. sū. a. 18) iti carakavacanāt||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">atha vātaśothalakṣaṇamāha– caletyādi| calaḥ sthānāt sthānāntaragatiḥ, tanutvak <note place="foot" type="variant" n="11">‘abalatvak’ iti pā.|</note> abahalatvak, paruṣaḥ karkaśaḥ, aruṇaḥ raktavarṇaḥ, asitaḥ kṛṣṇaḥ, suṣuptiḥ sparśājñānaṃ, harṣo lomaharṣaḥ, <note place="foot" type="variant" n="12">atra ‘atiratiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake upalabhyate |</note> animittataḥ praśāmyatīti vāyoścalatvena ca kadācinnimittaṃ vinā'pi vilīno bhavati, pronnamati prapīḍita iti prapīḍitaḥ sannanantaramunnamatītyarthaḥ| divābalī divābalavān, yaduktaṃ carake– “yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śopho naktaṃ praśāmyati|” iti||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ | ya uṣyate spaṣṭarugakṣirāgakṛt sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān ||8||</seg> (ca. ci. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">paittikamāha– mṛdurityādi| uṣyate iti dahyate||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">paittikamāha– mṛdurityādi| mṛdusparśaḥ, gandhayuktaḥ, akṣṇo rogakṛt, atiśayadāhapākavān||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt | sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ ||9||</seg> (ca. ci. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">kaphajamāha– gururityādi| arocakānvita iti arocakavyādhisahacārī| kṛcchrajanmapraśama iti cirotpattivināśaḥ| rātribalīti rātrau sroto'varodhajena dehakledenāceṣṭayā ca kaphasya vṛddhatvāt tajjaḥ śotho balavān bhavati; divā tu sphuṭasrotasi śarīre saceṣṭe ca na kapho balī bhavati, kiṃ tarhi vāyuḥ, tena tajjaḥ śotho divābalī bhavati||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">kaphajamāha– gururityādi| sthiraḥ acalaḥ, praseko lālāsrāvaḥ, sa kṛcchrajanmapraśama iti rātrau sroto'varodhajena dehakledena ceṣṭayā ca kaphasya vṛddhyā tajjaḥ śotho balavān bhavati| divā sphuṭasrotasi śarīre ceṣṭāyukte ca kapho na balī vāyustena balī, tajjaḥ śotho divābalī bhavati||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ | sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśralakṣaṇaḥ ||10||</seg> (ca. sū. a. 18) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">vyāmiśrauṣadhavidhānārthaṃ kvāpi kvāpi prakṛtisamasamavetā api śiṣyahitaiṣitayā dvandvasannipātā atideśena <note place="foot" type="variant" n="13">‘gaṇyante’ iti pā.|</note> paṭhyante, ye tu vikṛtiviṣamasamavetāstān kaṇṭharaveṇa <note place="foot" type="variant" n="14">‘paṭhati’ iti pā.|</note> paṭhanti; ato'tideśena dvandvatrayasannipātānāha– nidānākṛtisaṃsargādityādi| vyāmiśralakṣaṇa iti militavātāditrayaliṅgaḥ| anenaiva sarvākṛtirityasyārthe siddhe tadabhidhānaṃ vātādipratyekaṃ kṛtsnaliṅganiyamārtham||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">dvandvajatrayasannipātajamāha– nidānetyādi| dvidoṣayornidānalakṣaṇasaṃsargayoḥ dvidoṣajā jñeyāḥ| sannipātāt sarvākṛtiḥ, vyāmiśralakṣaṇaḥ militavātāditrayaliṅgaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ | himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ ||12||</seg> (vā. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">abhighātajaṃ śvayathumāha– abhighātenetyādi| abhighātena yaḥ śothaḥ sa śastrādibhirbhavati| himānilodadhyanilairiti <note place="foot" type="variant" n="15">‘himānilairudadhyanilaiḥ’ iti pā.|</note> himānilairudadhyanilaiśca; udadhiḥ samudraḥ| bhallātakapikacchujai rasaiḥ śūkairiti bhallātakarasaiḥ, kapikacchvā śūkaiśca; kapikacchuḥ śūkaśimbī||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">abhighātajaśothamāha– abhighātenetyādi| <note place="foot" type="variant" n="16">‘śvayathuḥ saśastrādibhiḥ’ iti pā.|</note> sa śvayathuḥ śastrādibhiḥ kṛto bhavati| himānilaḥ śītavāyuḥ, udadhyanilaḥ samudravātaḥ, bhallātakarasaiḥ kapikacchuśūkaiḥ kapikacchuḥ śūkaśimbī, eteṣāṃ sparśāt; prasaraṇaśīlaḥ, bhṛśoṣmā atiśayasantāpakṛt, pittaśvayathulakṣaṇaḥ||11-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt | daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt | viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt ||14||</seg> mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ |15| (vā. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-14">viṣajamāha– <note place="foot" type="variant" n="17">‘viṣajaḥ saviṣaprāṇītyādi’ iti pā.|</note> viṣaja ityādi| saviṣaprāṇinaḥ sarpādayasteṣāṃ parisarpaṇaṃ bhramaṇaṃ tasmāt, saviṣaprāṇināṃ mūtraṇācca| daṃṣṭrādanteti daṃṣṭrā kuṭilā ‘dāḍha’ iti khyātā, tadviparītaśca danto gobalīvardanyāyāt| viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāditi saviṣaprāṇināṃ viṇmūtrādyupahataṃ malavacca vastraṃ yattasya saṃsparśāt| avalambī adhogamanaśīlaḥ| śīghraḥ śīghrotpattiḥ| ayaṃ cāganturapi viśiṣṭaliṅgacikitsopayogāt pṛthak paṭhitaḥ||13-14||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="18">‘viṣe śothalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-14">viṣajaśothalakṣaṇamāha– viṣajetyādi| saviṣaprāṇinaḥ saviṣā ye jantavaḥ śatapadīlūtādayaḥ, teṣāṃ śarīropari sarpaṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘mūtraṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mūtraṇaṃ ca dvayamapi śvayathorhetuḥ| daṃṣṭrādanteti daṃṣṭrā kuṭilākārā ‘dāḍha’ iti loke, dantā agrebhavāḥ, anye daṃṣṭridantanakheti paṭhanti, tatra daṃṣṭriṇo vyāghrādayaḥ, nakhāḥ prasiddhāḥ| aviṣaprāṇināṃ manuṣyādīnāmapyabhighātaḥ śothahetuḥ| viṇmūtretyādi saviṣaprāṇināṃ viṇmūtrādyupahatamalavadvastrasya saṃsparśāt; anye ‘malavadvastu’ iti paṭhanti, tatra saviṣaprāṇināṃ viṇmūtraśukropahatatvenaitadyanmalavadvastu tasya samparkādityarthaḥ| saviṣā ye vṛkṣāsteṣāṃ yo'nilaḥ, tasya sparśādapi| <note place="foot" type="variant" n="20">‘garakṛtrimaviṣam’ iti pā.|</note> garaḥ kṛtrimaviṣaṃ tasyāvacūrṇanāt, tasya śarīrasparśādityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="21">‘mṛduḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mṛduḥ mṛdusparśaḥ, calaḥ sthānāntaragatiḥ, avalambī adhogamanaśīlaḥ, śīghraḥ śīghrotpattiḥ||13-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">pakvāśayasthā madhye tu varcaḥsthānagatāstvadhaḥ | kṛtsnadehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā ||16||</seg> (su. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-16">yatrasthā doṣā yatra deśe śothaṃ kurvanti tamāha– <note place="foot" type="variant" n="22">‘doṣāḥ śvayathumūrdhvamityādi’ iti pā.|</note> doṣā ityādi| ūrdhvamiti uraḥprabhṛtyūrdhvadehe| madhya iti uraḥpakvāśayamadhye| adha iti pakvāśayādadhaḥ| sarvasaraṃ sarvaśarīrasaraṇaśīlam||15-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-16">yasmin deśe doṣāḥ śophaṃ kurvanti tamāha– doṣā ityādi| ūrdhvamiti uraḥprabhṛtyūrdhvadehe| madhya iti uraḥpakvāśayamadhye, adha iti pakvāśayādadho varcaḥsthānaṃ purīṣāśayaḥ, sarvaśarīrasaraṇaśīlam||15-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ | <note place="foot" type="variant" n="23">‘adhāṅga’ iti aśuddhaḥ pā. |</note> ardhāṅge riṣṭabhūtaḥ syādyaścordhvaṃ parisarpati ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">śvāsaḥ pipāsā chardiśca daurbalyaṃ jvara eva ca | yasya cānne rucirnāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">(su. ci. a. 23) | ananyopadravakṛtaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ | puruṣaṃ hanti nārīṃ ca mukhajo guhyajo dvayam | navo'nupadravaḥ śothaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">(vā. ni. a. 13) | vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca | sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām ||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-20">ataḥ paraṃ kṛcchrādibhedamāha– yo madhyadeśa ityādi| madhyadehagasya kaṣṭatvaṃ taddeśagaśothaprabhāvāt| sarvaga iti sarvadehagāmī| sarvaja iti pāṭhāntare sarvajaḥ sānnipātikaḥ| riṣṭabhūta iti riṣṭatulyaḥ, bhūtaśabda upamāne; yathā– mātṛbhūtaḥ, pitṛbhūta iti| vyādherevātra riṣṭabhūtatvaṃ, tasya ca nimittakṛtatvāt bhūtaśabda upātta iti kārtikaḥ| anye tu bhūtaśabdaṃ svarūpavacanamāhuḥ| yaścordhvaṃ parisarpatīti puruṣaviṣayakametat; cakārāt striyāśca uparijo yo'dho yāti sa gṛhyate, tathā guhyajo yaḥ sarvagaḥ| vacanaṃ hi– “yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet| puruṣaṃ hanti, nārīṃ ca mukhajo, guhyajo dvayam||” (ca. sū. a. 18) iti| ananyopadravakṛta iti anyasya upadravā anyopadravāstadviparītā ananyopadravāḥ; etenāyamarthaḥ– śothasyaiva ye upadravāstaiḥ kṛtaḥ| te ca– “śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraśchardirarocakaḥ| hikkātīsārakāsāśca śothinaṃ kṣapayanti hi||” (su. ci. a. 23) iti suśrutoktāḥ| carake'pyuktam– “chardistṛṣṇā'ruciḥ śvāso jvaro'tīsāra eva ca| saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgrahaḥ||” (ca. ci. a. 18) iti| athavā anyamupadravaṃ karotīti anyopadravakṛnnidānam| nānyopadravakṛdananyopadravakṛt, tataḥ svanidānāt ‘jātaḥ’ iti śeṣaḥ; tena śothajanakanidānādeva utpanna ityarthaḥ| pāṇḍurogādau tu yaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ so'nyopadravakṛto nidānāntarājjātaḥ sādhya eva| ‘ānanopadravagata’ iti pāṭhāntare ayamarthaḥ– pādayorutthitaḥ pūrvaṃ paścādānanamupadraveṇa prasāreṇa upadravatvena vā gataḥ| tathāca tantrāntaram– “ <note place="foot" type="variant" n="24">‘pādapravṛttaśvayathurnṛṇām’ iti pā.|</note> pādapravṛttaḥ śvayathurnṛṇāṃ yaḥ prāpnuyānmukham| strīṇāṃ vaktrādadho yāti, bastijaśca na sidhyati||” iti| <note place="foot" type="variant" n="25">‘kṣīrapāṇinā ... ’ iti pā.|</note> kṣārapāṇinā'pyuktam– “ūrdhvagāmī naraṃ padbhyāmadhogāmī mukhāt striyam| ubhayaṃ bastisañjātaḥ śotho hanti na saṃśayaḥ||” iti| guhyaja iti bastijātaḥ| dvayamiti naraṃ nārīṃ ca| asādhyaḥ purerita iti “ardhāṅge riṣṭabhūta” ityādinā||17-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-20">ataḥ sthānāśrayatve kṛcchrādibhedamāha– ya ityādi| madhyagaśvayathoḥ kaṣṭasādhyatvaṃ taddeśaprabhāvāt| sarvaga iti sarvadehagāmī, ‘sarvaja’ iti <note place="foot" type="variant" n="26">‘pāṭhāntare’ iti pā.|</note> pāṭhāntaraṃ, tatra sānnipātikaḥ| riṣṭabhūta iti riṣṭatulyaḥ; bhūtaśabdo hyupamāne, yathā mātṛbhūtaḥ pitṛbhūta iti| yaścordhvaṃ parisarpatīti puruṣaviṣayametat, cakārāt striyāścoparijo yo'dho yāti sa gṛhyate, tathā guhyajo yaḥ sa sarvagaḥ| upadravaviśeṣasyāsādhyatvamāha– śvāsa iti| yasyaitāni santi śvayathau sati, taṃ parivarjayet| sthānabhedenāsādhyatvamāha– ananyetyādi| na anyopadravāḥ ananyopadravāḥ śophasyopadravāstaiḥ kṛtaḥ, te ca suśrutoktāḥ– “śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraśchardirarocakaḥ| hikkātīsārakāsāśca śothinaṃ kṣapayanti hi|” iti| carake'pyuktam– “chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| <note place="foot" type="variant" n="27">‘saptakopam’ iti pā.|</note> saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śothopadravasaṅgraha||” iti| athavā anyamupadravaṃ karotīti anyopadravakṛt nidānaṃ, na anyopadravakṛt ananyopadravakṛt, tato nidānājjāta ityanena śophajanakanidānādevotpanna ityarthaḥ| pāṇḍurogādau tu yaḥ śophaḥ so'nyopadravakṛto nidānājjātaḥ sādhya eva| pādasamutthitaḥ puruṣaṃ hanti nārīṃ tu mukhajo hanti, guhyajo bastisañjātaḥ, <note place="foot" type="variant" n="28">atra ‘sarpan’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> dvayamiti naraṃ nārīṃ ca| yaduktaṃ tantrāntare– “pādapravṛttaḥ śvayathurnṛṇāṃ yaḥ prāpnuyānmukham| vakrādadhastādyo yāti bastijaśca na siddhyati|” kṣīrapāṇinā'pyuktam– “ūrdhvagāmī naraṃ padbhyāmadhogāmī mukhātstriyam| ubhayorbastisañjātaḥ śotho hanti na saṃśayaḥ||” <note place="foot" type="variant" n="29">‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– nava iti| navo navotthānaḥ, upadravarahitaḥ, upadravāḥ pūrvoktāḥ śvāsādayaḥ, tairmuktaḥ sa sādhyaḥ, asādhyaḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘pūrverita ūrdhvāṅge iti bhūtaḥ’ iti pā.|</note> pūrvairita ūrdhvāṅge riṣṭabhūtaḥ||17-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śothanidānaṃ samāptam ||36||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="36">iti <note place="foot" type="variant" n="31">‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.|</note> śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śothanidānaṃ samāptam||36||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="36">ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śothanidānam||36||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="37" xml:id="mn.37">
        <head>vṛddhinidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha vṛddhinidānam | kruddho'nūrdhvagatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinīḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakoṣayoḥ | doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ ||2||</seg> mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam |3| (vā. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">śothatvasāmānyāt śothānantaraṃ vṛddhirabhidhīyate| vṛddheḥ samprāptimāha– kruddho'nūrdhvagatirvāyurityādi| anūrdhvagatiradhogatirvāyuḥ muṣkau prāpya caran gacchan vaṅkṣaṇato <note place="foot" type="variant" n="1">meḍhrorusandherityarthaḥ|</note> meḍhrajaṅghāsandheḥ sakāśāt; phalakoṣābhivāhinīriti phalaṃ ca koṣaśca phalakoṣau, athavā phalayoḥ koṣau, tadvahā dhamanīśca prapīḍya sandūṣya, vṛddhiṃ karoti| phalakoṣayoriti dvivacanamupalakṣaṇaṃ, tenaikakoṣe'pi dṛśyamānā vṛddhiḥ saṅgatā| sa vṛddhiriti “kticktau ca sañjñāyām” ityanena ktijanto vṛddhiśabdaḥ puṃliṅgaḥ, ktinnantastu strīliṅgaḥ| vṛddhiḥ kuraṇḍo'bhidhīyate| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ saptadheti vacanaṃ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṃ, tena dvandvajādivṛddheradhikāyā nirāsaḥ, asambhavastu tasyā vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravṛddhyorvātavṛddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsārtham anayorvātajatve'pi nimittacikitsābhedāt pṛthagabhidhānaṃ, nimittabhedanibandhana eva vyādhibhedaḥ| yaduktam– “doṣadūṣyasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vyādhīnāṃ bhedaḥ|” (su. sū. a. 24) iti| ata āha– mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalamiti||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">śothādhikārāt vṛddhirabhidhīyate| vṛddheḥ samprāptimāha– kruddha ityādi| anūrdhvagatirvāyuḥ adhogatirvāto muṣkau prāpya caran gacchan, vaṅkṣaṇato meḍhrajaṅghāsandheḥ sakāśāt, phalakoṣābhivāhinīriti phalaṃ ca kośaśca phalakośau, athavā phalayoḥ kośau phalakośau, tadvahā dhamanīḥ prapīḍya sandūṣya vṛddhiṃ karoti, phalakoṣayoriti dvivacanamupalakṣaṇaṃ, tenaikaphalakoṣe'pi dṛśyamānā vṛddhiḥ sammatā| vṛddhiḥ ‘kuraṇḍa’ iti loke| vṛddheḥ saṅkhyāmāha– doṣetyādi| doṣatrayaistrayaḥ, raktenaikaḥ, medasā caikaḥ, mūtreṇaikaḥ, evaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘sapta saṅkhyeyaiva nirdeśādeva’ iti pā.|</note> sapta| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ saptadheti vacanaṃ nyūnādhikasaṅkhyānirāsārthaṃ, dvandvajāyā api vṛddhernirāsaḥ, dvandvajāyāstvasambhavo vyādhisvabhāvāt; mūtrāntravṛddhyorvātavṛddhyantarbhāvāt nyūnasaṅkhyānirāsaḥ, anayorvātajatve'pi nidānacikitsābhedāt pṛthagabhidhānaṃ, nidānabhedanibandhana eva vyādhibhedaḥ| uktaṃ ca– “doṣadūṣyasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vyādhīnāṃ bhedaḥ” iti| ata eva mūtrāntrajāvapi vātāt, tatra hetubhedata eva bhedaḥ kevala iti| vṛddhiśabdaḥ pulliṅgo vā||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktajaḥ | kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ | ambhobhiḥ pūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ ||6||</seg> mūtrakṛcchramadhaḥ syācca cālayan phalakoṣayoḥ |7| (vā. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-6">vātajādīnāṃ mūtrajāntānāṃ vṛddhīnāṃ krameṇa lakṣaṇānyāha– vātetyādi| aheturugiti animittato dāhādiruk| raktaje ‘kṛṣṇasphoṭāvṛta’ iti pittajavṛddhiliṅgādadhikaṃ; tena hetuliṅgacikitsābhedādraktajavṛddhiḥ pṛthaggaṇyate| medoje tālaphalopama iti pakvatālaphalamiva nīlavartulaḥ| mūtraje mūtrakṛcchramiti mūtrakṛcchravat vedanā| cālayan phalakoṣayoriti phalakoṣayoścālayan calo bhavannitastato gacchan so'dhaḥ syāt| cālayanniti svārthiko ṇic||3-6||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-6">vātajamāha– vātetyādi| dṛtiścarmakhalliḥ| animittato bhedatodādiruk| pittajamāha– pakvetyādi| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pakvodumbaraphalābhaḥ, tathā dāhādiyuktaḥ| kaphavṛddhimāha– kaphādityādi| kaphād vṛddhiḥ śītaḥ śītasparśaḥ, tathā guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'śmavat, alparuk mandavedanaḥ| raktajamāha– raktetyādi| raktajo vṛddhiḥ, atra tu kṛṣṇasphoṭaiścitaḥ pittavṛddhiliṅgaiśca pakvodumbarasaṅkāśādibhiryuto bhavet| atra tu kṛṣṇasphoṭāvṛta iti pittavṛddhiliṅgādadhikaṃ, tena hetubhedacikitsābhedādraktajo vṛddhiḥ pṛthaggaṇyate| medojamāha– <note place="foot" type="variant" n="3">‘ ... lakṣaṇaḥ’ iti pā.|</note> kaphavatkaphavṛddhilakṣaṇaṃ tālaphalopama iti pakvatālavannīlavartulaḥ| mūtrajamāha– mūtretyādi| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajo bhavati, gacchataḥ puṃsaḥ jalapūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti pūrito bhavati, saruk savyathaḥ, mṛduḥ mṛdusparśaḥ| mūtrakṛcchramiti mūtrakṛcchravedanaḥ| phalakośayoriti phalakośayoścālayan calo bhavannitastato gacchan so'dhaḥ syāt| cālayanniti svārthiko ṇic| ‘valayaṃ phalakośayoḥ’ iti pāṭhe phalakośayoradhastādvalayaṃ kaṅkaṇaṃ syāt||3-6||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ | kṣobhaṇaiḥ kṣobhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet | kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ | <note place="foot" type="variant" n="4">‘pīḍito ... ’ iti pā. |</note> prapīḍito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11"><note place="foot" type="variant" n="5">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> yasyāntrāvayavāśleṣānmuṣkayorvātasambhavāt | antravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ ||11||</seg> (vā. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7-10">antravṛddhimāha– vātakopibhirityādi| dhāraṇaṃ vegasyopasthitasya, īraṇamaprāptasya| kṣobhaṇaiḥ kṣubhito'nyairiti balavadvigrahadhanurākarṣaṇādibhiḥ| kṣudrāntrāvayavamiti bṛhadantravyudāsārtham| viguṇīkṛtyeti saṅkucīkṛtya| dviguṇīkṛtyeti pāṭhāntare saṅkocena dviguṇīkṛtya| svaniveśāt svasthānāt| tadā vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san vaṅkṣaṇasandhau granthirūpaṃ sādhyaṃ śvayathuṃ karoti, tatra granthirūpeṇa sthitvā kālāntareṇa phalakoṣaṃ gacchatīti| tāṃ muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīmupekṣyamāṇasya <note place="foot" type="variant" n="6">‘acikitsitaḥ puruṣasya’ iti pā.|</note> acikitsitapuruṣasya| atra bhojaḥ– “antraṃ dviguṇamādāya jantornayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṃ phalakoṣaṃ prapadyate||” iti| pradhmāpayanniti ucchūnayan| asādhyo'yamiti kathaṃ? yato'sya cikitsā'bhihitā; naivam, aprāptaphalakoṣāyāmayaṃ cikitsāvidhiḥ; prāptaphalakoṣā tvasādhyā; yāpyāyāṃ vā tasyāṃ cikitsāvidhiḥ| yaduktaṃ bhoje– “yāpyāṃ tāmantrajāṃ viduḥ|” iti| bradhnanidānaṃ tu tantrāntare paṭhyate| tadyathā– “atyabhiṣyandigurvannasevanānnicayaṃ gataḥ| karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu|| jvaraśūlāṅgasādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet||” iti||7-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7-10">antravṛddhimāha– vātetyādi| vātakopibhirāhārai rūkṣatiktakaṣāyādibhirāsevitaistathā śītatoyāvagāhanaistathā dhāraṇeraṇabhārādibhiranyaiśca kṣobhaṇaiḥ kṣobhitaḥ kupitaḥ pavano vāyuryadā yasmin kāle kṣudrāntrāvayavaṃ (mūtraśakṛdgātraikadeśaṃ?) svaniveśāt svasthānāt, dviguṇīkṛtyā'dho nayediti piṇḍārthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="7">kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekapaṅktipaścāt upalabhyate |</note> anye viguṇīkṛtyeti paṭhanti| dhāraṇamupasthitavegasya <note place="foot" type="variant" n="8">atra ‘iti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>, īraṇamaprāptavegasya, kṣobhaṇaiḥ pūrvoktaiḥ, anyairiti balavadvigrahaiḥ dhanurākarṣaṇādibhiḥ, viṣamāṅgapravartanaiḥ viṣamatvena śarīramoṭanaiḥ| <note place="foot" type="variant" n="9">kvacitpustake ‘anye viguṇīkṛtyeti paṭhanti|’ iti paṅktiḥ atra upalabhyate |</note> pavano vaṅkṣaṇasandhisthaḥ san, vaṅkṣaṇasandhau granthirūpamasādhyaṃ śvayathuṃ karoti| tatra granthirūpeṇa sthitvā kālāntareṇa phalakośaṃ gacchati| tāṃ muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ tadopekṣamāṇasyācikitsataḥ puruṣasya| yadāha bhojaḥ– “antraṃ dviguṇamādāya jantornayati vaṅkṣaṇam| vaṅkṣaṇāttadrujāyuktaṃ phalakośaṃ prapadyate||” iti| sa ca śvayathuḥ kareṇa pīḍitaḥ saśabdaṃ prayāti, muktaḥ sannādhmāpayan pūrayan punarāyāti| asādhyamāha– yasyetyādi| āśleṣāt saṃyogāt, vātasañcayāt muṣkayorantravṛddhirbhavati| ayamasādhyaḥ, kathaṃ tarhi cikitsā? aprāptaphalakośayościkitsāvidhiḥ, prāptaphalakoṣā tvasādhyā| yāpyāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vā cikitsāvidhiḥ| yaduktaṃ bhoje– ‘yāpyāṃ tāmantrajāṃ viduḥ’ iti| bradhnanidānaṃ tu tantrāntare paṭhyate, tadyathā– “atyabhiṣyandigurvannasevanānnicayaṃ gataḥ| karoti granthivacchothaṃ doṣo vaṅkṣaṇasandhiṣu| jvaraśūlāgnisādāḍhyaṃ taṃ bradhnamiti nirdiśet||” iti||7-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vṛddhinidānaṃ samāptam ||37||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="37">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vṛddhinidānaṃ samāptam||37||</seg> <note place="foot" type="variant" n="11">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vṛddhinidānam||37||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="37">iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vṛddhinidānam||37||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="38" xml:id="mn.38">
        <head>galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha galagaṇḍa-gaṇḍamālāpacī-granthyarbudanidānam | nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet ||1||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">vṛddhiyuktamuṣkasamānaliṅgatvāttadanantaraṃ galagaṇḍanidānam| tasya sāmānyaliṅgamāha– nibaddhaḥ śvayathurityādi| nibaddho'nubandhavān| muṣkavadaṇḍavat| bhoje'pyuktam– “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet||” iti||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">vṛddhiyuktamuṣkasādharmyāttadanantaraṃ galagaṇḍanidānam| tasya sāmānyaliṅgamāha– nibaddha ityādi| nibaddho'nubandhavān, muṣkavat aṇḍavat| yaduktaṃ bhojena– “mahāntaṃ śothamalpaṃ vā hanumanyāgalāśrayam| lambantaṃ muṣkavaddṛṣṭvā galagaṇḍaṃ vinirdiśet||” iti||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭo manye ca saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ ||2||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamedāṃsi pṛthak galagaṇḍakāraṇāni, tena traya eva galagaṇḍāḥ; paittikastu na bhavatyeva, vyādhisvabhāvāt; cāturthakajvaravat| cāturthake hi vacanam– “cāturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ| jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ||” (ca. ci. a. 3) iti| kramaśa ityanena śanaireva vardhanaṃ darśayati| svaliṅgaiḥ samanvitamiti “nibaddhaḥ śvayathuḥ” ityādinā uktagalagaṇḍaliṅgairanvitam||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tasya samprāptimāha– vāta ityādi| vātakaphamedāṃsi pṛthaggalagaṇḍakāraṇāni, tena traya eva galagaṇḍāḥ paittikastu na bhavatyeva, vyādhisvabhāvāt| manye ubhe <note place="foot" type="variant" n="1">‘kaṇṭhasandhī’ iti pā.|</note> kaṇṭhasandhau| kramaśa iti śanairvṛddhirdarśitā| svaliṅgaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘samanvitamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> samanvitamiti vātakaphamedolakṣaṇaiḥ samanvitamiti||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ śyāvo'ruṇo vā pavanātmakastu | pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyātkadācit ||3||</seg> <note place="foot" type="variant" n="3">kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate</note> vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ |4| (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">vātajamāha– todānvite ityādi| ciravṛddhiriti vikāraprabhāvāt vātajo'pi cireṇa vardhate| yadṛcchayā pākamiyāditi kāraṇāpratiniyamena kadācit pākaṃ yāti, kāraṇāpratiniyamaśca bāhyo'bhipretaḥ, ābhyantarastu pākakāraṇaṃ pittaṃ raktaṃ ca niyatameva| kadāciditi na sarvakālam| “yadṛcchayā caiva bhavet kadācit” iti pāṭhāntare ‘pāka’ iti śeṣaḥ||3||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">vātikamāha– todānvita ityādi| todaḥ pīḍāviśeṣaḥ, kṛṣṇasirāvṛtaḥ, pāruṣyayuktaḥ sparśanakarkaśaḥ| ciravṛddhiriti vyādhiprabhāvāt vātajo'pi cireṇa vardhate| kāraṇāpratiniyamena kadācit pākaṃ gacchati| kāraṇāpratiniyamaśca bāhyo'bhimataḥ, <note place="foot" type="variant" n="4">‘ābhyantaraśca’ iti pā.|</note> ābhyantaraṃ tu pākakāraṇaṃ pittaṃ raktaṃ ca niyatameva| kadāciditi na sarvakālam| ‘yadṛcchayā <note place="foot" type="variant" n="5">‘caiṣa’ iti pā.|</note> caiva bhavet’ iti pāṭhāntaram| tatra ‘pāka’ iti śeṣaḥ||3||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">cirābhivṛddhiṃ bhajate cirādvā prapacyate mandarujaḥ kadācit | mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ ||5||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-5">śleṣmajamāha– sthira ityādi| savarṇa iti prakṛtisamavarṇaḥ||4-5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-5">ślaiṣmikamāha– sthira ityādi| sthiro niścalaḥ, <note place="foot" type="variant" n="6">‘savarṇaṃ prakṛtiḥ samavarṇaḥ’ iti pā.|</note> savarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, mahān sthūlaḥ| mandaruja ityādi kadācidyadā prapacyate tadā mandaruja eva prapacyate, pākakāle pīḍā na bhavatītyarthaḥ| pralepa iti śleṣmaṇā lipta iva||4-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">snigdho guruḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medobhavaḥ kaṇḍuyuto'lparuk ca | pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ ||6||</seg> snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ kurute ca nityam |7| (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">medojamāha– snigdha ityādi| dehānurūpakṣayavṛddhiyukta iti dehakṣaye kṣayaṃ, dehavṛddhau ca vṛddhiṃ yātītyarthaḥ| gale'nuśabdamiti anunādaṃ karoti| ‘gale tu śabdam’ iti pāṭhāntaraṃ sugamam||6||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">medojamāha– snigdha ityādi| <note place="foot" type="variant" n="7">‘aniṣṭagandhī’ iti pā.|</note> aniṣṭagandho, alābuvat tumbīphalavat, alpamūlastanumūlaḥ| dehānurūpakṣayavṛddhiḥ– dehakṣaye kṣayaṃ kārśyaṃ, dehavṛddhau vṛddhiṃ, yātītyarthaḥ| gale'nuśabdamiti anunādaṃ pratiśabdaṃ karoti; “galena śabdam” iti pāṭhāntaraṃ sugamam||6||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam ||7||</seg> kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍayuktaṃ bhinnasvaraṃ cāpi vivarjayecca |8| (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">asādhyatāmāha– kṛcchrācchvasantamityādi| kṛcchrācchvasantaṃ duḥkhena śvāsavimokṣakāriṇam| bhinnasvaraṃ svarabhedavantam||7||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">asādhyamāha– kṛcchrādityādi| duḥkhena śvāsavimokṣakārakaṃ, mṛdusarvagātraṃ śithilasarvagātram, atikrāntavatsaraṃ, bhinnasvaraṃ svarabhedavantam||7||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṅkṣaṇeṣu ||8||</seg> medaḥkaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ |9| (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">sthānatulyatayā gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhukolāmalakapramāṇairityādi| karkandhuḥ śṛgālakoliḥ, kolaṃ bṛhadbadaram| medaḥkaphābhyāmiti medo dūṣyaṃ, kapho doṣo'trārambhakaḥ, medaḥkaphau prādhānyenoktau; tena vātapittasambandho'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti <note place="foot" type="variant" n="8">‘granthayastebhyaḥ’ iti pā.|</note> granthitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tān doṣānūrdhvago vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā| <note place="foot" type="variant" n="9">‘apacīkaṇṭhamanyāsu kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu||’ iti pā.|</note> tāṃ tu mālākṛtiṃ vidyāt kaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| gaṇḍamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām|” iti| syādgaṇḍamāleti mālātulyagaṇḍayogāt gaṇḍamālā| galamātra eva gaṇḍamālā carake paṭhitā| yathā– “medaḥkaphācchoṇitasañcayottho galasya madhye galagaṇḍa ekaḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ” (ca. ci. a. 12) iti||8||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">sthānatulyatayā <note place="foot" type="variant" n="10">‘galagaṇḍamālāmihaivāha’ iti pā.|</note> gaṇḍamālāmihaivāha– karkandhvityādi| karkandhurlaghubadaraṃ, kolaṃ bṛhadbadaram| aṃsau bāhumūle, manyā <note place="foot" type="variant" n="11">‘śirodhiḥ’ iti pā.|</note> śirodhaḥ, vaṅkṣaṇaṃ jānūrusandhiḥ| medaḥkaphābhyāmityādi| medo dūṣyaṃ, kapho doṣo'trārambhakaḥ, medaḥkaphau ca prādhānyenoktau, tena <note place="foot" type="variant" n="12">‘vātapittasañcayo'pyevam’ iti pā.|</note> vātapittasañcayo'pyatra draṣṭavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāḥ prāpya matsyāṇḍasadṛśānbahūn|| kurvanti granthitāṃstebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| tāndoṣānūrdhvago vakṣaḥkakṣamanyāgalāśritaḥ| nānāprakārānkurute granthīn sā tvapacī matā| vyāmiśradoṣasañjātā kṛcchrasādhyā prakīrtitā|| tāsāṃ vātottarā rūkṣā vātavedanayā'nvitā| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā ca paittikī|| gūḍhapākā ca kaṭhinā kaphāt snigdhā'lparukkarā| medovikārā ślaiṣmikī ca viśeṣādatimārdavā|| apacī kaṇṭhamanyāsu kakṣavaṅkṣaṇasandhiṣu| tāṃ tu mālākṛtisamāṃ kaṇṭhahṛddantasandhiṣu| kaṇṭhamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇam||” iti| syādgaṇḍamāleti mālātulyagaṇḍāśrayā gaṇḍamālā| galamātra eva carake gaṇḍamālā paṭhitā, yathā– “medaḥkaphācchoṇitasañcayottho galasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘manye’ iti pā.|</note> pārśve galagaṇḍa ekaḥ| syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ” iti||8||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kālānubandhaṃ ciramādadhāti saivāpacīti pravadanti tajjñāḥ | sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">gaṇḍamālātulyatayā apacīmāha– te granthaya ityādi| te iti gaṇḍamālārambhakadoṣadūṣyakṛtā ye granthayasta evetyarthaḥ| kālānubandhaṃ ciramiti carakalānubandham| saivāpacīti tādṛśī <note place="foot" type="variant" n="14">‘analparūpā’ iti pā.|</note> amālārūpā apacī bhaṇyate| saivāpacīti itiśabdenābhihitatvāt pravadantīti kriyāyoge'pi na dvitīyā| apacīniruktiścāparāparopacīyamānatayā| ata eva “cayaprakarṣādapacīṃ vadanti|” (su. ni. a. 11) iti suśrutaḥ| cayaprakarṣaścāparāparabhavanenaiva, sādhutvaṃ ca nairuktyena vidhinā| yaduktam– “varṇāgamo varṇaviparyayaśca dvau cāparau varṇavikāranāśau| dhātostadarthātiśayena yogastaducyate pañcavidhaṃ niruktam||” iti| ata evoktam– naśyanti bhavanti cānya iti| sādhyāḥ smṛtā iti chedaḥ| pīnasādibhirupadravairasādhyāḥ| ayaṃ tu granthiḥ carake gaṇḍamālāyāmasti; saṅgrahakāreṇa tu gaṇḍamālayā saha tulyatvādapacyā apacyāmeva granthiḥ paṭhitaḥ||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">gaṇḍamālātulyatayā'pacīmāha– ta ityādi| gaṇḍamālārambhakadoṣadūṣyakṛtā ye granthayasta evetyarthaḥ| avāptapākāḥ labdhapākāḥ, kālānubandhamiti carakalasambandham| saivāpacīti tādṛśī āmalakarūpā apacī bhaṇyate| saivāpacīti– itiśabdenābhihitatvātpravadantītyādikriyāyoge'pi na dvitīyā| tasya sādhyatvamāha– sādhyetyādi| sādhyāḥ smṛtā iti pūrvagranthena sambandhaḥ, ‘sravanti naśyanti <note place="foot" type="variant" n="15">atra ‘bhavanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhavanti cānye’ ityādipīnasādibhirupadravairyutā asādhyāḥ||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">vātādayo māṃsamasṛk praduṣṭāḥ sandūṣya medaśca tathā sirāśca | vṛttonnataṃ vigrathitaṃ ca śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ ||11||</seg> (su. ni. a. 11) | <note place="foot" type="variant" n="16">‘ ... gaṇḍakatulyatayā’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">anantaramapacīguḍakatulyatayā granthimāha– vātādaya ityādi| vātapittakaphāḥ pratyekaṃ duṣṭāḥ; duṣṭiścātra vṛddhireva na kṣayaḥ, kṣīṇānāṃ vikārakaraṇākṣamatvāt| yadyevaṃ tarhi kathaṃ vātādikṣaye mandaceṣṭādayaḥ? ucyate– tatkṣaye virodhidoṣakopāt; yathā– madhurasnigdhādibhirvāte kṣīṇe tatsamānatvāt śleṣmā prakupyati| vacanaṃ hi– “vṛddhiścāpi virodhinām|” iti| sandūṣya medaśca māṃsamasṛk sirāścetyanena medojaḥ kaphasambandhādyo bhavati tathā sirājo'pi vāyunā sirāduṣṭyā yo janyate sa ucyate| evaṃ pañca granthayaḥ| tatheti sandūṣya| māṃsamasṛgiti atrāsṛjaḥ kramollaṅghanena pāṭho'prādhānyapratipādanārthaḥ, visarpe tu śoṇitameva pradhānam| ata eva kvacit cakāramaprādhānyasūcakaṃ niveśya ‘asṛk ca’ iti pāṭhaḥ| carake tu granthiḥ vātakaphaja eva granthivisarpaśabdenoktaḥ| vṛttonnatamiti vṛttaṃ vartulam, unnatam ucchūnam| vigrathitaṃ kaṭhinaṃ, <note place="foot" type="variant" n="17">‘karkaśam’ iti pā.|</note> kakakhaṭaṃ vā; vigrathitatvādeva granthiriti sañjñā||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">apacīgaṇḍakarūpatayā granthikāmāha– vātādayetyādi| vātādayo vātapittakaphāḥ, pratyekaṃ duṣṭāḥ māṃsamasṛk sandūṣya śophaṃ kurvantīti sambandhaḥ| etena trayo granthaya uktāḥ, duṣṭiścātra vṛddhireva, na kṣayaḥ, kṣīṇānāṃ vikārakaraṇākṣamatvāt, sandūṣya medaśca tathā sirāścetyanena medojaḥ sirājaścaivaṃ dvau, sandūṣya māṃsamasṛgityatrāsṛjaḥ kramollaṅghanena pāṭho'prādhānyapratipādanārthaṃ, vṛttaṃ vartulam, unnataṃ ucchūnaṃ, vigrathitaṃ vicchidya grathitam, ato vigrathitatvādeva granthisañjñā||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">āyamyate vṛścyati tudyate ca pratyasyate mathyati bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham ||12||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">anilagranthimāha– āyamyata ityādi| āyamyate ākṛṣya dīrghīkriyate| vṛścyatīti chinattīva, atra divāderākṛtigaṇatvāt ‘śyan’ pratyayaḥ| pratyasyate kṣipyate| mathyati āloḍayatīva, atrāpi pūrvavat samādhānam| bhidyate vidīryata iva| asraṃ srāvam||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">vātikamāha– āyamyata ityādi| ākṛṣya dīrghīkriyata iva, vṛścyati chinattīva, tudyate śūleneva, pratyasyate kṣipyate, mathyati āloḍayatīva, bhidyate vidāryata iva||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">dandahyate dhūpyati vṛścyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram ||13||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">pittagranthimāha– dandahyata ityādi| dandahyate atyarthaṃ dahyate agnineva| pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva kṣāreṇa, kiṃvā utkvathyata iva| prajvalatīva jvalan bhasmībhavatīva||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">paittikamāha– dandahyata ityādi| agninā <note place="foot" type="variant" n="18">‘atyarthaṃ dahyata iva’ iti pā.|</note> dahyata eva, dhūpyati dhūmāyata iva, <note place="foot" type="variant" n="19">‘vṛścyate’ ityatra ‘cūṣyate’ iti pā.|</note> cūṣyate śṛṅgeṇeva, pāpacyate bhṛśaṃ pacyata iva kṣāreṇa, <note place="foot" type="variant" n="20">‘kiñca’ iti pā.|</note> kiṃvā utkvathyata iva| jvalatīva jvalaneneva bhasmībhavati, varṇena raktaḥ athavā pītaḥ, bhinnaḥ san atīvātiśayena <note place="foot" type="variant" n="21">etacca– ‘bhinnaḥ sravedduṣṭamatīva cāsram’ iti pā.|</note> duṣṭaṃ raktaṃ sravati||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍuḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhaśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam ||14||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">kaphagranthimāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, īṣadvivarṇa iti kaścit| pāṣāṇavat saṃhananopapanna iti pāṣāṇavat kaṭhina ityarthaḥ; kiṃvā pāṣāṇavat bhavati, saṃhananopapanna iti <note place="foot" type="variant" n="22">‘saṅghātānvito’ iti pā.|</note> saṃhatānvito mahānityarthaḥ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">ślaiṣmikamāha– śīta ityādi| avivarṇaḥ prakṛtivarṇaḥ, pāṣāṇavat saṅghātānvito mahānityarthaḥ| bhinnaḥ san śuklaṃ ghanaṃ pūyaṃ sravet <note place="foot" type="variant" n="23">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca | medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ ||15||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">medojagranthimāha– śarīretyādi| śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniriti śarīravṛddhikṣayābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihānī yasya sa tathā| medojeṣvevaṃ yuktiḥ dhātusvabhāvāt cirasthāyitvādvā| gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu meda iti bhinne sati piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra styānaṃ, tatsadṛśaṃ medaḥ sravati| bhojena tu medograntheḥ samprāptiḥ paṭhyate| yathā– “medo vāyuryadā māṃse nikṣipedathavā tvaci| tatra medobhavagranthiḥ śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ|| kṛśaḥ kṛśe, mahān sthūle, granthirbhinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate||” iti||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">medojamāha– śarīravṛddhikṣayābhyāṃ yathākramaṃ vṛddhihānī yasya sa tathā| bhinne sati piṇyākasarpiḥsadṛśaṃ medo gacchati sravatītyarthaḥ| piṇyākastilakalkaḥ, sarpiratra styānam, tatsadṛśaṃ medo gacchati| uktañca bhoje– “medo vāyuryadā māṃse nikṣipedatha vā tvaci| tatra medobhavo granthiḥ śyāvo bhavati pāṇḍuraḥ|| kṛśaḥ kṛśe mahān sthūle granthiśchinnaśca pīḍitaḥ| tilakalkanibhaḥ srāvo ghṛtavaccāsya jāyate||” iti||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyustu sirāpratānam | saṅkucya <note place="foot" type="variant" n="24">‘sampīḍya’ iti pā. |</note> sampiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca | <note place="foot" type="variant" n="25">‘aruk sa evāpyacalo’ iti pā. |</note> sa cāruja ścāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||17||</seg> (su. ni. a. 11) | <note place="foot" type="variant" n="26">‘śirāja ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-17">sirājagrantheḥ samprāptimāha– vyāyāmajātairityādi| saṅkucyeti <note place="foot" type="variant" n="27">‘ ... 'tra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ, tena saṅkocyetyarthaḥ| sampiṇḍyeti saṃhatīkṛtya| unnatamāśu vṛttamiti asya sāmānyalakṣaṇenaiva siddhe punastaduktiratiśayārtham| sa ca sirājo granthiryadi sarujaścalaśca syāttadā kṛcchrasādhyaḥ| sa cārujaścāpītyādinā na sādhyaḥ| sa ceti cakāreṇārujatvādidharmayogādapare'pi granthayo'sādhyā iti sūcayati| yaduktaṃ bhoje– “pañcaitānarujo granthīn marmajānacalāṃstyajet| kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti| anye tu māṃsāsṛgbhyāṃ ṣaṣṭhaṃ granthiṃ vadanta evaṃ paṭhanti– “ <note place="foot" type="variant" n="28">‘māṃsāsrajam’ iti pā.|</note> māṃsāsṛjaṃ cārbudalakṣaṇena tulyaṃ hi dṛṣṭaṃ tvatha lakṣaṇajñaiḥ|” iti kintvanārṣo'yaṃ pāṭhaḥ, bhojādisamānatantreṣvadṛṣṭatvāt||16-17||</seg> <note place="foot" type="variant" n="29">‘śirāja ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-17">sirājagrantheḥ samprāptimāha– vyāyāmetyādi| taistairiti balavadvigrahādibhiḥ <note place="foot" type="variant" n="30">‘śirāpratānaṃ ... ’ iti pā.|</note> sirāpratānaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘śirābhyo’ iti pā.|</note> sirābhyo nirgataṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘ ... śirājālam’ iti pā.|</note> sūkṣmasirājālam| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ, tena saṅkocyetyarthaḥ| sampīḍya saṃhatīkṛtya, unnatamuccaṃ, vṛttaṃ vartulam| sa tu <note place="foot" type="variant" n="33">‘śirājo’ iti pā.|</note> sirājo granthiḥ yadi sarujaścalaḥ syāttadā kṛcchrasādhyaḥ| tasyāsādhyatvamāha– sa iti| cakāreṇārujādidharmayogād apare'pi granthayaḥ asādhyā iti sūcayanti| yaduktaṃ bhojena– “pañcaitānarujo granthīnmarmajāṃśca calāṃstyajet| kapolagalamanyāsu duścikitsyāśca sandhiṣu||” iti||16-17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrchitā māṃsamasṛk pradūṣya | <note place="foot" type="variant" n="34">etacca– ‘vṛttaṃ mṛduṃ mandarujam’ iti pā. |</note> vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā vā ||19||</seg> tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni <note place="foot" type="variant" n="35">‘sadā’ iti pā. |</note> tadā bhavanti |20| (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-19">māṃsaśoṇitadūṣyasāmyādarbudābhidhānam| tasya samprāptimāha– gātrapradeśe kvacidityādi| kvacidevetyanenāniyatadeśe, na punarapacīvanniyatadeśe| “sammūrchitā” iti pāṭhāntare sammūrchitā vṛddhāḥ, dūṣyasaṃsṛṣṭā iti kārtikaḥ| māṃsamasṛk pradūṣyeti sarvārbudasādhāraṇaṃ dūṣyaṃ, māṃsārbudamedo'rbudayostu viśeṣeṇa māṃsaduṣṭiḥ; māṃsārbudamedo'rbudayorapi taddūṣako doṣo'sti, tena tatrāpi doṣakartṛtayā samprāptiriyaṃ bhavati| māṃsocchrayamiti māṃsocchrayatayā pratīyamānam| medoje'pi māṃsamudgataṃ bhavati| atyagādhamiti dūrānupraviṣṭam; ata evānalpamūlamityuktam| vātādibhistadarbudaṃ jāyate <note place="foot" type="variant" n="36">‘bhavati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhavati, tena ṣaḍarbudāni bhavanti| grantheḥ samānānīti vātapittakaphamedogranthibhirvātapittakaphamedo'rbudānāṃ lakṣaṇāni samānāni, śoṇitajamāṃsajayostu lakṣaṇaṃ pṛthak vakṣyati||18-19||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-19">athārbudānyāha| tasya samprāptimāha– gātretyādi| kvacideveti aniyatadeśe na punarapacīvat niyatapradeśe| sammūrchitā iti pāṭhāntare vṛddhāḥ| māṃsamasṛk pradūṣyeti sarvārbudeṣu sādhāraṇaṃ dūṣyaṃ, māṃsārbudamedo'rbudayośca viśeṣeṇa māṃsamedoduṣṭiḥ, <note place="foot" type="variant" n="37">etacca– ‘vṛttaṃ mṛduṃ mandarujam’ iti pā.|</note> vṛttaṃ vartulaṃ, mṛduṃ mṛdusparśaṃ, māṃsamedaāśrayatvāt| atyagādhaṃ dūrānupraviṣṭam, ata evānalpamūlamityuktam| tasya saṅkhyāmāha– vātenetyādi| vātādibhistadarbudaṃ jāyate bhavati; tena ṣaḍarbudāni bhavanti| grantheḥ samānānīti vātapittakaphamedojagranthibhirvātapittakaphamedojārbudānāṃ lakṣaṇāni samānāni| śoṇitajamāṃsajayostu lakṣaṇaṃ pṛthakpaṭhyate||18-19||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāśca saṅkucya sampiṇḍya tatastvapākam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddham | karotyajasraṃ rudhirapravṛttimasādhyametadrudhirātmakaṃ tu ||21||</seg> raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavedarbudapīḍitastu | (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20-21">raktārbudamāha– doṣaḥ praduṣṭa ityādi| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ| apākamīṣatpākaṃ, tena sāsrāvamityupapannaṃ bhavati| doṣa unnahyati ucchrito bhavati| sāsrāvamīṣatsrāvam| māṃsapiṇḍamāśuvṛddhaṃ śīghravardhanaṃ, māṃsāṅkurairācitaṃ karoti, tathā ajasraṃ rudhirapravṛttimapi karoti; rudhiraṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘cātrādhiṣṭhānapūrvabhūtaśirāgatam’ iti pā.|</note> cātrādhiṣṭhānabhūtaṃ sirāgataṃ pravartate na tu pākāt, īṣadeva srāvasya kledarūpasyoktatvāt| kiṃvā unnahyatītyantarbhāvitaṇyarthaḥ, tena māṃsapiṇḍamunnāhayati udgataṃ karoti| “doṣāḥ praduṣṭā” iti <note place="foot" type="variant" n="39">atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pāṭhapakṣe “ <note place="foot" type="variant" n="40">‘sāsrāvamunnahyati’ iti pā.|</note> sāsrāvamunnahya hi” iti pāṭhaḥ| unnahya unnāhya, antarbhāvitaṇyarthatvāt| hi pādapūraṇe||20-21||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20-21">raktārbudamāha– doṣa ityādi| saṅkucyeti antarbhāvito'tra ṇyarthaḥ| apākamiti īṣatpākaṃ, tena sāsrāvamityupapannaṃ bhavati| doṣaḥ praduṣṭaḥ unnahyati ucchrito bhavati| ajasraṃ rudhirapravṛttimatirudhiraṃ cādhiṣṭhānabhūtaṃ pravartate, na tu pākāt, īṣadeva srāvasya kledarūpasyoktatvāt| suśrutoktaiḥ raktakṣayopadravaiḥ pāṇḍuḥ syāt||20-21||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ janayeddhi śotham ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya ||23||</seg> māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ... | (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22-23">māṃsajanyasamprāptimāha– muṣṭiprahārādibhirityādi| aśmopamaṃ pāṣāṇavat kaṭhinam| apracālyaṃ sthiram| yadyapi <note place="foot" type="variant" n="41">‘raktamāṃsārbude'pyatiraktamāṃsayorhetu ... ’ iti pā.|</note> raktamāṃsārbudayo raktamāṃsayorhetutvenoktistathā'pi raktaje pittaṃ, māṃsaje vāyurārambhakaḥ, evamapi tābhyāṃ ghṛtadugdhanyānena vyapadeśaḥ| māṃsaparāyaṇasya māṃsāśanaśīlasya| tasya cātimātraṃ māṃsavṛddhiḥ, “māṃsaṃ māṃsena vardhate” ityabhidhānāt||22-23||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22-23">māṃsajasya samprāptimāha– muṣṭītyādi| muṣṭiprahārādibhirardite'ṅgapradeśe, ananyavarṇam, apākaṃ pākarahitam, aśmopamaṃ pāṣāṇavatkaṭhinam, apracālyaṃ sthiram| yadyapi raktamāṃsārbudayoḥ raktamāṃsayorhetutvenoktiḥ, tathā'pi raktaje pittaṃ, māṃsaje vāyurārambhakaḥ, evamapi tābhyāṃ ghṛtadugdhanyāyena vyapadeśaḥ| māṃsaparāyaṇasya māṃsabhakṣaṇaśīlasya, tasya cātimātraṃ māṃsavṛddhiḥ “māṃsaṃ māṃsena vardhate” iti vacanāt| etanmāṃsārbudamasādhyam||22-23||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">...sādhyeṣvapīmāni tu varjayecca | <note place="foot" type="variant" n="42">‘saprasrutam’ iti pā. |</note> samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam ||24||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">sādhyeṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyeṣvapītyādi| samprasrutaṃ srāvayuktaṃ, srāvaścātrāpākitve'pi tvagavadaraṇāt manāgavagantavyaḥ| srotaḥsu nāsādiṣu| acālyaṃ sthiram||24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">sādhyeṣvapyasādhyaprakārānāha– sādhyeṣvityādi| sādhyeṣvapi imāni arbudāni varjayet| <note place="foot" type="variant" n="43">‘samprastutam’ iti pā.|</note> samprasrutaṃ srāvayuktam| srāvaścātrāpākitve'pi tvagdāraṇāt manāgavagantavyaḥ| srotassu sirādiṣu, acālyaṃ sthiram||24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ <note place="foot" type="variant" n="44">‘tadadhyarbuda ... ’ iti pā. |</note> tadaddhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam ||25||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">adhyarbudamāha– yajjāyata ityādinā| adhikamarbudam adhyarbudam, etaddvirarbudameva| yaddvandvajātaṃ yugapat kramādveti dvandvajātaṃ yugmena jātaṃ, yugapadekadā krameṇa vā, taddvirarbudaṃ na sādhyam| tathāca bhojaḥ– “arbude tvarbudaṃ jātaṃ dvandvajaṃ cānujaṃ ca yat| <note place="foot" type="variant" n="45">‘taddvirarbudamiti’ iti pā.|</note> dvirarbudamiti jñeyaṃ taccāsādhyaṃ vinirdiśet||” iti||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">adhyarbudamāha– yadityādi| adhikamarbudamadhyarbudaṃ, <note place="foot" type="variant" n="46">‘etaddvirbudameva|’ iti pā.|</note> etaddvirarbudameva| yad dvandvajātaṃ yugapadekadā krameṇa vā tat dvirarbudaṃ na sādhyam| tathā ca bhojaḥ– “arbudaṃ tvarbude jātaṃ dvandvajaṃ cānujaṃ ca yat| dvirarbudamiti jñeyaṃ taccāsādhyaṃ vinirdiśet||” iti||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu | doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu ||26||</seg> (su. ni. a. 11) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26">arbudānāṃ pākābhāve hetumāha– na pākamāyāntītyādi| sarvārbudāni pittaraktajānyapi na pākamāyānti, kutaḥ ityata āha– <note place="foot" type="variant" n="47">‘kaphādhikatvāt medobahutvācca’ iti pā.|</note> kaphādhikatvānmedobahutvācca| nanu, apacyāmapi viśeṣataḥ kaphamedasī adhike, atha ca tasyāḥ pāko'styeva, ityata āha– doṣasthiratvāditi| apacyāṃ kālāntareṇa hi raktapittamadhikaṃ pākamārabhate, tacceha doṣasthiratvāt sadā sadṛśadoṣatvāt grathitatvācca na pākārambhakam| anye tu doṣasthiratvāditi doṣocchrāyarūpaśothakāṭhinyādityāhuḥ; tadaprayojanakam, anyatra doṣocchrāyaśothakāṭhinye'pi pākadarśanāt| atha kuto yathoktahetusampadityāha– nisargatastviti| nisargato vyādhisvabhāvāt| bhoje'pyuktam– “na pacyate sthiratvācca grathitatvāt svabhāvataḥ|” iti||26||</seg> <note place="foot" type="variant" n="48">‘arbudānāmapākabhāve’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26">arbudānāṃ pākābhāve hetumāha– netyādi| sarvārbudāni pittaraktajānyapi na pākamāyānti, kuta ityāha– kaphādhikatvānmedobahutvācca| nanu, apacyāmapi kaphamedasī adhike, atha ca tasyāḥ pākaḥ kālato'styevetyāha– doṣasthiratvāditi kālāntareṇa hi raktapittamadhikaṃ pākamārabhate| nanu, iha doṣasthiratvāt sadṛśadoṣatvāt granthitatvācca na pākārambhakatvam, atha kuto yathoktahetusampadityāha– nisargatastviti| nisargato vyādhisvabhāvāt| bhoje'pyuktam– “na pacyate sthiratvācca grathitatvātsvabhāvataḥ” iti| teṣāmarbudānāmiti||26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṃ samāptam ||38||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="38">iti <note place="foot" type="variant" n="49">‘ ... kṛtāyām’ iti pā.|</note> śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṃ samāptam||38||</seg> <note place="foot" type="variant" n="50">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ galagaṇḍagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam||38||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="38">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ galagaṇḍagaṇḍamālā'pacīgranthyarbudanidānam||38||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="39" xml:id="mn.39">
        <head>ślīpadanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha ślīpadanidānam | yaḥ sajvaro vaṅkṣaṇajo bhṛśārtiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa | tacchlīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnauṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ ca sphuṭitaṃ tīvravedanam | animittarujaṃ tasya bahuśo jvara eva ca ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pittajaṃ pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdu | ślaiṣmikaṃ snigdhavarṇaṃ ca śvetaṃ pāṇḍu guru sthiram ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">utsedhasādharmyādarbudena saha kaphasambandhāvyabhicārasāmyāccātha ślīpadanidānam| tasya samprāptimāha– <note place="foot" type="variant" n="1">‘yaḥ sajvara’ iti pā.|</note> ya ityādi| vaṅkṣaṇāvasthānamevāsya pūrvarūpam| krameṇeti śanaiḥ śanaiḥ| tat ślīpadaṃ syādityanena nirupādhireveyaṃ sañjñeti darśayati; anye śilāvat padaṃ ślīpadamiti vadanti, nairuktyena ca vidhinā sādhutvam| karakarṇādigataślīpadānāṃ yathoktasamprāptyabhāvāt kecidāhuriti paramatenoktiḥ||1-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">utsedhasādharmyādarbudena saha <note place="foot" type="variant" n="2">‘kaphasambandhasaṃvādatvādavyabhicārasāmyāccātha’ iti pā.|</note> kaphasambandhāvyabhicārasādharmyācca ślīpadanidānam| tasya samprāptimāha– ya ityādi| vaṅkṣaṇādyavasthānamevāsya pūrvarūpam| krameṇeti śanaiḥ| vaṅkṣaṇamūrumeḍhrasandhiḥ, vaṅkṣaṇasthaḥ śvayathuḥ bhṛśārtisahitaḥ caraṇaṃ gacchatītyarthaḥ, tat ślīpadaṃ syādityanena pāribhāṣikī nirupādhireveyaṃ sañjñeti| anye śilāvat <note place="foot" type="variant" n="3">‘padaṃ ślīpadamiti vadanti|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> padaṃ ślīpadamiti vadanti| kecidāhuriti paramatenoktiḥ| vātajamāha– animittamityādi| akāraṇenaivaṃ pīḍā| bahuśo vāraṃvāraṃ jvaraḥ, śeṣaṃ sugamam| pittajamāha– pītasaṅkāśaṃ pītāvabhāsaṃ, mṛdu mṛdusparśam| śleṣmajamāha– snigdhavarṇamiti| <note place="foot" type="variant" n="4">‘snigdhavad varṇam’ iti pā.|</note> snigdhavadvarṇo yasya, cikkaṇamityarthaḥ| pāṇḍu pītaśvetam||1-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">valmīkamiva sañjātaṃ kaṇṭakairupacīyate | abdātmakaṃ mahattacca varjanīyaṃ viśeṣataḥ ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">eṣāmasādhyatāmāha– <note place="foot" type="variant" n="5">‘valmīkamiva sañjātaṃ kaṇṭakairupacīyate iti|’ iti pā.|</note> valmīkamivetyādi| sañjātaṃ pravṛddhaṃ sat valmīkavadbahuśikharākāraṃ granthibhirupacitaṃ yadbhavati tadasādhyam| anye tu punaramuṃ granthiṃ kaphajalakṣaṇatvena varṇayanti; tanna mano dhinoti, suśrute valmīkavajjātasyāsādhyatvenābhidhānāt| tadyathā– “tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkamiva sañjātaṃ samprasrutamiti varjanīyāni bhavanti|” (su. ni. a. 12) iti| abdātmakamityādi| abdātmakaṃ saṃvatsarātītam, abdamekamiti pāṭhe tu ‘atikrāntam’ iti śeṣaḥ| mahaditi atyantamucchūnam| varjanīyaṃ viśeṣata iti pratyākhyeyam||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">eṣāmasādhyatāmāha– valmīkamityādi| valmīkavadbahuśikharākāragranthibhirupacitaṃ yad bhavati tadasādhyam| anye punaramuṃ granthiṃ kaphajalakṣaṇatvena varṇayanti; tanna mano dhinoti, suśrute valmīkavajjātasyāsādhyatvenābhidhānāt| tadyathā– “tatra <note place="foot" type="variant" n="6">‘ ... valmīkajātam’ iti pā.|</note> saṃvatsarātītamatimahadvalmīkavajjātaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘prasṛtamiti’ iti pā.|</note> samprasrutamiti varjanīyāni bhavanti” iti| sarvātmakaṃ tridoṣajam| anye abdātmakamiti paṭhanti, tatrātikrāntavatsaramityarthaḥ| mahat atyantamucchūnam| varjanīyaṃ viśeṣata iti pratyākhyeyam||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti kaphaṃ vinā ||5||</seg> (su. ni. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">ślīpadeṣu kaphasyāvyabhicāreṇa prādhānyamāha– trīṇyapyetānītyādi| nanu, yadyavyabhicārī sarvatra kaphaḥ kathaṃ tarhi ekadoṣajatvavyapadeśaḥ, sarvasya dvidoṣajatvaprasaṅgāt? ucyate– anubandho'tra kaphaḥ, na tvanubandhyaḥ; etenātra na dvidoṣajaprasaṅga ityabhiprāyaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">ślīpadeṣu kaphasyāvyabhicāreṇa prādhānyamāha– <note place="foot" type="variant" n="8">‘trīṇi trīṇi vātajādīni vātajādīni’ iti pā.|</note> trīṇītyādi| trīṇi vātajādīni, yato gurutvaṃ ca śleṣmaṇā vinā na syāt| nanu, yadyevaṃ tarhi kathamekadoṣajavyapadeśaḥ, sarvasya <note place="foot" type="variant" n="9">‘dvidoṣajatvaprasaṅgāt’ iti pā.|</note> dvidoṣatvaprasaṅgāt; ucyate– kapho'trānubandharūpaḥ, na tvanubandhyaḥ| tena, na dvidoṣajatvaprasaṅga ityabhiprāyaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ | ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||6||</seg> (su. ni. a. 12) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">ślīpadasambhavahetuṃ deśamāha– purāṇodaketyādi| <note place="foot" type="variant" n="10">‘ānūpadeśe’ iti pā.|</note> anūpadeśe hi salilaṃ patitaṃ bahūdakaṃ nimnatayā na śoṣamupayāti; jāṅgale tu āgneyonnatabhūbhāgatvāt na purāṇodakabhūyiṣṭhatā| stimitasyānūpasya mandātapatvenoṣṇartāvapi śītateti ata uktam– “sarvartuṣu ca śītalāḥ” iti| karakarṇādigataślīpadasandehe kopadvāreṇa jvareṇa ślīpadāvadhāraṇaṃ karaṇīyam||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">ślīpadasambhave hetunirdeśamāha– purāṇodaketyādi| purāṇodakabhūyiṣṭhā iti anūpadeśe salilaṃ patitaṃ bahūdakaṃ nimnabhūbhāgatayā na śoṣamupayāti, ato'nūpadeśasya purāṇodakabhūyiṣṭhatā; jāṅgale tvāgneyonnatabhūbhāgatayā salilaṃ patitaṃ na tiṣṭhati, sthitamapi rūkṣoṣṇaśuṣkadeśasya śoṣamupayāti, iti jāṅgaladeśasya na purāṇodakabhūyiṣṭhatā| sarveṣvapi ṛtuṣu śītalā ye deśāḥ himavatpradeśāḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">yacchleṣmalāhāravihārajātaṃ puṃsaḥ prakṛtyā'pi kaphātmakasya | sāsrāvamatyunnatasarvaliṅgaṃ sakaṇḍuraṃ śleṣmayutaṃ vivarjyam ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">aparamasādhyalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="11">‘sāsrāvamityādi|’ iti pā.|</note> yadityādi| atyunnatasarvaliṅgamiti yena doṣeṇārabdhaṃ ślīpadaṃ tasyātyunnatāni ativṛddhāni sarvāṇi liṅgāni yatra tattathā| sakaṇḍuramiti atyantakaṇḍumat| śleṣmayutamiti śleṣmānugam||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">punarasādhyatāmāha– yadityādi| śleṣmalāhāro madhurādiḥ, vihāro divāsvapnādiḥ, kaphaprakṛtikasya sāsrāvam āsrāvayutam| atyunnatasarvaliṅgaṃ yena doṣeṇārabdhaṃ ślīpadaṃ, tasyātyunnatāni imānyatipravṛddhāni sarvāṇi tridoṣaliṅgāni yatra tat, sakaṇḍuraṃ kaṇḍūyutaṃ, śleṣmayutaṃ śleṣmaṇopagatam||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ślīpadanidānaṃ samāptam ||39||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="39">iti śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ ślīpadanidānaṃ samāptam||39||</seg> <note place="foot" type="variant" n="12">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ ślīpadanidānam||39||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="39">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ ślīpadanidānam||39||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="40" xml:id="mn.40">
        <head>vidradhinidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha vidradhinidānam | tvagraktamāṃsamedāṃsi sandūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vā'pyathavā''yatam | sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā | ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||3||</seg> (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">śothatvasāmānyāt vidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagraktamāṃsamedāṃsītyādi| ghoramityanyebhyo'pi śothasamutthānebhyo granthyādibhya āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhṛśamiti atyarthaṃ vṛddhāḥ| asthisamāśritā ityanena sthānasaṃśrayo'bhihitaḥ| ucchritā bhṛśamityanena prakopa āviṣkṛtaḥ, etenaivāntarīyakatayā cayaprasarāvapyākṣiptau mantavyau| mahāmūlamasthyādisamāśrayaṇādgambhīramūlam| rujāvantamiti utpattāveva rujāprakarṣavantam, atiśāyane matup| vṛttamityādi vṛttaṃ vartulam| āyataṃ dīrgham| vṛttāyatābhyāṃ granthyādivilakṣaṇatā| vidradhiriti khyāta iti, itiśabdena nirupādhisaṅketamātrā vidradhisañjñeti darśayati| carake tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate|” (ca. sū. a. 17) iti||1-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">śothasāmānyādvidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagityādi| ghoramanyebhyaḥ śothasamutthānebhyo granthyādibhyaḥ āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhṛśamiti atyarthaṃ vṛddhāḥ, asthisamāśritā iti sthānasaṃśrayo'rtho'bhihitaḥ| ucchritā bhṛśamityanena prakopa āviṣkṛtaḥ| mahāmūlam asthyādisamāśrayaṇād gambhīramūlam| rujāvantamutpattāveva rujāprakarṣavantam| vṛttaṃ vartulaṃ, <note place="foot" type="variant" n="1">‘āyatanadīrghavṛttatvāyatatvābhyām’ iti pā.|</note> āyataṃ dīrghaṃ vṛttatvāyatatvābhyāṃ granthyādivilakṣaṇatā kathitā, vidradhiriti khyāta iti| itiśabdena nirupādhisaṅketamātrā vidradhiriti sañjñeti darśayati, carake tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sarvaiḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... vidradhiriti’ iti pā.|</note> śīghravidāhitvādvidradhīti nirūpyate|” iti| sa <note place="foot" type="variant" n="3">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ṣaṭprakāraḥ; tribhirdoṣaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, kṣatenaikaḥ, asṛjā'pyeka iti ṣaṭ| ṣaṇṇāmapi lakṣaṇaṃ kathyate||1-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kṛṣṇo'ruṇo vā viṣamo bhṛśamatyarthavedanaḥ | citrotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ ||4||</seg> (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">vātikamāha– kṛṣṇa ityādi| viṣamo bhṛśamiti kadācidalpaḥ, kadācinmahān| citrotthānaprapāka iti| citrau nānāvidhau vāyorviṣamakriyatvāt udgamaprapākau yasya sa tathā||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">vātikavidradhilakṣaṇamāha– kṛṣṇa ityādi| viṣamo bhṛśamiti kadācidalpaḥ, kadācinmahān, bhṛśamatiśayena| citrotthānaprapāka iti citrau nānāvidhau vāyorviṣamakriyatvādudgamaprapākau yasya sa tathā||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">paittikamāha– pakvetyādi| jvaradāhāvutthānakāla eva, pākakāle tu prakarṣavantau tāviti viśeṣaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">paittikamāha– pakvetyādi| pakvodumbarasadṛśaḥ, śyāvaḥ śyāmavarṇaḥ, jvaradāhau utthānakāla eva syātāṃ, pākakāle tu tāveva prakarṣavantau, kṣipramutthānaprapākau yasya sa tathā||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdho'lpavedanaḥ | cirotthānaprapākaśca vidradhiḥ kaphasambhavaḥ ||6||</seg> (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">kaphajamāha– śarāvetyādi| śarāvasadṛśa iti mahattvasūcanaparam||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">śleṣmajamāha– śarāvetyādi| śarāvasadṛśa iti <note place="foot" type="variant" n="4">‘mahattvasūcanam’ iti pā.|</note> mahattvasūcanaparam| ciramutthānaprapākau yasya sa tathā||6||</seg></ab>
        <ab type="mula">tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |7|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">pākānantaraṃ sambhūtāsrāvaliṅgamāha– tanupītasitāścaiṣāmityādi| kramaśa iti yathākramaṃ; tena vātena tanuḥ, pittena pītaḥ, kaphena sitaḥ; tanusrāve vātānurūpo varṇo jñeyaḥ|7|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">teṣāṃ doṣabhedena srāvānāha– tanvityādi| kramaśa iti krameṇa; vātena tanuḥ, pittena pītaḥ, śleṣmaṇā sitaḥ, tanusrāve vātānurūpo varṇo jñeyaḥ|7|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||7||</seg> viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ | (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">sannipātajamāha– nānetyādi| nānāvarṇarujāsrāva iti nānāśabdo <note place="foot" type="variant" n="5">‘varṇādibhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> varṇādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate; nānā bahuvidhā varṇāḥ kṛṣṇapītaśuklavarṇāḥ, rujāḥ todadāhakaṇḍvādikāḥ, tanupītasitā āsrāvāśca yasya sa tathā| anyatra śothe pākakāle nānārujā, atra tu sarvadā| ghāṭāla iti ghāṭā asyāsti sa ghāṭāla iti matvarthīyo lac, atyucchritāgratvena ghāṭāla iva| viṣamo'sādhyatvāt| viṣamaṃ pacyate iti cirāciragambhīrottānordhvānūrdhvabhedena viṣamaṃ yathā bhavati tathā pacyata iti; viṣamam asamam| nanu, viṣamapākitvaṃ vātike vidradhāvuktaṃ, tathā'nupakrānte ca śothe; yathā– “yo'bhyutthito'lpo yadi vā mahān syāt kriyāṃ vinā pākamupaiti śothaḥ| viśālamūlo viṣamo vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ||” (su. sū. a. 17) iti| ataḥ saṃśaye kathaṃ mitho bhedapratītiḥ? ucyate– vātike apratīkāreṇaiva viṣamapākitvam, <note place="foot" type="variant" n="6">‘pratīkāreṇaiva bheditam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pratīkāreṇaiva bheditam| iha punaḥ pratīkāre'pi vaiṣamyaṃ; vātike tu pākamātravaiṣamyaṃ, na tu gāmbhīryādinā; <note place="foot" type="variant" n="7">‘ata evāyaṃ sādhyaḥ’ iti pā.|</note> ato vātikaḥ sādhyaḥ||7||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">sānnipātikamāha– nānetyādi| nānā bahuvidhāḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘kṛṣṇapītaśuklavarṇāḥ’ iti pā.|</note> kṛṣṇapītaśuklā varṇāḥ, todadāhakaṇḍvādirujāḥ, tanupītasitāḥ srāvā yasya sa tathā| anyatra śothe pākakāle nānārujāḥ, atra tu sarvadā| ghāṭāla iti ghāṭā asyāstīti ghāṭālaḥ, matvarthīyo lac, atyucchritākṛtitvena ghāṭāla iva| viṣamo'sādhyatvāt| viṣamaṃ pacyata iti cirāciragambhīrottānordhvānūrdhvabhedena viṣamaṃ yathā bhavati tathā pacyate||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyakāriṇaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet | jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ ||9||</seg> āganturvidradhirhyeṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |10| (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">abhighātajasyāgantoḥ samprāptimāha– taistairityādi| taistairiti kāṣṭhaloṣṭapāṣāṇādibhiḥ| abhihata iti asrutaraktasya mathitapiccitāderupalakṣaṇaṃ, kṣata iti srutaraktasya chinnabhinnādeḥ; dvayorabhihatayorapathyakāriṇa iti viśeṣaṇam| kṣatoṣmeti kṣataśabdasya hiṃsāmātraparigrahāt kṣatābhihatayorapyūṣmā kṣatoṣmaśabdenocyate| vāyuvisṛta iti kṣate raktakṣayāt abhihate abhighātādeva vātakopaḥ, kupitena vātena hetubhūtena visṛtaḥ prasṛto vāyuvisṛtaḥ| yadyapyayaṃ vātapittaraktajastathā'pi prāgabhighātasambhavatvenāgantuḥ, vātapittaraktajānāṃ janakatvenaiva vilakṣaṇā'sya samprāptiḥ| pittavidradhilakṣaṇa iti atroktajvarādivyatiriktasaṃsthānavarṇavedanādipittavidradhiliṅgayukta ityarthaḥ||8-9||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">abhighātajasyāgantorvidradheḥ samprāptimāha– taistairityādi| kāṣṭhalaguḍapāṣāṇādibhiḥ, <note place="foot" type="variant" n="9">mūlaśloke ‘abhihata’ iti pā.|</note> abhihita iti asrutaraktasya mathitapiccitāderupalakṣaṇam| dvayorabhihatakṣatayorapathyakāriṇa iti yojyam| kṣatoṣmetyādi kṣatasya hiṃsātvamātraparigrahāt kṣatābhihatayorapyūṣmā kṣatoṣmaśabdenocyate| vāyuvisṛta ityādi| vātena vistāritaḥ kṣatena raktakṣayāt, abhihate abhighātādeva vātakopaḥ, kupitena <note place="foot" type="variant" n="10">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca vātena hetubhūtena visṛtaḥ prasṛtaḥ raktaṃ pittaṃ īrayet kopayet| yadyapyayaṃ vātapittaraktajastathā'pi prāgabhighātasambhavatvenāgantuḥ| pittavidradhilakṣaṇa iti atra jvaradāhavyatiriktasaṃsthānavarṇavedanādipittalakṣaṇa ityarthaḥ||8-9||</seg> <note place="foot" type="variant" n="11">etacca– ‘kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujākaraḥ ||10||</seg> pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate |11| (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">raktajamāha– kṛṣṇetyādi| pittavidradhiliṅgātideśena labdhāvapi dāhajvarau tīvratāviśeṣārthamuktau| śyāva iti pittavidradhiliṅgātideśena prasaktasya pakvodumbarasaṅkāśasyāpavādaḥ| bhojaprabhṛtayastu dhāturaktajaṃ vidradhiṃ parityajya makkallasañjñayā''rtavalakṣaṇaraktajaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate ārtavajena saha ṣaḍvidradhayaḥ, suśrute tu dhāturaktajo'pi tathā makkallasañjñako'pi vidradhiḥ sāmānyena raktaja eveti ṣaḍvidradhaya iti boddhavyam||10||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">raktajavidradhimāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇaḥ kṛṣṇavarṇaḥ, sphoṭāvṛtaḥ piḍakāyuktaḥ, śyāvaḥ śyāvavarṇaḥ; anye ‘kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ’ iti paṭhanti, tatra kṛṣṇaiḥ sphoṭairāvṛtaḥ pittavidradhilakṣaṇanirdeśena yadyapi dāhajvarau labdhau, tathā'pyatrātidāhajvarakhyāpanārthamuktam| bhojaprabhṛtayastu dhāturaktajaṃ vidradhiṃ parityajya <note place="foot" type="variant" n="12">‘makkallasañjñārtavalakṣaṇaṃ raktajam’ iti pā.|</note> makkallasañjñamārtavalakṣaṇaraktajaṃ paṭhanti| teṣāṃ mate ārtavajena saha ṣaḍ vidradhayaḥ, suśrute tu dhāturaktajo'pi tathā makkallajo'pi vidradhiḥ sāmānyena raktaja eveti ṣaḍ vidradhaya iti boddhavyam||10||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">valmīkavat samunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim | gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdi vā klomni vā'pyatha | teṣāmuktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ | gude vātanirodhaśca bastau kṛcchrālpamūtratā ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">nābhyāṃ hikkā tathā''ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam | kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam | sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi kāsaśca jāyate | śvāso yakṛti hikkā ca klomni pepīyate payaḥ ||16||</seg> (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-16">adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaviśeṣaṃ sādhyatāmasādhyatāṃ ca pratipādayitumābhyantaravidradhimāha– <note place="foot" type="variant" n="13">‘pṛthak sambhūya vā ityādi’ iti pā.|</note> pṛthagityādi| iyamadhikavidhānārthamuktā'pi samprāptirvidradheḥ punarucyate| ābhyantarasya raktajasya tathā''gantośca vidradherdoṣeṇa vyapadeśādiyameva tatrāpi samprāptirjñeyeti kaścit| bāhyāgantuvadābhyantarāgantusamprāptirityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="14">‘kṣatasyāntarabhāvānna’ iti pā.|</note> kṣatajasyābhyantarābhāvānna nirdiṣṭaḥ kṣataja iti tu jejjaṭaḥ| gulmarūpiṇamiti gulmavat saṃhatam| etadābhyantaravidradhīnāṃ sāmānyarūpaṃ; viśeṣalakṣaṇaṃ tu bāhyavidradhilakṣaṇaireva jñeyam| valmīkavat <note place="foot" type="variant" n="15">atra ‘iti valmīka “uyeraḍipi” tadvat’ iti adhikaḥ pā., ‘unchūnattvaṃ,’ iti vā kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> samunnaddhaṃ samantādunnatam; etadapi pacyamānāvasthāyāṃ sarveṣāṃ samānam| bastimukha iti bastimukha eva, vidradhyādhārabhūtamāṃsādisambhavāt; na bastau, tasya tanutvāt| āṭopo rujāpūrvakakṣobhaḥ| mārutakopanamiti mārgāvarodhādvāyoḥ kopaḥ| vṛkkayoriti vṛkkamagramāṃsam| sarvāṅgapragrahaḥ pratyaṅgavyathā, <note place="foot" type="variant" n="16">‘sarvaśirādhiṣṭhānatvāt’ iti pā.|</note> sarvasirādhiṣṭhānatvāt hṛdayasya| klomnīti kloma vṛkkādūrdhvaṃ pipāsāsthānam| pepīyate payaḥ iti punaḥ punarjalaṃ pātumicchatītyarthaḥ||11-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-16">adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaviśeṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘sādhyatām’ iti pā.|</note> sādhyāsādhyatāṃ ca jñāpayitumantaravidradhīnāha– pṛthagityādi| doṣā vātādayaḥ, pṛthag bhinnāḥ, sambhūya militvā vā, antarmadhye, gulmarūpiṇaṃ gulmavatsaṃhataṃ, valmīkavatsamunnataṃ, valmīkaṃ bhūmau kṛmiviśeṣaiḥ kṛtaṃ, tadvatsamantāt unnatam| sthānasaṃśrayamāha– guda ityādi| bastimukha iti bastimukhāśritamāṃsādau; na ca bastau, tanutvāt| kukṣau pārśvayoradhobhāge, vaṅkṣaṇayoḥ ūrumeḍhrasandhyoḥ| vṛkkau māṃsapiṇḍadvayam, eko vāmapārśve sthitaḥ, dvitīyo dakṣiṇapārśve sthitaḥ, plīhā udarasya vāmapārśve sthitaḥ, yakṛt kālakhaṇḍaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ, hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, kloma kālakhaṇḍādhastāt sthitaṃ dakṣiṇapārśvasthaṃ tilakaṃ prasiddham| teṣāmābhyantarāṇāṃ vidradhīnāṃ liṅgāni <note place="foot" type="variant" n="18">‘bāhyavidradhīnāṃ liṅgāni’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bāhyavidradhīnāṃ liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇairuktāni| pratyekaṃ sthānasaṃśrayatvena rūpamāha– guda ityādi| gudenārte vidradhau vātanirodho bhavati, tathā bastau kṛcchramūtratā alpamūtratā ca| tābhyāṃ hikkā tathā āṭopo rujāpūrvakaḥ kṣobhaḥ, kukṣau mārutakopanamiti mārgarodhāt vāyoḥ prakopaḥ, vaṅkṣaṇotthe vidradhau tīvraḥ kaṭīpṛṣṭhagraho bhavati vṛkkayorityādi| vṛkkamagramāṃsaṃ, pārśvasaṅkocaḥ pārśvotpāṭanamiva, plīhni ucchvāsāvarodhanaṃ bhavati| tathā hṛdīti hṛdayotthe vidradhau sarvāṅgapragrahādaya upadravā bhavantītyarthaḥ| tīvro duḥsahaḥ, sarveṣāmaṅgānāṃ prakarṣeṇa grahaṇamiva sarvāṅgapragrahaḥ pratyaṅgavyathā, sarvādhiṣṭhānatvāt hṛdayasya, yakṛti jāte vidradhau śvāsastathā hikkā ca bhavati| klomnītyādi| vṛkkādūrdhvaṃ pipāsāsthānaṃ kloma, pepīyate paya iti punaḥpunarjalaṃ pātumicchati||11-16||</seg></ab>
        <ab type="mula">nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ |17| (su. ni. a. 9) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">srāvanirgamamārgamāha– <note place="foot" type="variant" n="19">‘nābheruparijā ityādi|’ iti pā.|</note> nābherityādi| uparijā vṛkkaplīhādijāḥ| yānti sravanti| nābhijastūbhayamārgasrāvī, ūrdhvādhaḥsrāvaśca tathāgatitvāt vātasya| yadāha hārītaḥ– “ūrdhvaṃ prabhinneṣu mukhānnarāṇāṃ pravartate'sṛksahito'pi pūyaḥ| adhaḥprabhinneṣu ca pāyumārgāt, dvābhyāṃ pravṛttistviha nābhijeṣu||” iti| itara iti nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ|17|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">srāvanirgamamāha– nābherityādi| uparijātāḥ vṛkkaplīhādijāḥ pakvāḥ santa ūrdhvaṃ yānti sravanti, nābhijastūbhayamārgasrāvī, ūrdhvādhaḥsrāvaśca tathā gatitvādvātasya| tathā ca hārītaḥ– “ūrdhvaṃ prabhinneṣu mukhānnarāṇāṃ pravartate'sṛksahitaśca pūyaḥ| adhaḥprabhinneṣu tu pāyumārgād dvābhyāṃ pravṛttistviha nābhijeṣu||” iti| <note place="foot" type="variant" n="20">‘itare nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ sravanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> itare nābhibastivaṅkṣaṇajāḥ sravanti|17|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">adhaḥsruteṣu jīvettu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">(su. ni. a. 9) | sādhyā vidradhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ | āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">(vā. ni. a. 11) | ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛṣānvitam | rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram ||20||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-20">sādhyatvādikamāha– adha ityādi| adhaḥsruteṣviti svayameva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravanti tadā jīvati| sruteṣūrdhvaṃ na jīvatīti ūrdhvaṃ pūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam| hṛnnābhibastivarjyā iti plīhaklomādijāḥ| bhinneṣu bāhyata iti vaidyavyāpāreṇa bhinneṣu; anye marmādyāśayajeṣu svayameva bhinneṣviti vyācakṣate, antarbhinneṣvapyadhaḥsrāviṣu jīvanokteḥ| netareṣviti hṛnnābhibastijeṣu bhinneṣu teṣāṃ marmatvād bāhyā ābhyantarā vā varjyāḥ| kadācaneti pāke apāke vā| tathā ca bhojaḥ– “asādhyo marmajo jñeyaḥ pakvo'pakvaśca vidradhiḥ| sannipātotthito'pyevaṃ pakva eva tu bastijaḥ|| tvagjo nābheradho yaśca sādhyo marmasamīpajaḥ| apakvaścaiva pakvaśca sādhyo nopari nābhijaḥ||” iti| atra marmajaśabdena hṛdayanābhijāvucyete| baddhaniṣyandamiti baddhamūtram| etadbastije prāyaḥ||17-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-20">srāvaviṣayasādhyāsādhyatvamāha– <note place="foot" type="variant" n="21">‘svayameva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravantīti tadā jīvati, sruteṣūrdhvamityādi, ūrdhvasruteṣu na jīvati| ūrdhvapūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam||’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> svayameva yadā nābhyādijā bhinnā adhaḥ sravantīti tadā jīvati, sruteṣūrdhvamityādi, ūrdhvasruteṣu na jīvati| ūrdhvapūyasyāsamyaṅnirgamānna jīvanam|| hṛdityādi| bhinneṣu bāhyata iti vaidyavyāpāreṇa bhinneṣu kadāciddaivavaśāt puruṣo jīvet| anye marmādyāśayajeṣu svayameva bhinneṣviti vyācakṣate| antarbhinneṣvapyadhaḥsrāviṣu jīvanokteḥ| netareṣviti hṛnnābhibastijeṣu bhinneṣu, teṣāṃ marmatvāt bāhyā ābhyantarā vā varjyāḥ| kadācaneti pāke apāke ca| tathāca bhojaḥ– “asādhyo marmajo jñeyaḥ pakvo'pakvaśca vidradhiḥ| sannipātotthito'pyevaṃ pakva eva tu bastijaḥ|| tvagjo nābheradho yaśca sādhyo marmasamīpajaḥ| apakvaścaiva pakvaśca sādhyo noparinābhijaḥ||” iti| atra marmaśabdena hṛdayanābhijāvucyete| sādhyāsādhyatvamāha– pañca iti| vātikapaittikaślaiṣmikāganturaktajā iti| ayaṃ bāhyeṣu viṣayaḥ tridoṣajastvasādhyaḥ| <note place="foot" type="variant" n="22">‘teṣāṃ viṣayamāha– āmeti|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> teṣāṃ viṣayamāha– āmeti| teṣāṃ vidradhīnāmābhyantareṣvasādhyatvamāha– ādhmātamityādi| <note place="foot" type="variant" n="23">mūlaśloke ‘baddhaniṣyandam’ iti pā.|</note> baddhaniṣpandaṃ baddhamūtram, etadbastije prāyaḥ| śeṣaṃ sugamam| atra kecit tantrāntaroktaṃ stanavidradhilakṣaṇaṃ paṭhanti, tadyathā– “evameva <note place="foot" type="variant" n="24">‘stanaśirā’ iti pā.|</note> stanasirā vikṛtāḥ prāpya yoṣitām| sūtānāṃ garbhiṇīnāṃ ca sambhavecchvayathurghanaḥ|| stane sadugdhe cāptāsṛgbāhyavidradhilakṣaṇaḥ| nāḍīnāṃ sūkṣmarandhratvātsa kanyānāṃ na jāyate||17-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vidradhinidānaṃ samāptam ||40||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="40">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vidradhinidānaṃ samāptam||40||</seg> <note place="foot" type="variant" n="25">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vidradhinidānam||40||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="40">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vidradhinidānam||40||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="41" xml:id="mn.41">
        <head>vraṇaśothanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha vraṇaśothanidānam | ekadeśotthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam | ṣaḍvidhaḥ syāt pṛthaksarvaraktāgantunimittajaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">śothāḥ ṣaḍete vijñeyāḥ prāguktaiḥ śothalakṣaṇaiḥ | viśeṣaḥ kathyate caiṣāṃ pakvāpakvādiniścaye ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">prāyeṇa cikitsāsādharmyād bhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca vraṇaśothanidānamāha– ekadeśotthita ityādi| ṣaḍvidha iti saṅkhyākathanaṃ dvandvajaniṣedhārtham| prāguktairiti āmapakvaiṣaṇīyoktaiḥ; tatra hi “vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛduranavasthitaḥ” (su. sū. a. 17) ityādinā ṣaṭśothalakṣaṇānyuktāni| viśeṣaḥ kathyate caiṣāmiti tatrānukto viśeṣaḥ kathyata ityarthaḥ| pakvāpakvādiniścaya iti atrādiśabdena pacyamānasya parigrahaḥ||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">vraṇacikitsāsāmānyādbhāvivraṇatvasambandhatulyatvācca vraṇaśothanidānārambhaḥ| teṣāṃ prāgrūpeṇa saṅkhyāmāha– eketyādi| ekadeśe śothaḥ etadvraṇapūrvarūpaṃ; sa ca ṣaḍvidhaḥ– tribhirdoṣaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, <note place="foot" type="variant" n="1">‘raktenaikaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> raktenaikaḥ, anya āgantukaḥ abhighātajaḥ, evaṃ ṣaṭ, ṣaḍvidha iti saṅkhyākathanaṃ dvandvajaniṣedhārtham| teṣāṃ lakṣaṇanirdeśaṃ darśayannāha– <note place="foot" type="variant" n="2">‘śothā iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śothā iti| prāguktairiti| śothanidānoktaiśca, ‘rasastanutvakparuṣāruṇādikaiḥ’ ityādi| sāmprataṃ pakvāpakvādiniścaya <note place="foot" type="variant" n="3">‘iti atrādiśabdena pacyamānasya parigrahaḥ’ iti pā.|</note> ityatrādiśabdena pacyamānāvasthāyāḥ <note place="foot" type="variant" n="4">‘grahaṇam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> grahaṇam||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">viṣamaṃ pacyate vātāt pittotthaścācirācciram | kaphajaḥ pittavacchotho raktāgantusamudbhavaḥ ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">vātādibhedena viśeṣalakṣaṇamāha– viṣamamityādi| pittavaditi pittaśothavadaciraṃ pacyate||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">tameva viśeṣamāha– viṣamamityādi| śvayathorekadeśe ardhe vā, pittottho'ciraṃ śīghraṃ, kaphajaściraṃ carakalaṃ, raktāgantujayoḥ pittavat pittaśophavadaciraṃ pacyate||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">mandoṣmatā'lpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvaksavarṇatā | mandavedanatā caitacchothānāmāmalakṣaṇam ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">āmaśothalakṣaṇamāha– mandeti| mandoṣmatā īṣaduṣṇatā, tvaksavarṇatā tvaksadṛśa eva varṇaḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">dahyate dahaneneva kṣāreṇeva ca pacyate | pipīlikāgaṇeneva daśyate chidyate tathā ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">bhidyate caiva śastreṇa daṇḍeneva ca tāḍyate | pīḍyate pāṇinevāntaḥ sūcībhiriva tudyate ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">soṣācoṣo vivarṇaḥ syādaṅgulyevāvaghaṭyate | āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">na gacchedātataḥ śotho bhavedādhmātabastivat | jvarastṛṣṇā'ruciścaiva pacyamānasya lakṣaṇam ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-8">pacyamānalakṣaṇamāha– dahyata ityādi| pacyamānaśothe pittaliṅgānyeva bhūyasā bhavanti, vidāhasya pittaprakopajatvāt; vidāhaścātra doṣādīnāmeva| tena jvaratṛṣṇārucyādayo'tra pittaliṅgāni| chidyata iti dvidhā kriyata iva| bhidyata iti vidāryate| soṣācoṣa iti uṣā dāhaḥ, coṣaḥ pārśvasthāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṃ saha vartate yaḥ sa tathā||5-8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-8">vraṇaśophasya pacyamānāvasthāmāha– dahyata ityādi| pacyamānaśophe pittaliṅgānyeva bhūyasā bhavanti, vidāhaḥ pittaprakopāt, jvaratṛṣṇārucyādayo'pi pittaliṅgāni, agninā dahyata iva, kṣāreṇa pacyata iva, pipīlikābhirdaśyata iva, chidyate dvidhākriyata iva śastreṇa, bhidyata iva, daṇḍena tāḍyata iva, antarmadhye, hastena pīḍyata iva, sūcībhirvidhyata iva| uṣā ekadeśiko dāhaḥ, coṣaḥ pārśvasthitāgnisantāpavadvyathā, tābhyāṃ saha vartate yaḥ sa tathā, vivarṇaḥ mlānaḥ, aṅgulyā ivāvaghaṭyate cālyate| āsane tathā śayane tathā sthāne ūrdhvabhavane vṛścikaviddhavat śāntiṃ na gacchet| ādhmātabastivat <note place="foot" type="variant" n="5">‘vāyupūrṇabastyādisūtrakośavat’ iti pā.|</note> vāyupūrṇabastyākhyamūtrakośavat, śvayathuḥ satato bhavati, tvaksaṅkocarahita ityarthaḥ| jvaratṛṣṇādayaścopadravā bhavanti pacyamānavraṇaśophe||5-8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vedanopaśamaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śotho lohito'lpo’ iti pā. |</note> śotho'lohito'lpo na connataḥ | prādurbhāvo valīnāṃ ca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">upadravāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ tvacām | bastāvivāmbusañcāraḥ syācchothe'ṅgulipīḍite ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">pūyasya pīḍayatyekamantamante ca pīḍīte | bhaktākāṅkṣā bhaveccaitacchothānāṃ pakvalakṣaṇam ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-11">pakvalakṣaṇamāha– vedanopaśama ityādi| dāhādivedanopaśāntiḥ, vidāhopaśamena pittasyābalavattvāt| todaḥ kaṇḍūścātra vātakaphaliṅgam| prādurbhāvo valīnāmiti māṃsaśaithilyādvalīsambhavaḥ| upadravāṇāṃ praśama iti pittakopajanitā uṣācoṣatṛṣṇārucyādayo rogā eva upadravāsteṣāṃ praśamaḥ| nimnatā svarūpataḥ, aṅgulipīḍanādvā| sphuṭanaṃ tvacāmiti <note place="foot" type="variant" n="7">‘kiñcittvagavadāraṇam’ iti pā.|</note> kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivetyādi| bastiścarmapuṭakam, pūyasyetyatra ‘sañcāra’ iti śeṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcārastathā <note place="foot" type="variant" n="8">‘śothe'ṅgulīpīḍite’ iti pā.|</note> śothe'ṅgulipīḍite sati pūyasya sañcāraḥ| pīḍayatyekamantamante ca pīḍita iti ekamantaṃ deśam, ante avayave pīḍite pīḍayati avagāhate, ‘pūya’ iti śeṣaḥ||9-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-11">pakvāvasthasya śophasya lakṣaṇamāha– vedanopaśama ityādi| vidāhopaśamena pittasyābalatvāt| alohitaḥ pāṇḍuḥ dhūsaro vā, yaduktaṃ suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="9">‘pāṇḍutā'lpaśothā’ iti pā.|</note> pāṇḍutā'lpaśothatā” iti <note place="foot" type="variant" n="10">‘alpavedanayā iti īṣat pīḍā vedanopaśamaḥ, iti| yaduktam– uktaḥ vedanāpekṣayā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> alpavedanayā iti īṣat pīḍā vedanopaśamaḥ, iti| yaduktam– uktaḥ vedanāpekṣayā prādurbhāvo valīnāmiti māṃsaśaithilyādvalīsambhava iti| todaḥ kaṇḍuścātra vātakaphaliṅgam| upadravāṇāmityādi| pittakopajanitā uṣācoṣatṛṣṇā'rucyādaya upadravāsteṣāmupaśamaḥ| nimnatā svarūpato'ṅgulinipīḍanādvā| sphuṭanaṃ tvacāmiti kiñcittvagavadaraṇam| bastāvivetyādi– bastiścarmapuṭakam| pūyasyetyatra ‘sañcāra’ iti śeṣaḥ| ayamarthaḥ– bastau yathā'mbusañcāraḥ, tathā'ṅgulipīḍite śothe'pi pūyasya sañcāraḥ| ekamantaṃ deśam, ante avayave pīḍite pīḍayati avagāhate ‘pūya’ iti śeṣaḥ| bhaktākāṅkṣeti vedanāpagamādeva||9-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">narte'nilādruṅna vinā ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ | tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti <note place="foot" type="variant" n="11">‘śothāstribhireva doṣaiḥ’ iti pā. |</note> śothāṃstraya eva doṣāḥ ||12||</seg> (su. sū. a. 17) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">ekadoṣārabdhe'pi śothe pākakāle sarvadoṣasambandhamāha– narte'nilādrugityādi| rugrujā todādirūpā| suśrute– “tribhiretaiḥ śoṇitacaturthaiśca śarīramidaṃ dhāryate” (su. sū. a. 21) iti dvitīyaṃ darśanaṃ śoṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityoktam– “kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya| pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ||” (su. sū. a. 17) iti| atra darśane pittaṃ vidāhakupitaṃ śoṇitaṃ dūṣyaṃ karmabhūtaṃ pacati, vātakaphau vaśe kṛtvā kroḍīkṛtya; hīnārtho vā vaśeśabdaḥ, vātakaphau hīnau kṛtvetyarthaḥ; śoṇitaṃ kartṛbhūtaṃ vā, tena paktyanukūlatvādvivakṣitaṃ; pūrvadarśane kaphāt pūyaḥ, atra darśane śoṇitāt pūya iti viśeṣaḥ| gambhīrapāke śothe sakalāmapacyamānalakṣaṇānudayādajñāyamāne lakṣaṇāntaramuktaṃ suśrutena| tadyathā– “kaphajeṣu khalu śotheṣu gambhīragatitvādabhighātajeṣu vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti bhiṣaṅmohamupaiti, yatra hi tvaksavarṇatā śītaśothatā alparujatā aśmavadghanatā <note place="foot" type="variant" n="12">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca, na tatra mohamupeyāt|” (su. sū. a. 17) iti| asyārthaḥ– yadā rāgadāhādivedanāsamudāyānantaraṃ tvaksavarṇatādīni bhavanti tadā na mohamajñānatāmupeyāt pakvameveti niścinuyāt| gadādhareṇa tu tvaksavarṇatādīni saṃśayahetūnyuktāni; yatastena “gambhīrapākitvādantaḥ pāko bahiḥ punastvaksāvarṇyaṃ, gambhīrapākitvādeva bahiḥ śītatā, kaphārabdhatvānmandarujatā'śmavacca ghanatā” ityabhidhāya “śeṣaṃ pakvalakṣaṇairjānīyāt” ityuktam||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">ekadoṣārabdhe'pi śothe pākakāle sarvadoṣasambandhamāha– netyādi| anilādvātādṛte ruṅ na bhavati, pittaṃ vinā pāko na bhavati, kaphaṃ vinā pūyo na bhavati, tasmāddhetoḥ sarve śophāḥ paripākakāle tribhireva doṣaiḥ pākaṃ gacchanti, ruk rujā todādirūpā, śeṣaṃ sugamam| suśrute– ‘tribhiretaiḥ śoṇitacaturthaiḥ śarīramidaṃ dhāryate|’ iti dvitīyaṃ nidarśanaṃ śoṇitaprādhānyākhyāpakamāśrityoktaṃ matāntaramāha– kālāntareṇetyādi| pittaprakopaprasarasthānasaṅgrahakālāvadhinā abhi samantato bhāvenābhyuditaṃ kupitaṃ pittaṃ, pittamatra doṣo jñeyaḥ, śoṇitaṃ dūṣyaṃ, tuśabdo'tra punararthe, vātakaphau vaśe kṛtvā ātmasāt kṛtvā, pākakriyāyāṃ pittasya prādhānyāt| pūrvamate kaphāt pūyaḥ, atra tu <note place="foot" type="variant" n="13">‘śoṇitādibhistātparyārthaḥ’ iti pā.|</note> śoṇitādibhiriti tātparyārthaḥ||12||</seg> <note place="foot" type="variant" n="14">ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya | tathaiva pūyo hyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘śirāḥ’ iti pā. |</note> sirāḥ snāyu ca khādatīha ||14||</seg> (su. sū. a. 17) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-14">aviniḥsṛtasya pūyasya doṣamāha– kakṣamityādi| kakṣaṃ samāsādyeti kakṣaṃ tṛṇādigahanam||13-14||</seg> <note place="foot" type="variant" n="16">‘anirhṛtya pūyasya doṣaṃ dṛṣṭvā darśayannāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-14">anirhṛtasya pūyasya doṣaṃ darśayannāha– kakṣamityādi| kakṣaṃ tṛṇādīnāṃ samūhaṃ, snāyumūlāḥ <note place="foot" type="variant" n="17">‘śirāḥ’ iti pā.|</note> sirāḥ, vāyvīritaḥ vāyupreritaḥ||13-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">āmaṃ vidahyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak | jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">yaśchinattyāmamajñānādyo vā pakvamupekṣate | śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau ||16||</seg> (su. sū. a. 17) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-16">śvapacāviva caṇḍālāviva, mantavyau jñātavyau| śeṣāstaskaravṛttaya iti lobhamātraprayuktatvāttaskarā iva śeṣāḥ||15-16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-16">āmādilakṣaṇajñāne guṇamajñāne ca doṣaṃ darśayannāha– āmamityādi| āmamapakvaṃ, vidahyamānaṃ pacyamānaṃ, samyak pakvaṃ ca, yo bhiṣak jānīyāt, sa vaidyo bhavet āyurvedavit syāt, śeṣā anye āmādijñānavarjitāḥ lobhamātraprayuktatvāttaskarā eva| pakvāpakvayośchedanāchedanena vaidyadoṣamāha– ya ityādi| śvapacaścāṇḍālaḥ, sa hi sarvabhakṣitvāt śvānamapi pacati| śeṣaṃ sugamam||15-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vraṇaśothanidānaṃ samāptam ||41||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="41">iti <note place="foot" type="variant" n="18">‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.|</note> śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ vraṇaśothanidānaṃ samāptam||41||</seg> <note place="foot" type="variant" n="19">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ vraṇaśothanidānam||41||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="41">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ vraṇaśothanidānam||41||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="42" xml:id="mn.42">
        <head>śārīravraṇanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śārīravraṇanidānam | dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ | doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasambhavaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo mahārujaḥ | tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tṛṣṇāmohajvarakledadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ | vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ | pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirapākī kaphavraṇaḥ ||4||</seg> (ca. ci. a. 25) | rakto raktasrutī raktāddvitrijaḥ syāttadanvayaiḥ |5|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-4">śothānāmanupakrāntānāṃ vraṇabhāvāpattervraṇanidānamāha– dvidhetyādi| ‘vraṇa gātravicūrṇane’ ityasmāddhātorvraṇasya sādhutvamuktam| vraṇaniruktiśca suśrutena kṛtā| yathā– “vṛṇoti yasmādrūḍhe'pi vraṇavāstu na naśyati| ādehadhāraṇājjantorvraṇastasmānnirucyate||” (su. sū. a. 21) iti| anya ityāgantuḥ| āgantuvraṇe yadyapi doṣastatkālaṃ tadātvena sañcayakopaprasaraṇaśālī vikārakaraṇasamarthaḥ kalpayituṃ śakyate, tathā'pi saptarātraṃ kṣatoṣmanirvāpaṇāya madhusarpirupayogāt śītakriyāvidhānācca nijavraṇavilakṣaṇacikitsārthaṃ vyapadiśyate| raktasyaikaikasmin doṣe dvandve ca prasaramāha– dvitrijaḥ syāttadanvayairityādi| raktānvayaiḥ ekaikadoṣairdvandvaiśca; raktānvitairekaikadoṣairdvijo vraṇaḥ, raktānvitairdvandvatrayaistrijaḥ; evaṃ doṣatraye'pi raktasambandha ūhanīyaḥ; evaṃ pañcadaśadhā prasaro doṣāṇāmupagṛhīto bhavati| athavā'yamarthaḥ– tadanvayairdoṣadvandvatrayānvayaiḥ, tena doṣadvayānvayena dvijo dvandvajo vraṇaḥ, doṣatrayānvayena trijaḥ sannipātajaḥ||1-4||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-4">vraṇaśophānāmanupakrāntānāṃ vraṇabhāvāpattervraṇanidānam| teṣāṃ bhedamāha– dvidhetyādi| ‘vraṇa gātravicūrṇane’ ityasmāddhātoḥ vraṇasya niruktiḥ| vraṇaniruktiśca suśrute kṛtā| yathā– “vṛṇoti yasmādrūḍhe'pi vraṇavāstu na naśyati| ādehadhāraṇājjantorvraṇastasmānnirucyate||” iti| śārīrāgantubhedato vraṇo dvidhā jñeyaḥ, tayordvayormadhye ādyaḥ śārīraḥ, sa ca doṣaiḥ pavanakaphapittaśoṇitasannipātaiḥ syāt, anya ityāgantuḥ śastrādikṣatasambhavo bhavati| vātikamāha– stabdha ityādi| stabdhaḥ acalaḥ, tudyate śūleneva, śyāvaḥ śāvavarṇaḥ| paittikamāha– tṛṣṇetyādi| etairliṅgaiḥ pittakṛtaṃ jānīyāt| kleda ārdratā, dāhaduṣṭiḥ dāhavān, avadāraṇaṃ tvaksphoṭanaṃ, pūtikairdurgandhaiḥ| kaphajamāha– bahvityādi| bahupicchaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘bhūyaḥ picchaḥ picchilaḥ’ iti pā.|</note> bhūyaḥ picchilaḥ, stimito niścalaḥ, alpasaṅkledaḥ īṣadārdraḥ| raktasyaikasmin doṣe dvandve ca prasaramāha– rakta ityādi| raktavarṇo bhavati, raktasrāvo vā| dvitrijaḥ syāttadanvayairiti raktānugaiḥ pṛthagdoṣaiḥ dvandvaiśca, tena pṛthagdoṣaiḥ saraktaiḥ dvijaḥ, dvandvajaiḥ saraktaistrijaḥ, evaṃ tridoṣaje'pi raktaḥ sambandhanīyaḥ| tadyathā– vātajaḥ, pittajaḥ, śleṣmajaḥ, saṅghātajaḥ, raktajaḥ, vātapittajaḥ, vātaśleṣmajaḥ, pittaśleṣmajaḥ, evamaṣṭau; śoṇitasambandhāt sapta, vātaśoṇitasambandhāttajjaḥ, <note place="foot" type="variant" n="2">‘śleṣmaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śleṣmaḥ pittaśoṇitajaḥ, śleṣmaśoṇitajaḥ, vātapittaśoṇitajaḥ, vātaśleṣmaśoṇitajaḥ, <note place="foot" type="variant" n="3">‘vātapittaśleṣmaśoṇitajaḥ’ iti pā.|</note> pittaśleṣmaśoṇitajaḥ, sannipātakṣatajaḥ iti; evaṃ doṣāṇāṃ bhedena pañcadaśadhā prasara uktaḥ| athavā tadanvayaiḥ doṣatrayānvayaiḥ, tena doṣadvayānvayena dvijaḥ dvandvajo vraṇaḥ, doṣatrayānvayena trijaḥ sānnipātiko vraṇa ityarthaḥ||1-4||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhe sādhyaḥ sukhaṃ vraṇaḥ | guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ ||6||</seg> sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo bhūryupadravaḥ | (ca. ci. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-6">sādhyatvādikamāha– tvagityādi| sukhe deśa iti marmarahite dehāvayave| anupadrava iti jvaratṛṣṇādyupadravarahitaḥ| dhīmata iti hitāhitajñasya| kāle sukhe iti hemante śiśire ca| anyatamairiti uktānāṃ guṇānāṃ madhye ekatamairguṇaiḥ||5-6||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-6">vraṇasya sukhasādhyatvamāha– tvagityādi| tvaṅmāṃsajaḥ, sukhe deśe marmarahite dehāvayave, anupadravaḥ jvaratṛṣṇādyupadravarahitaḥ, dhīmataḥ ataralabuddheḥ, sukhe kāle hemante śiśire ca| vraṇasya <note place="foot" type="variant" n="4">‘kaṣṭasādhyatvamāha’ iti pā.|</note> kaṣṭasādhyamāha– guṇairityādi| prāguktānāṃ guṇānāṃ madhye anyatamairguṇairhīnaḥ rahitaḥ, tvaṅmāṃsajādīnāmityarthaḥ| sa vraṇaḥ kaṣṭasādhyaḥ| asādhyamāha– sarvairityādi| sarvaistvagmāṃsajādikairguṇaiḥ rahitaḥ, <note place="foot" type="variant" n="5">‘bhūryupadravaḥ’ ityatra ‘nirupakramaḥ’ iti pā.| ‘sarvairvihīno'sādhyastu tathaivopadravānvitaḥ’ iti ca pā.|</note> nirupakramaḥ anupakrāntaḥ||5-6||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgī cirasthitiḥ ||7||</seg> duṣṭo vraṇo'tigandhādiḥ śuddhaliṅgaviparyayaḥ |8|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">duṣṭavraṇaliṅgamāha– pūtirityādi| pūyātiduṣṭāsṛksrāvīti pūyayuktamatiduṣṭaṃ raktaṃ satataṃ sravatītyarthaḥ| utsaṅgī koṭaravān| cirasthitirityanena bahuladoṣasambandhaṃ darśayati| tathā coktam– “anātmavatāmajñaiścopakrāntā vraṇāḥ pradūṣyanti, vṛddhatvāddoṣāṇām||” (su. sū. a. 22) iti| duṣṭavraṇa ityatra ‘paribhāṣita’ iti śeṣaḥ| atigandhādiriti ādiśabdena varṇasrāvavedanākṛtayo gṛhītāḥ, atiśabdena ca viśiṣyante| śuddhaliṅgaviparyaya iti vakṣyamāṇaśuddhaliṅgaviparītaḥ pūtitvādiyogādeva| ‘pūtipūyātiduṣṭāsṛksrāvi’ iti kvacit pāṭhe pūtiśabdaḥ pūyaduṣṭāsṛgviśeṣaṇam||7||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">duṣṭavraṇalakṣaṇamāha– pūtirityādi| pūtiḥ śaṭitaḥ, “pūtipūyātiduṣṭāsṛksrāvī” iti kvacitpāṭhaḥ, tatra pūtiśabdaḥ pūyaduṣṭāsṛgviśeṣaṇaṃ, pūyayuktamatiduṣṭaraktaṃ satataṃ sravatītyarthaḥ| cirasthitirityanena bahudoṣasambandhaṃ darśayati| tathā coktam– “anātmavatāmajñaiścopakrāntā vraṇā vṛddhatvāddoṣāṇāṃ praduṣyanti” <note place="foot" type="variant" n="6">‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| <note place="foot" type="variant" n="7">‘duṣṭe’ iti pā.|</note> duṣṭo vraṇa iti kathitaḥ atigandhādiḥ, ādiśabdena varṇāsrāvavedanākṛtayo gṛhyante| śuddhaliṅgaviparyaya iti vakṣyamāṇaśuddhalakṣaṇaviparītaḥ||7||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ ||8||</seg> suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ |9|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvātalābha iti jihvātalavadābhā prabhā yasya sa tathā; talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ| jihvātalābhaśabdaścātra mṛduślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ pratyekamabhisambadhyate; tena jihvātalābho mṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdhaścetyāhuḥ| <note place="foot" type="variant" n="8">‘suvyavasthita’ iti pā.|</note> suvyavastha iti utsannotsaṅgitvarahitaḥ| nirāsrāva iti doṣakṛtasrāvarahitaḥ| carake tu paṭhyate– “nātirakto nātipāṇḍurnātisrāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||” (ca. ci. a. 25) iti, taddarśanādatra nirāsrāvatvaṃ doṣakṛtasrāvahīnatvaṃ, vigatavedanatvaṃ ca vātādyuktavedanārahitatvam| vraṇasrāvakṛtavedanāyuktatvaṃ punarastyeva, ata eva rūḍhaliṅge arujamityuktam||8||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">śuddhavraṇalakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvātalavadābhā prabhā yasya sa tathā| talaśabdaḥ svarūpavacanaḥ, <note place="foot" type="variant" n="9">‘jihvātalaśabdaścātra’ iti pā.|</note> jihvātalābhaśabdaścātra mṛduślakṣṇasnigdhaśabdaiḥ saha pratyekamabhisambadhyate; tena jihvātalābho mṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdhaśceti prāhuḥ| suvyavastha iti śobhanākṛtiḥ, tena utsannotsaṅgitvarahitaḥ, kintu sama ityarthaḥ| nirāsrāva iti doṣakṛtāsrāvahīnaḥ| yaduktaṃ carake– “nātirakto nātipāṇḍurnātisrāvo na cātiruk| na cotsanno na cotsaṅgī śuddho ropyaḥ paraṃ vraṇaḥ||” <note place="foot" type="variant" n="10">‘iti darśanāt’ iti pā.|</note> iti||8||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ ||9||</seg> sthirāśca piḍakāvanto rohatīti tamādiśet | (su. sū. a. 23) | <note place="foot" type="variant" n="11">‘ruhyamāna ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">ruhyamāṇalakṣaṇamāha– kapotetyādi| kapotavarṇapratimā iti pāṇḍudhūsarāḥ, sthirāḥ adaraṇāḥ| ‘cipiṭikāvarṇa’ iti pāṭhāntare cipiṭikā māṃsacelī, tadvarṇaḥ||9||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">rohaṇonmukhavraṇalakṣaṇamāha– kapotetyādi| yasya vraṇasyāntāḥ prāntāḥ kapotavarṇapratimāḥ, pāṇḍudhūsarā ityarthaḥ| kledena varjitāḥ| sthirā acalāḥ kaṭhinā ityarthaḥ| “cipiṭikāvantaḥ” iti pāṭhe cipiṭikā māṃsacelī carmavalīti yāvat, ‘karocaḍī’ iti loke, tā vidyante yeṣāṃ te cipiṭikāvantaḥ||9||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam ||10||</seg> tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet | (su. sū. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">samyagrūḍhalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| rūḍhavartmānamiti vartma vraṇamārgo vraṇavāstu rūḍho yasya tam| antaḥpūyābhāvādaśūnamarujaṃ ca| tvaksavarṇaṃ tvacāsamānavarṇam| samatalamiti samaṃ talena jihvātalena karatalena vā| agranthimityanena upari ucchūnatāyā niṣedhaḥ, samatalena tvadhonimnatāyā niṣedhaḥ||10||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">rūḍhavraṇalakṣaṇamāha– rūḍhavartmānamityādi| vartma vraṇamārgo vraṇavāstu sa rūḍho yasya tam, agranthiṃ granthirahitam, etena upari utsannatāyā niṣedhaḥ| aśūnaṃ śvayathurahitam, arujaṃ pīḍārahitaṃ, tvaksavarṇaṃ tvacāsamānavarṇam| samatalamiti samaṃ talena jihvātalena karatalena vā, samatalaśabdena tvadho nimnatāyā niṣedhaḥ||10||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ | vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet ||12||</seg> āgantujo vraṇaḥ siddhyenna siddhyeddoṣasambhavaḥ | (su. sū. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">vyādhiviśeṣeṇa vraṇasya kṛcchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi| kuṣṭhaviśeṣeṇātyantadoṣadūṣitaraktādidūṣyatvena sarvadā duṣṭiradhiketi kṛcchrasādhyatvam| viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣārtānām| śoṣe madhumehe ca dhātukṣayāt, vraṇe ca <note place="foot" type="variant" n="12">‘raktasrāvāccāhāra ... ’ iti pā.|</note> raktasrāvādāhārasaṃyamanādadhikā duṣṭiḥ| vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravediti majjā asthisnehaḥ, mastuluṅgaṃ ghṛtikā| na sidhyeddoṣasambhava iti doṣairatidūṣitānāṃ vasādīnāṃ srāvasya bahuvyāpattikaratvāt||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">vyādhiviśeṣeṇa vraṇasya kṛcchrasādhyatvamāha– kuṣṭhināmityādi| kuṣṭhaviśeṣeṇātyantadoṣadūṣitaraktādidūṣyatvena sarvadā duṣṭiradhiketi kṛcchratvam| viṣajuṣṭānāṃ dūṣīviṣārtānāṃ, śoṣe madhumehe ca dhātukṣayād vraṇe raktasrāvāccāhārasaṃyamāccādhikaduṣṭiḥ| punaḥ kṛcchrasādhyatvamāha– vasetyādi| vasā māṃsasnehaḥ, majjā'sthisnehaḥ, mastuluṅgo mastakābhyantarasnehaḥ, vasādīnāṃ srāvādāgantuje vraṇe kṛcchratvaṃ vā, kintu doṣaje <note place="foot" type="variant" n="13">‘vraṇe'kṛcchratvam’ iti pā.|</note> vraṇe'sādhyatvaṃ, doṣairatiśayadūṣitānāṃ vasādīnāṃ srāvasya bahuvyāpattikaratvāt||11-12||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="14">ubhayoḥ vyākhyayoḥ ‘ ... sumanā ... ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">madyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ ||13||</seg> sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ | (su. sū. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">riṣṭarūpāṃ gandhavikṛtimāha– madyāgurvājyetyādi| sumanā jātī, sagandhāḥ samānagandhāḥ, divyagandhā aparikalpitādbhutapārijātādigandhāḥ||13||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">riṣṭarūpāṃ gandhavikṛtimāha– madyetyādi| madyaṃ prasiddham, aguru gandhadravyam, ājyaṃ ghṛtaṃ, sumanā jātī, padmaṃ kamalaṃ, madyādibhiḥ samānagandhāḥ||13||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">ye ca marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥśītāśca ye vraṇāḥ | dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ | pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ | <note place="foot" type="variant" n="15">asyāgre “vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt tau ca rukca divāsvāpāt, tāśca mṛtyuśca maithunāt” iti kvacitpustake'dhikaṃ paṭhyate</note> varjayedapi tān vaidyaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||17||</seg> (su. sū. a. 28) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-17">ye ca marmasvasambhūtā iti| marmasu na jātā api bhṛśavedanāḥ, marmajātatvena hi bhṛśavedanāvattvaṃ yuktam| prāṇamāṃsakṣaya iti prāṇakṣayeṇa śaktikṣayaḥ, māṃsakṣayeṇa copacayakṣayaḥ| anuktamapyaśeṣaṃ riṣṭaṃ saṅgṛhṇannāha– kriyābhirityādi||14-17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-17">punaścāsādhyatvamāha– ya ityādi| marmasu na jātā api bhṛśavedanāḥ syuḥ, <note place="foot" type="variant" n="16">‘marmajā tattvena hi bhṛśavedanatvayuktam|’ iti pā.|</note> marmajātatvena hi bhṛśavedanatvaṃ yuktam| ye bahiḥ śītalāḥ, <note place="foot" type="variant" n="17">‘antarmadhyam’ iti pā.|</note> antarmadhye atyarthaṃ dahyante| punaścāsādhyaliṅgatvamāha– prāṇetyādi| prāṇakṣayaḥ śaktikṣayaḥ, māṃsakṣayaḥ upacayakṣayaḥ, marmasu pāyunābhihṛdayādiṣu| punaścāsādhyatvamāha– kriyābhirityādi| pādacatuṣṭayānvitābhiḥ||14-17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śārīravraṇanidānaṃ samāptam ||42||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="42">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śārīravraṇanidānaṃ samāptam||42||</seg> <note place="foot" type="variant" n="18">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śārīravraṇanidānam||42||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="42">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śārīravraṇanidānam||42||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="43" xml:id="mn.43">
        <head>sadyovraṇanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāṃstānnibodha me ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca | ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||2||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">śārīravraṇamabhidhāyāgantuvraṇamāha– nānādhāramukhairityādi| nānā dhārā mukhāni ca yeṣāṃ tāni tathā| sthānaviśeṣo'pi śastranipātatulyatvenākṛtiviśeṣe heturityata uktaṃ– nānāsthānanipātitairiti||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">atha śārīravraṇamabhidhāyāgantumāha– nānetyādi| nānādhārāmukhaiḥ śastraiḥ, nānāsthānanipātitaiḥ, ebhirnānākṛtayo vraṇā bhavanti, me matsakāśāttān vraṇān nibodha jānīhi| tatṣāḍvidhyamāha– chinnamityādi| evaṃ chinnādibhedena āgantavaḥ ṣaḍvidhā bhavanti||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tiryak chinna ṛjurvā'pi yo vraṇastvāyato bhavet | gātrasya pātanaṃ taddhi chinnamityabhidhīyate ||3||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ| chinnaḥ chedasampannaḥ| ṛjuravakraḥ| gātrasya pātanamiti gātrāvayavasya tadekadeśarūpasya vā gātrasya pātanam||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">tatra chinnalakṣaṇamāha– tiryagityādi| yo vraṇastiryak chinno'thavā ṛjuśchinnaḥ sannāyato bhavet, tiryagiti tiryagvyavasthitaḥ, chinnaḥ chedasampannaḥ| ‘tiraścīnaḥ’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ, ṛjuravakraḥ, anayordvayorapyāyata iti viśeṣaṇam| <note place="foot" type="variant" n="1">‘atra pātanaṃ nirdiśannāha-’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate|</note> atra pātanaṃ nirdiśannāha– gātrasya pātanamiti gātrasyāvayavasya tadekadeśarūpasya vā gātrasya pātanam| ḍallanastu vyācaṣṭe– śastrādiprahāreṇa gātrasya hastādeḥ pātanaṃ, cakārādapātanaṃ ca||3||</seg> <note place="foot" type="variant" n="2">‘śaktikunteṣu’ iti pā.</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śaktidanteṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ | yatkiñcit prasravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate ||4||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| viṣāṇaṃ dantaḥ śṛṅgaṃ ca| etadbhinnalakṣaṇaṃ pāribhāṣikaṃ; tena vyadha evāśayadeśe bheda ucyate, āśayadeśarahite tu vyadhaḥ| yatkiñcidityādi| yasya mūtrarudhirāderya āśayo bhinnaḥ sa tat prasravet; tena bastirbhinno mūtraṃ, rudhirāśayo rudhiramityādi||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">bhinnalakṣaṇamāha– śaktītyādi| śaktyādibhirāśayo hataḥ san yatkiñcit prasravet, tadbhinnalakṣaṇamucyate| kunto bhallaḥ, viṣāṇaṃ dantaḥ śṛṅgaṃ ca, etadbhinnalakṣaṇaṃ pāribhāṣikaṃ, tena vyadha evāśayadeśe bheda ucyate, āśayarahite tu deśe vyadhaḥ| yatkiñcit prasravediti kimapi nirdeṣṭavyamityarthaḥ| yasya mūtrarudhirāderyaścāśayo bhinnaḥ sa tat prasravet; tena bastirbhinno mūtraṃ, udaraṃ medaḥ, purīṣāśayaḥ purīṣaṃ, rudhirāśayo rudhiramiti||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate | mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">mūrchā śvāsastṛṣā''dhmānamabhaktacchanda eva ca | viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca | hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi | ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">pakvāśayagate cāpi rujā gauravameva ca | adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavediha ||10||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-10">yatra bhūyasā''māśayānāṃ sthāne bhedavyapadeśastamāha– sthānānītyādi| āmasya sthānamāmāśayaḥ agneḥ pacyamānāśayaḥ, <note place="foot" type="variant" n="3">‘pakvasya’ iti pā.|</note> malasya pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakṛtplīhānau, hṛt hṛdayaṃ, uṇḍuka ikṣurasapākamalavadyaḥ śoṇitamalastajja uṇḍukaḥ, sa cāntradeśe vyavasthitaḥ purīṣādhānamiti, phupphusa iti hṛdayasya vāmapārśve raktādhāraḥ ‘phupphusa’ iti khyātaḥ| mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchatīti bastyādau bhinne mehanagudābhyāṃ raktaṃ niḥsarati, āmāśayādibhede tu mukhaghrāṇābhyāṃ raktanirgamaḥ| svedāsrāva iti svedasyātyantasrutiḥ| pārśvayoścāpīti śūlamiti sambandhaḥ| me ityavyayaṃ matta ityarthaḥ| āmāśayastha ityādi ādhmānaṃ raktāvatatatvādvāyoḥ| rujā śūlam| gauravaṃ raktabahutvāt| adhaḥkāye viśeṣeṇa śītateti vyādhiprabhāvāt||5-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-10">yatra bhūyasāmāśayānāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘sthānabhedavyapadeśastamāha’ iti pā.|</note> sthāne bhedavyapadeśastamāha– sthānānītyādi| sthānaśabdaḥ āmādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate, āmasya sthānamāmāśayaḥ, agneḥ pacyamānāśayaḥ, pakvasya pakvāśayaḥ, mūtrasya bastiḥ, rudhirasya yakṛtplīhānau, hṛt hṛdayaṃ, uṇḍuka ikṣurasapākamalavacchoṇitamalaḥ, tajja uṇḍukaḥ, sa cāntradeśe vyavasthitaḥ purīṣādhānaṃ, phupphusa iti hṛdayasya vāmapārśve <note place="foot" type="variant" n="5">‘phusphusa’ iti pā.|</note> phupphusa iti khyātaḥ| āmādīnāṃ sthānāni koṣṭha ityabhidhīyate| bhinnakoṣṭhasya sāmānyaliṅgamāha– tasminnityādi| tatra bastyādau bhinne mehanagudābhyāṃ raktaṃ niḥsarati, āmāśayādibhede tu mukhaghrāṇābhyāṃ raktanirgamaḥ, jvaramūrchādaya upadravā bhavanti, viṇmūtravātānāṃ saṅgo'pravṛtiḥ, svedāsrāvaḥ svedasyāsrutiḥ| mukhasya lohagandhatā, hṛtpārśvayoḥ śūlamiti sambandhaḥ| atrāpi me matto viśeṣaṃ śṛṇu| raktapūrṇabhedalakṣaṇamāha– āmāśayastha ityādi| atimātramādhmānaṃ ādhmātabastirivodarapūrṇatā, dāruṇaṃ māraṇātmakam| pakvāśayasthitasya raktasya lakṣaṇamāha– pakvetyādi| rujā śūlam| gauravamiti nābheradho boddhavyam| adhaḥkāye viśeṣeṇa śītateti vyādhiprabhāvāt||5-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayaṃ vinā | uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet ||11||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmāsyaśalyetyādi| āśayaṃ vineti uktāmādyāśayaṃ vinā| uttuṇḍitamanirgataśalyopalakṣaṇaṃ, tenānuttuṇḍitamuttuṇḍitaṃ ca viddhaṃ gṛhyate| nirgatena ca nirgatamukhaṃ viddhaṃ sarvathā nirgataṃ ca gṛhyate; tena tantrāntare “viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṃ bhinnaṃ nirbhinnam” iti <note place="foot" type="variant" n="6">‘yaccatuḥprakāramabhihitaṃ’ iti pā.|</note> yaccatuṣprakāramabhihitaṃ tat sarvaṃ saṅgṛhītam||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">viddhalakṣaṇamāha– sūkṣmetyādi| āśayaṃ vinā sūkṣmāsyena śalyena yadaṅgamabhihatam uttuṇḍitaṃ unnamitatvaṅmāṃsam īṣaddṛṣṭamukhaṃ vā, nirgataṃ nirgataśalyam, uttuṇḍitamanirgataśalyopalakṣaṇam| tenānuttuṇḍitaṃ ca viddhaṃ gṛhyate, nirgatena ca vinirgatamukhaṃ viddhaṃ sarvadā nirgataṃ ca gṛhyate, tena tantrāntare viddhamuttuṇḍitamanuttuṇḍitaṃ bhinnaṃ nirbhinnamiti catuḥprakāramabhihitaṃ tatsaṅgṛhītam||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam | viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhidhīyate ||12||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">kṣatamāha– nāticchinnamityādi| <note place="foot" type="variant" n="7">‘nāticchinnamiti’ iti pā.|</note> nāticchinnaṃ nāvagāḍhacchedam| nātibhinnamiti nātividīrṇāśayam| ubhayorlakṣaṇānvitamiti stokacchedastokāvadaraṇayogādubhayalakṣaṇayuktam| viṣamaṃ vraṇamaṅge yaditi aṅgavaiṣamyakaraṃ vraṇaṃ yattat kṣatam||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">kṣatalakṣaṇamāha– netyādi| nāticchinnamiti nāvagāḍhacchinnaṃ, nātibhinnamiti nātividīrṇāśayam| ubhayoriti chinnabhinnayorityarthaḥ| tena stokacchedastokāvadaraṇayogādubhayalakṣaṇayuktam| viṣamaṃ vraṇamaṅge iti aṅge vaiṣamyakaraṃ vraṇaṃ yattatkṣatamiti||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam | sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam ||13||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">piccitalakṣaṇamāha– prahāretyādinā| prahāro mudgarādinā, pīḍanaṃ kapāṭādinā| pṛthutāmiti cippiṭatām| majjaraktapariplutamityanena vraṇabhāvāt majjaraktāgamaṃ darśayati| tena yat vraṇaṃ piccitaṃ, tadbhagnasya tathā sadyovraṇasya ca cikitsāviṣayam||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">piccitalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="8">‘prahāretyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate|</note> prahāretyādi| prahāro mudgarādinā, pīḍanaṃ karādinā, pṛthutāṃ vipulatāṃ, sāsthi asthikhaṇḍānvitaṃ, majjaraktapariplutamityanena vraṇabhāvānmajjaraktāgamaṃ darśayati, tena yadvraṇaṃ piccitaṃ tadbhagnasya tathā sadyovraṇasya cikitsāviṣayam||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam | uṣāsrāvānvitaṃ tacca ghṛṣṭamityabhidhīyate ||14||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">ghṛṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| gharṣaṇāt karkaśavastrādinā| vigatatvacamiti pāṭhaṃ tyaktvā ‘vigatatvacā’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ, vigatatvacopalakṣitamaṅgam| uṣā <note place="foot" type="variant" n="9">‘ūṣmānirgamavadvyathā’ iti pā.|</note> ūṣmanirgamavadvyathā||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">ghṛṣṭalakṣaṇamāha– gharṣaṇādityādi| yadaṅgaṃ gharṣaṇāt karṣaṇāt karkaśavastrādinā abhighātādvā vigatatvacaṃ bhavati, anye ‘vigatatvacā’ iti pāṭhaṃ paṭhanti, vigatatvacā lakṣitamaṅgam| uṣā ūṣmānirgamavadvyathā||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">śyāvaṃ saśothaṃ piḍakācitaṃ ca muhurmuhuḥ śoṇitavāhinaṃ ca | mṛdūdgataṃ budbudatulyamāṃsaṃ vraṇaṃ saśalyaṃ sarujaṃ vadanti ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">tvaco'tītya <note place="foot" type="variant" n="10">‘śirādīni’ iti pā.</note> sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān ||16||</seg> (su. ci. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15-16">koṣṭhabhedamāha– tvaca ityādi| tvaca iti sapta tvacaḥ| <note place="foot" type="variant" n="11">‘śirādīnīti’ iti pā.|</note> sirādīnīti māṃsasnāyvasthisandhīni| parihṛtya veti parihārapakṣe'pi koṣṭhabhedasya saṅgatatvāt; <note place="foot" type="variant" n="12">‘śirāvyadhaliṅgaṃ’ iti pā.|</note> sirāvyadhaliṅgaṃ cātraiva ‘surendragopapratimaṃ’ ityādinā vyaktībhaviṣyati| uktāniti pranaṣṭaśalyavijñānīye| tatra hyuktaṃ– “koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhādbhavati|” (su. sū. a. 26) iti||15-16||</seg> <note place="foot" type="variant" n="13">‘śalyavraṇalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15-16">saśalyavraṇalakṣaṇamāha– śyāvamityādi| śyāvaṃ śāvavarṇam| muhurvāraṃvāraṃ, śoṇitasrāvayuktaṃ, mṛdu komalaṃ, udgataṃ tumbyākārāvasthitabudbudena sadṛśaṃ māṃsaṃ yasya taṃ, sarujaṃ pīḍāyuktam| koṣṭhabhedamāha– tvaca ityādi| sapta tvacaḥ, sirādīni <note place="foot" type="variant" n="14">‘śirāmāṃsasnāyvasthisandhīni’ iti pā.|</note> sirāmāṃsasnāyvasthisandhīni bhittvā, parihṛtya veti santyajya vā| uktāniti pranaṣṭaśalyavijñānīye| tatra hyuktaṃ, “koṣṭhagate tvāṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhādbhavati” iti||15-16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet ||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">asādhyakoṣṭhabhedaliṅgamāha– tatretyādi| tatra koṣṭhe| antarlohitamiti abhyantarasthitaraktam, aniḥsṛtaraktamiti yāvat| ānaddhamityānāhavantam||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">asādhyakoṣṭhāntarbhedaliṅgamāha– tatretyādi| koṣṭhe antarlohitam abhyantarasthitaraktam, aniḥsṛtaraktamiti| pāṇḍūni śītāni pādakarānanāni yasya taṃ, tathā| ānaddhaṃ ānāhayuktam||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ glānirathoṣṇatā ca | srastāṅgatā mūrchanamūrdhvavātastīvrā rujā vātakṛtāśca tāstāḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvatha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||19||</seg> (su. sū. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-19">māṃsasirāsnāyvasthisandhimarmasu pañcasu kṣateṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama ityādi| viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭanaṃ karacaraṇādikṣepādikam| glānirbalakṣayaḥ| srastāṅgatā aṅgasandhivisraṃsavadvyathā| mūrchanamindriyamohaḥ| indriyārthoparama indriyāṇāṃ svaviṣayeṣu rūpādiṣu uparamo grahaṇāśaktiḥ| daśārdhasaṅkhyeṣu pañcasu||18-19||</seg> <note place="foot" type="variant" n="15">‘māṃsasandhiśirāsnāyvasthimarmasu’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-19">māṃsasandhisirāsnāyvasthimarmasu pañcasu kṣateṣu sāmānyaliṅgamāha– bhrama ityādi| bhramaścakrārūḍhasyeva, patanaṃ bhūmau, pramohaḥ manomohaḥ, viceṣṭanaṃ viruddhaceṣṭanaṃ caraṇakṣepaṇādikaṃ, glāniḥ balakṣayaḥ, srastāṅgatā aṅgasandhivisraṃsavadvyathā, śarīraśaithilyaṃ vā, mūrchanamindriyasammohaḥ, pramohastu manomohaḥ, ūrdhvavāta iti udgārabāhulyaṃ, vātakṛtā rujastāstā daṇḍāpatānakākṣepakādyāḥ| sarvendriyārthoparamaḥ svaviṣayeṣu rūpādiṣu uparamo grahaṇe'śaktiḥ, daśārdhasaṅkhyeṣu pañcasu||18-19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘sravettatkṣatajaśca’ iti pā.</note> sravettatkṣayajaśca vāyuḥ | karoti rogān vividhān <note place="foot" type="variant" n="17">‘yathoktāñchirāsu’ iti pā.</note> yathoktān sirāsu viddhāsvatha vā kṣatāsu ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||21||</seg> <seg type="unit" n="22"><note place="foot" type="variant" n="18">‘śoṣābhivṛddhistumulā’ iti pā.</note> śophābhivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvata eva śothaḥ | kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sarvakarmoparamaśca liṅgam ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu ca naiti śāntim | bhiṣagvipaścidviditārthasūtrastamasthividdhaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||23||</seg> (su. sū. a. 25) | <note place="foot" type="variant" n="19">‘śirādayo’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20-23">sirādayo marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra pūrvaṃ marmarahitānāṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘śirādīnāṃ’ iti pā.|</note> sirādīnāṃ viddhaliṅgamāha– surendragopetyādi| yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktān| tatra coktaṃ– “tadatipravṛttaṃ śirobhitāpamāndhyamākṣepādīṃśca karoti|” iti| viddhāsu bāṇādinā| kṣatāsu khaḍgādinā| kaubjyaṃ kubjatā| tumulā gahanāḥ| sandhiṣvacalācaleṣviti acaleṣu niśceṣṭeṣu, <note place="foot" type="variant" n="21">‘ācaleṣu’ iti pā.|</note> caleṣu ceṣṭāvatsu; sandhayaścalācalabhedena dvividhāḥ| tathāca suśrutaḥ– “śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantaśca sandhayaḥ| śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ||” (su. śā. a. 5) iti||20-23||</seg> <note place="foot" type="variant" n="22">‘śirādayo’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20-23">sirādayo marmarūpā amarmarūpāśca santi, tatra <note place="foot" type="variant" n="23">‘marmarahitaśirādividdhaliṅgamāha’ iti pā.|</note> marmarahitasirādividdhaliṅgamāha– surendretyādi| indragopo vārṣikaḥ kīṭaḥ, <note place="foot" type="variant" n="24">‘tatkṣatajaḥ’ iti pā.|</note> tatkṣayajaḥ tasya rudhirasya kṣayājjāto vāyuḥ, yathoktāniti śoṇitavarṇanīyoktān, tathā coktam– “tadatipravṛttaṃ śirobhitāpamāndhyamākṣepakādīṃśca karoti” iti| viddhāsu bāṇādinā, kṣatāsu khaḍgādinā| snāyuviddhamāha– kaubjyamityādi| yasya kaubjyādicihnaṃ bhavati, taṃ puruṣaṃ snāyuviddhaṃ vyavasyet jānīyāt| kaubjyaṃ kubjatā, tacca antarbahirāyāmajaṃ dvidhā, avayavāvasādaḥ avayavānāṃ svakarmaṇyasāmarthyaṃ, kriyāsvaśaktiḥ sarvaśarīrasyotkṣepaṇāpakṣepaṇaprasāraṇākuñcanakriyāṇāmaśaktiḥ| tumulā gahanāḥ, anye tu vātapittakaphajanitā ekatra vyākulībhūtavedanāstumulā ucyante iti vadanti| sandhividdhamāha– śophetyādi| acalācaleṣu sandhiṣu kṣateṣu satsu śophātivṛddhyādiliṅgaṃ syāt| sandhayastu calācalabhedāt dvividhāḥ| tathā coktaṃ suśrute– “śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantaśca sandhayaḥ| śeṣāstu sandhayaḥ sarve vijñātavyāḥ sthirā budhaiḥ” iti| karmoparamaḥ karmoparatiḥ| asthividdhamāha– ghorā ityādi| tamasthividdhaṃ jānīyāt, sarvāsvavasthāsu <note place="foot" type="variant" n="25">‘upaśayanāsanādikāsu’ iti pā.|</note> śayanāsanādikāsu, viditārthasūtraḥ adhigataśalyatantraḥ||20-23||</seg></ab>
        <ab type="mula">yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |24| (su. sū. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">marmarahitānāṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘śirādīnāṃ’ iti pā.|</note> sirādīnāṃ viddhalakṣaṇamabhidhāya <note place="foot" type="variant" n="27">‘śirādimarmaviddhaliṅgamatideśayannāha’ iti pā.|</note> sirādimarmaviddhaliṅgamatideśayannāha– yathāsvametānītyādi| vibhāvayecceti cakāro bhinnakrame; tena etāni liṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni ca jānīyādityarthaḥ|24|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">marmarahitānāṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘śirādīnāṃ’ iti pā.|</note> sirādīnāṃ viddhaliṅgamabhidhāya <note place="foot" type="variant" n="29">‘śirādimarmaliṅgamatideśenāha’ iti pā.|</note> sirādimarmaviddhaliṅgamatideśenāha– yathāsvamityādi| vibhāvayecceti cakāro'tra bhinnakrame, tenaitāni <note place="foot" type="variant" n="30">‘marmaviddhaśirāliṅgāni’ iti pā.|</note> marmaviddhasirāliṅgāni tathā sāmānyaliṅgāni bhramapralāpādīni pūrvoktāni ca yathāsvaṃ jānīyādityarthaḥ|24|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">pāṇḍurvivarṇaḥ spṛśitaṃ na vetti yo māṃsamarmaṇyabhipīḍitaḥ syāt ||24||</seg> (su. sū. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">anuktamāṃsamarmaṇo viddhasya liṅgamāha– pāṇḍurvivarṇa ityādi| nanu, <note place="foot" type="variant" n="31">‘śirādividdhaliṅgavat’ iti pā.|</note> sirādividdhaliṅgavat māṃsaviddhaliṅgamapi pūrvaṃ kuto nopadiṣṭam? ucyate– kevalamāṃsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">māṃsamarmaviddhaliṅgamāha– pāṇḍurityādi| vivarṇo vicchāyaḥ| nanu, <note place="foot" type="variant" n="32">‘śirādividdhaliṅgavanmāṃsaviddhaliṅgamapi’ iti pā.|</note> sirādividdhaliṅgavanmāṃsaviddhaliṅgamapi pūrvaṃ kuto nopadiṣṭaṃ? ucyate– kevalamāṃsaviddhasyābahuvyāpatkaratvāt pūrvamanupādānam||24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">visarpaḥ pakṣaghātaśca <note place="foot" type="variant" n="33">‘śirāstambho'patānakaḥ’ iti pā.</note> sirāstambho'patānakaḥ | mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ | ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ ||26||</seg> (ca. ci. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25-26">sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi||25-26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25-26">sarvavraṇānāmupadravānāha– visarpa ityādi| vraṇarujo vraṇapīḍāḥ, vepathuḥ kampaḥ||25-26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne sadyovraṇanidānaṃ samāptam ||43||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="43">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ sadyovraṇanidānaṃ samāptam||43||</seg> <note place="foot" type="variant" n="34">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ sadyovraṇanidānam||43||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="43">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ sadyovraṇanidānam||43||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="44" xml:id="mn.44">
        <head>bhagnanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha bhagnanidānam | bhagnaṃ samāsāddvividhaṃ hutāśa kāṇḍe ca sandhau ca hi tatra sandhau | utpiṣṭaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣiptamadhaśca <note place="foot" type="variant" n="1">‘ṣoḍhā’ iti pā. |</note> ṣaṭ ca ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">āgantusāmānyāt bhagnanidānam| dvividhaṃ hi bhagnaṃ savraṇamavraṇaṃ ca, tatra savraṇamabhidhāyāvraṇamāha– bhagnaṃ samāsādityādi| hutāśa iti agniveśasambodhanaṃ, <note place="foot" type="variant" n="2">sampratyupalabhyamāne carakatantre bhagnanidānaṃ na paṭhyate|</note> carake hutāśaśabdenāgniveśo'bhidhīyate, ekadeśenāpi samudāyapratīteḥ| kāṇḍe ca sandhau ceti sandhivicchinnamekaṃ, <note place="foot" type="variant" n="3">‘dvitīyaṃ kāṇḍabhagnaṃ;’ iti pā. kvacitpustake nopalabhyate |</note> dvitīyaṃ kāṇḍabhagnaṃ; kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍena ca nalakakapālavalayataruṇarucakānāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘grahaṇam’ iti pā.|</note> grahaḥ, tatra bhagnaṃ kāṇḍe bhagnaṃ; dvayorasthnoḥ, sandhānaṃ sandhiḥ, tadviśleṣaḥ sandhimuktam| tatra sandhāviti sandhau mukte ‘liṅgamabhidhīyate’ iti śeṣaḥ| nanu kathaṃ sandhimuktaṃ bhagnamucyate? asthnāṃ hi bhaṅgo yuktaḥ| ucyate– asthiviśleṣo'tra bhagno'bhipretaḥ, sa ca kāṇḍabhagne sandhimukte cāstīti na doṣaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">āgantutvasāmānyādbhagnamāha– bhagnamityādi| taṃ cāgantuvraṇaṃ samāsāt dvividhamāhuḥ, kathamityāha– kāṇḍe bhagnaṃ tathā sandhau ceti; sandhivicchinnamekaṃ, kāṇḍamasthikāṇḍaḥ, kāṇḍena ca nalakakapālavalayataruṇarucakānāṃ grahaṇaṃ, tatra bhagnaṃ kāṇḍe bhagnam| dvayorasthnoḥ sandhānaṃ sandhiḥ, tadviśleṣaḥ sandhimuktam| sandhimuktasya ṣāḍvidhyamāha– utpiṣṭetyādi| tatra sandhāviti tatra tayoḥ kāṇḍabhagnasandhibhagnayormadhye, sandhau mukte'pi ‘liṅgamabhidhīyata’ iti śeṣaḥ| utpiṣṭādibhedena ṣoḍhā bhavati| nanu, kathaṃ sandhimuktaṃ bhagnamucyate? asthnāṃ bhaṅgo yuktaḥ; ucyate asthiviśleṣo'tra bhagno'bhipretaḥ, sa ca kāṇḍabhagne sandhimukte cāstīti na doṣaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula">prasāraṇākuñcanavartanogrā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam | sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgam... |2|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">sandhibhagnasya sāmānyaliṅgamāha– prasāraṇetyādi| prasāraṇākuñcanavartanogrā rugiti prasāraṇādiṣu ugrā ruk| vartanaṃ niṣkriyatayā'vasthānam|1|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tatra sandhimuktasya sāmānyalakṣaṇamāha– prasāraṇetyādi| prasāraṇādiṣu ugrā ruk vyathā, vartanamiti niṣkriyatayā'vasthānam| etatsāmānyaliṅgam|1|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">...utpiṣṭasandheḥ śvayathuḥ samantāt ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">viśeṣato rātribhavā rujā ca, viśliṣṭaje tau ca rujā ca nityam | vivartite pārśvarujaśca tīvrāstiryaggate tīvrarujo bhavanti ||3||</seg> kṣipte'tiśūlaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘viṣamā rugasthnoḥ’ iti pā. |</note> viṣamatvamasthnoḥ kṣipte tvadho rugvighaṭaśca sandheḥ |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">utpiṣṭādiliṅgamāha– utpiṣṭasandherityādi| utpiṣṭaṃ dvābhyāmasthibhyāṃ sandhau gharṣaṇam| śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāge śothaḥ, ubhayataḥ sandhyasthnorgharṣitatvāt| viśeṣato rātribhavā rujā ceti abhighātakupita eva rātrau śaityenātyantaṃ vṛddho vāyuḥ rujāṃ karoti| <note place="foot" type="variant" n="6">‘rātrighūrṇitatvena’ iti pā.|</note> atra cūrṇitatvena mārgāvaraṇāt vātakopa ityarthaḥ| viśliṣṭaje iti viśliṣṭajāte sandhimukte, viśliṣṭaṃ manāk sandhiviśleṣaḥ śithilatāmātraṃ, viśliṣṭamiti bhāve ktaḥ| tau ceti viśliṣṭe rātrirujāsamantācchothau; samantācchotho'pyatrālpo bodhyaḥ, sandheranabhighātāt| sandhivikriyayā asthnorapasṛtatvāt madhyanimnatvaṃ, “utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo <note place="foot" type="variant" n="7">‘vighaṭṭayet’ iti pā.|</note> na ghaṭṭayet|” (su. ci. a. 2) iti vacanāt; manāgvikriyayā vā| rujā ca nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśeṣaḥ| vivartite iti ‘sandhau’ iti śeṣaḥ, vivartite viparītaṃ vartite; vivartanaṃ sandhau <note place="foot" type="variant" n="8">‘ ... rvibhramaṇamārjavatā’ iti pā.|</note> dvayorasthnorvivṛtirvibhramaṇamanārjavatā| pārśvarujaśca tīvrā iti <note place="foot" type="variant" n="9">‘atyaktasandhisthānayoḥ’ iti pā.|</note> ābhyantarasandhisthānayoḥ pārśvasandhyasthnoḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘pārśvagatatvāttīvrāḥ’ iti pā.|</note> pārśvagamanāttīvrāḥ pārśvarujaḥ| tiryaggata iti tiryakkṣipte| atra hyekaṃ sandhyasthi sandhisthānaṃ tyaktvā tiryagyāti| kṣipte'tīti atikṣipte; ‘ūrdhvam’ iti śeṣaḥ| atra hyekāsthivikriyayā ubhayāsthivikriyayā vā dvayorapyasthnoḥ parasparātikramaṇaṃ dūragamanaṃ vā; viśliṣṭe tu manāk śithilatāmātram; adhaḥkṣipte tu kiñcidadhogamanamiti viśeṣaḥ| “viṣamāśca sakthnoḥ” iti pāṭhe tu ‘ruja’ iti śeṣaḥ| kṣipte tvadhorugvighaṭaśca sandheriti adhaḥkṣipte ruk rujā, sandhervighaṭaśca vighaṭanam| ‘viruddhaceṣṭā vighaṭasya’ iti pāṭhāntare vighaṭitasya sandherityarthaḥ| atra adho'sthigamanam| adhaḥ kṣiptavadūrdhvaṃ kṣiptasyāpyabhidhāne prāpte anuktiratikṣipte'varodhāt||2-3||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">viśiṣṭaliṅgamāha– utpiṣṭasandherityādi| utpiṣṭaṃ dvābhyāmasthibhyāṃ sandhau gharṣaṇaṃ, śvayathuḥ samantāditi ubhayabhāge śophaḥ, ubhayataḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘sandhyasthnorgharṣaṇatvāt|’ iti pā.|</note> sandhyasthnorgharṣaṇāt| viśeṣata ityādyabhighātakupita eva rātrau śaityenātyantaṃ vṛddho vāyuḥ rujaṃ karoti, atra cūrṇitatvena mārgāvaraṇādvātaprakopa ityarthaḥ| viśliṣṭamāha– viśliṣṭaja ityādi| viśliṣṭe sandhimukte tau ca nityaṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca rujā ca bhavati| viśliṣṭaṃ manāksandhiviśleṣaḥ, śithilatāmātraṃ; viśliṣṭamiti bhāve ktaḥ| tenālpaḥ śopho boddhavyaḥ| tau ceti <note place="foot" type="variant" n="13">‘viśliṣṭarātrirujāsamantācchothau’ iti pā.|</note> rātrirujāsamantācchothau, samantācchotho'pyatrālpo bodhyaḥ, sandheranabhighātāt| sandhivikriyayā asthnorapasṛtatvānmadhyanimnatvam| “utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhimuktaṃ tathā cyutam| <note place="foot" type="variant" n="14">‘saghanam’ iti pā.|</note> jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca bhagnaṃ yattadvivarjayet||” iti| manāk vikriyayā vā| rujā ca nityamiti sarvadā rujā balavatī bhavatītyutpiṣṭādviśeṣaḥ| vivartitamiti, sandhāviti śeṣaḥ| vivartite viparītaṃ vartite, vivartanaṃ sandhau dvayorasthnorvivṛtirvibhramaṇamanārjavatā| pārśve rujāśca tīvrāḥ santi, atyantasandhisthānayoḥ pārśvasandhyasthnoḥ pārśvagatatvāttīvrāḥ pārśvarujaḥ, cakārāt sandhisaṃśrayayorapyasthnorvyāvartanena pārśvopagamanādviṣamāṅgateti ḍallaṇaḥ| tiryagityādi– tiryak kṣipte, sandhāviti śeṣaḥ| atra hyekasandhyasthi sandhisthānaṃ tyaktvā tiryagyāti| atikṣiptamāha– kṣipta ityādi| kṣipte ūrdhvamiti śeṣaḥ| atra tu dvayorapi <note place="foot" type="variant" n="15">‘śakthnoḥ’ iti pā.|</note> asthnoḥ parasparātikramaṇaṃ, dūragamanaṃ vā, viśliṣṭe tu manāk śithilatāmātramiti bhedaḥ| adhaḥkṣipte tu kiñcidadhogamanamiti viśeṣaḥ| <note place="foot" type="variant" n="16">ayaṃ paṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sakthnorūrukaṭisandhyorviṣamamiti| <note place="foot" type="variant" n="17">‘śūlaviṣamamiti’ iti pā.|</note> śūlaṃ viṣamamiti kadāciddhīnaṃ kadācidvivṛddham| ‘viṣamāśca sakthnoḥ’ iti pāṭhāntaram| <note place="foot" type="variant" n="18">atra ‘tatra’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tatra rujā iti śeṣaḥ| adhaḥkṣiptamāha– kṣipte tvityādi| adhaḥkṣipte'dhogate sandhau ruk rujā, sandhervighaṭaśca, vighaṭo vighaṭanam| ‘viruddhaceṣṭā vighaṭasya’ iti pāṭhāntare vighaṭitasya sandherityarthaḥ| atrādho'sthigamanam| adhaḥkṣiptavadūrdhvakṣiptasyāpyabhidhāne <note place="foot" type="variant" n="19">‘prāpte'nuktamapi ūrdhvakṣiptābhidhānam’ iti pā.|</note> prāpte'nuktiratikṣipte'varodhāt||2-3||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">kāṇḍe tvataḥ karkaṭakāśvakarṇavicūrṇitaṃ piccitamasthichallikā ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kāṇḍeṣu bhagnaṃ hyatipātitaṃ ca majjāgataṃ ca sphuṭitaṃ ca vakram | chinnaṃ dvidhā dvādaśadhā'pi kāṇḍe srastāṅgatā śotharujātivṛddhiḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">sampīḍyamāne bhavatīha śabdaḥ sparśāsahaṃ spandanatodaśūlāḥ | sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-6">ataḥ paraṃ kāṇḍe bhagnamabhidhīyate– kāṇḍe tvata ityādi| kāṇḍe ityatra bhagnamiti śeṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭaketi ubhayoḥ pārśvayornipīḍanenāvanatam, ata eva madhye granthirivonnataṃ karkaṭatulyatvāt karkaṭakam| aśvakarṇeti aśvakarṇavat vipulāsthinirgamādaśvakarṇam| vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti yantritaṃ bahuśotham| asthichalliketi challaṃ valkalaṃ tadatrāstīti asthichallikā, atra <note place="foot" type="variant" n="20">‘matvarthīyaṣṭikaṇ’ iti pā.|</note> matvarthīyaṣṭhikan| atra tu ā na bhavati, vṛddheranityatvāt| eṣā <note place="foot" type="variant" n="21">‘pārśvagatastokāsthyavayavaviśleṣādbhavati’ iti pā.|</note> pārśvagatastokāsthiviśleṣādbhavati| ‘asthichallitam’ iti vā pāṭhaḥ, challamasya <note place="foot" type="variant" n="22">‘jātam’ iti pā.|</note> sañjātamiti challitam| kāṇḍeṣu bhagnamityanena kāṇḍabhagnamabhidhīyate, prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam| yadyapi <note place="foot" type="variant" n="23">‘kāṇḍabhagnam’ iti pā.|</note> kāṇḍe bhagnaṃ sarvameva karkaṭādi, tathā'pi viśiṣṭe kāṇḍabhagne kāṇḍabhagnasañjñeyaṃ boddhavyā| yathā– jāṅgalaśabdo <note place="foot" type="variant" n="24">‘bileśayādau’ iti pā. ‘jāṅgalādyaṣṭavidhamāṃsavarge’ iti vā pā.|</note> jaṅghālādyaṣṭavidhamāṃsavarge <note place="foot" type="variant" n="25">‘sāmānye'pi ṣaḍvidhamāṃsavarge bileśayādau, punareṇādāveva viśeṣe ca vartate|’ iti pā.|</note> sāmānye, viśeṣe punareṇādāveva ca vartate| atipātitamiti <note place="foot" type="variant" n="26">‘asthiniḥśeṣitacchinna ... ’ iti pā.|</note> asthiniḥśeṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānaṃ niḥsārayatīti majjāgatam| sphuṭitaṃ stokaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘bahudhā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bahudhā vidīrṇaṃ śūkapūrṇamiva vedanāvat| vakramiti avimuktāsthi kubjībhūtaṃ vakram| vakratā'pi bhagnatvaṃ jñeyam| chinnaṃ dvidheti ekamaṇuvidīrṇaṃ, bahuvidīrṇamanyat; <note place="foot" type="variant" n="28">‘ekatarapārśvalagnamekam’ iti pā.|</note> ekaṃ vidīrṇaṃ, saṃlagnamaparaṃ vidīrṇaṃ dvidhābhūtam; anyastu vipulaikavidaraṇamityāha; suśrute etat pāṭitasañjñam| kāṇḍe bhagnasya dvādaśavidhatvaṃ niyamayati– kāṇḍa iti| atra bhagnamiti śeṣaḥ| apiśabdo'tra bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaṃ, tena chinnamityatra sambadhyate| chinnameva dvidhā, na karkaṭādi||4-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-6">ataḥ paraṃ kāṇḍe bhagnamāha– kāṇḍe tvityādi| chinnaṃ dvidhā kāṇḍe ityatra bhagnam iti śeṣaḥ| ata iti ataḥ param| karkaṭaketi ubhayoḥ pārśvayoḥ nipīḍanenāvanatam, ata eva madhye granthirivonnataṃ karkaṭatulyatvātkarkaṭakam| aśvakarṇeti aśvakarṇavadvipulāsthinirgamādaśvakarṇam| vicūrṇitamiti kṣuṇṇamasthi, tacca śabdasparśābhyāmavagantavyam| piccitamiti yantritaṃ bahuśotham| asthicchalliketi– challaṃ valkalaṃ, tadatrāstīti asthicchallikā, eṣā <note place="foot" type="variant" n="29">‘pārśvagatastokāsthyavayavaviśeṣādbhavati’ iti pā.|</note> pārśvagatastokāsthyavayavaviśleṣādbhavati| “asthicchallitam” iti vā pāṭhaḥ| challamasya jātaṃ challitam| kāṇḍeṣu bhagnamityādi| anena kāṇḍabhagnamityabhidhīyate| prasāraṇe kampamānaṃ kāṇḍabhagnam| yadyapi kāṇḍe bhagnaṃ sarvameva karkaṭakādi, tathā'pi viśiṣṭe kāṇḍe bhagne sañjñeyaṃ boddhavyā| atipātitamiti <note place="foot" type="variant" n="30">‘asthiniḥśeṣitacchinnamatipātitam’ iti pā.|</note> asthi niḥśeṣataśchinnamatipātitam| majjāgatamiti asthyavayavo'sthimadhyamanupraviśya majjānaṃ niḥsārayatīti majjāgatam| <note place="foot" type="variant" n="31">‘sphuṭitastokam’ iti pā.|</note> sphuṭitaṃ stokaṃ bahudhā vidīrṇaṃ śūkapūrṇamiva vedanāvat| vakramiti avimuktāsthi <note place="foot" type="variant" n="32">‘kubjībhūtavakram’ iti pā.|</note> kubjībhūtaṃ vakraṃ, vakratā'pi bhagnatvaṃ jñeyam| chinnaṃ dvidheti ekamaṇuvidīrṇaṃ, bahuvidīrṇamanyat| kaścidekatarapārśvalagnamaparatra vidīrṇamityāha, <note place="foot" type="variant" n="33">‘anyacca’ iti pā.|</note> anyaśca vipulaikavidaraṇam, etacca suśrute pāṭitasañjñam| kāṇḍe bhagnasya dvādaśavidhatvaṃ niyamayati– dvādaśadhā'pi kāṇḍa iti kāṇḍe; ityatra bhagnamiti śeṣaḥ| apiśabdo'tra bhinnakramaḥ, sa cāvadhāraṇārthaḥ, tena chinnamityatra sambadhyate, chinnameva dvidhā na karkaṭakādi| sāmānyena kāṇḍabhagnalakṣaṇamāha– srastāṅgatetyādi| <note place="foot" type="variant" n="34">‘kāṇḍabhagnasya etaccihnam’ iti pā.|</note> kāṇḍe bhagnasyaitaccihnaṃ srastāṅgatā śopharujayorativṛddhiḥ| sampīḍyamāne hastādinā mṛdite sati śabdaḥ, sparśāsahaśca, tathā spandanatodaśūlā bhavanti| sarvāsu śayanāsanādikāsvavasthāsu śarmalābho na bhavati||4-6||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">bhagnaṃ tu kāṇḍe bahudhā prayāti samāsato nāmabhireva tulyam ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">kāṇḍe bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| samāsato nāmabhireva tulyamiti saṅkṣepato nāmānurūpametadavagantavyamityarthaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">kāṇḍe bhagnasya dvādaśaprakārādapyadhikatvamāha– bhagnamityādi| saṅkṣepato nāmānurūpametadevāvagantavyaṃ, yasyedṛśāsthi bhagnaṃ tasyaiva nāmetyarthaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati ||8||</seg> (su. ci. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">kaṣṭasādhyatāmāha– alpetyādi| vātātmakasyeti vātaprakṛteḥ| upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8||</seg> <note place="foot" type="variant" n="35">‘bhagnakṛcchramāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">bhagnasya kṛcchrasādhyatvamāha– alpāśina iti| āhārarahitasya, anātmavato'pathyāśinaḥ, vātātmakasya vātaprakṛteḥ| upadravairityādi upadravā jvaramohamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca varjayeddhi vicakṣaṇaḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat | bhagnaṃ stanāntare pṛṣṭhe śaṅkhe mūrdhni ca varjayet ||10||</seg> (su. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">asādhyatāmāha– bhinnaṃ kapālamityādi| bhagnamiti vācye bhinnamiti yat kṛtaṃ, tat kapālānāṃ prāyaśo bhedāt| ata evoktam– “kapālāni vibhajyante” (su. śā. a. 5) iti| nanu, kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyate bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāmiti? <note place="foot" type="variant" n="36">‘yaduktam’ iti pā.|</note> taduktaṃ suśrute– “jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśiraḥsu kapālāni|” (su. śā. a. 5) iti; ucyate– nitambagrahaṇena tatra kaṭīgrahaṇādadoṣaḥ; athavā sarvaṃ kapālasañjñitam asthibhinnaṃ, tathā kaṭyāṃ cāsthibhinnaṃ varjayet| asaṃśliṣṭakapālaṃ ceti tu niyamārthaṃ; tena lalāṭe kapālasyāsaṃśliṣṭasyāsādhyatvaṃ, nānyathā bhinnasyeti| bhinnaṃ kapālamiti kāṇḍabhagnametat| sandhimuktamiti nānāvidhamapi sandhimuktaṃ kaṭyāṃ na sidhyatīti| cyutamiti adhaḥkṣiptam, anyastu viśliṣṭamāha; athavā kaṭyāṃ sandhimuktaṃ cyutalakṣaṇaṃ na sarvam| jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ceti jaghanasthāne piṣṭamutpiṣṭametattathā cyutamiti ca| sandhimuktaṃ punarviśeṣārthamuktaṃ, viśeṣābhidhānādanyasya kaṭīsandhimuktasya kadācit sādhyatā sūcyate, ata eva cikitsite “tataḥ sthānasthite sandhau” (su. ci. a. 3) iti vakṣyati| asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ ca yaditi yathā avidyamānasaṃśleṣaṃ yat kapālaṃ, tathā lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti sāmānyena sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnaṃ ca gṛhyate| anye tu bhagnamityanena kāṇḍabhagnaviśeṣaṃ ‘prasāraṇe kampamānam’ ityanenoktaṃ vadanti| uktaṃ ca bhālukinā– “śaṅkhe mūrdhni stanāntare vā kāṇḍe bhagnaṃ maraṇāya|” iti| stanāntare urasi, mūrdhni cūḍāsthāne||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">asādhyatāmāha– bhinnamityādi| bhagnamiti vācye bhinnamiti yatkṛtaṃ, tatkapālānāṃ prāyaśo bhedāt| yaduktamihaiva– ‘kapālāni vibhidyante’ ityādi| nanu, <note place="foot" type="variant" n="37">‘kaṭyasthikapālasañjñāyā’ iti pā.|</note> kaṭyasthnaḥ kapālasañjñāyā abhāvāt kathamucyate bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāmiti? yaduktaṃ suśrute– “jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇaśirassu kapālāni” iti| ucyate– nitambagrahaṇena tatra kaṭīgrahaṇādadoṣaḥ, athavā sarvaṃ kapālasañjñitamasthibhinnaṃ, chedāttathā kaṭyāṃ cāsthibhinnaṃ ca varjayet| sandhimuktamityādi nānāvidhamapi sandhimuktaṃ kaṭyāṃ na siddhyati| tathā kaṭyāṃ cyutamiti adhaḥkṣiptaṃ, sañjñeyam| piṣṭamutpiṣṭamasañjñaṃ ca, jaghanaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘prati’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prati lakṣīkṛtaṃ na siddhyati| punarvarjyaṃ bhagnamāha– asaṃśliṣṭamityādi| yathā tathā avidyamānasaṃśleṣaṃ yat kapālaṃ tathā lalāṭe cūrṇitaṃ yat vighaṭitasandhi tadasādhyam| bhagnamiti sāmānyena sandhimuktaṃ kāṇḍe bhagnaṃ ca gṛhyate, anye tu bhagnamiti kāṇḍe bhagnamāhuḥ| yaduktaṃ bhālukinā– “śaṅkhe mūrdhni stanāntare vā kāṇḍe bhagnaṃ maraṇāya|” iti| <note place="foot" type="variant" n="39">‘adhastanāntare’ iti pā.|</note> stanāntare urasi, stanagrahaṇena stanāntaraṃ boddhavyam||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">samyak sandhitamapyasthi durnikṣepanibandhanāt | saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet ||11||</seg> (su. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">sarveṣāmanavadhānato'sādhyatvamāha– samyagityādi| sandhitaṃ saṃyamitam| durnikṣepanibandhanāditi duḥsthāpanāttathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣobhādveti abhighātabhayādisaṅkṣobhāt| ayamarthaḥ– samyaksaṃyamitamapi duḥsthāpanāt, sunyastamapi duṣṭabandhanāt, sunyastaṃ <note place="foot" type="variant" n="40">‘subandhamapi’ iti pā.|</note> subaddhamapi saṅkṣobhādvikṛtamasādhyam||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">sarveṣāmanavadhānato'sādhyatvamāha– samyagityādi| durnikṣepanibandhanāt duḥsthāpanāt <note place="foot" type="variant" n="41">‘tathā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā duṣṭabandhanāt| saṅkṣobhādveti abhighātabhayādisaṅkṣobhāt| ayamarthaḥ– samyaksaṃyamitamapi duṣṭabandhanāttathā sunyastaṃ subaddhamapi saṅkṣobhāt vikṛtamasādhyam||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni ca | kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca ||12||</seg> (su. ni. a. 15) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">asthiviśeṣeṇa bhagnaviśeṣamāha– taruṇāsthīnītyādi| namyante vakrībhavanti, tenātra vakralakṣaṇaṃ bhagnam| ghrāṇakarṇākṣipuṭeṣu taruṇaṃ komalamasthi| bhidyante nalakāni ceti asthyantarānupraveśādbhidyante, atipātitalakṣaṇena ca bhagnena nalakāni yujyante; anye tu dvādaśavidhamapi bhagnamatrecchanti| kapālāni vibhajyanta iti kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhagnaḥ| ‘vibhidyante’ iti pāṭhāntaram, arthastu sa eva| rucakāni dantāḥ, teṣu sphuṭitalakṣaṇo bhagnaḥ| asthīni pañcavidhāni taruṇanalakakapālavalayarucakabhedāt| rucakāni ceti cakārāt valayānyapi sphuṭitāni bhavantīti| etat suśrute sphuṭitaṃ bhagnam||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">asthiviśeṣeṇa bhagnaviśeṣamāha– taruṇetyādi| ghrāṇakarṇākṣikūṭeṣu taruṇāsthīni komalāsthīni, namyante vakrībhavanti| atra vakralakṣaṇaṃ bhagnam| bhidyante nalakānītyādi| asthyantarānupraveśādbhidyante, atipātitalakṣaṇena ca bhagnena nalakāni yujyante| anye tu dvādaśavidhamapi bhagnamātramicchanti| kapāleṣu vidaraṇalakṣaṇo bhagnaḥ| rucakāni dantāḥ, teṣu sphuṭitalakṣaṇo bhaṅgaḥ| asthīni pañcavidhāni, taruṇanalakakapālavalayarucakabhedāt| cakārād valayānyapi sphuṭantīti jñeyam| etacca suśrute sphuṭitaṃ bhagnam||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bhagnanidānaṃ samāptam ||44||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="44">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ bhagnanidānaṃ samāptam||44||</seg> <note place="foot" type="variant" n="42">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ bhagnanidānam||44||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="44">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ bhagnanidānam||44||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="45" xml:id="mn.45">
        <head>nāḍīvraṇanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha nāḍīvraṇanidānam | yaḥ śothamāmamatipakvamupekṣate'jño yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ ||1||</seg> (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">bhagnasyāpi vraṇasyopekṣayā nāḍī bhavati, ato'nantaraṃ nāḍīmāha– yaḥ śothamityādi| upekṣata iti pīḍanaśodhanādikaṃ na karoti| pracurapūya ityanena gambhīrapākitvamuktam| asādhuvṛttaḥ ahitāhārācāraḥ| sthānāni pūrvavihitānīti vraṇāsrāvavijñānīyoktāni <note place="foot" type="variant" n="1">‘tvaṅmāṃsaśirā ... ’ iti pā.|</note> tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇi||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">bhagnasyāpi vraṇasyopekṣayā <note place="foot" type="variant" n="2">‘nāḍībhavā ... ’ iti pā.|</note> nāḍīsambhavāttadanantaraṃ nāḍīmāha– ya ityādi| <note place="foot" type="variant" n="3">‘yo'jñaḥ pakvam’ iti pā.|</note> yo'pakvaṃ śophamāmamityupekṣate pīḍanaśodhanādīni na karoti, athavā yaḥ yuruṣaḥ pracurapūyaṃ vraṇamupekṣate iti sambandhaḥ| pracurapūyamityanena gambhīrapākitvaṃ darśayati| asādhuvṛttaḥ ahitāhārācāraḥ| sapūyaḥ tasya pūrvoktāni <note place="foot" type="variant" n="4">‘vraṇasrāva ... ’ iti pā.|</note> vraṇāsrāvavijñānīyoktāni <note place="foot" type="variant" n="5">‘tvaṅmāṃsaśirā ... ’ iti pā.|</note> tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇi sthānāni vidāryāntaḥ praviśati||1||</seg></ab>
        <ab type="mula">tasyātimātragamanādgatiriṣyate <note place="foot" type="variant" n="6">‘ca’ iti pā. |</note> tu nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī |2| (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tasyeti pūyasya| nāḍīveti antaḥśuṣiralatādināḍīvat|2|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tasyetyādi| pūyasyātimātragamanādgatiriṣyate, iṣyate ceti caśabdo nāḍīniruktipakṣāntarasamuccaye, tāmeva nāḍīniruktimāha– nāḍītyādi| yena hetunā nāḍīva <note place="foot" type="variant" n="7">‘praṇālī vodvahati’ iti pā.|</note> praṇālīva yadvahati, tena hetunā nāḍī matetyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="8">‘ataḥ śuṣiranālā’ iti pā.|</note> antaḥśuṣiranālā nāḍī|2|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">doṣaistribhirbhavati <note place="foot" type="variant" n="9">‘sa’ iti pā. |</note> sā pṛthagekaśaśca sammūrchitairapi ca śalyanimittato'nyā ||2||</seg> (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">tāsāṃ kālāntarasambhavena doṣānubandhena saṅkhyāmāha– doṣaistribhirityādi| doṣaiḥ pṛthak tisraḥ| ekaśaśca sammūrchitairiti pratyekaṃ vṛddhyā miśrībhūtaistribhiścaturthī; kārtikastu sannipatitairityadhyāhārya ekaśaśca sannipatitairanyā| sammūrchitaiḥ saṃśliṣṭairaparāstisraḥ| ata evoktaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘cikitsite’ iti pā.|</note> suśrute– “doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavāstu vidyāt|” (su. ni. a. 10) iti| vyatikaraprabhavā dvandvaprabhavāḥ; api cakārau sārthakāvityāhuḥ| na coktapañcasaṅkhyāhāniḥ, asmin pakṣe'tideśenoktayordvandvasannipātayoḥ sarvatrāgaṇanāt| śalyanimittato'nyeti āganturaparetyarthaḥ| iti pañca nāḍyaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tāsāṃ kālāntarasambhavena doṣānubandhena saṅkhyāmāha– doṣairityādi| tribhirdoṣaistisraḥ, śalyanimittato'nyeti āganturityarthaḥ| evaṃ pañca nāḍyaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula">tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu |3| (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">vātajāmāha– tatretyādi| adhikaṃ sravati kṣapāsviti <note place="foot" type="variant" n="11">‘śaityādvātavṛddhau’ iti pā.|</note> śaityena vātavṛddhe rātrāvadhikaṃ sravaṇam|3|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tatra vātajāmāha– tatretyādi| paruṣaṃ karkaśaṃ sūkṣmaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tathā, śaityena vātavṛddhirato rātrāvadhikaṃ sravati|3|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">pittāttṛṣājvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi ||3||</seg> (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">pittajāmāha– pittādityādi| adhikamuṣṇamahaḥsu ceti divā auṣṇyena pittakopāt||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">pittajāmāha– pittādityādi| paridāhaḥ samantāddāhaḥ, adhikamuṣṇam, ahaḥsviti divaseṣu, auṣṇyena pittaprakopāt||3||</seg></ab>
        <ab type="mula">jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhā |4| (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">kaphajāmāha– jñeyetyādi| bahughanārjunapicchilāsrā iti atrārjunaḥ śvetaḥ, ghanaḥ sāndraḥ, āsraśabda āsrāvaśabdaikadeśapāṭhaḥ, pade'pi padaikadeśaprayogāt| yathā “je proṣṭhapadānām” ityatra je ityanenaiva jāta ityucyate| picchilāsruriti pāṭhe'pyayamevārthaḥ| āsruśabdaḥ sampadādiṣu pāṭhāt kvibantaḥ, tugabhāvastvāgamānityatvāt|4|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">śleṣmajāmāha– jñeyā ityādi| bahuradhikaḥ, ghanaḥ sāndraḥ, arjunaḥ śvetaḥ, picchilaḥ āsraḥ āsrāvo yasyāṃ sā tathā| āsraśabdena āsrāva ucyate| anye ‘picchilāsruḥ’ iti paṭhanti| atrāpyayamevārthaḥ| āsruśabdaḥ sampadāditvātkvibantaḥ, tugabhāvastvāgamānityatvāt| rajanīpravṛddheti śaityena śleṣmaṇaḥ prakopāt|4|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">dāhajvaraśvasanamūrchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||4||</seg> tāmādiśet pavanapittakaphaprakopādghorāmasukṣayakarīmiva kālārātrim | (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">tridoṣajāmāha– dāhetyādi| abhihitānīti pratyekaṃ vātādijanāḍīkathitāni| asukṣayakarīmiti māraṇātmikāṃ, kālarātriṃ maraṇakāriṇīṃ yamabhaginīmiva| ‘gatiṃ tvasuharām’ iti pāṭhāntaram||4||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">tridoṣajāmāha– dāhetyādi| abhihitānīti pūrvoktadoṣatrayalakṣaṇāni asukṣayakarīmiti māraṇātmikām| kālarātrimiveti mṛtyurūpāmiva||4||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti ||5||</seg> sā phenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujā ca nityam | (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">śalyanimittāmāha– naṣṭamityādi| naṣṭamadṛśyamānam| kathañciditi vegakṣayādikāraṇānāmaniyamārthamuktam| anumārgaṃ mārgaṃ lakṣīkṛtya| kecit ‘aṇumārgam’ iti paṭhitvā śalyaviśeṣaṇatayā yojayanti| kintvasmin pakṣe'ṇumārgatvenaiva śalyasyādarśane prayukte kathañciditi nirarthakaṃ syāt| udīriteṣviti tvagādiṣu| phenilaṃ phenavantam| mathitamunmathitam| uṣṇamuṣṇasparśam| ete ca dharmāḥ prasāraṇākuñcanādau calatā śalyena māṃsādikṣobheṇa bhavanti||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">śalyanimittāmāha– naṣṭamityādi| <note place="foot" type="variant" n="12">‘naṣṭam adṛśyamānam’ iti pā.|</note> naṣṭadṛśyamānaṃ, kathañcit pramādāt, anumārgaṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘mārgam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mārgaṃ lakṣīkṛtya| kecid ‘aṇumārgam’ iti paṭhanti| tatra śalyaviśeṣaṇatayā yojayanti| udīriteṣviti tvaṅmāṃsādiṣu pūrvokteṣu| sā nāḍī, phenilaṃ phenavarṇam, unmathitam, uṣṇamuṣṇasparśam, ete ca dharmāḥ prasāraṇādau calatā śalyena māṃsādikṣobheṇa bhavanti||5||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||6||</seg> (su. ci. a. 17) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">asādhyatvādikamāha– nāḍītyādi| nanu, nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyediti punaruktam, asukṣayakarīmityanenaivāsādhyatvasyoktatvāt| naivam, ayaṃ granthaḥ suśrutena nidānasthānoktameva tridoṣanāḍyā asādhyatvamanūdya tadanyāsāṃ śeṣatvaniścayena yatnasādhyatvapratipādanāya cikitsite paṭhitaḥ, sa evātra mādhavakareṇa likhita ityadoṣaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">asādhyāmāha– nāḍītyādi| śeṣā vātapittakaphaśalyajā iti||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam ||45||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="45">iti <note place="foot" type="variant" n="14">‘śrīkaṇṭhadattakṛtāyām’ iti pā.|</note> śrīkaṇṭhadattaviracitāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam||45||</seg> <note place="foot" type="variant" n="15">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam||45||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="45">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam||45||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="46" xml:id="mn.46">
        <head>bhagandaranidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha bhagandaranidānam | gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakā''rtikṛt | bhinnā bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho mataḥ <note place="foot" type="variant" n="1">etacchlokānantaraṃ “kaṭīkapālanistodadāhakaṇḍūrujādayaḥ bhavanti pūrvarūpāṇi bhaviṣyati bhagandare” iti kvacitpustake'dhikaṃ paṭhyate|</note>||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">nāḍīviśeṣatvāt saṅkhyāsāmyācca bhagandaranidānam| bhagandarapūrvarūpapiḍakāmāha– gudasyetyādi| kṣetre deśe| “saiva bhinnā bhagandaraḥ|” niruktirasya suśrutena kṛtā| tadyathā– “gudabhagabastipradeśadāraṇāt <note place="foot" type="variant" n="2">‘bhagandaraḥ’ iti pā.|</note> bhagandarāḥ|” (su. ni. a. 4) iti| bhagaśabdo gudādyupalakṣaṇam| bhoje'pyuktam– “bhagaṃ parisamantācca gudaṃ bastiṃ tathaiva ca| bhagavaddārayedyasmāttasmājjñeyo bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṃ tvasya suśrute paṭhyate; yathā– “kaṭīkapālavedanā gudakaṇḍurdāhaḥ śothaśca gudasya bhavati|” (su. ni. a. 4) iti| etat sāmānyaṃ pūrvarūpam| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| pañcavidha iti saṅkhyākathanaṃ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">nāḍīviśeṣasaṅkhyāsāmānyād vraṇavadupakramādvā'to'nantaraṃ bhagandaranidānam| tasyāvasthānasaṃśrayatvena lakṣaṇamāha– gudasyetyādi| kṣetre deśe, pārśvataḥ samīpataḥ, piḍakā, saiva bhinnā bhagandarārtikṛt, tasya ca niruktiḥ suśrutena kṛtā– “gudabhagabastipradeśadāraṇādbhagandaraḥ” iti| bhagandaraśabde bhagaśabdo gudādyupalakṣaṇaḥ, bhoje'pyuktam– “bhagaṃ parisamantācca gudaṃ basti tathaiva ca| bhagavaddārayedyasmāttasmājjñeyo bhagandaraḥ||” iti| pūrvarūpaṃ tvasya suśrute paṭhitam, yathā– “kaṭīkapālavedanā gudakaṇḍurdāhaḥ śothaśca gudasya bhavati” iti| etatsāmānyaṃ pūrvarūpamiti| kaṭīkapālamatra kaṭīphalakam| sa ca pañcavidhaḥ– doṣaistrayaḥ, sannipātenaikaḥ, śalyena cāparaḥ, evaṃ pañcavidhasaṅkhyākathanaṃ raktajadvandvajabhagandarasambhāvanānirāsārtham||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">kaṣāyarūkṣaistvatikopito'nilastvapānadeśe piḍakāṃ karoti yām | upekṣaṇātpākamupaiti dāruṇaṃ rujā ca bhinnā'ruṇaphenavāhinī ||2||</seg> tatrāgamo mūtrapurīṣaretasāṃ vraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadet |3|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">śataponakamāha– kaṣāyetyādi| apānadeśa iti gudadeśe| upekṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinneti rujā rujānvitā, arśaāderākṛtigaṇatvādac, bhinnā vidīrṇā| vraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadediti śataponakatulyatvāt śataponakaḥ; śataponakaścālanikā, sahasradhārā ityanye; kiṃvā śataponakaḥ śūkadoṣe paṭhito vikāraḥ ‘chidrairaṇumukhaiḥ’ ityādinā, kintu yadi śūkadoṣapaṭhitaśataponakatulyatvamasya tadā <note place="foot" type="variant" n="3">‘chidrairaṇḍamukhai ... ’ iti pā.|</note> chidrairaṇumukhairityādinimittasyobhayatra paṭhitatvāt kiṃ tatsādṛśyapravṛtteyaṃ sañjñā, sā vā etatsādṛśyapravṛtteti durvijñānāttatrāpi cālanikātulyatvameva pravṛttinimittamiti manyamānena jejjaṭena cālanikātulyatvamatra varṇitam| śataponakavadanekamukhatve vātikabhagandarasvabhāva eva hetuḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">vātikaśataponakamāha– kaṣāyetyādi| upekṣaṇāditi vimlāpanādyakaraṇāt| rujā ca bhinneti rujā rujānvitā, bhinnā vidīrṇā| śataponakatulyatvācchataponakaḥ śūkadoṣapaṭhito vikāraḥ, cālanikātulyatvamasya śataponakavadanekamukhatvena| tatra ca vātikabhagandarasvabhāva eva hetuḥ, śataponako'sya nāma||2||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">prakopaṇaiḥ pittamatiprakopitaṃ karoti raktāṃ piḍakāṃ gudāśritām ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">tadā''śupākā'himapūtivāhinīṃ bhagandaraṃ tūṣṭraśirodharaṃ vadet ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-4">uṣṭragrīvalakṣaṇamāha– prakopaṇairityādi| tadāśupākāhimapūtivāhinīmiti tadeti tatkāle, pittajatvenāśupākā ca sā ahimapūtivāhinī uṣṇapūtivāhinī ca sā āśupākāhimapūtivāhinī tām| atra piḍakāvasthāgatagalavakratvena uṣṭragrīvākāratvaṃ, tenoṣṭragrīvasañjñā||3-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-4">pittajamuṣṭragrīvamāha– prakopaṇairityādi| uṣṇapūtidurgandhavāhinīm| atrāpi piḍakāvasthāgatagalavakratve uṣṭragrīvākāratvaṃ, tenoṣṭragrīvasañjñā||3-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">kaṇḍūyano ghanasrāvī kaṭhino mandavedanaḥ | śvetāvabhāsaḥ kaphajaḥ parisrāvī bhagandaraḥ ||5||</seg> <note place="foot" type="variant" n="4">‘parisrāvīmāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">parisrāviṇamāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī kaphajaḥ, sa ca ghanasrāvayogāt parisrāvī||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">parisrāvisañjñaṃ kaphajaṃ bhagandaramāha– kaṇḍūyana ityādi| parisrāvī bhagandaraḥ kaphajaḥ, sa ca ghanaparisrāvayogātparisrāvī| kaṇḍūyanaḥ kaṇḍubahulaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">bahuvarṇarujāsrāvā piḍakā gostanopamā | śambūkāvartavannāḍī śambūkāvartako mataḥ ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">sannipātajaṃ śambūkāvartamāha– bahuvarṇarujāsrāvetyādi| pratyekadoṣajabhagandarapaṭhitavarṇavedanāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘srāvāśca’ iti pā.|</note> srāvaśca| śambūkāvartavat pūrṇanadyāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘śambūkāvartavadāvartena’ iti pā.|</note> śambūkāvartavadāvartanaṃ vedanā doṣagativiśeṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhojaḥ– “nadīnāṃ paripūrṇānāṃ śambūkāvartakā yathā| samuttiṣṭhanti vegena toyavegasamīritāḥ||” iti||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">sannipātajaṃ śambūkāvartamāha– bahvityādi| bahuvarṇeti pratyekadoṣajabhagandarapaṭhitavarṇavedanāsrāvī, śambūkāvartavat laghuśaṅkhavat, pūrṇanadyāḥ śambūkāvarto yathā āvartena ca vedanā doṣagativiśeṣādbhavatīti śambūkāvartaḥ| tathā ca bhojaḥ– “nadīnāṃ paripūrṇānāṃ śambūkāvartakā yathā| abhyuttiṣṭhanti vegena toyavegasamīritāḥ||” iti||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kṣatādgatiḥ pāyugatā vivardhate hyupekṣaṇāt syuḥ krimayo vidārya te | prakurvate mārgamanekadhā mukhairvraṇaistadunmārgibhagandaraṃ vadet ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādgatirityādi| kṣatāditi kaṇṭakādighātāt| vidārya ta iti te krimayo vidārya mārgaṃ kurvata iti yojanā| anekadhā mukhairanekamukhaiḥ| atronmārgeṇa krimikṛtavimārgeṇa purīṣādigamanādunmārgisañjñā jñeyā| tantrāntare tvarśobhagandaraḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “kaphapitte tu pūrvotthe durnāmāśritya kupyataḥ| arśomūle tataḥ śothaḥ kaṇḍūdāhārtimān bhavet|| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya kledayan mūlamarśasaḥ| sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ||” iti| ayamanyatamasmin śataponakādīnāṃ doṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">unmārgibhagandaramāgantumāha– kṣatādityādi| kṣatāt kaṇṭakādighātāt, ye kṛmayo vidārya mārgaṃ prakurvata iti yojanā| anekadhā mukhairanekamukhairvraṇaiḥ| atronmārgeṇa kṛmikṛtavimārgeṇa purīṣādinirgamādunmārgisañjñā pratītā| tantrāntare tvarśobhagandaraḥ paṭhitaḥ, yathā– “kaphapitte tu pūrvotthe durnāmāśritya kupyataḥ| arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍudāhārtimānbhavet|| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya kledayanmūlamarśasaḥ| sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ||” iti| ayaṃ śataponakādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘doṣalakṣaṇadarśanādabhāvaḥ’ iti pā.|</note> doṣalakṣaṇadarśanādantarbhāvyaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ | teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaśca viśeṣataḥ ||8||</seg> (su. ni. a. 4) | <note place="foot" type="variant" n="8">‘pratīkāraprayatnopāyamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">pratīkāraprayatnāyāha– ghorā ityādi| duḥkhā iti duḥkhapradāḥ| kṣatajaśca viśeṣata iti kṣatajo'pi <note place="foot" type="variant" n="9">‘...vraṇayogāt’ iti pā.|</note> viśeṣamanekavraṇayogaṃ krimisambhavādikaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca vīkṣyāsādhyaḥ, ata eva cikitsite asādhyatāṃ pratijñāya kriyāṃ vakṣyati| viśeṣata iti lyablope pañcamī; viśeṣato'tiśayādasādhya ityarthaḥ, yāpanārthaṃ kriyāvidhiriti| kvacit “kṣatajaśca bhagandaraḥ” iti pāṭhaḥ| kṣatajo viśeṣataḥ sādhayituṃ ghoraḥ asādhya eva, srāvarūpaviśeṣasya yuktatvāditi gadādharaḥ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">asādhyalakṣaṇamāha– ghorā ityādi| kṣatajo'pi viśeṣamanekavraṇayogyaṃ krimisambhavādikaṃ vīkṣyāsādhyaḥ||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca | bhagandarāt sravantastu nāśayanti tamāturam ||9||</seg> (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">avasthāyāmasādhyatāmāha– vātamūtrapurīṣāṇītyādi| bhagandarāt sravanta ityatra ‘amī viśeṣā’ iti śeṣaḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">avasthāyāmasādhyatāmāha– vātetyādi| bhagandarātsravanta ityatra ‘amī viśeṣā’ iti śeṣaḥ| amī vātādyā viśeṣā bhagandarātsravantastamāturaṃ vināśayanti||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bhagandaranidānaṃ samāptam ||46||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="46">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ bhagandaranidānaṃ samāptam||46||</seg> <note place="foot" type="variant" n="11">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ bhagandaranidānam||46||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="46">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ bhagandaranidānam||46||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="47" xml:id="mn.47">
        <head>upadaṃśanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athopadaṃśanidānam | <note place="foot" type="variant" n="1">‘ ... dhāvanādatyupasevanādvā’ iti pā. |</note> hastābhighātānnakhadantapātādadhāvanādratyatisevanādvā | yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">sthānapratyāsatterupadaṃśanidānamāha– hastetyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgodayāt nakhadantacchedasthānatvenānukte'pi mehane nakhadantapātaḥ; yaduktaṃ kāmaśāstre– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| pravṛtte raticakre tu na śāstraṃ nāpi ca kramaḥ||” (kā. sū. sāṃ. a. 2) iti| kalahādivaśādvā mehane nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt| ratyatisevanāditi vyavāyasyātyantasevanāt| yonipradoṣāditi dīrghakarkaśaromādiyogādyoniduṣṭeḥ| śiśne mehane| vividhāpacārairiti aśuddhasalilaprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| upadaṃśasañjñā ca daṃśanopādhimantareṇāpi rūḍhā boddhavyā| yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhāvyate, tathā'pi tasya doṣaliṅgayuktatayā doṣaja evāntarbhāvaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">vraṇatvasāmānyātsthānapratyāsannatvādupadaṃśanidānam| tasya hetumāha– hastetyādi| nakhadantapātāditi balavadanurāgodayātprabalakāmarāgavaśāt kāmināṃ mehane dantanakhapāto bhavati| yaduktaṃ kāmaśāstre– “śāstrasya viṣayastāvadyāvanmandarasā narāḥ| raticakre pravṛtte ca na śāstraṃ nāpi ca kramaḥ||” iti| kalahādivaśādvā mehane nakhadantapātaḥ| adhāvanādaprakṣālanāt, atyupasevanāditi vyavāyasyātyantasevanāt, yonipradoṣāt alpamahādvāradīrghakarkaśaromasaṅkīrṇadeśatvādiyonidoṣāt, rogaprabhṛtervā yoniduṣṭeḥ| vividhopacārairiti kṣāroṣṇamalināmbhaḥprakṣālanabrahmacāriṇīgamanādibhiḥ| pañcopadaṃśā iti vātena, pittena, śoṇitena, kaphena, sannipātena; evaṃ pañca| yadyapyabhighātakṣate mehane upadaṃśa āgantuḥ ṣaṣṭhaḥ sambhavati, tathā'pi tasya doṣaliṅgayuktatayā doṣaja evāntarbhāvaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula">satodabhedaiḥ sphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyet pavanopadaṃśam | pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena... |2|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">paittikamāha– pītairityādi| <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... ṣañjanīyam’ iti pā.|</note> sphoṭairityanusañjanīyam| evamuttaratrāpi|2|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">vātajopadaṃśalakṣaṇamāha– satodetyādi| <note place="foot" type="variant" n="3">‘bhedo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhedo dvidhā kriyata iva| vyavasyet jānīyāt| pittajamāha– pītairityādi| pittai raktairveti vikalpaḥ, pittena bahukledayutaiḥ ārdratābahulaiḥ, sphoṭairiti śeṣaḥ|2|</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">...raktāt piśitāvabhāsaiḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam | sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">raktajamāha– raktādityādi| raktāt piśitāvabhāsairiti māṃsavattāmraiḥ sphoṭaiḥ raktācchoṇitāt upadaṃśaṃ vyavasyet| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntare raktaiḥ śoṇitaiḥ||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">raktajamāha– piśitāvabhāsairityādi| māṃsavattāmraiḥ sphoṭaiḥ raktāt śoṇitāt upadaṃśaṃ vyavasyet| ‘raktaiḥ’ iti pāṭhāntaram, tatra raktaiḥ śoṇitaiḥ| kaphajamāha– sakaṇḍuraiḥ kaṇḍūyutaiḥ, mahadbhiḥ mahatparigrahaiḥ, ghanairnibiḍaiḥ, sphoṭairiti śeṣaḥ||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula">nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam |4|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">sannipātajamāha– nānāvidhetyādi| nānāvidhasrāvarujopapannamiti pratyekadoṣoktasrāvavedanāyuktam| trimalopadaṃśamiti tridoṣopadaṃśam|4|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sannipātajamāha– nānetyādi| pratyekadoṣoktasrāvavedanāyuktam| trimalopadaṃśamiti tridoṣopadaṃśamasādhyamāhuḥ|4|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">viśīrṇamāṃsaṃ krimibhiḥ prajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjayecca ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">asādhyatāmāha– viśīrṇetyādi| muṣkāvaśeṣamiti viśīrṇasamastamehanamāṃsatvenāvaśiṣṭaphalakoṣamātram||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">varjyamāha– viśīrṇetyādi| viśīrṇamāṃsaṃ śaṭitamāṃsaṃ, kṛmibhiḥ prajagdhaṃ bhakṣitaṃ, muṣkāvaśeṣamiti śīrṇasamastamehanamāṃsatvenāvaśiṣṭaphalakośamātraṃ, <note place="foot" type="variant" n="4">‘ ... lakṣaṇamupadaṃśam’ iti pā.|</note> evamuktalakṣaṇopadaṃśaṃ parivarjayet||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ | kālena śothakrimidāhapākairviśīrṇaśiśno mriyate sa tena ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">upakrame cikitsākaraṇārthamāha– sañjātetyādi| viṣaye prasakta iti <note place="foot" type="variant" n="5">‘ativyavāyādirataḥ’ iti pā.|</note> ativyavāyarataḥ| kālena cirakālena||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">upakrame cikitsākaraṇārthamāha– sañjātetyādi| yo mūḍho viṣaye prasaktaḥ vyavāyāditatparaḥ, sa tenopadaṃśena kālena kālāntareṇa mriyate śothādibhirupadravaiḥ praśīrṇaśiśnaḥ galitamehanaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">aṅkurairiva saṅghātairuparyuparisaṃsthitaiḥ | krameṇa jāyate vartistāmracūḍaśikhopamā ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">koṣasyābhyantare sandhau sarvasandhigatā'pi vā | (savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā) | liṅgavartirabhikhyātā liṅgārśa iti cāpare ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">ekasthānatvenātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurairaṅkurasadṛśairīṣaddīrghaiḥ, <note place="foot" type="variant" n="6">‘saṅghātairmāṃsasampratānaiḥ’ iti pā.|</note> saṅghātairmāṃsapratānaiḥ, ‘sañjātaiḥ’ iti pāṭhe ‘māṃsaiḥ’ iti śeṣaḥ| tāmracūḍaśikhopamā iti tāmracūḍaḥ, kukkuṭaḥ, taccūḍātulyā| sandhāviti meḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatetyanena sarvasandheruktatvāt| eṣā tridoṣajā, <note place="foot" type="variant" n="7">‘vartiriti yojyam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vartiriti yojyam; ata eva ‘savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā|’ iti kvacit pāṭhaḥ| suśrute kvacit strīṇāmapyupadaṃśaḥ paṭhyate| yathā– “meḍhrasandhau vraṇāḥ kecit kecit sarvāśrayāstathā| kulatthākṛtayaḥ kecit kecit padmadalopamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kṛṣṇāstodasamanvitāḥ| śīghraṃ kecidvisarpanti śanaiḥ kecittathā'pare| strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantreṣvadarśanādetadanārṣamāhuḥ||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">ekasthānatvenātra liṅgārśa āha– aṅkurairityādi| aṅkurasadṛśairīṣaddīrghasaṅghātaiḥ māṃsapratānaiḥ| anye sandhāviti <note place="foot" type="variant" n="8">‘randhrasandhau’ iti pā.|</note> meḍhrarandhrasandhau, sarvasandhigatetyanena sarvasandheruktatvāt, eṣā tridoṣajā, ata eva “savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā” iti kvacitpaṭhyate| suśrute tu kvacit strīṇāmapyupadaṃśāḥ paṭhyante| tadyathā– “meḍhrasandhau vraṇāḥ kecitkecitsarvāśrayāstathā| kulatthākṛtayaḥ kecitkecitpadmadalopamāḥ|| rujādāhārtibahulāḥ kṛṣṇāstodasamanvitāḥ| strīṇāṃ puṃsāṃ ca jāyante upadaṃśāḥ sudāruṇāḥ||” iti| kintu samānatantreṣvadarśanādetadanārṣamāhuḥ||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne upadaṃśanidānaṃ samāptam ||47||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="47">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmupadaṃśanidānaṃ samāptam||47||</seg> <note place="foot" type="variant" n="9">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmupadaṃśanidānam||47||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="47">iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmupadaṃśanidānam||47||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="48" xml:id="mn.48">
        <head>śūkadoṣanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śūkadoṣanidānam | akramācchephaso vṛddhiṃ yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ | vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">samānasthānatvācchūkadoṣanidānamāha– akramādityādi| śūko jalaśūkaḥ, sa tu viṣajanturjalamalodbhavaḥ saśūkaḥ, tathā śūkapradhāno liṅgavṛddhikaro vātsyāyanādyukto yogaḥ śūka ucyate; tasya doṣo vaikṛtamasamyakkaraṇāt, tato vā doṣo vātādiḥ, tatkṛto vā vikāraḥ, “doṣā api vyādhyākhyāṃ labhante” ityāgamāt; ata eva śūkadoṣavivaraṇe śūkadoṣanimittā vyādhaya eva boddhavyāḥ| evaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="1">‘yatra kumbhikādau raktapittotthetyādi ... ’ iti pā.|</note> yadatra ‘kumbhikā raktapittotthā’ ityādikāraṇāntaropavarṇanaṃ tat śūkakṛtaraktapittādirūpaṃ jñeyam| anye <note place="foot" type="variant" n="2">‘tvādiśabdalābhāt’ iti pā.|</note> tvādiśabdalopāt śūkādidoṣanidānamāhuḥ| ādiśabdena duṣṭayonigūḍhāntarlomadurbhagāgamanādi gṛhyate; tanna manoharaṃ, “vṛddhiṃ yo'bhivāñchati” ityanena viśeṣaṇena <note place="foot" type="variant" n="3">‘duṣṭayonyāderayogasya’ iti pā.|</note> duṣṭayonyāderayogyasya grahītumanarhatvāt| anye tu duṣṭayonyādīnyupadaṃśahetutvenoktatvāt nānumanyante; tadanaikāntikam, ekajātīyahetūnāmanekarogakaraṇadarśanāt| akramādityanucitavṛddhikramāt; anucitā ca <note place="foot" type="variant" n="4">‘ ... śūkayogānāmavacāraṇāt’ iti pā.|</note> vṛddhirbhūrivikārakarajalaśūkayogānāmācāraṇāt, jalaśūkayogānāṃ vātsyāyanādau vistaraḥ| yathā– “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimān saha saindhavena| etadvirūḍhabṛhatīphalatoyapiṣṭamālepanaṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘mahiṣaviḍimalīkṛte'ṅge’ iti pā.|</note> mahiṣaviḍvimalīkṛte'ṅge|| sthūlaṃ mahattaraturaṅgamatulyamāśu <note place="foot" type="variant" n="6">‘śephaḥ’ iti pā.|</note> śephaṃ karotyabhimataṃ na hi saṃśayo'sti||” ityādi| yacca jalaśūkarahitamaśvagandhāditailaṃ taducitameva liṅgavardhanam| yaduktam– “aśvagandhāvarīkuṣṭhamāṃsīsiṃhīphalānvitam| caturguṇena dugdhena tilatailaṃ vipācayet|| stanaliṅgakarṇapālivardhanaṃ mrakṣaṇādidam||” iti| gadādharastvāha– liṅgavṛddhireva kāmaparāyaṇaninditapuruṣaiḥ kriyamāṇā akramaḥ| daśa cāṣṭau ceti aṣṭādaśa; saṅkhyeyanirdeśādeva labdhāyāṃ saṅkhyāyāṃ punastaduktiḥ sammūḍhapiḍakādau dvitvaśaṅkānirāsārtham||1||</seg> <note place="foot" type="variant" n="7">‘samānasthānatvāt śūkadoṣanidānam|’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">samānasthānatvācchūkadoṣanidānārambhaḥ| tasya samprāptimāha– akramādityādi| śūko jalaśūkaḥ, sa tu <note place="foot" type="variant" n="8">‘viṣajanturjalamalodbhavaḥ saśūkaḥ,’ iti pā.|</note> viṣajanturjalamalodbhavo jīvaviśeṣaḥ saśūkaḥ, tatpradhāno liṅgavṛddhau vātsyāyanādiśāstrokto yogaḥ <note place="foot" type="variant" n="9">‘śūka’ iti pā.|</note> śūkadoṣa ucyate, tanmukhyatvāt liṅgavṛddhau anye'pi yogāḥ śūkāḥ kathyante, tasya doṣo vikāraḥ, śūkasya kāraṇatvāt “kvaciddoṣā api vyādhyākhyāṃ labhante” ityāgamāt, ata eva śūkadoṣavivaraṇe śūkadoṣanimittatvāt vyādhaya eva vaktavyāḥ| atra śūkajā iti śūkadoṣajā vyādhayaḥ| akramāditi anucitavṛddhikramāt, anucitā vṛddhiḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhūrivikārajalaśūkayogānāmācaraṇāt’ iti pā.|</note> bhūrivikārakarajalaśūkayogānāmācaraṇāt, jalaśūkayogānāṃ vātsyāyanādau vistaraḥ| yathā– “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimānsaha saindhavena| <note place="foot" type="variant" n="11">‘etadvirūḍhabṛhatīphalatoyapiṣṭamālepanam’ iti pā.|</note> etadvirūḍhabṛhatīphalajopapiṣṭamālepanaṃ mahiṣaviḍvimalīkṛte'ṅge|| sthūlaṃ mahattaraturaṅgamatulyamāśu śephaṃ karotyabhimataṃ na hi saṃśayo'sti|” ityādi| yacca jalaśūkarahitamaśvagandhāditailaṃ, taducitameva liṅgavardhanam| yaduktam– “ <note place="foot" type="variant" n="12">‘ ... siṃhīda(pha)lānvitam’ iti pā.|</note> aśvagandhāvacākuṣṭhamāṃsīsiṃhīphalānvitam| caturguṇena dugdhena tilatailaṃ vipācayet| stanaliṅgakarṇapālivardhanaṃ mrakṣaṇādidam||” iti| śephaso liṅgasya| gadādharastvāha– liṅgavṛddhireva kāmaparāyaṇaninditapuruṣaiḥ kriyamāṇā akramaḥ| daśa ca aṣṭau ceti aṣṭādaśa, saṅkhyeyanirdeśādeva labdhāyāṃ saṅkhyāyāṃ punastaduktiḥ sammūḍhapiḍakādau dvitvasaṅkhyānirāsārtham||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurbhugnahetukā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||2||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">sarṣapikāmāha– gauretyādi| śūkadurbhugnahetuketi durbhugnaśūkahetuketyarthaḥ| piḍakādiṣu ubhayavacanamiti(?) paranipātaḥ durbhugno duravacāritaḥ| ‘śūkadurbhagahetukā’ iti pāṭhāntare śūkanimittā, duṣṭayoninimittā cetyarthaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">vātaśleṣmajanitāṃ sarṣapikāmāha– gauretyādi| gaurasarṣapatulyā| śūkadurbhugnahetuketi durbhugnaśūkahetuketyarthaḥ| ‘piḍakādiṣu ubhayavacanam’ iti paranipātaḥ| durbhugno duravacāritaḥ| “śūkadurbhagahetukī” iti pāṭhāntaram| tatra śūkanimittā duṣṭayoninimittā cetyarthaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula">kaṭhinā viṣamairbhugnairvāyunā'ṣṭhīlikā bhavet |3| (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">aṣṭhīlikāmāha– kaṭhinetyādi| viṣamairbhugnairiti vakṣyamāṇaśūkairityanena sambadhyate| viṣamairiti apraśastaiḥ| aṣṭhīlikā lauhakārasya bhāṇḍīviśeṣa, tattulyatvādaṣṭhīlikā|3|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">aṣṭīlikāmāha– kaṭhinetyādi| viṣamairbhugnairiti vakṣyamāṇaśūkairityanena sambadhyate| viṣamaiḥ apraśastaiḥ, bhugnairvakraiḥ| aṣṭhīlikā lohakārabhāṇḍaviśeṣaḥ, tattulyatvādaṣṭhīlikā; sā ca vātena|3|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ nāma tat kaphāt ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">grathitamāha– śūkairityādi| śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitamiti śūkaiḥ sarvadā pūritaṃ liṅgaṃ yat granthilaṃ tat grathitamityarthaḥ; granthitulyatvāt grathitasañjñā||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">kaphādgrathitamāha– śūkairityādi| śūkaiḥ sarvadā pūritaṃ liṅgaṃ yattadgrathitamityarthaḥ| grathitatvād grathitasañjñā| śaśvaditi aharahaḥ| śūkapūraṇaṃ śephasi, etenaikadināntarapūraṇaṃ praśastamicchanti kāmatantrācāryāḥ| nityapūraṇād grathitanāmno rogasyotpattiḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="mula">kumbhikā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā |4| (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">kumbhikāmāha– kumbhiketyādi| kumbhī <note place="foot" type="variant" n="13">‘kumbhīḍulatā’ iti pā., ‘kumbhāḍulatā’ iti ca pā.|</note> kumbhīlatā, tasyāḥ phalaṃ kumbhī; taddhitasya luk; ‘ive pratikṛtau’ <note place="foot" type="variant" n="14">‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti kan kumbhīphalavat kumbhikā| aśubheti śubhaṃ śuklaṃ tadvirodhe nañ, kṛṣṇetyarthaḥ| ‘āśujā’ iti pāṭhāntaram|4|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">raktapittābhyāṃ kumbhikāmāha– kumbhiketyādi| kumbhikā kumbhakārī, tasyāḥ phalaṃ kumbhī, taddhitasya luk “ive pratikṛtau” <note place="foot" type="variant" n="15">‘iti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti kan, kumbhīphalavat kumbhikā, tathā jāmbavāsthirūpā jambūphalāsthisadṛśī, aśubhā śubhaṃ śuklaṃ na <note place="foot" type="variant" n="16">‘śubham aśubham’ iti pā.|</note> śubhā aśubhā kṛṣṇetyarthaḥ| sā ca raktapittajanitā| ‘āśujā’ iti pāṭhāntaram|4|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tulyajāṃ tvalajīṃ vidyādyathāproktāṃ vicakṣaṇaḥ ||4||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">alajīmāha– tulyajāmityādi| tulyajāmiti pramehapiḍakā alajī tattulyasambhavā, sā ca raktā'sitā sphoṭacitā| tulyatvameva vivṛṇoti– yathāproktāmiti| alajī yathāproktā yādṛśalakṣaṇā tatheyamapītyarthaḥ| eṣā ca kāraṇacikitsābhedāt pramehaṃ vinā liṅga eva sambhavācca tataḥ pṛthagbhūtā jñeyā||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">alajīmāha– tulyajāmityādi| vicakṣaṇaḥ alajīpiḍakāṃ vidyāt| kimbhūtāṃ? tulyajāmiti| pramehapiḍakā alajī, tattulyasambhavā| sā ca raktāsitasphoṭacitā| tulyatvameva vivṛṇoti– yathāproktāmityādi| sā alajī yathāproktā yādṛśalakṣaṇā tatheyamapītyarthaḥ| eṣā ca kāraṇacikitsābhedāt pramehaṃ vinā liṅga eva sambhavācca tataḥ pṛthagbhūtā jñeyā| iyamapi <note place="foot" type="variant" n="17">‘duṣṭaśūkāvadhāraṇājjñeyā’ iti pā.|</note> duṣṭaśūkāvacāraṇājjñeyā||4||</seg></ab>
        <ab type="mula">mṛditaṃ pīḍitaṃ yacca saṃrabdhaṃ vātakopataḥ |5| (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">mṛditamāha– mṛditamityādi| pīḍitamiti adhikṛtatvāt śūkapātānantaraṃ pīḍitamiti jñeyaṃ, pīḍitaṃ ‘liṅgam’ iti śeṣaḥ| saṃrabdhaṃ saśotham|5|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">mṛditamāha– mṛditamityādi| saṃrabdhaṃ saśophaṃ tanmṛditaṃ mṛditākhyaṃ rogākrāntaṃ jñeyaṃ, pīḍitamityadhikṛtatvāt śūkapātānantaraṃ pīḍitamiti jñeyam|5|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe sammūḍhapiḍakā bhavet ||5||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">sammūḍhapiḍakāmāha– pāṇibhyāmityādi| pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe ityadhikārāt pātitaśūke liṅge pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe piccitāvanate, atrāpi ‘vātakopāt’ ityanuvartate||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">sammūḍhapiḍakāmāha– pāṇibhyāmityādi| pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe ityatrādhikārāt <note place="foot" type="variant" n="18">‘pīḍitaśūkaliṅge’ iti pā.|</note> pātitaśūke liṅge pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe atyarthaṃ piccitāvanate sammūḍhapiḍakā syāt, atrāpi vātaprakopa ityanuvartate||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ | so'dhimanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt ||6||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">adhimanthamāha– dīrghā ityādi| kaphāsṛgbhyāmiti śūkapātakṛtābhyām| evamanyatrāpi sāmānyena śūkadoṣābhihite śūkapāto'nukto'pi jñeyaḥ| vedanāromaharṣakṛditi vedanayā romaharṣaṃ karoti||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">avamanthamāha– dīrghā ityādi| dīrghā vistīrṇāḥ, bahvyaḥ bahulāḥ| kaphāsṛgbhyāmiti śūkapātakṛtābhyām| evamanyatra sarveṣvapi sāmānyena śūkadoṣeṣu śūkapāto'nukto'pi jñeyaḥ| vedanayā romaharṣaṃ karoti iti vedanāromaharṣakṛt| adhimantha iti sañjñā||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">piḍakā piḍakāvyāptā pittaśoṇitasambhavā | padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkarikā tu sā ||7||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">puṣkarikāmāha– piḍeketyādi||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">puṣkarikāmāha– <note place="foot" type="variant" n="19">etacca– ‘piḍakāmiśritā yā ca’ iti pā.|</note> piḍakābhiścitetyādi| yā piḍakaiva piḍakābhiścitā vyāptā| padmakarṇikasaṃsthāneti kamalakośatulyā, puṣkariketi sañjñā pittaśoṇitādvijñeyā||7||</seg></ab>
        <ab type="mula">sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam |8| (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">sparśahānimāha– sparśahāniṃ tvityādi|8|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sparśahānimāha– sparśahānimityādi| sparśahānināmānaṃ vyādhiviśeṣaṃ, śūkadūṣitaṃ śūkena duṣṭiṃ nītaṃ raktaṃ janayet|8|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā tu yā ||8||</seg> vyādhireṣottamā nāma <note place="foot" type="variant" n="20">‘śūkājīrṇanimittataḥ’ iti pā. |</note> śūkājīrṇanimittajā | (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">uttamāmāha– mudgamāṣetyādinā| eṣottamā vyādhiḥ śūkājīrṇanimittajā bhavati, śūkājīrṇaṃ punaḥ punarduravacāritaśūkavikṛtirūpameva| “vyādhireṣottamo nāma” iti pāṭhāntare eṣottama iti nirdeśaḥ pūrvatrāsiddhavidheranityatvāt sādhuḥ||8||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">uttamamāha– vyādhirityādi| eṣa <note place="foot" type="variant" n="21">‘eṣā uttamā’ iti pā.|</note> uttamo nāma vyādhiḥ śūkājīrṇanimittajo bhavati, śūkājīrṇaṃ punaḥ punarduravacāritaśūkavikṛtirūpameva, tadeva nimittaṃ tato jāyata iti| ‘ <note place="foot" type="variant" n="22">‘vyādhireṣottamā’ iti pā.|</note> vyādhireṣottama’ iti nirdeśaḥ| <note place="foot" type="variant" n="23">‘pūrvatrāsandhividhe ... ’ iti pā.|</note> pūrvatrāsiddhavidheranityatvātsādhuḥ||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">chidrairaṇumukhairliṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘cittam’ iti pā. |</note> citaṃ yasya samantataḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="11">vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ | (su. ni. 14) ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">śataponakamāha– chidrairaṇumukhairityādinā| chidrairiti duravacāritaśūkadoṣajanitavātaśoṇitajaiḥ, citamupacitam, ata eva cikitsāyāṃ lekhanopadeśaḥ| śataponakaścālanikā, tattulyatvāt śataponakaḥ||9||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">śataponakamāha– chidrairityādi| yasya liṅgaṃ chidraiḥ sūkṣmamukhaiḥ samantataḥ sarvataścitaṃ vyāptaṃ, sa vyādhiḥ śataponako jñeyaḥ| chidrairiti duravacāritaśūkajanitavātaśoṇitajaiḥ| śataponakaścālanikā, tattulyaḥ śataponakaḥ||9||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhakṛt ||10||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">tvakpākamāha– vātapittakṛta ityādi| śūkadoṣeṣu kvacit kasyacit doṣasyābhidhānaṃ śūkaviśeṣādāhārācārabhedācca <note place="foot" type="variant" n="25">‘pūrvaṃ sambandhanīyam’ iti pā.|</note> samarthanīyam||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">tvakpākamāha– vātetyādi| vātapittakṛtaḥ tvakpākanāmā vyādhirjñeyaḥ| sa ca jvaradāhau karoti| ayaṃ ca duravacāritaśūkadūṣitavātapittaja ityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="26">‘śūkaṃ doṣeṣu’ iti pā.|</note> śūkadoṣeṣu kvacitkasyaciddoṣasyābhidhānaṃ śūkaviśeṣādāhārādibhedācca samarthanīyam||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam | yasya vāsturujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam ||11||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">śoṇitārbudamāha– kṛṣṇaiḥ sphoṭairityādinā| piḍakābhiriti svalpābhirnipīḍitaṃ liṅgamiti boddhavyam| yasya vāsturuja iti vāstu vraṇādhiṣṭhānaṃ, tatra rujaḥ, agādhocchritamāṃsaśothatvāt| ‘bastirujaścogrā’ iti pāṭhāntaram| arbudaṃ duravacāritaśūkajaśoṇitakṛtam||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">śoṇitārbudamāha– kṛṣṇairityādi| piḍakābhiriti svalpābhiḥ nipīḍitaṃ liṅgamiti boddhavyam| yasya vāsturuja iti vāstu vraṇādhiṣṭhānam| <note place="foot" type="variant" n="27">‘tatra rujaḥ’ iti pā.|</note> tatra ugrā rujaḥ, <note place="foot" type="variant" n="28">‘ ... māṃsaśoṣatvāt’ iti pā.|</note> agādhocchritamāṃsaśothatvāt| ‘bastirujaścogrāḥ’ iti pāṭhāntaram| sarvadā duravacāritaśūkajaśoṇitakṛtam||11||</seg></ab>
        <ab type="mula">māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam |12| (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">māṃsārbudamāha– māṃsadoṣeṇetyādi| māṃsadoṣeṇeti śūkapātānantaraṃ prahārādinā kṛtena māṃsadoṣeṇa|12|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">māṃsārbudamāha– māṃsadoṣeṇetyādi| śūkapātānantaraṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘pramehādinā’ iti pā.|</note> prahārādinā kṛtena māṃsadoṣeṇa, atrāpi śoṇitaṃ hetuḥ, māṃsārbudasañjñā|12|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">śīryante yasya māṃsāni yasya sarvāśca vedanāḥ ||12||</seg> vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak | (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">māṃsapākamāha– śīryante yasyetyādi| śīryante galanti, sarvāśca vedanā iti vātapittakaphajāḥ||12||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">māṃsapākamāha– śīryanta ityādi| śīryante galanti| sarvāśca vedanāḥ iti vātapittakaphajāḥ, ayaṃ tridoṣajaḥ||12||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">vidradhiṃ sannipātena yathoktamiti nirdiśet ||13||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">vidradhimāha– vidradhimityādi| sannipātena yathoktamiti ‘nānāvarṇarujāsrāvaḥ’ ityādinā sannipātajavidradhilakṣaṇaṃ vidradhimiha jānīyādityarthaḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">vidradhimāha– yathoktamityādi| sannipātavidradhilakṣaṇena jānīyāt| vidradhinidānoktaṃ ‘nānāvarṇarujāsrāvaḥ’ ityādinā||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi vā | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthāṃstu tān vidyāttilakālakān ||15||</seg> (su. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-15">tilakālakamāha– kṛṣṇānītyādi| citrāṇīti nānāvarṇāni| saviṣāṇīti śūkānāṃ saviṣatve'pi viśeṣārthamuktam| kālānīti kṛṣṇāni, kṛṣṇatilatulyatvāt tilakālakasañjñā| śīryante galanti||14-15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-15">tilakālakamāha– kṛṣṇānītyādi| yasya puṃsaḥ śūkāni kṛṣṇāni, athavā citrāṇi, athavā saviṣāṇi, tāni saṃhatyāśu śīghraṃ niravaśeṣataḥ samagraṃ meḍhraṃ pacanti, kṛṣṇāni kṛṣṇavarṇāni, citrāṇīti śuklapītanīlādinānāvarṇāni, saviṣāṇīti śūkānāṃ saviṣatve'pi viśeṣārthamuktaṃ, tathā kālānīti kṛṣṇāni pariṇatatilaphalavarṇāni bhūtvā śīryanti galanti, tān sannipātajān tilakālakān vidyāt, kṛṣṇatilatulyavarṇatvāttilakālakasañjñā||14-15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ | vidradhiśca na siddhyanti ye ca syustilakālakāḥ ||16||</seg> (su. ni. a. 14) | <note place="foot" type="variant" n="30">‘śūkadoṣeṣvasādhyatāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">śūkadoṣeṣvasādhyānāha– tatra māṃsārbudamityādi| yacceti cakāro'yaṃ bhinnakramaḥ, sa ca na siddhyatītyanantaraṃ draṣṭavyaḥ; tena sādhyatā'pyeṣāmaciratvādinā bhavati, ata eva pratyākhyāya cikitsāvidhānamupapannamiti gadādharaḥ| durjñānāt sādhye eva asādhyatāropādasampūrṇāvasthāyāmasādhye'pi kriyāsiddheśca mā nivartatāṃ bhiṣagiti pratyākhyāya cikitsāṃ kāruṇikatayā ācārya upadiśatīti mantavyam||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">śūkadoṣeṣvasādhyatāmāha– tatretyādi| tatra teṣu śūkadoṣeṣu madhye yanmāṃsārbudaṃ, <note place="foot" type="variant" n="31">‘tathā yo māṃsapākaḥ’ iti pā.|</note> tathā yo māṃsapākaḥ, tathā vidradhiḥ, tathā ye ca tilakālakāḥ syuḥ, ete na sidhyanti| ye ceti cakāro bhinnakramaḥ, sa ca na siddhyatītyanantaraṃ draṣṭavyaḥ| tena sādhyatā'pyeṣāmaciratvādinā bhavati, ata eva pratyākhyāya cikitsāvidhānamupapannamiti gadādharaḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śūkadoṣanidānaṃ samāptam ||48||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="48">iti <note place="foot" type="variant" n="32">‘śrīkaṇṭhadattaviracitāyām’ iti pā.|</note> śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śūkadoṣanidānaṃ samāptam||48||</seg> <note place="foot" type="variant" n="33">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śūkadoṣanidānam||48||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="48">iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śūkadoṣanidānaṃ samāptam||48||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="49" xml:id="mn.49">
        <head>kuṣṭhanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha kuṣṭhanidānam | virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca | bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyān pratighnatām ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">vyāyāmamatisantāpamatibhuktvā niṣeviṇām | gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām | navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām | vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām | vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ | ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca ||6||</seg> (ca. ci. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-6">aṣṭādaśasaṅkhyārūpeṇa tulyatvāt kuṣṭhanidānamucyate| viśeṣeṇa kuṣṭhajanakaṃ nidānamāha– virodhīnītyādi| virodhīni “na matsyān payasā'bhyavaharet” (ca. sū. a. 26) ityādinoktāni| bhajatāmiti pūrveṇa sambadhyate| āgatāmiti upasthitavegām| vegāṃścānyāniti mūtrapurīṣādivegān| vyāyāmamatisantāpamatibhuktveti bhuktvā vyāyāmamatiyujya santāpamatiyujya <note place="foot" type="variant" n="1">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca niṣeviṇāmiti etayoreva sevanaśīlānāṃ; niṣeviṇāmityanena saha prathamataḥ sambandhe kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī syāt, tataśca vyāyāmasyātisantāpasyātiniṣeviṇāmiti prayogaḥ <note place="foot" type="variant" n="2">‘prasajjeta’ iti pā.|</note> prasajyeta| “śītoṣṇalaṅghanāhārān kramaṃ muktvā niṣeviṇām” iti pāṭhāntare śītoṣṇādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘yadā yena krameṇa’ ityasya sthāne ‘yathākrameṇa’ iti pā.|</note> yadā yena krameṇa sevyatvamuktaṃ, tadvaiparītyena tān sevyamānān| śītoṣṇalaṅghanāhārānityanantaraṃ pratīti draṣṭavyaṃ, tena śītoṣṇādīn prati yaḥ kramastaṃ muktvā eteṣāmeva niṣeviṇām| gharmaśramabhayārtānāmiti gharmādibhirārtatve sati drutamaviśramya śītāmbusevinām| gharma ātapaḥ| ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇamāmamannam, apakvamiti yāvat, tadbhuñjānānām; adhyaśināmāhāre evāpariṇate bhuñjānānām| aśināmiti ajīrṇādhiśabdābhyāṃ saha <note place="foot" type="variant" n="4">‘sambadhyate’ iti pā.|</note> sambandhyate| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇe apacāriṇām| navānnadadhimatsyānīti atiśabdo navānnādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyate| vyavāyaṃ cāpyajīrṇa iti <note place="foot" type="variant" n="5">‘vidagdhādirūpe'nne’ iti pā.|</note> vidagdhādirūpe ajīrṇe| dharṣayatāmiti abhibhavatām| pāpaṃ karma ca kurvatāmityanenaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ viśeṣārtham| doṣadūṣyasaṅgrahamāha– vātādaya ityādinā| vātādīnāṃ tritve pratīte'pi traya iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu militānāmeva trayāṇāṃ duṣṭipradarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate; yathā– “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|” (ca. sū. a. 1) iti| arthalabdhamapi saptakamiti padaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punaruktam| nanu, visarpāṇāṃ samutpāde etāvatyeva sāmagrī, yaduktam– “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||” (ca. ci. a. 21) iti| <note place="foot" type="variant" n="6">‘lasīkāvacca’ iti pā.|</note> lasīkayā ca tatrodakamucyate, tat kinnibandhanaḥ kuṣṭhavisarpayorbhedaḥ? ucyate– kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairaprabalaraktapittairdoṣairjanyate, visarpastvaciravisarpaṇaśīlaiḥ prabalaraktapittaiḥ; kuṣṭhe gurupradharṣaṇaparadravyāpahārādayo nimittaṃ, na visarpe| anye tvāhuḥ– visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavanti, yaduktam– “pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ|” (ca. ci. a. 21) iti, kuṣṭhaṃ tu tridoṣajameveti| kiṃ tvetatsamādhānaṃ tridoṣajatve'pi visarpāṇāmekadoṣajakuṣṭhavadekadoṣajatvakīrtanaṃ saṅgatamiti na manoharam| ataḥ kuṣṭhānīti ata ityasmāt doṣadūṣyasamudāyāt| sapta caikādaśaiva ceti vicchedapāṭhena saptānāṃ mahākuṣṭhatvamekādaśānāṃ kṣudratvamiti bodhayati||1-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-6">aṣṭādaśarūpasaṅkhyātulyatvātkuṣṭhanidānamucyate| viśeṣeṇa kuṣṭhajanakaṃ nidānamāha– virodhīnītyādi| etadācaratāṃ nṛṇāṃ kuṣṭhāni jāyante iti sambandhaḥ| virodhīni kṣīramatsyādīni bhajatāmiti sambadhyate| āgatāmiti upasthitavegāṃ chardiṃ, tathā vegāṃścānyāniti mūtrapurīṣādivegān, pratighnatāṃ pratighātaṃ kurvatām| vyāyāmamatisantāpamatibhuktveti bhuktvā vyāyāmamatiyujya santāpamatiyujya niṣeviṇāmiti| etayoreva sevanaśīlānāṃ, niṣeviṇāmityanena prathamataḥ sambandhe kṛdyogalakṣaṇā ṣaṣṭhī syāt; tatra vyāyāmasyātisantāpasyātiniṣeviṇāmiti prayogaḥ prayujyate| śītetyādi śītoṣṇādīnāṃ tu yadā yena krameṇa sevyatvamuktaṃ, tadvaiparītyena tān sevamānānām| gharma ātapaḥ| ajīrṇādhyaśināmityādi| ajīrṇamanagnipakvamannaṃ, carvaṇamiti yāvat, tadbhojinām| adhyaśinām, āhāra evāpariṇate bhuñjānānām| aśināmiti ajīrṇādhibhyāṃ saha sambadhyate| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañca karmāṇi vamanavirekādīni, teṣāmapacāriṇāṃ vyāpattvayoginām| navānnadadhimatsyātīti, atiśabdo navānnādiguḍāntaiḥ pratyekaṃ sambadhyate| vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne ityādi| vyavāyaṃ maithunaṃ, vidagdharūpe ajīrṇe; divā ca nidrāṃ bhajatām| dharṣayatāmiti abhibhavatām| pāpaṃ karma ca kurvatāmityanenaiva viprādidharṣaṇe labdhe punastadvacanaṃ viśeṣārthapratipādakam| doṣadūṣyasaṅgrahamāha– vātādaya ityādi| vātādīnāṃ tritve pratīte'pi traya iti vacanaṃ sarvakuṣṭheṣu militānāmeva trayāṇāṃ duṣṭipradarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṃ kāraṇamucyate| yathā– “rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|” iti| arthalabdhamapi saptakamiti padaṃ sarvatra saptakaniyamārthaṃ punaruktam| nanu, visarpāṇāmapyutpattyādau etāvatyeva sāmagrī| yaduktam– “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ||” iti| tatkuṣṭhavisarpayoḥ ko bhedaḥ? ucyate– kuṣṭhaṃ cirakriyaiḥ sthirairaprabalaraktapittairdoṣairjanyate, visarpastvaciravisaraṇaśīlaiḥ prabalaraktapittaiḥ, kuṣṭhe gurupradharṣaṇaparadravyāpahārādayo nimittaṃ, na visarpe| anye tvāhuḥ– visarpā vātādibhirekaikaśo'pi bhavanti, yaduktam– “pṛthaktrayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ|” iti; kuṣṭhaṃ tridoṣajameveti| kintvayaṃ samādhiḥ tridoṣajatve'pi visarpāṇāmekadoṣakuṣṭhavadekadoṣajatvakīrtanaṃ saṅgatamiti na manoharam| kuṣṭhasaṅkhyāmāha– ata ityādi| ata ityasmāddoṣadūṣyasamudāyātsapta tathā ekādaśa kuṣṭhāni jāyante| sapta caikādaśaiveti vicchedapāṭhena saptānāṃ mahākuṣṭhatvamekadaśānāṃ kṣudratvamiti bodhayati||1-6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ | sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikastvataḥ ||7||</seg> (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">kuṣṭhānāṃ tridoṣajatve'pi ulbaṇadoṣeṇa saptaprakāratāmāha– kuṣṭhānītyādi| doṣaiḥ pṛthak trayaḥ, dvandvaistrayaḥ, samāgataiḥ sannipātaireka iti saptatvam| vyapadeśo'dhikaṃ tvataḥ iti yathā– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">kuṣṭhānāṃ tridoṣajatve'pyudrekadoṣeṇa saptaprakāratvamāha– kuṣṭhānītyādi| kuṣṭhāni saptadhā saptaprakārāṇi, kathamityāha pṛthagdoṣaiḥ vātena, pittena, śleṣmaṇā, trīṇi; tathā taireva doṣairdvandvairvātapittābhyāṃ, vātakaphābhyāṃ, kaphapittābhyāṃ trīṇi, tathā taireva doṣaiḥ samāgataiḥ sannipatitairekam, iti saptatvam| nanvevaṃ satyekadoṣajaṃ dvidoṣajaṃ kuṣṭhaṃ tatsarvaṃ tridoṣajaṃ syādityāha– sarveṣvityādi| sarveṣvapi kuṣṭheṣu tridoṣajeṣu <note place="foot" type="variant" n="7">ayamevameva pāṭhamūrīkaroti|</note> satsvadhikatvataḥ adhikatvādvyapadeśo nirdeśaḥ kāryaḥ, sannipātasya samaviṣamatvāt; yathā– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ | dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatirbhramaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ | rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitta'lpe'tikopanam ||9||</seg> romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam | (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">pūrvarūpamāha– atiślakṣṇetyādinā| atiślakṣṇaḥ atimasṛṇaḥ| kharo rūkṣaḥ <note place="foot" type="variant" n="8">‘atiślakṣṇo vā kharo vā sparśaḥ (kharaḥ karkaśaḥ)|’ iti pā.|</note> (kharaḥ karkaśaḥ), atiślakṣṇo vā kharo vā sparśaḥ| svedāsvedau svedavahasroto'varodhānavarodhakṛtau| svāpaḥ sparśājñānam| koṭhonnatiḥ varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ śothaḥ koṭhaḥ, tasyonnatiḥ| śīghrotpattiścirasthitiśca vraṇānāmeva| nimitte'lpe'tikopanamiti anyathā'pi duṣṭaśoṇitatvādvraṇānāṃ dehagatānāmalpe'pi hetau kopaḥ| kuṣṭhalakṣaṇamagrajamiti kuṣṭhānāṃ pūrvarūpamityarthaḥ||8-9||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">pūrvarūpamāha– atītyādi| atiślakṣṇādikaṃ kuṣṭhalakṣaṇamaprajamiti kuṣṭhānāṃ pūrvarūpamityarthaḥ| atiślakṣṇa iti atimasṛṇaḥ, kharo rūkṣaḥ, <note place="foot" type="variant" n="9">atra ‘atha vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> atiślakṣṇo vā kharaḥ sparśaḥ| svedā'svedāviti svedavahasrotovarodhānavarodhakṛtau| vivarṇatā vaivarṇyaṃ, dāhaḥ sarvāṅgīṇaḥ, kaṇḍūḥ tvaci, svāpaḥ sparśājñatvaṃ, koṭhonnatiḥ varaṭīdaṃśasaṅkāśaḥ śophaḥ koṭhaḥ tasyonnatiḥ, <note place="foot" type="variant" n="10">‘bhramaḥ’ ityatra ‘śramaḥ’ iti pā.|</note> śramo'nāyāsajaḥ| śīghrotpattiścirasthitiḥ vraṇānāmeva| alpe'pi nimitte kopo vraṇānām||8-9||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam | rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet | śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">kṛcchramanyonyasaṃyuktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate | karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāvaṃ savedanam ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">yadṛṣyajihvasaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate | saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate | śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo ghṛṣṭaṃ vimuñcati ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">prāyaścorasi tat sidhmamalābukusumopamam | yat kākaṇantikāvarṇaṃ sapākaṃ tīvravedanam ||16||</seg> tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati | (ca. ci. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-16">saptamahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha– kṛṣṇāruṇakapālābhamityādi| kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ kṛṣṇāruṇakapālavarṇaṃ, kapālaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘śarkarāśakalam’ iti pā., ‘karkarāśakalam’ iti ca pā.|</note> kharparaśakalam| paruṣaṃ kharasparśam| tanu tanutvak, viṣamaṃ duścikitsyam| <note place="foot" type="variant" n="12">‘audumbaramāha– rugityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> audumbaramāha– rugityādi| romapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilaromamityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="13">‘maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetetyādi| sthiraṃ kaṭhinaṃ, <note place="foot" type="variant" n="14">‘styānaṃ sāndraṃ sadalaṃ vā|’ iti pā.|</note> styānamārdraṃ sajalaṃ vā| utsannamaṇḍalamudgatamaṇḍalam| kṛcchraṃ kṛcchrasādhyam| anyonyasaṃyuktamiti aparāparairmilitam| <note place="foot" type="variant" n="15">‘ṛṣyajihvamāha– karkaśamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ṛṣyajihvamāha– karkaśamityādi| ṛṣyajihvasaṃsthānamiti ṛṣyo nīlāṇḍo hariṇaḥ, <note place="foot" type="variant" n="16">‘‘robhu’ iti prasiddhaḥ,’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ‘robhu’ iti prasiddhaḥ, tasya jihvākāram| <note place="foot" type="variant" n="17">‘puṇḍarīkamāha– saśvetamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> puṇḍarīkamāha– saśvetamityādi| puṇḍarīkadalopamamiti puṇḍarīkaṃ raktapadmaṃ tatpatropamaṃ, tena saśvetaṃ raktaparyantam| sarāgamiti salohitaṃ, madhye <note place="foot" type="variant" n="18">‘saśvetalohitamityarthaḥ’ iti pā.|</note> śvetalohitamityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="19">‘sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi| śvetaṃ tāmramiti śvetalohitātmakam| prāyaścorasītyurasi tadbāhulyena bhavati, kaphapradhānatvāt| prāyograhaṇādanyatrāpi bhavati| <note place="foot" type="variant" n="20">‘kākaṇamāha– yadityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kākaṇamāha– yadityādi| yat kākaṇantikāvarṇamiti kākaṇantikā guñjā| guñjāsavarṇatvena ca madhye kṛṣṇamante raktam, athavā madhye raktamante kṛṣṇam| kuṣṭhatvenaiva <note place="foot" type="variant" n="21">‘tridoṣajalakṣaṇatve’ iti pā.|</note> tridoṣalakṣaṇatve siddhe tridoṣaliṅgamiti punaruktaṃ prabaladoṣatrayaliṅgatvopadarśanārtham| iti saptamahākuṣṭhāni| mahattvaṃ caiṣāṃ śīghramuttarottaradhātvavagāhanabahudoṣajatvakriyābhūyastvayogāt||10-16||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-16">saptamahākuṣṭhānāṃ lakṣaṇamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇāruṇā ye sphuṭitaghaṭyāḥ khaṇḍāstadvarṇam, anye kṛṣṇāruṇakapālaśarkarāvarṇamāhuḥ| rūkṣaṃ rūkṣasparśaṃ, paruṣaṃ kharasparśam| tanu tanutvak, todabahulaṃ todāḍhyaṃ, viṣamaṃ duścikitsyam| audumbaraṃ kuṣṭhamāha– rugityādi| rugdāharāgakaṇḍūbhiryuktaṃ, romapiñjaramiti romabhiḥ piñjaraṃ kapilaroma ityarthaḥ| udumbaraphalābhāsaṃ pakvodumbaravarṇam| maṇḍalakuṣṭhamāha– śvetamityādi| evaṃvidhaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalaṃ maṇḍalasañjñayocyate, śvetaṃ raktaṃ tadābhāsaṃ, sthiraṃ kaṭhinaṃ, styānaṃ sāndraṃ sadalaṃ vā, utsannamaṇḍalaṃ unnatamaṇḍalaṃ, kṛcchraṃ kṛcchrasādhyaṃ, <note place="foot" type="variant" n="22">ayamevameva pāṭhamūrīkaroti|</note> anyonyasaṃsaktamiti, <note place="foot" type="variant" n="23">‘aparāparairmilitam’ iti pā.|</note> parasparairmilitam| <note place="foot" type="variant" n="24">‘yadṛkṣajihvasaṃsthānamṛkṣajihvam’ iti pā.|</note> ṛkṣajihvamāha– karkaśamityādi| karkaśaṃ kharasparśam| ṛkṣo nīlāṇḍo hariṇa iti, anye ṛkṣaḥ ‘rīcha’ ityāhuḥ, tajjihvākāram| puṇḍarīkamāha– saśvetamiti| puṇḍarīkaṃ śvetakamalaṃ, tasyopamaṃ, tena saśvetaṃ raktaparyantaṃ madhye śvetaṃ prānteṣu raktam| sotsedhamunnatam| sarāgamiti prānte'dhikarāgapratipādakaṃ, sarāgamityatra ‘sadāham’ iti kvacitpāṭhaḥ| sidhmalakṣaṇamāha– śvetamityādi| śvetaṃ tāmramiti śvetalohitātmakaṃ, tanu aghanaṃ, yat ghṛṣṭaṃ sadrajaścūrṇaṃ muñcatīti| prāyaścorasītyādi| urasi bāhulyena bhavati, kaphapradhānatvāt| prāyograhaṇādanyatrāpi boddhavyam| kākaṇamāha– yadityādi| kākaṇantikā guñjā, tatsamavarṇatvena madhye kṛṣṇamante'tiraktam, athavā raktamante kṛṣṇaṃ, tathā sapākaṃ, tathā tīvravedanaṃ, tathā tridoṣaliṅgaṃ, tat kākaṇākhyaṃ kuṣṭhaṃ naiva sidhyati| kuṣṭhatvenaiva tridoṣaliṅgatve siddhe tridoṣaliṅgamiti punaruktaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘tat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tat prabaladoṣatrayaliṅgopadarśanārtham| iti sapta mahākuṣṭhāni| mahattvaṃ caiṣāṃ śīghramuttarottaradhātvavagāhanabahuladoṣajanyatvakriyābhūyastvayogāt||10-16||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">tadekakuṣṭhaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat | śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘kiṭṭibham’ iti pā., ‘kiṭṭimam’ iti pā., ‘kiṭimam’ iti vā pā. |</note> kiṭibhaṃ smṛtam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam | kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiścaḥ gaṇḍairalasakaṃ citam ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam | raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘dalayatyapi’ iti pā. |</note> yadgalatyapi | taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">(ca. ci. a. 7) | sūkṣmā bahvyaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ | saiva sphoṭaistīvradāhairupetā jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">sphoṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ | raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam ||22||</seg> sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā | (ca. ci. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-22">ataḥ paramekādaśakṣudrakuṣṭhānyucyante– asvedanamityādi| mahāvāstu mahāsthānam| matsyaśakalopamamiti matsyasya tvaksadṛśam| carmākhyaṃ carmakuṣṭham| <note place="foot" type="variant" n="28">‘bahulamapattalam’ iti pā.|</note> bahalamapattalam| <note place="foot" type="variant" n="29">‘kiṭibhamāha– śyāvamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kiṭibhamāha– śyāvamityādi| kiṇakharasparśamiti kiṇo vraṇasthānam| paruṣaṃ rūkṣam| vaipādikamiti vipādikāyāḥ svārthe'ṇ| <note place="foot" type="variant" n="30">‘alasakamāha– kaṇḍūmadbhirityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> alasakamāha– kaṇḍūmadbhirityādi| gaṇḍairiti sphoṭaiḥ| <note place="foot" type="variant" n="31">‘dadrumaṇḍalamāha– kaṇḍvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> dadrumaṇḍalamāha– kaṇḍvityādi| dadrumaṇḍalamiti maṇḍalarūpatayotpādāt dadrumaṇḍalamiti kīrtanam| nanu, kathamasya carake kṣudratvenābhidhānaṃ, suśrute mahākuṣṭhe dadroruktatvāt; tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, suśrute kṣudrakuṣṭhe darśitam| ucyate– asitā dadruravagāḍhamūlā suśrute mahākuṣṭham, asitetaradadruścarake'navagāḍhamūlā kṣudrakuṣṭhaṃ, suśrute asitetaradadrvā visarpakuṣṭhe'ntarbhāvaḥ, visarpaṇayogāt; tathā'vagāḍhaṃ sidhma carake mahākuṣṭhaṃ, sidhmapuṣpikā tu tvaṅmātragatā suśrute kṣudrakuṣṭham; asitadadrau asitasidhmano'varodha iti gadādharaḥ| jejjaṭastvāha– carakoktaṃ sidhmaiva suśrute dadruśabdābhihitaṃ, nāmabhedaḥ kevalaṃ paraṃ na vastubhedaḥ, santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitānītyavirodhaḥ| kintviyamasādhvī vyākhyā, lakṣaṇavailakṣaṇyāt; kiñca carakasuśrutayoḥ kuṣṭhaṃ prati bahuprakāro virodhaḥ, tathāhi suśrutoktamaruṇaṃ na carake paṭhyate, maṇḍalaṃ carakoktaṃ na suśrute, kṣudrakuṣṭhe carakoktacarmākhyālasakaśatāruprabhṛtīni na suśrute, <note place="foot" type="variant" n="32">‘suśrutoktakṣudrakuṣṭhārakasādayaśca’ iti pā.|</note> suśrutoktakṣudrakuṣṭhālasakādayaśca na carake; tasmādayaṃ samādhirucitaḥ– kuṣṭhānāmasaṅkhyeyatvamiti kecit carake, kecit suśrute kuṣṭhaprakārā ucyante| uktaṃ hi carake– “kuṣṭhaṃ saptavidham, aṣṭādaśavidham, asaṅkhyeyaṃ vā|” (ca. ni. a. 5) iti| <note place="foot" type="variant" n="33">‘carmadalamāha– raktamityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> carmadalamāha– raktamityādi| yadgalatyapīti galati vidīryate| <note place="foot" type="variant" n="34">‘śatārumāha– raktetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śatārumāha– raktetyādi| śatāruriti bahuvraṇayogānvitaṃ nāma| <note place="foot" type="variant" n="35">‘vicarcikāmāha– sakaṇḍvityādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vicarcikāmāha– sakaṇḍvityādi| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarciketi atra kaphakāryaṃ kaṇḍūḥ, bahusrāvatvaṃ pittāt, śyāvatvaṃ vātāt; evaṃ sarvatra doṣatrayaliṅgamūhyam| nanu, ekakuṣṭhamārabhya vicarcikāparyantena dvādaśakṣudrakuṣṭhāni bhavanti, tat kathamekādaśeti? ucyate– vicarcikaiva pādayorbhavantī vidāraṇayogādvipādikā bhavati, tena na saṅkhyātirekaḥ| tathā ca bhojaḥ– “doṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṃsaṃ pāṇipādasamāśritāḥ| piḍakāṃ janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitām|| dālyate tvak kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā| pāde vipādikā jñeyā sthānānyatvādvicarcikā||” iti gadādharaḥ| anye tvāhuḥ– saiva sphoṭaistīvradāhairityabhidhānena pāmaiva tīvradāhabṛhatsphoṭayuktā <note place="foot" type="variant" n="36">‘kacchurna’ iti pā.|</note> kacchūḥ, na tato bhinneti||17-22||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-22">ataḥ prabhṛtyekādaśa kṣudrakuṣṭhānyāha– <note place="foot" type="variant" n="37">‘tatraiva kuṣṭhamāha’ iti pā.|</note> tatra carmakuṣṭhamāha– asvedanamityādi| tadekakuṣṭhaṃ nāma, <note place="foot" type="variant" n="38">atra ‘yad’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> asvedanaṃ svedarahitaṃ, mahāvāstu <note place="foot" type="variant" n="39">‘mahāsthānam’ iti pā.|</note> mahādhiṣṭhānam| matsyaśakalopamamiti matsyatvakkhaṇḍasadṛśam| carmakuṣṭhamāha– hasticarmavat, bahulamapattalam| kiṭṭibhamāha– śyāvamitvādi| tat kiṭṭibhanāma kuṣṭhaṃ smṛtam| śyāvaṃ śyāvavarṇaṃ, kiṇakharasparśamiti kiṇo vraṇasthānaṃ, tadvat kharasparśaṃ karkaśaṃ, paruṣaṃ rūkṣaṃ, kiṭṭibhākhyaṃ kuṣṭham| vaipādikamāha– pāṇipādayoḥ sphuṭanaṃ vidāraṇaṃ, vaipādikaṃ kuṣṭham| alasakuṣṭhamāha– kaṇḍūmadbhiriti| gaṇḍaiḥ sphoṭaiḥ, citaṃ yuktam, alasakākhyaṃ kuṣṭham| dadrumaṇḍalamāha– sakaṇḍūrāgāḥ kaṇḍūrāgasaṃyuktāḥ piḍakā yatra tat sakaṇḍūrāgapiḍikaṃ, tathā udgatamutsannam, evaṃvidhaṃ maṇḍalaṃ yat, tad dadrunāma kuṣṭham| nanu, kathamasyāścarake kṣudratvenābhidhānaṃ, suśrute mahākuṣṭhatveneti, tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, suśrute kṣudrakuṣṭhe darśitaṃ? ucyate– asitā dadruravagāḍhamūlā suśrute mahākuṣṭham, asitetaradadvrā visarpakuṣṭhe'ntarbhāvaḥ, visarpaṇayogāt| tathā sidhma carake mahākuṣṭhe, sidhmapuṣpikā tu tvaṅmātragatā suśrute kṣudrakuṣṭhamityādi| carmadalamāha– raktamiti| dalayati vidārayati, <note place="foot" type="variant" n="40">etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa|</note> asparśasahaṃ ca vastrādisparśanākṣamaṃ, taccarmadalanāma| pāmāmāha– sūkṣmā iti| evaṃvidhāḥ piḍakāḥ pāmā ityuktā vaidyairityarthaḥ| bahvyaḥ prabhūtāḥ, srāvavatyaḥ srāvayuktāḥ, kaṇḍūmatyaḥ kaṇḍūyuktāḥ| kacchumāha– saiveti| saiva pāmā pāṇyoḥ hastayoḥ| sphicoḥ kaṭiprothayośca kacchuḥ kathyate| tīvradāhaiḥ tīvrasantāpaiḥ, sphoṭairityarthaḥ| sphoṭamāha– sphoṭā iti| sugamam| śatārumāha– raktamiti| śatāruriti bahuvraṇayogādanvitaṃ nāma| vicarcikāmāha– sakaṇḍūriti| sakaṇḍūḥ piḍakā bhavet| śyāvā varṇataḥ, bahusrāvā bhūriprasrāvā| atra kaphakāryaṃ kaṇḍūḥ, bahusrāvatvaṃ pittāt, śyāvatvaṃ vātāt, evaṃ sarvatra doṣatrayaliṅgamūhyam| nanvekakuṣṭhamārabhya vicarcikāparyantena dvādvaśa kuṣṭhāni bhavanti, tat kathamekādaśetyucyate– vicarcikaiva <note place="foot" type="variant" n="41">‘pādayorbhavati’ iti pā.|</note> pādayorbhavantī vidāraṇayogād vipādikā <note place="foot" type="variant" n="42">‘bhavati’ iti pā.|</note> kathyate, tena <note place="foot" type="variant" n="43">‘na’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> na saṅkhyātirekaḥ| tathā ca bhojaḥ– “doṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṃsaṃ pāṇipādasamāśritāḥ| piḍakā janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitām|| dahyate tvak kharā rūkṣā pāṇyorjñeyā vicarcikā| pāde vipādikā jñeyā sthānānyatvādvicarcikā||” iti||17-22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vātāt kuṣṭhaṃ savedanam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">pittāt <note place="foot" type="variant" n="44">‘prakuthitam’ iti pā. |</note> prakvathitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam | kaphāt kledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍūśaityagauravam ||24||</seg> dviliṅgaṃ dvandvajaṃ kuṣṭhaṃ, triliṅgaṃ sānnipātikam |25|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23-24">doṣatrayaniyataṃ kuṣṭhaliṅgamāha– kharaṃ śyāvāruṇamityādi| śyāvāruṇamiti śyāvaṃ vā aruṇaṃ vā bhavati| carake kuṣṭhamadhikṛtya doṣaviśeṣakuṣṭhajanakahetūnāṃ parasparaṃ jñāpyajñāpakatvamuktaṃ; yathā– “kuṣṭhaviśeṣairdoṣāḥ doṣaviśeṣaiḥ <note place="foot" type="variant" n="45">upalabdhacarakasaṃhitāmūle ‘punaśca’ iti pā.|</note> punaḥ kuṣṭhāni| jñāyante <note place="foot" type="variant" n="46">upalabdhacarakasaṃhitāmūle ‘tairheturhetustāṃśca’ iti pā., madhukośavyākhyāpratiṣu tu ‘tairhetubhistāṃśca’ iti pā., ‘te hetuṃ hetustāṃśca’ iti ca pā.|</note> te hetuṃ hetustāṃśca prakāśayati||” (ca. ci. a. 7) iti||23-24||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23-24">doṣatrayaniyataṃ kuṣṭhaliṅgamāha– kharamityādi| śyāvaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">atra ‘vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> aruṇaṃ vā bhavati, savedanaṃ vedanāyuktam, etadvātakuṣṭhaṃ jānīyāt| pittācca prakvathitaṃ śaṭitamiva| <note place="foot" type="variant" n="48">‘yuktaṃ ca kaphāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yuktaṃ ca kaphāt kledi klinnatāyuktaṃ, ghanaṃ nibiḍam| dvandvaje kuṣṭhe dvidoṣaliṅgaṃ, sānnipātike tridoṣaliṅgam||23-24||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyātipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ | todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam | medaḥsthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu krimisambhavaḥ | svaropaghātaśca bhavedasthimajjasamāśrite ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam ||30||</seg> (su. ni. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25-30">idānīmuttarottarasaptadhātugatakuṣṭhasya lakṣaṇaṃ krameṇāha– tvaksthe vaivarṇyamityādi| tvakśabdenātra raso'bhidhīyate, dhātuprastāvāt; tvakśabdena rasasyābhidhānaṃ tātsthyāt; jejjaṭastu tvacamevāha| bāhyāyāstvacaścarake udakadharatvenokte rasagrahaṇasyānarhatvāddvitīyā'sṛgdharā'troktā, udakācca raso bhinnaḥ; tathāhyuktam– “udakaṃ daśāñjalimitaṃ, raso navāñjalimitaḥ|” (ca. śā. a. 7) iti| rasaṃ vihāya raktādyuktiśca prāgeva rasaṃ kroḍīkṛtya tiryaksirāgatairdoṣaiḥ kuṣṭhajananāt, sirāsu raktavyavasthiteśceti tasyāśayaḥ| sākṣādrasa ityanabhidhānādbṛhatkuṣṭhaṃ rasagataṃ na bhavatīti nāśaṅkanīyam| yataḥ suśrutenaivoktam– “teṣāṃ tu mahattvaṃ sarvadhātvanusāritvāt|” (su. ni. a. 5) iti, sarvaśabdena ca rasasyāpi grahaṇam| bhoje'pyuktam– “praduṣṭāḥ pracyutā doṣā rasāsṛṅmāṃsasaṃśritāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīreṣu śarīriṇām||” iti| “tvaksrāvo romaharṣaśca svedasyātipravartanam|” iti| etat kecit śoṇitagatasyaiva liṅgaṃ manyante, anye rasagatasyeti| iha raukṣyaṃ svedātipravṛttirlomaharṣaśca kuṣṭhārambhakadoṣaiḥ svedavahasrotoduṣṭyā bhavati| yaduktam– “svedavāhiṣu duṣṭeṣu pāruṣyaṃ romaharṣaṇam| atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca jāyate||” iti| vipūyaka iti <note place="foot" type="variant" n="49">‘viśeṣaṇam’ iti pā.|</note> viśeṣeṇa pūyayogitvam| kauṇyaṃ karabhaṅgaḥ| aṅgānāṃ sambheda iti aṅgānāṃ bhaṅgaḥ| prāguktāni tathaiva ceti rasaraktamāṃsadhātugatakuṣṭhaliṅgānītyarthaḥ; etaccaikatrābhihitamapi krameṇa parāparadhātuduṣṭau pūrvapūrvadhātuduṣṭiliṅgakhyāpanaparaṃ, nyāyasya samānatvāt| yaducyate– “samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyāsañjanīyaḥ|” iti śukragatakuṣṭhaliṅgamāha– dampatyorityādi| kuṣṭhaṃ śukragatamapatyena vyajyata ityarthaḥ| atra śukraduṣṭilakṣaṇaprastāvena tattulyakāryā strīgatā''rtavaduṣṭirapyuktā| tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntargatakuṣṭhaliṅgāni bhavanti| kuṣṭhitamiti sañjātaṃ kuṣṭhamasyeti tārakāditvāditac| atra duṣṭaṃ śukramārtavaṃ vā sarvathā bījatvānupaghātādapatyajanakaṃ, parantu vikṛtaṃ janayatīti draṣṭavyam||25-30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25-30">idānīmuttarottarasaptadhātugatakuṣṭhalakṣaṇaṃ krameṇocyate– tvagityādi| tvakśabdenātra raso vācyaḥ, dhātuprastāvāt; tvakśabdena rasasyābhidhānaṃ, tātsthyāt| bṛhatkuṣṭhaṃ rasagataṃ na bhavatīti na śaṅkanīyaṃ, yataḥ suśrutenoktam– “teṣāṃ tu mahattvaṃ sarvadhātvanusāritvāt|” iti| ataḥ sarvaśabdena rasasyāpi grahaṇam| bhoje'pyuktam– “praduṣṭāḥ pracyutā doṣā rasāsṛṅmāṃsasaṃśritāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīreṣu śarīriṇām||” iti| vaivarṇyamaṅgānāṃ vivarṇatā| raukṣyaṃ ca svedātipravṛttirlomaharṣaśca kuṣṭhārambhakairdoṣaiḥ svedavahasrotoduṣṭyā bhavati| yaduktam– “svedavāhiṣu duṣṭeṣu pāruṣyaṃ romaharṣaṇam| atisvedanamasvedaḥ paridāhaśca jāyate||” iti| raktagatamāha– kaṇḍūrityādi| vipūyaka iti viśeṣeṇa pūyayogitvam| māṃsagatamāha– bāhulyamityādi| bāhulyaṃ sthūlamaṇḍalatā, sphoṭaḥ tvacaḥ sphuṭanaṃ, sthiratvamacalatvam| medogatamāha– kauṇyamityādi| kauṇyaṃ karabhaṅgaḥ, gatikṣayo gamanāśaktiḥ, aṅgānāṃ sambhedaḥ aṅgabhaṅgaḥ, kṣataprasaraṇaṃ, prāguktāni rasaraktamāṃsagataliṅgāni, etaccaikatrābhihitamapi krameṇa parāparadhātuduṣṭau pūrvadhātuduṣṭiliṅgakhyāpanaparaṃ, nyāyasya samānatvāt| yaducyate– “samāneṣvartheṣvekatrābhihito <note place="foot" type="variant" n="50">‘vidhiranyatrāpyāśaṅkanīyaḥ’ iti pā.|</note> vidhiranyatrāpyāsañjanīyaḥ” iti| asthimajjagatamāha– nāsetyādi| nāsāyā bhaṅgo'vadaraṇam, akṣirāgo netralauhityaṃ, kṣateṣu kṛmisambhūtiḥ, svarahāniśca| śukragatakuṣṭhaliṅgamāha– dampatyorityādi| dampatyoḥ strīpuruṣayoḥ, kuṣṭhabāhulyāt śukrārtavayorduṣṭiḥ, śukragatakuṣṭhamapatyena vyajyata ityarthaḥ| atra śukraduṣṭilakṣaṇaprastāvena ca tattulyakāryā strīgatārtavaduṣṭirapyuktā| tadapītyapiśabdāt pūrvoktānyapi rasādimajjāntargatakuṣṭhaliṅgāni bhavanti, anye kuṣṭhilamiti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| tatra duṣṭaṃ śukramārtavaṃ vā sarvathā bījatvānupaghātādapatyajanakaṃ, paraṃ tu vikṛtaṃ janayatīti draṣṭavyam||25-30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yat | medasi dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">krimitṛḍdāhamandāgnisaṃyuktaṃ yattridoṣajam | prabhinnaṃ prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram ||32||</seg> pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha mānavam | (su. sū. a. 33) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31-32">sādhyādibhedamāha– sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthamityādi| vātaśleṣmādhikaṃ ca yaditi <note place="foot" type="variant" n="51">‘carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhādi varjyam’ iti pā.|</note> ekakuṣṭhakiṭibhādivarjyam| majjāsthisaṃśritamiti atra majjāsthipratyāsattyā <note place="foot" type="variant" n="52">‘śukrasya tadgatasya ... ’ iti pā.|</note> śukragatasyāpyasādhyatvaṃ boddhavyam| prabhinnamiti vidīrṇam| pañcakarmaguṇātītamiti pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnāṃ caturṇāṃ kriyākalāpāḥ pañcakarmāṇi, teṣāṃ guṇā vīryāṇi, tānyatīto yaḥ sa tathā, asthimajjāgata ityarthaḥ; tāśca kriyāḥ pūrvarūpe śodhanamubhayataḥ; tvakprāpte śodhanālepanādi, raktaprāpte śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekādi, evaṃ māṃsamedasorapi draṣṭavyamiti| athavā <note place="foot" type="variant" n="53">yaduktam– “kuṣṭheṣu caiva sarveṣu pañcakarmāṇi kārayet| pakṣe pakṣe ca vamanaṃ, māsi māsi virecanam| ṣaṇmāsena sirāmokṣo, nasyaṃ saptadināntaram||” iti kvacitpustake'dhikaḥ pāṭha upalabhyate |</note> pañcakarmāṇi vamanādīni, teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tānyatītam||31-32||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31-32">idānīṃ dhātvanukrame'pi sādhyādibhedamāha– sādhyamityādi| tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yattat sādhyaṃ, vātaśleṣmādhikaṃ ca yaditi <note place="foot" type="variant" n="54">‘carmaikakuṣṭhakiṭṭibha ... ’ iti pā.|</note> carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikā vātaśleṣmajāḥ sādhyāḥ, medogataṃ dvandvajaṃ yāpyam, asthimajjāsaṃśrayaṃ varjyam| atra majjāsthipratyāsattyā śukrasya tadgatasyāpyasādhyatvaṃ boddhavyam| punaścāsādhyalakṣaṇamāha– kṛmītyādi| prabhinnaṃ vidīrṇaṃ, prasrutāṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="55">‘prasrāvayuktaṃ śarīram’ iti pā.|</note> prasrāvayuktaśarīraṃ, hatasvaraṃ ghargharasvaraṃ, pañcakarmaguṇātītaṃ pañcakarmāṇi vamanādīni teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tāni niṣphalīkṛtya jātam||31-32||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātapittajam | carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhaṃ sidhmālasavipādikāḥ ||34||</seg> <seg type="unit" n="35">vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī | puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam | puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu ||36||</seg> (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33-36">kuṣṭheṣu cikitsārthaṃ pradhānaṃ doṣamāha– vātena kuṣṭhaṃ kāpālamityādi| vicarcyapi kaphāttatheti śleṣmapittāt, tena dadruprabhṛti carmadalāntaṃ śleṣmapittajamityarthaḥ| pūrvatrikamiti kāpālodumbaramaṇḍalākhyam| ataḥ saptamahākuṣṭhādanyat kṣudrakuṣṭham||33-36||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33-36">kuṣṭheṣu cikitsārthaṃ doṣaprādhānyamāha– vātenetyādi| sugamam| anyadapi doṣaprādhānyamāha– carmeti| dadruśatāruṣī dve kuṣṭhe na kevalaṃ śleṣmapittāt, yāvatpuṇḍarīkaṃ tathā visphoṭaṃ tathā pāmā tathā carmadalaṃ jāyate, tatheti śleṣmapittāt; tena dadruprabhṛti carmadalāntaṃ śleṣmapittādhikasannipātajamityarthaḥ| sarvairiti sarvaistribhireva samairdoṣaiḥ kākaṇaṃ nāma kuṣṭhamutpadyate| etāni aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti teṣāṃ madhye pūrvaṃ trikamiti kāpālodumbaramaṇḍalākhyaṃ dadru kākaṇaṃ puṇḍarīkamṛkṣajihvaṃ ceti mahākuṣṭhāni syuḥ| ataḥ saptamahākuṣṭhādanyat kṣudrakuṣṭhaṃ boddhavyam||33-36||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ vāruṇaṃ bhavet | nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam ||37||</seg> <seg type="unit" n="38">vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāttāmraṃ kamalapatravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">sakaṇḍūraṃ kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśet | varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram ||39||</seg> (vā. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="37-39">tvagduṣṭitulyatvādatraiva kilāsamāha– kuṣṭhaikasambhavamityādi| kuṣṭhena saha ekaṃ samānaṃ viruddhāśanapāpakarmādi sambhavo nidānaṃ yasya tattathā, kuṣṭhena saha samānacikitsitatvaṃ ca boddhavyaṃ, “kuryāccāsmai kuṣṭhoktaṃ vidhānam” iti vacanāt| carake tvasya hetuviśeṣo'pi paṭhyate, yathā– “vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā gurūṇāṃ gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||” (ca. ci. a. 7) iti| kilāsameva māṃsamedaḥsamāśrayaṇayogatvādaruṇaṃ śvitraṃ ca bhaṇyate| tvaggatameva kilāsaṃ, tasya lakṣaṇaṃ nirdiṣṭamaparisrāvīti| srāvo hi raktādiduṣṭyā bhavati, tenāsya tvaggatatvena srāvābhāvaḥ| uktaṃ ca– “tvaggataṃ ca yadasrāvi tat kilāsaṃ prakīrtitam|” iti| tridhātūdbhavasaṃśrayamiti tridhātustrayo doṣāstathā raktamāṃsamedāṃsi saṃśrayo'dhiṣṭhānaṃ yasya tattathā; athavā tridhātuḥ raktamāṃsamedāṃsi udbhavāya saṃśrayo yasya tattathā, doṣāstu sarvasādhāraṇatvāt labhyanta eva| nanu, yadi dhātutrayāśritaṃ kilāsaṃ, tat kathaṃ “yadā tvacamatikramya taddhātūnavagāhate| hitvā kilāsasañjñāṃ ca kuṣṭhasañjñāṃ labhettadā||” iti viśvāmitravacanaṃ kilāsasañjñāpratikṣepakaṃ na virudhyate? tathā “tvaggatameva kilāsaṃ” (su. ni. a. 5) iti suśrute'vadhāraṇaṃ viruddham? ucyate– viśvāmitravacanasya tāvadayamarthaḥ pratyetavyaḥ– yadoktaraktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇajanakatayā dhātūnavagāhate tadā na tat kilāsaṃ, kiṃ tarhi kuṣṭhajanakahetvantarabṛṃhitadoṣopaplavāt dhātūn dūṣayet, tathā <note place="foot" type="variant" n="56">‘hetulabdhalakṣaṇa ... ’ iti pā.|</note> hetulakṣyalakṣaṇamaruṇādikuṣṭhaṃ tat; anyaditararaktādigatakuṣṭhaliṅgavyatiriktamutpādasamakālabhāviraktatāmrādi-varṇatāmātrakārakaṃ raktādigatadoṣajanyaṃ kilāsameva, anyathā raktādigatakilāsalakṣaṇena carakoktena virodhaḥ syāt| sa yadāha– “doṣe raktāśrite raktaṃ, tāmraṃ māṃsasamāśrite| śvetaṃ medaḥsthite śvitraṃ, guru taccottarottaram||” (ca. ci. a. 7) iti| carake hi kilāsasyaiva dhātutrayasambandhakṛtavarṇena dāruṇādisañjñāntaramātraṃ kṛtaṃ, suśrute'pi tvaggatamevetyanena raktādiduṣṭyā viśiṣṭaraktādigatamahākuṣṭhaliṅgarahitatvaṃ, tathā kṣudrakuṣṭhavadyugapadraktalasīkātvaṅmāṃsasandūṣakatvavirahaḥ khyāpyate; athavā evakāro'yogavyavacchede, yathā– nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeveti| uktaprakāreṇa <note place="foot" type="variant" n="57">‘dhātutrayamātratvenaikadoṣajatvena’ iti pā.|</note> dhātutrayamātragatatvenaikadoṣajatvena cāsya kuṣṭhādbhedaḥ; “śvitrasañjñāṃ labhettadā” iti jejjaṭapāṭhe tu śvitrasañjñāmātravyavahāraḥ kilāsasya, na punararthabhedaḥ kaściditi| bhālukinā tu dhātubhedena kilāsasya sañjñāntaraṃ darśitam– “vāruṇaṃ tattu vijñeyaṃ māṃsadhātusamāśrayam| medaḥśritaṃ bhavecchvitraṃ, dāruṇaṃ raktasaṃśrayam||” iti| tathā carake'pi– “dāruṇaṃ vāruṇaṃ śvitraṃ kilāsaṃ nāmabhistribhiḥ|” (ca. ci. a. 7) iti| tenehāpi tathā boddhavyam| kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśedvarṇenaivedṛgubhayamiti īdṛśameva <note place="foot" type="variant" n="58">‘varṇenāruṇatāmraśvetena’ iti pā.|</note> varṇenāruṇaṃ tāmraṃ śvetaṃ ca kilāsaṃ raktamāṃsamedaḥsu yathākrameṇādiśet| ubhayamiti vraṇajaṃ doṣajaṃ ca tacchvitraṃ bhavati, tathāca bhojaḥ– “śvitraṃ tu dvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ ca dvidhā proktamātmajaṃ parajaṃ tathā| parasaṃskārasaṃsparśādyattat parajamucyate| tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilādijam||” iti| raktādidhātutrayagatasya ca kilāsasya dūṣyaprabhāvādyasya kasyāpi doṣasya sambandhaniyatā evāruṇādayo varṇā boddhavyāḥ, yadi tu tatra doṣaniyato varṇaḥ kalpyate tadā varṇātideśo vyarthaḥ syāt, vātādrūkṣāruṇamityādinaiva siddhatvāt| yadyevaṃ doṣeṇātra varṇābhidhānaṃ viphalaṃ, nirviṣayatvāt; naivaṃ, tvaṅmātragate kilāse doṣavarṇasya caritārthatvāt| hanta tarhi kathaṃ raktādigatatvamasya niścetavyaṃ? tvaggate svabhāvenāruṇādivarṇasya sadbhāvena sandigdhatvāt| ucyate– krameṇāruṇādivarṇotpādādraktādigatatvaṃ niścetavyam, utpattimātre tvaruṇādiyogāttvaggatatvamiti||37-39||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="37-39">tvagduṣṭitulyatvādatraiva kilāsamāha– kuṣṭhaikasambhavamiti| kuṣṭhena saha ekaḥ samānaḥ viruddhāśanapāpakarmādi sambhavo nidānaṃ yasya tattathā, kuṣṭhatulyanidānamityarthaḥ| kuṣṭhena saha samānacikitsitatvaṃ ca boddhavyam| “kuryāccāsmai kuṣṭhaduṣṭaṃ vidhānam|” iti vacanāt| carake tvasya hetuviśeṣo'pi paṭhyate| yathā– “vacāṃsyatathyāni kṛtaghnabhāvo nindā gurūṇāṃ gurudharṣaṇaṃ ca| pāpakriyā pūrvakṛtaṃ ca karma hetuḥ kilāsasya virodhi cānnam||” iti| kilāsameva māṃsamedaḥsamāśrayeṇa yogitvāddāruṇaṃ śvitramiti bhaṇyate| tvaggatameva kilāsaṃ, tasya lakṣaṇaṃ nirdiṣṭam– aparisrāvīti| srāvo hi raktādiduṣṭyā bhavati, tenāsya tvaggatatvena srāvābhāvaḥ| uktañca– “tvaggataṃ tu yadasrāvi tatkilāsaṃ prakīrtitam|” iti| tridhātūdbhavasaṃśrayamiti tridhātuśabdena pṛthagdoṣāḥ, <note place="foot" type="variant" n="59">atra ‘śukravidhāḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tridhātuḥ saṃśrayo yasya tattathā, athavā tridhātuḥ raktamāṃsamedāṃsi, tena vātādinā pṛthagudbhava utpādastathā raktamāṃsamedāṃsi saṃśrayo'dhiṣṭhānaṃ yasya tattathā| vātādinā dhātusaṃśrayabhedena varṇabhedamāha– vātādityādi| vātāt śvitraṃ rūkṣaṃ sparśataḥ, aruṇaṃ raktaṃ varṇataḥ| pittādityādi| pittāt śvitraṃ kamalapatravat padmadalamiva tāmraṃ varṇena bhavet| tathā sadāhaṃ dāhayuktam| romavidhvaṃsi romaghāti| kaphāditi kaphāt śvitraṃ śvetaṃ śuklaṃ, ghanaṃ sāndraṃ, tathā guru aṅgenānubhūyate, tathā saha kaṇḍvā vartate iti <note place="foot" type="variant" n="60">‘sakaṇḍu ca’ iti pā.|</note> sakaṇḍu kaṇḍuyuktam| kramādraktamāṃsamedassu cādiśet varṇenaivedṛgubhayamiti īdṛśameva varṇenāruṇatāmraśvetena kilāsaṃ raktamāṃsamedassu yathākrameṇādiśet| ubhayamiti vraṇajaṃ doṣajamiti tat śvitraṃ bhavati| tathā ca bhojaḥ– “śvitraṃ taddvividhaṃ vidyāddoṣajaṃ vraṇajaṃ tathā| tatra mithyopacārāddhi vraṇasya vraṇajaṃ smṛtam|| doṣajaṃ dvividhaṃ proktamātmajaṃ parajaṃ tathā| parasaṃskārasaṃsparśādyattatparajamucyate|| tadātmajaṃ vijānīyādyaddeheṣvanilādijam|” iti||37-39||</seg> <note place="foot" type="variant" n="61">‘aśuklaromabahula ... ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">aśuklaromā'bahulamasaṃśliṣṭamatho navam | anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam | varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā ||41||</seg> (a. saṃ. ni. a. 14) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="40-41">tasya sādhyatvamasādhyatvaṃ cāha– aśukletyādi| aśuklaroma kṛṣṇaroma, abahulaṃ tanu, asaṃśliṣṭaṃ parasparamasaṃyuktam, anagnidagdhajaṃ agnidagdhajaṃ yanna bhavati, etat sādhyam| ato'nyathā <note place="foot" type="variant" n="62">‘anyathokta ... ’ iti pā.|</note> ato'nyathoktasarvaprakāramasādhyaṃ, carake'pyevaṃvidhasyāsādhyatvamuktam| yathā– <note place="foot" type="variant" n="63">‘yatparasparato'bhinnaṃ bahu yadraktalomavat’ iti vartamānacarakapratiṣu pāṭhaḥ|</note> “yacchuklaroma bahulaṃ yat saṃlagnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇopetaṃ tacchvitraṃ naiva sidhyati||” (ca. ci. a. 7) iti| guhyapāṇitalauṣṭheṣviti talamatra pādatalaṃ suśrute ‘ante jātam’ iti sāmānyena nirdeśāt||40-41||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="40-41">tasya sādhyā'sādhyatvamāha– aśukletyādi| aśuklaroma yāvanna romāṇi śuklāni bhavanti, abahulaṃ tanu, asaṃśliṣṭaṃ mithaḥ parasparamasaṃyuktam, agnidagdhajaṃ yanna bhavati; etatsādhyam| ato'nyathā uktaprakāraviparītamasādhyam| yaduktaṃ carake– “yat śuklaroma bahulaṃ yatsaṃlagnaṃ parasparam| yacca varṣagaṇopetaṃ tacchvitraṃ naiva siddhyati||” iti| asādhyamāha– guhyetyādi| eṣu sthāneṣvanavamapi tyājyam| guhyaṃ liṅgaṃ, talamatra pādatalam||40-41||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">prasaṅgādgātrasaṃsparśānniḥśvāsāt sahabhojanat | ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānupalenāt ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca | aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram ||43||</seg> (su. ni. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="42-43">kuṣṭhasya saṃsargajaprasaṅgena sarvāneva saṃsargajān rogānāha– prasaṅgādityādi| prasaṅgo maithunam, athavā prasaṅgaḥ sātatyaṃ; tena kṛtāt gātrasaṃsparśādeḥ| aupasargikarogā iti <note place="foot" type="variant" n="64">‘aupasargikaromāḥ śītalikādayaḥ’ iti ḍalhaṇaḥ|</note> aupasargikāḥ pāparogādayo bhūtopasargajāśca| saṅkrāmanti āviśanti| rogasaṅkrāntiśca kuṣṭhiprabhṛtipāpijanasaṃsargeṇa pāpasaṅkrāntervikāraprabhāvādvā boddhavyā||42-43||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="42-43">kuṣṭhasya saṃsargajatvaprasaṅgenaiva saṃsargajān rogānāha– prasaṅgādityādi| prasaṅgo maithunam, athavā prasaṅgo nairantaryaṃ, tena kṛtāt gātrasparśādeḥ| aupasargikarogādayo bhūtopasargajā rogāḥ| saṅkrāmanti āviśanti| rogasaṅkrāntiśca kuṣṭhiprabhṛtipāpijanasaṃsargeṇa pāpasaṅkrāntervikāraprabhāvādvā boddhavyā||42-43||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kuṣṭhanidānaṃ samāptam ||49||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="49">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kuṣṭhanidānaṃ samāptam||49||</seg> <note place="foot" type="variant" n="65">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kuṣṭhanidānam||49||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="49">iti śrīvācaspativaidyapraṇītāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ kuṣṭhanidānam||49||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="50" xml:id="mn.50">
        <head>śītapittodardakoṭhanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śītapittodarda-koṭhanidānam | śītamārutasaṃsparśāt praduṣṭau kaphamārutau | pittena saha sambhūya bahirantarvisarpataḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">tvagduṣṭidoṣatrayajanyatvasāmānyāt kuṣṭhānantaraṃ śītapittodardādinidānam| tasya doṣatrayajanyatvamāha– śītamārutasaṃsparśādityādi| pittena saha sambhūyeti svahetūpacitena pittena sambhūya militvā| bahirantariti bahistvaci, antaḥ śoṇitādau; visarpataḥ prasarataḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">tvagduṣṭidoṣatrayajanyatvasāmānyātkuṣṭhānantaraṃ śītapittādinidānam| tasya doṣatrayajanyatvamāha– śītetyādi| praduṣṭau kupitau kaphamārutau svahetūpacitena pittena saha militvā, bahistvaci, antaḥ śoṇitādau, visarpataḥ prasarataḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pipāsārucihṛllāsadehasādāṅgagauravam | raktalocanatā teṣāṃ pūrvarūpasya lakṣaṇam ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">pūrvarūpamāha– pipāsetyādi| raktalocanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasya svarūpamityarthaḥ; na tu lakṣaṇamatra liṅgaṃ, pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tasya pūrvarūpamāha– pipāsetyādi| atra raktalocanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasyopalambhanaṃ, na tu lakṣaṇaṃ liṅgaṃ; <note place="foot" type="variant" n="1">‘pipāsādervyatiriktasya’ iti pā.|</note> pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ sañjāyate bahiḥ | sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavān ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">udardamiti taṃ vidyācchītapittamathāpare | vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhikaḥ ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-4">udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavāniti atra kaṇḍūḥ kaphāt, todo vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi doṣatrayaliṅgam| anayoḥ śītapittodardayoḥ samānasaṃsthānatve'pi vātādhikaṃ śītapittaṃ, kaphādhika udardaḥ||3-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-4">udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| varaṭī kīṭaviśeṣaḥ, taddaṣṭasadṛśākāraḥ, bahiḥ śarīre śotho jāyate| atra kaṇḍūḥ kaphāt, todo vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi doṣatrayaliṅgam; apare śītapittamityāhuḥ| anayordoṣadvayādhikatvamāha– vātādhikamityādi| anayoḥ śītapittodardayoḥ samānasaṃsthānatve'pi vātādhikaṃ śītapittaṃ, kaphādhika udardaḥ||3-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sotsaṅgaiśca sarāgaiśca kaṇḍūmadbhiśca maṇḍalaiḥ | śaiśiraḥ kaphajo vyādhirudarda iti kīrtitaḥ ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">udardasya dharmāntaramāha– sotsaṅgairityādi| utsaṅgaiḥ madhyanimnaiḥ| śaiśira iti śiśirasambhavaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">udardasya dharmāntaramāha– sotsaṅgairityādi| madhyanimnaiḥ, śaiśiraḥ śiśirasambhavaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ | maṇḍalāni sakaṇḍūni rāgavanti bahūni ca | utkoṭhaḥ sānubandhaśca koṭha ityabhidhīyate ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">tvagduṣṭisāmyādatraiva koṭho'bhidhīyate– asamyagvamanetyādi| asamyaktvaṃ vamanasyāyogamithyāyogādinā, tathodīrṇānāṃ pittaśleṣmānnānāṃ nigraho vegavidhāraṇaṃ, tairmaṇḍalāni jāyante, sa koṭhaḥ| athavā'yamarthaḥ– asamyagvamanodīrṇau pittaśleṣmāṇau, tathā'nnanigraha upasthitavegasyānnasya nigrahaḥ chardinigrahaḥ iti yāvat, tairhetubhirbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayogamithyāyogābhyāṃ jñeyam, atiyogasya tu <note place="foot" type="variant" n="2">‘pittaśleṣmakopakatvāt’ iti pā.|</note> pittaśleṣmakoṭhākaratvāt| etena hetulakṣaṇabhedādbhinnaḥ koṭha udardāt| koṭho niranubandhaḥ| tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ|” iti sānubandha utkoṭho'bhidhīyate| sānubandhatā ca punaḥpunarbhavanena||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">tvagdoṣasāmānyādatraiva koṭhaḥ procyate| sānubandha utkoṭho'bhidhīyate| <note place="foot" type="variant" n="3">atra ‘sānubandhatā ca punaḥpunarbhavatveneti| tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ” iti sānubandha utkoṭho'bhidhīyate|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> asamyaktvaṃ vamanasyāyogamithyāyogādinā, udīrṇāni preritāni pittaśleṣmānnāni, teṣāṃ nigrahaiḥ śarīre maṇḍalāni vartulakamalādīni atikaṇḍumanti lauhityayuktāni bahūni ca jāyante, athavā'yamevārthaḥ– asamyagvamanenodīrṇau pittaśleṣmāṇau, tathā'nnanigrahaḥ upasthitavegasyānnasya nigrahaḥ chardinigraha iti yāvat, tairbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayogamithyāyogābhyāṃ jñeyam, atiyogasya pittaśleṣmakopakatvāt, etena hetulakṣaṇabhedādbhinnaḥ koṭha udardāditi| koṭho niranubandhaḥ, <note place="foot" type="variant" n="4">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tathā coktam– “kṣaṇikotpādavināśaḥ koṭha iti nigadyate tajjñaiḥ” iti| sānubandha utkoṭho'bhidhīyate| <note place="foot" type="variant" n="5">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sānubandhatā ca punaḥpunarbhavaneneti||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śītapittodardakoṭhānidānaṃ samāptam ||50||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="50">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānaṃ samāptam||50||</seg> <note place="foot" type="variant" n="6">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānam||50||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="50">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śītapittodardakoṭhanidānam||50||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="51" xml:id="mn.51">
        <head>amlapittanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāmlapittanidānam | viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham | pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">koṭhahetau pittaśleṣmollekhāt pittaśleṣmamilanarūpasyāmlapittasya nidānam| nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhetyādi| viruddhaṃ kṣīramatsyādi, duṣṭaṃ vyāpannamannaṃ; vidāhisthāne vidagdheti pāṭhāntare vidagdhaṃ bharjitaṃ; pittaprakopipānānnabhuja iti pittaprakopi pānaṃ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi; pittaprakopipānānnagrahaṇenaivāmlavidāhino grahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣārthaṃ; ‘pittaprakopaṇādyannabhuja’ iti pāṭhāntare ādiśabdāt kaphādiprakopaṇamannaṃ gṛhyate| evaṃvidhapānānnamupabhuñjānasya vidagdhaṃ kupitaṃ, svahetūpacitaṃ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhiḥ svahetubhirupacitaṃ sañcayamāpannam| yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhirauṣadhibhistathā|” (ca. ci. a. 3) iti| vidāhādyamlaguṇodriktaṃ pittamamlapittam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">koṭhahetau pittakaphollekhāt pittakaphamilitarūpasyāmlapittasyāto'nantaraṃ nidānam| tatra nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhetyādi| viruddhaṃ kṣīramatsyādi, duṣṭaṃ vyāpannamannam| vidāhisthāne ‘vidagdha’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra vidagdhaṃ bharjitam| pittaprakopipānānnabhuja iti pittaprakopi pānaṃ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi, ‘pittaprakopaṇādyannabhujaḥ’ iti pāṭhāntare ādiśabdāt kaphādiprakopaṇamannaṃ gṛhyate, evaṃvidhapānānnaṃ bhuñjānasya vidagdhaṃ kupitaṃ, svahetūpacitaṃ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhirhetubhiḥ upacitaṃ sañcayamāpannaṃ, yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhiroṣadhibhistathā” iti| pittaprakopipānānnagrahaṇenaivāmlavidāhino grahaṇe siddhe tadabhidhānaṃ viśeṣārtham||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">avipākaklamotkleśatiktāmlodgāragauravaiḥ | hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ vadedbhiṣak ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">tasya liṅgamāha– avipāketyādi| avipāka ityāhārāpākaḥ, klamo'nāyāsajaḥ śramaḥ| amlapitte pittaṃ pradhānaṃ, vātakaphāvapyatrānugau gauravodgārakampādinā jñeyau||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tasya liṅgamāha– avipāketyādi| avipākaḥ āhārāpākaḥ, klamo'nāyāsajaḥ śramaḥ, amlapitte pittaṃ pradhānaṃ, vātakaphāvapyatrānugau gauravodgārakampādinā jñeyau||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">tṛḍdāhamūrchābhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram | hṛllāsakoṭhānalasādaharṣasvedāṅgapītatvakaraṃ kadācit ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">tasya kadācidadha-ūrdhvagamanabhedāddvividhasyādhogatiṃ tāvadāha– tṛḍdāhetyādi| mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṃ, moho viparītajñānam| prayātyadho vetyatra vāśabdo bhāvyūrdhvagamanāpekṣayā| vividhaprakāramiti haritpītakṛṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayogānnānāvidham| kadāciditi na sarvakālam||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">tasya kadācit kāyordhvādhogamanabhedādvividhasyādhogatiṃ tāvadāha– tṛḍityādi| adho vividhaprakāraṃ kadācitprayāti, tathā tṛḍdāhādikāri, tathā hṛllāsādikaraṃ, mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṃ, moho'tra viparītaṃ jñānam| prayātyadho vetyatra vāśabdo bhāvyūrdhvagamanāpekṣayā; vividhaprakāramiti haritapītakṛṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayogānnānāvidham| kadāciditi na sarvakālam||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vāntaṃ haritpītakanīlakṛṣṇamāraktaraktābhamatīva cāmlam | māṃsodakābhaṃ tvatipicchilācchaṃ śleṣmānujātaṃ vividhaṃ rasena ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">bhukte vidagdhe tvathavā'pyabhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit | udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujaṃ ca ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati <note place="foot" type="variant" n="1">‘ ... roganicayam’ iti pā. |</note> kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-6">ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| nīlaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇaṃ mardanāñjanavadrūkṣakṛṣṇam, āraktamīṣallohitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="2">‘raktābhamantarlohitam’ iti pā.|</note> raktamantarlohitam| māṃsodakābhamiti māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇalohitamityarthaḥ| vividhaṃ raseneti rasena lavaṇakaṭutiktākhyena nānārūpam| karoti tiktāmlavamimiti tiktasya amlasya vā vamiṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘vāntim’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vāntiṃ karoti| udgāramevaṃvidhameveti atra karotīti sambadhyate, evaṃvidhamiti <note place="foot" type="variant" n="4">‘amlapittam’ iti pā.|</note> amlatiktam| kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujaṃ ceti atrāpi karotīti sambadhyate| karacaraṇetyādi– kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayamiti kaṇḍvādinicitagātraṃ ca rogacayaṃ ceti dvandvaḥ, tena kaṇḍvādinicitagātraṃ <note place="foot" type="variant" n="5">‘roganicayam’ iti pā.|</note> rogacayaṃ karotītyarthaḥ; <note place="foot" type="variant" n="6">‘roganicayo ... ’ iti pā.|</note> rogacayo'vipākotkleśādiḥ||4-6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-6">ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| harit śākapatrābham, nīlaṃ cāṣapakṣaprabhaṃ snigdhakṛṣṇaṃ, kṛṣṇam añjanābham, āraktam īṣallohitaṃ, raktam atyantalohitaṃ, māṃsodakābhaṃ māṃsadhāvanatoyābham, acchaṃ nirmalam| vividhaṃ rasena lavaṇakaṭutiktākhyenānurūpaṃ karoti| āhārasyāvasthāmāha– bhukta ityādi| bhukte āhāre vidagdhe athavā kadācidabhukte'pi sati tiktāmlavamiṃ karotīti sambadhyate| amlapitte kaphapittavatsāmānyamāha– karetyādi| kaphapittaṃ karacaraṇadāhādikaṃ janayati, tathā kaṇḍūmaṇḍalapiḍakācitagātraroganicayamiti kaṇḍvādinicitagātraṃ ca roganicayaśceti dvandvaḥ| tena kaṇḍvādinicitagātraṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘roganicayaḥ ... ’ iti pā.|</note> rogacayaṃ karotītyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="8">‘roganicayaḥ ... ’ iti pā.|</note> rogacayaḥ avipākotkleśādiḥ||4-6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">rogo'yamamlapittākhyo yatnāt saṃsādhyate navaḥ | cirotthito bhavedyāpyaḥ, kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">sādhyatvādikamāha– roga ityādi| kṛcchrasādhyaḥ sa kasyaciditi ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirotthito'pi kṛcchrasādhyaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">sādhyatvādikamāha– roga ityādi| ayamamlapittākhyo rogo navaḥ san yatnātsaṃsādhyate, cirotthito yāpyo bhavet| kasyacidityādi| ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirotthito'pi kṛcchrasādhya ityarthaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet | doṣaliṅgena matimān bhiṣaṅmohakaraṃ hi tat ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kampapralāpamūrchācimicimigātrāvasādaśūlāni | tamaso <note place="foot" type="variant" n="9">‘darśanavibhramapramohaharṣāṇyanilakopāt’ iti pā., ‘darśanavibhramaharṣaṇamohāśca vātayute’ iti vā pā. |</note> darśanavibhramavimohaharṣāṇyanilakopāt ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādavamilepāḥ | dahanabalasādakaṇḍūnidrāścihnaṃ kaphānugate ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasambhave bhavatyamle | tiktāmlakaṭukodgārahṛtkukṣikaṇṭhadāhakṛt ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">bhramo mūrchāruciśchardirālasyaṃ ca śirorujā | praseko mukhamādhuryaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-12">tatraiva <note place="foot" type="variant" n="10">‘kevalānilakaphamilitānilakaphamātrāṇām’ iti pā.|</note> kevalānilakaphānilakaphamātrāṇāṃ saṃsargamāha– sānilamityādi| bhiṣaṅmohakaramiti tasyordhvādhaḥpravartamānatvena chardyatīsārābhyāṃ sakāśādbhedasya <note place="foot" type="variant" n="11">‘durjñānatvāt vaidyasya mohakaratvam|’ iti pā.|</note> durjñeyatvāt vaidyamohakaratvam| <note place="foot" type="variant" n="12">‘kaphetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kaphetyādi– sādavamilepā ityatra sādo'ṅgasādaḥ, lepaḥ śleṣmaliptāsyatā| dahanabalasādeti sādaśabdo dahanabalābhyāṃ sambadhyate||8-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-12">tasminnanilakaphasaṃsargamāha– sānilamityādi| taccāmlapittaṃ sānilaṃ savātaṃ, sānilakaphaṃ savātakaphaṃ lakṣayet| doṣaliṅgena vātapittakaphaliṅgenetyarthaḥ| yatastadbhiṣaṅmohakaraṃ vaidyabhrāntijanakaṃ, tasyordhvādhaḥpravartamānatvena chardyatīsārābhyāṃ bhedasya <note place="foot" type="variant" n="13">‘durjñānatvāt’ iti pā.|</note> durjñeyatvāt| sānilasyāmlapittasya lakṣaṇamāha– kampetyādi| <note place="foot" type="variant" n="14">‘vibhramaharṣaṇamohāśca vātayute’ iti pā.|</note> vātayute'mle kampādayastathā tamodarśanādayo bhavanti| kaphānugatasya lakṣaṇamāha– kaphetyādi| kaphānugate'mle kaphaniṣṭhīvanādiliṅgaṃ syāt| sādavamilepā iti sādaḥ aṅgasādaḥ, lepaḥ kaphaliptāsyatā| dahanabalasādeti sādaśabdo dahanabalābhyāṃ sambandhyate, anyatsugamam||8-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'mlapittanidānaṃ samāptam ||51||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="51">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmlapittanidānaṃ samāptam||51||</seg> <note place="foot" type="variant" n="15">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāmamlapittanidānam||51||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="51">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmamlapittanidānam||51||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="52" xml:id="mn.52">
        <head>visarpanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha visarpanidānam | lavaṇāmlakaṭūṣṇādisaṃsevādoṣakopataḥ | visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ | vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">catvāra ete vīsarpā vakṣyante <note place="foot" type="variant" n="1">‘dvandvaśāstrataḥ’ iti pā. |</note> dvandvajāstrayaḥ | āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ ||3||</seg> yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ |4| (ca. ci. a. 21) | <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... vighātādraktaduṣṭau’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">amlapittasambhavacchardervegavidhāraṇādraktaduṣṭau satyāṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘ ... sāmānyāt’ iti pā.|</note> visarpotpatterhetusāmyāt tadanantaraṃ visarpanidānam| chardivegavighātasya raktadūṣakatve carakavacanaṃ yathā– “ <note place="foot" type="variant" n="4">‘chardivegavighātāttu’ iti pā.|</note> chardivegapratīghātāt kāle cānavasevanāt| <note place="foot" type="variant" n="5">‘śaratkālasvabhāvācca’ iti pā.|</note> śaratkālaprabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati||” (ca. sū. a. 24) iti| tasya nidānapūrvikāṃ saṅkhyāṃ niruktiṃ cāha– lavaṇāmletyādi| “visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena lakṣyate|” iti vacanāt lavaṇāmlādikaṃ viśeṣeṇa raktapittanidānamuktam| saṃsevayā satatasevayā doṣakopaḥ saṃsevāddoṣakopastataḥ| atra, ādigrahaṇāt carakoktānāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘ ... piṇḍākīprabhṛtīnām’ iti pā.|</note> haritaśākaśiṇḍākīprabhṛtīnāṃ grahaṇam| saptadheti ulbaṇaikaikadoṣajāstrayaḥ, sannipātaja ekaḥ, trayo dvandvajāḥ, iti saptaprakāratvamuktam| sarvataḥ parisarpaṇāditi sarvataḥ parisarpaṇāt parisarpaḥ, vividhaṃ sarpāṇādvisarpaḥ| yaduktaṃ carake– “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ| parisarpo'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||” (ca. ci. a. 21) iti||1-3||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">amlapittasambhavacchardervegavighātādraktaduṣṭau satyāṃ visarpotpatterhetusāmānyāccānantaraṃ visarpanidānamāha– chardivegavighātasya ca raktadūṣakatve carakavacanaṃ yathā– “chardivegavighātāttu kāle cānavasevanāt| śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati||” iti| tasya nidānapūrvikāṃ saṅkhyāṃ niruktiṃ cāha– lavaṇetyādi| lavaṇādibhirvisarpo rogo bhavati, sa saptadhā jñeyaḥ| “visarpo na hyasaṃsṛṣṭo raktapittena” iti vacanāllavaṇādikaṃ viśeṣeṇa raktapittanidānamuktam| eṣāṃ santatasevayā doṣakopaḥ| <note place="foot" type="variant" n="7">‘ ... piṇḍākīprabhṛtīnām’ iti pā.|</note> ādigrahaṇāccarakaktaharitaśākaśiṇḍākīprabhṛtīnāṃ grahaṇam| sarvataḥ parisarpaṇāt parisarpaḥ, vividhaṃ sarpatīti visarpaḥ| yaduktaṃ carake– “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sa smṛtaḥ| parisarpo'tha vā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||” iti| saṅkhyāsamprāptimāha– pṛthaktrayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstraya ityādi sugamam| āgneya ityādisugamam||1-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ | (ca. ci. a. 21) tatra vātāt sa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān | pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kaphāt kaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk | (vā. ni. a. 13) | sannipātasamutthaśca sarvaliṅgasamanvitaḥ ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-7">sarveṣāmeva raktādidūṣyacatuṣṭayadoṣatrayajanyatvamāha– raktamityādi| visarpasya samānasāmagrīkatve'pi kuṣṭhādbhedaḥ kuṣṭhādhyāye eva nirūpitaḥ| doṣaśabdenaiva vātādigrahaṇe siddhe malā iti <note place="foot" type="variant" n="8">‘yat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yat kṛtaṃ, tadatyarthaduṣṭyā śarīramalinīkaraṇatvaṃ doṣāṇāṃ pratipādayitum| sannipātaje'sādhyatvamapi “sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti|” (su. ni. a. 10) iti vacanāt| tena vikṛtiviṣamasamavetatvamasya| carake tvantarjabahirjabhedena visarpaḥ paṭhitaḥ| yadāha– “marmopaghātāt sammohādayanānāṃ vighaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt|| vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyaṃ vidyāt svalakṣaṇaiḥ||” (ca. ci. a. 21) iti||4-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-7">sarveṣāmeva raktādidūṣyacatuṣṭayajanyatvamāha– raktamityādi| visarpasya samānasāmagrīkatve'pi kuṣṭhādbhedaḥ kuṣṭhādhyāya eva nirūpitaḥ, doṣagrahaṇenaiva vātādigrahaṇe siddhe malā iti yat kṛtaṃ tadatyarthaduṣṭyā śarīramalinīkaraṇatvaṃ doṣāṇāṃ pratipādayitum| <note place="foot" type="variant" n="9">‘asya tvagantare vraṇagatam’ ityādirbodhyaḥ|</note> lasīkājalaṃ, tvakśabdenātra <note place="foot" type="variant" n="10">atra ‘tvageva’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> rasasya saptadhātuṣu klṛptatvāt| vātajaṃ visarpamāha– tatretyādi| vātajvarasamavyatha iti ‘vepathurviṣamo vegaḥ’ ityādikaḥ| nistodaḥ śūlena tudyata iva, bhedo vidīryata iva, artiḥ pīḍā, <note place="foot" type="variant" n="11">‘bhedārtyāyāmaharṣavān’ iti pā.|</note> āyāmo vistāravān, harṣo romaharṣaḥ| paittikamāha– pittādityādi| drutagatiḥ śīghragatiḥ| pittajvaraliṅga iti “vegastīkṣṇo'tisāraḥ” ityādikaḥ| atilohito'tiriktaḥ| kaphajamāha– kaphādityādi| kaphajvarasamāna iti “staimityaṃ stimito vegaḥ” ityādikaḥ| sānnipātikamāha– sannipātetyādi| sarvadoṣalakṣaṇairyukta ityarthaḥ| sannipātaje'sādhyatvamuktaṃ “sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti” iti vacanāt| tena vikṛtiviṣamasamavetatvamasya| carake <note place="foot" type="variant" n="12">‘tvasyāntarjabahirjabhedena’ iti pā.|</note> tvantarjabahirjabhedena visarpaḥ paṭhitaḥ| yadāha– “marmopatāpātsammohādayanānāṃ ca ghaṭṭanāt| tṛṣṇātiyogādvegānāṃ viṣamaṃ ca pravartanāt| vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| ato viparyayādbāhyamanyadvidyātsvalakṣaṇaiḥ||” iti||4-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ | granthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat | yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavet sa saḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā''śu ca cīyate | agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ | vyathate'ṅgaṃ haret sañjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">hikkāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā | kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān | duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate ||13||</seg> (vā. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-13">āgneyavisarpamāha– vātapittādityādinā| dīptāṅgārāvakīrṇavaditi jvaladaṅgāreṇaiva vyāptamaṅgaṃ manyate| śāntāṅgārāsita iti nirvāṇāṅgāravat kṛṣṇavarṇaḥ sa deśo bhavati| nīlo rakto veti sa deśaḥ snigdhanīlo rakto vā bhavati| agnidagdha iveti agnidagdhadeśa iva| śīghragatvāditi śīghrakāritvāt| marmānusārī hṛdayādyanusārī| vyathate'ṅgamityatrāntarbhāvito ṇyarthaḥ, tena vyathayatītyarthaḥ| nidrāṃ cetyatra harediti sambadhyate| śarma sukham| duṣprabodho'śnute nidrāmiti nidrāṃ maraṇarūpāṃ prāpnoti||8-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-13">vātapittajamāgneyākhyaṃ visarpamāha– vātapittāditi| vātapittajo'yaṃ sañjñeyaḥ| jvarādibhirupadravairyutaḥ| dīptāṅgārāvakīrṇavaditi jvaladaṅgāreṇeva vyāptamaṅgaṃ manyate| śāntāṅgārāsita iti nirvāṇāṅgāravatkṛṣṇavarṇaḥ, nīlaḥ cāṣapakṣivadvā rakto vā sa deśo bhavati| agnidagdha iveti āśu śīghramagnidagdha iva sphoṭairupacīyate vṛddhiṃ nīyate, śīghragatvāt śīghrakāritvāt, drutaṃ śīghraṃ, sa visarpaḥ, marmānusārī hṛdayānusārī, atīva balavān vātaḥ| vyathate'ṅgamiti atrāntarbhāvito ṇyarthaḥ, tena vyathayatītyarthaḥ| nidrāṃ sañjñāṃ ca harennāśayet| śvāsaṃ hikkāṃ ca īrayet prakopayet| īdṛśīmavasthāṃ gato nā puruṣaḥ, kvaciccharma sukhaṃ na prāpnoti, keṣu bhūmiśayyāsanādiṣu, <note place="foot" type="variant" n="13">‘tataḥ’ ityatra ‘svataḥ’ iti pā.|</note> svataḥ ātmanaiva, kliṣṭaḥ pīḍitaḥ, ceṣṭamāno <note place="foot" type="variant" n="14">‘vikṛtāṃ iti pā.|</note> viddhatāṃ ceṣṭāṃ kuryāt, duḥkhaprabodhaḥ manodehaśramodbhavāṃ nidrāṃ maraṇarūpām, aśnute prāpnoti||8-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham | raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāyumāṃsagam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">dūṣayitvā tu dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām | granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāṃ tīvrarugjvarām ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ | mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām ||16||</seg> ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ |17| (vā. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-16">granthivisarpamāha– kaphena ruddha ityādi| kapheneti svahetukupitena, pavanaḥ svahetukupitaḥ, tena kaphamārutajatvamasyopapannaṃ bhavati| bhittvā taṃ bahudhā kaphamiti kaphaṃ vistārya| raktaṃ veti dūṣayitvetyanena vakṣyamāṇena sambadhyate| dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanāmiti vṛttaṃ vartulaṃ, sthūlamucchūnaṃ, kharaṃ kaṭhinam, evaṃrūpāṇāṃ granthīnāṃ mālāṃ karoti, ayaṃ ca granthivisarpaḥ suśrute'pacīsañjñayā paṭhyate||14-16||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-16">kaphamārutajaṃ granthivisarpamāha– kaphenetyādi| kaphena svahetukupitena, svahetukupitaḥ pavanaḥ, kaphaṃ bhittvā vidārya, raktaṃ ca dūṣayitvetyanena vakṣyamāṇena sambadhyate, vṛddharaktasya manuṣyasya| tvaksirāsnāyumāṃsagamiti raktaviśeṣaṇam| dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanāmiti aṇu sūkṣmaṃ, vṛttaṃ vartulaṃ, sthūlamasūkṣmaṃ, kharaṃ kaṭhinam, evaṃrūpāṇāṃ granthīnāṃ mālāṃ karoti||14-16||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">aṅgāvasādavikṣepau pralepārocakabhramāḥ | mūrchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati | prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">piḍakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ | snigdho'sito mecakābho malinaḥ śothavān guruḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate | paṅkavacchīrṇamāṃsaśca <note place="foot" type="variant" n="15">‘ ... śirāgaṇaḥ’ iti pā. |</note> spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ ||21||</seg> śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam |22| (vā. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-21">kardamavisarpamāha– kaphapittādityādi| stambha iti gātrasya stabdhatā, āmopaveśanamāmasya varcasastyajanam| sa ca <note place="foot" type="variant" n="16">‘visarpati’ iti pā.|</note> sarpati prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśamiti <note place="foot" type="variant" n="17">‘ ... sthānatvāt’ iti pā.|</note> kaphapittayorāmāśayasthatvāt prāyeṇāmāśaye bhavannekadeśavyāpī bhavatītyarthaḥ| piḍakairiti piḍakābhiḥ| malina iti maladigdhaḥ| gambhīrapāka ityantaḥpākaḥ, prājyoṣmā pracuroṣmā| spaṣṭasnāyusirāgaṇa iti pūtimāṃsagalanena snāyvādīnāṃ spaṣṭatā| kardamākhyamuśanti tamiti taṃ kardamasārūpyāt kardamākhyamicchanti||17-21||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-21">kaphapittātmakaṃ kardamavisarpamāha– kaphapittādayaṃ jñeyaḥ| stambho gātrasya stabdhatā, aṅgāvasādaḥ aṅgakhedaḥ, vikṣepaḥ aṅgānāmitaścetaśca preraṇam| indriyagauravamiti cakṣurādīnāṃ gauravam| āmopaveśanamityādi| āmasya varcasastyajanam| lepaḥ srotasāṃ śuṣirāṇāṃ liptatā śleṣmādinā| prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇanniti kaphapittayorāmāśayasthānatvāt; prāyeṇāmāśaye bhinnaikadeśavyāpī bhavatītyarthaḥ| na cātipīḍākaraḥ| piḍakaiḥ piḍakābhiravakīrṇo vyāptaḥ, kimbhūtaiḥ atipītalohitapāṇḍuraiḥ| asitaḥ kṛṣṇaḥ, mecakābhaḥ añjanābhaḥ, malino maladigdhaḥ| gambhīrapāka iti antaḥpākaḥ, prājyoṣmā pracuroṣmā| sphuṭasnāyusirāgaṇa iti pūtimāṃsāpagamena snāyvādīnāṃ <note place="foot" type="variant" n="18">‘spaṣṭatā’ ityatra ‘sphuṭatā’ iti pā.|</note> sphuṭatā| kardamākhyamuśanti taṃ kardamasārūpyāt kardamākhyaṃ kathayanti||17-21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">vīsarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam | sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">(vā. ni. a. 13) | jvarātisārau vamathustvaṅmāṃsadaraṇaṃ klamaḥ | arocakāvipākau ca visarpāṇāmupadravāḥ ||24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22-24">kṣatavisarpamāha– bāhyahetorityādi| ayaṃ ca pittaje visarpe'ntarbhāvanīyaḥ, tena na saṅkhyādhikyam| tathā ca bhojaḥ– “śastraprahāraistaistaistu <note place="foot" type="variant" n="19">‘vyāladanta...’ iti pā.|</note> vyāḍadantanakhairapi| kṣate vā'pyathavā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ|| raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prapadyate| kurutaste samete tu <note place="foot" type="variant" n="20">‘vraṇaśothe’ iti pā.|</note> vraṇotsedhaṃ sudāruṇam|| ācitaṃ tanuvisphoṭaiḥ kṛṣṇaiḥ pītakasannibhaiḥ| pittavīsarpavalliṅgaṃ tasya śeṣaṃ vinirdiśet||” iti||22-24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22-24">kṣatajamāha– bāhyahetorityādi| śyāvalohitaṃ varṇena| ayaṃ kṣatajo visarpaḥ pittaje'ntarbhāvanīyaḥ, tena na saṅkhyādhikyam| tathā ca bhojaḥ– “śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi| kṣate vā'pyatha vā bhagne bahudoṣasya dehinaḥ|| raktaṃ pittaṃ ca kupitaṃ vraṇamāśu prapadyate| kurutaste samete tu vraṇotsedhaṃ sudāruṇam|| ācitaṃ vraṇavisphoṭaiḥ kṛṣṇapītasamanvitaiḥ| <note place="foot" type="variant" n="21">‘pittavīsarpaliṅgaṃ ca’ iti pā.|</note> pittavīsarpavalliṅgaṃ tasya śeṣaṃ vinirdeśet||” iti| visarpopadravānāha– jvaretyādi| māṃsadaraṇaṃ māṃsavidaraṇam| śeṣaṃ sugamam||22-24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti | pittātmako'ñjanavapuśca bhavedasādhyaḥ kṛcchrāśca marmasu bhavanti hi sarva eva ||25||</seg> (su. ni. a. 10) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">sādhyatvādikamāha– sidhyantītyādi| pittātmako'ñjanavapuriti atyantamudriktapitto'ñjanasamavarṇatanuḥ, agnivisarpākhyo na sādhya iti vyākhyānayanti| kṛcchrāśca marmasviti asādhyatvena kṛcchratvaṃ boddhavyam| yadāha bhojaḥ– “varjyastu kṣatajasteṣāṃ sannipātāttu yo bhavet| bhiṣajā jānatā tyājyāḥ sarva eva tu marmajāḥ||” iti||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">sādhyāsādhyānāha– siddhyantītyādi| ekaikadoṣajanitāstrayaḥ sādhyāḥ, tridoṣajaḥ kṣatajaścāsādhyaḥ| pittātmako'ñjanavapuriti paittiko yo'tyantamudriktapittatvādañjanasavarṇaḥ so'sādhyaḥ, agnivīsarpo na sādhyaḥ; kṛcchrāśca marmasviti asādhyatvaṃ kṛcchratvena boddhavyam| tathā ca bhojaḥ– “tyājyastu kṣatajasteṣāṃ sannipātācca yo bhavet| bhiṣajā jānatā tyājyāḥ sarva eva tu marmajāḥ||” iti||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne visarpanidānaṃ samāptam ||52||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="52">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ visarpanidānaṃ samāptam||52||</seg> <note place="foot" type="variant" n="22">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ visarpanidānam||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="52">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ visarpanidānam||52||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="53" xml:id="mn.53">
        <head>visphoṭanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha visphoṭanidānam | kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca | tathartudoṣeṇa viparyayeṇa kupyanti doṣāḥ pavanādayastu ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">tvacamāśritya te raktamāṃsāsthīni pradūṣya ca | ghorān kurvanti visphoṭān sarvān jvarapuraḥsarān ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">prāyeṇa doṣadūṣyacikitsāsāmyādvisphoṭanidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇādhyaśanātapaiśceti ajīrṇāśanamapakvadravyasyāśanam, adhyaśanamajīrṇe bhojanam; athavā ajīrṇaṃ svarūpato heturadhyaśanaṃ ca| ṛtudoṣeṇeti śītoṣṇādīnāmatiyogena| viparyayeṇeti ṛtuviparyayaśca ṛtusvabhāvasyānyathābhāvaḥ| ebhirhetubhiryathāsambhavaṃ pratyekaṃ doṣatrayaprakopo boddhavyaḥ| jvarapuraḥsarānityanena jvarasya pūrvarūpatāṃ darśayati||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">prāyeṇa doṣadūṣyacikitsitatvatulyatvādato'nantaraṃ visphoṭanidānārambhaḥ, tasya nidānamāha– kaṭvityādi| ajīrṇāśanamapakvadravyāśanam| adhyaśanamajīrṇabhojanam| <note place="foot" type="variant" n="1">‘tathartudoṣeṇa’ iti pā.|</note> athartudoṣeṇa viparyayeṇeti śītoṣṇāderatiyogena ṛtudoṣaḥ, ṛtuviparyayaḥ ṛtusvabhāvasyānyathābhāvāt; ebhirhetubhiḥ yathāsambhavaṃ pratyekaṃ doṣatrayaprakopo boddhavyaḥ| visphoṭakasamprāptimāha– tvacamityādi| jvarapuraḥsarānityanena jvarasya pūrvarūpatāṃ darśayati||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ | kvacit sarvatra vā dehe visphoṭā iti te smṛtāḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">(su. ni. a. 13) | śiroruk śūlabhūyiṣṭhaṃ jvarastṛṭ parvabhedanam | sakṛṣṇavarṇatā ceti vātavisphoṭalakṣaṇam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">jvaradāharujāsrāvapākatṛṣṇābhiranvitam | pītalohitavarṇaṃ ca pittavisphoṭalakṣaṇam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">chardyarocakajāḍyāni kaṇḍūkāṭhinyapāṇḍutāḥ | avedanaścirātpākī sa visphoṭaḥ kaphātmakaḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7"><note place="foot" type="variant" n="2">asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ’ iti paṅktiḥ upalabhyate</note> vātapittakṛto yastu kurute tīvravedanām | kaṇḍūstaimityagurubhirjānīyāt kaphavātikam ||7||</seg> <note place="foot" type="variant" n="3">kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate</note> kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ |8|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-7">visphoṭasvarūpamāha– agnidagdhanibhā ityādi| raktapittajā iti sarvatraiva visphoṭe raktapittayoravyabhicāritvaṃ, yathā śūle vātasya; vātānubandho'pyatra boddhavyaḥ| yadāha bhojaḥ– “yadā raktaṃ ca pittaṃ ca vātenānugataṃ tvaci| agnidagdhanibhān sphoṭān kurutaḥ sarvadehagān|| sajvarān saparīdāhān vidyādvisphoṭakāṃstu tān||” iti||3-7||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-7">visphoṭakasāmānyaliṅgamāha– agnītyādi| sajvarā iti jvarasteṣāṃ pūrvarūpatvena jñeyaḥ| raktapittajā iti sarvavisphoṭeṣu raktapittayoravyabhicāritvaṃ sūcitaṃ śūleṣu vātasyeva| yaduktaṃ bhoje– “yadā raktaṃ ca pittaṃ ca vātenānugataṃ tvaci| agnidagdhanibhān sphoṭānkurutaḥ sarvadehagān|| sajvarānsaparīdāhān vidyādvisphoṭakāṃstu tān|” iti| kvaciditi kvaciccharīradeśe| vātikavisphoṭamāha– śira ityādi| śūlaṃ śarīrasya todarūpaṃ, parvabhedanaṃ sandhisphuṭanam| paittikamāha– jvaretyādi| sugamam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| <note place="foot" type="variant" n="4">‘vātapaittikamāha– vātetyādi sugamam|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake ‘kaphajaprasaṅgāt kaphapaittikamāha– kaṇḍūrityādi| etairlakṣaṇaiḥ kaphapaittiko jñeyaḥ|’ etatpāṭhasya paścādupalabhyate |</note> vātapaittikamāha– vātetyādi sugamam| kaphajaprasaṅgāt kaphapaittikamāha– kaṇḍūrityādi| etairlakṣaṇaiḥ kaphapaittiko jñeyaḥ| <note place="foot" type="variant" n="5">‘kaphavātikamāha– kaṇḍviti| staimityamiti niścalatvam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kaphavātikamāha– kaṇḍviti| staimityamiti niścalatvam||3-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">madhye nimnonnato'nte ca kaṭhino'lpaprapākavān ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">dāharāgatṛṣāmohacchardimūrchārujājvarāḥ | pralāpo vepathustandrā so'sādhyaḥ syāttridoṣajaḥ ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">sānnipātikalakṣaṇamāha– madhya ityādi| madhye nimnonnato'nte ceti madhye nimno'nte connata ityarthaḥ| nimnonnata iti prayogo'siddhasyānityatvena| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘sampūrṇā lakṣaṇe’ iti pā.|</note> sampūrṇalakṣaṇo yastridoṣajaḥ so'sādhyaḥ||8-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">tridoṣajamāha– madhya iti| madhye nimnaḥ, ante connata ityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="7">ayametādṛśameva pāṭhaṃ manute|</note> alpaprapākata iti alpapākavānityarthaḥ| moha indriyāṇām| evaṃ sampūrṇalakṣaṇo yastridoṣajaḥ so'sādhyaḥ||8-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">raktā raktasamutthānā guñjāvidrumasannibhāḥ | veditavyāstu raktena paittikena ca hetunā ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">na te siddhiṃ samāyānti siddhairyogaśatairapi | ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ | sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">raktajalakṣaṇamāha– raktā ityādi| raktasamutthānā iti lakṣyapadaṃ, veditavyāstu rakteneti lakṣaṇapadam, aśmarīhetuḥ tatpūrvamiti yathā; ayamarthaḥ– raktasamutthānāśca visphoṭā bhavanti te ca kathaṃ vijñeyā ityata uktam– veditavyāstu raktenati; athavā raktasamutthānā iti raktaṃ samutthāpayantīti nirucya raktacchardanamabhimatamācāryasya, veditavyāstu rakteneti padasya kāraṇadyotakasyāvyavasthānāt| ghoro'tyantaduḥkhadaḥ| bhūryupadrava iti atra visarpokta evopadravo jñeyaḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">raktajamāha– raktā ityādi| raktā raktavarṇāḥ, raktasamutthānā iti raktasamutthānāśca visphoṭā bhavantītyarthaḥ| te ca pittahetubhiḥ kupittena raktena veditavyāḥ, rakteneti lakṣaṇapadaṃ, yathā'śmarīhetu tatpūrvamiti| ghora iti atyantaduḥkhapradaḥ| bhūryupadrava iti bahūpadravaḥ, atra visarpoktā evopadravā jñeyāḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne visphoṭanidānaṃ samāptam ||53||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="53">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ visphoṭanidānaṃ samāptam||53||</seg> <note place="foot" type="variant" n="8">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ visphoṭanidānam||53||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="53">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ visphoṭanidānam||53||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="54" xml:id="mn.54">
        <head>masūrikānidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha masūrikānidānam | kaṭvamlalavaṇakṣāraviruddhādhyaśanāśanaiḥ | duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanodakaiḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">krūragrahekṣaṇāccāpi deśe doṣāḥ samuddhatāḥ | janayanti śarīre'smin duṣṭaraktena saṅgatāḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">masūrākṛtisaṃsthānāḥ piḍakāḥ syurmasūrikāḥ | tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'ratirbhramaḥ ||3||</seg> tvaci śothaḥ savaivarṇyo netrarāgaśca jāyate |4|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">visphoṭaprabhedatvāt prāyeṇa tulyanidānatvācca masūrikānidānam| tasyā nidānapūrvikāṃ samprāptimāha– kaṭvamletyādi| viruddhādhyaśanāśanairiti viruddhairannairadhyaśanaiśca, ‘viruddhādhyaśanena tu’ iti pāṭho vā| duṣṭaniṣpāvaśākādyairiti duṣṭaṃ vyāpannamannaṃ, niṣpāvaḥ śimbibījam, ādyaśabdānmadhvālukādigrahaṇam| praduṣṭapavanodakairiti viṣakusumādisaṃsparśāt praduṣṭaḥ pavanastathodakaṃ ca, taiḥ| krūragrahekṣaṇācceti śanaiścarādayo deśakṣobhakarāḥ krūragrahāsteṣāmīkṣaṇāt| duṣṭaraktena saṅgatā ityanena raktasya kaṭvamlādibhirhetubhirviśeṣeṇa kopaṃ darśayati| ata evoktaṃ tantrāntare– “pittaṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ yadā dūṣayati tvacam| tadā karoti piḍakāḥ sarvagātreṣu dehinām|| masūramudgamāṣāṇāṃ tulyāḥ kolopamā api| masūrikāstu tā jñeyāḥ pittaraktādhikā budhaiḥ||” iti||1-3||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">sphoṭāḥ śyāvāruṇā rūkṣāstīvravedanayā'nvitāḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasambhavāḥ | sandhyasthiparvaṇāṃ bhedaḥ kāsaḥ kampo'ratiḥ klamaḥ ||5||</seg> śoṣastālvoṣṭhajihvānāṃ tṛṣṇā cārucisaṃyutā |6|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-5">vātajāmāha– sphoṭā ityādi| cirapākā iti vikāraprabhāvāt||4-5||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">raktāḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘pītāḥ sitāḥ’ iti pā. |</note> pītāsitāḥ sphoṭāḥ sadāhāstīvravedanāḥ ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bhavantyacirapākāśca pittakopasamudbhavāḥ | viḍbhedaścāṅgamardaśca dāhastṛṣṇā'rucistathā ||7||</seg> mukhapāko'kṣirāgaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ |8|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">pittajāmāha– raktā ityādi| jvarastīvraḥ sudāruṇa iti tīvraścaṇḍavegaḥ, sudāruṇo bahuduḥkhenātiduḥsaha||6-7||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">raktajāyāṃ bhavantyete vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kaphaprasekaḥ staimityaṃ śirorug gātragauravam | hṛllāsaḥ sārucirnidrā tandrālasyasamanvitāḥ ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">śvetāḥ snigdhā bhṛśaṃ sthūlāḥ kaṇḍūrā mandavedanāḥ | masūrikāḥ kaphotthāśca cirapākāḥ prakīrtitāḥ ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-10">raktajāmāha– raktajāyāmityādi| ete vikārāḥ pittalakṣaṇā iti pittajamasūrīlakṣaṇatvena uktāḥ| ‘ <note place="foot" type="variant" n="2">‘raktāḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> raktāḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘pītāḥ sitāḥ’ iti pā.|</note> pītāsitāḥ sphoṭā’ ityādayo ye ye vikārāste raktajāyāṃ bhavanti| atra kaphajāmanuktvaiva pittajāyā anantaraṃ raktajāyā uktiḥ pittalakṣaṇasyātidiṣṭasyāvyavahitatvena sukhagrahaṇārthaṃ, raktarasasamatvāt raktamalatvādvā pittasya pittajāmabhidhāya asyāḥ kathanaṃ, sarvatra kṛtasya samarthanāya||8-10||</seg> <note place="foot" type="variant" n="4">ādyāḥ sārdhasaptaślokāḥ sugamatvānna vyākhyātāḥ, lekhakapramādādvā teṣāṃ vyākhyānaṃ paribhraṣṭamiti na niścīyate||</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-10">raktajāmāha– raktajāyāmityādi| ete vikārāḥ pittamasūrikālakṣaṇatvena ye uktāḥ ‘raktāḥ <note place="foot" type="variant" n="5">‘pītāḥ sitāḥ’ iti pā.|</note> pītāsitāḥ sphoṭāḥ’ ityādayo ye vikārāḥ te raktajāyāṃ bhavanti| kaphajāmāha– śvetā ityādi| sugamam||8-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">nīlāścipiṭavistīrṇā madhye nimnā mahārujāḥ | cirapākāḥ pūtisrāvāḥ prabhūtāḥ sarvadoṣajāḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kaṇṭharodhārucistambhapralāpāratisaṃyutāḥ | duścikitsyāḥ samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasañjñitāḥ ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">sānnipātikalakṣaṇamāha– nīlā ityādi| cipiṭavistīrṇā iti cipiṭaḥ ‘ciuḍā’ iti khyātaḥ, tadvadvistṛtāḥ| carmasañjñitā iti ‘carmadala’ iti khyātāḥ||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">sannipātajāmāha– nīlā ityādi| nīlāścāṣapakṣapratimāḥ| cipiṭavistīrṇā iti cipiṭāściuḍā iti khyātāḥ, tadvadvitatāḥ| madhye nimnā ityukte prāntonnatatvaṃ jñeyam| prabhūtāḥ pracurāḥ kaṇṭharodhaḥ kaṇṭhagrahaḥ, pralāpo'baddhabhāṣaṇaṃ, duścikitsyāḥ asādhyāḥ, carmasañjñitā iti ‘ <note place="foot" type="variant" n="6">‘cāghamāṃsa’ iti pā.|</note> cāmaghāṃsa’ iti khyātaḥ||11-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">romakūponnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ | kāsārocakasaṃyuktā romāntyo jvarapūrvikāḥ ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">masūrikāyāḥ prakāraṃ romāntikāmāha– romakūponnatisamā ityādi| rāgiṇya iti lohitāḥ, jvarapūrvikā iti jvarapūrvarūpāḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">masūrikāyāḥ prakārāntaraṃ romāntikāmāha– rometyādi| romakūpocchrāyāḥ, rāgiṇya iti lohitāḥ, jvarapūrvikā iti jvarapūrvarūpāḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">toyabudbudasaṅkāśāstvaggatāstu masūrikāḥ | svalpadoṣāḥ prajāyante bhinnāstoyaṃ sravanti ca ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">raktasthā lohitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ | sādhyā nātyarthaduṣṭāśca bhinnā raktaṃ sravanti ca ||15||</seg> <seg type="unit" n="16">māṃsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāścirapākā ghanatvacaḥ | gātraśūlatṛṣākaṇḍūjvarāratisamanvitāḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">medojā maṇḍalākārā mṛdavaḥ kiñcidunnatāḥ | ghorajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savedanāḥ ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">sammohāratisantāpāḥ kaścidābhyo vinistaret | kṣudrā gātrasamā rūkṣāścipiṭāḥ kiñcidunnatāḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">majjotthā bhṛśasammohavedanāratisaṃyutāḥ | chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti hi ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ | pakvābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścātyarthavedanāḥ ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">staimityāratisammohadāhonmādasamanvitāḥ | śukrajāyāṃ masūryāṃ tu lakṣaṇāni bhavanti hi ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">nirdiṣṭaṃ kevalaṃ cihnaṃ dṛśyate na tu jīvitam | doṣamiśrāstu saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">tvaggatā raktajāścaiva pittajāḥ śleṣmajāstathā | śleṣmapittakṛtāścaiva sukhasādhyā masūrikāḥ ||23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-23">rasādisaptadhātugatamasūrikāliṅgamāha– toyabudbudasaṅkāśā ityādi| atra duṣṭadūṣyaprabhāvāt toyabudbudasaṅkāśādīni doṣalakṣaṇāni ca bhavanti, doṣamantareṇa dūṣyaduṣṭerabhāvāt; ata eva vakṣyati– “doṣamiśrāśca saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ|” iti| tvakśabdenātra raso'bhidhīyate, dhātugataprastāvāt| tvaggatāḥ sādhyāḥ, alpadoṣasambandhādraktajāyā api sādhyatvenābhidhānāt| māṃsasthāḥ kṛcchrasādhyāḥ, atyavagāḍhadoṣaduṣṭeḥ| medojāyāṃ kaścidābhyo vinistaredityanenātyantakṛcchrasādhyatvaṃ bodhayati, <note place="foot" type="variant" n="7">‘ ... majjaḥ’ iti pā.|</note> asthimadhyasthitatvānmajjñaḥ| kṣudrā ityādinā asthimajjagatayoḥ samānaṃ liṅgam| majjotthā ityatra majjagrahaṇādasthno'pi grahaṇam, ādhāratvāt; ata eva vakṣyati– “bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ|” iti| marmadhāmānīti marmasthānāni| pakvābhā ityādinā śukrajāyā liṅgam| dṛśyate na tu jīvitamiti gambhīradhātugatadoṣaduṣṭeḥ śukrajāyā asādhyatvam| asya nyāyasya samānatayā asthimajjagatayorapyasādhyatvaṃ boddhavyam||14-23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-23">rasādisaptadhātugatamasūrikāyā liṅgamāha– toyetyādi| atra duṣṭadūṣyaprabhāvāttoyabudbudasaṅkāśādīni lakṣaṇāni doṣalakṣaṇāni ca bhavanti, doṣamantareṇa dūṣyaduṣṭerabhāvāt| ata eva vakṣyati– “doṣamiśrāstu saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ|” iti| tvakśabdenātra raso gṛhyate, dhātugataprastāvāt| tvaggatāḥ sādhyāḥ, svalpadoṣasambandhāt| raktajāmāha– raktotthā ityādi| atyarthaṃ cenna duṣṭā tadā sādhyā| atrāpi svalpadoṣānubandhatvena sādhyatvam| māṃsasthāmāha– māṃsasthā ityādi| māṃsasthāḥ kṛcchrasādhyāḥ, atyavagāḍhadoṣaduṣṭeḥ| medogatāmāha– medojā ityādi| mṛdavo mṛdusparśāḥ, ghorajvaraparītā iti dāruṇajvaro yataḥ| sammoha indriyāṇām| kaścidābhyo vinistaredityanenātyantaṃ kṛcchrasādhyatvaṃ bodhayati| asthimajjagatāmāha– kṣudrā ityādi| atra asthimajjāgatayoḥ samānaṃ lakṣaṇaṃ jñeyam| majjotthā ityatra majjagrahaṇādasthno'pi grahaṇamādhāratvāt, kṣudrāḥ tanvyaḥ, gātrasamāḥ śarīrasamavarṇāḥ, cipiṭāḥ ciuḍākārāḥ, ata eva vakṣyati– “bhramareṇeva viddhāni bhavantyasthīni sarvataḥ|” iti| marmadhāmāni marmasthānāni hṛdayādīni| śukragatāmāha– pakvābhā ityādi| pakvākārā ananupakvā| anye ‘paṅkābhāḥ’ iti paṭhanti, tatra kardamābhāḥ| <note place="foot" type="variant" n="8">‘sūkṣmāḥ’ ityatra ‘ślakṣṇāḥ’ iti pā.|</note> ślakṣṇāḥ masṛṇāḥ| cihnaṃ dṛśyate na tu jīvitamiti| gambhīradhātugatadoṣaduṣṭeḥ śukrajāyāmasādhyatvaṃ boddhavyam| dhātugatānāṃ doṣajānāmapi sādhyatvamāha– tvaggatā ityādi| rasagatāḥ||14-23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vātajā vātapittotthāḥ śleṣmavātakṛtāśca yāḥ | <note place="foot" type="variant" n="9">‘kṛcchrasādhyā matās ... ’ iti pā. |</note> kṛcchrasādhyatamāstasmādyatnādetā upācaret ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">asādhyāḥ sannipātotthāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam | pravālasadṛśāḥ kāścit kāścijjambūphalopamāḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">lohajālasamāḥ kāścidatasīphalasannibhāḥ | āsāṃ bahuvidhā varṇā jāyante doṣabhedataḥ ||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24-26">vātajā ityādi| vātajādayaḥ sannipātotthāntā asādhyāḥ| etāsāṃ sammūrchanaviśeṣajanitavakṣyamāṇapravālādivarṇayogādasādhyatvaṃ, tenaitadvarṇavirahe vātajāyāścikitsāvidhirapyukta upapadyata iti kecit| anye tu vātajādaya etāḥ svarūpata evāsādhyāḥ, cikitsoktistu vātajādīnāṃ mahātyayaniṣedhārthaṃ, liṅgāntarasambhavārthaṃ ca tāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇamityuktamityāhuḥ| tāsāmiti asādhyavātajādīnām| lohajālasamā iti jālaṃ jālakaṃ guḍakamiti yāvat, tadvatkṛṣṇavarṇāḥ| atasīphalasannibhā iti umāphalavarṇatulyavarṇāḥ| anuktavarṇāntarasaṅgrahārthamāha– āsāṃ bahuvidhā ityādi| doṣabhedata iti vātapittādidoṣaviśeṣāt, duṣṭiviśeṣādityanye||24-26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24-26">kaṣṭasādhyā āha– vātajā ityādi| etā vātajādayaḥ svarūpata eva kaṣṭasādhyāḥ, cikitsitoktistu vātajāyā mahātyayaniṣedhārtham| asādhyā āha– asādhyā ityādi| tāsāmiti vātādīnām| doṣadūṣyasammūrchanādviśeṣavarṇatvena lakṣaṇamāha– pravāletyādi| lohajālanibhāḥ lohajālakaṃ lohagulikaṃ, tadvatkṛṣṇavarṇāḥ, kaścidatasīphalatulyavarṇāḥ| anuktavarṇāntarasaṅgrahārthamāha– āsāmityādi| āsāṃ masūrikāṇāṃ varṇā bahuvidhā jāyante| kathamityāha– doṣabhedata ityādi| vātapittādidoṣaviśeṣāt, duṣṭiviśeṣādityarthaḥ||24-26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kāso hikkā pramehaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ | pralāpaścāratirmūrchā tṛṣṇā dāho'tighūrṇatā ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">mukhena prasravedraktaṃ tathā ghrāṇena cakṣuṣā | kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā śvasityatyarthavedanam ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">masūrikābhibhūtasya yasyaitāni bhiṣagvaraiḥ | lakṣaṇāni ca dṛśyante na dadyādatra bheṣajam ||29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27-29">sarvamasūrikāyā āvasthikaṃ liṅgamāha– kāsa ityādi| jvarastīvraḥ sudāruṇa iti, atra sudāruṇa iti pareṇa sambadhyate, tena sudāruṇaḥ pralāpaḥ| atighūrṇatā jihmāyanam| tathā ghrāṇena cakṣuṣetyatra raktaṃ sravediti sambadhyate| śvasitīti śvāso bhavati||27-29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27-29">tāsāmāvasthikalakṣaṇamāha– kāsa ityādi| pramoha indriyāṇām| jvarastīvra iti tīvravegaḥ| sudāruṇo ghoraḥ; anye sudāruṇa iti pareṇa sambadhyata ityāhuḥ, tena sudāruṇaḥ pralāpaḥ| atighūrṇatā jihmāyanam| tathā ghrāṇena cakṣuṣeti atra raktaṃ prasravediti sambadhyate| śvasitīti śvāso bhavati||27-29||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">masūrikābhibhūto yo bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvaset | sa bhṛśaṃ tyajati <note place="foot" type="variant" n="10">‘prāṇān tṛṣārto’ iti pā. |</note> prāṇāṃstṛṣārto vāyudūṣitaḥ ||30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30">sāmānyenāsādhyatvamāha– masūrikābhibhūto ya ityādi| ghrāṇena niḥśvasediti mukhavyatirekeṇa ghrāṇenaiva niḥśvaset, sarvavākyānāmavadhāraṇaphalatvāt||30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30">sāmānyenāsādhyatāmāha– masūriketyādi| yo masūrikābhibhūto naro bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvasediti mukhavyatirekeṇa ghrāṇenaiva niḥśvaset, sarvavākyānāmavadhāraṇatvāt; tathā yaḥ <note place="foot" type="variant" n="11">‘vā pradūṣitaḥ’ iti pā.|</note> pradūṣito masūrikābhiḥ pīḍito naro bhṛśaṃ tṛṣārto bhavati, sa tathāvidho naraḥ prāṇāṃstyajati||30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">masūrikānte śothaḥ syāt kūrpare maṇibandhake | tathāṃ'saphalake cāpi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ ||31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31">masūrikāyā upadravamāha– masūrikānte <note place="foot" type="variant" n="12">‘śothāḥ syādityādi|’ iti pā.|</note> ityādi| duścikitsya iti duḥśabdo'yaṃ niṣedhe, tena asādhya ityarthaḥ||31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31">masūrikāyā upadravamāha– masūrikānta ityādi| kūrpare jānukūrpare, maṇibandhane ghuṭikāyām, aṃsaphalake pārśvayorupari, duścikitsya iti asādhya ityarthaḥ||31||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne masūrikānidānaṃ samāptam ||54||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="54">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ masūrikānidānaṃ samāptam||54||</seg> <note place="foot" type="variant" n="13">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ masūrikānidānam||54||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="54">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ masūrikānidānam||54||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="55" xml:id="mn.55">
        <head>kṣudraroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha kṣudraroganidānam | snigdhāḥ savarṇā granthitā nīrujo mudgasannibhāḥ | kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ ||1||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">visarpādīnāmakṣudrahetulakṣaṇacikitsitānāmabhidhānena kṣudrahetulakṣaṇacikitsitānāṃ kṣudrarogāṇāṃ pāriśeṣyāt kṣudraroganidānam| nanu, yadi kṣudratvameṣāṃ hetulakṣaṇacikitsālpatvena tarhi agnirohiṇīvalmīkādīnāṃ tridoṣajatvena hetvādibāhulyāt kathaṃ kṣudratvaṃ? naivaṃ, bāhulyena tāvat, chatriṇo gacchantītivat; kiṃvā avāntarabhedavirahaḥ kṣudratvaṃ, yenātra vaktavyānāmajagallikādīnāṃ na doṣadūṣyādikṛtabhūrisaṅkhyābhedena vraṇajvarādivānnirdeśaḥ, kintu pratyekaṃ stokasaṅkhyayā'bhidhānaṃ teṣām| anyastvāha– kṣudraśabdo'lpe raudre ca vartate, tena yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate; raudre kṣudraśabdo yathā– “kṣudrā mṛgā yatra <note place="foot" type="variant" n="1">‘śāntāśceruḥ’ iti pā.|</note> śāntāśceruranyaiḥ samaṃ mṛgaiḥ|” iti| kṣudrāṇāṃ bālānāṃ rogāḥ kṣudrarogā iti kecit| evamapyajagallikāhipūtanādīnāmeva parigraho na tvanyeṣām| saṅkṣepeṇa catuścatvāriṃśadvikārānatra vaktavyān krameṇa darśayati– snigdhetyādi| bhoje tu mūṣikākarṇamuṣkakośaphalārśaḥprabhṛtayo'dhikavikārāḥ paṭhyante, te ca suśrute vikārasyānantyādanumatā eva| bālānāmiti prāyobhāvitvāduktaṃ, tenābālānāmapi dṛśyamānāḥ saṅgacchante||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">kṣudrarogāṇāṃ masūrikārambhakatvādato'nantaraṃ kṣudraroganidānārambhaḥ| kṣudrā laghavaḥ, tilakālakābhiprāyeṇa, agnirohiṇīvalmīkaprabhṛtīnāmabhiprāyeṇa kṣudrāḥ tīkṣṇāḥ; anyastvāha– kṣudraśabdaḥ svalpe raudre ca pravartate, tena yathāyogyaṃ sarvatra vyavasthā dṛśyate, raudre ca kṣudraśabdo yathā– “api kṣudrā mṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ” iti| kṣudrāṇāṃ bālānāṃ rogāḥ kṣudrarogā iti kecit| athavā pūrvācāryapaṭhitā pāribhāṣikīyaṃ sañjñā, kvāthapākyasañjñāvat| eṣāṃ saṅkṣepeṇa catuścatvāriṃśadvikārā atra vaktavyāḥ krameṇa darśayati| teṣvajagallikāmāha– snigdhetyādi| savarṇā śarīrasamavarṇā, grathitākāratvena vyavasthitā, prāyeṇa bālānāmanyeṣāmapyajagallikā bhavati||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā | piḍakā kaphavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate ||2||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">yavaprakhyāmāha– yavākāretyādi| yavākāreti yavavanmadhye sthūlā||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">yavaprakhyāmāha– yavākāretyādi| yavavanmadhye sthūlā antarnimnā||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām | <note place="foot" type="variant" n="2">‘andhālajī...’ iti pā. |</note> antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām ||3||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">antrālajīmāha– ghanāmityādi| antrālajī snāyugatā bhojavacanādavagantavyā| yaduktam– “śleṣmānilau śritau <note place="foot" type="variant" n="3">‘snāyupiḍakām’ iti pā.|</note> snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām| duṣṭau janayato'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām|| āmodumbarasaṅkāśāṃ vidyādantrālajīṃ tu tām||” iti||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">antrālajīmāha– antrālajī bahirvakrarahitā| antarmukhī snāyvāśritā ca| yaduktaṃ bhojena– “kaphānilau śritau <note place="foot" type="variant" n="4">‘snāyupiḍakām’ iti pā.|</note> snāyuṃ piḍakāṃ parimaṇḍalām| duṣṭau janayato'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām| āmodumbarasaṅkāśāṃ vidyādantrālajī tu tām||” iti||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām | vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām ||4||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">vivṛtāmāha– vivṛtāsyāmityādi| pittenādhikapākādvivṛtamukhatāyāṃ vivṛtāsañjñā||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">vivṛtāmāha– vivṛtāsyāmityādi| pittenādhikapākādvivṛtamukhatayā vivṛteti sañjñā||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchapopamāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyāḥ kacchapikā budhaiḥ ||5||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">kacchapikālakṣaṇamāha– grathitā ityādi| dāruṇāḥ kaṭhināḥ| madhyonnatatvena paryantālpatvena ca kacchapikāsañjñā||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">kacchapikāmāha– grathitā ityādi| dāruṇāḥ kaṭhināḥ, madhye unnatatvena paryante natatvena ca kacchapikāsañjñā||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ | granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavat sarpati connatāgraiḥ | valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">valmīkalakṣaṇamāha– grīvāṃsetyādi| valmīkavadityanena pracuraśikharatvena samucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca khyāpyate| ata eva cikitsāyāmavagāḍhamūlaśodhanārthamagnikṣārābhyāṃ cikitsedityuktam||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">valmīkamāha– grīvetyādi| valmīkavadityanena pracuraśikharitvamucchritatvaṃ dūrāvagāḍhamūlatvaṃ ca khyāpyate, ata eva <note place="foot" type="variant" n="5">‘ ... śodhanāyām’ iti pā.|</note> cikitsāyāmavagāḍhamūlaśodhanāya ‘agnikṣārābhyāmupacaret’ ityuktam| <note place="foot" type="variant" n="6">‘akriyāṇāmapathyaṃ ca tāmaniṣpratyanīkamasādhyam’ iti pā.|</note> niṣpratyanīkamasādhyam||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">padmakarṇikavanmadhye piḍakābhiḥ samācitām | indraviddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak ||8||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">indraviddhāmāha– padmakarṇikavadityādi| padmakarṇikavanmadhye iti padmavarāṭavat||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">indraviddhāmāha– padmetyādi| padmakarṇikāvat madhye piḍakābhiḥ yuktām||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam | rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">gardabhikāmāha– maṇḍalamityādi| gardabhikā yadyapi samānatantre na paṭhyate, tathā'pi sarvatra suśrute'bhidhīyate; avigītapāṭhena vyavasthitaiva||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">gardabhikāmāha– maṇḍalamityādi| vṛttaṃ vartulam| utsannamunnatam||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ | sthiro mandarujaḥ snigdho jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">pāṣāṇagardabhalakṣaṇamāhaṭṭha vātetyādi| sthiraḥ kaṭhinaḥ, pāṣāṇavat kāṭhinyāt pāṣāṇagardabhaḥ| <note place="foot" type="variant" n="7">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pāṣāṇagardabhaḥ loke ‘galavaṭṭa’ iti khyātaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">pāṣāṇagardabhamāha– vātetyādi| sthiraḥ kaṭhinaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām | sthirāṃ panasikāṃ tāṃ tu <note place="foot" type="variant" n="8">‘vidyādantaḥprapākinīm’ iti pā. |</note> vidyādvātakaphotthitām ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">panasikāmāha– <note place="foot" type="variant" n="9">‘karṇasyābhyantare jātāmityādinā|’ iti pā.|</note> karṇasyetyādi| eṣā bhoje ‘samantataḥ’ iti vacanāt karṇasya bahirapi bhavatīti kecidvyācakṣate| yaduktam– “kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ| samantataḥ paristabdhāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām|| viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyāt panasikāṃ tu tām|” iti| tattu na samyak, samantata ityasya karṇābhyantara evopapannatvāt| dṛśyate bāhyarandhre śālūkākāreyamiti kecit| asyāṃ vātakaphajāyāṃ bhoje dāhapāṭho vikṛtiviṣamasamavāyādadhiṣṭhānabhūtaraktaprabhāvādvā'vagantavyaḥ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">panasikāmāha– karṇasyetyādi| bhoje ‘samantataḥ’ iti vacanāt karṇasya bahirapi bhavatīti vyācakṣate| yaduktam– “kaphavātau prakupitau māṃsamāśritya karṇayoḥ| samantataḥ parisrāvāṃ kurutaḥ piḍakāṃ sthirām|| viṣamāṃ dāhasaṃyuktāṃ vidyātpanasikāṃ tu tām|” iti||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ ||12||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">jālagardabhalakṣaṇamāha– visarpavadityādi| apākavāniti īṣatpākavān, pittakṛtatvena sarvathā pākābhāvasyāyuktatvāditi cakraḥ; kintu pākarahita evāyamupalabhyate [ pittādityudbhūtapittāt, tena bhojoktaṃ pittolbaṇadoṣatrayajanyatvamasyāviruddhaṃ bhavati| sa yadāha– “pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ bahuvedanam|| visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham||” iti| jatukarṇastvāha– “ <note place="foot" type="variant" n="10">‘pittādhike tatra’ iti pā.|</note> pittādhikastatra tīvradāho raktapāko visarpajvarakaro jālagardabhaḥ|” iti| ayamagnivāta iti khyāto vikāraḥ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">jālagardabhamāha– apākavānityādi| īṣatpākavān, pittakṛtatvena; sarvathā pākābhāvasyāyuktatvāditi cakraḥ; kintu pākarahita evāyamupalabhyate, tena bhojaktaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘pittolbaṇadoṣajanyatvamasya viruddham’ iti pā.|</note> pittolbaṇadoṣatrayajanyatvamasyāviruddhaṃ bhavati| sa yadāha– “pittotkaṭāstrayo doṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaṃ raktaṃ tanuṃ śothamapākaṃ bahuvedanam|| visarpiṇaṃ sadāhaṃ ca tṛṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṃ vyādhimapare jālagardabham|” iti||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām | pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet ||14||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-14">irivellikālakṣaṇamāha– piḍakāmityādi| sarvātmikāṃ sarvaliṅgāmiti sarvātmikāṃ sarvadoṣajām| sarvātmikāmityanenaiva sarvaliṅgatve siddhe punaḥ sarvaliṅgāmiti vacanaṃ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaliṅgavyatirekeṇa pratyekadoṣaliṅgayuktatāṃ khyāpayati||13-14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-14">irivellikāmāha– piḍakāmityādi| uttamāṅgasthāṃ śirogatām| sarvātmikāmityanenaiva sarvaliṅgatvaṃ siddhaṃ, punaḥ sarvaliṅgāmiti grahaṇaṃ vikṛtiviṣamasamavāyārabdhaliṅgavyatirekeṇa pratyekadoṣaliṅgayuktatāṃ khyāpayati| kakṣāmāha– bāhvityādi| kakṣāmiti nāmataḥ <note place="foot" type="variant" n="12">‘prasiddhiḥ’ iti pā.|</note> prasiddhām||13-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">ekāmetādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasannibhām | tvaggatāṃ pittakopena gandhamālāṃ pracakṣate ||15||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">gandhamālāmāha– ekāmityādi| ekāmetādṛśīmiti kakṣoktaikakṛṣṇasphoṭasadṛśīm||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">gandhamālānāmnīmāha– ekāmityādi| sphoṭasadṛśīm||15||</seg> <note place="foot" type="variant" n="13">‘kakṣābhāgeṣu’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ | antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā hanti mānavam | tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sarvadoṣajām ||17||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-17">agnirohiṇīlakṣaṇamāha– kakṣetyādi| saptāhādvā daśāhādvetyabhidhānamasādhyatvakhyāpakamanupakramādboddhavyam| upakramāt punariyaṃ sādhyaiva, ata evāsyāścikitsābhidhānaṃ; carakeṇāpyagnirohiṇīṃ pratyabhihitam– “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā <note place="foot" type="variant" n="14">‘mithyācāreṇa’ iti pā.|</note> mithyārambheṇa vā punaḥ||” (ca. sū. a. 18) iti| tantrāntaramapi– “pittaraktotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣabhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān|| māṃsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt| pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī||” iti| vātapittakaphādhikyādyathākramaṃ saptāhādivikalpaḥ||16-17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-17">agnirohiṇīmāha– kakṣetyādi| asyāmasādhyatvamanukramādboddhavyam, upakramātpunariyaṃ sādhyā; ata evāsyāścikitsābhidhānaṃ carakeṇāpyagnirohiṇī pratyabhihitam– “santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyācāreṇa vā punaḥ||” iti| tantrāntaramapi– “raktapittotkaṭā doṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣābhāgeṣu kurvanti tīvradāharujājvarān|| māṃsāvadāraṇān sphoṭān ye hanyuranupakramāt| pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñeyā vahnirohiṇī||” iti| vātapittakaphādhikyādyathākramaṃ saptāhādivikalpaḥ; tena vātādhikaiḥ saptāhāt pittādhikairdaśāhātkaphādhikaiḥ pakṣādityūhyam||16-17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittaḥ ca dehinām | kurvate dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">tadevālpatarairdoṣaiḥ <note place="foot" type="variant" n="15">‘puruṣam’ iti pā. |</note> paruṣaṃ kunakhaṃ vadet ||19||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-19">cippamāha– nakhetyādi| taṃ vyādhiṃ cippamiti cippamaṅgulīveṣṭakamiti khyātam| carake tvakṣatanāmāyaṃ vikāraḥ| yaduktam– “rogo'kṣataścarmanakhāntare syānmāṃsāsradoṣī bhṛśadāhapākaḥ|” (ca. ci. a. 12) iti||18-19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-19">cippamāha– nakhamāṃsetyādi| tantrāntare'ṅgulīveṣṭakamiti khyātam| carake tvakṣatanāmāyaṃ vikāraḥ| yaduktam– “rogo'kṣataścarmanakhāntare <note place="foot" type="variant" n="16">‘syānmāṃsāsradoṣī bhṛśadāhapākaḥ’ iti pā.|</note> syānmāṃsāsradoṣādbhṛśadāhapākaḥ|” iti| anye tu “tamevākṣatarogākhyaṃ tathopanakhamityapi” ityadhikaṃ granthamadhīyate| tadeva cipyamiti| sugamam||18-19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām | pādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm ||20||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">anuśayīlakṣaṇamāha– gambhīrāmityādi| gambhīrāmityantaḥpākena| alpasaṃrambhāmityalpaśothām||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">anuśayīmāha– gambhīrāmityādi| antaḥpākena gambhīrām| alpasaṃrabhāmiti svalpaśothām| “kaphādantaḥprapākāntāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak” iti kecana pāṭhaṃ paṭhanti; <note place="foot" type="variant" n="17">‘tadā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tadā uparisthitāṃ mastake sthitāmiti vyācakṣate||20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">vidārīkandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu | vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā ||21||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">vidārīlakṣaṇamāha– vidārītyādi| ‘vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā’ ityatra kecidasarvajā, asarvalakṣaṇeti ubhayatrāpi nañaḥ prayogamicchanti; tenāsarvajā iti <note place="foot" type="variant" n="18">‘sarvadoṣaḥ’ iti pā.|</note> sarvadoṣaiḥ sannipatitairna bhavati, asarvalakṣaṇeti sannipātalakṣaṇarahitetyarthaḥ| tena pratyekadoṣadvandvajatvena ṣaḍvidhā sannipātamātreṇa na bhavatīti vākyārthaḥ| kintvayaṃ pakṣo yadyabhimataḥ syādācāryasya, tadā vyaktyarthaṃ ‘ṣaḍvidhā dvyekadoṣajā’ iti padaṃ kṛtaṃ syāt; kiñca bahuprapañcatvena kṣudratvāsaṅgatiśca| apare ‘ <note place="foot" type="variant" n="19">‘asarvajā’ iti pā.|</note> sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti paṭhanti; tadapi na saṅgataṃ, sarvairdoṣairna bhavati atha sarvadoṣalakṣaṇā bhavati hanta tarhi liṅginamantareṇa liṅgaprādurbhāvaprasaṅgaḥ| anye tūttarapada eva nañaḥ prayogāt ‘sarvajā'sarvalakṣaṇā’ iti vadanti; tatra yadi sarveṣāṃ lakṣaṇāni sarvalakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti, tadā kathaṃ liṅgamantareṇa liṅginaḥ parokṣasya paricchedodayaḥ| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni avidyamānāni yasyāmiti, sannipātajatve'pyasampūrṇalakṣaṇetyarthaḥ| etadapi na saṅgataṃ, yadyayaṃ pakṣo'bhīṣṭaḥ syāttadā'sarvalakṣaṇeti na vaktavyamatra syāt, sarvatra nyāyasyāsya samānatvāt; hetvanurūpakopabalena hi sarvatra sarvārdhālpaliṅgasaṅgatiḥ; asampūrṇalakṣaṇatvena doṣāṇāṃ hīnabalatvaṃ samavṛddhānāmanārambhakatvaṃ vā śakyamevāsmin pakṣe vaktuṃ, kintu tannādriyante; tataścobhayatrāpi nañaḥ prayogaṃ vinā ‘sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti pāṭho yuktaḥ| sarvajetyabhidhāyāpi sarvalakṣaṇeti vacanamirivellikāyāmiva prakṛtisamasamavāyajanyavātādilakṣaṇadarśanārthaṃ, tena vikṛtiviṣamasamavāyajanyāsādhyatvādilakṣaṇāni na bhavanti| asminnapi pāṭhe sarvajā sarvairekādiprakārairvātādibhirjanyate, evaṃ sarvalakṣaṇeti vaktuṃ pāryate, kintu kṣudrarogatvāddoṣabhedena gaṇanā na yuktā| carake tviyaṃ kaphamārutajā paṭhyate| yaduktam– “jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣasandhau vartirnirartiḥ kaṭhinā matā yā| vidārikā sā kaphamārutābhyām|” (ca. ci. a. 12) iti| tenātrāpyalpapittayuktakaphavātajatvena sarvajatvaṃ jñeyam| yathā– jvarayogenālpapittatvam| yaduktam– “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā|” (vā. ci. a. 1) iti, “vidārīmiti tāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām|” iti pāṭhāntare na kaścidvyākhyānaprapañcaḥ||21||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">vidārikālakṣaṇamāha– vidārītyādi| sarvajā sarvalakṣaṇetyatra kecidasarvajā asarvalakṣaṇetyubhayatrāpi nañaḥ prayogamicchanti, tenāsarvajeti sarvairdoṣaiḥ sannipatitainaṃ bhavati, asarvalakṣaṇeti sannipātalakṣaṇarahitetyarthaḥ| tena pratyekadoṣadvandvajatvena ṣaḍvidhā na sannipātamātreṇa bhavatīti vākyārthaḥ| kintvayaṃ yadi pakṣo'bhimata ācāryasya syāt, tadā vyaktyarthaṃ ṣaḍvidhā dvyekadoṣajeti padaṃ kṛtaṃ syāt| kiñca, bahuprapañcatvena kṣudratvāsaṅgatiśca| apare “ <note place="foot" type="variant" n="20">‘sarvajā’ iti pā.|</note> (a)sarvajā sarvalakṣaṇā” iti paṭhanti, tadapi na saṅgataṃ na sarvairdoṣairbhavatīti| atha sarvadoṣalakṣaṇā bhavati hanta tarhi liṅginamantareṇa liṅgaprādurbhāvaprasaṅgaḥ| anye tu uttarapada eva nañaḥ prayogāt “sarvajā (a)sarvalakṣaṇā” iti paṭhanti| tatra yadi sarveṣāṃ lakṣaṇāni sarvalakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti; tadā kathaṃ liṅgamantareṇa liṅginaḥ parokṣasya paricchedodayaḥ| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni ca tāni avidyamānāni yasyām| sannipātajatve'pyasampūrṇalakṣaṇetyarthaḥ| etadapi na saṅgataṃ, <note place="foot" type="variant" n="21">‘yadyayam’ iti pā.|</note> yadyapyayaṃ pakṣo'bhīṣṭaḥ syāttadā asarvalakṣaṇeti na vaktavyamatra syāt, sarvatra nyāyasya samānatvāt| taduktam– “doṣe <note place="foot" type="variant" n="22">‘viruddhe’ iti pā.|</note> vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇāḥ|” iti| hetvanurūpakopabalena hi sarvatra sarvārdhālpaliṅgasaṅgatiḥ| asampūrṇalakṣaṇatvena doṣāṇāṃ hīnabalatvaṃ samavṛddhānāmanārambhakatvaṃ vā śakyamevāsminpakṣe vaktuṃ, kintu tannādriyante, tataścobhayatrāpi nañaḥ prayogaṃ vinā “sarvajā sarvalakṣaṇā” iti pāṭho yuktaḥ| sarvajetyabhidhāyāpi sarvalakṣaṇeti vacanamirivellikāyāmiva prakṛtisamasamavāyajanyavātādilakṣaṇadarśanārthaṃ, tena vikṛtiviṣamasamavāyajanyāsādhyatvādilakṣaṇāni na bhavanti| asminnapi pāṭhe sarvajā sarvairekādiprakārairvātādibhirjanyate, evaṃ sarvalakṣaṇeti ca vaktuṃ pāryate, kintu kṣudrarogatvāddoṣabhedena gaṇanā na yuktā| carake tviyaṃ kaphamārutajā paṭhyate| yaduktam– “jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣasandhau vartirnirartiḥ kaṭhinā matā vā| vidārikā sā kaphamārutābhyām” iti| tenātrāpyalpapittayuktakaphavātajatvena sarvajatvaṃ jñeyam| jvarayogenālpapittatvaṃ carake draṣṭavyam| yaduktam– “ūṣmā pitādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā” iti| “vidārīmiti tāṃ vidyātsarvajāṃ sarvalakṣaṇām” iti pāṭhāntare na kaścidvyākhyānaprasaṅgaḥ||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">prāpya <note place="foot" type="variant" n="23">‘māṃsaśirāsnāyūḥ’ iti pā. |</note> māṃsasirāsnāyūḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ | granthiṃ karotyasau bhinno madhusarpirvasānibham ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ | māṃsaṃ saṃśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayettataḥ ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ <note place="foot" type="variant" n="24">‘śirāḥ’ iti pā. |</note> sirāḥ | sravanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāccharkarārbudam ||24||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22-24">śarkarāmāha– prāpyetyādi| iyameva śarkarārbudasya hetuḥ| asyāṃ kaphānilau doṣau, <note place="foot" type="variant" n="25">‘māṃsaśirā ... ’ iti pā.|</note> māṃsasirāsnāyumedāṃsi dūṣyāṇi| anilastatra vṛddhiṃ gata iti pūrvameva tāvadvṛddho'nilo dhātukṣayeṇa vṛddhimatiśayena gato māṃsaṃ viśoṣya kāṭhinyāt śarkarātulyāṃ śarkarāṃ janayati ataḥ śarkarāyāstulyaṃ śarkarārbudaṃ bhavati| durgandhi klinnamityādinā śarkarotpannaṃ śarkarārbudalakṣaṇaṃ, śarkarārbudaṃ ca śarkarāvasthaivetyeka evāyaṃ vikāraḥ; tena na saṅkhyātirekaḥ| nānāvarṇamiti ghṛtamedovasāvarṇaṃ raktam| tata iti śarkarārbudādeva| bhoje'pi paṭhyate– “tameva bhinnaṃ durgandhaṃ ghṛtamedonibhaṃ <note place="foot" type="variant" n="26">‘śirā’ iti pā.|</note> sirāḥ| sravanti srāvamaniśaṃ tadā syāccharkarārbudam||” iti| tameveti granthim||22-24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22-24">śarkarāmāha– prāpyetyādi| asyāṃ kaphānilau doṣau, <note place="foot" type="variant" n="27">‘māṃsaśirā ... ’ iti pā.|</note> māṃsasirāsnāyumedāṃsi dūṣyāṇi, anilastatra vṛddhiṃ gata iti pūrvameva tāvadvṛddho'nilo dhātukṣayāt punarvṛddhimatiśayaṃ gataḥ māṃsaṃ viśoṣya kāṭhinyāt śarkarātulyāṃ śarkarāṃ janayati| śarkarā pāṣāṇakarkaraḥ| śarkarārbudamāha– durgandhītyādi| śarkarārbudaṃ śarkarairvārbudatvenāvasthitetyeka evāyaṃ vikāraḥ, tena na saṅkhyātirekaḥ| nānāvarṇamiti ghṛtamedovasāvarṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="28">‘yuktam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yuktam, tata iti śarkarārbudadeśe, atra saptamyarthe pañcamī, bhoje'pi paṭhyate– “tameva bhinnaṃ durgandhaṃ ghṛtamedonibhaṃ <note place="foot" type="variant" n="29">‘śirā’ iti pā.|</note> sirāḥ| sravanti srāvamaniśaṃ tadā syāccharkarārbudam||” iti| tameveti granthim||22-24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ | pādayoḥ kurute dārīṃ pādadārīṃ tamādiśet ||25||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">pādadārīmāha– parikramaṇaśīlasyetyādi| parikramaṇaṃ pādaviharaṇaṃ, dārī dāraṇamātraṃ, vipādikākuṣṭhaṃ tu piḍakā savidāraṇeti bhedaḥ||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">pādadārīmāha– parikramaṇaśīlasyetyādi| pādaviharaṇaśīlasya dārī vidaraṇamātraṃ, vipādikākuṣṭhaṃ tu piḍakānāṃ vidaraṇamiti bhedaḥ||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat ||26||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26">kadaramāha– śarkaronmathita ityādi| kadaraṃ kolāṣṭhīti khyātam| ‘kolavat’ ityasya sthāne ‘kīlavat’ iti pāṭhāntaram| kadaraṃ haste'pi bhavati| tathāca bhojaḥ– “hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam| māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau|| saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ| śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam||” iti| kolavaditi badaravat||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26">kadaramāha– śarkaretyādi| pāde śarkarā ghaṭakarparakhaṇḍādayaḥ, tābhirunmathite pīḍite kaṇṭakādibhirvā kṣate kolavadutsanno <note place="foot" type="variant" n="30">‘granthirnīyate’ iti pā.|</note> granthirjāyate, tatkadaraṃ nāma; ‘kolavat’ iti sthāne ‘kīlavat’ iti pāṭhāntaram| kadaraṃ haste'pi bhavati| yaduktaṃ bhojena– “hastayoḥ pādayoścāpi gambhīrānugataṃ kharam| māṃsakīlaṃ janayataḥ kupitau kaphamārutau|| saśalyamiva taṃ deśaṃ manyate tena pīḍitaḥ| śarkarākadaraṃ kecinmanyante vātakaṇṭakam||” iti| kolavat badaravat||26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet ||27||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27">alasakalakṣaṇamāha– klinnetyādi| ayaṃ kapharaktajo vikāraḥ ‘pākuyā’ iti khyātaḥ| atra kaṇḍūḥ kaphasya, dāharuje raktasya||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27">alasakalakṣaṇamāha– klinnetyādi| ayaṃ ca kapharaktajo vikāraḥ; tatra kaṇḍūḥ kaphasya, dāharuje raktasya||27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvyate ||29||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28-29">indraluptasya lakṣaṇamāha– romakūpetyādi| etattribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ svabhāvānniyatakālavyāpārairbhavati| etacca strīṇāṃ na bhavatīti videhavacanādvyākhyānayanti| yaduktam– “atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ||” iti| avyāyāmādvātapittayorakopena nātiromacyutiḥ, rajaḥsrāveṇa ca sroto'varodhābhāvāccyutānāmapi romṇāṃ punarvirohaḥ; kintu strīṣvapi khalitidarśanāt prāyikaṃ videhavacanam| khālityaṃ ruhyeti ca tasya paryāyakathanam| tathāca bhojaḥ– “tadindraluptamityāhuḥ khallīṃ ruhyāṃ ca kecana|” iti| kārtikastvāha– “indraluptaṃ śmaśruṇi bhavati, khālityaṃ śirasyeva, ruhyā ca sarvadehe|” iti| āgamastvatra nāsti||28-29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="28-29">indraluptamāha– rometyādi| etattribhirdoṣaiḥ saśoṇitaiḥ svabhāvānniyatakālavyāpārairbhavati, mūrchitaṃ vṛddhigataṃ, pracyāvayati pātayati| tato'nyeṣāmasambhava iti anyeṣāṃ romṇāmaprādurbhāvaḥ| etacca strīṇāṃ na bhavati videhavacanāditi vyākhyānayanti, yaduktam– “atyantasukumārāṅgyo rajo duṣṭaṃ sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ||” iti| khalvī ruhyāṃ ca kecana iti| khālityaṃ <note place="foot" type="variant" n="31">‘ruhyati’ iti pā.|</note> ruhyeti ca tasya paryāyakathanam| kārtikastvāha– “indraluptaṃ śmaśruṇi bhavati, khālityaṃ śirasyeva, ruhyā ca sarvadehe” iti| āgamastvatra nāsti||28-29||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate | kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ tu tam ||30||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30">dāruṇalakṣaṇamāha– dāruṇetyādi| dāruṇeti kaṭhinā| <note place="foot" type="variant" n="32">‘kaphamārutakopāditi’ iti pā.|</note> kaphamārutakopeneti yadyapyuktaṃ tathāpi pittaraktānubandho'pyatra draṣṭavyaḥ| tathāhi videhaḥ– “yadatra paṭalābhāsaṃ sarujaskaṃ śirastvaci| paruṣaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ|| todaiḥ samanvitaṃ vātāt sakaṇḍūgauravaṃ kaphāt| sapipāsaṃ sadāhārtirāgaṃ pittāsrajaṃ tathā||” iti| atra vacane sadāharāgaṃ ca pittāt, sārti tu raktāt, artirhi raktajā'pi bhavati| yaduktam– “raktaṃ hi vyamlatāṃ yāti taccennāsti na <note place="foot" type="variant" n="33">‘cātiruk’ iti pā.|</note> cāsti ruk|” iti| dāruṇaṃ ‘rukkhī’ iti loke||30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30">dāruṇamāha– dāruṇetyādi| prapāṭyate puṭapuṭāyate, <note place="foot" type="variant" n="34">‘kaphamārutakopāditi’ iti pā.|</note> kaphamārutakopeneti yadyapyuktaṃ, tathāpi pittaraktānubandho'pyatra draṣṭavyaḥ| tathāhi videhaḥ– “yadatra paṭalābhāsaṃ sarujaskaṃ śirastvaci| paruṣaṃ jāyate jantostasya rūpaṃ viśeṣataḥ|| todaiḥ samanvitaṃ vātātsakaṇḍūgauravaṃ kaphāt| sapipāsaṃ sadāhārtirāgaṃ pittāsrajaṃ tathā||” iti| atra vacane sadāharāgaṃ ca pittāt, sārti tu raktāt, artirhi raktajā'pi bhavati| dāruṇakaṃ ‘rukkhī’ iti loke||30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhni tu | kaphāsṛkkrimikopena nṛṇāṃ vidyādarūṃṣikām ||31||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31">arūṃṣikāmāha– arūṃṣītyādinā| arūṃṣīti vraṇāḥ||31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31">arūṃṣikāmāha– arūṃṣītyādi| nṛṇāṃ puruṣāṇāṃ kaphā'sṛkkrimikopena mūrdhani mastake bahuvaktrāṇi tathā bahukledāni, arūṃṣīti vraṇā bhavanti, tāmarūṃṣikāṃ vidyāt||31||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate ||32||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="32">palitamāha– krodhetyādi| śarīroṣmeti dehāgniḥ| pittaṃ ceti pittamapi śirogataṃ palitahetuḥ| nanu, pittamevāgniḥ, tatra tatra pittasya pācakatvenābhidhānāt; yaduktavān suśrutaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="35">‘na vinā ca pittaṃ pākaḥ’ iti pā.|</note> na pākaḥ pittādṛte” (su. sū. a. 17) iti, tathā– “pitte tasmin pācako'gniriti sañjñā” (su. sū. a. 21) iti, tathā sa eva– “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gnirupalabhyate, āgneye tu pitte dahanapacanadāraṇādiṣvabhivartamāne'gnidupacāraḥ kriyate antaragniriti, kṣīṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmaḥ na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ|” (su. sū. a. 21) iti; carakācāryo'pyāha– “darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhāprasādau medhā ca pittakarmāvikārajam|” (ca. sū. a. 18) iti; pākasyānyathānupapattyā cāgneraṅgīkāraḥ; kiñca mande'gnau pittakaramarīcādidravyopayogādagnervṛddhiḥ, pittapratikūlaśītamadhurādidravyopayogāccopaśama upalabhyate; yadi hi pittādbhinno'gniḥ syāttadā pittasya vṛddhihrāsānuvidhānamasyānupapannaṃ syāt, na hi <note place="foot" type="variant" n="36">‘tuhinakiraṇamaṇḍale’ iti pā.|</note> tuhinakaramaṇḍale himabhāji ahimopalambhaḥ, atuhinamaṇḍale ahimabhāji bhagavati bhāskare abhimatahimopalambhaḥ, yadyato bhinnaṃ tattato bhedenopalabhyate, yathā sāgarādajagaraḥ, na caivaṃ pittādagniḥ, tat kutaḥ pittādagneḥ pṛthagupādānamiti? atra pratyabhidhīyate– na tāvadantaragniḥ pittādabhinnaḥ, bhedasādhakapramāṇasya bhūyaḥ sadbhāvāt; tathāhyabhede “samadoṣaḥ samāgniśca” (su. sū. a. 15) ityatra, “samaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśrayau” ityatra ca doṣapadalabdhatvādagneḥ pṛthagupādānamasaṅgataṃ; tīkṣṇaḥ pittena ceti svātmani kriyāvirodhādasaṅgataṃ; yat punaḥ “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ” ityādyuktaṃ tadbhedameva sādhayati, upacārābhidhānāt; na hyabhede upacāraḥ sambhavati| yadapyagneḥ pittavṛddhihrāsānuvidhānamabhihitaṃ tadaprayojakaṃ, bhede'pi samānatvena tadupapatteḥ| yathā kaphavṛddhihrāsakarasaumyāgneyadravyābhyāṃ śukrasya vṛddhihrāsau dṛṣṭau, na ca kaphaśukrayoraikyaṃ; kiñca ghṛtaṃ pittaśamanamagneśca dīpanaṃ, pittasya sañcayādau nāgnervṛddhiḥ; peyādikaṃ cāgnikaraṃ, na pittakṛt; tataśca pittādvilakṣaṇo'ntaragniḥ| sa ca dravatejaḥsamudāyātmakasya pittasya tejobhāgo na bahiranalavadbhasmāṅgārākāraḥ, samudāyataśca samudāyī anya eva karacaraṇādibhya iva śarīram; atyantabhedena cāgrahaṇaṃ tasya nityasaṃśleṣaṇaśālitvāt| pittasya tejoṃ'śaḥ eva pāca(va)kaḥ, tadāha bhojaḥ– “dṛḍhamuṣṇocitaṃ hyetat pittoṣmā pacatīti yat| mūrchito rasavīryābhyāṃ samānavyānasaṃhitaḥ||” ityārabhya, “tasmāt tejomayaṃ pittaṃ pittoṣmā yaḥ sa paktimān| sa kāyāgniḥ sa kāyoṣmā sa paktā sa ca jīvanaḥ||” iti| pittaikadeśatvāttejasi pittopacāramāśritya suśrutenoktam– “ <note place="foot" type="variant" n="37">‘na vinā ca pittaṃ pākaḥ’ iti pā.|</note> na pākaḥ pittādṛte|” iti, tathā “na khalu pittavyatirekeṇānyo'gniḥ|” iti| evamanyadapyagnerabhedasādhakaṃ vacanaṃ samādheyam| nanu, yadi tīkṣṇaḥ pittenetyuktaṃ, tat kathaṃ pittenaivāgneḥ praśamanamabhidhīyate| yaduktaṃ carake– “kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam||” (ca. ci. a. 15) iti; ucyate– yadā kaṭukena rūkṣoṣṇena pittaṃ vṛddhaṃ bhavati, tadā tejobhāgarūpāyāḥ pittasyāvasthāyā ulbaṇatvāttīkṣṇaḥ pitteneti saṅgataṃ; yadā amlalavaṇena snigdhoṣṇena kaphānugamanabhājā vṛddhaṃ pittaṃ tadā pittasya dravāvasthāyā udriktatvāt nirvāpaṇamagneruktamiti| jatukaṇe'pyuktam– “kupitena vāyunā dīpasyevāgnernirvāpaṇaṃ, pittenoṣṇajalavat, kaphenāmbuvat|” iti| tataśca yuktamagneḥ pṛthagupādānamiti| agniśca pittagatatvena krodhakṛto bhavatyeva, krodhena pittakopāt; śokaśramābhyāṃ tu janitavātena śarīroṣmaṇo'pi vikṣepaṇāt śirogatatvaṃ, tenānilo'pi labhyate, pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, cakāreṇa śleṣmā'pi keśaśuklatākaro gṛhyate| etena doṣatrayasahitaśarīroṣmā palitaheturiti vākyārthaścarakoktārthena saha saṃvādī bhavati| yadāha– “tejo'nilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā tu kuryāt khalitaṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||” (ca. ci. a. 2) iti| etaccākālajapalitavyāpakaṃ lakṣaṇam| kālaje tu krodhādigrahaṇaṃ kāraṇāntaropalakṣaṇaṃ, tena vayaḥpariṇāmakṛtaścoṣmā doṣatrayayuktaḥ kālajapalitahetuḥ, anyathā kālajapalitasya saṅgraho na syāt| kiṃvā kālajaṃ svābhāvikatvādeva nocyate| anye tu pittagataśceccharīroṣmā tat kimubhayorupādānenetyabhidhāya śarīroṣmā pittaṃ ceti kartṛdvayamācakṣate; tena nātraikasmin viṣaye samuccayaḥ, kiṃ tarhi viṣayabhedāt| kartṛdvayaṃ; tatra śarīroṣmā vaikṛtaṃ palitaṃ karoti, pittaṃ ca prākṛtaṃ pittaprakṛteḥ palitaṃ karoti| yaduktam– “pittaprakṛtirakālajavalīpalitayuktaśca bhavati” iti| evaṃ svābhāvikajarāpalitamapi pittenaivāsya hetoḥ klṛptatvāt| na coṣmakṛtatvena palitasyādoṣajatvaprasaṅgaḥ, ūṣmaṇaḥ pittadharmatvena pitte'ntarbhāvāt||32||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="32">palitamāha– krodhetyādi| krodhādikṛtena śarīroṣmaṇā śirogatena vaikṛtaṃ pittena vayaḥkṛtaṃ tu prāptenetyarthaḥ| anye tu pittāgnyorbhedavādina ubhābhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘manyanta etayoḥ kālajalakṣaṇaṃ manyante|’ iti pā.|</note> manyante kālajalakṣaṇam, anye'pi tribhireva doṣaiḥ syāditi kathayanti| śokaśramābhyāṃ janitavātena śarīroṣmaṇo vikṣepācchirogatatvaṃ, tenānilo'pi labhyate, pittaṃ ca sākṣādupāttaṃ, cakāreṇa śleṣmāpi <note place="foot" type="variant" n="39">‘keśaśuklatākāraṇaṃ ko'pi’ iti pā.|</note> keśaśuklatākārako gṛhyate| etena doṣatrayasahitaḥ śarīroṣmā palitaheturiti vākyārthaḥ| yadāha carakaḥ– “tejonilādyaiḥ saha keśabhūmiṃ dagdhvā tu kuryā| khalatiṃ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṃ ca śiroruhāṇām||” iti||32||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ <note place="foot" type="variant" n="40">‘...kopajāḥ’ iti pā. |</note> kaphamārutaraktajāḥ | yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ ||33||</seg> (su. ni. a. 13) |34|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33">yuvānapiḍakālakṣaṇamāha– śālmalītyādi| yuvānapiḍakā loke ‘varaṇḍakā’ ucyate| yūnāmānanapiḍakā yuvānapiḍakā, pṛṣodarāditvānnakāralopaḥ; eṣā ca yūnāmeva, mukha eva, svabhāvāt||33||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33">yauvanapiḍakāmāha– śālmalītyādi| eṣā svabhāvādyūnāmeva mukhe bhavati| mukhe dūṣakā mukhakāntihārakāḥ, yuvānapiḍakāḥ yūnāmānanapiḍakāḥ| pṛṣodarāditvānnakārasya lopaḥ||33||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram | padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam ||34||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="34">padminīkaṇṭakamāha– kaṇṭakairityādi| tadākhyamiti padminīkaṇṭakākhyam||34||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="34">padminīkaṇṭakamāha– kaṇṭakairityādi| padminīkaṇṭakasadṛśaiḥ kaṇṭakairācitaṃ vṛttādilakṣaṇaṃ yanmaṇḍalaṃ bhavati, tattadākhyamiti padminīkaṇṭakākhyam||34||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇistu saḥ ||35||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="35">jatumaṇimāha– samamityādi| samaṃ masṛṇam| utsannamudgatam| ayaṃ ‘jaṭula’ iti loke prasiddhaḥ| kapharaktajamiti prādhānyenoktaṃ, tena– carakoktaṃ tridoṣajatvamapyasyopapannaṃ bhavati| yaduktaṃ tena– “kṛṣṇaḥ snigdho jatumaṇirjñeyo vātottaraistribhiḥ| arujaṃ tvaparairuktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ||” iti| sahajaṃ lakṣma caikeṣāmiti ekeṣāmācāryāṇāṃ matena sahajaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ strīpuṃsayoraṅgabhedena śubhāśubhaphalapradaṃ bhavati| sahajaṃ śarīreṇa saha jātaṃ janmakālapravṛttamityarthaḥ||35||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="35">jatumaṇimāha– samamityādi| samaṃ masṛṇam, utsannamudgatam| ayaṃ ‘jaṭula’ iti loke prasiddhaḥ| kapharaktajamiti prādhānyenoktaṃ, tena carakeṇoktaṃ tridoṣajatvapyasya bhavati| yaduktaṃ tena– “kṛṣṇaḥ snigdho jatumaṇirjñeyo vātottaraistribhiḥ| arujaṃ tvaparairuktaṃ lakṣmetyāhurbhiṣagvarāḥ” iti| ekeṣāmācāryāṇāṃ mate sahajaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ strīpuṃsayoraṅgabhedena śubhaphalapradaṃ bhavati| sahajaṃ śarīreṇa saha jātaṃ janmakālapravṛttamityarthaḥ||35||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate | māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ tu tat ||36||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="36">maṣakaliṅgamāha– avedanamityādi| sthiraṃ kaṭhinamiti gayadāsaḥ; acalamiti yuktaṃ, bhoje mṛdviti pāṭhāt| maṣakamādiśediti māṣaśabdāt “ive pratikṛtau” iti kan, nairuktyena ca vidhinā hrasvatvam| atra cakāreṇa kaphamedasī samuccīyete| tathā ca bhojaḥ– “vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī| ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kuruto maṣakaṃ vadet||” iti||36||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="36">maṣakamāha– avedanamityādi| sthiramacalaṃ bhoje mṛdviti pāṭhāt| atra cakāreṇa kaphamedasī samuccīyete| tathāca bhojaḥ– “vāterite tvaci yadā dūṣyete kaphamedasī| ślakṣṇaṃ mṛdu savarṇaṃ ca kurute maṣakaṃ vadet||” iti||36||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="37">kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca | vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān ||37||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="37">tilakālakalakṣaṇamāha– kṛṣṇānītyādi| ‘vātapittakaphocchoṣāt’ iti pāṭhe vātapittābhyāṃ hetubhyāṃ kaphasyocchoṣaḥ śoṣaṇaṃ tasmāt| anye carakaṃ dṛṣṭvā ‘vātapittāsṛgucchoṣāt’ iti paṭhanti| tathāca carakaḥ– “yasya pittaṃ prakupitaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā viplavā vyaṅgā nīlikā cāsya jāyate||” (ca. sū. a. 18) iti; asmin vacane vāto'pyavagantavyaḥ, tenāpi śoṣasya kriyamāṇatvāt| anye'pi tantrāntaraṃ dṛṣṭvā ‘vātapittakaphotsekāt’ iti paṭhanti| utsekādityudrekāt| tathāhi tantrāntaram– “mārutaḥ pittamādāya kapharaktasamāśritaḥ| cinoti tilamātrāṇi tvaci te tilakālakāḥ||” iti; kintvasminnapi tantre kapharaktasamāśrita ityanena kapharaktayorāśritavātena pittasahitenocchoṣādeva tilakālake kārṣṇyasya sambhavo'vagamyate, tataśca ‘vātapittakaphocchoṣāt’ iti pāṭho yujyate| ‘vātapittarasodrekāt’ iti pāṭhāntaram||37||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="37">tilakālakalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="41">‘kṛṣṇāni’ ityatra ‘nīlāni’ iti pā.|</note> nīlānītyādi| śarīratvaksamāni nodgatānītyarthaḥ| vātapittakaphodrekādityatra “vātapittakaphocchoṣāt” iti pāṭhe vātapittābhyāṃ hetubhyāṃ kaphasyocchoṣaḥ śoṣaṇaṃ, tasmāt| anye tu “vātapittāsṛgucchoṣāt” iti paṭhanti| tatra vātapittābhyāṃ raktasya śoṣādityarthaḥ| ata eva tilakālake kārṣṇyaṃ; tathāca carakaḥ– “yasya pittaṃ prakupitaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā viplavo vyaṅgā nīlikā cāsya jāyate||” iti| asmin vacane vāto'pyavagantavyaḥ, tenāpi śoṣasya kriyamāṇatvāt| anye tantrāntaraṃ dṛṣṭvā “vātapittakaphotsekāt” iti paṭhanti| utsekāditi udrekāt| tathāhi tantrāntare– “mārutaḥ pittamādāya kapharaktasamāśritaḥ| cinoti tilamātrāṇi tvaci te tilakālakāḥ||” iti||37||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāvaṃ vā yadi vā'sitam | nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate ||38||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="38">nyacchaliṅgamāha– mahadvetyādi| asitaṃ kṛṣṇam| ‘nīrujaṃ maṇḍalam’ ityasya sthāne ‘sahajaṃ maṇḍalam’ iti kecit paṭhanti, tena janmakālapravṛttaṃ nyacchamicchanti, ata eva nyacchasya paryāye lāñchanamiti taiḥ paṭhyate| yathā– “nyacchaṃ lāñchanamucyate” iti| lāñchanaṃ lakṣaṇam| atra bhojavacanāt pittaraktānvito vāyuḥ kāraṇam| yadāha– “raktapittānvito vāyustvakpradeśāśrito yadā| janayenmaṇḍalaṃ kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā nyacchamādiśet||” iti| atra śyāvatvapakṣe mukhetaradeśa eva sambhavena bahulatvena vyaṅgādbhedo'vagantavyaḥ||38||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="38">nyacchamāha– mahadityādi| śyāvaṃ śuklānuviddhaṃ kṛṣṇavarṇam, asitaṃ kṛṣṇaṃ, ‘nīrujaṃ maṇḍalam’ ityasya sthāne ‘sahajaṃ maṇḍalam’ iti kecit paṭhanti, tena janmakālapravṛttaṃ nyacchamicchanti, nyacchasya paryāyo lāñchanamiti taiḥ paṭhyate| abhidhāne– ‘nyacchaṃ lāñchanamucyate’ iti| atra bhojavacanāt pittaraktānvito vāyuḥ kāraṇam, yadāha– ‘raktapittānvitaḥ’ ityādi||38||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ ||39||</seg> nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet | (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="39">vyaṅgaliṅgamāha– krodhāyāsetyādi| śyāvamiti śuklānuviddhakṛṣṇavarṇam| asya ‘chyāvaka’ iti ‘mechetā’ iti ca loke khyātiḥ||39||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="39">vyaṅgamāha– krodhetyādi| śyāvaṃ śuklānuviddhakṛṣṇavarṇam| ‘mukhachāī’ iti loke||39||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="40">kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ ||40||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="40">nīlikālakṣaṇamāha– kṛṣṇamevaṅguṇamityādi| evaṅguṇamiti nīrujatanukamaṇḍaladharmam| vyaṅgoktadoṣo'trāpi boddhavyaḥ, sammūrchanaviśeṣāttu nīlatvakārī| kṛṣṇanyacchādatikṛṣṇatvena bhinnā nīlikā, vyaṅganīlikayostu vyakta eva bhedaḥ– śyāvo vyaṅgaḥ, kṛṣṇā nīlikā; bhoje tu nīlikā gātra evoktā| yaduktam– “mārutaḥ krodhaharṣābhyāmūrdhvago mukhamāśritaḥ| pittena saha saṃyuktaḥ karoti vadanatvaci|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ vyaṅgaṃ tamiti nirdiśet| kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ vinirdiśet||” iti||40||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="40">nīlikāmāha– kṛṣṇamityādi| evaṅguṇamiti nīrujaṃ tanukaṃ maṇḍaladharmakam| vyaṅgokto doṣo'trāpi boddhavyaḥ; sammūrchanaviśeṣāttu nīlatvakārī| kṛṣṇanyacchādatinīlatvena bhinnā nīlikā, vyaṅganīlikayostu vyakta eva bhedaḥ– śyāvo vyaṅgaḥ, kṛṣṇā nīlikā; bhoje tu <note place="foot" type="variant" n="42">‘nīlakā’ iti pā.|</note> nīlikā gātra evoktā| yaduktam– “mārutaḥ krodhaharṣābhyāmūrdhvago mukhamāśritaḥ| pittena saha saṃyuktaḥ karoti vadanatvaci|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ vyaṅgaṃ tamiti nirdiśet| kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre nīlikāṃ tāṃ vinirdiśet||” iti||40||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">mardanāt pīḍanādvā'ti tathaivāpyabhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaran ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">tadā vātopasṛṣṭatvāttaccarma parivartate | maṇeradhastāt <note place="foot" type="variant" n="43">‘koṣaśca’ iti pā. |</note> kośaśca granthirūpeṇa lambate ||42||</seg> <seg type="unit" n="43"><note place="foot" type="variant" n="44">‘savedanaṃ sadāhaṃ ca pākaṃ ca vrajati kvacit parivartiketi tāṃ vidyāt sarujāṃ vātasambhavām’ iti pā. |</note> sarujāṃ vātasambhūtāṃ tāṃ vidyāt parivartikām | sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva śleṣmasamutthitā ||43||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="41-43">meḍhragatābhighātaje rogatraye parivartikāmāha– mardanādityādi| pīḍanādvā'tītyatiśabdo mardanapīḍanābhyāṃ saha sambadhyate| atiyogādeva te vātaṃ kopayataḥ| sarvataścaranniti vyānaḥ, ‘sarvataścaraḥ’ iti pāṭhe sa evārtha| parivartata iti sarvato vivartate| koṣa iti carmakoṣaḥ| parivartiketi vṛtadhātoḥ “rogākhyāyāṃ ṇvul bahulam” iti ṇvul (vṛta-ṇaka-āp)| evamavapāṭikāyāṃ ca boddhavyam| asyāṃ vātajāyāmapi pittānubandhāddāhapākau bhavataḥ, kaphasambandhastu ‘sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi’ ityādinā'bhihitaḥ| bhoje'pyuktam– “maṇeradho meḍhracarma vyānastu parivartayet| saśūlatodadāhādyairvijñeyā parivartikā|| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā|” iti||41-43||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="41-43">liṅgaparivartikāmāha– mardanādityādi| atiśabdo mardanapīḍanābhyāṃ pratyekamabhisambadhyate| atiyogādeva te vātaṃ kopayataḥ| “ <note place="foot" type="variant" n="45">‘sarvataścaraḥ’ iti mukhyo'sya pā.|</note> sarvataścaran” iti pāṭhe sa evārthaḥ| parivartata iti sarvato vivartate| koṣa iti carmakoṣaḥ| parivartikākhyo'yam| asyāṃ vātajāyāṃ pittānubandhāddāhapākau bhavataḥ, kaphasambandhāt kaṇḍūḥ kaṭhinā vā| yaduktaṃ bhoje– “maṇeradho meḍhracarma vyānastu parivartayet| saśūlatodadāhādyairvijñeyā parivartikā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||41-43||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādbalādgacchet striyaṃ naraḥ | hastābhighātādapi vā carmaṇyudvartite balāt ||44||</seg> yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām | (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="44">avapāṭikāmāha– alpīyaḥkhāmityādi| alpīyaḥkhāmityalpataraṃ khaṃ yonimukhaṃ yasyāḥ sā tathā, kanyā hi anārtavā alpīyaḥkhā bhavati| atra hetvantaraṃ hastābhighātādapi veti| udvartita iti ūrdhvaṃ vartite| yasyāvapāṭyata iti svayameva vidīryate| eṣā ca pṛthak doṣatrayeṇānubadhyate| tathā ca bhojaḥ– “mardanādabhighātādvā kanyāyoniprapīḍanāt| lakṣyate yadi meḍhrasya carma darbhairiva kṣatam|| <note place="foot" type="variant" n="46">‘avapāṭiketi tāmāhuḥ pṛthagdoṣaiḥ samanvitām|’ iti pā.|</note> jñeyā'vapāṭikā sā tu pṛthagdoṣaiḥ samanvitā| vātāt sā paruṣā rūkṣā śūlanistodakāriṇī|| pittāt sadāhā raktādvā dāhatṛṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||44||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="44">avapāṭikāmāha– alpīyaḥkhāmityādi| alpataraṃ khaṃ yonimukhaṃ yasyāḥ sā tathā, kanyā hyanārtavā alpīyaḥkhā bhavati| hastābhighātāditi hetvantaram| udvartita iti ūrdhvaṃ vartite| yasyāvapāṭyata iti svayameva vidīryate| eṣā pṛthagdoṣatrayeṇānubadhyate| tathāca bhojaḥ– “mardanābhighātādvā kanyāyoniprapīḍanāt| lakṣyate yadi meḍhrasya carma darbhairiva kṣatam|| <note place="foot" type="variant" n="47">‘avapāṭiketi tāmāhuḥ pṛthagdoṣaiḥ samanvitām|’ iti pā.|</note> jñeyā'vapāṭikā sā tu pṛthagdoṣaiḥ samanvitā| vātātsā paruṣā rūkṣā <note place="foot" type="variant" n="48">‘śūlā nistodakāriṇī’ iti pā.|</note> śūlanistodakāriṇī|| pittātpītā saraktā vā dāhatṛṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavedanā||” iti||44||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">vātopasṛṣṭe meḍhre vai carma saṃśrayate maṇim ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca | niruddhaprakaśe tasmin mandadhāramavedanam ||46||</seg> <seg type="unit" n="47">mūtraṃ pravartate jantormaṇirvivriyate na ca | niruddhaprakaśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasambhavam ||47||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="45-47">niruddhaprakaśamāha– vātopasṛṣṭa ityādi| saṃśrayata iti samagraṃ śrayate, atraiva nīyata ityarthaḥ| avapāṭikā tvarūḍhā carmasaṅkocānniruddhaprakaśo bhavatīti bruvate, sanniruddhagudavat svatantro'pi bhavatīti śakyate vaktuṃ; niruddhaprakāśa ityasminnarthe niruddhaprakaśaḥ, nairuktena ca rūpasiddhiḥ| <note place="foot" type="variant" n="49">‘mūtrasroto ruṇaddhīti’ iti pā.|</note> mūtrasrotaḥ saṅkucitacarmapīḍanena maṇeḥ svalpadvāratvānmūtrasroto ruṇaddhi| avedanamityasya sthāne savedanamiti kecit| atra bhojābhiprāyeṇa vyācakṣate– ekadā niruddhe srotasi savedanamanyadā tu prakāśe <note place="foot" type="variant" n="50">‘mūtram’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mūtraṃ mandadhāraṃ pravartate, maṇiśca nāvadīryate <note place="foot" type="variant" n="51">‘mūtreṇeti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mūtreṇeti| tathā ca bhojaḥ– “meḍhrānte carmaṇi yadā mārutaḥ kupito bhṛśam| dvāraṃ ruṇaddhi sa śanaiḥ prakāśaśca muhurbhavet|| mūtraṃ mūtrayate kṛcchrāt prakāśastu yadā bhavet| vātopasṛṣṭameḍhrastu maṇirna ca vidīryate|| niruddhaṃ ca prakāśaṃ ca vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam||” iti| suśrute tu niruddhaprakāśatvāt niruddhaprakaśaḥ| maṇirvivriyate na ceti maṇirvivṛto na bhavati||45-47||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="45-47">niruddhaprakaśamāha– vātetyādi| vātaduṣṭameḍhre <note place="foot" type="variant" n="52">‘ca marmaṇi’ iti pā.|</note> carma saṃśrayata iti samagraṃ śrayate, tatraiva līyata ityarthaḥ| carmasaṅkocānmūtrasroto rudhyate, avapāṭikā durūḍhā carmasaṅkocānniruddhaprakāśā bhavatīti bruvate| sanniruddhagudavatsvatantro'pi bhavatīti śakyate vaktum| niruddhaprakāśa ityasminnarthe niruddhaprakaśaḥ, nairuktena rūpasiddhiḥ| avedanamityasya sthāne savedanamityanye bhojabhiprāyeṇa vyācakṣate| ekadā niruddhasrotasi savedanam, anyadā tu prakāśe mūtraṃ mandadhāraṃ pravartate| maṇiśca vidāryate mūtreṇeti śeṣaḥ| tathāca bhojaḥ– “meḍhrānte carmaṇi yadā mārutaḥ kupito bhṛśam| dvāraṃ ruṇaddhi sa śanaiḥ prakāśaśca muhurbhavet|| mūtraṃ mūtrayate kṛcchrātprakāśastu yadā bhavet| vātopasṛṣṭamūtrastu maṇirna ca vidīryate| niruddhaṃ ca prakāśaṃ ca vyādhiṃ vidyātsudāruṇam||” iti||45-47||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vegasandhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ | niruṇaddhi mahāsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca ||48||</seg> <seg type="unit" n="49">mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | sanniruddhagudaṃ vyādhimetaṃ vidyāt sudāruṇam ||49||</seg> (su. ni. a. 13) | <note place="foot" type="variant" n="53">‘ ... niruddhaprakaśānantaram’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="48-49">mūtramārgarodhakaniruddhaprakāśānantaraṃ purīṣamārgarodhakaṃ sanniruddhagudamāha– vegasandhāraṇādityādi| tasyeti gudasya| ‘mahatsrota’| iti pāṭhe tu mahatsroto gudavivaraṃ, <note place="foot" type="variant" n="54">‘niruddhaprakaśa ... ’ iti pā.|</note> niruddhaprakāśavadatrāpi carmasaṅkocāt sanniruddhagudam||48-49||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="48-49">sanniruddhagudamāha– vegetyādi| mahatsroto gudavivaraṃ niruddhaprakaśavadatrāpi carmasaṅkocānniruddhagudam||48-49||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinne vā'snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā ||50||</seg> <seg type="unit" n="51">kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam ||51||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="50-51">ahipūtanamāha– śakṛnmūtretyādi| apāna iti gude, svinne svedavati, asnāpyamāne akriyamāṇakṣālane; svedamalakledādeva kaṇḍūrbhavatītyarthaḥ| ekībhūtamiti apānaṃ vraṇaiḥ sahaikībhūtam| ahipūtanaṃ ca bālānāmeva bhavati, bhoje punaridaṃ duṣṭastanyapānādapi bhavatīti paṭhitam| yaduktam– “duṣṭastanyasya pānena malasyākṣālanena ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakaiśca samācitā|| sambhavanti yathādoṣaṃ dāruṇā hyahipūtanā||” iti||50-51||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="50-51">ahipūtanamāha– śakṛdityādi| apāne gude, svinne svedavati, asnāpyamāne akriyamāṇaprakṣālane, svedamalakledādeva kaṇḍūrbhavati| tataḥ sphoṭaḥ jāyate| ekībhūtamiti apānaṃ vraṇaiḥ sahaikībhūtam, ahipūtanaṃ bālānāmeva bhavati, bhoje punaridaṃ duṣṭastanyapānādapi bhavatīti paṭhitam| yaduktam– “duṣṭastanyasya pānena malasyākṣālanena ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakaiśca samācitā|| <note place="foot" type="variant" n="55">‘ahipūtanā sambhavati yathādoṣaṃ ca dāruṇā|’ iti pā.|</note> dāruṇā ca yathādoṣaṃ sambhavatyahipūtanā|” iti||50-51||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ | yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ janayate tadā ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām ||53||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="52-53">ahipūtanāsamānahetuliṅgatayā gudāśrayaṃ gudabhraṃśamullaṅghyānantaraṃ vṛṣaṇakacchūmāha– snānotsādanahīnasyetyādi| eṣā ca nidānaviśeṣāt prāyo vṛṣaṇabhāvitvāt viśiṣṭacikitsopayogitvācca kuṣṭoktakacchūto bhedena paṭhyate||52-53||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="52-53">ahipūtanāsamānaliṅgahetutayā, gudāśrayaṃ gudabhraṃśamullaṅghyānantaraṃ vṛṣaṇakaṇḍūmāha– snānetyādi| utsādanamāharaṇavastram| eṣā ca <note place="foot" type="variant" n="56">‘snānotsādananidānaviśeṣātprāyo’ iti pā.|</note> snānotsādanahīnatvanidānaviśeṣātprāyo vṛṣaṇabhāvitvādviśiṣṭacikitsāyogitvācca kuṣṭhoktakaṇḍūto bhinnā||52-53||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">pravāhaṇātīsārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ | rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet ||54||</seg> (su. ni. a. 13) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="54">gudabhraṃśaliṅgamāha– pravāhaṇetyādi| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa kunthanam| ‘vāha prayatne’ ityasya rūpam| pravāhaṇenātivegodīraṇena vātakopaḥ, atīsāreṇa tu dhātukṣayāt; yadi vā pravāhaṇenātīsāreṇa cādhogatamārutatvena gudanirgamo rūkṣādidehasya||54||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="54">gudabhraṃśamāha– pravāhaṇetyādi| pravāhaṇaṃ prakarṣeṇa kunthanaṃ, hṛtkaṇṭhabalena vāyorānayanam| ‘vāha prayatne’ <note place="foot" type="variant" n="57">‘ityasya rūpam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ityasya rūpam| pravāhaṇena vātakopaḥ, atisāre tu dhātukṣayāt| yadi vā pravāhaṇātisāreṇaiva adhogatamārutatvena gudanirgamo rūkṣādidehasya; ayaṃ vātakopajaḥ||54||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sadāho raktaparyantastvakpākī tīvravedanaḥ | <note place="foot" type="variant" n="58">‘kaṇḍūmān jvarakārī’ iti pā. |</note> kaṇḍūmāñjvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ ||55||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="55">varāhadaṃṣṭraliṅgamāha– sadāha ityādi| ayaṃ ‘varāhadāḍha’ iti loke prasiddhaḥ||55||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="55">sūkaradaṃṣṭramāha– sadāhetyādi| sūkaradaṃṣṭrākāratvena sūkaradaṃṣṭrakaḥ visarpaliṅgaḥ ‘varāhadāḍha’ iti loke prasiddhaḥ| <note place="foot" type="variant" n="59">‘atra’ iti pā.|</note> iti kṣudrarogāścatvāriṃśaduktāḥ||55||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kṣudraroganidānaṃ samāptam ||55||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="55">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ kṣudraroganidānaṃ samāptam||55||</seg> <note place="foot" type="variant" n="60">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ kṣudraroganidānam||55||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="55">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ kṣudraroganidānam||55||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="56" xml:id="mn.56">
        <head>mukharoganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha mukharoganidānam | ānūpapiśitakṣīradadhimatsyātisevanāt | mukhamadhye gadān kuryuḥ kruddhā doṣāḥ kaphottarāḥ ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">rogagaṇatvasāmānyānmukharoganidānamucyate– ānūpetyādi| mukharogāśca pañcaṣaṣṭirbhavanti| yadāha bhojaḥ– “danteṣvaṣṭāvoṣṭhayośca mūleṣu daśa pañca ca| nava tāluni jihvāyāṃ pañca saptadaśāmayāḥ| kaṇṭhe trayaḥ sarvasarā <note place="foot" type="variant" n="1">‘ekaṣaṣṭiścatuṣparā’ iti pā.|</note> ekaṣaṣṭiścatuḥparā||” iti||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">rogagaṇatvasāmānyānmukharogārambhaḥ– ānūpetyādi| mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti| yaduktaṃ bhoje– “danteṣvaṣṭāvoṣṭhayośca mūleṣu daśa pañca ca| nava tāluni jihvāyāṃ pañca saptadaśāmayāḥ|| kaṇṭhe trayaḥ sarvasarā <note place="foot" type="variant" n="2">‘ekaṣaṣṭiścatuṣparā’ iti pā.|</note> ekaṣaṣṭiścatuḥparāḥ||” iti||1|</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">karkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau | dālyete paripāṭyate oṣṭhau mārutakopataḥ ||2||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">tatrāṣṭāvoṣṭhagatānāha– vātikalakṣaṇamāha– karkaśāvityādi| dālyete iti vidāryete| paripāṭyete iti kiñcidavadīrṇatvacau bhavata ityarthaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tatrāṣṭāvoṣṭhagatānnirdiśati– karkaśāvityādi| karkaśau śākapatrasadṛśau, paruṣau rūkṣau, stabdhau niścalau| samprāptānilavedanāvityatra “kṛṣṇau tīvrarujānvitau” iti pāṭhāntaram| dālyete iti vidāryete, dvidhā bhavata ivetyarthaḥ| paripāṭyete iti kiñcidavadīrṇatvacau bhavata ityarthaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">cīyete piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ | sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ ||3||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">paittikalakṣaṇamāha– cīyete ityādi| sarujābhiriti pittakṛtarujānvitābhiḥ| yadyevaṃ sadāhapākapiḍakāviti kimarthamucyate? pūrveṇaiva gatārthatvāt| naivaṃ, pakṣāntarapratītyarthaṃ punarucyate| ayamarthaḥ– kadācit pittarujānvitabahupiḍakācitāvoṣṭhau, kadācit dāhapākānvitapiḍakācitau vā bhavataḥ; anyastvāha– anatibhinnārthatvādavyaktaśabdārthatvācca dāhapākātiśayadarśanārthaṃ piḍakānuvādaḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">paittikamāha– cīyete ityādi| sarujābhiḥ <note place="foot" type="variant" n="3">‘pittakṛtarujābhiḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pittakṛtarujābhiḥ pittakṛtarujācitābhiḥ, dāhapākāvapi pittakṛtau, tatkathamucyate <note place="foot" type="variant" n="4">‘sadāhapākapiḍakāviti? naivaṃ,’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sadāhapākapiḍakāviti? naivaṃ, <note place="foot" type="variant" n="5">‘dāhapākāvatiśayadarśanārtham’ iti pā.|</note> dāhapākātiśayadarśanārthaṃ piḍakānuvāda iti||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">savarṇābhiśca cīyete piḍakābhiravedanau | bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū ||4||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">kaphajamāha– savarṇābhirityādi| savarṇābhiriti oṣṭhasamānavarṇābhiḥ| avedanau īṣadvedanau||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">ślaiṣmikamāha– savarṇābhirityādi| oṣṭhasamānavarṇābhiḥ, avedanau īṣadvedanau||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛcchvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau ||5||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">sānnipātikalakṣaṇamāha– sakṛdityādi| sakṛditi kadācidvikṛtivaśādevaṃ bhavati| anekapiḍakācitāviti vātādivedanānvitabahupiḍakau, anekavarṇapiḍakācitāvityanye| anekāśca varṇā vātādīnāṃ kṛṣṇapītaśvetāḥ, atra pakṣe sakṛtkṛṣṇāvityādipiḍakāto'nyatra kalpanīyam||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">sānnipātikamāha– sakṛdityādi| kadācidvikṛtivaśādevaṃ bhavati| anekapiḍakācitāviti vātādivedanācitabahupiḍakau, anekavarṇapiḍakānvitāvityanye||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||6||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">raktajamāha– kharjūretyādi| kharjūraphalavarṇābhirityanena varṇamātreṇaiva sādharmyaṃ pratipādyate, yadi tu sarvātmanā sādharmyamabhīṣṭaṃ syāt, tadā ‘kharjūraphalatulyābhiḥ’ ityevocyeta| raktopasṛṣṭāviti raktadūṣitau||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">raktajamāha– kharjūretyādi| kharjūraphalavarṇābhirityanena varṇamātreṇaiva sāmyam, natu sarvātmanā, anyathā kharjūraphalatulyābhirityevocyeta| raktopasṛṣṭāviti raktadūṣitau||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrchanti narasyobhayato mukhāt ||7||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">māṃsajamāha– gurū sthūlāvityādi| jantavaścātra mūrchantīti krimayo'pyatra ucchritā bhavanti| ubhayato mukhāditi mukhavivaramapekṣyobhayabhāgayoḥ, sṛkkaṇīpradeśayoriti yāvat| mukhāditi lyablope pañcamī| ‘ubhayatomukhā’ iti pāṭhāntare ubhayasṛkkaṇībhāgo mukhamāśrayo yeṣāṃ te tathā| dvimukhā ityanye||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">māṃsajamāha– gurusthūlāvityādi| mukhavivaramapekṣyobhayabhāgayoḥ sṛkkiṇīpradeśayoriti yāvat| ‘ubhayatomukhāḥ’ iti pāṭhāntaraṃ, tatra dvimukhāḥ jantavaḥ krimayo'pyatra mūrchanti ucchritā bhavantītyarthaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sarpirmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū | acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravato bhṛśam ||8||</seg> (su. ni. a. 16) | tayorvraṇo na <note place="foot" type="variant" n="6">‘saṃrohet mṛdutvam’ iti pā. |</note> saṃrohenmṛdutvaṃ ca na gacchati |9|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">medojamāha– sarpirmaṇḍapratīkāśāvityādi| sarpirmaṇḍapratīkāśāviti sarpirmaṇḍo <note place="foot" type="variant" n="7">‘ghṛtasyoparitanaḥ svacchabhāgo’ iti pā.|</note> ghṛtasyoparitanasvacchabhāgaḥ| tatpratīkāśau tatsadṛśau| tayoriti tādṛśayoḥ||8||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">medojamāha– sarpirityādi| sarpirmaṇḍo ghṛtasyoparitanaḥ svaccho bhāgaḥ, tatpratīkāśau tatsadṛśau| tayorityādi tādṛśayoḥ||8||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="8">‘oṣṭhau paryavadīryete’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ ||9||</seg> <note place="foot" type="variant" n="9">‘grathītau ca samākhyātāvoṣṭhau’ iti pā. |</note> grathitau ca tathā syātāmoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau |10| (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">abhighātajamāha– <note place="foot" type="variant" n="10">‘oṣṭhau paryavadīryete ityādinā’ iti pā.|</note> kṣatajābhāvityādinā| atra kapharaktayorapyanubandho boddhavyaḥ| yaduktaṃ bhoje– “kṣatāvabhihatau vā'pi raktāvoṣṭhau savedanau| bhavataḥ saparisrāvau kapharaktapradūṣitau||” iti| vāyurapyatrābhighātāllabhyate, ayaṃ cābhighātajaśothāt yathoktalakṣaṇakāraṇabhedena tathā vātikauṣṭhaprakopādapi kapharaktarūpahetubhedayogādbhidyate||9||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">abhighātajamāha– oṣṭhāvityādi| paryavadīryete pāṭyete khaṇḍīkriyete| atra kaphapittayoranubandho jñātavyaḥ| yaduktaṃ bhoje– “kṣatāvabhihatau cāpi raktāvoṣṭhau savedanau| bhavataḥ saparisrāvau kapharaktapradūṣitau||” iti| vātajaḥ kevalaḥ svakāraṇakupitaḥ, atra tu vāyurabhighātāllabhyate; tayorayameva bhedaḥ| evamaṣṭāvoṣṭhagatāḥ||9||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||11||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">dantamūlagatān pañcadaśa vyākaroti| śītādamāha– śoṇitamityādi| dantaveṣṭebhya iti dantabandhanamāṃsebhyaḥ| akasmāditi abhighātādinimittaṃ vinā| ‘śīryanta’ ityasya sthāne, ‘pacyanta’ iti gadādharaḥ, vyācaṣṭe ca– ‘svayam’ iti śeṣaḥ| pacanti ca parasparamityanyonyaṃ pacanti, pākoṣmadūṣitaśoṇitasañcaraṇena||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">dantamūlagatān pañcadaśa vyākaroti– śoṇitamityādi| yasya dantaveṣṭebhyaḥ dantabandhanamāṃsebhyaḥ, akasmāditi abhighātādinimittaṃ vinā, raktaṃ pravartate; dantamāṃsāni durgandhīni īṣadasitāni kledayuktāni mṛdūni ca bhavanti, tathā śīryante galanti, ‘śīryanta’ ityasya sthāne ‘pacyante’ iti gadādharaḥ, vyācaṣṭe ca ‘svayam’ iti śeṣaḥ| pacanti ca parasparamiti| anyonyaṃ ca pacanti, pākoṣmadūṣitaśoṇitasaṃvaraṇena| sa śītādo nāma vyādhiriti||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">dantayostriṣu vā yasya śvayathurjāyate mahān | dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ ||12||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">dantapuppuṭakamāha– <note place="foot" type="variant" n="11">‘dantayostriṣvityādinā’ iti pā.|</note> dantayorityādi| ayaṃ ca dantayostriṣvityabhidhānāt dvitridantaniyataḥ; kapharaktajatve'pi śauṣirādbhinno'yaṃ, rujālālāsrāvābhāvāt||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">dantapuppuṭakamāha– dantayorityādi| dantayordvayoḥ triṣu vā'niyataḥ kapharaktajaḥ, śauṣirādbhinno'yaṃ rujālālābhāvāt||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca | dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||13||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">dantaveṣṭamāha– sravantītyādi| sravanti pūyarudhiramityatra ‘dantamūlāni’ iti śeṣaḥ| calā dantā bhavanti ceti cakāreṇa pacanti ceti draṣṭavyam||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">dantaveṣṭamāha– sravantītyādi| atra ‘dantamūlāni’ iti śeṣaḥ| calā dantā bhavantīti ceti cakāreṇa pacanti iti draṣṭavyaṃ, sa vyādhirdantaveṣṭo vijñeyaḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauṣiro nāma nāmataḥ ||14||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">śauṣiraliṅgamāha– śvayathurityādi| nāmata iti prasiddhitaḥ||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">śauṣiramāha– śvayathurityādi| dantamūleṣu śvayathuḥ pīḍāvān kapharaktottho lālāsrāvī sa śauṣiro nāma nāmataḥ prasiddha iti||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasañjñitaḥ ||15||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">mahāśauṣiraliṅgamāha– dantā ityādi| tālu cāpyavadīryata ityatra cakāreṇa dantā oṣṭhau cāpyavadīryante iti boddhavyam| saptarātrāccāyaṃ mārakaḥ| yadāha bhojaḥ– “sadāho dantamūleṣu śothaḥ pittakaphānilāt| jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasmiṃstu śoṇitam|| vivṛddhamaniśaṃ dantān tālvoṣṭhamapi dārayet| mahāśauṣira ityetat saptarātrānnihantyasūn||” iti| <note place="foot" type="variant" n="12">‘yasminniti’ iti pā.|</note> yasmin śauṣire evamapi bhavati, sa mahāśauṣira iti gadādharaḥ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">mahāśauṣiramāha– dantā ityādi| yasmin vyādhau veṣṭebhyo dantāścalanti, tālu cāpyavadīryata iti atra cakāreṇa dantāvoṣṭhau cāpyavadīryete iti vyākhyānayanti| saptarātrāccāyaṃ mārakaḥ| yadāha bhojaḥ– “sadāho dantamūleṣu śophaḥ pittakaphānilāt| jātaḥ kaphaṃ kṣapayati kṣīṇe tasminsaśoṇitam|| vivṛddhamaniśaṃ dantāstālvoṣṭhamapi dārayat| mahāśauṣira ityetatsaptarātrānnihantyasūn||” iti| sarvajaḥ sarvadoṣajaḥ| <note place="foot" type="variant" n="13">‘yasminniti’ iti pā.|</note> yasmin śauṣire evamapi bhavati, sa mahāśauṣira iti gadādharaḥ||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk | pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ ||16||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">paridaramāha– dantamāṃsānītyādi| dantamāṃsasya paridāraṇāt paridarasañjñā||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">paridaramāha– dantetyādi| yasmin māṃsāni śīryante, ṣṭhīvati cāpyasṛgiti rogī lohitaṃ thūtkarotītyarthaḥ| sa vyādhiḥ paridaro jñeyaḥ| kathambhūtaḥ? pittāsṛkkaphajaḥ| dantamāṃsaparidāraṇātparidarasañjñā||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca | <note place="foot" type="variant" n="14">asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ ādhmāyante srute rakte mukhaṃ prati ca jāyate’ iti ślokaḥ paṭhitaḥ</note> yasmin sopakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ ||17||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">upakuśalakṣaṇamāha– veṣṭeṣvityādi| tābhyāmiti dāhapākābhyām| sopakuśa iti nirdeśo'siddhatvānityatvāt sādhuḥ, tena sa upakuśa ityarthaḥ||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">upakuśalakṣaṇamāha– veṣṭeṣvityādi| veṣṭeṣu dantaveṣṭanamāṃseṣu dāhaḥ pākaśca syāt| tābhyāmiti dāhapākābhyāṃ dantāścalanti| ( <note place="foot" type="variant" n="15">‘āghaṭṭitā ācālitāḥ’ iti pā.|</note> aghaṭṭitā acālitāḥ śoṇitaṃ sravanti, mandarujaḥ rakte srute sati, te tasyādhmāyante mukhaṃ pūti ca bhavati|) tābhyāmityatra ‘tebhya’ iti pāṭhe, tebhyo dantaveṣṭebhyaḥ| sopakuśa iti <note place="foot" type="variant" n="16">‘nirdiśo'siddhatvānityatvātsādhuḥ’ iti pā.|</note> nirdeśo'siddhatvātsādhuḥ, tenopakuśa ityarthaḥ||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān | calā bhavanti dantāśca sa vaidarbho'bhighātajaḥ ||18||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18">vaidarbhaliṅgamāha– ghṛṣṭeṣvityādi| saṃrambha iti śothaḥ, vedanāpākau vā||18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18">vaidarbhaliṅgamāha– ghṛṣṭeṣvityādi| dantamūleṣu dantamāṃseṣu dantakāṣṭhādinā| ghṛṣṭeṣu satsu mahān saṃrambho jāyate, saṃrambha iti śophaḥ vedanāpākau vā, dantāśca calā bhavanti, sa vyādhirabhighātajo vaidarbhākhyaḥ||18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | khalivardhanasañjño'sau jāte ruk ca praśāmyati ||19||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">khalivardhanaliṅgamāha– mārutenetyādi| jāte ruk ca praśāmyatīti utthite adhike dante prabhāvādvedanāyā abhāvaḥ||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">khalivardhanaliṅgamāha– mārutenetyādi| mārutena vāyunā tīvravedano'dhiko danto jāyate| <note place="foot" type="variant" n="17">atra ‘jāte’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> ruk praśāmyatīti utthite'dhikadante prabhāvādvedanāyā abhāvaḥ| asau vikāraḥ khalivardhanasañjñaḥ||19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ | karālān vikaṭān dantān karālo na sa sidhyati ||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">karālalakṣaṇamāha– śanairityādi| karālan viṣamān| karālastu <note place="foot" type="variant" n="18">‘suśrute'nuktaḥ adhikaḥ’ iti pā.|</note> suśrute'nukto'dhikaḥ saṅgrahakāreṇa paṭhitaḥ, tena suśrutoktapañcadaśasaṅkhyāhāniḥ||20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">karālalakṣaṇamāha– śanaiḥśanairityādi| vāyurdantasamāśritaḥ san śanaiḥśanairdantān karālanviṣamān vikaṭān kurute, sa vyādhiḥ karāla na siddhyati| karālastu suśrute'nukto'dhikaḥ saṅgrahakāreṇa paṭhitaḥ, tena na <note place="foot" type="variant" n="19">‘suśrutokte pañca ... ’ iti pā.|</note> suśrutoktapañcadaśasaṅkhyāhāniḥ||20||</seg></ab>
        <ab type="mula">hānavye paścime dante <note place="foot" type="variant" n="20">‘mahān śotho’ iti pā. |</note> mahāñchotho mahārujaḥ | lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ |21| (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">adhimāṃsakamāha– hānavya ityādi| adhimāṃsaka iti sañjñāyāṃ kan| hānavya iti <note place="foot" type="variant" n="21">‘hanukūhare’ iti pā.|</note> hanukuhare| paścima ityavasānaje, antaje iti yāvat|21|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">adhimāṃsakamāha– hānavya ityādi| hanubhave, paścima iti avasānaje, antaja iti yāvat|21|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ ||21||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">pañca dantanāḍīrāha– dantetyādi| nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritā iti nāḍīnidāne yathoktā vātapittakaphasannipātāgantunimittāstathā dantamāṃsagatā api nāḍyaḥ| etāśca nāḍīvraṇasamānalakṣaṇā api śālākyasiddhāntena saṅkhyāpūraṇāya cikitsābhedācca punaruktāḥ||21||</seg> <note place="foot" type="variant" n="22">‘pañca dantanāḍīrāha’ iti pāṭhaḥ pustakeṣu nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">pañca dantanāḍīrāha– nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritā iti nāḍīnidāne <note place="foot" type="variant" n="23">‘yathoktavāta ... ’ iti pā.|</note> yathoktā vātapittakaphasannipātāgantunimittajāḥ, tathā dantamūlagatā api nāḍyaḥ| etāśca nāḍīvraṇasamānalakṣaṇā api śālākyasiddhāntena saṅkhyāpūraṇāya cikitsitabhedācca punaruktāḥ| tāsāṃ madhye triliṅgā nāḍī asādhyā||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate | dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ ||22||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">dantagatānaṣṭau prāha– dālanamāha– dīryamāṇeṣvityādi| sadāgatinimittaja iti sadāgatirvāyuḥ, tasmānnimittājjāta iti| sadāgatinimittata iti vaktavye sadāgatinimittaja iti yat kṛtaṃ tadbalavaddhetujanyavātakṛtatvabodhanārthamiti kārtikaḥ, kevalavātajatvakhyāpanārthamityanye <note place="foot" type="variant" n="24">‘ ... mityanyaḥ’ iti pā.|</note>||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">dantagatānaṣṭau prāha, tatra dālanamāha– dīryamāṇeṣvityādi| danteṣu dīryamāṇeṣviva dālyamāneṣviva bhṛśaṃ rujā bhavati, sa dālano nāma vyādhiḥ| kathambhūtaḥ? sadāgatinimittaja iti sadāgatirvāyuḥ, tasmānnimittājjātaḥ; sadāgatinimitta iti vaktavye sadāgatinimittaja iti yat kṛtaṃ, tadbalavaddhetujavātakṛtatvabodhanārthamiti kārtikaḥ, kevalavātajatvakhyāpanārthamityanye| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">kṛṣṇacchidraścalaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātādvijñeyaḥ krimidantakaḥ ||23||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">krimidantakamāha– kṛṣṇacchidra ityādi| kṛṣṇacchidra iti duṣṭaraktajakrimikṛtaśothapākadvāreṇa kṛṣṇacchidra ityarthaḥ| anye ‘kṛṣṇaścitra’ iti paṭhanti; citra iti citravān, arśaāditvādac| srāvīti dantamūleṣu srāvo boddhavyaḥ, dantānāṃ nīrasatvena srāvābhāvāt| animittaruja iti avaghaṭṭanādinimittaṃ vinaiva mahārujatvena rujāvāniti kārtikaḥ||23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">kṛmidantakamāha– kṛṣṇetyādi| kṛṣṇaḥ kṛṣṇadantakaḥ, chidra iti chidravān, arśaāditvādac| kṛmikṛtacchidratvātsacchidradanta ityarthaḥ| calaścaladantaḥ| srāvī tu dantamūleṣu srāvo boddhavyaḥ, dantānāṃ nīrasatvena srāvābhāvāt| <note place="foot" type="variant" n="25">‘sa saṃrambhaḥ śvayathuḥ|’ iti pā.|</note> sasaṃrambhaḥ saśvayathuḥ| animittaruja iti avaghaṭṭanādinimittaṃ vinaiva mahārujatvena rujāvāniti, sa tathāvidho vātātkṛmidantako jñeyaḥ||23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vaktraṃ vakraṃ bhavedyasya dantabhaṅgaśca jāyate | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasañjñitaḥ ||24||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">bhañjanakalakṣaṇamāha– vaktramityādi| vaktraṃ vakramiti dantabhaṅgakāriṇā doṣeṇa vaktrasyāpi vakratvam||24||</seg> <note place="foot" type="variant" n="26">‘dantabhañjalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">dantabhañjanalakṣaṇamāha– vaktramityādi| yasmin roge dantabhaṅgakāriṇā doṣeṇa vaktrasyāpi vakratvaṃ bhavet dantabhaṅgaśca bhavet| jāyate ityatra ‘tīvraruk’ iti pāṭhāntaram| sa vyādhirbhañjanaka iti khyātaḥ| kathambhūtaḥ? kaphavātakṛtaḥ| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ||24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ | pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ ||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">dantaharṣalakṣaṇamāha– śītetyādi| “śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ sahante sparśanaṃ na ca| yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyāt samīraṇāt||” (su. ni. a. 16) iti ślokāntaraṃ <note place="foot" type="variant" n="27">‘kecit’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kecit paṭhanti| tatra dantaharṣasya vātajatve'pi uṣṇāsahatvaṃ vyādhiprabhāvāt, kapharaktāvṛtatvādvā boddhavyam||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">dantaharṣamāha– śītetyādi| yasya dvijā dantāḥ śītasya bhakṣyasya pravātasya pracaṇḍavātasyāmlasyāsahā akṣamā bhavanti, sa nāmataḥ prasiddhitaḥ kaphamārutakopena dantaharṣo jñeyaḥ| <note place="foot" type="variant" n="28">ayaṃ ‘rūkṣa’ ityatra ‘bhakṣya’ ityeva pāṭhaṃ mukhyaṃ manute|</note> bhakṣya ityatra “rūkṣaḥ” iti pāṭhāntaram||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">malo dantagato yastu pittamārutaśoṣitaḥ | śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā ||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26">dantaśarkarālakṣaṇamāha– mala ityādi| ‘śarkareva kharasparśā’ ityasya sthāne ‘sā dantānāṃ guṇaharī’ iti kvacit paṭhyate, dantānāṃ guṇasya śuklatvadṛḍhatvādikasya haraṇaśīlā||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26">dantaśarkarālakṣaṇamāha– mala ityādi| yo dantagato malaḥ kaphamārutaśoṣito bhavati sā dantaśarkarā| tathā ca vāgbhaṭaḥ– “adhāvanānmalo dante kaphavātena śoṣitaḥ| pūtigandhaḥ sthirībhūtaḥ śarkarā sā'pyupekṣitā||” iti| śarkareva kharasparśetyatra sthāne “sā dantānāṃ guṇaharī” iti kvāpi paṭhyate, dantānāṃ guṇasya śukladṛḍhatvādikasya haraṇaśīlā||26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā | kapāliketi vijñeyā sadā dantavināśinī ||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27">kapālikālakṣaṇamāha– kapāleṣvityādi| kapāleṣviveti malasahitadantāvayaveṣu kāṭhinyāt kapālatulyeṣu; dantamala eva kaṭhine kapālaprāye dīryamāṇe saiva śarkarā kapālikā| sadeti bālyādau| atrāvakāśe hanumokṣaḥ suśrute dantadeśasāmīpyāddantapīḍanācca paṭhitaḥ, sa iha saṅgrahakāreṇa mukhyadantagatatvābhāvānna paṭhitaḥ, paṭhitastu hanugrahasañjñayā vātavyādhau bhojavacanāt| yaduktam– “vātābhighātājjantorhi hanusandhirvimucyate| nirastajihvaḥ kṛcchreṇa bhāṣitaṃ tatra gacchati|| samyak tamanilavyādhiṃ hanumokṣaṃ vinirdiśet|” iti||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27">kapālikālakṣaṇamāha– kapāleṣvityādi| dantānāṃ kapāleṣu malasahitadantāvayaveṣu kāṭhinyātkapālatulyeṣu dīryamāṇeṣu saiva śarkarā kapālikā jñeyā| dantamūlaḥ sa ca kaṭhine kapālaprāye dīryamāṇe iti ḍallanaḥ| sadeti bālyādau| dantavināśinī| “dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha” iti kecitpaṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ nīlatāṃ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||28||</seg> <seg type="unit" n="29">(su. ni. a. 16) | dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ | sadāharuk sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ ||29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28-29">śyāvadantakamāha– ya ityādi| yo danto'sṛgvimiśreṇa pittenāśeṣato dagdhaḥ tathā śyāvatāmathavā nīlatāṃ gato bhavati, sa śyāvadantako jñeyaḥ| śyāvadantaka iti sañjñāyāṃ kan| asādhyo'yaṃ vyādhiḥ| atrāvakāśe hanumokṣaḥ suśrute dantadeśasāmīpyāddantapīḍanācca dantarogaḥ paṭhitaḥ, sa iha saṅgrahakāreṇa mukhyadantagatatvābhāvānna paṭhitaḥ, paṭhitastu saṅgrahe hanugrahasañjñayā vātavyādhau bhojavacanāt| yaduktam– “vātā(bhārā)bhighātājjantorhi hanusandhirvimucyate| nirastajihvaḥ kṛcchreṇa bhāṣitaṃ tatra gacchati| samyak tamanilavyādhiṃ hanumokṣaṃ vinirdiśet||” iti||28-29||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena dahyatyupacīyate ca dīrghaiḥ saraktairapi kaṇṭakaiśca | kaphena gurvī bahulā citā ca māṃsocchrayaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ ||30||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30">samprati jihvāgatānāha– jihvā'nilenetyādi| sphuṭiteti manāgvidīrṇā| prasupteti supteva, rasasyānavabodhāt| śākacchadanaprakāśeti śākatarupatravat kaṇṭakācitetyarthaḥ; śāko marujadrumaḥ| paittikakaṇṭakalakṣaṇe dahyatīti ātmanepadānityatvāt sādhu| ayaṃ ca rogo jāḍīti khyātaḥ||30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30">samprati jihvāgatānnirdiśati| tatra vātakaṇṭakānāha– jihvetyādi| anilena jihvā sphuṭiteti manāgvidīrṇā bhavet, tathā supteti supteva rasasyānavabodhādacetanetyarthaḥ| śākacchadanaprakāśeti śākatarupatravatkaṇṭakacitetyarthaḥ| śāko marujadrumaḥ| paittikakaṇṭakalakṣaṇamāha– pittenetyādi| pittena jihvā paridahyate| dahyatīti ātmanepadasyānityatvāt <note place="foot" type="variant" n="29">cakṣiṅo ṅitkaraṇenā'nudāttettvalakṣaṇā''tmanepadasyā'nityatve'pi “bhāvakarmaṇoḥ” iti vihitātmanepadasyāpyanityatvenātra sādhutvasādhanaṃ sādhvasādhu veti sudhībhirevānusandheyam; kaṇḍvāderākṛtigaṇatvādetatsūpapādamiti pare|</note> sādhuḥ| tathā saraktaiḥ kaṇṭakairvyāptā| ayaṃ ca rogo nāḍīti khyātaḥ| ‘pittātsadāhairupacīyate tu dīrghairiti pāṭhāntare pittājjihvā evaṃvidhaiḥ kaṇṭakairvyāpyate| kaphakaṇṭakānāha– kaphenetyādi| kaphena dūṣitā jihvā gurvī bahulā sthūlā śālmalikaṇṭakābhairmāṃsocchrayairmāṃsāṅkuraiścitā vyāptā bhavatīti sambandhaḥ||30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="31">jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasañjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam ||31||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="31">alāsamāha– <note place="foot" type="variant" n="30">‘jihvātale yaḥ śvayathurityādinā’ iti pā.|</note> jihvetyādi| pragāḍha iti prakarṣeṇa gāḍho dāruṇa ityarthaḥ| tena ‘jihvāgateṣvalāsastu’ ityādinā alāsasyāsādhyatoktā sūcyate| kapharaktamūrtiriti kapharaktābhyāṃ hetubhyāṃ labdhamūrtiḥ| kapharaktaja ityarthaḥ| jihvāstambhena vāyurapyatra boddhavyaḥ, bhṛśapākena pittam, atastridoṣajo jñeyaḥ; ata evāsyānupakrameṇāsādhyatvaṃ, kapharaktayostu prādhānyenābhidhānam| ‘adhogataḥ’ iti pāṭhāntare jihvāyā adhogataḥ||31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="31">alāsamāha– jihvātala ityādi| yo jihvātale śvayathuḥ, so'lāsanāmā vikāraḥ, sa tu śophaḥ pravṛddho jihvāṃ stambhayati, jihvā mūle bhṛśaṃ pākaṃ prāpnoti| pragāḍha iti prakarṣeṇa gāḍho dāruṇa ityarthaḥ| tena jihvāgateṣvalāsastvityādinā alāsasyāsādhyatoktā sūcyate| kapharaktābhyāṃ labdhamūrtiḥ kapharaktaja ityarthaḥ, jihvāstambhena tu vāyurapyatra boddhavyaḥ, bhṛśaṃ pākena pittam, atastridoṣajo'yam, ata evāsyānupakrameṇāsādhyatvaṃ, kapharaktayostu prādhānyenābhidhānam| ‘adhogataḥ’ iti pāṭhāntare jihvāyā adhogataḥ||31||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktamūlaḥ | lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacoṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ ||32||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="32">upajihvikāmāha– jihvāgrarūpa ityādi| sacoṣa iti coṣaḥ sākṣādagnisambandhenevopatāpaḥ, coṣaścātra raktayoninā pittena||32||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="32">upajihvikāmāha– jihvetyādi| unnamya ūrdhvīkṛtya, etena jihvāyā adho bhavatītyuktaṃ, jihvāgrarūpaḥ jihvāgrasannibhaḥ, kapharaktamūlaḥ kapharaktakāraṇam| sacoṣa iti coṣaḥ sākṣādagnisambandhenopatāpaḥ, coṣaścātra raktayoninā pittena, bhiṣagbhiḥ sā upajihvikā paṭhitā||32||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūle pravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaśvāsakṛttaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā ||33||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33">tālugatānāha| kaṇṭhaśuṇḍīmāha– śleṣmāsṛgbhyāmityādi| dhmātabastiprakāśa iti vāyupūritacarmapuṭatulyaḥ||33||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33">tālugatānāha| tatra galaśuṇḍikāmāha– śleṣmetyādi| śleṣmaraktābhyāṃ tālumūle pravṛddhastathā dīrghaḥ pralambaḥ śophaḥ kaṇṭhaśuṇḍīti galaśuṇḍīti nāmnā'yaṃ vyādhiḥ paṭhitaḥ| dhmātabastiprakāśa iti vāyupūritacarmapuṭakatulyaḥ||33||</seg></ab>
        <ab type="mula">śothaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu |34| (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tuṇḍikerīlakṣaṇamāha– śotha ityādi| prāguktābhyāmiti śleṣmāsṛgbhyām| tuṇḍikerī vanakārpāsīphalaṃ, tattulyaśothatayā tuṇḍikerī| todadāhābhyāmiha vātapittānubandho jñeyaḥ|34|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tuṇḍikerīlakṣaṇamāha– śopha ityādi| prāguktābhyāmiti kaphāsṛgbhyāṃ, tuṇḍikerī vanakārpāsīphalaṃ, tattulyaśophatayā tuṇḍikerī| todadāhābhyāmatra vātapittānubandho'sti|34|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="34">mṛduḥ śotho lohitaḥ śoṇitottho jñeyo'dhruṣaḥ sajvarastīvraruk ca ||34||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="34">adhruṣalakṣaṇamāha– mṛdurityādi| śoṇitottha iti raktasamutthaḥ||34||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="34">adhruṣalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="31">‘mṛdurityādi|’ iti pā., ‘mṛduḥ śothaḥ’ ityatra ‘śophaḥ stabdhaḥ’ iti vā pā.|</note> mṛduḥ śotha ityādi| stabdhādilakṣaṇaḥ śothaḥ adhruṣo jñeyaḥ| adhruṣa iti chandonurodhāt| lohitottha iti raktasamutthaḥ||34||</seg></ab>
        <ab type="mula">kūrmonnato'vedano'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu |35| (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">kacchapalakṣaṇamāha– kūrmonnata ityādi| avedana ityalpavedanaḥ| aśīghrajanmeti cirajaḥ|35|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">kacchapalakṣaṇamāha– kūrmetyādi| kūrmotsannaḥ kūrmavadunnataḥ, avedana ityavyathaḥ, aśīghrajanmeti cirajaḥ mandānusārītyarthaḥ, <note place="foot" type="variant" n="32">‘rakto jñeyaḥ’ iti pā.|</note> araktaḥ pāṇḍuraḥ|35|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam ||35||</seg> duṣṭaṃ māṃsaṃ nīrujaṃ tālumadhye kaphācchūnaṃ māṃsasaṅghātamāhuḥ | (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="35">tālvarbudamāha– padmākāramityādi| padmākāramiti padmakarṇikākāram| tathāca bhojaḥ– “uparyeva <note place="foot" type="variant" n="33">‘bhavenmadhye’ iti pā.|</note> bhavennaddho yathā padmasya karṇikā| pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā cāpyavasīdati|| śleṣmaraktasamutthānaṃ tattālvarbudasañjñitam||” iti| raktajatvāllohitam| proktaliṅgamiti pūrvoktaraktārbudatulyaliṅgamityarthaḥ||35||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="35">tālvarbudamāha– padmākāramityādi| tālumadhye uktaliṅgaṃ śophaṃ raktārbudaṃ vidyāt| kathambhūtaṃ? padmākāraṃ padmakarṇikākāram| tathā ca bhojaḥ– “uparyeva bhavenmadhye yathā padmasya karṇikā| pārśvataścāṅkurairdīrghairnāsā <note place="foot" type="variant" n="34">‘ ... rdīrghairlālām’ iti pā.|</note> cāpyavasīdati|| śleṣmaraktasamutthānaṃ tālunyarbudasañjñitam|” iti| proktaliṅgamiti pūrvoktaraktārbudasya tulyaliṅgam| raktajatvāllohitam| asādhyo'yam| māṃsasaṅghātamāha– duṣṭamityādi| atra kecit “duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ vā tālvantaḥstham|” iti paṭhanti||35||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="36">nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">śoṣo'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāsaścograstāluśoṣo'nilācca | pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti ||37||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="36-37">puppuṭamāha– nīrugityādi| puppuṭastāludeśe iti tālupuppuṭaḥ| tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| “tāluśoṣastu pittāt” iti kecit paṭhanti, pittasyāpi śoṣakatvāt| kecittu vakṣyamāṇaṃ “pittaṃ kuryāt” iti padamatrāpi sambadhya śvāsaścogra iti cakāraṃ bhinnakrameṇa yojayitvā vibhaktivipariṇāmaṃ ca kṛtvā pittaṃ tāluśoṣaṃ kuryāditi vyācakṣate| kintvayaṃ bhoje'pi vātādeva paṭhitaḥ| yaduktam– “tāluśoṣo bhavedvātāt” ityādi||36-37||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="36-37">tālupuppuṭamāha– nīrugityādi| sthāyī sthiraḥ, kolamātraḥ kolasamaḥ ‘puppuṭa’ iti <note place="foot" type="variant" n="35">‘deśe| tāluni puppuṭaḥ tālupuppuṭaḥ’ iti pā.|</note> tāluni deśe puppuṭaḥ tālupuppuṭaḥ, tāluśabdo'tra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| tāluśoṣamāha– śoṣa ityādi| tālunyatyarthaṃ śoṣaḥ, tathā tālu dīryate, tathā ugraḥ śvāso bhavati, so'nilotthastāluśoṣo jñeyaḥ| tāluśoṣastu pittāditi kecitpaṭhanti, pittasyāpi śoṣakārakatvāt; kintvayaṃ bhoje'pi vātādeva paṭhitaḥ| taduktam– “tāluśoṣo bhavedvātādbādhiryaṃ <note place="foot" type="variant" n="36">‘kṣveḍasaṃyute’ iti pā.|</note> kṣveḍasaṃyutam” iti| vāgbhaṭena tu vātapittābhyāṃ tāluśoṣaḥ paṭhitaḥ| tathāhi– “vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ” iti| tālupākamāha– pittamityādi| sugamam||36-37||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau <note place="foot" type="variant" n="37">‘praduṣya’ iti pā. |</note> pradūṣya māṃsaṃ ca tathaiva śoṇitam | galopasaṃrodhakaraistathā'ṅkurairnihantyasūn vyādhiriyaṃ hi rohiṇī ||38||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="38">kaṇṭhagatāstu rohiṇyādayaḥ saptadaśocyante, tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ sāmānyasamprāptimāha– gale'nila ityādi| sarvarohiṇyaḥ sannipātajāḥ, utkarṣādvātajādivyapadeśaḥ| anye tu “pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitaṃ” iti paṭhitvā suśrute ekadoṣajatvamapyāhuḥ| bhoje'pyuktam– “ <note place="foot" type="variant" n="38">‘vātapittakapharaktānyekaśaḥ’ iti pā.|</note> vātapittakaphā raktamekaśaḥ sarvaśo'pi vā| kaṇṭhaṃ yadā niṣevante” ityādi| nihantyasūnityanena yadyapi sāmānyenāsādhyatvamuktaṃ tathā'pi saptāhādinā pṛthagdoṣatrayajānāmanupakrameṇāsādhyatvam, evaṃ raktajāyā api; sannipātajāyāstu janmanaivāsādhyatvam| taduktaṃ bhojena– “tāluḥ śuṣyati kaṇṭhaśca vātenāyāmyate yadā| kaṇṭhe'syānnaṃ prasajyeta saptāhāt sa jahātyasūn|| <note place="foot" type="variant" n="39">‘ucyate’ iti pā.|</note> uṣyate cuṣyate pittāt dhūpyate paridahyate| aṅgārairiva <note place="foot" type="variant" n="40">‘sa jahyāt’ iti pā.|</note> jahyāt sa prāṇānāśu caturdināt||” iti| “kaphādantarbahiḥ śothaḥ śvāsaḥ kaṇṭhaśca bādhyate| yasya so'sūn tyajedrogī tryahādrohiṇipīḍitaḥ|| lakṣaṇaṃ pittarohiṇyā tulyaṃ śoṇitajanmanaḥ| sarvadoṣakṛtā yā tu sarvaliṅgasamanvitā|| asādhyāṃ tāṃ vijānīyādrohiṇīṃ sannipātajām| eṣā sadyo mārayati tisra ādyāḥ kriyāṃ vinā||” iti kvacit| bhoje “anyā sadyo mārayati” iti pāṭhaḥ, tadā raktajāyāmapyasādhyatvamāyāti; kintviyaṃ sādhyaiva, yaduktam– “lekhyāścatasro rohiṇyaḥ” (su. sū. a. 25) iti| tathā– “sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam|” (su. ci. a. 22) ityanena raktajāyā api cikitsoktā| kiñca galagateṣvekaiva rohiṇī sannipātajā “rohiṇī gale” ityanenāsādhyoktā| bhoje tu “tisra ādyāḥ kriyāṃ vinā” ityabhidhānaṃ tridoṣajatvena prādhānyamabhipretya, kharanāde'pi sannipātajāyā eva sadyomārakatvamuktam| yadāha– “sadyastridoṣajā hanti tryahācchleṣmasamudbhavā| pañcāhāt pittasambhūtā, saptāhāt pavanotthitā||” iti||38||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="38">kaṇṭhagatāstu rohiṇyādayaḥ saptadaśocyante, tatra pañcānāṃ rohiṇīnāṃ sāmānyena samprāptimāha– gala ityādi| gale'nilo vṛddhaḥ, tathā pittakaphau mūrchitau <note place="foot" type="variant" n="41">‘dagdhau’ iti pā.|</note> vidagdhau, māṃsaṃ pradūṣya tathā śoṇitaṃ pradūṣya <note place="foot" type="variant" n="42">atra ‘tathā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>, <note place="foot" type="variant" n="43">‘galopasaṃrodhakarairasūnnihanti’ iti pā.|</note> galopasaṃrodhakarairaṅkurairasūnnihanti, ayaṃ vyādhiḥ rohiṇīsañjño jñeyaḥ| sarvā rohiṇyaḥ sannipātajāḥ, utkarṣāttu vātajādivyapadeśaḥ| asmin pāṭhe tu saṅkhyā vātapittakaphasambandhikriyāpadaṃ ca na vidyate| tasmādanye “gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau pṛthaksamastāśca tathaiva śoṇitam| pradūṣya māṃsaṃ galarodhino'ṅkurānsṛjanti yān sā'suharā tu rohiṇī||” iti paṭhitvā suśrute ekadoṣajatvamityāhuḥ| pṛthagiti tisraḥ, <note place="foot" type="variant" n="44">‘samastā iti ekā sannipātāt,’ iti pā.|</note> samastādekā, ekā śoṇitāt, evaṃ pañca rohiṇyaḥ| asuharāḥ prāṇaharāḥ| bhoje'pyuktam– “vātapittakaphā raktamekaśaḥ sarvaśo'pi vā| kaṇṭhaṃ yadā niṣevante pradūṣya cordhvamāgatāḥ|| aṅkurāñjanayantyāśu jihvāmūle samantataḥ| rohiṇīṃ tāṃ vijānīyādāhuḥ pañcavidhāṃ tu tām||” iti||38||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">jihvāsamantādbhṛśavedanāstu māṃsāṅkurāḥ <note place="foot" type="variant" n="45">‘kaṇṭhavirodhinaḥ syuḥ’ iti pā., ‘kaṇṭhavirodhinaḥ ye’ iti ca pā. |</note> kaṇṭhanirodhino ye | sā rohiṇī vātakṛtā pradiṣṭā vātātmakopadravagāḍhayuktā ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu | <note place="foot" type="variant" n="46">‘srotonirodhi ... ’ iti pā. |</note> srotovirodhinyacalodgatā ca sthirāṅkurā yā kaphasambhavā sā ||40||</seg> <seg type="unit" n="41">gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitā ca | sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||41||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="39-41">vātajādibhedena rohiṇīlakṣaṇamāha– jihvetyādi| jihvāsamantāditi jihvāyāḥ sarvata ityarthaḥ| vātātmakopadravagāḍhayukteti vātātmakā upadravāḥ kampavināmastambhādayastairatiśayamanugatāḥ| tridoṣajāyāmanivāryavīryeti kriyayā'pi na nivāryaṃ vīryamasyāḥ, sadyomārakatvādityarthaḥ| tritayotthiteti doṣatrayotthitā| pittaliṅgātideśasyāvyavahitatvapratītyarthaṃ pittarohiṇyanantaraṃ raktajāyā vaktumucitāyāḥ śeṣe'bhidhānamitararohiṇyapekṣayā sukhasādhyatvakhyāpanārthamiti kecit||39-41||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="39-41">vātikarohiṇīlakṣaṇamāha– jihvetyādi| ye māṃsāṅkurā jihvāsamantādbhavanti te <note place="foot" type="variant" n="47">atra ‘katham’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> bhṛśavedanāḥ, tathā kaṇṭhanirodhanāḥ, sā vātakṛtā rohiṇī pradiṣṭā| jihvāsamantāditi jihvāyāḥ sarvatretyarthaḥ| vātātmakopadravagāḍhayuktetyādi vātātmakā ye upadravāḥ kampavināmastambhādayaḥ tairatiśayamanugatāḥ| pittajāmāha– kṣiprodgametyādi| sugamam| tridoṣajāmāha– gambhīretyādi| tridoṣaliṅgā doṣatrayaliṅgayuktā, tritayotthiteti doṣatrayotthitā| raktajāmāha– sphoṭairityādi| sugamam||39-41||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="42">kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||42||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="42">kaṇṭhaśālūkalakṣaṇamāha– koletyādi| kaṇṭakaśūkabhūta iti kaṇṭakavat śūkavacca vedanājanakaḥ, bhūtaśabdaḥ upamānārthe; kiṃvā kaṇṭakopalakṣitaḥ śūko jalaśūkaḥ, sa iva bhūto jātaḥ| kaṭhinaguḍakatayā śālūkasamatvena kaṇṭhaśālūkam| śālūkaṃ jalotpalakandam||42||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="42">kaṇṭhaśālūkalakṣaṇamāha– koletyādi| kaṇṭakaśūkabhūta iti kaṇṭakavatkaścicchūkavacca vedanājanakaḥ, bhūtaśabda upamāne; kiṃvā– kaṇṭakopalakṣitaḥ śūko jalaśūkaḥ, sa iva bhūto jātaḥ, kaṭhinaguḍakatayā piśitāṅkuracitatvāt| śālūkaṃ jalotpalakandam||42||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam ||43||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="43">adhijihvikāmāha– jihvāgrarūpa ityādi| jihvopariṣṭādityanena jihvātalajātāmupajihvāṃ vyāvartayati| api raktamiśrāditi na kevalāt kaphādbhavati, kintu raktamiśrādeva kaphādityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="48">‘apiravadhāraṇe’ iti pā.|</note> apyavadhāraṇe| āgatapākatvena pittamapyatra draṣṭavyam||43||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="43">adhijihvikāmāha– jihvāgretyādi| jihvopariṣṭādityanena jihvātalajātāmupajihvāṃ vyāvartayati, jihvopariṣṭādityatra ‘jihvāprabandhopari’ iti pāṭhāntare, jihvāprabandhasyopari jihvāmūlasyopariṣṭādityarthaḥ| api raktamiśrāditi| na kevalāt kaphāt bhavati, kintu raktamiśrādeva kaphādityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="49">‘apiravadhāraṇe’ iti pā.|</note> apyavadhāraṇe| āgatapākatvena pittamapyatra draṣṭavyam||43||</seg> <note place="foot" type="variant" n="50">‘balāsa’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">balāśa evāyatamunnataṃ ca śothaṃ karotyannagatiṃ nivārya | taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti ||44||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="44">valayamāha– <note place="foot" type="variant" n="51">‘balāsa’ iti pā.|</note> balāśa evetyādi| <note place="foot" type="variant" n="52">‘balāsa’ iti pā.|</note> balāśaḥ kaphaḥ| annagatimiti annasya gatiryena srotasā so'nnagatiḥ annavahamārgaḥ, annasya praveśo vā| kaphajo'pyayaṃ prabhāvādasādhyaḥ||44||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="44">valayamāha– valāśa ityādi| balāśaḥ kaphaḥ| annagatimiti annasya gatiryena srotasā so'nnagatirannavahasrotaḥ annapraveśo vā, taṃ nivārya āyatamunnataṃ śophaṃ karoti, budhāstaṃ sarvathā aprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayākhyaṃ vyādhiṃ vadanti| kaphajo'pyayaṃ sthānaprabhāvāt <note place="foot" type="variant" n="53">atra ‘ātmanaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> svabhāvāccāsādhyaḥ||44||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">gale tu śothaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam | marmacchidaṃ dustaramenamāhurbalāśasañjñaṃ nipuṇā vikāram ||45||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="45">balāśaliṅgamāha– gala ityādi| marmacchidamiti prāṇāyatanahṛdayamarmacchidam||45||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="45">balāśaliṅgamāha– gale ityādi| <note place="foot" type="variant" n="54">atra ‘gale’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujābhyāmupapatraṃ sahitaṃ śophaṃ kurutaḥ, nipuṇā dhīmantaḥ enaṃ vikāraṃ balāśasañjñamāhuḥ| kathambhūtaṃ? marmacchidamiti, prāṇāyatanahṛdayamarmacchidam||45||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">vṛttonnato'ntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākyamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāśakṣatajaprasūtaḥ ||46||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="46">ekavṛndamāha– vṛttonnata ityādi| antaḥśvayathuriti galasyāntarmadhye| sadāha iti mandadāhaḥ, sahaśabda īṣadarthe| apākyamṛduriti apākī īṣatpākī, amṛdurīṣanmṛduḥ; anye ‘ <note place="foot" type="variant" n="55">‘pākamṛduḥ’ iti pā.|</note> apākamṛduḥ’ iti paṭhanti, apākaścāsau mṛduśceti apākamṛduḥ| balāśakṣatajaprasūta iti kapharaktabhava ityarthaḥ||46||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="46">ekavṛndamāha– vṛttetyādi| sadāhaḥ mandadāhaḥ, sahaśabda īṣadarthe <note place="foot" type="variant" n="56">atra ‘apākyamṛduḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> apākī īṣatpākī, amṛdurīṣanmṛduḥ| anye ‘apākamṛduḥ’ iti paṭhanti, apākaścāsau mṛduśceti apākamṛduḥ| balāśakṣatajaprasūta iti kapharaktabhavaḥ||46||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taccāpi pittakṣatajaprakopājjñeyaṃ satodaṃ pavanātmakaṃ tu ||47||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="47">vṛndamāha– samunnatamityādi| vṛndameva pavanānuviddhaṃ satodaṃ syāt| nanu, saptadaśa kaṇṭhagatā uktāḥ; uktaṃ hi– “saptadaśāmayāḥ kaṇṭhe” iti, vṛndena sahāṣṭādaśa syuḥ? ucyate– ekavṛndasyāvasthāviśeṣa eva vṛndaḥ, tulyasthānākṛtito na saṅkhyātirekaḥ; yadyapyekavṛndaḥ kapharaktajaḥ, vṛndastu pittaraktajaḥ paṭhitaḥ, tathā vṛndasyaiva satodatvena vātātmakatvamuktaṃ, tathā'pyekavṛndasyāvasthāviśeṣatvena vṛndaḥ saṅgacchata eva; yathā kāmalāyāṃ tadbhinnahetulakṣaṇasyāpi halīmakasya saṅgrahaḥ, yathā vātamadātyayena dhvaṃsakavikṣepakayoratyantābhede'pi <note place="foot" type="variant" n="57">‘ ... ratyantabhede hi’ iti pā.|</note> sa eva syānna punastena saṅgrahaḥ; bhoje'pyayamekavṛndaja eva paṭhitaḥ| yadāha– “śleṣmaraktasamutthānamekavṛndaṃ vibhāvayet| tulyasthānākṛtirvṛndo vṛndajo raktapittajaḥ||” iti| vṛndaja ityekavṛndajaḥ| gadādharastu kāraṇabhedāt dharmabhedācca utpannatvena caikakāryakāraṇayorabhedaprasaṅgamabhidhāya vṛndaśabdaṃ chando'nurodhādādilopādekavṛnda eva varṇayati, tathāca sati samunnatamityādinā pittānubandhasahitabahularaktakṛtaikavṛndasya lakṣaṇamucyate, satodaṃ pavanātmakaṃ cetyanena ca vātānubandhaikavṛndalakṣaṇamiti vyākhyeyam| parantu vṛndajo vṛnda iti bhojavacanenāsaṅgatamidaṃ vyākhyānam||47||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="47">vṛndamāha– samunnatamityādi| nanu, saptadaśakaṇṭhagatā uktāḥ, uktaṃ hi– “saptadaśāmayāḥ kaṇṭhe” iti, vṛndena sahāṣṭādaśa syuḥ? ucyate– ekavṛndasyāvasthāviśeṣa eva vṛndaḥ, tulyasthānakṛtiścāto na saṅkhyātirekaḥ| bhoje'pyayamekavṛndaja eva paṭhitaḥ| yadāha– “śleṣmaraktasamutthānamekavṛndaṃ vibhāvayet| tulyasthānākṛtirvṛndo vṛndajo raktapittajaḥ||” iti| vṛndaje ityekavṛndaja iti||47||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ | anekaruk prāṇaharī tridoṣājjñeyā śataghnī ca śataghnirūpā ||48||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="48">śataghnīlakṣaṇamāha– vartirityādi| anekarugiti vātapittakaphajatodadāhakaṇḍvādivedanānvitetyarthaḥ| śataghnirūpeti ayaḥkaṇṭakācchannā <note place="foot" type="variant" n="58">‘śataghnī mahatī śilā’ iti pā.|</note> mahatī śilā śataghnī, tattulyā| prāṇaharītyasādhyā| bhoje'pyuktam– “śaṅkuneva gale viddhā śataghnyeṣā na sidhyati|” iti||48||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="48">śataghnīlakṣaṇamāha– vartirityādi| anekarugiti vātapittakaphajatodadāhakaṇḍvādivedanānvitetyarthaḥ| śataghnirūpeti ‘ayaḥkaṇṭakasañchannā śataghnī mahatī śilā’ tattulyā| prāṇaharītyasādhyā| bhoje'pyuktam “vātapittakaphā duṣṭā māṃsāṅkurasamācitām| madhyakaṇṭacayāṃ vartiṃ janayanti <note place="foot" type="variant" n="59">‘hyapekṣitāḥ’ iti pā.|</note> hyupekṣitāḥ|| śaṅkuneva gale viddhā śataghnyeṣā na sidhyati|” iti||48||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'tirugyaḥ kapharaktamūrtiḥ | saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca sa śastrasādhyastu galāyusañjñaḥ ||49||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="49">galāyulakṣaṇamāha– granthirityādi| kapharaktamūrtiriti kapharaktajaḥ| saktamiveti lagnamiva| aśanaṃ bhuktam||49||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="49">galāyuliṅgamāha– granthirityādi| saktamiveti lagnamiva, aśanaṃ bhojanaṃ, saṃlakṣyate, sa galāyusañjño vikāraḥ, sa śastrasādhyaḥ||49||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujaḥ santi ca yatra sarvāḥ | sa sarvadoṣairgalavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||50||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="50">galavidradhiliṅgamāha– sarvamityādi| tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasyeti prāguktasya vidradheḥ sannipātajasya tulya ityarthaḥ| sa ca sthānaprabhāveṇa sannipātaja eva, cikitsābhedārthaṃ ca punaḥ paṭhitaḥ||50||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="50">galavidradhimāha– sarvamityādi| tasyaivetyādiprāguktavidradheḥ sannipātajasya tulya ityarthaḥ| ayaṃ ca sthānaprabhāveṇa sannipātaja eva, cikitsābhedārthaṃ ca punaḥ paṭhitaḥ||50||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">śotho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vāyugaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate tu ||51||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="51">galaughalakṣaṇamāha– śotha ityādi| vāyugaternihanteti atimahattvādudānavāyugatirodhaka ityarthaḥ||51||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="51">galaughalakṣaṇamāha– śopha ityādi| vāyugaternihantetyādi| atimahattvādudānavāyugatirodhaka ityarthaḥ||51||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="52">yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ ||52||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="52">svaraghnalakṣaṇamāha– ya ityādi| tāmyamāna iti mūrchāṃ gacchan, athavā tamaḥ paśyan| śvasiti prasaktamiti nirantaraṃ śvasiti| śuṣkavimuktakaṇṭha iti śuṣko nīraso vimuktaścāsvādhīnaḥ kaṇṭho yasya sa tathā| asvādhīnatā ca kimapi gilitumaśakyatayā boddhavyā| anilāyaneṣviti anilamārgeṣu kapharuddheṣu satsu, vāyugatasrotasordvitve'pi bahuvacanaṃ pratānabahutvāt| śvasanāditi vātāt||52||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="52">svaraghnalakṣaṇamāha– ya ityādi| prasaktamiti nirantaraṃ niḥśvasiti, śuṣkavimuktakaṇṭha iti śuṣko nīraso vimuktaścāsvādhīnaḥ kaṇṭho yasya sa tathā, asvādhīnatā ca kimapi gilitumaśakyatayā boddhavyā| keṣu satsu? anilāyaneṣviti anilamārgeṣu kaphopadigdheṣu kapharuddheṣu satsu, vāyuvahasrotasordvitve'pi bahuvacanaṃ pratānabahutvāt| sa rogaḥ śvasanāt vātāt svaraghno jñeyaḥ||52||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ ||53||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="53">māṃsatānaliṅgamāha– pratānavānityādi| pratānavāniti vistāravān| sukaṣṭa iti mahāduḥkhapradāyī; na tu kṛcchrasādhyaḥ, prāṇapraṇuditi vacanāt; athavā pākataḥ kaṣṭasādhyaḥ, samastagaloparodhe tu prāṇapraṇut| ‘sa māṃsatānaḥ kathito'valambī’ ityasya sthāne ‘sa māṃsatāneti bibharti sañjñām’ iti pāṭhāntare māṃsatānetyatra itiśabdena prātipadikārthasyoktatvādvibhaktyabhāvaḥ| ‘bibharti sañjñām’ ityasya sthāne ‘niruṇaddhi ceṣṭām’ iti kārtikaḥ| asmin vyākhyāne ‘sa māṃsatāna’ ityasyānantaraṃ ‘khyāta’ iti draṣṭavyam||53||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="53">māṃsatānaliṅgamāha– pratānetyādi| pratānavāniti vistāravān, sukaṣṭaḥ mahāduḥkhadāyī natu kṛcchrasādhyaḥ, prāṇapraṇuditi vacanāt; athavā pākataḥ kaṣṭasādhyaḥ, samastagaloparodhe tu prāṇapraṇut| <note place="foot" type="variant" n="60">atra ‘prāṇaprerakaḥ’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> avalambī lambanaśīlaḥ||53||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">sadāhatodaṃ śvayathuṃ sutāmramantargale pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||54||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="54">vidārīlakṣaṇamāha– sadāhatodamityādi| vadana iti svarūpaparamidam, antargala ityanenaiva vadanaśabdasya labdhatvāt| pārśve viśeṣāt sa tu yena śete iti sa puruṣo yena pārśvena viśeṣādbāhulyena śete tasminneva pārśve vidārī bhavatītyarthaḥ| viśeṣagrahaṇādanyasmin pārśve'pi sambhavo'syāḥ| vidārīsañjñā ca māṃsavidāraṇena| bhoje'pyuktam– “pittena jāto vadane vikāraḥ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete| snāyupratānaprabhavo viśeṣāddāhaprapākapracuro vidārī||” iti||54||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="54">vidārīlakṣaṇamāha– sadāhetyādi| pūtiviśīrṇamāṃsaṃ durgandhaśaṭitamāṃsam| vadana iti svarūpaparamidaṃ, <note place="foot" type="variant" n="61">ayameva pāṭhamūrīkaroti|</note> antargalamityanenaiva vadanasambandhasya labdhatvāt| pārśve ityādi sa puruṣo yena pārśvena <note place="foot" type="variant" n="62">‘viśeṣaṇāt’ iti pā.|</note> viśeṣāt bāhulyena śete tasmin pārśve viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ; viśeṣagrahaṇādanyapārśve'pi sambhavo'syāḥ| vidārīsañjñā ca māṃsavidāraṇena, bhoje'pyuktam– “pittena jāto vadane vikāraḥ <note place="foot" type="variant" n="63">‘pārśvairviśeṣāt’ iti pā.|</note> pārśve viśeṣāt sa tu yena śete| snāyupratānaprabhavo viśeṣāddāhaprapākapracuro vidārī||” iti||54||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt | avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena ||55||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="55">sarvasarāstrayo'bhidhīyante– <note place="foot" type="variant" n="64">‘sphoṭaiḥ satodairityādinā’ iti pā.|</note> sphoṭairityādinā| <note place="foot" type="variant" n="65">‘mukhadantoṣṭhādi ... ’ iti pā.|</note> mukhagatoṣṭhādisaptasthānavyāpakatayā sarvasaratvaṃ jñeyam| sphoṭairiti vadanamiti ca uttaratra sambandhanīyam| ācitaṃ vyāptam| sarvasarā mukhapākā ucyante| kecidvidehaktaraktajasarvasaralakṣaṇaṃ paṭhanti| yathā– “raktena pittodita eva cāpi kaiścit <note place="foot" type="variant" n="66">‘prayukto’ iti pā.|</note> pradiṣṭo mukhapākasañjñaḥ|” iti| ayaṃ ca paittika evāntarbhūta iti neha darśita iti||55||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="55">sarvasarāstrayo'bhidhīyante| tatra vātajaṃ sarvasaramāha– sphoṭairityādi| ācitaṃ vyāptam| mukhadantauṣṭhādisaptasthānavyāpakatayā teṣāṃ sarvasaratvaṃ jñeyam| sphoṭairiti vadanamiti cottaratra sambandhanīyam| <note place="foot" type="variant" n="67">‘pittam’ iti pā.|</note> pittajaṃ sarvasaramāha– raktairityādi| sugamam| <note place="foot" type="variant" n="68">‘kaphasarvasaramāha’ iti pā.|</note> kaphajasarvasaramāha– avedanairityādi| sugamam| sarvasarā mukhapākā ucyante| kecidvidehaktaraktajasarvasaralakṣaṇaṃ paṭhanti| tadyathā– “raktena pittodita eva cāpi kaiścitpradiṣṭo mukhapākasañjñaḥ|” iti| ayaṃ ca paittikasarvasare pradiṣṭa eveti neha darśitaḥ||55||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">oṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ | dantamūleṣu varjyau ca triliṅgagatiśauṣirau ||56||</seg> <seg type="unit" n="57">danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ | jihvāroge balāśastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">svaraghno valayo vṛndo balāśaśca vidārikā | galaugho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī gale ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva tu | teṣu cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret ||59||</seg> (su. ni. a. 16) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="56-59">oṣṭhaprakopādiṣvasādhyānāha– oṣṭhaprakope varjyāḥ syurityādi| triliṅgagatiśauṣirāviti tridoṣajanāḍī tridoṣajaśca mahāśauṣiro'sādhyaḥ| rohiṇī gala iti tridoṣajā rohiṇī||56-59||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="56-59">asādhyānāha– oṣṭhetyādi| oṣṭhajāstrayaḥ, dantamūle dvau, dantabhaveṣu trayaḥ, jihvāgateṣvekaḥ, tālunyapyeka eva, svaraghnādayo nava gale, samudāyasaṅkhyā navadaśaiveti| triliṅgagatiśauṣirāviti tridoṣajanāḍī tridoṣajaśca mahāśauṣiro'sādhyaḥ| <note place="foot" type="variant" n="69">‘balāśaśca vidārikā’ ityatra ‘balāśaḥ saha dāriṇā’ iti pā.|</note> balāśaḥ saha dāriṇeti| vidāryā saha, chando'nurodhāddāriṇeti nirdeśaḥ, rohiṇī gala iti tridoṣajā rohiṇī||56-59||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mukharoganidānaṃ samāptam ||56||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="56">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mukharoganidānaṃ samāptam||56||</seg> <note place="foot" type="variant" n="70">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mukharoganidānam||56||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="56">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mukharoganidānam||56||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="57" xml:id="mn.57">
        <head>karṇaroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha karṇaroganidānam | samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaran samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ | karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ ||1||</seg> (su. u. taṃ. a. 20) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">mukharoge jihvāśrayarogo'bhihitaḥ, jihvā cendriyādhiṣṭhānam, ata indriyādhiṣṭhānaduṣṭisāmyāt karṇaroganidānamucyate; <note place="foot" type="variant" n="1">‘karṇaśabdena ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> karṇaśabdena ca karṇaśaṣkulyavacchinnamadṛṣṭopagṛhītaṃ śrotramucyate, tatra yadyapyekadeśagato rogastathā'pyavayave'pi samudāyopacārataḥ karṇavyapadeśaḥ| tatra karṇaśūlaṃ kaṣṭatvāt prāgāha– samīraṇa ityādi| atrānayaiva samprāptyā'rthato nidānasañcayādyākṣiptaṃ; yato nidānāt sañcayaḥ, sañcayāt prakopaḥ, prakopāt prasaraḥ, prasarāt sthānasaṃśrayaḥ, tato vyaktiḥ, tato bheda iti| karṇaśūlasya ca kaṣṭatvaṃ mūrchādyupadravayogāt| yadāha videhaḥ– “mūrchā dāho jvaraḥ kāso hṛllāso vamathustathā| upadravāḥ karṇaśūle bhavantyete mariṣyataḥ||” iti| anyathācaranniti pratilomaṃ caran| doṣairiti kaphapittaraktaiḥ; rakte'pi rujākartṛtvāt sāmānyena doṣavyapadeśaḥ| yathāsvamāvṛta iti svanidānakupitadoṣairyathāsvīyalakṣaṇairāvṛto na tu kopitairvāyunā; “ekaḥ prakupito doṣaḥ sarvāneva prakopayet” iti nyāyāt; yataḥ svatantrakupitā doṣāḥ saṃsargabhājo bhavanti, paratantrakupitāstvanubandharūpā bhavanti; athavā yathāsvamiti śūlaviśeṣaṇaṃ, yathāsvīyamityarthaḥ| durācāra iti duḥkhenācaryate iti durācaraḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">mukharoge jihvāśrayā rogā abhihitāḥ, jihvā cendriyādhiṣṭhānam, ata indriyādhiṣṭhānaduṣṭisāmyātkarṇaroganidānamucyate| karṇaśabdena karṇaśaṣkulyavacchinnamadṛṣṭopagṛhītaṃ śrotramucyate| atra yadyapyekadeśe rogaḥ, tathā'pyavayave'pi samudāyopacārātkarṇarogavyapadeśaḥ| atra karṇaśūlaṃ kaṣṭasādhyatvātprāgāha– samīraṇa ityādi| atrānayaiva samprāptyā'rthato nidānasañcayādyākṣiptaṃ boddhavyam| yato nidānāt sañcayaḥ, sañcayāt prakopaḥ, prakopātprasaraḥ, prasarāt sthānasaṃśrayaḥ, tato vyaktiḥ, tato bheda iti| karṇaśūlasya ca kaṣṭatvaṃ mūrchādyupadravayogāt| yadāha videhaḥ– “mūrchā dāho jvaraḥ kāsaḥ kutsā'nne vamathuḥ satṛṭ| upadravāḥ karṇaśūle bhavantyete mariṣyataḥ||” iti| śrotragataḥ śrotraṃ śaṣkulīparicchinnamākāśaḥ, samīraṇo vāyuḥ, śrotragataḥ śrotraprāptaḥ, anyathā caranniti pratilomaṃ caran vimārgaga iti vā; caran samantataḥ karṇayoratīva śūlaṃ karotīti sambandhanīyam| kathambhūto vāyuḥ? doṣairiti pittakapharaktaiḥ, rakte'pi rujādikartṛtvena doṣasāmyāddoṣavyapadeśaḥ| yathāsvamāvṛta iti yathāsvamatra svasya doṣasyānatikrameṇa yathāsvaṃ, tena svanidānakupitairdoṣairyathātmīyalakṣaṇāvṛto na tu kupitena vāyunā kopitaiḥ, atha vā yathāsvamiti śūlaviśeṣaṇaṃ, yathātmīyamityarthaḥ| sa tathāvidho rogaḥ karṇaśūlaḥ kathitaḥ| kiṃviśiṣṭaḥ? <note place="foot" type="variant" n="2">asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ|</note> durāsado durvāraḥ, ‘durācaraḥ’ iti pāṭhe duḥkhena caryate upacaryata iti durācaraḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">karṇasrotaḥ sthite vāte śṛṇoti vividhān svarān | bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanādaḥ sa ucyate ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">yadā śabdavahaṃ vāyuḥ srota āvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">karṇanādamāha– karṇasrotaḥsthita ityādi| yadā karṇasrotasi vividhaprakāreṇāvasthito vāyurbhavati tadā tasya vividhābhihananāduktavividhaśabdaśravaṇaṃ, bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāmityupalakṣaṇaṃ, tena bhṛṅgārādiśabdaśravaṇaṃ ca bhavati| yaduktaṃ videhe– “śirogato yadā vāyuḥ śrotrayoḥ pratipadyate| tadā tu vividhān śabdān samīrayati karṇayoḥ|| bhṛṅgārakrauñcanādaṃ vā maṇḍūkakākayostathā| tantrīmṛdaṅgaśabdaṃ vā sāmatūryasvanaṃ tathā|| gītādhyayanavaṃśānāṃ nirghoṣaṃ kṣveḍanaṃ tathā| apāmiva patantīnāṃ śakaṭasyeva gacchataḥ|| śvasatāmiva sarpāṇāṃ sadṛśaḥ śrūyate svanaḥ|” iti||2-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-3">karṇanādamāha– karṇetyādi| bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāmityupalakṣaṇaṃ, tena bhṛṅgārādiśabdagrahaṇaṃ ca bhavati| yaduktaṃ videhe– “śirogato yadā vāyuḥ śrotrayoḥ pratipadyate| tadā tu vividhāñchabdānsamīrayati karṇayoḥ|| bhṛṅgārakrauñcanādaṃ vā maṇḍūkakākayostathā| tantrīmṛdaṅgaśabdaṃ vā sāmatūryasvanaṃ tathā|| gītādhyayanavaṃśānāṃ nirghoṣaṃ kṣveḍanaṃ tathā| apāmiva patantīnāṃ śakaṭasyeva gacchataḥ|| śvasatāmiva sarpāṇāṃ sadṛśaḥ śrūyate svanaḥ|” iti| praṇādasyāpīḍākaratve'pi rogākhyā, tilakālakavanmanoduḥkhajanakatvāt| bādhiryamāha– yadetyādi| śabdavahaṃ srotaḥ karṇaśaṣkulīparicchinnamākāśaṃ, tadgatavātajanitamatra bādhiryam, apiśabdādraktapittāvaraṇayorupagraha iti||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣopamaṃ svanam | karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">karṇakṣveḍamāha– vāyurityādi| kṣveḍameva vyākaroti– veṇughoṣopamaṃ svanamiti| nanu, karṇanādāt kathamasya bhedaḥ? ucyate– karṇanāde kevalānilaje nānāśabdān śṛṇoti, atra tu veṇuśabdameva niyamena; tathā'yaṃ pittādisaṃsṛṣṭavātajanya iti| tathāha videhaḥ– “mārutaḥ kaphapittābhyāṃ saṃsṛṣṭaḥ śoṇitena ca| karṇakṣveḍaṃ sañjanayet kṣveḍanaṃ veṇughoṣavat||” iti||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">karṇakṣveḍamāha– vāyurityādi| nanu? karṇanādakarṇakṣveḍayoḥ ko bhedaḥ? ucyate– karṇanāde kevalānilaje nānāśabdān śṛṇoti, atra tu veṇuśabdameva niyamena, tathā'yaṃ pittādisaṃsṛṣṭavātajanyaḥ| tathāca videhaḥ– “mārutaḥ kaphapittābhyāṃ saṃsṛṣṭaḥ śoṇitena ca| karṇakṣveḍaṃ sañjanayetkṣveḍanaṃ veṇughoṣavat||” iti||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidradheḥ | sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 20) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">karṇasrāvamāha– śiro'bhighātādityādi| sraveddhi pūyamityupalakṣaṇaṃ, tena raktajale ca sravata iti mantavyaṃ, śiro'bhighātajalamajjanamātreṇa pūyasyāsambhavāt; athavā prapākāditi sarvatra sambadhyate; tarhi na pākāt pṛthak srāva uktaḥ, sarvatra pākasyāviśiṣṭatvāditi kārtikaḥ| nanu, pākāt vidradheḥ srāvasambhavo'stu, vidradhau tu vātetaradoṣasyāpi sambhavāt kathamanilārdita ityuktam? ucyate– atisrāveṇātrānilakopādanilārditatvaṃ boddhavyam||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">karṇasrāvamāha– śiro'bhighātādityādi| atra pūyamityupalakṣaṇaṃ, tena raktajale ca sravata iti mantavyam| atra prapākāditi sarvatra sambadhyate, tarhi na pākātpṛthak srāva uktaḥ syāt, sarvatra pākasyāviśiṣṭatvāditi kārtikaḥ| nanu, pākādvidradheḥ srāvasambhavo'stu, vidradhau tu vātetaradoṣasyāpi sadbhāvāttatkathamanilārdita ityuktaṃ? ucyate, atisrāveṇātrānilakopādanilārditatvaṃ boddhavyam| śiro'bhighātāt, athavā jale nimajjataḥ, athavā vidradheḥ karṇavidradheḥ prapākādanilārditaḥ śravaṇaḥ pūyaṃ sravet, sa karṇasaṃsrāvākhyo roga uktaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍūṃ karoti ca | pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā kurute karṇagūthakam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">sa karṇagūtho dravatāṃ gato yadā vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasañjñito bhavedvikāraḥ śiraso'rdhabhedakṛt ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 20) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">karṇapratināhamāha– sa karṇagūtho dravatāmityādi| vilāyita iti snehasvedābhyāṃ vilīnīkṛtaḥ san| ghrāṇamukhamiti dvandvatvādekavadbhāvaḥ, tena ghrāṇaṃ ca mukhaṃ ca pratipadyate ityarthaḥ| anye ‘ghrāṇamukhāt’ iti paṭhanti, tadā ghrāṇamukhāt nāsāsakāśāt pratipadyate gacchatītyarthaḥ| ayaṃ kaphajo vikāraḥ; athavā karṇagūthaśoṣe mārutapittavyāpārāttrayāṇāmapi sambandho'sti, tena sannipātajo'yaṃ; tathāca videhaḥ– “kaphādvā mārutādvā'pi sannipātena vā punaḥ|” iti| śiraso'rdhabhedakṛditi ardhāvabhedaśirorogakṛt||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">karṇakaṇḍūmāha– māruta ityādi| sugamam| <note place="foot" type="variant" n="3">‘karṇavardha āha’ iti pā.|</note> karṇagūthamāha– pittetyādi| sugamam| <note place="foot" type="variant" n="4">‘karṇapratinādamāha’ iti pā.|</note> karṇapratināhamāha– sa ityādi| yadā sa karṇagūtho vilāyita iti snehasvedābhyāṃ vilīnīkṛto dravatāṃ gataḥ san| ghrāṇamukhamiti dvandvaikavadbhāvaḥ, tena ghrāṇaṃ mukhaṃ ca pratipadyata ityarthaḥ| anye ‘ghrāṇamukhād’ iti paṭhanti, tadā ghrāṇamukhātsakāśātpratipadyate gacchatītyarthaḥ| tadā sa karṇapratināhasañjñito vikāro bhavet| ayaṃ kaphajo vikāraḥ; athavā karṇagūthaśothe mārutapittavyākhyāpārāttayorapyatra sambandho'sti, tena sannipātajo'yam| tathāhi videhaḥ– “kaphādvā mārutādvā'pi saha pittena vā punaḥ|” iti| śiraso'rdhabhedakṛditi ardhāvabhedaśirorogakṛt||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">yadā tu mūrchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ | tadvyañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ krimikarṇako gadaḥ ||8||</seg> (su. u. taṃ. a. 20) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">krimikarṇakamāha– yadā tu <note place="foot" type="variant" n="5">‘mūrchantītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mūrchantītyādi| mūrchanti ucchritā bhavanti| jantavaḥ krimayaḥ| krimimūrchanaṃ ca māṃsaśoṇitakothe sati jñeyaṃ, tadantareṇa krimīṇāmasambhavāt| apatyānīti <note place="foot" type="variant" n="6">‘ḍimbakān’ iti pā.|</note> ḍimbhakān| tadvyañjanatvāditi krimilakṣaṇatvāt| śravaṇo nirucyate iti krimikarṇako gada iti āśrayāśritayorabhedopacārācchravaṇaḥ krimikarṇako gado bhaṇyate| śravaṇaśabdaḥ puṃliṅgo'pyastītyasmādeva nirdeśāt pratīyate| ayaṃ vikārastridoṣajo mantavyaḥ| tathā ca nimiḥ– “śleṣmapittajalonmiśre kothe śoṇitamāṃsaje| <note place="foot" type="variant" n="7">‘jāyante’ iti pā.|</note> mūrchanti jantavastatra kṛṣṇāstāmrāḥ sitāruṇāḥ|| bhakṣayantīva te karṇaṃ kurvanto vividhā rujaḥ| krimikarṇaṃ tu taṃ vidyāt sannipātaprakopajam||” iti||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">kṛmikarṇakamāha– yadetyādi| mūrchanti ucchritā bhavanti, jantavaḥ kṛmayaḥ, kṛmimūrchanaṃ ca māṃsaśoṇitakothe sati jñeyaṃ, tamantareṇa kṛmīṇāmasambhavāt| apatyāni ḍimbhakān sūkṣmakṛmīniti yāvat| makṣikā mammaṇākhyā nīlavarṇāḥ| ādyairgbhiṣabhirvidehādibhiḥ, tadvyañjanatvāditi kṛmilakṣaṇatvāt, āśrayāśritayorabhedopacārāt śravaṇaḥ kṛmikarṇako gado bhaṇyate| śravaṇaśabdaḥ puṃlliṅgo'pyastītyasmādeva nirdeśātpratīyate| ayaṃ vikārastridoṣajo mantavyaḥ| tathāca nimiḥ– “śleṣmapittajalonmiśre kothe śoṇitamāṃsaje| jāyante jantavastatra kṛṣṇāstāmrāḥ sitāruṇāḥ|| bhakṣayantīva te karṇaṃ kurvanto vividhā rujaḥ| kṛmikarṇaṃ tu taṃ vidyātsannipātaprakopajam||” iti||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi | aratiṃ vyākulatvaṃ ca bhṛśaṃ kurvanti vedanām ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">karṇo nistudyate tasya <note place="foot" type="variant" n="8">‘yathā’ iti pā. |</note> tathā pharapharāyate | kīṭe carati ruk tīvrā niṣpande mandavedanā ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">karṇapraviṣṭapataṅgakīṭādiliṅgamāha– pataṅgā ityādi| śatapadya iti kāraṇḍikāḥ| niṣpande iti sthire||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">karṇapraviṣṭakīṭapataṅgādiliṅgamāha– pataṅgā ityādi| śatapadyaḥ kāraṇḍikāḥ| nistudyate prājaneneva| anyat sugamam||9-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān ||11||</seg> (su. u. taṃ. a. 20) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">karṇavidradhimāha– kṣatābhighātaprabhavastvityādi| kṣataprabhavo'bhighātaprabhavaśca, kṣatābhighātaprabhavayorāgantukatvādekatvam, evaṃ vātādijasyāpi doṣajatvādekatvam| saraktapītāruṇamasramāsravediti asramāsrāvaṃ, saraktapītāruṇavarṇatvaṃ cāsrāvasya vātapittakaphasambhavāt||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">karṇavidradhimāha– kṣatetyādi| kṣataprabhavaścābhighātaprabhavaśca, kṣatābhighātaprabhavayorāgantukatvādaikyam| evaṃ vātādijasyāpi doṣajatvādekatvam| kṣatavidradherlakṣaṇamāha– setyādi| asraṃ āsrāvaṃ, raktapītāruṇavarṇatvaṃ cāsrāvasya vātapittaraktasambhavatvāt| dhūmāyanaṃ dhūmodvamanamiva vedanāviśeṣaḥ, coṣa ācūṣyata iva vedanāviśeṣaḥ| doṣavidradherlakṣaṇaṃ taireva jñātavyam||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet | karṇavidradhipākādvā jāyate cāmbupūraṇāt ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">karṇapākalakṣaṇamāha– karṇapāka ityādi| kothavikledakṛditi kothaḥ pūtibhāvaḥ, vikleda ārdratā| nanu, <note place="foot" type="variant" n="9">‘karṇagūthanidāne’ iti pā.|</note> karṇagūthalakṣaṇe pittena śoṣaṇamuktaṃ, tatkathamārdratā? naivam, evaṃvikārajanakakarmasahakāriṇā dravāṃśodriktena pittenārdratā, tatra tvetadviparītatvena śoṣaḥ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">karṇapākalakṣaṇamāha– karṇetyādi| kothavikledakṛditi kothaḥ pūtibhāvaḥ, vikleda ārdratā| <note place="foot" type="variant" n="10">atra ‘atha vā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> karṇavidradhipākāt, athavā ambupūraṇāt karṇapāko jāyate| nanu, karṇagūthalakṣaṇe pittena śoṣaṇamuktaṃ, tatkathamārdratā? maivam, etadvikārajanakakarmasahakāriṇā dravāṃśodriktena pittenārdratā, tatra tvetadviparītena śoṣaḥ||12||</seg></ab>
        <ab type="mula">pūyaṃ sravati <note place="foot" type="variant" n="11">‘vā pūti’ iti pā. |</note> pūti vā sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ |13|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">pūtikarṇalakṣaṇamāha– pūyamityādi| <note place="foot" type="variant" n="12">‘pūyaṃ sravati vā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pūyaṃ sravati vā pūtīti kriyāviśeṣaṇaṃ, vāśabdo'tra samuccaye; tenāvedanatvaṃ, savedanatvaṃ vā, ghanasrāvitvaṃ ca samuccīyate| ghanasrāvaniyamācca karṇasrāvādasya bhedaḥ| tathācoktaṃ suśrute– “srotaḥsthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasampratāpite| avedano vā'tha savedano vā ghanaṃ sravet pūti ca pūtikarṇaḥ||” iti| (su. u. taṃ. a. 20)| pūtimān karṇaḥ pūtikarṇaḥ|13|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">pūtikarṇalakṣaṇamāha– pūyamityādi| pūtīti kriyāviśeṣaṇaṃ, vāśabdo'tra samuccaye; tenāvedanatvaṃ savedanatvaṃ vā, ghanasrāvitvaṃ ca samuccīyate| ghanasrāvaniyamācca karṇasrāvādasya bhedaḥ| tathācoktaṃ suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="13">‘srotaḥsthite’ iti pā.|</note> śrotaḥsthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasampratāpite| avedano vā'pyathavā savedano ghanaṃ sravetpūti <note place="foot" type="variant" n="14">‘sa pūtikarṇakaḥ’ iti pā.|</note> ca pūtikarṇaḥ||” iti| (su. u. taṃ. a. 20)| pūtimān karṇaḥ pūtikarṇakaḥ|13|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">idānīṃ saṅkhyāpūraṇārthaṃ karṇagataśothārbudārśasāmatideśena lakṣaṇamāha– karṇaśothetyādi| karṇaśothāścatvāro vātapittakapharaktajatvena; evamarśaścaturvidhaṃ, sahajasannipātajārśasoḥ sannipātāgantujaśothayoścātrāsambhūtirādhāraprabhāvāt| arbudaṃ ca saptavidhaṃ vātapittakapharaktamāṃsamedaḥsirānimittabhedāt; <note place="foot" type="variant" n="15">‘śirājasya’ iti pā.|</note> sirājasya vātajāvaruddhasyātra pṛthaggaṇanaṃ śālākyasiddhāntasaṃvādāditi kārtikaḥ| <note place="foot" type="variant" n="16">‘yadāha’ iti pā.|</note> yathā suśrute eva karṇarogānantaram– “doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca brūyāttathā'rśāṃsi tathaiva śothān| śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ tu||” (su. u. taṃ. a. 22) iti| nāsāroge'bhidhāsyati, tathehāpi yujyate; tena raktajasya pittasamānaliṅgatvāt pittaje'ntarbhāvaḥ, <note place="foot" type="variant" n="17">‘tathā''gantujasyāpi’ iti pā.|</note> tathā''gantujasyāpi raktapittaliṅgatvāt pittaja evāntarbhāvaḥ; tena śothaḥ sannipātajo'tra agaṇanīyaḥ, evaṃ sahajaraktajayordoṣaja evāntarbhāvāt <note place="foot" type="variant" n="18">‘sannipātajamarśaḥ pṛthaggaṇanīyam’ iti pā.|</note> sannipātajamarśo'pṛthaggaṇanīyam, arbudaṃ ca sannipātajaṃ saptamiti, evamebhiḥ sahāṣṭāviṃśatiḥ suśrutoktāḥ karṇarogā bhavanti||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">karṇagataśophārbudārśasāmatītāvekṣaṇena lakṣaṇamāha– karṇetyādi| yadyapi śophādayaḥ <note place="foot" type="variant" n="19">‘prāg nirdiṣṭāḥ’ iti pā.|</note> prāṅnirdiṣṭāḥ, tathāpi karṇarogasaṅgrahārthaṃ sādhyāsādhyavibhāgārthaṃ ca punarnirdiṣṭāḥ karṇaśophāścatvāraḥ, vātapittakapharaktajatveneti; evamarśaścaturvidham| sahajasannipātajārśasoḥ sannipātajāgantujaśophayoścātrāsambhūtirādhāraśca prabhāvāt| arbudaṃ ca saptavidhaṃ <note place="foot" type="variant" n="20">‘ ... śirānimittabhedāt’ iti pā.|</note> vātapittakapharaktamāṃsamedaḥsirānimittabhedāt; <note place="foot" type="variant" n="21">‘śirājanyavātajāvaruddhasyātra’ iti pā.|</note> sirājanyasya vātajāvaruddhasyātra pṛthagdarśanaṃ śālākyasiddhāntasaṃvādāditi kārtikaḥ| yadāha suśruta eva karṇarogānantaram– “doṣaistribhistaiḥ pṛthagekaśaśca bhūyāttathā'rśāṃsi tathaiva śophān| śālākyasiddhāntamavekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptamamarbudaṃ syāt||” (su. u. taṃ. a. 22) iti| nāsāroge'bhidhāsyati, tathehāpi yujyate; tena raktajasya pittaliṅgatvāt pittaje'ntarbhāvaḥ, <note place="foot" type="variant" n="22">‘āgantujasya ca’ iti pā.|</note> āgantujasyāpi raktapittaliṅgatvāt pittaja evāntarbhāvaḥ; tena śophaḥ <note place="foot" type="variant" n="23">‘sannipātajo'tra gaṇanīyaḥ’ iti pā.|</note> sannipātajo'trāgaṇanīyaḥ, evaṃ sahajaraktajayordoṣaja evāntarbhāvāt <note place="foot" type="variant" n="24">‘sannipātajamarśasaḥ pṛthaggaṇanīyam’ iti pā.|</note> sannipātajamarśaso'pṛthaggaṇanīyam, arbudaṃ ca sannipātajaṃ saptamiti, evamebhiḥ sahāṣṭāviṃśatiḥ suśrutoktāḥ karṇarogā bhavanti||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">nādo'tiruk karṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt | śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṃ ca pittāt ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśuklasnigdhasrutiḥ svalparujaḥ kaphācca | sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ ||15||</seg> (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-15">idānīṃ carakoktaṃ karṇarogacatuṣṭayaṃ vātapittakaphasannipātajabhedādāha– nādo'tirugityādi| aśravaṇamiti aśabdaśrutiḥ| vaiśrutyamiti viruddhaśravaṇam||14-15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-15">idānīṃ carakoktakarṇarogacatuṣṭayaṃ vātapittakaphasannipātajabhedādāha– nāda ityādi| sugamam| vaiśrutyeti vaiśrutyaṃ viruddhaṃ śravaṇaṃ, srutiḥ srāvaḥ, snigdhā syāt||14-15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'tipravardhite | karṇaśotho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ ||16||</seg> (su. ci. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">karṇāvayavatvāt karṇapālyāstadvikārānāha– saukumāryādityādi| saukumāryāddhetościraṃ vardhanena tyakte sahasā ca vardhayitumārabdhe karṇe śothaḥ, paripoṭavān manāktvagavadaraṇavānityarthaḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">karṇāvayavatvāt karṇapālyāstadvikārānāha– saukumāryādityādi| saukumāryāddhetościrotsṛṣṭe ściraṃvardhanena <note place="foot" type="variant" n="25">‘ityukte’ iti pā.|</note> parityakte sahasā <note place="foot" type="variant" n="26">‘vā’ iti pā.|</note> ca vardhayitumārabdhe karṇe śophaḥ, paripoṭaka iti paripoṭavān manāktvagavadaraṇavānityarthaḥ| atha ḍallanābhiprāyaḥ– karṇe cirotsṛṣṭe bahukālamupekṣite sahasā <note place="foot" type="variant" n="27">‘tṛḍiti’ iti pā.|</note> jhaṭiti pravardhite sati saukumāryāt pālyāṃ śophaḥ sarugityādilakṣaṇayuktaḥ syāt sa vātāt paripoṭako rogaḥ syāt; cirotsṛṣṭatve saukumāryaṃ hetuḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi | śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ ||17||</seg> rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ | (su. ci. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">utpātalakṣaṇamāha– gurvityādi| śyāvatvaṃ vyādhiprabhāvāt, pittaraktayoḥ śyāvatvājanakatvāt; kiṃvā vātānubandhādatra śyāvatvam||17||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">utpātalakṣaṇamāha– gurvityādi| śyāvatvaṃ vyādheḥ prabhāvāt, pittaraktayoḥ śyāvatvajanakatvābhāvāt; kiñca vātānubandhādatra śyāvatvam||17||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kaphaṃ saṅgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam | unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ ||19||</seg> <seg type="unit" n="20">saṃvardhyamāne durviddhe kaṇḍūpākarujānvitaḥ | śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ ||20||</seg> (su. ci. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18-20">unmanthakamāha– karṇamityādi| stabdhatvaṃ vātakṛtaṃ, kaṇḍūḥ kaphāt, iti vātakaphaliṅgam||18-20||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18-20">unmanthakamāha– karṇamityādi| karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ kopaṃ yāti, sa vāyuḥ kupitaḥ san kaphaṃ saṅgṛhya stabdhaṃ tathā avedanaṃ śophaṃ kurute, sa kaphavātajaḥ unmanthakākhyo rogaḥ syāt| sa kiṃlakṣaṇaḥ? sakaṇḍūkaḥ kaṇḍūyuktaḥ, stabdhatvaṃ vātakṛtaṃ, kaṇḍūḥ kaphāditi vātakaphaliṅgam| duḥkhavardhanamāha– <note place="foot" type="variant" n="28">etacca– ‘saṃvardhamāne’ iti pā.|</note> saṃvardhamāna ityādi| karṇe durviddhe daivakṛtacchidramatikramya viddhe saṃvardhamāne sati kaṇḍvādiyuktaḥ śopho bhavati, pākaścātra doṣatrayotthaḥ| duḥkhavardhanāt duḥkhavardhanako nāma rogaḥ||18-20||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visarpiṇaḥ | kurvanti pālyāṃ piḍakāḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihet saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ ||22||</seg> (su. ci. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21-22">parilehīmāha– kaphāsṛgityādi| sa visarpanniti sa iti piḍakātmako vikāra; ‘visarpānvitaḥ’ iti pāṭhāntare visarpeṇānvitaḥ| lihediti nirmāṃsīṃ karoti ācchādayedvā||21-22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21-22">parilehīmāha– kaphetyādi| lihediti nirmāṃsīṃ karoti utsādayati vā, ‘savisarpānvitaḥ’ iti pāṭhāntare visarpeṇānvitaḥ||21-22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne karṇaroganidānaṃ samāptam ||57||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="57">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ karṇaroganidānaṃ samāptam||57||</seg> <note place="foot" type="variant" n="29">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ karṇaroganidānam||57||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="57">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ karṇaroganidānam||57||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="58" xml:id="mn.58">
        <head>nāsāroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha nāsāroganidānam | ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘vyavasyettamapīnasena’ iti pā., ‘vyavasyetimapīnasena’ iti ca pā. |</note> vyavasyediha pīnasena | taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam ||1||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">indriyādhikaraṇavikārādhikārānnāsāroganidānam| <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatrādau pīnasamāha’ iti pā.|</note> tatrādāvapīnasamāha– ānahyata ityādi| ānahyata ityābadhyate, vātaśoṣitakaphena| praklidyate ārdrībhavati| dhūpyatīti santāpamanubhavati; divāderākṛtigaṇatvāt dhūpyatīti rūpam| gandharasāniti gandhān surabhyasurabhīn, ābaddhatvena nāsāyāḥ; nāsārogārambhakadoṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="3">‘ca rasanāyāśca’ iti pā.|</note> rasanāyā api duṣṭeḥ rasān madhurādīnna vetti| taṃ cānilaśleṣmabhavamiti vātakaphajam| nanu, anyatra pittakaphajo'sadṛśaliṅgaśca paṭhyate; tadyathā– “mastuluṅgocitaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate| tadā'sṛk picchilaṃ nāsā bahusiṃhāṇakaṃ sravet|| sakaṇḍūdāhapākaṃ ca taṃ tu <note place="foot" type="variant" n="4">‘vidyāddhi pīnasam’ iti pā., ‘vidyādapīnasam’ iti ca pā.|</note> vidyādapīnasam|” iti, tat kathaṃ na virodhaḥ? naivaṃ, samprāptiviśeṣeṇāsya tathābhāva iti kārtikaḥ| tantrāntarapratyayāt pittasambandho liṅgaviśeṣaścātra boddhavya ityarthaḥ| gadādharastu tatsaṃvādāt ‘analaśleṣmabhavam’ iti paṭhitvā śleṣmapittaja eva nyāyya ityāha| pratiśyāyasamānaliṅgamiti kaphavātajapratiśyāyatulyaliṅgam||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">indriyādhikaraṇādhikārānnāsāroganidānārambhaḥ| tatraikatriṃśannāsārogāḥ, <note place="foot" type="variant" n="5">‘tatra pīnasamāha’ iti pā.|</note> tatrāpīnasamāha– ānahyata ityādi| ānahyate ābadhyate, viśuṣyate vātaśoṣitakaphena, praklidyate ārdrībhavati, dhūpyati santāpamanubhavati, gandhān surabhyasurabhīn, ānaddhatvena nāsāyāḥ; nāsārogārambhakadoṣeṇa rasanāyāśca duṣṭeḥ| rasān madhurādīnna vetti| taṃ cānilaśleṣmabhavamiti vātakaphajaṃ brūyāt| nanvanyatra pittaśleṣmajo'nyādṛśaśca paṭhyate, tadyathā– “mastuluṅgocitaḥ śleṣmā yadā pittādvidahyate| tadā'sṛkpicchilaṃ nāsā bahusiṃhāṇakaṃ sravet|| sakaṇḍūdāhapākaṃ ca taṃ tu <note place="foot" type="variant" n="6">‘vidyādipīnasam’ iti pā.|</note> vidyāddhi pīnasam” iti, tatkathaṃ na virodhaḥ? maivaṃ, samprāptiviśeṣeṇāsya tathābhāva iti kārtikaḥ| tantrāntarapratyayāt pittasambandho liṅgaviśeṣaśca boddhavya ityarthaḥ| pratiśyāyasamānaliṅgamiti kaphavātajapratiśyāyatulyaliṅgam||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">doṣairvidagdhairgalatālumūle sammūrchito yasya samīraṇastu | nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">pūtinasyamāha– <note place="foot" type="variant" n="7">‘doṣairityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> doṣairityādi| doṣairiti pittakapharaktaiḥ, raktasyāpi doṣatulyarūpatvāddoṣatvam| vidagdhairiti pittaśleṣmaṇoḥ saraktayorūṣmaṇā viruddhalavaṇāmlarasapākena pūtibhāvamāpannaiḥ| sammūrchita iti ucchrāyaṃ nītaḥ| niretīti samīraṇa eva, anyasya kartṛpadasyābhāvāt| taṃ pūtinasyamiti nāsikābhavo nasyaḥ, <note place="foot" type="variant" n="8">‘pūtinasyo’ iti pā.|</note> pūtirnasyo vāyuryatra taṃ pūtinasyam| ihaiva videhaḥ– “kaphapittamasṛṅmiśraṃ sañcitaṃ mūrdhni dehinām| vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām|| tataḥ prasyandate ghrāṇāt saraktaṃ pūtipītakam| pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād <note place="foot" type="variant" n="9">‘ghrāṇakaṇḍu ... ’ iti pā.|</note> ghrāṇakaṇḍūjvarapradam||” iti||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">pūtinasyamāha– doṣairityādi| doṣaiḥ pittakapharaktaiḥ, raktasyāpi tulyadoṣatvāddoṣatvam, ato bahuvacanaṃ; vidagdhairiti pittaśleṣmaṇoḥ saraktayorūṣmaṇā viruddhalavaṇāmlarasapākena pūtibhāvamāpannaiḥ| sammūrchita ucchrāyaṃ nītaḥ, nireti nirgacchati, samīraṇa eva, taṃ pūtinasyamiti nāsikābhavo nasyaḥ, pūtirnasyo vāyuryatra| tathāca videhe– “kaphapittamasṛṅmiśraṃ sañcitaṃ mūrdhni dehinām| vidagdhamūṣmaṇā gāḍhaṃ rujāṃ kṛtvā'kṣiśaṅkhajām|| tena prasyandate ghrāṇātsaraktaṃ pūtipītakam| pūtinasyaṃ tu taṃ vidyād ghrāṇakaṇḍūjvarapradam||” iti||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">nāsāpākamāha– ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣīti vraṇān| yasmin vikāra iti yasyāṃ vikṛtau satyām| vyavasyet jānīyāt| vikledaḥ ārdratā, kothaḥ, pūtibhāvaḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">nāsāpākamāha– ghrāṇāśritamityādi| arūṃṣi vraṇān, yasminniti yasminvikāre, <note place="foot" type="variant" n="10">‘athavāpi yatra’ ityatra ‘atha yatra dṛṣṭau’ iti pā.|</note> dṛṣṭau darśanaṃ gatau||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">doṣāgantujaṃ pūyaraktamāha– doṣairityādi| vidagdhairiti pittaraktādhikatvādviruddhāṃ pariṇatiṃ prāptaiḥ, lalāṭābhighātena vā pākaṃ prāptaiḥ| taistariti prahārapīḍanādibhiḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">doṣāgantujaṃ pūyaraktamāha– doṣairityādi| vidagdhairiti pittaraktādhikatvāt viruddhāṃ gatiṃ prāptaiḥ lalāṭābhighātena vā pākaṃ prāptaiḥ, taistairiti prahārapīḍanādibhiḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti | kaphānujāto bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">kṣavathurdoṣāgantubhedāddvividho bhavati; tatra doṣajaṃ prāgāha– ghrāṇāśrita ityādi| marmaṇīti śṛṅgāṭake, ‘nastakayoḥ’ iti pāṭhāntare nāsāpuṭayoḥ, ‘tadāśritaḥ san’ iti śeṣaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">kṣavathurdoṣāgantubhedād dvividho bhavati, tatra doṣajamāha– ghrāṇāśrita ityādi| marmaṇi śṛṅgāṭakākhye, ‘nastakayoḥ’ iti pāṭhāntare nāsāpuṭayoḥ, tadāsthitaḥ sanniti śeṣaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">tīkṣṇopayogādabhijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā | sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">āgantujamāha– tīkṣṇopayogādityādi| tīkṣṇopayogādrājikāditīkṣṇadravyabhakṣaṇāt| bhāvān kaṭūniti kaṭūni dravyāṇi| abhijighrato bhṛśaṃ jighrataḥ| arkanirīkṣaṇādvā kaphavilayanakarāt| taruṇāsthimarmaṇīti taruṇāsthi nāsāvaṃśāsthi tadeva marma <note place="foot" type="variant" n="11">‘tasmin phaṇāmarmaṇītyarthaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tasmin phaṇāmarmaṇītyarthaḥ, abhighātādinā marmavyathājanakatvāt; athavā taruṇāsthni ca marmaṇi ca śṛṅgāṭake, dvandvaikavadbhāvanirdeśāt| udghāṭite cālite| anya āgantujaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">āgantujamāha– tīkṣṇetyādi| tīkṣṇopayogāt rājikādibhakṣaṇāt, bhāvān kaṭūniti kaṭudravyāṇi, atijighrato bhṛśaṃ jighrataḥ, arkanirīkṣaṇādvā kaphavilayanakaratvād, athavā sūtrādibhiḥ, taruṇāsthimarmaṇīti taruṇāsthi nāsāvaṃśāsthi, tadeva marma, abhighātādinā marmavadvyathājanakatvāt, udghāṭite'rdhacālite, anyaḥ āgantujaḥ, doṣajāgantureka eva gaṇanīyaḥ||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu | prāksañcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">bhraṃśathumāha– prabhraśyata ityādi| prabhraśyate galati| vidagdho lavaṇa iti svarūpākhyānaṃ, vidagdhatvādeva kaphasya lavaṇatvasiddheḥ| prāksañcita ityanena sañcayapūrvakaṃ kopaṃ darśayati, hetubhūyastvena cayamantareṇāpi kopadarśanāt| yaduktam– “na kevalaṃ cayaṃ prāpya doṣāḥ kupyanti dehinām| anyato'pi hi kupyanti hetubāhulyato balāt||” iti||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">bhraṃśathumāha– prabhraśyata ityādi| vidagdho lavaṇa iti svarūpākhyānaṃ, vidagdhatvādeva kaphasya lavaṇatvasiddheḥ, ‘pittatapta’ iti suśrutapāṭhaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ | nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti ||8||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">dīptamāha– ghrāṇe bhṛśamityādi| pradīpteveti prajvaliteva||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">dīptamāha– ghrāṇa ityādi| pradīpteveti prajvaliteva, videhe'sya lakṣaṇam– “dhūmāyate yadā nāsā calatkṛṣyati dīpyate| niścarettama ucchvāsaṃ taṃ vyādhiṃ dīptamādiśet||” iti||8||</seg></ab>
        <ab type="mula">ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam |9| (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">pratīnāhamāha– ucchvāsamārgamityādi|9|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">pratīnāhamāha– ucchvāsamārgamityādi|9|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam ||9||</seg> (ca. ci. a. 26) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">nāsāsrāvamāha– ghrāṇādityādi| doṣa iti kaphaḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">nāsāsrāvamāha– doṣa iti kaphaḥ| asya lakṣaṇaṃ videhe– “srotaḥśṛṅgāṭake śleṣmā| citaḥ kledita ūṣmaṇā| viśeṣātsyandate rātrau nāsāsrāvaṃ tu tadviduḥ||” iti||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca | kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaśca janturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ ||10||</seg> (su. u. taṃ. a. 22) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">nāsāśoṣamāha– ghrāṇāśrite srotasītyādi| atra ca vāyukṛtasrotaḥśoṣaṇena tadgataśleṣmaśoṣo boddhavyaḥ| pratapta ityanena pittamapi gamyate, pratapanasya pittamantareṇāsambhavāt| tathāca kaścit paṭhati– “ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca||” iti| pratapta ityasya sthāne ‘pradīpte’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaśca yasminniti kaṣṭenocchvāsaniḥśvāsau karoti yatretyarthaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">nāsāśoṣamāha– ghrāṇetyādi| nāsāśoṣastu vāyukṛtasrotaḥśoṣaṇena tadgataśleṣmaśoṣo jñeyaḥ| pratapta ityanena ca pittamapi gamyate, pratapanasya pittamantareṇāsambhavāt| pratapta ityasya sthāne ‘pradīpte’ iti pāṭhāntare sa evārthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="12">asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ|</note> kṛcchrācchvasitīti kaṣṭenocchvasiti śvāsaṃ karoti yatretyarthaḥ| vaidehe'sya lakṣaṇam– “vātapittau yadā ghrāṇakapharaktaṃ viśoṣayet| tadā syāducchvasennāsā tasya śuṣkaṃ vidhīyate|| bhṛśaśuṣkāvacūrṇena nāsāśoṣaṃ tu taṃ viduḥ|” iti||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ | kṣāmaḥ ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati | svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-12">cikitsābhedārthaṃ pīnasasyāmapakvalakṣaṇamāha– śirogurutvamityādi| tanuraghanaḥ| svaraḥ kṣāma iti avispaṣṭaṃ vacanam| ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamiti muhurmuhurnāsikayā śleṣmāṇaṃ nirasyatītyarthaḥ| āmarasānvitena doṣeṇa śirogurutvādayaḥ| “āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati” ityādi pakvalakṣaṇam| āmaliṅgaiḥ śirogurutvādibhiranvitaḥ śleṣmā nimajjatīti līno bhavati| ayamarthaḥ– śleṣmā tāvallīno bhavati, āmaliṅgānyapi līnāni bhavanti, tathāca ‘tanutvamāmaliṅgānām’ iti suśrutaḥ| ‘na sajjati’ iti pāṭhāntare na sakto <note place="foot" type="variant" n="13">‘bhavatīti’ iti pā.|</note> bhavati, na tiṣṭhatīti yāvat; tadā''maliṅgānvitaḥ stokenāmaliṅgenānvitaḥ| ghanaḥ styānaḥ| kheṣu nāsārandhreṣu, ‘sthitaḥ’ iti śeṣaḥ; vyaktyapekṣayā bahuvacanam| svaraviśuddhiḥ svarabhedābhāvaḥ, varṇaviśuddhiḥ prakṛtisavarṇatā||11-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-12">cikitsābhedārthaṃ pīnasasyāmapakvalakṣaṇaṃ kathayannāha– śira ityādi| tanuḥ aghanaḥ, svaraḥ kṣāmaḥ avispaṣṭavacanaḥ, <note place="foot" type="variant" n="14">etacca– ‘ṣṭhīvettathā'bhīkṣṇam’ iti pā.|</note> ṣṭhīvettathā'bhīkṣṇamiti murhurmuhurnāsayā śleṣmāṇaṃ nirasyatītyarthaḥ| pakvalakṣaṇamāha– āmetyādi| āmaliṅgaiḥ śirogurutvādibhiranvitaḥ śleṣmā, nimajjati līno bhavatīti, ayamarthaḥ– śleṣmā vilīno bhavati, āmaliṅgānyapi, tathāca– “tanutvaṃ cāmaliṅgānām” iti suśrute| ‘na sajjati’ iti pāṭhāntare na sakto bhavati, na tiṣṭhatīti yāvat| svaraviśuddhiḥ svarabhedābhāvaḥ, varṇaviśuddhiḥ prakṛtivarṇatā||11-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sandhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ | prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ | saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">(ca. ci. a. 26) | cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||14||</seg> (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-14">pratiśyāyaḥ pañcavidho bhavati, vātapittakaphasannipātaraktajabhedāt; tasya nidānaṃ dvividham– ekaṃ sadyojanakaṃ, tacca balavattvena cayaṃ nāpekṣata eva; aparaṃ cayādikrameṇa janakaṃ, cayādikramotpannaśca doṣo garīyān sakalaśarīrasambhāvanayā baddhamūlatvāt| tatra sadyojanakanidānapūrvikāṃ tasya samprāptimāha– sandhāraṇetyādi| sandhāraṇaṃ purīṣādivegadhāraṇaṃ, rajo dhūliḥ, śirobhitāpaḥ śiro'bhitapyate yena sa śirobhitāpo dhūmādiḥ; rajodhūmādayaśca nāsāpraviṣṭāḥ santo hetavaḥ| atisvapanaṃ divāsvapanamityarthaḥ| avaśyayā tuṣāreṇa| saṃstyānadoṣe śirasīti ghanībhūtaśleṣmaṇi śirasi| suśrutenāpi sadyojanakaṃ nidānaṃ paṭhitaṃ; tadyathā– “nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ| sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam||” (su. u. taṃ. a. 24) iti| cayādikrameṇa janakamapi doṣaṃ darśayannāha– cayaṃ gatā ityādi| cayaṃ gatā iti sāmarthyāt sve sve sthāne, “svasthānavṛddhirdoṣāṇāṃ caya ityabhidhīyate|” iti vacanāt| tathaiva śoṇitamiti cayaṃ gatam| nanu, yadi svasthānasthitā doṣāḥ tat kathaṃ mūrdhni pratiśyāyasambhavaḥ? ityāha– <note place="foot" type="variant" n="15">‘prakopyamāṇā vividhaiḥ’ iti pā.| ayameva pāṭho jyāyān, antarbhāvitaṇyarthakalpane gauravāt|</note> prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairiti| vividhairiti balavadvigrahadivāsvapnādibhiḥ| prakopaviśeṣaśca prasaraḥ| yaduktam– “prakupitānāṃ paryuṣitakiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati|” (su. sū. a. 21) iti| ata eva, “cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam|” ityatra prakopamātramupāttam| etena prasareṇa śiraḥsamprāptā doṣāḥ pratiśyāyakarāḥ| anye tu cayaṃ gatā mūrdhanīti yathāsthitameva yojayanti, udānavāyorūrdhvagatitvācchirasyapi sambhavāt, tvaksirāśritatvāt pittāsṛjoḥ kaphasya ca nisargataḥ śirovasthiteḥ śirasi caya iti| tata iti prakopaviśeṣāt prasarādanantaram| pratiśyāya iti vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnāṃ yatra sa pratiśyāyaḥ| ‘śaiṅ’ gatau, ityasya prayogaḥ| tathāca carakaḥ– “ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva vā| mārutādhmātaśirasaḥ śyāyate mārutaṃ prati||” (ca. ci. a. 8)||13-14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-14">evaṃ nāsārogā daśa śrīkaṇṭhoktāḥ kathitāḥ| pratiśyāyaḥ pañcavidho bhavati, vātapittakaphasannipātaraktajabhedāt, tasya samprāptimāha– sandhāraṇetyādi| nidānaṃ dvividham– ekaṃ sadyojanakam, aparaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘cayādikriyājātam’ iti pā.|</note> cayādikramajātaṃ, tatredaṃ sadyonidānam| sandhāraṇaṃ purīṣādivegavidhāraṇaṃ, rajo dhūliḥ, śirobhitāpaḥ śiro'bhitāpyate yena sa śirobhitāpaḥ dhūmādiḥ, rajodhūmādayaśca nāsāpraviṣṭāḥ pratiśyāyahetavaḥ, atisvapnaṃ divāsvapnamityarthaḥ| avaśyayā tuṣāreṇa| saṃstyānadoṣe śirasīti saṃhatakaphe śirasi| suśrutenāpi sadyojanakaṃ <note place="foot" type="variant" n="17">‘nidānam’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> nidānaṃ paṭhitam| tadyathā– “nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ| sandhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥpratiśyāyanidānamuktam||” iti| cayādikramajasya nidānamāha– cayamityādi| cayaṃ gatāḥ iti sve sve sthāne sañcayaṃ prāptāḥ “svasthānavṛddhirdoṣāṇāṃ cayaḥ” iti vacanāt| mārutādaya iti vātapittaśleṣmāṇaḥ ete, tathaiva śoṇitamapi cayaṃ gataṃ tato mūrdhni pratiśyāyakaraṃ bhavatīti yojyam| nanu, yadi sve sve sthāne sthitā doṣāstatkathaṃ mūrdhni pratiśyāyasambhavaḥ ityāha– <note place="foot" type="variant" n="18">etacca ‘prakopyamāṇā vividhaiḥ’ iti pā.| ayameva pāṭho jyāyān, antarbhāvitaṇyarthakalpane gauravāt|</note> prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairiti, <note place="foot" type="variant" n="19">‘balavadvigrahādibhiḥ krodhādibhirdivāsvapnādibhiśca’ iti pā.|</note> balavadvigrahādikrodhādidivāsvapnādibhiśca kopanaiḥ prakopyamāṇāḥ; prakopaviśeṣaśca prasaraḥ| yaduktam– “kupitānāṃ doṣāṇāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodgatānāṃ prasaro bhavati” iti| ata evāha– “cayaprakopopaśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam” iti| ata eva prakopamātramupāttam| evaṃ ca prasaraṇasthānasaṃśrayeṇa śiraḥsamprāptā doṣāḥ pratiśyāyakarāḥ| anye tu cayaṃ gato mūrdhnīti yathāvasthitameva manyante, udānavāyorūrdhvagatitvāt, śirasyapi vātasamudbhavatvāt| <note place="foot" type="variant" n="20">‘tvakśirā ... ’ iti pā.|</note> tvaksirāsṛtatvātpittāsṛjoḥ kaphasya ca nisargataḥ śirovasthiteḥ śirasi caya iti| athavā sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ saraktāḥ, sarvatraitatkāryadarśanāt| tata iti prakopaviśeṣāt prasarādanantaram| pratiśyāya iti vātaṃ prati abhimukhaṃ śyāyo gamanaṃ kaphādīnāṃ yatra sa pratiśyāyaḥ| ‘śyaiṅ’ gatau ityasya prayogaḥ| tathā carakaḥ– “ghrāṇamūle sthitaḥ śleṣmā rudhiraṃ pittameva ca| mārutādhmānaśirasaḥ śyāyate mārutaṃ prati|| pratiśyāyastato ghoro jāyate dehakarṣaṇaḥ|” iti||13-14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṣavapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā | upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">tasya pūrvarūpamāha– kṣavapravṛttirityādi| upadravāścāpyapare iti upadravāstatkālabhāvino rogāḥ, natu pāribhāṣikāḥ paścātkālabhāvinaḥ; te ca ghrāṇadhūmāyanamanthādayaḥ| yadāha videhaḥ– “pūrvarūpāṇi dṛśyante pratiśyāye bhaviṣyati| ghrāṇadhūmāyanaṃ manthaḥ kṣavathustāludāraṇam|| kaṇṭhadhvaṃso mukhasrāvaḥ śirasaḥ pūraṇaṃ tathā|” iti| puraḥsarā iti pūrvarūpāṇi||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">tasya pūrvarūpamāha– kṣavetyādi| upadravāḥ tatkālabhāvino rogāḥ| apare iti ghrāṇadhūmāyanamanthādayaḥ| yaduktaṃ videhe– “pūrvarūpāṇi dṛśyante pratiśyāye bhaviṣyati| ghrāṇadhūmāyanaṃ manthaḥ kṣavathustāludāraṇam| kaṇṭhadhvaṃso mukhasrāvaḥ śirasaḥ pūraṇaṃ tathā||” iti| puraḥsarā iti pūrvarūpāṇi||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā ||16||</seg> <seg type="unit" n="17">(su. u. taṃ. a. 24) | kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca | bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike | kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ | ghrāṇāt kaphaḥ kaphakṛte śītaḥ pāṇḍuḥ sravedbahuḥ | śuklāvabhāsaḥ śuklākṣo bhavedguruśirā naraḥ ||19||</seg> kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16-19">vātādipratiśyāyaliṅgānyāha– ānaddhetyādi| ānaddhā vibaddhā| pihitā sapidhāneva| nistodaḥ sūcivyadhanavadvyathā| śaṅkhayoriti bhrūpucchāntayoḥ| sapītaka iti īṣat pītaḥ| pittapratiśyāyavān mānavaḥ kṛśo bhavati| atipāṇḍurdhūsaraḥ| uṣṇābhipīḍita iti uṣṇaguṇenābhipīḍita ityarthaḥ||16-19||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16-19">teṣu vātikamāha– ānaddhetyādi| ānaddhā vibaddhā, ādhmānāpūriteveti yāvat| pihitā sapidhāneva, tathā galatālvoṣṭhaśoṣādayo bhavanti, nistodaḥ śūlavyadhanavadvyathā, śaṅkhayoriti bhrūpucchāntayoḥ| paittikamāha– sapītaka ityādi| īṣatpītakaḥ| pittapratiśyāyavānmānavaḥ kṛśo bhavati| atipāṇḍurdhūsaraḥ, uṣṇābhipīḍita iti uṣṇaguṇenābhipīḍitaḥ| ślaiṣmikamāha– sadhūmamityādi| śuklāvabhāsaḥ śvetavapuḥ, <note place="foot" type="variant" n="21">etacca ‘śuklāvabhāsaḥ śūnākṣaḥ’ iti pā.|</note> śūnākṣaḥ ucchūnanayanaḥ||16-19||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyākasmānnivartate ||20||</seg> sampakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">sannipātajamāha– bhūtvetyādi| bhūtvā bhūtvā iti vīpsayā punaḥ punaḥ <note place="foot" type="variant" n="22">‘sambhavanam’ iti pā.|</note> sambhavaṃ darśayati| anyatamadoṣasya kālādinā'navadhāritena balahānernivṛttiḥ, akasmāt pravṛttirapi asamyaṅnivṛttadoṣasya kālādinā balalābhāt| atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni noktāni, tathā'pi sarvaprabhavatvāt pratyetavyāni| asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ san, “nṛṇāṃ duṣṭapratiśyāyastvasādhyaḥ sarvajaḥ smṛtaḥ|” iti videhavacanāt||20||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">sānnipātikamāha– <note place="foot" type="variant" n="23">‘bhūtvābhūtveti’ iti pā.|</note> bhūtvetyādi| vīpsayā punaḥpunaḥ sambhavaṃ darśayati| anyatamadoṣasya kālādinā'navadhāritena balahānernivṛttiḥ, akasmāt pravṛttirapi, asamyaṅnivṛttadoṣasya kālādinā balalābhāt| atra yadyapi doṣatrayaliṅgāni noktāni tathā'pi sarvaprabhavatvāt pratyetavyāni| kecit ‘sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ’ ityasyāgre'dhikaṃ pādadvayaṃ paṭhanti, tacca– “liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje” iti sarvaje pratiśyāye sarveṣāṃ vātādīnāṃ pīnasānāṃ liṅgāni bhavantīti yojyam| asādhyaścāyaṃ duṣṭatāṃ gataḥ san– “nṛṇāṃ duṣṭapratiśyāyastvasādhyaḥ sarvajaḥ smṛtaḥ” iti videhavacanāt||20||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">punarānahyate vā'pi punarvivriyate tathā | niḥśvāso vā'tidurgandho naro gandhān na vetti ca ||22||</seg> evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam | (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21-22">ekadoṣasyāpi durupacārāddoṣadvayānubandhena duṣṭatāṃ gatasya doṣatrayasambandhasāmyena sannipātajānantaraṃ liṅgamāha– praklidyate punarnāsetyādi| ānahyata iti <note place="foot" type="variant" n="24">‘vidahyate’ iti pā.|</note> vibadhyate| vivriyata iti vigatāvaraṇā bhavatītyarthaḥ| kledaśoṣapidhānavivaraṇāni naikakālaṃ bhinnadoṣajāni boddhavyāni, tena virodho nodbhāvanīyaḥ| evamiti itthambhūtaliṅgaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ parasparaviruddhopakramadoṣasambandhāt kṛcchrasādhyaṃ jānīyāt| ayaṃ ca pañcānāmevāvasthāntaratayā ananyatvānna ṣaṣṭhaḥ| nanu, avasthāntaratve'pi abhiṣyandādadhimantha iva bhinno bhaviṣyati? na, tadvadvātādijatvenānirdeśāt||21-22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21-22">ekadoṣasyāpi durupacārād doṣadvayānubandhena <note place="foot" type="variant" n="25">‘duṣṭatām’ iti pā.|</note> duṣṭiṃ gatasya doṣatrayasambandhasāmyena sannipātajānantaraṃ duṣṭapratiśyāyaliṅgamāha– praklidyata ityādi| ānahyata iti vibadhyate, vivriyata iti vigatāvaraṇā bhavati, kledaśoṣapidhānavivaraṇāni naikakālaṃ bhinnadoṣajāni boddhavyāni, tena virodho nodbhāvanīyaḥ| itthambhūtaliṅgaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ parasparaviruddhopakramadoṣasambandhāt kṛcchrasādhyaṃ jānīyāt| ayaṃ ca pañcānāmevāvasthāntaratayā'nanyatvānna ṣaṣṭho gaṇanīyaḥ| nanvavasthāntaratve'pi abhiṣyandādadhimantha iva bhinno bhaviṣyatīti? naivaṃ, tadvadvātādijatvenānirdeśāt||21-22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravartate ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ | durgandhocchvāsavadano gandhānapi na vetti saḥ ||24||</seg> (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23-24">raktajaliṅgamāha– raktaja ityādi| uroghātaprapīḍita iti uroghātastantrāntarapaṭhitalakṣaṇaḥ, tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ| tadyathā– “uraḥkṣatamuraḥstambhaḥ pūtikarṇakaphorasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ sapīnasaḥ||” iti| atra pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni, tulyatvāt pittaraktayoḥ| tathā ca kvacit paṭhyate– “pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ|” iti||23-24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23-24">raktajapratiśyāyaliṅgamāha– raktaja ityādi| uroghātaḥ tantrāntarapaṭhitalakṣaṇaḥ, tena prakarṣeṇa pīḍitaḥ, tadyathā– “uraḥkṣatamuraḥstambhaḥ pūtikarṇakaphorasaḥ| sakāsaḥ sajvaro jñeya uroghātaḥ sapīnasaḥ||” iti| atra pittapratiśyāyaliṅgānyapi boddhavyāni, tulyatvātpittaraktayoḥ| tathāca kvacitpaṭhyate– “pittapratiśyāyakṛtairliṅgaiścāpi samanvitaḥ” iti||23-24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ | duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti hi ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">mūrchanti cātra krimayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ | <note place="foot" type="variant" n="26">‘krimijaḥ’ iti pā. |</note> krimito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam ||26||</seg> (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25-26">apratikriyayā kālāntareṇa sarva eva <note place="foot" type="variant" n="27">‘duṣṭapratiśyāyo bhavati, sa cāsādhya’ iti pā.|</note> duṣṭapratiśyāyā bhavanti, te cāsādhyā ityāha– sarva evetyādi| mūrchanti cātra krimaya iti atreti eṣu, bahuvacanāntāttralpratyayavidhiḥ; anye tu pratyāsannatvāt raktaja eva krimimūrchanaṃ vadanti| śvetā iti kaphādhikatvāt pratiśyāyasya sarvatra kaphajā eva śvetakrimayo bhavanti| ‘krimito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam’ iti krimijaśirorogeṇeha tulyaṃ liṅgaṃ, tacca “nistudyate yasya śiro'timātram” ityādinā vakṣyamāṇam||25-26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25-26">sarva eva pratiśyāyā apratikriyamāṇāḥ kālāntareṇa duṣṭatāṃ yānti, te cāsādhyā bhavantītyata āha– sarva ityādi| atra eṣu pratiśyāyeṣu, bahuvacanāntāttral| anye tu pratyāsannatvāt raktaja eva krimimūrchanaṃ vadanti| śveta iti kaphādhikatvāt| <note place="foot" type="variant" n="28">‘pratiśyāyasya’ iti pā.|</note> pratiśyāye sarvatra kaphajā eva śvetāḥ kṛmayo bhavanti| <note place="foot" type="variant" n="29">etacca– ‘krimijo yaḥ śirorogaḥ’ iti pā.|</note> krimijo ya ityādi krimijaśirorogeṇa tulyaṃ liṅgamityarthaḥ| tallakṣaṇam– “nistudyate yasya śiro'timātram” ityādi śiroroganidāne vakṣyamāṇam||25-26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān | śothāgnisādakāsāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||27||</seg> (su. u. taṃ. a. 24) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27">ataḥ paramaparān vikārān pravṛddhāḥ pratiśyāyāḥ kurvanti, tānāha– bādhiryamityādi| <note place="foot" type="variant" n="30">‘ghoranayanāmayābhidhānādevāndhye’ iti pā.|</note> ghorānnayanāmayānityabhidhānādevāndhye labdhe viśeṣeṇa tatkaratvapratipādanārthamāndhyagrahaṇam| aghratvamiti na jighratītyaghrastasya <note place="foot" type="variant" n="31">‘ ... aghratvaṃ prāṇendriyaduṣṭyā’ iti pā.|</note> bhāvo'ghratvam| ‘ghrā’ gandhopādāne, ityasmāt ‘supi sthaḥ’ ityatra yogavibhāgāt kapratyayaḥ||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27">ataḥ paramaparān yān vikārān pravṛddhāḥ pratiśyāyāḥ kurvanti tānāha– bādhiryamityādi| ghoranayanāmayābhidhānādevāndhye labdhe viśeṣeṇa tatkaratvapratipādanārthamāndhyagrahaṇam| aghratvamiti na jighratītyaghraḥ, tasya bhāvo'ghratvam| ‘ghrā’ gandhopādāne, ityasmāt “supi sthaḥ” ityatra “supi” iti yogavibhāgātkapratyayaḥ||27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'rśaścaturvidham | caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ ||28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28">suśrute nāsārogā ekatriṃśaduktāḥ, <note place="foot" type="variant" n="32">‘tatra pīnasamārabhya’ iti pā.|</note> atrāpyapīnasamārabhya pratiśyāyaparyantena pañcadaśoktāḥ, <note place="foot" type="variant" n="33">‘aparān ṣoḍaśasaṅkhyāpūraṇāya’ iti pāṭhaḥ|</note> śeṣasaṅkhyāpūraṇāya aparān ṣoḍaśa nāsārogānāha– arbudaṃ saptadhetyādi| ekaikadoṣaraktamāṃsamedaḥsambhavatvena ṣaḍarbudāni, śālākyasiddhāntena sannipātajamadhikam, evaṃ sapta| tathāca videhaḥ– “sarvaliṅgaṃ rujāyuktamarbudaṃ viddhi sarvajam|” iti| śothāścatvāro vātapittakaphasannipātajabhedāt, <note place="foot" type="variant" n="34">‘evamarśo hi’ iti pā.|</note> evamarśo'pi caturvidhaṃ, raktapittaṃ caturvidhamapi tacca raktapittatvasāmānyādekatvena gaṇanīyaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ| arbudādīnāṃ tatra tatroktānāmatrābhidhānaṃ śālākyoktasaṅkhyāpūraṇārthamāśrayaprabhāveṇātiriktaliṅgādikhyāpanārthaṃ ca||28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="28">suśrute nāsārogā ekatriṃśaduktāḥ| tatra pīnasamārabhya pratiśyāyaparyantena pañcadaśoktāḥ, aparān ṣoḍaśa saṅkhyāpūraṇāya nāsārogānāha– arbudamityādi| vātapittakaphaśoṇitamāṃsamedojatvena ṣaḍvidhamarbudaṃ, śālākyasiddhāntena, videhena sannipātajamadhikamuktam, evaṃ sapta| śothāścatvāro vātapittakaphasannipātabhedāt evamarśo'pi caturvidhaṃ, sahajaraktajayorarśasordoṣaje'ntarbhāvaḥ| raktapittaṃ caturvidhamapi raktapittatvasāmānyādekatvena gaṇanīyaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ| arbudādīnāmuktānāmapyatrābhidhānaṃ śālākyoktasaṅkhyāpūraṇāya, āśrayaprabhāveṇātiriktaliṅgādikhyāpanārthaṃ ca| ghrāṇārśo'rbudayorgranthāntare bheda uktaḥ, tadyathā– “śirolalāṭatālūnāṃ gauravaṃ duḥkhanidratā| arśasāmarbudānāṃ ca doṣaiḥ <note place="foot" type="variant" n="35">‘śoṣākṛtiḥ’ iti pā.|</note> śeṣākṛtiḥ samā|| arśāṃsi gostanākārāṇyarbudaṃ kolasammitam|” iti||28||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="58">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne nāsāroganidānaṃ samāptam ||58||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="58">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ nāsāroganidānaṃ samāptam||58||</seg> <note place="foot" type="variant" n="36">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ nāsāroganidānam||58||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="58">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ nāsāroganidānam||58||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="59" xml:id="mn.59">
        <head>netraroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha netraroganidānam | uṣṇābhitaptasya jale praveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca | svedādrajodhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">dravāttathā'nnānniśi sevitācca viṇmūtravātakramanigrahācca | prasaktasaṃrodanakopaśokācchiro'bhighātādatimadyapānāt ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">tathā ṛtūnāṃ ca viparyayeṇa kleśābhighātādatimaithunācca | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārāñjanayanti doṣāḥ ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 1) | <note place="foot" type="variant" n="1">‘ ... netraroganidānam’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">indriyādhiṣṭhānagatavikārapāriśeṣyānnetrarogābhidhānam| ete ca nayanarogā vātapittakapharaktasannipātāgantujāḥ santaḥ ṣaṭsaptatiḥ| yadāha suśrutaḥ– “taistribhistriṃśaduktāste <note place="foot" type="variant" n="2">‘kaphenātyadhikāstrayaḥ’ iti pā.|</note> kaphenāpyadhikāstrayaḥ| raktajāḥ ṣoḍaśa proktāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ|| bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ||” (su. u. taṃ. a. 1) iti| ṣaṭsaptatiścaite rogā āśrayabhedena suśrutenaiva vibhaktāḥ|| yadāha– “nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ| śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva <note place="foot" type="variant" n="3">‘tu’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tu| dvau ca bāhyāśrayāvanyāvanimittanimittajau|| ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ saṅgraheṇa prakīrtitāḥ|” (su. u. taṃ. a. 1) iti| netrapramāṇaṃ ca suśrutenaivoktaṃ “vidyād dvyaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasammitam| dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam||” (su. u. taṃ. a. 1) iti| dvyaṅgulabāhulyaṃ vistāreṇa, antaḥsvāṅguṣṭhodarasammitam, dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhamāyāmena| anye dvyaṅgulabāhulyamiti yaduktaṃ tatra dvyaṅgulamānaniyamaṃ svāṅguṣṭhodarasammitamityanenāhuḥ| ayamarthaḥ– svenāṅguṣṭhodareṇa sammitaṃ dvyaṅgulabahulaṃ, dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhamiti cāyāmavistārābhyāṃ boddhavyamiti| nanu, yadyardhatṛtīyāṅgulāyāmaṃ netraṃ tarhi “dvyaṅgulāyataṃ ca nayanam” (su. sū. a. 35) ityāturopakramaṇīyoktaṃ virudhyate? naivaṃ, vartmamaṇḍalaṃ gṛhītvā gaṇanayā'rdhatṛtīyāṅgulaṃ, tadvirahāt dvyaṅgulāyatamiti na virodhaḥ| nayanarogahetumāha– uṣṇābhitaptasyetyādi| uṣṇenātapādinā santaptadehasya jalāvagāhanāt, <note place="foot" type="variant" n="4">‘taduṣmaṇordhvagena’ iti pā.|</note> śītāvṛtadehasyordhvagatenoṣmaṇā <note place="foot" type="variant" n="5">‘yathā madhyandinolkāpātaḥ sūryakiraṇenābhibhūyate’ iti pā.</note>|nayanatejaso'bhibhavāccakṣūrogodayaḥ svedādrajodhūmaniṣevaṇācceti gharmarajodhūmānāṃ nayanasambandhānāṃ hetutvam| chardervighātāt vāntivegavighātāt| vamanātiyogādativānteḥ| viṇmūtravātakramanigrahāt viṇmūtravātānāṃ krameṇa śanaiḥ śanairnigrahāt vegavidhāraṇāt| prasaktasaṃrodanaśokakopāditi prasaktaṃ nirantaraṃ kṛtasaṃrodanāderityarthaḥ| ṛtuviparyayeṇa <note place="foot" type="variant" n="6">‘ekartucaryānyartukaraṇena’ iti pā.|</note> ekartucaryāyā anyartau karaṇena| kleśābhighātāt kleśaḥ kāyādiduḥkhaṃ, <note place="foot" type="variant" n="7">‘kiṃvā kleśo manaḥkhedaḥ, tena abhihananaṃ duḥkhameva|’ iti pā.|</note> tenābhisambandhāt; bāṣpanigrahāt aśruvegadhāraṇāt| <note place="foot" type="variant" n="8">‘yaduktam– “ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi| śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena||” iti|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yaduktam– “ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi| śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena||” iti| nayanarogasamprāptiśca suśrute paṭhyate– “ <note place="foot" type="variant" n="9">‘śirānusāribhi ... ’ iti pā.|</note> sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāśritaiḥ| jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ||” (su. u. taṃ. a. 1) iti||1-3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">indriyādhiṣṭhānagatavikārapāriśeṣyānnetraroganidānam| ete ca nayanarogā vātapittakapharaktasannipātāgantujāḥ ṣaṭsaptatiḥ| yadāha suśrutaḥ– “taistribhistriṃśaduktāste kaphenābhyadhikāstrayaḥ| raktajāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ|| bāhyau punardvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ|” iti| ṣaṭsaptatiśca rogā āśrayabhedena suśrutenaiva vibhaktāḥ| yadāha– “nava sandhyāśrayāste syurvartmajāstvekaviṃśatiḥ| śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu| dvau ca bāhyāśrayāvanyāvanimittanimittajau|| ṣaṭsaptatirnetrarogāḥ saṅgraheṇa prakīrtitāḥ|” iti| tatra nayanarogahetumāha– uṣṇābhitaptasyetyādi| uṣṇenātapādinā santaptadehasya jalāvagāhanāt| tadūṣmaṇordhvagatena tejaso'bhibhavāccakṣūrogodayaḥ, yathā madhyandinolkāpātaḥ saurakiraṇenābhibhūyate| dūrekṣaṇāt dūrāvalokanāt, svapnaviparyayāt rātrijāgaraṇāddivāsvapnāt, svedādityādi gharmarajodhūmānāṃ nayanasambaddhānāṃ hetutvam| chardervighātāt vāntivegavidhāraṇāt, vamanātiyogādativānteḥ| viṇmūtravātakramanigrahāt viṇmūtravātānāṃ krameṇa śanaiḥśanairgrahāt vegadhāraṇāt| prasaktasaṃrodanaśokakopāt prasaktaṃ nirantaraṃ kṛtasaṃrodanādityarthaḥ| kleśābhighātāt kleśaḥ kāmādiduḥkhaṃ, tena sambandhāt; bāṣpagrahāt bāṣpaṃ netrāmbu, tadvegavidhāraṇāt, sūkṣmavastvavalokanāt, etairhetubhirnetrarogā jāyante| nayanarogasamprāptiḥ suśrute paṭhitā| tadyathā– “ <note place="foot" type="variant" n="10">‘śirānusāribhirdoṣairviguṇairūkṣamārgagaiḥ’ iti pā.|</note> sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamārgagaiḥ| jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ||” iti||1-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākaraḥ ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">sāmānyapūrvakatvāt viśeṣasya, tathā sarvanayanarogahetutvācca, ādau sarvanayanagatamabhiṣyandamāha– vātādityādi| ghora iti duḥsahavedanaḥ| sarvanetrāmayākara iti sarveṣāṃ netrarogāṇāmadhimanthādīnāmākara utpattikaratvāt; ākaraḥ sthānam| ata evāha suśrutaḥ– “prāyeṇa sarve nayanāmayāste bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ|” (su. u. taṃ. a. 1) iti||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">sāmānyapūrvakatvādviśeṣasya, sarvanayanarogahetutvāccādau sarvanayanagatamabhiṣyandamāha– vātādityādi| ghoraḥ duḥsahavedanaḥ| sarvanetrāmayākara iti sarveṣāmeva netrarogāṇāmadhimanthādīnāmākaraḥ sthānam, utpattikaratvāt| ata evāha suśrutaḥ– “prāyeṇa sarve nayanāmayāste bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ|” iti||4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">nistodanastambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ | viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">vātābhiṣyandarūpamāha– nistodanetyādi| nistodanaṃ <note place="foot" type="variant" n="11">‘prājanavyadhanavadvyathā’ iti pā.|</note> sūcīvyadhanavadvyathā, stambhanaṃ jaḍimā, saṅgharṣaḥ karakarikā, pāruṣyaṃ rūkṣatā, śiro'bhitāpaḥ śirovyathā| viśuṣkabhāvo dūṣikārahitatvaṃ, na tvāsrāvarahitatvaṃ, śiśirāśrutetyukteḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">vātābhiṣyandamāha– nistodanaṃ śūlaṃ tadvad vyathā, stambhanaṃ jaḍimā, saṅgharṣaḥ vālukāpūritā iva karakarikā, pāruṣyaṃ rūkṣatvaṃ, śirobhitāpaḥ śirovyathā, viśuṣkabhāvo dūṣikārahitatvaṃ, netrāsrāvarahitatvaṃ tu śiśirāśrutetyuktaṃ na ghaṭate||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca | uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">paittikalakṣaṇamāha– dāhaprapākāvityādi| prapākaḥ prakṛṣṭapākaḥ| śiśirābhinandā śītecchā| dhūmāyanaṃ dhūmasyodvamanam| bāṣpasamucchrayo bāṣpabāhulyam||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">pittajamāha– dāhetyādi| śiśirābhinandā śiśirecchā, dhūmāyanaṃ dhūmasyevodvamanaṃ, bāṣpasamucchrayaḥ bāṣpabāhulyam||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśothaḥ kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca | srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">kaphajaliṅgamāha– uṣṇābhinandetyādi| upadehaḥ piccaṭabāhulyam| śītatā netrasya| picchila iti srāvaviśeṣaṇam| kaphābhipanne kaphayukte| nayane cakṣuṣi| bhavanti jāyante||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">kaphajamāha– uṣṇetyādi| sugamam||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">tāmrāśrutā lohitanetratā ca nāḍyaḥ samantādatilohitāśca | pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti ||8||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">raktābhiṣyandalakṣaṇamāha– tāmrāśrutetyādi| pittasya liṅgānīti pittābhiṣyandaliṅgāni||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">raktajamāha– <note place="foot" type="variant" n="12">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tāmrāśrutetyādi| pittasyāpi liṅgāni pittābhiṣyandasyāpi liṅgāni||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ ||9||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">adhimanthānāmabhiṣyandajatvamāha– vṛddhairityādi| tāvanta iti abhiṣyandairvātapittakapharaktajaiścatvāro'dhimanthāḥ pratyetavyāḥ| tīvravedanā iti sāmānyalakṣaṇam| vedanāśabdaścātra vyathāmātravācī, tena vātikābhiṣyandādvātika evādhimanthastīvravātajanitatodādisakalavedanaḥ, evaṃ pittajakaphajaraktajāścādhimanthāḥ pratyetavyāḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">adhimanthānāmabhiṣyandajatvamāha– vṛddhairityādi| vṛddhiṃ gataiḥ apratikriyamāṇatvāt| tāvanta iti abhiṣyandairvātapittakapharaktajaiścaturbhiścatvāro'dhimanthāḥ| tīvrā vātajā eva sarvā nistodādivedanā, evaṃ pittakapharaktajāścādhimanthāḥ pratyetavyāḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā | śiraso'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||10||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10">asyāparaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– utpāṭyata <note place="foot" type="variant" n="13">‘ivātyarthamityādi’ iti pā.|</note> ityādi| <note place="foot" type="variant" n="14">‘śiraso'rdhaṃ cetyatra’ iti pā.|</note> śiraso'rdhamityatra pūrvakriye sambadhyete, tena śiraso'rdhamutpāṭyate tathā nirmathyate cetyarthaḥ| śiraso'rdhe ca vedanā vyādhiprabhāvāt| svalakṣaṇairiti yathoktavātādyabhiṣyandalakṣaṇaiḥ| sa <note place="foot" type="variant" n="15">‘cādhimanthastadātmakaḥ’ iti pā.|</note> cādhimandhaḥ syandātmakaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10">asyāparaṃ sāmānyalakṣaṇamāha– utpāṭyata ityādi| śiro'rdhe vedanā vyādhiprabhāvāt| svalakṣaṇairiti yathoktavātābhiṣyandalakṣaṇaiḥ, sa cādhimanthastadātmakaḥ||10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">hanyāddṛṣṭiṃ ślaiṣmikaḥ saptarātrādadhimantho raktajaḥ pañcarātrāt | <note place="foot" type="variant" n="16">‘ṣaḍrātrādvai mārutottho’ iti pā. |</note> ṣaḍrātrādvātiko vai nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||11||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) | <note place="foot" type="variant" n="17">‘doṣabhedena kālāvadhimāha– hanyādityādi|’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11">yāvatā kālena <note place="foot" type="variant" n="18">‘yāvatkālena’ iti pā.|</note> mithyācārāddṛṣṭiṃ hanti <note place="foot" type="variant" n="19">‘tānāha’ iti pā.|</note> tamāha– <note place="foot" type="variant" n="20">‘hanyāddṛṣṭimityādi’ iti pā.|</note> hanyādityādi| sadya eveti śleṣmaṇi saptarātrasyoktatvāt sadyaḥśabdenātra trirātramuktaṃ, vaidyake hi sadyaḥśabdasya trirātrasaptarātravācitvena dṛṣṭatvāt| kālāvadhiratra vyādhisvabhāvāt||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11">yāvatā kālena mithyācārād dṛṣṭiṃ harati, tadāha– hanyādityādi| śleṣmaṇi saptarātrasyoktatvāt| <note place="foot" type="variant" n="21">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sadyaḥśabdenātra trirātramuktam| kālāvadhistu vyādhisvabhāvāt||11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśothasamanvitam | gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ viduḥ ||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12">laṅghanapralepādividhānārtham añjanādiniṣedhārthaṃ ca netrarogasya sāmatvalakṣaṇamāha– udīrṇavedanamityādi| udīrṇavedanamudgatabahuvedanam| gharṣaḥ karakarikā| laṅghanādividhānārthamañjanādiniṣedhārthaṃ ca tantrāntaram– “svedaḥ pralepastiktānnaṃ dhūmo dinacatuṣṭayam| laṅghanaṃ cākṣirogāṇāmāmānāṃ pācanāni ṣaṭ|| añjanaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ kaṣāyaṃ gurubhojanam| netrarogeṣu sāmeṣu snānaṃ cāpi vivarjayet||” iti||12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12">laṅghanapralepanādividhānārtham añjanādiniṣedhārthaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="22">‘netrarogasya sāmānyalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note> netrarogasyāmalakṣaṇamāha– udīrṇetyādi| udīrṇavedanam udgatavedanam| gharṣaḥ karakarikāviśeṣaḥ| laṅghanādividhānārthamañjanādiniṣedhārthaṃ ca tantrāntare uktam– “svedaḥ pralepastiktānnaṃ dhūmo dinacatuṣṭayam| laṅghanaṃ cākṣirogāṇāmāmānāṃ paktiriṣyate||” iti||12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">mandavedanatā kaṇḍūḥ saṃrambhāśrupraśāntatā | praśastavarṇatā cākṣṇoḥ sampakvadoṣamādiśet ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13">nirāmalakṣaṇamāha– mandetyādi| saṃrambhāśrupraśāntateti saṃrambhaḥ śothaḥ tasya, aśruṇo netrajalasya ca praśamaḥ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13">nirāmalakṣaṇamāha– mandetyādi||13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ | saṃrambhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothajaḥ | śothahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśothaje ||14||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">saśothapākaliṅgamāha– kaṇḍūpadehāśruyuta ityādi| pakvodumbarasannibha iti <note place="foot" type="variant" n="23">‘rāgātiśayitatvāt’ iti adhikaḥ pā.|</note> lohitaḥ| saṃrambhīti śothavān; kārtikastu mahārambhavānityāha; śothastvanukto'pi gamyate, tatpradhānatvāt pākasya, uttaratra śothahīnānītyasyābhidhānācca| ayaṃ tridoṣajaḥ, evamaśothapākaśca||14||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">netrapākamāha– kaṇḍvityādi| pakvodumbarasannibha iti lauhityena| saṃrambhī śothavān| kārtikastu <note place="foot" type="variant" n="24">‘mahārambha iti paṭhitavān’ iti pā.|</note> mahārambhavānityāha; śothastvanukto'pi gamyate, tatpradhānatvāt pākasya, uttaratra śothahīnānītyabhidhānācca| ayaṃ tridoṣajaḥ| aśothamāha– śothetyādi atra śotharahitāni netrapākalakṣaṇāni jānīyāt||14||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya | rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ ||15||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">hatādhimanthalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="25">‘upekṣadakṣītyādi’ iti pā.|</note> upekṣaṇādityādi| ayaṃ rogo videhe dṛṣṭyutkṣepalakṣaṇa ekaḥ, anyaḥ sakalanayanaśoṣalakṣaṇaḥ paṭhyate| tadyathā– “antargataḥ <note place="foot" type="variant" n="26">‘śirāṇām’ iti pā.|</note> sirāṇāṃ tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ| sa tadā nayanaṃ prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati|| tasyāṃ nirasyamānāyāṃ nirmanthanniva mārutaḥ| nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodādhimanthanaiḥ||” iti| idaṃ dṛṣṭinirgamalakṣaṇam, ata evaitasminnarthe suśrute kecit paṭhanti– “antaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘śirāṇām’ iti pā.|</note> sirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan| hatādhimanthaṃ janayettamasādhyaṃ vidurbudhāḥ||” iti| videha eva sakalākṣiśoṣaḥ paṭhyate– “athavā śoṣayedakṣi kṣīṇatejobalādayam| tatpadmamiva saṃśuṣkamavasīdati locanam|| hatādhimanthaṃ taṃ vidyādasādhyaṃ vātakopataḥ||” iti| ataḥ śoṣārthe upekṣaṇādakṣītyādi śloko'vagantavyaḥ| sādayatīti śoṣayati| rujābhirugrābhiriti rujābhistodādibhirmahatībhirupalakṣitaḥ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">hatādhimanthalakṣaṇamāha– upekṣaṇādityādi| sādayati śoṣayati, rujābhiriti satodarujābhiḥ| videhe'yaṃ rogo dṛṣṭyutkṣepaṇalakṣaṇa ekaḥ, anyaḥ sakalanayanaśoṣalakṣaṇaḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “antargataḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘śirāṇām’ iti pā.|</note> sirāṇāṃ tu yadā tiṣṭhati mārutaḥ| sa tadā nayanaṃ prāpya śīghraṃ dṛṣṭiṃ nirasyati|| tasyāṃ nirasyamānāyāṃ nirmanthanniva mārutaḥ| nayanaṃ nirvamatyāśu śūlatodo'bhimanthanaiḥ||” ityayaṃ dṛṣṭinirgamalakṣaṇaḥ; <note place="foot" type="variant" n="29">‘sakalākṣiśoṣo manthaḥ’ iti pā.|</note> sakalākṣiśoṣādhimanthaṃ videha'pyāha– “athavā śoṣayedakṣi kṣīṇatejobalādayam| tatpadmamiva saṃśuṣkamavasīdati locanam|| hatādhimanthaṃ taṃ vidyādasādhyaṃ vātakopajam|” iti||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyayaḥ ||16||</seg> <note place="foot" type="variant" n="30">‘vātaparyāya ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">vātaparyayaliṅgamāha– <note place="foot" type="variant" n="31">‘vāraṃvāraṃ ca paryetītyādi|’ iti pā.|</note> vāraṃvāramityādi| paryāyeṇa krameṇa kadācidbhruvi, kadācillocane, vāyustīvrāṃ rujāṃ karotīti vātaparyāyārthaḥ||16||</seg> <note place="foot" type="variant" n="32">‘vātaparyaya ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">vātaparyāyalakṣaṇamāha– vāraṃvāramityādi| paryāyeṇa krameṇa kadācit bhruvi kadācillocane vāyuḥ tīvrāṃ rujaṃ karotīti tātparyārthaḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma sandahyate cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi ||17||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17">śuṣkākṣipākamāha– yat kūṇitamityādi| kūṇitamiti nimīlitam| dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ ca vātaśoṣāt vartma yasya taddāruṇarūkṣavartma| sandahyate sadāhaṃ bhavati| āviladarśanamākuladarśanam| sudāruṇaṃ kṛcchronmīlanam| pratibodhane unmeṣaṇe| sudāruṇaṃ sukaṭhinamiti gadādharaḥ| śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣīti tacchuṣkeṇākṣipākena upahatamakṣītyarthaḥ| ayaṃ rogaḥ saraktavātajanyaḥ| yadāha karālaḥ– “kūṇitaṃ kharavartmākṣi kṛcchronmīlāvilekṣaṇam| sadāhaṃ sāsṛjādvātācchuṣkapākānvitaṃ vadet||” iti||17||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17">śuṣkākṣipākamāha– yadityādi| <note place="foot" type="variant" n="33">‘kuṇitaṃ mīlanam|’ iti pā.|</note> kūṇitaṃ nimīlitam| dāruṇaṃ kaṭhinaṃ rūkṣaṃ ca vātaśoṣaṇādvartma yasya tat| dāruṇaṃ sukaṭhinamiti gadādharaḥ| śuṣkākṣipākopahatamiti śuṣkeṇākṣipākenopahatamakṣītyarthaḥ| ayaṃ rogaḥ saraktavātajanyaḥ| yadāha karālaḥ– “kūṇitaṃ kharavartmākṣi kṛcchronmīlāvilekṣaṇam| sadāhaṃ sāsṛjo vātācchuṣkapākānvitaṃ vadet||” iti||17||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="18">yasyāvaṭukarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā | kuryādrujaṃ vai bhruvi locane ca tamanyatovātamudāharanti ||18||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="18">anyatovātamāha– <note place="foot" type="variant" n="34">‘yasyāvaṭukarṇetyādi’ iti pā.|</note> yasyetyādi| avaṭurghāṭā| manye <note place="foot" type="variant" n="35">‘ ... śire’ iti pā.|</note> grīvāpārśvasire| anyato veti uktapradeśāditaratra pṛṣṭhe, saptamyarthe tasiḥ| anyatra vātasya kāraṇasyāvasthānam, anyatra locane bhruvi ca rujāṃ karotītyanyatovātaḥ| videhe'pyuktam– “ <note place="foot" type="variant" n="36">‘manyānāmantare’ iti pā.|</note> manyayorantare vāyurutthitaḥ pṛṣṭhato'pi vā| karoti bhedaṃ nistodaṃ śaṅkhe cākṣṇorbhruvostathā|| tamāhuranyatovātaṃ rogaṃ dṛṣṭivido janāḥ||” iti||18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="18">anyatovātamāha– yasyetyādi| avaṭurghāṭā, manye <note place="foot" type="variant" n="37">‘ ... śire’ iti pā.|</note> grīvāpārśvasire| anyato veti uktapradeśāditaratra pṛṣṭhe; anyatra vātasya kāraṇasyāvasthānam, anyatra locane bhruvi ca rujāṃ karoti– ityanyatovātaḥ| videhe'pyuktaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="38">‘manyānāmantare’ iti pā.|</note> manyayorantare vāyurutthitaḥ pṛṣṭhato'pi vā| karoti bhedaṃ nistodaṃ śothaṃ vā'kṣṇorbhruvostathā|| tamāhuranyatovātaṃ dṛṣṭirogavido janāḥ|” iti||18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">śyāvaṃ lohitaparyantaṃ sarvaṃ cākṣi prapacyate | sadāhaśothaṃ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ ||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">amlādhyuṣitamāha– śyāvamityādi| śyāvamīṣannīlam| amlata ityamlabhojanāt| amlādhyuṣitamiti pittādhyuṣitaṃ, kāraṇe kāryopacārāt||19||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">amlādhyuṣitamāha– śyāvamityādi| pittajo'yaṃ vyādhiḥ||19||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyanti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ <note place="foot" type="variant" n="39">‘śirotpāta’ iti pā. |</note> sirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||20||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) | <note place="foot" type="variant" n="40">‘śirotpāta ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">sirotpātamāha– avedanā vā'pītyādi| akṣirājya iti <note place="foot" type="variant" n="41">‘ ... śirāḥ’ iti pā.|</note> akṣisirāḥ| virajyantīti viraktā bhavanti, viśeṣaraktā bhavantītyarthaḥ| raktajo'yam||20||</seg> <note place="foot" type="variant" n="42">‘śirotpāta ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">sirotpātamāha– avedanetyādi| akṣirājyaḥ <note place="foot" type="variant" n="43">‘ ... śirāḥ’ iti pā.|</note> akṣisirāḥ|, virajyanti viraktā bhavanti, viśeṣaraktavarṇā bhavantītyarthaḥ| raktajo'yaṃ vikāraḥ||20||</seg> <note place="foot" type="variant" n="44">‘mohācchirotpāta’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu <note place="foot" type="variant" n="45">‘śirāpraharṣaḥ’ iti pā. |</note> sirāpraharṣaḥ | tāmrābhamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca ||21||</seg> (su. u. taṃ. a. 6) | <note place="foot" type="variant" n="46">‘śirāpraharṣamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21">sirāpraharṣamāha– mohādityādi| <note place="foot" type="variant" n="47">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ayamapi raktajaḥ| iti sarvagatāḥ||21||</seg> <note place="foot" type="variant" n="48">‘śirāpraharṣamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21">sirāpraharṣamāha– mohādityādi| tāmramaruṇam, <note place="foot" type="variant" n="49">etacca– ‘tāmrācchamasram’ iti pā.|</note> acchaṃ nirmalam| pragāḍhamityatiśayena abhivīkṣituṃ draṣṭuṃ na śaknotītyarthaḥ| iti sarvanetragatāḥ||21||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai | srāvaṃ sraveduṣṇamatīva yacca tat savraṇaṃ śukla(kra)mudāharanti ||22||</seg> (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">sandhivartmaśuklakṛṣṇadṛṣṭigateṣu madhye prādhānyāddṛṣṭigateṣu vaktumuciteṣu svalpavaktavyatayā dṛṣṭimaṇḍalapratyāsattyā kṛṣṇagatavikārābhidhānam| tatra savraṇaśuklalakṣaṇamāha– nimagnarūpamityādinā| rūpagrahaṇamābhāsaniṣedhārthaṃ, tena nimagnarūpameva| yat sūcyevetyupamānaṃ vartulatvakhyāpanāya sūcīvyadhanavadvedanādarśanāya ca| srāvaṃ sraveduṣṇamiti sraveduṣṇamityetāvataiva labdhe srāve punaḥ srāvagrahaṇaṃ nirantarasrāvaṃ lakṣayati| atiśabdastūṣṇena sambadhyata iti kārtikaḥ| uṣṇasrāvatā raktātmakatvāt| śuklasyātra cātyantaruk boddhavyā, savraṇatvāt| yadāha avraṇalakṣaṇe suśrutaḥ– ‘nātirugaśruyuktaṃ’ (su. u. taṃ. a. 5) iti| tat sravaṇaṃ sakṣataṃ, kṣate tu rujā yuktaiva, nayane tu sukumāre viśeṣeṇodāharanti videhaprabhṛtayaḥ| videhe'pyuktam– “raktarājīnibhaṃ kṛṣṇe chinnābhaṃ yacca lakṣyate| sūcyagreṇeva tacchuklamuṣṇāśrusrāvi savraṇam||” iti||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">atha kṛṣṇagatāścatvāraḥ| dṛṣṭimaṇḍalapratyāsannatayā kṛṣṇagatavikārābhidhānam, tatra savraṇaśuklamāha– nimagnarūpamityādi| rūpagrahaṇamābhāsaniṣedhārthaṃ, tena nimagnasvarūpameva yat sūcyā viddhamiva pratibhāti, sūcyevetyupamā vartulatvakhyāpanāya, sūcīviddhavedanādarśanāya ca| srāvaṃ sraveduṣṇamiti sraveduṣṇametāvataiva labdhe srāve srāvagrahaṇaṃ nirantaraṃ srāvaṃ bodhayati| atiśabdastūṣṇena sambadhyata iti kārtikaḥ| videhe'pyuktam– “raktarājīnibhaṃ kṛṣṇe chinnābhaṃ yacca lakṣyate| sūcyagreṇeva tacchuklamuṣṇāśrusrāvi savraṇam||” iti||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi | avedanaṃ vā na yugmaśuklaṃ tat siddhimāyāti kadācideva ||23||</seg> (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">asyāsādhyatayā nirdiṣṭasyāvasthāvaśena pākṣikīṃ siddhimāha– dṛṣṭeḥ samīpa ityādi| kṣataṃ hi svabhāvata eva saṃśrayopaghātakaram, ato dṛṣṭisamīpe na sādhyam; uktaviparyayāttu dṛṣṭisamīpe'pi sukhasādhyamavraṇam| na cāvagāḍhamekatvaggatam| viparyayāttvavagāḍhamapyavraṇaṃ sidhyati| ata <note place="foot" type="variant" n="50">‘eva vraṇe’ iti pā.|</note> evāvraṇe vakṣyati– gambhīrajātamiti| na ca saṃsravediti na cātyarthaṃ sravet, saṃśabdasyātiśayārthatvāt| avedanaṃ mandavedanaṃ, raktasya kaphānugamāt; vātānugamādativedanaṃ tu na sidhyati| yugmaṃ ca kṣataśuklaṃ kadā'pi na sidhyati||23||</seg> <note place="foot" type="variant" n="51">‘asyāsādhyāvasthāviśeṣeṇa’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">asyāsādhyatayā nirdiṣṭasyāvasthāviśeṣeṇa pākṣikīṃ siddhimāha– dṛṣṭerityādi| kṣataṃ svabhāvata evāśrayopaghātakaram, ato dṛṣṭisamīpe na sādhyam <note place="foot" type="variant" n="52">‘uktaviparyayāttu’ iti pā.|</note> uktaviparyayātta dṛṣṭisamīpe'pi sukhasādhyāvasthamavraṇam| na cāvagāḍhamekatvaggataṃ viparyayotthamavagāḍhamapyavraṇaṃ siddhyati| ata evāvraṇe vakṣyati– gambhīrajātamityādi| na saṃsravediti na cātyarthaṃ sravet, atra saṃśabdasyātiśayārthatvāt| avedanaṃ mandavedanaṃ, raktasya kaphānugamāt; vātānugamādativedanaṃ tu na siddhyati| yugmaśuklamiti kṣataśuklaṃ, tat kadācit na siddhyati||23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">syandātmakaṃ kṛṣṇagataṃ sacoṣaṃ śaṅkhendukundapratimāvabhāsam | vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti ||24||</seg> (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24">idānīmavraṇaśukralakṣaṇamāha– syandātmakamityādi| syandātmakamabhiṣyandanimittakaṃ, sarveṣāmakṣirogāṇāmabhiṣyandanimittatve'pi cāsya niyamapratipādanārthamabhidhānam| vaihāyasābhrapratanuprakāśamiti vihāyasi sthitaṃ vaihāyasaṃ, ‘tasya nivāsaḥ’ ityaṇ, vihāyo nabhaḥ; ākāśasthitābhravat pratanuprakāśamityarthaḥ| etenācchatvaṃ pratipādyate| śuklatvaṃ tu śaṅkhendukundapratimāvabhāsamityanenaiva labdham| vaihāyasābhragrahaṇaṃ sajalābhravyavacchedārthaṃ, taddhi prāyaḥ pārvataṃ bhavatīti kārtikaḥ| sādhyatamaṃ sukhasādhyam| nanu, gambhīrajātamityādinā kṛcchrābhidhānenaiva <note place="foot" type="variant" n="53">‘taduktiviparyayeṇa’ iti pā.|</note> tadviparyayeṇa sukhasādhyatvāvagatiḥ setsyati, tat kiṃ sādhyatamābhidhānena? naivam, asatyatra sādhyatamābhidhāne ubhayatrāpi kṛcchratvabhrāntiḥ syādatastadabhidhānam||24||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24">idānīmavraṇaśuklalakṣaṇamāha– syandātmakamityādi| abhiṣyandanimittajātaṃ, sarveṣāmakṣirogāṇāmabhiṣyandanimittatve'pyasya niyamapratipādanārthamabhidhānam| vaihāyasābhrapratanuprakāśamityanena svacchatvaṃ pratipādyate, śuklatvaṃ tu śaṅkhendukundapratimāvabhāsatvenaiva labdhaṃ, vaihāyasābhragrahaṇaṃ sajalābhravyavacchedārtham| sādhyatamaṃ sukhasādhyam||24||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">gambhīrajātaṃ bahulaṃ ca śuklaṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram | vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ <note place="foot" type="variant" n="54">‘śirā ... ’ iti pā. |</note> sirāsūkṣmamadṛṣṭikṛcca | dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam ||25||</seg> (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">avraṇasyaivāvasthābhedena kṛcchratvamāha– gambhīrajātamityādi| gambhīrajātaṃ dvitritvaggatam| bahulaṃ pratanuno'bhrādghanam| avraṇasyaivāvasthābhedenāsādhyatvamāha– <note place="foot" type="variant" n="55">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vicchinnamadhyamityādi| vicchinnamadhyaṃ vidīrṇamāṃsatvāt sacchidraṃ, nimnamiti yāvat; tadviparyayaṃ tu piśitāvṛtamunnatamāṃsarūpatayā| calamityanavasthitam| <note place="foot" type="variant" n="56">‘śirāsūkṣmamiti’ iti pā.|</note> sirāsūkṣmamiti <note place="foot" type="variant" n="57">‘śirāvṛtatvāt’ iti pā.|</note> sirāvṛtatvāt sūkṣmam; anye ‘ <note place="foot" type="variant" n="58">‘śirāsaktam’ iti pā.|</note> sirāsaktam’ iti paṭhanti, vyācakṣate ca– <note place="foot" type="variant" n="59">‘śirāsaktam’ iti pā.|</note> sirāsaktaṃ yatastataścalaṃ, <note place="foot" type="variant" n="60">‘śirāṇām’ iti pā.|</note> sirāṇāṃ calatvāt; <note place="foot" type="variant" n="61">‘śirā’ iti pā.|</note> sirā hi matsyavat parivartamānā muhurmuhuścalanti; anye ‘ <note place="foot" type="variant" n="62">‘śirāśuklam’ iti pā.|</note> sirāśuklam’ iti pāṭhāntaraṃ vyācakṣate; <note place="foot" type="variant" n="63">‘śirābhiḥ’ iti pā.|</note> sirābhiḥ śuklaṃ, <note place="foot" type="variant" n="64">‘śirāśuklam’ iti pā.|</note> sirāśuklaṃ <note place="foot" type="variant" n="65">‘śirāśukla ... ’ iti pā.|</note> sirāśuklatvahetukaṃ; na hi <note place="foot" type="variant" n="66">‘śirābhavanam’ iti pā.|</note> sirābhavanaṃ śuklatve heturiti gadādharaḥ| adṛṣṭikṛditi darśanābhāvakāri, dṛṣṭeḥ samīpe na bhavedityasya viparyayo'yam| dvitvaggataṃ dvipaṭalāśritam, etadaparaliṅgasahitamasādhyaṃ, na tu kevalaṃ; dvitvaggatasya kṛcchratvābhidhānāt| <note place="foot" type="variant" n="67">‘lohitamantaśceti’ iti pā.|</note> lohitamantataśceti <note place="foot" type="variant" n="68">‘ante lohitam’ iti pā.|</note> madhye śuklamante lohitaṃ, vraṇākāreṇa||25||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">avraṇasyaivāvasthābhedena kṛcchratāmāha– gambhīrajātamityādi| gambhīrajātaṃ dvitritvaggataṃ, bahulaṃ pratanuno'bhrād ghanam| avraṇasyaivāvasthāto'sādhyatvamāha– vicchinnetyādi| vicchinnamadhyaṃ viśīrṇamāṃsatvāt sacchidraṃ, nimnamiti yāvat| tadviparyayaṃ tu piśitāvṛtamunnatamāṃsarūpatayā| calamanavasthitam, <note place="foot" type="variant" n="69">‘śirāsūkṣmamiti’ iti pā.|</note> sirāsūkṣmamiti <note place="foot" type="variant" n="70">‘śirākṛtatvāt’ iti pā.|</note> sirākṛtatvāt sūkṣmam, anye ‘ <note place="foot" type="variant" n="71">‘śirāsaktam’ iti pā.|</note> sirāsaktam’ iti paṭhanti| <note place="foot" type="variant" n="72">‘śirāsaktam’ iti pā.|</note> sirāsaktaṃ yatastataścalaṃ, <note place="foot" type="variant" n="73">‘śirā’ iti pā.|</note> sirā hi matsyavat parivartamānā muhurmuhuścalanti| tadāśritaṃ śuklamapi calameva| adṛṣṭikṛditi darśanābhāvakāri| dvitvaggataṃ dvipaṭalāśritam, etadaparaliṅgasahitamasādhyaṃ, na kevaladvitvaggatasya kṛcchrābhidhānāt, savraṇaṃ tritvaggataṃ cāsādhyamiti jñeyam| lohitamantata iti prānteṣu lohitaṃ vraṇākāreṇa| cirotthitaṃ cirakālajam||25||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śuklam | tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam ||26||</seg> (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26">na kevalamevaṃvidhaṃ paramasādhyaṃ kintvanyādṛśamapītyata āha– uṣṇāśrupāta ityādi| piḍakā ca netra ityantaṃ dvitvaggataśukle| tathā''ha videhaḥ– “ekatvaggatamevaṃ syāt dvitvaggatamidaṃ bhavet| coṣoṣṇasrāvadāhāstu tṛṣṇā ca piḍakodgamaḥ||” iti mudganibhaṃ ca śuklamityākāreṇa, etaddvitvaggatam| tathā ca videhaḥ– “vyaktamudgaphalākāraṃ śuklaṃ dvitvaggataṃ bhavet|” iti| <note place="foot" type="variant" n="74">‘dvitritvaggatasyāvraṇasya’ iti pā.|</note> dvitritvaggatasyāvraṇaśukrasya kṛcchratve etat piḍakodgamamudgaphalākāratvenaivāsādhyatvaṃ bodhyam| anye punaḥ savraṇaśuklasya vicchinnamadhyamityādikamasādhyalakṣaṇaṃ varṇayanti| atra pakṣe dvitvaggatamiti kevalamevāsādhyalakṣaṇam, etanna cāvagāḍhamityasya viparyayaḥ| lohitamantataḥ, uṣṇāśrupātaḥ piḍakā cetyādi dvitvaggataśuklalakṣaṇamiti| kintviyamatrāsaṅgatiḥ– vicchinnamadhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="75">‘sachidramadhyaṃ,’ iti pā.|</note> sacchidraṃ, tadyadi sacchidratvaṃ savraṇaśuklasyābhyupagamyate, tadā nimagnarūpamityanenaiva <note place="foot" type="variant" n="76">‘sidhyatvāt’ iti pā.|</note> siddhatvāt punaruktaṃ syāt, kiñca savraṇaśuklānantaramasya pāṭho viphalaḥ syāt| anye tu savraṇāvraṇaśuklaviṣayaṃ sāmānyamasādhyalakṣaṇametadāhuḥ; yathāyogyatayā kvacilliṅgāntarayogena ca vyavastheti ca varṇayanti| asādhyatvaṃ videhadanyeṣāṃ matenāha– kecidityādi| tittiripakṣatulyamiti śabalam; etaccāniṣedhādanumatam||26||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26">na kevalamevaṃvidhaṃ paramasādhyaṃ, kintvanyādṛśamapītyāha– uṣṇāśrupāta ityādi| piḍakā ca| netra <note place="foot" type="variant" n="77">‘ityatra’ iti pā.|</note> ityantaṃ dvitvaggate śukle| yaduktaṃ videhe– “ekatvaggatamevaṃ syāddvitvaggatamidaṃ bhavet| coṣoṣṇasrāvadāhāstu tṛṣṇā ca piḍakodgamaḥ||” iti| mudganibhaṃ ca śuklamiti ākāreṇa, edddvitvaggataṃ syāt| tathā ca videhaḥ– “vyaktamudgaphalākāraṃ śuklaṃ dvitvaggataṃ bhavet|” iti| dvitritvaggatasyāvraṇaśuklasya kṛcchratve etat piḍakodgamamudgaphalākāratvenaivāsādhyatvaṃ boddhavyam| asādhyatvaṃ videhadanyeṣāṃ matenāha– kecidityādi| <note place="foot" type="variant" n="78">‘anyat’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> anyat tittiripakṣitulyamiti śabalam| <note place="foot" type="variant" n="79">‘etacca niṣedhādanumatam’ iti pā.|</note> etaccāniṣedhādanumatam||26||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="27">śvetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ ca | tamakṣipākātyayamakṣirogaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ ||27||</seg> (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="27">idānīmakṣipākātyayamāha– śveta ityādi| doṣeṇa yaḥ kṛtaḥ śvetaḥ sa samākrāmati| sarvātmakaṃ tridoṣajam; anye tu ‘syandātmakam’ iti paṭhitvā abhiṣyandātmakamāhuḥ| tadā sarveṣāmabhiṣyandamūlatvādviśeṣārthamabhidhānam||27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="27">idānīmakṣipākātyayamāha– śveta ityādi| doṣeṇa kṛto yaḥ śvetaḥ, kṛṣṇamaṇḍalaṃ sarvataḥ samākrāmati| sarvātmakaṃ tridoṣajam, anye ‘syandātmakam’ iti paṭhitvā abhiṣyandātmakamāhuḥ||27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taccājakājātamiti vyavasyet ||28||</seg> (iti kṛṣṇajāḥ) | (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28">ajakājātamāha– ajāpurīṣapratima ityādi| ajāpurīṣapratimaḥ śuṣkājapurīṣatulyaḥ| salohita īṣallohitaḥ| vigṛhya kṛṣṇamiti svocchrāyeṇa kṛṣṇadeśaṃ mahattvādvicchidya| pracaya iti prakṛṣṭaścayaḥ udgama iti yāvat| ajakāyā medovat saṃśrayastṛtīyatvaggatatvena medasaḥ pracayo boddhavyaḥ| tathāca videhaḥ– “kṛṣṇe'kṣṇoryadbhavecchuklaṃ chāgalīviṭsamaprabham| sāndrapicchilaraktāsraṃ tritvaggamajaketi sā||” iti| iti kṛṣṇajāḥ||28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="28">ajakājātamāha– ajetyādi| ajāpurīṣapratimaḥ śuṣkacchāgalīpurīṣatulyaḥ| salohita iti īṣallohitaḥ, vigṛhya kṛṣṇamiti svocchrāyeṇa kṛṣṇadeśaṃ mahattvādvicchidya, vidāryeti yāvat| pracaya iti prakṛṣṭaścayaḥ, udgama iti yāvat| abhyupaiti samantādāgacchati| ajakāyā medovatsaṃśrayastṛtīyatvaggatatvena medasaḥ pracayo boddhavyaḥ| yaduktaṃ videhe– “kṛṣṇe'kṣṇoryadbhavecchuklaṃ chāgalīviṭsamaprabham| sāndrapicchilaraktāsraṃ tritvaggamajaketi sā||” iti| sa vraṇaśuklaḥ akṣipākātyayaḥ ajakājātaḥ| evaṃ <note place="foot" type="variant" n="80">‘kṛṣṇagate cakṣurogāścatvāraḥ’ iti pā.|</note> kṛṣṇagatāścakṣūrogāścatvāraḥ| iti kṛṣṇajāḥ||28||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">prathame paṭale doṣā yasya dṛṣṭyāṃ vyavasthitāḥ | avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||29||</seg> (su. u. taṃ. a. 5) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="29">kṛṣṇāśritatvād dṛṣṭimaṇḍalasya dṛṣṭijā ucyante| dṛṣṭipramāṇaṃ tu suśrutenoktam– “masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām|” (su. u. taṃ. a. 7) iti| atra masūradalamātrāmiti masūrārdhadalamātrāṃ, tathā ca nimiḥ– “pañcabhūtātmikā dṛṣṭirmasūrārdhadalonmitiḥ|” iti| nanu, evaṃ tarhi virudhyate, yadāha sa eva punaḥ– “netrāyāmatribhāgaṃ ca kṛṣṇamaṇḍalamucyate| kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ||” (su. u. taṃ. a. 1) iti, atra kṛṣṇasaptamabhāgatvena dṛṣṭeruktatvāt| ucyate– <note place="foot" type="variant" n="81">‘ ... bhāgatvenaiva’ iti pā.|</note> kṛṣṇasaptamabhāgatvenāpi masūrārdhadalapramāṇā dṛṣṭirityeka evārthaḥ| nanu, evamāturopakramaṇīyoktaṃ “ <note place="foot" type="variant" n="82">‘dvyaṅgulāyatanaṃ ca’ iti pā.|</note> dvyaṅgulāyataṃ nayanaṃ, nayanatribhāgaparimāṇā tārakā, <note place="foot" type="variant" n="83">‘navamo bhāgo’ iti pā.|</note> navamastārakāṃśo dṛṣṭimaṇḍalam|” (su. sū. a. 35) iti <note place="foot" type="variant" n="84">‘viruddham’ iti pā.|</note> virudhyate| ucyate– tatra maṇḍalābhidhānena maṇḍalasahitāyā dṛṣṭeruktiḥ, atra tu maṇḍalarahitāyā iti; matabhedādvā na virodhaḥ, <note place="foot" type="variant" n="85">‘tārakānavamāṃśadṛṣṭivacanaṃ śalyasiddhāntena etattu śālākyasiddhāntena|’ iti pā.|</note> tārakānavamāṃśo dṛṣṭiriti śalyamataṃ, tārakāsaptamāṃśo dṛṣṭiriti śālākyasiddhāntena| nanu, evaṃ tarhi “dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante” (su. śā. a. 4) iti śārīroktaṃ virudhyate, yataḥ kṛṣṇasaptamabhāgatvena dṛṣṭeruktatvāt kṛṣṇavṛddhyā tadvṛddheḥ sambhavāt| naivam, aṅgāntaravanna bahu vardhata ityabhiprāyeṇoktaṃ dṛṣṭirna vardhata iti| dṛṣṭyāṃ ca catvāri paṭalāni| rasaraktāśrayaṃ bāhyaṃ, dvitīyaṃ māṃsasaṃśrayaṃ, tṛtīyaṃ medaḥsaṃśrayaṃ, caturthaṃ kālakāsthisaṃsthitam| tathā ca suśrutaḥ– “tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam| medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam| pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate||” (su. u. taṃ. a. 1) iti| atra tejaḥśabdena raktaṃ, jalaśabdena ca raso vyākhyātaḥ| teṣu paṭaleṣu bāhyādibhedenādhiṣṭhānaviśeṣaprabhāvāt doṣāṇāṃ liṅgaviśeṣamāha– prathame paṭala ityādi| prathame paṭale sarvābhyantare paṭale kālakāsthisaṃśraye; na tu bāhye, tatra prathamaṃ doṣaliṅgānupalabdheḥ; yadi tu kuṣṭhādivadbāhyaṃ prathamaṃ pradūṣyābhyantare doṣānupraveśaḥ syāttadā prāgeva rogastatropalabhyet, na caivaṃ dṛśyate| tathāca videhaḥ– “dṛṣṭerantaramādyaṃ tu paṭalaṃ samabhidrutāḥ|” ityārabhya “ekaikamanupadyante paryāyāt paṭalāntaram|” iti| prathame paṭala ityādigranthāt pūrvaṃ kecit “ <note place="foot" type="variant" n="86">‘śirābhi ... ’ iti pā.|</note> sirābhirabhisamprāpya viguṇo'bhyantare bhṛśam|” (su. u. taṃ. a. 1) iti ślokārdhaṃ samprāptirūpaṃ paṭhanti suśrute, tacca ‘ <note place="foot" type="variant" n="87">‘śirānusāribhi ... ’ iti pā.|</note> sirānusāribhirdoṣaiḥ’ (su. u. taṃ. a. 1) ityanenaiva gatārthamityanārṣaṃ ṭīkākārairvyākhyātam| rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi| kadācidatha paśyatītyanenātrādhiṣṭhānaviśeṣāddosyālpabalatā uktā bhavati| avyaktarūpāṇyapi <note place="foot" type="variant" n="88">‘vakṣyamāṇabhramaṇāruṇavarṇādiyuktāni’ iti pā.|</note> vakṣyamāṇabhramarāruṇavarṇādiyuktāni vātena, pittenādityakhadyotādipītanīlavarṇāni, kaphena sitavarṇāni, raktena raktavarṇāni, sannipātena citravarṇāni; evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthapaṭaleṣvapi vyākhyeyam||29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="29">kṛṣṇāśritatvād dṛṣṭimaṇḍalasya dṛṣṭijā ucyante| dṛṣṭipramāṇaṃ tu suśrutenoktam| tadyathā– “masūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām|” iti| masūramātrāṃ masūrārdhadalamātrām| tathā ca nimiḥ– “pañcabhūtātmikā dṛṣṭirmasūrārdhadalonmitā|” iti| dṛṣṭyāṃ catvāri paṭalāni– rasaraktāśrayaṃ bāhyaṃ, dvitīyaṃ māṃsaraktāśrayaṃ, tṛtīyaṃ medaḥsaṃśrayaṃ, caturthaṃ kālakāsthiśritamiti| yaduktaṃ suśrute– “tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyatpiśitāśritam| medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam|| <note place="foot" type="variant" n="89">‘pañcamaṃ saptamam’ iti pā.|</note> pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulyamiṣyate|” iti| atra tejaḥśabdena raktaṃ, jalaśabdena raso vyākhyātaḥ| teṣu paṭaleṣu bāhyādibhedenādhiṣṭhānabhāvāddoṣāṇāṃ liṅgaviśeṣamāha– prathama ityādi| prathame sarvābhyantare paṭale kālakāsthisaṃśraye, natu bāhye| tathāca videhaḥ– “yathā doṣāḥ prakupitāḥ prāpya rūpavahe <note place="foot" type="variant" n="90">‘śire’ iti pā.|</note> sire| dṛṣṭerantaramādyaṃ tu paṭalaṃ samabhidrutāḥ|| ekaikamanupadyante paryāyātpaṭalāntaram|” iti| rūpāṇīti rūpavanti dravyāṇi| kadācidatha paśyatītyanenātrādhiṣṭhānaviśeṣāddoṣasyālpabalatoktā| avyaktānīti rūpāṇyapi| <note place="foot" type="variant" n="91">‘vekṣyamāṇabhramaṇāruṇavarṇādiyuktāni’ iti pā.|</note> vakṣyamāṇabhramarāruṇavarṇādiyuktāni vātena, pittenādityakhadyotādipītanīlavarṇāni, kaphena śvetacāmaragauravarṇāni, raktena raktavarṇāni, sannipātena citrāṇīti| evaṃ dvitīyatṛtīyacaturthapaṭaleṣvapi vyākhyeyam||29||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate | makṣikāmaśakāṃścāpi jālakāni ca paśyati ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">maṇḍalāni patākāṃśca <note place="foot" type="variant" n="92">‘marīcīn’ iti pā. |</note> marīciṃ kuṇḍalāni ca | pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca ||31||</seg> <seg type="unit" n="32">dūrasthāni ca rūpāṇi manyate sa samīpataḥ | samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt ||32||</seg> yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati | (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30-32">dvitīyapaṭalagatasya liṅgamāha– dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalatītyādi| vihvalati punaḥ punaḥ <note place="foot" type="variant" n="93">‘asamarthā bhavati’ iti pā.|</note> asamyagrūpaṃ gṛhṇāti, tathā avidyamānān makṣikādīn paśyati; athavā makṣiketyādinā vihvalatvameva vyākriyate| jālakāni jālānyeva| marīcīniti raśmīn| pariplavāniti maṇḍūkādīnāṃ pari sarvataḥ plavān gatīḥ| vividhāniti ūrdhvādhastiryaggataśleṣmādidoṣavarṇena <note place="foot" type="variant" n="94">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca nānāvidhān, anye pariplavān vividhāniti nānāvarṇān jalaplavānityācakṣate| gocaravibhramāditi viṣayabhrānteḥ| sūcīpāśaṃ na paśyatīti sato'pi sūkṣmasyānupalambhaḥ; sūcīpāśaṃ sūcīrandhraṃ, pāśaṃ vā guṇam||30-32||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30-32">dvitīyapaṭalagatamāha– duṣṭirityādi| dvitīyaṃ paṭalaṃ māṃsaraktāśrayam| vihvalati punaḥpunarasamyagrūpaṃ gṛhṇāti, tathā makṣikādīnyapyasanti yathādoṣavarṇāni paśyati, jālakāni jālānyeva| marīcīn raśmīn, pariplavān vividhānnānāvidhān jalaplavān| athavā vividhāniti ūrdhvādhastiryaggatatvena doṣavarṇatvena ca| varṣaṃ vṛṣṭiḥ, abhro meghaḥ, tamo'ndhakāraḥ, gocaravibhramāt viṣayabhrānteḥ, yatnavān kṛtayatno'pi, sūcīpāśaṃ sūcīrandhraṃ, sato'pi sūkṣmasyānupalambhaḥ||30-32||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">mahāntyapi ca rūpāṇi chāditānīva cāmbaraiḥ | karṇanāsākṣihīnāni vikṛtānīva paśyati ||34||</seg> yathādoṣaṃ ca <note place="foot" type="variant" n="95">‘rajyate’ iti pā. |</note> rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi | (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33-34">tṛtīyapaṭalagatasya liṅgamāha– ūrdhvaṃ paśyatītyādi| ūrdhvadarśanābhidhānādadhodarśanasya niṣedhasiddhau tadabhidhānaṃ svarūpānuvādārtham| nanu, pārśvayorīṣaddarśanārthaṃ kimityetanna bhavati? ucyate– ūrdhvādhogatatvenaiva pārśvasya parigrahāditi kārtikaḥ| yadetadrūpaṃ paśyati tat kīdṛśamityata āha– mahāntyapītyādi| “chāditānīva cāmbarairiti āvṛtānīva vastraiḥ|” ‘ambare’ iti pāṭhāntare ākāśe chāditāni kenāpi| vikṛtānīveti chinnakarapādādīni| atra rāgaprāptimāha– yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasīti| asyārthaḥ– yathāyathaṃ <note place="foot" type="variant" n="96">‘ ... ryujyeta’ iti pā.|</note> doṣavarṇairaruṇapītasitādibhiryujyate dṛṣṭiḥ; rāgaścātra varṇamātravacanaḥ| ata eva vakṣyati– “kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ sarakta” (su. u. taṃ. a. 7) iti| doṣe balīyasīti raktamāṃsamedaḥsahāye balavati doṣe, anyathā tu tṛtīye'pi rāgo na bhavatīti vyabhicāraḥ sūcyata iti gadādharaḥ| nanu, tṛtīye kathaṃ rāgavarṇanaṃ, bāhyapaṭalenāvṛte darśanāsambhavāt? na cāśmarīvarṇābhidhānavadāyurvedaprāmāṇyārthaṃ bhaviṣyatīti, aśmaryā uttarakālamākṛṣṭau tathā pratīteḥ, iha tu na tādṛk| ucyate– tṛtīyapaṭalagatasya doṣasya tathāsvabhāvādbāhye rāgopalabdhiḥ, tṛtīyapaṭalādārabhya rāgodayaḥ| yadāha videhaḥ– “yathāsvaṃ rajyate dṛṣṭirdoṣaistripaṭalasthitaiḥ| caturthapaṭalaprāptairmaṇḍalaṃ rajyate tu taiḥ||” iti||33-34||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="97">‘tṛtīyapaṭalamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33-34">tṛtīyapaṭalagatamāha– ūrdhvamityādi| ‘ambare’ iti pāṭhe tatrākāśe chāditānīva vikṛtānīveti, chinnakarṇanāsādīni| atra rāgasamprāptimāha– yatheti| yathāyathaṃ doṣavarṇairaruṇapītasitādibhiryujyeta dṛṣṭiḥ, doṣe balīyasi raktamāṃsamedaḥsahāye <note place="foot" type="variant" n="98">‘ca bhavati’ iti pā.|</note> balavati doṣe| tṛtīyapaṭalagatasya doṣasya tathāsvabhāvādvā rāgopalabdhiḥ| tṛtīyapaṭalādārabhya rāgodaya ityarthaḥ| yadāha videhaḥ– “yathāsvaṃ rajyate dṛṣṭirdoṣaistripaṭalasthitaiḥ| caturthapaṭalaprāptairmaṇḍalaṃ rajyate tu taiḥ||” iti||33-34||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthaṃ naiva paśyati | samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva paśyati ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati | dvidhā sthite dvidhā paśyedbahudhā cānavasthite ||37||</seg> <seg type="unit" n="1">(su. u. taṃ. a. 7) | doṣe dṛṣṭyāśrite tiryak sa ekaṃ manyate dvidhā ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="35-37">adhunādha ūrdhvamevaṃ yathāpradeśaṃ dṛṣṭau doṣāvasthāne yathā na paśyati yādṛgvā paśyati tathā darśayitumāha– adhaḥsthita ityādi| samīpasthaṃ dūrasthaṃ ceti naiva paśyatīti sambandhaḥ| samantata iti sarvataḥ| saṅkulānīveti anyānyarūpeṇaiva miśrāṇi| anavasthita iti aniyatāvasthāna ityarthaḥ||35-37||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="35-37">adhunā'dha ūrdhvameva yathāpradeśaṃ dṛṣṭau doṣādhiṣṭhāne yathā na paśyati yādṛgvā paśyati tathā darśayitumāha– adhaḥsthita iti; dṛṣṭimaṇḍalādhobhāgasthite doṣa ityarthaḥ| samīpasthaṃ naiva paśyati, tathoparisthite doṣe dūrasthaṃ ca naiva paśyatīti sambandhaḥ| samantata iti sarvataḥ sthite doṣe, saṅkulāni anyonyarūpeṇa vimiśrāṇi| anavasthita iti aniyatāvasthāna ityarthaḥ||35-37||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">timirākhyaḥ sa vai doṣaścaturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||38||</seg> <seg type="unit" n="39">ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśamataḥ param | asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe <note place="foot" type="variant" n="99">‘ ... vantarikṣe’ iti pā. |</note> ca <note place="foot" type="variant" n="100">‘vidyutam’ iti pā. |</note> vidyutaḥ | nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūnyatha paśyati ||40||</seg> (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="38-40">caturthapaṭalagatamāha– timirākhya ityādi| āndhyotpādakatayā timirasādharmyāttimirākhyaḥ, doṣo rogaḥ, “doṣā api rogākhyāṃ labhante” ityāgamāt; sa eva rogaḥ sarvato dṛṣṭirodhālliṅganāśa ucyate; liṅgyate jñāyate'neneti liṅgamindriyaṃ darśanaśaktiḥ, tannāśo'sminniti liṅganāśaḥ| <note place="foot" type="variant" n="101">‘liṅganāśamityataḥ parato’ iti pā.|</note> liṅganāśamataḥ paraṃ ‘vadanti’ iti śeṣaḥ| asminnapi tamobhūta iti bhūtaśabdaḥ sādṛśye, rūpasyānupalambhādandhakārasadṛśe| nātirūḍhe nātivṛddhe, ataścandrādityādīni bhāsvanti vastūni paśyati| antarīkṣe cetyasyopādānaṃ bhūmestamomayatvāt, tatra ca tamo'bhibhavāttādṛśasya cakṣuṣo darśanāśakteḥ||38-40||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="38-40">caturthapaṭalagatamāha– timirākhya ityādi| caturthaḥ kālakāsthiśritaḥ; timirasādharmyāttimirākhyaḥ, doṣo rogaḥ, doṣā api rogākhyāṃ labhante ityāgamāt, sa eva rogaḥ sarvato dṛṣṭirodhālliṅganāśa ucyate| liṅgyate jñāyate <note place="foot" type="variant" n="102">‘ityaneneti’ iti pā.|</note> aneneti liṅgaṃ <note place="foot" type="variant" n="103">‘indriyaśaktiḥ’ iti pā.|</note> indriyaṃ darśanaśaktiḥ, tasya nāśo yasminniti liṅganāśaḥ| liṅganāśamataḥ paramityataḥ parato vadantīti śeṣaḥ| asminnapi tamobhūta ityādi bhūtaśabdaḥ sādṛśye, rūpasyānupalambhādandhakārabhūte, nātirūḍhe nātivṛddhe, ataścandrādityādīni bhāsvanti piṇḍībhūtāni jvalantīva paśyati| antarikṣe cetyasyopādānaṃ bhūmestamomayatvāttādṛśasya cakṣuṣo darśanāśakteḥ||38-40||</seg></ab>
        <ab type="mula">sa eva liṅganāśastu nīlikā kācasañjñitaḥ |41| (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tasyaiva liṅganāśasya sañjñāntaramāha– sa eva liṅganāśastvityādi| yastṛtīyapaṭalasthitaḥ kācasañjñito doṣaḥ sa evopekṣayā caturthe paṭale punarliṅganāśo nīlikā ca| tuśabdaḥ punararthe| kutaḥ punarayamṛjureva grantho na lagati– nīlikākācābhyāṃ paryāyābhyāṃ sañjñito nīlikākācasañjñita iti; naivaṃ, tantrāntare tṛtīyapaṭalasthite doṣe kācābhidhānāt| yadāha nimiḥ– “kāca ityeṣa vijñeyo yāpyastripaṭalotthitaḥ| caturthapaṭalaprāpto liṅganāśaḥ sa ucyate|| pratyākhyeyaśca kaphajo vyādhiḥ sādhyastu tadvidā|” iti| atrāpi tatpratyayāt tṛtīyapaṭalasthasya kācasañjñā, caturthapaṭalaprāptasya pratyākhyeyatvaṃ pratyetavyam| yat punarliṅganāśopādānaṃ tat sakalaparyāyajñāpakārtham| gadādharastu “nīlikāviśeṣitā kācasañjñā nīlikākācasañjñā” ityāha; etena tṛtīyapaṭalasthadoṣe kācasañjñā, caturthe tu sā nīlikayā viśiṣyate iti phalati| ekajātīyatayā tricatuḥpaṭalayorapi rogāṇāṃ ṣaṭtvameva, natu dvādaśatvaṃ; tena na saṅkhyātirekaḥ| idamidānīṃ cintyate– tṛtīyapaṭalasthe doṣe kācasañjñā timirasañjñā ca, tarhi kathaṃ na ṣaṭsaṅkhyāhāniḥ? kācāttimirasya bhinnatvāt, uktaṃ ca– “ṣaḍ liṅganāśāḥ” iti; atha manyase, timirāt kāco na bhidyate, tasyāvasthāntaratvāditi; na, tadviparītasādhakatvāddhetoḥ; <note place="foot" type="variant" n="104">‘ ... śirotpātābhyām ... śirāharṣayo ... ’ iti pā.|</note> yato'bhiṣyandasirotpātābhyāmadhimanthasirāharṣayoravasthāntaratve'pi bhinnatvaṃ pratīyate| ucyate– bhavatyevaṃ, yadyavasthāntaratve'pi viśiṣṭanāmaprāptistayorivāsya prathamanāmaparityāgāt syāt; na caivaṃ, “timirākhyaḥ sa vai dṣaḥ” (su. u. taṃ. a. 7) ityabhidhānāt tathāca ‘timire rāgiṇi’ iti vacanāt; tasmānnāsyāvasthāntare pūrvanāmaparityāgaḥ, tatastimirāt kācasyāvasthāntaratve'pyananyatvaṃ sādhu, yathā– satyapi yauvanatve yajñadattasya na svābhidheyahāniḥ, ato na saṅkhyātirekaprasaṅga iti|41|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tasyaiva liṅganāśasya <note place="foot" type="variant" n="105">‘liṅgāntaramāha’ iti pā.|</note> sañjñāntaramāha– sa ityādi| yastṛtīyapaṭalagataḥ kācasañjñito doṣaḥ, sa eva copekṣayā caturthapaṭale punarliṅganāśo nīlikāsañjñaḥ| tuśabdaḥ punararthe; yathovāca nimiḥ– “kāca ityeṣa vijñeyo yāpyastripaṭalasthitaḥ| caturthapaṭalaprāpto liṅganāśaḥ sa ucyate|| pratyākhyeyaśca kaphajo vyādhiḥ sādhyastu tadvidā||” iti| atrāpi tatpratyayāttṛtīyapaṭalasthasya kācasañjñā, caturthapaṭalaprāptasya ca pratyākhyeyatvaṃ pratyetavyam| gadādharastu nīlikāviśeṣitā kācasañjñā sañjātā yasya sa <note place="foot" type="variant" n="106">‘nīlikākāca’ iti pā.|</note> nīlikākācasañjñita ityāha| etena tṛtīyapaṭalasthe <note place="foot" type="variant" n="107">‘doṣe'pi’ iti pā.|</note> doṣe kācasañjñā, caturthe tu sā nīlikayā viśiṣyata iti phalati| ekajātīyatayā tṛtīyacaturthapaṭalagatānāṃ rogāṇāṃ timirakācanīlakācasañjñā; tadvatāmapi ṣaṭtvameva, na tu dvādaśatvam| yathā– satyapi yauvanatve yajñadattasya nātmanāmahāniḥ, ato na saṅkhyātirekaḥ, saṅkhyātirekeṇaiva ṣaḍliṅganāśa iti|41|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">vātena cāpi rūpāṇi bhramantīva ca paśyati ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ | pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān ||42||</seg> <seg type="unit" n="43">nṛtyataścaiva śikhinaḥ sarvaṃ nīlaṃ ca paśyati | <note place="foot" type="variant" n="108">‘kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca’ iti pā. kvacidpustake gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca’ etatpaṅktipaścādupalabhyate|</note> kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||43||</seg> <seg type="unit" n="44">(gauracāmaragaurāṇi <note place="foot" type="variant" n="109">‘śvetābhrapramitāni’ iti pā. |</note> śvetābhrapratimāni ca | paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ <note place="foot" type="variant" n="110">‘vyabhre caivābhrasamplavam’ iti pā. |</note> vyabhre caivābhrasamplavam) | salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ | paśyedraktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca ||44||</seg> <seg type="unit" n="45">sa <note place="foot" type="variant" n="111">‘haritānyatha’ iti pā. |</note> sitānyapi kṛṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ | sannipātena citrāṇi viplutānīva paśyati ||45||</seg> <seg type="unit" n="46">bahudhā ca dvidhā cāpi sarvāṇyeva samantataḥ | hīnādhikāṅgānyapi tu jyotīṃṣyapi ca bhūyasā ||46||</seg> (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="41-46">doṣaviśeṣeṇa rūpaviśeṣadarśanamāha– vātenetyādi| aviśeṣeṇa yaduktametat vāte tat sarvapaṭaleṣu sambadhyate, tulyatvānnyāyasya| vyāviddhānīva kuṭilānīva| khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ, śakracāpa indradhanuḥ, guṇān rūpāṇi, ādityādīnāṃ rūpāṇītyarthaḥ| śikhino mayūrān| salilaplāvitānīva parijāḍyānīti salilaplavanenaiva stimitānītyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="112">‘sasitānīti’ iti pā.|</note> sitānīti śvetāni| nanu, raktena kathaṃ sitānītyucyante? śleṣmaṇā sitarūpasya darśitatvāt| naivaṃ, sitānyapi kṛṣṇāni pītāni paśyatīti vyākhyānādadoṣaḥ; sa iti mānavaḥ| raktena kṛṣṇapītadarśanaṃ pittasadharmakatvādraktasya| citrāṇīti nānāvarṇāni| viplutānīveti viparītāni| viparītatvameva vivṛṇoti– bahudhetyādi| ayamarthaḥ– sannipātena pūrvaprakāreṇa bahuvidhāni dvividhāni vā sarvāṇi dravyāṇi paśyati, tṛtīyapaṭale hīnādhikāṅgānyapīti gadādharaḥ||41-46||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="41-46">doṣaviśeṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="113">‘rūpadarśanatvamāha’ iti pā.|</note> rūpadarśanamāha– tatretyādi| vyāviddhāni kuṭilāni| pittena rūpadarśanamāha– pittenetyādi| khadyoto jyotiriṅgaṇaḥ, śakracāpa indradhanuḥ, guṇāniti rūpāṇītyarthaḥ| śikhino mayūrān| kaphena rūpamāha– gauretyādi| śvetacāmaraśubhrāṇi śubhrameghasadṛśāni| asūkṣmāṇi sthūlāni| vyabhre caivābhrasamplavamiti anabhre ākāśe meghonnatiṃ paśyati| salilaplāvitāni stimitānītyarthaḥ| raktena rūpamāha– paśyedityādi| nanu, raktena kathaṃ sasitānītyucyate? śleṣmaṇaḥ sitarūpasya darśitatvāt| maivaṃ, sitānyapi kṛṣṇāni pītāni ca paśyatīti vyākhyānādadoṣaḥ| raktena kṛṣṇapītadarśanaṃ pittasadharmakatvādraktasya| sannipātarūpamāha– sannipāteneti| citrāṇi nānāvarṇāni, viplutāni viparītāni, viparītatvameva vivṛṇoti– bahudhā cetyādi| ayamarthaḥ– bahudhā dvidhā vā sarvāṇi dravyāṇi paśyati, <note place="foot" type="variant" n="114">‘tṛtīyapaṭalagatāni’ iti pā.|</note> tṛtīyapaṭalagate hīnādhikāṅgānyapīti||41-46||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrchitaṃ pittatejasā | pītā diśastu khadyotān bhāskaraṃ cāpi paśyati ||47||</seg> vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva vā | (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="47">pittenāparaṃ parimlāyisañjñakaṃ timiramāha– pittaṃ kuryādityādi| parimlāyīti parimlāyi timiram; etacca raktamūrchitapittakṛtaṃ pītaṃ nīlaṃ boddhavyam| yadāha sātyakiḥ– “evameva tu vijñeyā nīlāḥ pittasamutthitāḥ| <note place="foot" type="variant" n="115">‘raktapittotthitāḥ’ iti pā.|</note> raktāḥ pittotthitāḥ pītāḥ||” iti| atra vacane kāca iti viśeṣyatvena boddhavyam| mūrchitaṃ pittatejaseti pittasya tejo raktaṃ, prasādarūpatvāt; tena miśritam| anye tu ‘raktatejasā’ iti paṭhanti, raktasya tejo balaṃ raktatejaḥ; kecit ‘bhaktatejasā’ iti paṭhanti, bhaktasya annasya tejasā prasādena rasenetyarthaḥ; raktatejasetyatrāpi raktārthaṃ tejo raktateja <note place="foot" type="variant" n="116">atra ‘iti’ etat pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti rasa evābhidhātuṃ śakyate, pittatejasetyatrāpi pittārthaṃ tejaḥ pittatejaḥ; pittaśabdena samānatvena tatprasādatvena ca raktamabhidhāya pūrva evārthaḥ kartuṃ śakyate| tathā ca videhaḥ– “pittaṃ raktaprasādena mūrchayitvā ca mārutam|” ityārabhya “eṣa yāpyaḥ smṛtaḥ kāco mlāyīnāmnā śarīriṇām|” iti| idaṃ tvanyatra raktapittābhyāṃ paṭhyate| yaduktaṃ <note place="foot" type="variant" n="117">‘atra videhaḥ’ iti adhikaḥ pā.|</note> – “vidadhāti parimlāyi pittaṃ raktena saṅgatam| tena pītā diśaḥ paśyedudyantamiva bhāskaram||” iti| atrāpi yadi raktaśabdena raktārthaṃ yattadraktamiti kusṛṣṭyā raso'bhidhīyate, tadā pūrveṇa saha samānārthamevaitadvacanaṃ syāditi| parimlāyiroge timiravataḥ puṃso rāgagrahaṇe liṅgamāha– pītā diśa ityādi| vikīryamāṇāniti ācchādyamānān| yāpyaścāyaṃ, tathāhi sātyakiḥ– “tṛtīyaṃ paṭalaṃ <note place="foot" type="variant" n="118">‘prāpte timire’ iti pā.|</note> prāptaṃ timiraṃ rāgi jāyate| arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam|| kṛcchraṃ dvitīye <note place="foot" type="variant" n="119">‘paṭale’ iti pā.|</note> rāgi syāt tṛtīye yāpyamucyate|” iti||47||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="47">pitte(ttarakte)na cāparaṃ parimlāyisañjñitaṃ timiramāha– pittamityādi| parimlāyi timiraṃ kuryāt| etacca raktamūrchitaṃ pītaṃ nīlaṃ boddhavyam| yadāha sātyakiḥ– “evameva tu vijñeyā nīlāḥ pittasamudbhavāḥ| raktapittotthitāḥ pītāḥ” iti| mūrchitaṃ pittatejaseti pittasya tejo raktaṃ, tasya prasādarūpatvāt, tena saṃśritam| anye raktatejaseti paṭhanti, raktasya tejo balaṃ raktatejaḥ, tena raktatejasā raktaprasādena| kaścidbhaktatejaseti paṭhati, bhaktatejasā āhāraprasādena rasenetyarthaḥ| raktatejasetyatra raktārthaṃ tejo raktatejaḥ| idaṃ tvanyatra raktapittābhyāṃ paṭhyate| yaduktam– “vidadhāti parimlāyi pittaṃ raktena saṅgatam| tena pītā diśaḥ paśyedudyantamiva bhāskaram||” iti| tasmin rūpagrahaṇaliṅgamāha– pītā diśa ityādinā vikīryamāṇān ācchādyamānān, yāpyaścāyaṃ vikāraḥ, tathāhi sātyakiḥ– “tṛtīyaṃ paṭalaṃ prāpte <note place="foot" type="variant" n="120">‘timire’ iti pā.|</note> timiraṃ rāgi jāyate| arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam|| kṛcchraṃ dvitīye paṭale tṛtīye yāpyamucyate|” iti||47||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="48">vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ param ||48||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="48">vātādibhedena ṣaḍvidhaṃ timiramabhidhāya rāgaiḥ ṣaḍvidhamāha– vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairityādi| sarvānugāṃ timirasañjñāṃ vihāya liṅganāśasañjñayā kīrtanaṃ rāgaprakarṣaprāpteḥ||48||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="48">vātādibhedena ṣaḍvidhaṃ timiramabhidhāya rāgaiḥ ṣaḍvidhamāha– vakṣyāmītyādi| sarvānugāṃ timirasañjñāṃ vihāya liṅganāśasañjñāyāḥ saṅkīrtanaṃ rāgaprakarṣaprāpteḥ||48||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭo mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt | kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samastadoṣaprabhavo vicitraḥ ||49||</seg> (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="49">vātādirāgoddeśamāha– rāgo'ruṇa ityādi| mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāditi mlāyī pītanīlo varṇaḥ| nanu, śeṣe parimlāyi paṭhitaṃ tat kathamadhunā vātarogasyānantaroktiḥ? naivaṃ, rāgakāle vāyurapyatrāṃśena vyāpriyate iti pratipādanārthamiti kārtikaḥ| paittikarūpadvayasyaikatrābhidhānena lāghavaṃ syāditi yuktaṃ, yattu prāgeva na kṛtaṃ tadekavikāraśaṅkānirāsārtham||49||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="49">vātādirāgoddeśamāha– rāga ityādi| mlāyī pītanīlo varṇaḥ, <note place="foot" type="variant" n="121">‘vicitro'to’ iti pā.|</note> vicitro nānāvarṇaḥ| nanu, śeṣe parimlāyi paṭhitaṃ tatkathamadhunā vātarogānantaraṃ tasyoktiḥ? maivaṃ, rāgakāle vāyurapyatrāṃśena vyāpriyata iti pratipādanārthamiti kārtikaḥ||49||</seg></ab>
        <ab type="mula">aruṇaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭyāṃ sthūlakācāruṇaprabham |50| (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">uddeśakrameṇa vātikarāgasyaiva viśiṣṭalakṣaṇamāha– aruṇaṃ maṇḍalamityādi| aruṇaṃ maṇḍalaṃ kīdṛśaṃ bhavatītyata āha– sthūlakācāruṇaprabhamiti| sthūlakācasyeva aruṇā prabhā yasya tattathā; etena bāhulyamaruṇatvaṃ ca pratipādyate| kāco'trāruṇo vivakṣitaḥ|50|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">parimlāyitimirarogamāha– aruṇamityādi| sthūlakācasyevāruṇā prabhā yasya tattathā| kāco'trāruṇo vivakṣitaḥ50|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">parimlāyini roge syānmlāyi nīlaṃ ca maṇḍalam ||50||</seg> doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācit syāttu darśanam | (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="50">parimlāyino viśiṣṭaliṅgamāha– parimlāyinītyādi| atra gadādharastu “raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭyāṃ sthūlakācānalaprabham|” iti paṭhitvā etadapi parimlāyilakṣaṇamāha, vyācaṣṭe ca– bāhulyena sthūlakācasyeva <note place="foot" type="variant" n="122">‘(varṇena)’ iti pā.|</note> varṇataḥ analasyeva prabhā yasya tattatheti, analaprabhatvena pītaṃ maṇḍalaṃ bhavati; pītaṃ ceṣannīlaṃ boddhavyaṃ, “mlāyi nīlaṃ ca maṇḍalam” ityabhidhānāt; tathā “pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva ca|” (su. u. taṃ. a. 7) ityuktam; ānīlamīṣannīlamityarthaḥ| mlāyīti <note place="foot" type="variant" n="123">atra kvacitpustake ‘kṣayi (?)’ iti adhikaḥ pā.|</note> mlānamiti kārtikaḥ| doṣakṣayāditi karmakṣayāt; satyapi doṣarūpatve darśanasadbhāvāt| nanu, kiṃ tarhi doṣarūpaṃ tādṛśamevāvatiṣṭhate uta kṣīṇaṃ vā? tatra na tāvadādyaḥ pakṣaḥ, doṣāṇāṃ kṛtakāryāṇāṃ tathātve darśanasyāsaṅgatatvāt; atha dvitīyastadā doṣasyaiva <note place="foot" type="variant" n="124">‘kṣayādityāpātitam’ iti pā.|</note> kṣayādityāpatitaṃ kimiti karmakṣayāditi svīkriyate? naivaṃ, vinā doṣapratīkāraṃ <note place="foot" type="variant" n="125">‘darśanodayāt atra paramevaṃ vikārasvabhāvāditi’ iti pā.|</note> darśanodayādvikārasvabhāvāditi kārtikaḥ| anye tu kālavaśāt vātādidoṣasyaiva kṣayāt kadāciddarśanaṃ syādityāhuḥ, yataḥ kālādijamapi viśeṣaṃ kvacillakṣaṇatvena paṭhatyeva, doṣaśabdena ca karmaṇo'bhidhānamaprasiddhaṃ; kiṃvā doṣakṣaye eva kadācit karmakṣayo heturiṣyatāṃ, karmaṇaśca kadācit kṣayo vaicitryāt| athātraiva kuta evam? ucyate– asyaivaṃvidhakarmajanyatvāditi| gadādharapāṭhe raktajamityatra raktamityupalakṣaṇaṃ, tena raktapittajam||50||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="50">parimlāyini timire doṣakṣayāt kadācittatra darśanaṃ bhavatītyāha– doṣakṣayāditi| kālādinā vātādidoṣasyaiva kṣayāt; anye karmasahacaritavātādidoṣakṣayāt||50||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva ca | śleṣmaṇā bahulaṃ pītaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram ||52||</seg> <seg type="unit" n="53">calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ | ( <note place="foot" type="variant" n="126">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> saṅkucatyātape'tyarthaḥ chāyāyāṃ vistṛto bhavet) | mṛjyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati ||53||</seg> <seg type="unit" n="54">pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam | dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje | yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi ||54||</seg> (su. u. taṃ. a. 7) | ( <note place="foot" type="variant" n="127">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī | yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca gambhīrasañjñācca tathaiva dṛṣṭiḥ) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="51-54">rāgo'ruṇo mārutaja ityādi sūtraṃ pūrvoktaṃ vivṛṇoti– aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātādityādi| pittānmaṇḍalamānīlamiti ānīlamīṣannīlaṃ pītameva, tena raktasambandhe sati kāṃsyābham| pītameva ceti rasasambandhe pītameva, kāṃsyābhamāpāṇḍupītamityarthaḥ| kecidatra kaphaje paṭhanti– “saṅkucatyātape'tyarthaṃ chāyāyāṃ vistṛto bhavet|” (su. u. taṃ. a. 7) iti| śoṇitaje pravāletyādau pravālaṃ svanāmakhyātaṃ tadābhaṃ, padmapatrābhaṃ ca raktapadmapuṣpadalābham| tridoṣaje citra ityatra yathāsvaṃ vātādivarṇavibhedena citratvaṃ boddhavyaṃ, yathāsvamityasya vakṣyamāṇasyātrāpi sambandhāt; tenāyamarthaḥ– yathāyathaṃ vātādīnāṃ varṇabhedena citravarṇo bhavati, uddeśoktavarṇacitratve sākṣādetādṛśavivaraṇābhāva iti viśeṣaḥ| yathāsvaṃ doṣaliṅgānītyasyābhidhānaṃ nyāyasiddhasyaivārthasya dyotanārtham| doṣaliṅgāni vātādīnāṃ krameṇāruṇādiliṅgānyukteṣu jñātavyāni||51-54||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="51-54">teṣāmeva maṇḍalagatarāgamāha– aruṇamityādi| <note place="foot" type="variant" n="128">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pittādityādi| kāṃsyābham, āpāṇḍu īṣatpītamityarthaḥ| sarvaṃ caitatpittamlāyiviṣayam| śleṣmaṇā bahulamityādikaphalakṣaṇe bahulaṃ ghanam| kamalapatrasthajalabindusadṛśam, ātape'tyarthaṃ saṅkucati, chāyāyāṃ vistṛto bhavet, mṛjyamāne netre tanmaṇḍalaṃ prasarati| raktajamāha– pravāletyādi| pravālaṃ svanāmākhyātaṃ tadābham| padmapatrābhaṃ raktakamaladalābham| tridoṣajamāha– dṛṣṭirāga ityādi| yathāsvamityasya vakṣyamāṇasyātrāpi sambandhaḥ| tenāyamarthaḥ– yathāyathaṃ vātādinā citro varṇo bhavati| uddeśena sarveṣāṃ lakṣaṇamāha– yathāsvamityādi| vātādīnāṃ bhramaṇāruṇādiliṅgānyukteṣu jñātavyāni||51-54||</seg></ab>
        <ab type="mula">ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva vācyāḥ |55| (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">ataḥ paramuktavakṣyamāṇavikārayoḥ saṅkhyābhidhānārthamāha– <note place="foot" type="variant" n="129">‘ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva vācyā iti’ iti pā.|</note> ṣaḍityādi| ṣaḍ liṅganāśā ityuktānuvādo'yam| ṣaḍime ca rogā iti pittavidagdhadṛṣṭyādayo vakṣyamāṇāḥ| nanu, uktānuvādo yuktaḥ, vakṣyamāṇānāṃ punaḥ kimarthaṃ saṅkhyoktiḥ? naivaṃ, pittakaphavidagdhadṛṣṭyavasthāntarābhyāṃ divāndharātryandhābhyāṃ saṅkhyādhikyanirāsārtham, ata eva <note place="foot" type="variant" n="130">‘ṣaḍeva cetyavadhāraṇam’ iti pā.|</note> ṣaḍevetyavadhāraṇaṃ kṛtaṃ, ṣaṭ ca ṣaḍeva iti militvā dvādaśa; amuṃ ca granthaṃ kecidatra saṅgrahe na paṭhantyeva|55|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">ataḥ paramuktavakṣyamāṇavikārayoḥ saṅkhyābhidhānamāha– tathetyādi| pittavidagdhadṛṣṭirityādinā divāndhaḥ, kaphena cānya iti rātryandhaḥ, tathā dhūmadarśī <note place="foot" type="variant" n="131">‘hrasvajātya ... ’ iti pā.|</note> hrasvajāḍyanakulāndhagambhīrasañjñeti dṛṣṭirogāḥ vakṣyamāṇāḥ pūrvoktāḥ ṣaṭ, liṅganāśā divāndhādayo vakṣyamāṇāḥ ṣaṭ vikārāḥ, evaṃ dṛṣṭyāśrayā rogā dvādaśa jñeyāḥ| ṣaḍevetyevakāreṇa <note place="foot" type="variant" n="132">‘vijñavidagdhadṛṣṭe ... ’ iti pā.|</note> kaphapittavidagdhadṛṣṭeravasthāntarābhyāṃ divāndharātryandhābhyāṃ saṅkhyādhikyanirāsārtham|55|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">pittena duṣṭena sadā tu dṛṣṭiḥ pītā bhavedyasya narasya kiñcit ||55||</seg> <seg type="unit" n="56">pītāni rūpāṇi ca tena paśyet sa vai naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ | prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi cekṣate saḥ ||56||</seg> rātrau ca śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet | (su. u. taṃ. a. 7) | <note place="foot" type="variant" n="133">‘pittavidagdhadṛṣṭilakṣaṇamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="55-56">pittavidagdhadṛṣṭiliṅgamāha– <note place="foot" type="variant" n="134">‘pittena duṣṭenetyādinā’ iti pā.|</note> pittenetyādi| dṛṣṭiḥ pītā bhavediti prathamadvitīyayoḥ paṭalayoriti gamyate, yataḥ parataḥ “prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ” ityabhidhāsyati| nanu, yadyevaṃ kathaṃ timirādasyāḥ pārthakyam? ucyate– tṛtīyapaṭalaprāptimantareṇa varṇāsadbhāvāt| etacca sati varṇe paṭalāntaragatadoṣaliṅgābhāvāt pratyetavyam| asminneva vyavasthāne tādṛk svarūpo doṣaḥ kathamanyavikāraṃ karotīti nāśaṅkanīyam, tajjanakakarmaṇo bhinnatvena sāmagrībhedāt| ayaṃ divāndhaḥ, divā na paśyediti vacanāt| tānīti rūpāṇi| doṣe pitte||55-56||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="55-56">pittavidagdhadṛṣṭilakṣaṇamāha– pittenetyādi| dṛṣṭiḥ pītā bhavediti prathamadvitīyapaṭalayordoṣagatiravagamyate| yataḥ parataḥ “prāpte tṛtīyaṃ paṭalam” ityabhidhāsyati| pittavidagdhadṛṣṭeravasthāntaraṃ divāndhamāha– prāpta ityādi| ayaṃ divāndho ‘divā na paśyet’ iti vacanāt| doṣe pitte <note place="foot" type="variant" n="135">‘rātrau’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> rātrau tu śītānugrahāt rūpāṇi paśyet||55-56||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni tu manyate saḥ ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">triṣu sthito'lpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya | divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyettu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||58||</seg> (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="57-58">śleṣmavidagdhadṛṣṭiliṅgamāha– tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭirityādi| etāṃ ca prathamadvitīyapaṭalāśritaḥ śleṣmā janayati; parataḥ ‘triṣu’ ityukteḥ| tānīti rūpāṇi| triṣu sthito'lpa ityanena divādarśanaṃ pratyānukūlyaṃ khyāpyate, yadi hi analpadoṣaḥ syāttadā divā'pi darśanaṃ na bhavedeva| doṣo'tra kaphaḥ, tasyaiva prakrāntatvāt; ayaṃ naktāndhaḥ||57-58||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="57-58">śleṣmavidagdhadṛṣṭimāha– tathetyādi| yaḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭiḥ sa tāni rūpāṇi śuklāni paśyati, atrāpi prathamadvitīyapaṭalāśritatvaṃ boddhavyam| avasthāntaraṃ rātryandhamāha– triṣvityādi| triṣu paṭaleṣu sthito'lpadoṣo naktāndhyaṃ janayati, rātrau na paśyatītyarthaḥ| sūryānugrahāt kaphālpabhāvāt sa divā'nupaśyati||57-58||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">śokajvarāyāsaśiro'bhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ | dhūmrāṃstathā paśyati sarvabhāvān sa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ ||59||</seg> (su. u. taṃ. a. 7) | <note place="foot" type="variant" n="136">‘śokādividagdhadṛṣṭiliṅgamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="59">dhūmadarśino liṅgamāha– śokajvarāyāsetyādi| śokādibhiḥ kāraṇaiḥ kupitena pittenābhyāhatā upahatā dṛṣṭiriti pratyetavyam, asya suśrute rogasaṅgrahe paittikagaṇe'bhidhānāt| ayaṃ ca rogo bāhyapaṭalasthena doṣeṇa janyata iti gadādharaḥ, tṛtīyapaṭalāśritadoṣeṇeti kārtikaḥ| divā dhūmān paśyati, na tu naktaṃ; tadā pittasya kṣīṇatvāditi vyākhyānayanti||59||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="59">dhūmadarśinamāha– śoketyādi| śokādibhiḥ kāraṇaiḥ kupitena pittenābhyāhatā upahatā dṛṣṭiriti pratyetavyam| sa <note place="foot" type="variant" n="137">‘dhūmrāṃstathā’ ityatra ‘sadhūmakān’ iti pā.|</note> sadhūmakān dhūmena saha vartanta iti sadhūmakāstānpadārthānpaśyati| ayaṃ ca rogo <note place="foot" type="variant" n="138">‘bāhyena paṭalasthena’ iti pā.|</note> bāhyapaṭalasthena doṣeṇa janyata iti gadādharaḥ, dvitīyapaṭalāśritena doṣeṇeti kārtikaḥ| divā dhūmān paśyati, na tu rātrau; pittasya kṣīṇatvāditi vyākhyānayantīti||59||</seg></ab>
        <ab type="mula">yo hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca tena paśyet |60| (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">hrasvajāḍyalakṣaṇamāha– yo hrasvajāḍya ityādi| <note place="foot" type="variant" n="139">‘teneti’ iti pā.|</note> tena hrasvajāḍyena hrasvāni rūpāṇi divā <note place="foot" type="variant" n="140">‘paśyet yaḥ’ iti pā.|</note> yaḥ paśyet sa hrasvajāḍya iti yojanā| atra doṣo dṛṣṭimadhyagataḥ| yaduktam– “dṛṣṭimadhyagate doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati|” iti| ayaṃ paittikaḥ|60|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">hrasvajāḍyamāha– ya ityādi| tena hrasvajāḍyena hrasvāni rūpāṇi divā paśyedyaḥ sa hrasvajāḍya iti yojanā| atra doṣo dṛṣṭimadhyagaḥ| yaduktam– “dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati|” iti|60|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||60||</seg> citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasañjñaḥ | (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="60">nakulāndhyasañjñamāha– vidyotate yasyetyādi| nakulasya yadvat vyathā dṛṣṭirvidyotate varṇena pratibhāsate tathā'syetyarthaḥ| ataḥ sarvadṛṣṭimaṇḍalagato rāgaḥ sarvadoṣavarṇaśca; doṣābhipannetyatra <note place="foot" type="variant" n="141">‘doṣasyābhiśabdaviśeṣitatvāt, abhiśabdasya vyāptyarthatvāt’ iti pā.|</note> doṣaśabdasyāviśeṣitvādabhiśabdasyābhivyāptyarthasya prayogāt| etau <note place="foot" type="variant" n="142">‘ ... nakulāndhau’ iti pā.|</note> hrasvajāḍyanakulāndhyau catuḥpaṭalasthitadoṣajanyau sarāgau na sādhyau| tathāca videhaḥ– “naktamandhāstu catvāro ye purastāt prakīrtitāḥ| teṣāmasādhyo nakulo hrasvajāḍyastathaiva ca|| viśeṣeṇa bhaveyātāṃ dvau catuḥpaṭalāśritau| tau ca samprāptarāgatvādasādhyau parikīrtitau||” iti| etau ca rātryandhau pratyetavyau, divā hrasvacitrarūpadarśanābhidhānena rātrāvadarśanapratīteḥ| videhena tu <note place="foot" type="variant" n="143">‘naktāndhatritve'pi’ iti pā.|</note> naktāndhye tritve'pi catvāra ityuktaṃ, <note place="foot" type="variant" n="144">‘naktāndha ... ’ iti pā.|</note> naktāndhyabāhulyena <note place="foot" type="variant" n="145">‘divāndhe ... ’ iti pā.|</note> divāndhye'pi tatprayogāt; chatriṇo gacchantītivat||60||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="60">nakulāndhyamāha– vidyotata ityādi| nakulasya dṛṣṭiḥ vidyotate pratibhāsate varṇena yathā tathā yasyetyarthaḥ| atra sarvadṛṣṭimaṇḍalagato rāgaḥ sarvadoṣavarṇaśca| abhipanneti abhiśabdasyābhitaḥ prāptyarthasya prayogāt divā paśyedityuktatvāt rātrau na paśyatītyavagantavyam| etau hrasvajāḍyanakulāndhau catuṣpaṭalasthitadoṣajanyau sarāgau na sādhyau ca, tathā videhaḥ– “naktamandhāstu catvāraḥ purastātparikīrtitāḥ| teṣāmasādhyo nakulo hrasvajāḍyastathaiva ca|| viśeṣeṇa bhaveyātāṃ tau catuṣpaṭalāśritau| tau ca samprāptarāgatvāttasmādetau na siddhyataḥ||” iti||60||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkocamabhyantaratastu yāti ||61||</seg> rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ | (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="61">gambhīrikālakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="146">‘dṛṣṭirvirūpetyādi’ iti pā.|</note> dṛṣṭirityādi| virūpā vikṛtā| śvasanopasṛṣṭā vātopagatā, saṅkocamabhyantaratastu yātīti antaḥsaṅkocameti nimajjatītyarthaḥ; “ <note place="foot" type="variant" n="147">‘ ... 'bhyantaratastu’ iti pā.|</note> saṅkucyate'bhyantarataśca yāti” iti pāṭhāntare'pyayamevārthaḥ, iyamaviśeṣoktiḥ| sakalapaṭalagatavātajanyā asādhyā, suśrute gambhīrikā tatheti nirdeśāt||61||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="61">gambhīrikāmāha– dṛṣṭirityādi| virūpā vikṛtā| śvasanopasṛṣṭā vātopadrutā| <note place="foot" type="variant" n="148">asya ‘saṅkucyate'bhyantaratastu yāti’ ityeva mukhyaḥ pāṭhaḥ|</note> antaḥ saṅkucyata iti antaḥ saṅkucyate nimajjatītyarthaḥ| ‘saṅkocamabhyantaratastu yāti’ iti pāṭhāntaram| tatrāpi sa evārthaḥ||61||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">nimittatastatra śiro'bhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaḥ saḥ | ( <note place="foot" type="variant" n="149">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> vidāryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhighātahṛtā ca dṛṣṭiḥ) | surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāskarasya ||63||</seg> <seg type="unit" n="64">hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ | tatrākṣi <note place="foot" type="variant" n="150">‘vispṛṣṭamivāvibhāti’ iti pā. |</note> vispṛṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||64||</seg> (iti dṛṣṭigatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="62-64">tadevaṃ śārīrān dvādaśa dṛṣṭigatavikārānabhidhāya <note place="foot" type="variant" n="151">‘nimittānimitta ... ’ iti pā.|</note> sanimittānimittabhedādāgantubāhyajau nayanavikārau <note place="foot" type="variant" n="152">‘(liṅganāśau)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> (liṅganāśau) darśayannāha– bāhyau punardvāvihetyādi| sampradiṣṭau kathitāvaupadravikādhyāye “ <note place="foot" type="variant" n="153">‘bāhyajau ca vijñeyau’ iti pā.|</note> tathā bāhyau punardvau” (su. u. taṃ. a. 1) ityādinā| bahirbhavau bāhyau, āgantū ityarthaḥ| tatra <note place="foot" type="variant" n="154">‘nimittam’ iti pā.|</note> sanimittaṃ darśayannāha– nimittatastatretyādi| śiro'bhitāpāditi <note place="foot" type="variant" n="155">‘śiro abhi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śiro abhi sarvatastapyate yena <note place="foot" type="variant" n="156">‘ ... pavanasparśena’ iti pā.|</note> viṣakusumagandhavāhipavanasparśādinā sa śiro'bhitāpastasmāt; <note place="foot" type="variant" n="157">‘tena śirogataraktakopāddṛṣṭivyāghātaḥ’ iti pā.|</note> tena samastaśirasa upatāpānnayanagatarudhirādhikakopo dṛṣṭerapi śaktervyāghātaḥ| abhiṣyandanidarśana iti raktābhiṣyandaliṅga iti gadādharaḥ; suśrute rogasaṅgrahe sarvajagaṇe dvayorapyetayoḥ pāṭhāt sannipātajābhiṣyandalakṣaṇa iti kārtikaḥ| animittamāha– surarṣigandharvetyādi| <note place="foot" type="variant" n="158">‘anupalabhyamānasurādidarśananimittamāhuḥ’ iti pā.|</note> anupalabhyamānaviśiṣṭasurādidarśananimittamāhuḥ| sandarśanena samyagdarśanena, hanyeta hantuṃ sambhāvyeta, na tvavaśyaṃ hanyeta ityabhiprāyaḥ| (dṛṣṭiriti darśanamupalabdhirityarthaḥ, na tu dṛṣṭimaṇḍalam, <note place="foot" type="variant" n="159">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> asyādṛṣṭigatavikāratvāt| liṅganāśaprayogaścātra rūpagrahaṇābhāvasāmānyānna tu rūḍhyā, tasya caturthapaṭalasthatimira eva rūḍhatvāt|) <note place="foot" type="variant" n="160">‘nayanopaghātavyatirekeṇa dṛṣṭimātrasya hananaṃ darśayannāha||’ iti pā.|</note> taccedaṃ darśanaṃ kimabhiṣyandavat sakalagolakopaghātakaṃ timiratvāddṛṣṭimātropaghātakaṃ veti śaṅkānirāsārthamāha– tatrākṣītyādi| vispaṣṭamiveti pūrvāvasthāto viśeṣeṇa prasannamiva golakāvacchinnaṃ cakṣuravabhāsate| dṛṣṭirapi <note place="foot" type="variant" n="161">‘vaidūryavarṇā’ iti pā.|</note> vaiḍūryavarṇā śyāvā dṛṣṭiḥ prakṛtivarṇetyarthaḥ| vimaleti vigatakācādimalā| ayaṃ tātparyārthaḥ– pūrvāvasthātaḥ śaktimātramupahanyate, yato <note place="foot" type="variant" n="162">‘devādayo'ṣṭau hi śarīropaghātavyatirekeṇa śaktimātramupaghnanti’ iti pā.|</note> devādayo hi avayavamadūṣayanta eva śaktimātramupaghnanti| yaduktaṃ carake– “devādayo'ṣṭau hi mahānubhāvā na dūṣayantaḥ puruṣasya deham| viśantyadṛśyāstarasā yathaiva chāyātapau darpaṇasūryakāntau||” (ca. ci. a. 9) iti| ( <note place="foot" type="variant" n="163">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> etau ca bāhyajau dṛṣṭyādhānanirūpaṇīyatayā dṛṣṭigatāveva, ata eva tadadhikāranirdiṣṭau, śārīrābhiprāyeṇa dvādaśavidhatvamuktaṃ, tena na saṅkhyātirekaḥ,) dvāvapyetāvasādhyau|| iti dṛṣṭigatāḥ||62-64||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="62-64">evaṃ dṛṣṭigatā dvādaśa kathitāḥ, bāhyau sanimittānimittabhedālliṅganāśāvāha– bāhyāvityādi| tatra tayormadhye nimittataḥ kathyata ityarthaḥ| śiro'bhitapyate yena viṣakusumagandhavāhipavanasparśena <note place="foot" type="variant" n="164">‘sa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sa śiro'bhitāpaḥ, tasmāttena samastamastakasyopaghātānnayanagataraktakopaḥ dṛṣṭerapi śaktivyāghātaḥ| abhiṣyandanidarśanairiti <note place="foot" type="variant" n="165">atra ‘raktābhiṣyandalakṣaṇairiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> raktābhiṣyandalakṣaṇairiti gadādharaḥ| sannipātābhiṣyandalakṣaṇairiti kārtikaḥ| abhighātajamāha– vidīryata iti; vidīryate dvidhā bhavati, sīdati mlānībhavati, hīyate hīnā bhavati, abhighāto laguḍaloṣṭādijaḥ| animittajamāha– surarṣītyādi| eteṣāṃ sandarśanena hanyeta <note place="foot" type="variant" n="166">atra ‘vyāhanyeta’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> vyāhanyeta| nayanopaghātamantareṇa darśanaśaktimātramupahatāmiti darśayannāha– tatrākṣītyādi| vispaṣṭaṃ prasannam| vaidūryavarṇā śyāmaprakṛtivarṇā ityarthaḥ| vimalā doṣajanitatimirarāgajanitakācādirahitā| nanu, kathamindriyasya bhautikasyāduṣṭasyāpi śaktināśaḥ? ucyate– devādayo'ṣṭau bhautikendriyamadūṣayanta eva śaktimupaghnanti| yaduktaṃ carake– “devādayo'ṣṭau hi mahāprabhāvā na dūṣayantaḥ puruṣasya deham| viśantyadṛśyāstarasā yathaiva chāyātapau darpaṇasūryakāntau||” iti| vātikaḥ, paittikaḥ, ślaiṣmikaḥ, raktajaḥ, sānnipātikaḥ, parimlāyi, evaṃ ṣaḍliṅganāśāḥ; divāndhaḥ, rātryandhaḥ, dhūmadarśī, hrasvajāḍyaḥ, nakulāndhaḥ gambhīrikā, evamapare dṛṣṭirogāḥ <note place="foot" type="variant" n="167">‘ṣaṭ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ṣaṭ, evaṃ dvādaśa| bāhyāvaparau dvau sanimittānimittajau, evaṃ caturdaśa dṛṣṭirogāḥ||62-64||</seg></ab>
        <ab type="mula">prastāryarma tanu stīrṇaṃ śyāvaṃ raktanibhaṃ site |65| <note place="foot" type="variant" n="168">dṛṣṭijānantaramadūratvena śuklajānāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">atha maṇḍalagatanidānābhidhānapāriśeṣyād dṛṣṭigatānantaraṃ śuklamaṇḍalavartmapakṣmamaṇḍalagatānāṃ nidānābhidhānāvasaraprāptau vartmādimaṇḍalapratiyogitayā śuklamaṇḍalasyāntargatatvāt saukumāryeṇānantaraṃ kṛtvā ca nidānoddeśārambhaḥ| tatra prastāriśabdābhidhānasyārmaṇo lakṣaṇamāha– prastārītyādi| prastārīti lakṣyaṃ, śeṣaṃ lakṣaṇam| tanu abahalam| stīrṇaṃ vitatam| ( <note place="foot" type="variant" n="169">‘prastārīti anvayikanāmadyotanārthamuktam| śyāvaṃ raktanibhamiti īṣannīlalohitaṃ; vāśabdo'tra vā draṣṭavyaḥ, tena śyāvaṃ raktaṃ vetyarthaḥ| site śukle, arthānnayanasyeti pūraṇīyam| tridoṣajamidam|’ iti pā.|</note> śyāvamīṣannīlam| raktanibhaṃ raktavarṇam| atra śyāvaraktayorvirodhāt samuccayābhāvena vikalpaḥ| ata evāha nimiḥ– “samantādvisṛtaḥ śyāvo rakto <note place="foot" type="variant" n="170">‘yo’ iti pā.|</note> vā māṃsasañcayaḥ| sannipātena doṣāṇāṃ prastāryarma taducyate||” iti| gadādharaṇa īṣannīlalohitavarṇasamuccaya eva darśitaḥ| site śuklabhāge)|65|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">caturdaśadṛṣṭijānantaramadūratvena śuklajā ucyante, tatra prastāritalakṣaṇamāha– prastārītyādi| tanu abahalaṃ, vistīrṇaṃ prastāri, prasarayuktamityarthaḥ| śyāvaṃ saśuklaṃ kṛṣṇaṃ, raktamīṣallohitaṃ, site śukle arthānnayanasyeti pūraṇīyam|65|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">saśvetaṃ mṛdu śuklārma śukle tadvardhate cirāt ||65||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="65">śuklārmalakṣaṇamāha– saśvetamityādi| saśvetaṃ kiñcicchvetam| mṛdu komalam| <note place="foot" type="variant" n="171">‘atra aparato’ iti pā.|</note> parato vakṣyamāṇaṃ māṃsamiti padaṃ siṃhāvalokananyāyena sambandhanīyam| saśabdasyādhikasyopādānaṃ samyak śvetatvapratipādanārthamiti kārtikaḥ| śukle śuklamaṇḍale| cirāt cirakālena tadvardhate, kaphajatvāt||65||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="65">śuklārmalakṣaṇamāha– saśvetamityādi| saśvetaṃ cireṇa vardhata iti kaphajatvāt śuklārma tasya nāma||65||</seg></ab>
        <ab type="mula">padmābhaṃ mṛdu raktārma yanmāṃsaṃ cīyate site |66|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">raktārmalakṣaṇamāha– padmābhamityādi| padmābhamaruṇapadmapatranibham| mṛdu komalaṃ, site śuklamaṇḍale| cīyate vṛddhimupaiti| etadraktajam|66|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">raktārmalakṣaṇamāha– padmābhamityādi| raktapadmābham| mṛdu komalam| yanmāṃsaṃ cīyata iti māṃsamupacayamupaiti| etadraktajamiti nayanasya śuklabhāge|66|–</ab>
        <ab type="mula">pṛthu mṛdvadhimāṃsārma bahulaṃ ca yakṛnnibham |66|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">adhimāṃsārmalakṣaṇamāha– pṛthvityādi| pṛthu vitataṃ, vistīrṇamityarthaḥ| bahulaṃ sthūlam| lohitatvena yakṛnnibhaṃ, śyāvavarṇasambandho'pyatra jñeyaḥ; yathā''ha suśrutaḥ– “vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā <note place="foot" type="variant" n="172">‘tamadhika ... ’ iti pā.|</note> tadadhikamāṃsajārma vidyāt|” (su. u. taṃ. a. 4) iti| atra śyāvaṃ veti vāśabdaḥ samuccaye, tena śyāvaṃ <note place="foot" type="variant" n="173">atra ‘ca’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> lohitaṃ cetyarthaḥ| etacca tridoṣajaṃ, suśrute tridoṣajaprakaraṇe paṭhitatvāt|66|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">adhimāṃsārmalakṣaṇamāha– pṛthvityādi| pṛthu vistīrṇaṃ, bahalaṃ sthūlaṃ, yakṛnnibhamiti īṣannīlalohitamityarthaḥ| etattridoṣajam|66|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">sthiraṃ prastāri māṃsāḍhyaṃ śuklaṃ snāyvarma pañcamam ||66||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="66">snāyvarmalakṣaṇamāha– sthiramityādi| sthiraṃ kaṭhinam| māṃsāḍhyaṃ bahumāṃsam| śuṣkamavisrāvi| idaṃ ca prastāryarmodbhavam| tathā ca nimiḥ– “prastāriṇo'rmaṇaḥ srāvaṃ niruṇaddhi yadā'nilaḥ| vinā srāvaṃ viśuṣkaṃ tat snāyvarmeti prakīrtitam||” iti| idaṃ tu sannipātajamapi sādhyam||66||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="66">snāyvarmalakṣaṇamāha– sthiramiti| sthiraṃ kaṭhinaṃ, śuṣkamavisrāvi| idaṃ ca prastāryarmodbhavam| tathā videhaḥ– “prastāriṇo'rmaṇaḥ srāvaṃ niruṇaddhi yadā'nilaḥ| vinā srāvaṃ viśuṣkaṃ ca yatsnāyvarmeti tadviduḥ||” iti| idaṃ sannipātajam||66||</seg></ab>
        <ab type="mula">śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuktisañjñaḥ |67| (su. u. taṃ. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">śuktikālakṣaṇamāha– śyāvā ityādi| śyāvāḥ pāṇḍuśyāmāḥ, <note place="foot" type="variant" n="174">‘piśitanibhā iti māṃsapiṇḍatulyāḥ’ iti pā.|</note> piśitanibhā iti niyamena bhaṇitāḥ, ( <note place="foot" type="variant" n="175">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tena piśitasyeva niyamena bhā dīptiryeṣāṃ te tathā, sā ca prabhā śyāvā iti samabhivyāhāreṇa śyāvavarṇaiva; natvatra māṃsasyopamānatvaṃ piśitanibhaśabdo'bhidhatte, vakṣyamāṇārjune rudhiropamaśabdavat, māṃsātmakatvādeva śuktikāyāḥ)| sitaniyatā iti site śuklamaṇḍale niyatāḥ; śuktyābhā jalaśuktinibhāḥ, varṇasāmyāt; ata eva śuktisañjñaḥ| ayaṃ pittajaḥ| atra vāgbhaṭaḥ “pittaṃ kuryāt site bindūnasitaśyāvapītakān| malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ <note place="foot" type="variant" n="176">‘śuklamadāharuk’ iti pā.|</note> śuklaṃ sadāharuk|| rogo'yaṃ śuktikāsañjñaḥ saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ||” (vā. u. taṃ. a. 1) iti|67|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">śuktikālakṣaṇamāha– śyāvāḥ syurityādi| śyāvāḥ pāṇḍuśyāmāḥ, piśitanibhāḥ piśitasyeva niyamena bhā dīptiryeṣāṃ te tathā, śuktyābhāḥ jalaśuktinibhāḥ, tatsāmyāt| asitasitāḥ <note place="foot" type="variant" n="177">‘sitāniyatāḥ’ iti pā.|</note> asitāśca sitāścāsitasitāḥ| ayaṃ pittajaḥ|67|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">eko yaḥ śaśarudhiropamaśca binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti ||67||</seg> (su. u. taṃ. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="67">arjunalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="178">‘eko ya’ iti pā.|</note> eka ityādi| eka eva san yaḥ śaśarudhiravallohito bindurūpaśca vikārastamarjunaṃ vadantītyarthaḥ| uktaṃ ca kalyāṇaviniścaya– “śakragopanibhaṃ śukle'rjunaṃ raktaprakopataḥ|” iti| etena bindurūpatve niyamo nāstīti jñeyam| ata eva ravigupta– “kṛṣṇabhāge sitaṃ binduṃ śuklaṃ vidyāt kaphātmakam| raktaṃ ca śuklabhāgasthamarjunaṃ śoṇitodbhavam||” iti||67||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="67">arjunamāha– eka ityādi| idaṃ śoṇitajam||67||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">śleṣmamārutakopena śukle piṣṭaṃ samunnatam | piṣṭavat piṣṭakaṃ viddhi malāktādarśasannibham ||68||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="68">piṣṭakalakṣaṇamāha– śleṣmamārutakopenetyādi| piṣṭamiti lakṣaṇapadam| piṣṭavaditi ālepanapiṣṭatulyaṃ śvetatvena| punaḥ piṣṭakamiti lakṣyapadam| samunnatamucchūnam| <note place="foot" type="variant" n="179">‘malāktādarśanibhamiti’ iti pā.|</note> malāktādarśasannibhamiti dhūlyādimrakṣitadarpaṇatulyam| ayaṃ kaphavātajaḥ, ataḥ kaphenācchatayā, vātena kiñcit śyāvatayā malāktadarpaṇanibhatvamasyetyarthaḥ||68||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="68">piṣṭakamāha– śleṣmetyādi| <note place="foot" type="variant" n="180">‘piṣṭakamiti’ iti pā.|</note> piṣṭamiti lakṣaṇapadam| piṣṭavaditi ālepanapiṣṭatulyaṃ, śvetatvena| punaḥ piṣṭakamiti lakṣyapadam| malāktādarśasannibhamiti dhūlyādimrakṣitadarpaṇatulyam| ayaṃ vātakaphajaḥ sādhyaśca||68||</seg></ab>
        <ab type="mula">jālābhaḥ <note place="foot" type="variant" n="181">‘kaṭhinaśiro’ iti pā. |</note> kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasañjñitastu |69| (su. u. taṃ. a. 4) | <note place="foot" type="variant" n="182">‘śirājāla ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">sirājālalakṣaṇamāha– jālābha ityādi| <note place="foot" type="variant" n="183">‘anulomavilomaśirānicayaracitanirantaravivaragavākṣibhāvāt jālasyeva’ iti pā., anulomavilomasthitasirāviracitabahuvivaratvena’ iti vā pā.|</note> anulomavilomasirānicayaracitanirantaravivaragavākṣibhāvāt jālasyeva ābhā ākṛtiryasya sa tathā| <note place="foot" type="variant" n="184">‘kaṭhinaśira’ iti pā.|</note> kaṭhinasira ityanena <note place="foot" type="variant" n="185">‘śirāṇāmeva’ iti pā.|</note> sirāṇāmeva santāno'yaṃ vikāra iti darśayati| sarakta īṣallohitaḥ| santanoti <note place="foot" type="variant" n="186">‘vyāpnoti’ iti pā.|</note> ācchādayatīti santānaḥ, bahulavacanāt kartari ghañ| atra binduśabdo'nuvartanīyaḥ, sa sarvatra viśeṣyaḥ| jālasañjñita ityatra ‘ <note place="foot" type="variant" n="187">‘śirāpūrva’ iti pā.|</note> sirāpūrva’ iti śeṣaḥ, tena <note place="foot" type="variant" n="188">‘śirājāla ... ’ iti pā.|</note> sirājālasañjñita ityarthaḥ| ayaṃ ca raktajaḥ|69|– <note place="foot" type="variant" n="189">‘śirājāla ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sirājālamāha– jālābha ityādi| anulomavilomasthitasirāviracitabahuvivaratvena jālasyeva ābhā yasya sa tathā, <note place="foot" type="variant" n="190">‘kaṭhinaśira’ iti pā.|</note> kaṭhinasira ityanena <note place="foot" type="variant" n="191">‘śirāṇāmeva’ iti pā.|</note> sirāṇāmeva santāno'yaṃ vikāra iti darśayati| sarakta iti īṣallohitaḥ| jālasañjñita ityatra <note place="foot" type="variant" n="192">‘śirāpūrva’ iti pā.|</note> sirāpūrva iti śeṣaḥ, tena <note place="foot" type="variant" n="193">‘śirājāla ... ’ iti pā.|</note> sirājālasañjñita ityarthaḥ|69|–</ab>
        <ab type="mula">śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ <note place="foot" type="variant" n="194">‘śirāvṛtā’ iti pā. |</note> sirāvṛtā yāstā <note place="foot" type="variant" n="195">‘brūyādasinasamīpajāḥ’ iti pā. |</note> brūyādasitasamīpajāḥ <note place="foot" type="variant" n="196">‘śirājāḥ’ iti pā. |</note> sirājāḥ |69| (su. u. taṃ. a. 4) | <note place="foot" type="variant" n="197">‘śirājapiḍakā ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">sirājapiḍakālakṣaṇamāha– śuklasthā ityādi| sitapiḍakā iti sitavarṇāḥ piḍakāḥ| <note place="foot" type="variant" n="198">‘śirāvṛtāḥ śirāvyāptāḥ’ iti pā.|</note> sirāvṛtāḥ sirāvyāptāḥ| asitasamīpajā iti kṛṣṇabhāgābhyarṇaśuklajāḥ| <note place="foot" type="variant" n="199">‘śirāparivṛtatvācchirājāḥ’ iti pā.|</note> sirāparivṛtatvāt sirājāḥ, natu <note place="foot" type="variant" n="200">‘sākṣācchirājātā’ iti pā.|</note> sākṣāt sirājātā iti gadādharaḥ| ayaṃ ca tridoṣajaḥ, tridoṣajasādhyaprakaraṇe suśrutena paṭhitatvāt|69|– <note place="foot" type="variant" n="201">‘śirāja ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sirājamāha– śuklasthā ityādi| <note place="foot" type="variant" n="202">‘śirābhi ... ’ iti pā.|</note> sirābhirāvṛtāḥ, <note place="foot" type="variant" n="203">‘ ... śirāparivṛtatvena’ iti pā.|</note> vāstusthitasirāparivṛtatvena <note place="foot" type="variant" n="204">‘śirājāḥ’ iti pā.|</note> sirājāḥ| asitasamīpajā iti kṛṣṇabhāgāntaḥ śuklajāḥ <note place="foot" type="variant" n="205">‘śirājāḥ’ iti pā.|</note> sirājāḥ, piḍakā iti śeṣaḥ| eva sannipātajaḥ sādhyaśca|69|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">kāṃsyābho'mṛduratha vāribindukalpo vijñeyo nayanasite balāsasañjñaḥ ||69||</seg> (iti śuklajāḥ) | (su. u. taṃ. a. 4) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="69">balāsagrathitalakṣaṇamāha– kāṃsyābha ityādi| kāṃsyasyevābhā dīptiryasya sa tathā sita ityarthaḥ, vāribindurivocchūnatvāt| amṛduḥ kaṭhinaḥ, kaphānilajatvāt| tathā ca videhaḥ– “mārutotpīḍitaḥ śleṣmā śuklabhāge vyavasthitaḥ| jalabindurivocchūno hyamṛduḥ kaphasambhavaḥ|| balāsagrathitaṃ nāma taṃ śothaṃ vṛttamādiśet|” iti| ( <note place="foot" type="variant" n="206">‘koṣābha’ iti pāṭhapakṣe koṣo māṃsakoṣaḥ tattulyaḥ, etenātyucchūnatvaṃ pratipādyate| ayamarthaḥ– atyucchūno manāgucchūno vā, śuklatvaṃ kaphajatvādeva labhyate| anye tu paṭhanti– “santāno bhavati sirāvṛtaḥ site yo bindurvā sa tu nīrujo balāsasañjñaḥ|” iti| atra santāno māṃsotsedharūpā saṃhatiḥ| balāsasañjña iti pade'pi padaikadeśavṛttiḥ, grathitānabhidhānāt’ iti pā.|</note> ‘koṣābha’ iti kaścit paṭhati, koṣo māṃsakuḍmalaḥ, tadābhastadākāraḥ; etāvatā'tyarthamucchūnatvaṃ pratipādyate, vāribindukalpa iti ca īṣaducchūnatā'pi, nayanasite śuklabhāge ityarthaḥ|) <note place="foot" type="variant" n="207">‘balāsarūpa’ iti pā.|</note> balāsasañjña ityatra grathitaśabdalopaḥ, tena balāsagrathita iti sañjñā| atra <note place="foot" type="variant" n="208">‘śirotpātaśirāharṣau’ iti pā.|</note> sirotpātasirāharṣau vāgbhaṭena paṭhitau| tathā hi– “raktarājīnibhaṃ śukle uṣyate'pi savedanam| <note place="foot" type="variant" n="209">‘saśothāśrūpadeham’ iti pā.|</note> aśothāśrūpadehaṃ ca śirotpātaḥ <note place="foot" type="variant" n="210">‘saśoṇitāt’ iti pā.|</note> saśoṇitam| upekṣitaḥ <note place="foot" type="variant" n="211">‘śirotpāto’ iti pā.|</note> sirotpāto rājīstā eva vardhayan| kuryāt sāsraṃ <note place="foot" type="variant" n="212">‘śirāharṣam’ iti pā.|</note> sirāharṣaṃ tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam||” (vā. u. a. 10) iti|| iti śuklajāḥ||69||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="69">balāsagrathitamāha– kāṃsyābha ityādi| amṛduḥ kaṭhinaḥ, vāribindukalpa ityanena manāgucchūnatā pratipādyate| ‘koṣābhaḥ’ iti pāṭhāntaram| tatra koṣo māṃsakuḍmalaṃ tadābhaḥ, etenātyucchūnatvaṃ pratipādyate| ayamarthaḥ– atyucchūno vā manāgutsanno vā| śuklatvaṃ kaphajatvādeva labhyate| balāsasañjña ityatra pade'pi padaikadeśapravṛttergrathitā'nabhidhānam| ayaṃ ca kaphajaḥ, tathāca videhaḥ– “mārutotpīḍitaḥ śleṣmā śuklabhāge vyavasthitaḥ| jalabindurivocchūno mṛduḥ sa kaphasambhavaḥ| balāsagrathitaṃ nāma taṃ śophaṃ vṛttamādiśet||” iti| evaṃ prastāryarma 1 śuklārma 2 raktārma 3 adhimāṃsārma 4 snāyvarma 5 śuktikā 6 arjunaḥ 7 piṣṭakaḥ 8 <note place="foot" type="variant" n="213">‘śirājālaḥ’ iti pā.|</note> sirājālaḥ 9 <note place="foot" type="variant" n="214">‘śirājaḥ’ iti pā.|</note> sirājaḥ 10 balāsagrathitaḥ 11 ityekādaśa nayanāmayāḥ śuklabhāgajā rogāḥ| evaṃ śuklajā ekādaśa|| iti śuklajāḥ||69||</seg></ab>
        <ab type="mula">pakvaḥ śothaḥ sandhijo yaḥ satodaḥ sravet pūyaṃ pūti pūyālasākhyaḥ |70| (su. u. taṃ. a. 2) | <note place="foot" type="variant" n="215">‘kanīnikādisandhīnāṃ śuklabhāgapratyāsattyā'nantaraṃ sandhigatānāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">atha maṇḍalagatanidānābhidhānapāriśeṣyādvartmamaṇḍalagatanidānābhidhāne prāpte kanīnikāsandhyādīnāṃ vartmamaṇḍalābhiyogitayā'ntargatatvenāntaraṅgatvāt sandhigatanidānoddeśārambhaḥ| te ca sandhayaḥ ṣaṭ| yadāha suśrutaḥ– “pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ| śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatastathā|| kanīnikāgato jñeyaḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ|” (su. u. taṃ. a. 1) iti| nāsāsamīpanetrāntaḥ kanīnikā; cakṣuḥpucchasyādho netrānto'pāṅgaḥ| tatra pūyālasalakṣaṇamāha– pakva ityādi| sandhija iti kanīnikāsandhijaḥ| yadāha <note place="foot" type="variant" n="216">‘nimiḥ’ iti pā.|</note> videhaḥ– “śothakledasamāviṣṭaṃ todabhedasamākulam| pūyālasaṃ tu taṃ vidyāt sandhau kānīnike nṛṇām||” iti| ayaṃ tridoṣajaḥ, suśrutena sādhyatridoṣajaprakaraṇe paṭhitatvāt|70|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">kanīnikādisandhīnāṃ śuklabhāgapratyāsattyā'nantaraṃ tadgatarogāṇāmabhidhānam| tatrādau pūyālasakamāha– pakva ityādi| sandhija iti kanīnikāsandhijaḥ| tathā ca nimiḥ– “śothakledasamāviṣṭaṃ todabhedasamākulam| pūyālasaṃ tu taṃ vidyātsandhau kānīnike nṛṇām||” iti| kanīnikāsandhiśca nāsāmanu netrāntaḥ|70|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ ||70||</seg> (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="70">śleṣmopanāhalakṣaṇamāha– granthirityādi| nālpa iti mahān| <note place="foot" type="variant" n="217">‘apāka’ iti pā.|</note> apākī īṣatpākaḥ; ata eva suśrute'lpasrāvaḥ paṭhitaḥ| dṛṣṭisandhāviti kṛṣṇadṛṣṭimaṇḍalayoḥ sandhāvityarthaḥ| kaṇḍūprāyaḥ kaphaprābalyāt| nīrujo'lparuja ityarthaḥ| tathāca videhaḥ– “vāyuḥ śleṣmāṇamādāya dṛṣṭisandhau vyavasthitaḥ| aruṇaṃ kaṭhinaṃ granthiṃ janayedalpavedanam|| śleṣmopanāhaṃ taṃ vidyāt srāvān vakṣyāmyataḥ param|” iti| vātaśleṣmajanyatve'pi śleṣmaprābalyāt śleṣmopanāhavyapadeśaḥ| āśrayaprabhāvādaruṇatvamatra||70||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="70">kaphopanāhamāha– granthirityādi| nālpaḥ mahān, apākī īṣatpākaḥ, ata eva nīrujo jñeyaḥ| yaduktaṃ videhena– “vāyuḥ śleṣmāṇamādāya dṛṣṭisandhau vyavasthitaḥ| aruṇaṃ kaṭhinaṃ granthiṃ janayatyalpavedanam|| śleṣmopanāhaṃ taṃ vidyātsrāvānvakṣyāmyataḥ param|” iti| vātaśleṣmajanyatve'pi śleṣmodrekāt śleṣmopanāhavyapadeśaḥ||70||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="71">gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān lakṣaṇaiḥ svairupetān | taṃ hi srāvaṃ netranāḍīti caike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā ||71||</seg> (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="71">caturṇāṃ srāvāṇāṃ samprāptimāha– gatvā sandhīnityādi| sandhīniti bahuvacananirdeśāt sarvanetrāntargatāścatvāraḥ sandhayo gṛhyante| aśrumārgeṇeti aśruvāhinyau dhamanyau aśrumārgaḥ, “dve cāśruvāhinyau” (su. śā. a. 9) iti suśrutaḥ; aśruvahadhamanībhyāmityarthaḥ| nanu, yadyaśruvahadhamanībhyāṃ gatvā doṣāḥ srāvānāpādayanti, tat kathaṃ “ <note place="foot" type="variant" n="218">‘śirānusāri ... ’ iti pā.|</note> sirānusāribhirdoṣaiḥ” ityādyuktā samprāptirna <note place="foot" type="variant" n="219">‘bādhyate’ iti pā.|</note> vyāhanyate, <note place="foot" type="variant" n="220">‘śirādhamanyo ... ’ iti pā.|</note> sirādhamanyoranyatvāt| ucyate– sāmānyaviśeṣatvāt samprāptyabhidhānadvayasya; pūrvā samprāptiḥ sāmānyam, itarā ca viśeṣa iti na virodhaḥ| athavā “ <note place="foot" type="variant" n="221">‘śirādhamanī ... ’ iti pā.|</note> sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ” (su. śā. a. 9) iti parakīyamatena <note place="foot" type="variant" n="222">‘śirādhamanyo ... ’ iti pā.|</note> sirādhamanyoraikyādavirodhaḥ| asminnarthe samprāptyukta evārtho niṣpannīkriyate| netranāḍīti caika iti ‘vadanti’ iti śeṣaḥ, aniṣedhādanumatamidam| ( <note place="foot" type="variant" n="223">( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> doṣāḥ sannipātaśleṣmaraktapittātmakāḥ| lakṣaṇairdoṣalakṣaṇaiḥ| upetān parītāniti| gadādharaṇa ‘lakṣaṇaiḥ’ ityasya sthāne ‘sarvataḥ’ iti paṭhitaṃ; doṣāḥ parītān svalakṣaṇairityarthaviśeṣādadhigantavyam| caturdheti sānnipātikakaphajaraktajapittajatvabhedāt| vātajastu srāvo nāstyeva, vyādhisvabhāvāt; pittajagalagaṇḍavat)||71||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="71">srāvāṇāṃ samprāptimāha– gatvetyādi| sandhīniti bahuvacananirdeśātsarvatra ca netrāntargatāścatvāraḥ sandhayo grāhyāḥ| aśrumārgeṇeti aśruvāhinyau dhamanyāvaśrumārgaḥ| <note place="foot" type="variant" n="224">‘taṃ kānīnān’ iti pā.|</note> kānīnāniti kanīnasandhijān; kanīnasandhiśca nāsāmanu netrāntaḥ| taṃ netranāḍīmityeva iti matāntaram <note place="foot" type="variant" n="225">atra ‘netranāḍīti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>||71||</seg> <note place="foot" type="variant" n="226">‘pākīsandhau’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula">pākāt sandhau saṃsravedyastu pūyaṃ pūyāsrāvo'sau gadaḥ sarvajastu |72| (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">caturvidhasrāvamadhye pūyāsrāvalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="227">‘pākītyādi’ iti pā.|</note> pākādityādi| sarvajastridoṣaja ityarthaḥ| asya pratyākhyeyatvādagre'bhidhānaṃ, yadyapyanye'pi srāvā asādhyatvenoktāstathā'pi yāpyā boddhavyāḥ| ‘pākaḥ’ iti pāṭhe pākaḥ saṃsravet pākavān śothaḥ <note place="foot" type="variant" n="228">‘sravedityupacārāt’ iti pā.|</note> sravedityarthaḥ, upacārāt; pākasya kriyāmātratvāt|72|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tatrādau sannipātajasrāvamāha– pākītyādi| pākavān śothaḥ saṃsravedityarthaḥ| pākasya kriyāmātratvāt|72|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="72">śvetaṃ sāndraṃ <note place="foot" type="variant" n="229">‘picchilam’ ityatra ‘nīrujam’ iti pā. |</note> picchilaṃ yaḥ sravettu <note place="foot" type="variant" n="230">‘śleṣmasrāvo'sau’ iti pā. |</note> śleṣmāsrāvo'sau vikāro matastu ||72||</seg> (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="72">śleṣmasrāvalakṣaṇamāha– śvetamityādi| sāndraṃ ghanam||72||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="72">kaphasrāvamāha– śvetamityādi| sāndraṃ ghanaṃ, <note place="foot" type="variant" n="231">‘picchilam’ ityatra ‘nīrujam’ iti pā.|</note> nīrujaṃ pīḍārahitam||72||</seg></ab>
        <ab type="mula">raktasrāvaḥ śoṇitottho vikāraḥ sravedduṣṭaṃ tatra raktaṃ prabhūtam |73| (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">raktasrāvalakṣaṇamāha– raktasrāva ityādi| raktakṛtasrāvo raktasrāvaḥ ( <note place="foot" type="variant" n="232">( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> raktasrāva ityanenaiva sravedityasya labdhatvāttaduktirnirantarasrāvapratipādanārthamiti kārtikaḥ; na caitat prabhūtamityanena gatārtham, anirantaratayā'pi prabhūtasrāvasambhavāt)| raktasrāva ityanenaiva raktajatve siddhe śoṇitajo vikāra iti yaducyate tadatyantakupitaraktajatvapratipādanārtham| kārtikastvāha– pittaliṅgaparigrahārthaṃ, pittena saha tulyatvāt raktasya| tathāca kvacit pāṭhaḥ “raktasrāvaḥ pittaliṅgairupetaḥ” iti|73|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">raktasrāvamāha– raktetyadi| raktasrāvaḥ śoṇitottha iti grahaṇaṃ prabhūtasrāvasūcanārtham| punaḥ <note place="foot" type="variant" n="233">‘raktasrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ saṃsravennātisāndram’ iti pā.|</note> saraktamuṣṇamiti <note place="foot" type="variant" n="234">‘yatprakupita ... ’ iti pā.|</note> yattatprakupitaraktajatvapratipādanārtham|73|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="73">haridrābhaṃ pītamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāt srāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt ||73||</seg> (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="73">jalasrāvaparyāyasya pittasrāvasya lakṣaṇamāha– haridrābhamityādi| haridrābhaṃ pītalohitaṃ boddhavyaṃ, parataḥ pītamityasyokteḥ ( <note place="foot" type="variant" n="235">( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> jalābhamiti jalavat svaccham| uṣṇamiti sarvatraiva sambadhyate| kecit ‘pītam’ ityasya sthāne ‘nīlam’ iti paṭhanti| yattu ‘jalābham’ ityasya sthāne ‘jalaṃ vā’ iti, tadasaṅgataṃ, suśrutenoddeśāvasare jalasrāvanāmatayā'syoddeśāt; taddhi nāma jalavadāsrāvo'syeti yogataḥ samāveśitam| yadā tu ‘jalaṃ vā’ iti pāṭhaḥ syāttadā kadācijjalābhatā syāditi na sarvatra yogavyāptiriti)| sandhimadhyāditi aviśeṣokteḥ sarvasandhimadhyāditi boddhavyam| nanu, vātajasrāvaḥ kuto noktaḥ, vātena srāvābhāvāditi cet; naivaṃ, vātābhiṣyande ‘śiśirāśrutā’ ityuktervātajo'pi srāvo darśitaḥ| ucyate– <note place="foot" type="variant" n="236">‘viśiṣṭe kvacidakṣipradeśe kevalasya vāyorasrāvajanakatvamanabhidhānādboddhavyam’ iti pā.|</note> viśiṣṭe akṣipradeśe kevalavāyoḥ srāvajanakatvaṃ sambandhitavyamabhidhānāt| videhe'pi catvāra evoktāḥ– “sannipātāt kaphādraktāt pittāt srāvo'kṣisandhiṣu|” iti||73||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="73">pittasrāvamāha– haridrābhamityādi| pītalohitābhaṃ, pītamiti pṛthagukteḥ| sandhimadhyāditi aviśeṣokteḥ sarvasandhimadhyāt, vātajaḥ srāvaḥ kuto noktaḥ? vātena srāvābhāvāt| videhena catvāra eva srāvā uktāḥ| tadyathā– “sannipātātkaphādraktātpittātsrāvo'kṣisandhiṣu|” iti||73||</seg></ab>
        <ab type="mula">tāmrā tanvī <note place="foot" type="variant" n="237">‘dāhapākopapannā jñeyā vaidyaiḥ piḍakā parvaṇīkā’ iti pā. |</note> dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśothā | jātā sandhau kṛṣṇaśukle... |74| (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tadevamasādhyānāṃ caturṇāṃ srāvāṇāṃ lakṣaṇamabhidhāya parvaṇīlakṣaṇamāha– tāmretyārabhya kṛṣṇaśukla ityantena| iyaṃ raktajā kaphānilajā ca, raktajatvamatra suśrute darśitamādhikyena|74|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">tāmrā ityārabhya kṛṣṇaḥ śukla ityantaṃ parvaṇīlakṣaṇamāha– tāmretyādi| tāmrā aruṇā, tanvī sūkṣmā, vṛttaśophā vartulākāraśothā|74|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="74">...'lajī syāt tasminneva khyāpitā pūrvaliṅgai ||74||</seg> (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="74">alajīlakṣaṇamāha– alajī syādityādi| tasminneveti śuklakṛṣṇasandhau, pūrvaliṅgaiḥ parvaṇīlakṣaṇairupetetyarthaḥ| nanu, evaṃ sati sthānalakṣaṇayorabhedenānayorabhedaḥ syāditi cet; <note place="foot" type="variant" n="238">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ‘kvacit’ naivaṃ kvacit ‘na’ iti ca pā.</note> naivaṃ, tanutvasthūlatvābhyāṃ parvaṇikālajyorbhedāt| <note place="foot" type="variant" n="239">‘tathāha’ iti pā.|</note> tathāca videhaḥ– “śuklakṛṣṇāntaḥsandhau tu cīyante'sṛkkaphānilāḥ| parvaṇīpiḍakā taistu jāyate tvaṅkuropamā|| tāmrā sadāhacoṣoṣṇapītakāśrusamākulā| kaphapitte tu sammūrchya saha raktena mārutaḥ|| śuklakṛṣṇāntaḥsandhau tu janayedgostanākṛtim| piḍakāmalajīṃ tāṃ tu viddhi todāśrusaṅkulām||” iti| <note place="foot" type="variant" n="240">‘anye tu pūrvaliṅgairityanena pramehapiḍakākathitairalajīliṅgairiti bruvate, suśrute pramehanidāne raktāśritetyādiliṅgaiḥ khyāpitā yā'lajī tadvadiyamapītyarthaḥ| tena sthānasāmye'pi bhinnalakṣaṇatayā parvaṇīto vilakṣaṇatvam’ iti pā.|</note> kārtikastvabhedānupapattiṃ śaṅkamānaḥ pūrvaliṅgairityanyathā vyācaṣṭe– pūrvoktāyāḥ pramehapiḍakāyā alajyā liṅgairityarthaḥ| iyaṃ tridoṣajā, asādhyā <note place="foot" type="variant" n="241">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca||74||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="74">alajīlakṣaṇamāha– tasminnevetyādi| kṛṣṇaśuklasandhāveva, pūrvaliṅgairiti parvaṇīkālakṣaṇaiḥ, bhedaścānayoḥ– tanvī parvaṇīkā, sthūlā'lajīti vadanti| tathā ca videhaḥ– “parvaṇī piḍakā tatra jāyate tvaṅkuropamā| śuklakṛṣṇāntaḥsandhau ca janayedgostanākṛtim|| piḍakāmalajīṃ tāṃ tu viddhi todāśrusaṅkulām|” iti||74||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="75">krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ | nānārūpā vartmaśuklāntasandhau carantyantarlocanaṃ dūṣayantaḥ ||75||</seg> (iti sandhigatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="75">krimigranthilakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="242">‘krimigranthirvartmata ityādi’ iti pā.|</note> krimigranthirityādi| ( <note place="foot" type="variant" n="243">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prathamaṃ vartmaśuklayoḥ sandhau bhūtvā krameṇa vartmanaḥ <note place="foot" type="variant" n="244">‘pakṣmataśca’ iti pā.|</note> pakṣmaṇaśca sandhijātāḥ sambhāvitaṃ prāptāḥ krimayo yatra kaṇḍūṃ kuryuḥ sa krimigranthiḥ| sa cāyaṃ krimigranthirvartmaśuklayoḥ sandhau bhavati, tathaiva <note place="foot" type="variant" n="245">‘bhūtvā’ iti pā.|</note> sthitvā antarlocanaṃ nayanasyābhyantaraṃ caranti bhakṣayanti, dūṣayantaḥ santa ityarthaḥ| atraiva videhaḥ– “vartmaśuklasya sandhau tu granthiḥ pittakaphātmakaḥ| ūṣmaṇā pacyate gāḍhaṃ tatra mūrchanti jantavaḥ|| susūkṣmajātacaraṇā vartmapakṣmasamāśrayāḥ| tataste pūyasaṃsṛṣṭāḥ patanti krimayastathā|| lakṣaṇairvividhairyuktāḥ sannipātasamutthitāḥ| krimigranthiṃ tu taṃ vidyāddehināṃ netradūṣaṇam||” iti| kārtikastvanyathā paṭhitvā vyācaṣṭe– ) “vartmanaḥ pakṣmaṇaścāpi kaṇḍūṃ kuryuḥ” ityabhidhānāt krimigranthiḥ pakṣmavartmasandhau bhavatīti gamyate, <note place="foot" type="variant" n="246">‘anyathā'nyatrāvasthitaiḥ krimibhiḥ kathamanyatra’ iti pā.|</note> kathamanyathā'nyatrāvasthitaiḥ krimibhiranyatra kaṇḍūrjanyate <note place="foot" type="variant" n="247">‘iti kārtikaḥ| tenāyamarthaḥ– vartmanaḥ pakṣmaṇaśca sandhau jātāḥ santaḥ kaṇḍuṃ kurvanti| tathā vartmaśuklāntasandhau bhūtvā'ntarnayanaṃ dūṣayantaścaranti| ayaṃ sannipātajaḥ| yadāha nimiḥ– vartmaśuklasyetyādi|’ iti pā.|</note> iti| etacca na samyak, vartmaśuklāntaḥsandhāviti virodhaprasaṅgāt|| iti sandhigatāḥ||75||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="75">kṛmigranthimāha– <note place="foot" type="variant" n="248">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> krimirityādi| <note place="foot" type="variant" n="249">‘vartmataḥ’ iti pā.|</note> vartmanaḥ pakṣmaṇaśca <note place="foot" type="variant" n="250">etādṛśapāṭhābhyupagamena|</note> kaṇḍūṃ kuryurityukteḥ kṛmigranthiḥ pakṣmavartmasandhāveva pratīyate| tenāyamarthaḥ– kṛmayo vartmanaḥ pakṣmaṇaśca sandhijātāḥ santaḥ kaṇḍūṃ kurvanti, tathā vartmaśuklāntaḥsandhau bhūtvā'ntarnayanaṃ dūṣayantaścaranti| ayaṃ sannipātajaḥ| tathā videhaḥ– “tataḥ pūyamasṛksṛṣṭāḥ patanti kṛmayastathā| lakṣaṇairvividhairyuktāḥ sannipātasamutthitāḥ| kṛmigranthiṃ tu taṃ vidyāddehināṃ netradūṣaṇam||” iti| evaṃ pūyālasaḥ, śleṣmopanāha, sannipātajaśleṣmaraktapittajāścatvāraḥ srāvāḥ| parvaṇīkā, alajī, kṛmigrathirnavasaṅkhyā ete sandhijāḥ|| iti sandhigatāḥ||75||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="76">abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā | sotsaṅgotsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā ||76||</seg> (su. u. taṃ. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="76">atha sandhigatarogābhidhānānantaraṃ pāriśeṣyāt vartmaśuklāntaḥsandhāvityatra vartmanirdeśena tadgataroganidānārambhaḥ| nayanagolakāvarakaṃ nimeṣonmeṣāśrayaṃ paṭaladvayaṃ vartma ucyate| suśrute prathamoddiṣṭatvena utsaṅgapiḍakālakṣaṇamāha– abhyantaramukhītyādi| vartmana evābhyantare mukhaṃ yasyāḥ sā tathā| (nanu, kathaṃ bāhyata iti? ucyate– vāstūtsedhena bahirapyunnatatayā darśanādbāhyatvaṃ, na tu <note place="foot" type="variant" n="251">‘bāhyata ityabhidhānādvāstūtsedhena bāhyato'pyulabhyate’ iti pā.|</note> bāhyamukhatvena)| bāhyata iti saptamyarthe tasil, evaṃ vartmana ityatrāpi| iyaṃ videhasaṃvādādadharavartmāntarjātā bodhyā| tāmrā tāmravarṇā| sotsaṅgā sā utsaṅgā utsaṅginī, arśaāditvādac| utsaṅgapiḍaketi utsaṅge kroḍe bahvyaḥ piḍakā yasyāḥ sā| ( <note place="foot" type="variant" n="252">( ) etaccihnasthitaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> anye tu sotsaṅgā kroḍīkṛtapūyā| ‘utsaṅgapiḍakā’ iti nāmeyam| tatrāpi kukkuṭāṇḍarasapūyatā cakārādboddhavyā) sthūlakaṇḍureti sthūlā cāsau kaṇḍurā ceti karmadhārayaḥ, kaṇḍurā kaṇḍumatī, doṣāṇāṃ kaphaprābalyāt| cakāreṇātra videhaktakāṭhinyādi saṅgṛhītam| tathāca videhaḥ– “vartmotsaṅge'dhare jantoḥ sannipātāt prajāyate| abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate|| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ| utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā|| sā prabhinnā sravet srāvaṃ kukkuṭāṇḍarasopamam|” iti| sarvajeti sannipātabhavā||76||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="76">sandhijānantaraṃ vartmajā ucyante, tatra vartmotsaṅginīmāha– abhyantaramukhītyādi| vartmana evābhyantare mukhaṃ yasyāḥ sā tathā, vartmano bāhyato'pi vāstūtsedhenopalabhyate iti| <note place="foot" type="variant" n="253">‘videhagadādharābhyāṃ vartmāntarjātām’ iti pā.|</note> videhasaṃvādādadharavartmāntarjātāṃ manyante| yadāha videhaḥ– “vartmotsaṅgādadho jantoḥ sannipātāt prajāyate| abhyantaramukhī sthūlā bāhyataścāpi dṛśyate|| piḍakā piḍakābhiśca citā'nyābhiḥ samantataḥ| utsaṅgapiḍakā nāma kaṭhinā mandavedanā||” iti| utsaṅge kroḍe baddhāḥ piḍakā yasyāṃ sā tathā, cakārādatrāpi kukkuṭāṇḍarasatulyaṃ sravaṇaṃ boddhavyam| sarvajeti sannipātaprabhavā| sthūlakaṇḍureti sthūlā cāsau kaṇḍurā ca sā||76||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="77">vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca sravanti ca | kumbhīkābījapratimāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ ||77||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="77">kumbhīkālakṣaṇamāha– vartmānta ityādi| piḍakā iti bahuvacananirdeśādbahvyaḥ| bhidyante vidīryante tathā sravanti ca| <note place="foot" type="variant" n="254">‘dhmātā iti bhidyamānā svayameva pūrṇodarā bhavatīti dhmātā|’ iti pā.|</note> dhmātā iti bhidyamānāḥ svayameva pūrṇodarā bhavantīti dhmātāḥ| kumbhīkābījapratimā iti kumbhīkā kacchadeśodbhavā dāḍimaphalākāraphalā latā, tadbījena pratimā yāsāṃ tā ityarthaḥ; <note place="foot" type="variant" n="255">kvacitpustake ‘tadbījamapi dāḍimaphalabījākāram| anye ‘kumbhīkabījasadṛśā’ iti paṭhanti, tatra kumbhīkaḥ kumbhāḍulatā,’ iti pā.|</note> anye ‘kumbhīkabījasadṛśā’ iti paṭhanti, tatra kumbhīkaḥ kumbhāḍulatā, tadbījamapi dāḍimaphalabījākāraṃ; <note place="foot" type="variant" n="256">‘tadbījasadṛśāḥ piḍakāḥ’ iti pā.|</note> tatsadṛśāḥ piḍakā ucyante| kumbhīśabdāt ‘ive pratikṛtau’ iti kan| eṣā tridoṣajā asādhyā ca||77||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="77">kumbhīkāmāha– vartmānta ityādi| dhmātā ityādi bhidyamānāḥ svayameva pūrṇodarā bhavantītyarthaḥ| kumbhīkā bījapratimā iti; kumbhīkā kacchadeśe dāḍimākāraphalā latā, tadbījena pratimā yāsāṃ tāḥ| ‘kumbhīkabījasadṛśāḥ’ iti pāṭhāntaram, tatra kumbhīkaḥ kumbhāṇḍulatā, tadbījasadṛśā ityarthaḥ||77||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="78">srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | rujāvatyaśca piḍakāḥ pothakya iti kīrtitāḥ ||78||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="78">pothakīnāṃ lakṣaṇamāha– srāviṇya ityādi| srāviṇyo bahusrāvāḥ| gurvya iti gauravayutāḥ| rujāvatya iti raktasambandhāt, kaphajā api vedanānvitāḥ||78||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="78">pothakīlakṣaṇamāha– srāviṇya ityādi| srāviṇyo bahusrāvāḥ, kaṇḍurā kaṇḍūyuktāḥ, gurvya iti gauravayuktāḥ, rujāvatya iti raktasambandhāt kaphajā api vedanānvitāḥ||78||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="79">piḍakā yā kharā sthūlā sūkṣmābhirabhisaṃvṛtā | vartmasthā śarkarā nāma sa rogo vartmadūṣakaḥ ||79||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="79">vartmaśarkarālakṣaṇamāha– piḍakā yetyādi| kharā kharasparśā| sūkṣmābhirabhisaṃvṛteti sūkṣmābhiḥ prakaraṇāt piḍakābhirveṣṭitā| atraiva videhaḥ– “susūkṣmapiḍakākīrṇā yā sthūlā piḍakā kharā| jāyate sannipātāttu vartmaśarkariketi sā||” iti||79||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="79">vartmaśarkarāmāha– piḍaketyādi| kharā kaṭhinā||79||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="80">ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ | ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate ||80||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="80">arśovartmalakṣaṇamāha– ervārubījetyādi| ervāruḥ grīṣmakarkaṭī| ślakṣṇā <note place="foot" type="variant" n="257">‘ityakarkaśā’ iti pā.|</note> akarkaśā| vartmasthā ityaviśeṣitābhidhānādantarbahiśca vartmano bhavatīti gamyate| iyaṃ sannipātajā| tathāca nimiḥ– “nīrujā kaṭhinā vartmapakṣmāntarbāhyato'pi vā| piḍakā sannipātena tadarśovartma nirdiśet||” iti||80||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="80">arśovartmalakṣaṇamāha– ervārubījetyādi| ervārurgrīṣmakarkaṭikā| ślakṣṇā iti <note place="foot" type="variant" n="258">‘akarkaśāśca tāstathā’ iti pā.|</note> akarkaśāḥ| vartmasthā ityaviśeṣitābhidhānādantarbahiśca vartmano bhavatīti gamyate| sannipātajamidam| tathāca nimiḥ– “nīrujā kaṭhinā vartmapakṣmāntarbāhyato'pi vā| piḍakā sannipātena tadarśovartma kīrtyate||” iti| idaṃ sādhyam||80||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="81">dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo'bhyantarodbhavaḥ | vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśo nāma nāmataḥ ||81||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="81">śuṣkārśolakṣaṇamāha– dīrghāṅkura ityādi| kharaḥ karkaśaḥ| stabdhaḥ kaṭhinaḥ, śuṣkatvāt| dāruṇaḥ bahuduḥkhadatvāt| abhyantarodbhava iti vartmābhyantarasthitaḥ| abhivikhyātaḥ kathitaḥ| nāmataḥ prasiddhitaḥ| sannipātajamidam| atra videhaḥ– “vartmābhyantargataṃ tvarśaḥ śuṣkaṃ sthūlaṃ ca dāruṇam| jāyate sannipātena tacchuṣkārśaḥ prakīrtitam||” iti||81||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="81">śuṣkārśa āha– dīrghāṅkura ityādi| kharaḥ karkaśaḥ, stabdhaḥ kaṭhinaḥ, dāruṇo bahuduḥkhakaraḥ| abhyantarodbhava iti vartmābhyantarasthitaḥ| eṣa vyādhiḥ śuṣkārśo nāma abhivikhyātaḥ kathitaḥ| nāmataḥ prasiddhaḥ, sannipātajamidaṃ sādhyaṃ ca||81||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="82">dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā ||82||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="82">añjananāmikālakṣaṇamāha– dāhatodavatītyādi| iyaṃ raktajā||82||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="82">añjananāmikāmāha– dāhetyādi| yā vartmasambhavā piḍakā dāhādilakṣaṇā bhavati sā'ñjananāmikā jñeyā, iyaṃ raktajā sādhyā ca||82||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="83">vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahulavartma tat ||83||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="83">bahulavartmalakṣaṇamāha– vartmopacīyata ityādi| savarṇābhistvaksamānavarṇābhiḥ| etat sannipātādeva||83||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="83">bahulavartmalakṣaṇamāha– vartmetyādi| savarṇābhiriti tvagvarṇasadṛśābhiḥ, etatsannipātāt||83||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="84">kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśothena yo naraḥ | na sa sañcchādayedakṣi <note place="foot" type="variant" n="259">‘bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ’ iti pā. |</note> yatrāsau vartmabandhakaḥ ||84||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="84">vartmabandhakalakṣaṇamāha– kaṇḍūmatetyādi| <note place="foot" type="variant" n="260">‘na sañchādayediti saśothatvādyathāvannayanaṃ na pidadhāti’ iti pā.|</note> vartmaśothenopalakṣito naraḥ sa cakṣurna sañcchādayet samyak chādayituṃ na śaknuyādityarthaḥ| eṣa sannipātajaḥ||84||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="84">vartmabandhakamāha– kaṇḍūmatetyādi| kaṇḍūyuktena alpaśūlena śothenetyarthaḥ| na sañchādayediti śothayogānna pidadhāti, eṣa sannipātajaḥ||84||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="85">mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ ||85||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="85">kliṣṭavartmalakṣaṇamāha– mṛdvalpavedanamityādi| raktajatve'pyasyālpavedanatvamadhikakaphadūṣitatvādraktasya| <note place="foot" type="variant" n="261">‘yadvartmadvayaṃ samamekakālaṃ raktaṃ bhavati tat kliṣṭavartma| etat kapharaktajam| tathā ca nimiḥ’ iti pā.|</note> vartmeti videhadarśanādvartmadvayaṃ grāhyam, ata eva samaṃ yugapadevetyarthaḥ| akasmādityahetoraniyamenaivetyarthaḥ| tāmramityanenopātte'pi lauhitye raktamityupādānaṃ hetvaniyamaprayuktaṃ kādācitkaṃ lauhityamiti dyotayati| atraiva videhaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="262">‘śleṣmaduṣṭena raktena’ iti pā.|</note> śleṣmaraktena duṣṭena kliṣṭaṃ māṃsamivobhayam| bandhujīvanibhaṃ vartma kliṣṭavartma taducyate||” iti| anye <note place="foot" type="variant" n="263">‘samaṃ yathāvadanucchūnamiti’ iti pā.|</note> samamanucchūnaṃ yāvadityācakṣate| atra pakṣe kliṣṭatvaṃ <note place="foot" type="variant" n="264">‘vedanātiyogāt’ iti pā.|</note> vedanātiyogādavagantavyam||85||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="85">kliṣṭavartmalakṣaṇamāha– mṛdvityādi| samaṃ tvekakālaṃ raktaṃ lohitaṃ bhavati paramakasmādaniyamāt| etatkapharaktajam| tathāca nimiḥ– “śleṣmaduṣṭena raktena kliṣṭaṃ māṃsamivobhavam| bandhujīvanibhaṃ vartma <note place="foot" type="variant" n="265">‘kliṣṭamāṃsam’ iti pā.|</note> kliṣṭavartma taducyate||” iti| anye samamanucchūnamiti vyākhyānayanti| atra kliṣṭatvaṃ vedanābhiyogādavagantavyam||85||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="86">kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā | tataḥ klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ ||86||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="86">vartmakardamalakṣaṇamāha– kliṣṭaṃ punarityādi| ( <note place="foot" type="variant" n="266">‘pūrvoktalakṣaṇameva vartmaśoṇitaṃ kartṛ vidahed dūṣayati| pittayutamiti kaphaduṣṭamapi raktaṃ pittakṛddravyābhyāsāt pittamadhikaṃ jātaṃ, tataḥ klinnatvamāpannamiti ārdratāmāpannaṃ vartmakardama ityucyate|’ iti pā.|</note> kliṣṭamiti <note place="foot" type="variant" n="267">‘proktasya’ iti pā.|</note> prāguktasya kartṛtvenāyamarthaḥ– kliṣṭaṃ kliṣṭavartmaiva yadā pittalābhyāsādadhikapittaṃ sacchoṇitaṃ vidahedviruddhadāhena saṃyojayettadā kliṣṭatvamāpādayati, saṅkledatvamāpannaṃ vartma vartmakardama ucyata iti yojyam|) “tataḥ kṛṣṇatvamāpannam” ityanye paṭhanti| tatra kṛṣṇatvaṃ śoṇitavidāhenaiva| evaṃ ca sati kṛṣṇatvena kardamasañjñāsamāveśo'pi ghaṭata <note place="foot" type="variant" n="268">‘tadā klinnatvenāpi kardamānukāro boddhavyaḥ|’ iti pā.|</note> iti| kārtikastvanyathā vyācaṣṭe– śoṇitamiti kartṛpadaṃ, tena śoṇitaṃ pittayuktaṃ kartṛbhūtaṃ, yadā pūrvoktaṃ kliṣṭameva <note place="foot" type="variant" n="269">‘dahedityādi’ iti pā.|</note> vidahedityādi sarvamaparaṃ samānaṃ pūrveṇa| <note place="foot" type="variant" n="270">‘na tu kṛṣṇatvamātreṇāyaṃ pittādhikasannipātajaḥ’ iti pā.|</note> asya tu suśrute yat sānnipātikatvamuktaṃ tat kaphapittaraktārabdhatvāt; vātakaraṇatvasyāśruteḥ||86||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="86">vartmakardamamāha– kliṣṭamityādi| prāguktalakṣaṇameva vartma pittamilitaṃ śoṇitaṃ kartṛbhūtaṃ yadā vidahet dūṣayet, kaphaduṣṭe eva rakte pittalasyopāsanāt pittamadhikaṃ tadgata; tataḥ klinnatvamāpannamiti ārdratāṃ gataṃ vartmakardama ucyate| ‘kṛṣṇatvamāpannam’ iti pāṭhāntare kṛṣṇatvaṃ hi śoṇitavidāhenaiva| ayaṃ pittādhikasannipātajaḥ||86||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="87">yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ <note place="foot" type="variant" n="271">‘śūnam’ iti pā. |</note> śūlaṃ savedanam | tadāhuḥ śyāvavartmeti vartmarogaviśāradāḥ ||87||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="87">śyāvavartmalakṣaṇamāha– yadvartma bāhyata ityādi| bahirantaśca śyāvatvaṃ vātakṛtam| atraiva śūlaṃ ca jāyata ityasyānte “savedanaṃ <note place="foot" type="variant" n="272">‘ca sakaṇḍvalpakledi’ iti aśuddhaḥ pā.|</note> sakaṇḍu ca hyalpakledi tridoṣajam|” ityapi kecit paṭhanti, tadapyupapannaṃ; kaphāt kaṇḍūḥ, alpakledi pittāt, savedanaṃ vātāt| atraiva videhaḥ– “duṣṭaṃ śleṣmā marut pittaṃ vartmanoścīyate yadā| agnidagdhanibhaṃ śyāvaṃ śyāvavartmeti tadviduḥ||” iti| atra vātādhikatvaṃ boddhavyam||87||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="87">śyāvavartmalakṣaṇamāha– yadvartmetyādi| etadvātādhikadoṣatrayajanyam| tathā ca nimiḥ– “duṣṭaṃ śleṣmā'nilaḥ pittaṃ vartmanoścīyate yadā| agnidagdhanibhaṃ śyāvaṃ śyāvavartmeti tadviduḥ||” iti| atra śyāvatvena vātādhikyaṃ boddhavyam||87||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="88">arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi | praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantataḥ ||88||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="88">praklinnavartmalakṣaṇamāha– arujamityādi| arujamalparujam| bāhyataḥ śūnamiti bahiḥ śothayuktam| klinnamatyarthamantata iti antata upānte kledavat| gadādharastu klinnamantariti vivṛṇoti| etacca cakṣuṣyaṇa pillākhyayā paṭhitam| tathā hi– “bhṛśaṃ praklidyate vartma kaṇḍūmanmandavedanam| vidyāt praklinnavartmeti tat pillaṃ sannipātajam||” iti| yadyevaṃ kathaṃ videhe'klinnavartma <note place="foot" type="variant" n="273">‘pillākhyatayā’ iti pā.|</note> pillākhyayā nirdiśyate?; yathā– “prakṣālite'thavā mṛṣṭe ānahyeta punaḥ punaḥ| apariklinnavartmeti tat pillamiti nirdiśet|” iti| <note place="foot" type="variant" n="274">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> tadevaṃ cakṣuṣyeṇābhidhānaṃ virudhyate| kiñca suśrute praklinnavartma <note place="foot" type="variant" n="275">‘śleṣmajasaṅgrahe’ iti pā.|</note> śleṣmasaṅgrahe paṭhitaṃ, pillaṃ ca sannipātajagaṇe; tat kathaṃ praklinnavartma pillamiti saṅgatam? ucyate– aklinnavartmeva <note place="foot" type="variant" n="276">‘pillamuktasya’ iti pā.|</note> pillaṃ, tasya sannipātajatvāt; na tu praklinnavartma, tasya kaphātmakatvāt; yadi <note place="foot" type="variant" n="277">‘ca’ iti pā.|</note> tu praklinnavartmaiva kapholbaṇasannipātajaṃ pillatvenābhyupagamyate, etat khyāpanāya ca tasya kaphajasarvagaṇayorniveśaḥ kṛta iti svīkriyate, tadā sannipātajagaṇe pittenāklinnavartma na parigṛhītaṃ syāt; tatastadaparigrahe ṣaṭsaptatitvopasaṃhāro netrarogāṇāṃ na ghaṭate, pañcasaptaterabhidhānāt, pillasya praklinnavartmasvarūpatvenāpṛthaktvāt| nanu, evaṃ tarhi kathaṃ “vidyāt praklinnavartmeti tat pillaṃ sannipātajam|” iti samarthayitavyam? ucyate– ( <note place="foot" type="variant" n="278">‘asyāyamarthaḥ pratyetavyaḥ– tat praklinnavartmano'vasthāntaramaklinnavartma avasthāvaśādyadā viśeṣavātapittasaṃśleṣādalpakledaṃ bhavati tadā sannipātajaṃ sat pillākhyaṃ bhavati; na tūktasvarūpaṃ, tādṛśasya tairliṅgaiḥ kaphajatvāt; etena praklinnavartmano'vasthāntaramaklinnavartma, tat pillatayā nirdiśyate; anyathā cakṣuṣyeṇa virodho durvāraḥ|’ iti pā.|</note> asyāyamarthaḥ pratyetavyaḥ– yadā tadeva praklinnavartma śleṣmātmakameva sat vātapittābhyāṃ viśeṣakābhyāmupanirudhyate tadā sannipātajaṃ sat apariklinnavartmārthāntaramāsādayat pillamityabhidhīyate, tathā cobhayorapyavirodhaḥ, ubhābhyāmevāpariklinnavartmana eva pillākhyatvavarṇanāditi| ayaṃ ca vāgbhaṭe kaphotklinnākhyatayā niruddhaḥ) kiñca yadi praklinnavartma pillaṃ tat pṛthaktvena cāklinnavartma abhaviṣyat, tadāsyaupadravike suśruta doṣātmakatvena sādhyādibhedena cābhidhānamakariṣyat, na ca kṛtaṃ, <note place="foot" type="variant" n="279">‘tasmādaklinnavartma pillaṃ tacca praklinnavartmano'vasthāntaramiti’ iti pā.|</note> tasmādaklinnavartmano'vasthāntaramiti||88||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="88">praklinnavartmalakṣaṇamāha– arujamityādi| arujamalparujaṃ, śūnaṃ bāhyata iti bahiḥ <note place="foot" type="variant" n="280">‘śothavān’ iti pā.|</note> śothavat| <note place="foot" type="variant" n="281">‘klinnamatyantamiti’ iti pā.|</note> bhinnamatyantamiti atyantaṃ kledavat, antata iti upānte| gadādharastu klinnamantariti vivṛṇoti| tatra madhye kledavadityarthaḥ| cakṣuṣyaṇaitatpillākhyayā paṭhitam| tadyathā– “bhṛśaṃ praklidyate vartma kaṇḍūmanmandavedanam| vidyātpraklinnavartmeti tatpillaṃ sannipātajam||” iti| tatpillaṃ vakṣyamāṇaklinnavartmano'vasthāntaramavagantavyam||88||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="89">yasya dhautānyadhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ | vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||89||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="89">apariklinnavartmano lakṣaṇamāha– yasya dhautānītyādi| etadvāgbhaṭe pillākhyam| sambadhyante anyonyaṃ lagnāni bhavantītyarthaḥ| tadidaṃ sambaddhatvaṃ kiṃ pūyasamparkādeva, tathā ca praklinnatvameva syāttadarthamāha– aparipakvānīti| etadeva pillākhyam| anyatra kvacicca pillākhyamanyathā paṭhitam– “pittaśleṣmaprakopeṇa vartmāntaḥ <note place="foot" type="variant" n="282">‘paripāṭhyate’ iti pā.|</note> paripāṭyate| tāmraṃ nirloma taccāpi viśiṣṭaṃ pillalakṣaṇam||” iti| etadanādṛtaṃ, ṭīkākṛdbhiravyākhyātatvāt| vāgbhaṭena <note place="foot" type="variant" n="283">‘kukūnakādīnā ... ’ iti pā.|</note> kukūṇakādīnāmaṣṭādaśānāṃ pillākhyā kṛtā| vartmānīti bahuvacanaṃ netradvaye vartmacatuṣṭayatvena saṅgacchate, tena netradvayagata evāyaṃ vyādhiriti kārtikaḥ||89||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="89">aklinnavartmalakṣaṇamāha– yasyetyādi| yasya vartmāni bahirantaścāpariklinnāni tathāpi sambadhyante ānahyante, pillopadehena saṃlagnāni bhavantītyarthaḥ| pakvānyapi dhautāni pūyenābaddhāni bhavantīti tannirāsāyāha– aparipakvānīti| dhautānyadhautānīti ko'rthaḥ? punaḥpunaḥ prakṣālitāni| bahuvacanamiha netradvayasya dvayamitikhyāpanārtham| etadvideha pillākhyayā paṭhyate||89||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="90">vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate | etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ ||90||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="90">vātahatavartmalakṣaṇamāha– vimuktasandhītyādi| vimukto viśliṣṭo vartmaśuklagataḥ sandhiryasmāt tattathā, <note place="foot" type="variant" n="284">‘sthānacyutasandhi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sthānacyutasandhi| niśceṣṭaṃ nimeṣonmeṣarahitam| sandhiviśleṣādeva tadāśrayāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="285">‘nimeṣonmeṣakāriṇīnām’ iti pā.|</note> nimeṣonmeṣakāriṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="286">‘śirāṇāmapi’ iti pā.|</note> sirāṇāmapi viśleṣeṇa nimeṣonmeṣarahitatvamityabhiprāyaḥ| ata evoktam– na mīlyate na saṅkucatītyarthaḥ| ‘nimīlyata’ iti pāṭhāntaraṃ, <note place="foot" type="variant" n="287">‘tena’ iti pā.|</note> tatra nimīlitameva tiṣṭhatītyarthaḥ| idaṃ yuktaṃ, dṛṣṭatvāt| etanna sādhyaṃ, suśrute asādhyaprakaraṇe paṭhitatvāditi||90||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="90">vātahatavartmalakṣaṇamāha– vimuktetyādi| akṣicintaka iti śālākyasiddhāntavādī, vimuktasandhi svasthānacyutasandhi, niśceṣṭaṃ niṣkriyaṃ, nimeṣonmeṣarahitamityarthaḥ| ata eva <note place="foot" type="variant" n="288">‘nimīlyate’ iti pā.|</note> na mīlyate na saṅkocyate| etadvātajamasādhyaṃ ca||90||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="91">vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | <note place="foot" type="variant" n="289">‘ācakṣitārbudamiti’ iti pā. |</note> ācakṣītārbudamiti <note place="foot" type="variant" n="290">‘saraktamavalambitam’ iti pā. |</note> saraktamavilambitam ||91||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="91">arbudalakṣaṇamāha– vartmāntarasthamityādi| vartmano'bhyantarasthaṃ, bāhye'pyunnatatvadarśanād <note place="foot" type="variant" n="291">‘viṣamaṃ vartulam’ iti pā.|</note> viṣamam| granthibhūtaṃ granthirūpeṇa sthitam| avedanamiti īṣadarthe nañ, tena granthirivālpavedanamityarthaḥ; vedanā ca vātānubandhenaiva| saraktamiti kiñcidraktaṃ, pittānubandhāt| avilambitaṃ śīghrajanmetyarthaḥ| kecidatra kriyāviśeṣaṇaṃ bruvate, tenāyamarthaḥ– avilambitaṃ śīghramācakṣītārbudamiti; kintvetanna saṅgatam, asya vyākhyānasya niṣprayojanatvāt| anye tu ‘ <note place="foot" type="variant" n="292">‘vilambitam’ iti pā.|</note> avalambitam’ iti paṭhanti| etat sannipātajam ( <note place="foot" type="variant" n="293">( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note><note place="foot" type="variant" n="294">‘apākītyarthaḥ’ iti pā.|</note> apāki ca, tacca kaphena)||91||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="91">arbudalakṣaṇamāha– vartmanorityādi| viṣamamavartulaṃ, granthibhūtaṃ granthirūpeṇa sthitam, avedanamalpavedanaṃ, saraktamīṣallohitam, avilambitaṃ asrastaṃ, śīghrajanmetyanye| anye ‘avilambi ca’ iti pāṭhāntaraṃ paṭhanti| etat sannipātāt| ācakṣīta kathayet||91||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="92">nimeṣiṇīḥ <note place="foot" type="variant" n="295">‘śirā’ iti pā. |</note> sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ <note place="foot" type="variant" n="296">‘vartma ... ’ iti pā. |</note> sandhisaṃśrayāḥ | <note place="foot" type="variant" n="297">‘cālayatyakṣivartmāni’ iti pā. |</note> pracālayati vartmāni nimeṣaṃ nāma tadviduḥ ||92||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="92">nimeṣalakṣaṇamāha– nimeṣiṇīrityādi| nimeṣiṇīḥ nimeṣakārikāḥ <note place="foot" type="variant" n="298">‘śirā’ iti pā.|</note> sirāḥ| sandhisaṃśrayā iti vartmaśuklagatā ityarthaḥ| ayamasādhyo vātajaḥ| cakṣuṣyaṇa ca “unmeṣaṇīḥ <note place="foot" type="variant" n="299">‘śirā’ iti pā.|</note> sirā” ityuktaṃ; yadāha– “unmeṣaṇīḥ <note place="foot" type="variant" n="300">‘śirā’ iti pā.|</note> sirā vāyuḥ praviśya cāvatiṣṭhate| atyarthaṃ cālayedvartma nimeṣaḥ sa na sidhyati||” iti||92||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="92">nimeṣamāha– nimeṣiṇīrityādi| vyāno vāyuḥ, nimeṣiṇīḥ nimeṣakārikāḥ, <note place="foot" type="variant" n="301">‘śirā’ iti pā.|</note> sirāḥ praviṣṭo vartmāni cālayati visaṃsthalayati| yaduktaṃ videhe– “unmeṣaṇīḥ <note place="foot" type="variant" n="302">‘śirā’ iti pā.|</note> sirā vāyuḥ praviśya vyavatiṣṭhate| atyarthaṃ cālayedvartma nimeṣaḥ sa na sidhyati||” iti||92||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="93">yaḥ sthito <note place="foot" type="variant" n="303">‘vartmastho yo'bhivardheta’ iti pā. |</note> vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkuraḥ | tadraktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ chinnaṃ pravardhate ||93||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="93">śoṇitārśolakṣaṇamāha– yaḥ sthita ityādi| aṅkurākāro māṃsocchrayo'ṅkuraḥ| etadasādhyaṃ; <note place="foot" type="variant" n="304">‘atraiva videhaḥ’ iti pā.|</note> tathā ca videhaḥ– “vāyuḥ śoṇitamādāya <note place="foot" type="variant" n="305">‘śirāṇām’ iti pā.|</note> sirāṇāṃ pramukhe sthitaḥ| janayatyaṅkuraṃ tāmraṃ vartmani cchinnarohaṇam|| tacchoṇitārśo'sādhyaṃ syādraktasrāvyatha nīrujam||” iti||93||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="93">śoṇitārśolakṣaṇamāha– ya ityādi| etadraktajamasādhyam| tathā ca videhaḥ– “vāyuḥ śoṇitamādāya <note place="foot" type="variant" n="306">‘śirāṇām’ iti pā.|</note> sirāṇāṃ pramukhe sthitaḥ| janayatyaṅkuraṃ tāmraṃ vartmani chinnarohiṇam|| tacchoṇitārśo'sādhyaṃ syādraktasrāvyatha nīrujam|” iti||93||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="94">apākī kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ <note place="foot" type="variant" n="307">‘sakaṇḍuḥ picchilaḥ kolasaṃsthāno lagaṇastu saḥ’ iti pā. |</note>, <note place="foot" type="variant" n="308">‘nagaṇo’ iti pā. |</note> lagaṇo nāma sa vyādhirliṅgataḥ parikīrtitaḥ ||94||</seg> (su. u. taṃ. a. 3) | <note place="foot" type="variant" n="309">‘nagaṇa ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="94">lagaṇalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="310">‘apākī kaṭhina ityādi’ iti pā.|</note> apākītyādi| apākitvādikaṃ śleṣmārabdhatvādeva| <note place="foot" type="variant" n="311">‘atraiva’ iti pā.|</note> tathā ca sātyakiḥ– “vartmopariṣṭādyo granthiḥ kaṭhino na vipacyate| nīrujo <note place="foot" type="variant" n="312">‘nagaṇo’ iti pā.|</note> lagaṇo nāma rogaḥ śleṣmasamudbhavaḥ||” iti||94||</seg> <note place="foot" type="variant" n="313">ṭīkāyāṃ ‘nagaṇa’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="94">nagaṇalakṣaṇamāha– apākītyādi| śleṣmajanitaḥ| arujaḥ pīḍārahitaḥ||94||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="95">trayo doṣā bahiḥśothaṃ kuryuśchidrāṇi vartmanoḥ | prasravantyantarudakaṃ bisavadbisavartma tat ||95||</seg> (vā. u. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="95">bisavartmalakṣaṇamāha– trayo doṣā ityādi| bahiḥśothamiti bahirucchūnatvaṃ yathā bhavati tathā vartmanośchidrāṇi doṣāstrayaḥ kuryurityarthaḥ| tāni chidrāṇi antarmukhānyeva, yadāha– prasravantyantarudakamiti| chidrāṇīti bahuvacananirdeśādbahumukhāni, atrāpi doṣāḥ kuryuriti sambandhaḥ| ata eva bisavat mṛṇālavat; taccānekacchidrayuktaṃ bhavati tadvat| atraiva candrikākāraḥ suśrute paṭhati– “śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ ślakṣṇaiśchidraiḥ samanvitam| vartmāntare bisamiva bisavartmeti tat smṛtam||” (su. u. taṃ. a. 3) iti| sātyakirapyāha– “bisasyāpācitasyeva <note place="foot" type="variant" n="314">‘ ... śirāmukham’ iti pā.|</note> bahumāṃsasirāmukham| bisavartmeti jānīyādduścikitsyaṃ tridoṣajam||” iti||95||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="95">bisavartmalakṣaṇamāha– traya ityādi| śothaṃ kuryuḥ, chidrāṇyapi kuryuriti sambadhyate| bisavaditi bisaṃ mṛṇālaṃ yathā'nekacchidramabhyantarasthite jale sati sravati, tadvat| ‘prasravati’ iti pāṭhe tadbisavartma prasravatīti sambadhyate||95||</seg> <note place="foot" type="variant" n="315">ayaṃ ślokaḥ asya ubhayavyākhye ca kvacitpustake dviślokau anantaraṃ vidyate</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="96">vātādyā vartmasaṅkocaṃ janayanti malā yadā | tadā draṣṭuṃ na śaknoti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ ||96||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="96">kuñcanalakṣaṇamāha– vātādyā ityādi| malā ityasyābhidhānaṃ duṣṭatvapratipādanārthaṃ, yato malinīkaraṇānmalā <note place="foot" type="variant" n="316">‘ucyante’ iti pā.|</note> ityucyante| kuñcanaṃ ca kasyāpi tantrasya mādhavakareṇa likhitaṃ na sauśrutaṃ, tena suśrutoktaṣaṭsaptatisaṅkhyā na hīyate, evaṃ vakṣyamāṇe'pi <note place="foot" type="variant" n="317">‘pakṣmapāte’ iti pā.|</note> pakṣmaśāte boddhavyam||96||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="96">kuñcanamāha– vātādyā ityādi| malā ityasyābhidhānaṃ duṣṭatvapratipādanārthaṃ, malinīkaraṇānmalā ityucyante| kuñcanaṃ ca kasyāpi tantrasya mādhavakaracāryeṇa likhitaṃ na sauśrutaṃ, tena suśrutoktā ṣaṭsaptatisaṅkhyā na hīyate, evaṃ pakṣmaśāte'pi boddhavyam| yadāha suśrutaḥ– “utsaṅginyapi kumbhīkā pothakī vartmaśarkarā| tathā'rśovartma śukrārśastathaivāñjananāmikā|| bahalaṃ vartmajaścāpi vyādhivartmavibandhakaḥ| kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca|| praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ ca yat| arbudaṃ nimiṣaścāpi śoṇitārśaśca yatsmṛtam|| nagaṇaṃ bisanāmā ca pakṣmakopastathaiva ca| ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ||” iti||96||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="97">pracālitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi | ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti ca ||97||</seg> <seg type="unit" n="98">asite sitabhāge ca mūlakoṣāt patantyapi | pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||98||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="97-98">pakṣmakopalakṣaṇamāha– pracālitānītyādi| <note place="foot" type="variant" n="318">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pracālitāni prakarṣeṇa cālitāni, pratīpīkṛtānītyarthaḥ| pakṣmāṇi vartmaromāṇi vātacālitāni santi netraṃ praviśanti antarmukhāni vartmana ityarthaḥ| tānyasite kṛṣṇamaṇḍale, sitabhāge śuklamaṇḍale vā, akṣi ghṛṣyanti gharṣayantītyarthaḥ| ata eva saṃrambhaṃ śothaṃ janayanti| <note place="foot" type="variant" n="319">‘mūlasthānāt’ iti pā.|</note> mūlakoṣāt pakṣmakoṣāt, patantyapīti ‘pakṣmāṇi’ iti śeṣaḥ, apiśabdānna patanti ca| tridoṣajaścāyaṃ, pracālane vātamātrakāraṇatvamuktaṃ; tathā ca| candrikākāraḥ pāṭhāntaraṃ paṭhati– “pakṣmāśayagatā doṣāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca| nirvartayanti pakṣmāṇi tairghṛṣṭaṃ cākṣi dūyate|| uddhṛtairuddhṛtaiḥ śāntiḥ pakṣmabhiścopajāyate|” (su. u. taṃ. a. 3) iti| atra pakṣmāśayo vartma| videha'pyāha– “yasya <note place="foot" type="variant" n="320">‘pakṣmāśayagatā’ iti pā.|</note> vātasambandhena doṣāḥ prakupitāstrayaḥ|” ityādineti| kalyāṇaviniścaya upapakṣma paṭhyate– “pakṣmoparodho vātena <note place="foot" type="variant" n="321">‘ ... rogavān’ iti pā.|</note> koṭho'ntarmukharomavān| romairantarmukhairanyairupapakṣma malaistribhiḥ||” iti| upapakṣmaṇi yādṛśī pūrvasiddhā tādṛśī <note place="foot" type="variant" n="322">‘vāparā ... ’ iti pā.|</note> aparā'ntarmukhī pakṣmapaṅktiriti bhedaḥ; asya pakṣmoparodhaviśeṣatvāt samānacikitsyatvācca pṛthagihānabhidhānam||97-98||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="97-98">pakṣmakopamāha– pracālitānītyādi| <note place="foot" type="variant" n="323">etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa|</note> mūlasthānātpatantyapīti ‘pakṣmāṇi’ iti śeṣaḥ; apiśabdānna patantyapi| ayaṃ sannipātajo yāpyaḥ||97-98||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="99">vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet | kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet ||99||</seg> <seg type="unit" n="100">nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||100||</seg> <seg type="unit" n="101">sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau ||101||</seg> <seg type="unit" n="102"><note place="foot" type="variant" n="324">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||102||</seg> (iti vartmagatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="99">pakṣmaśātalakṣaṇamāha– vartmetyādi| pakṣmāśayo'tra pakṣmamūlam| śātayedunmūlayedityarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="325">‘kaṇḍūratra pittadūṣitaraktabhavā’ iti pā.|</note> ayaṃ ca kaphapaittikaḥ, kaṇḍūdāhavattvāt| atra kṛcchronmīlanaṃ vāgbhaṭaḥ paṭhati– “rogān kuryuścalastatra prāpya vartmāśrayāḥ <note place="foot" type="variant" n="326">‘śirāḥ’ iti pā.|</note> sirāḥ| suptotthitasya kurute vartmastambhaṃ savedanam|| pāṃśupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca| vimardanāt syācca śamaḥ kṛcchronmīlaṃ vadanti tam||” (vā. u. a. 8) iti| asya cakāreṇa saṅgrahaḥ| <note place="foot" type="variant" n="327">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> pakṣmaṇāṃ vartmāśrayatvādayamaghi vartmaroga eva| iti vartmagatā ekaviṃśatirvyādhayaḥ samāptāḥ| iti vartmagatāḥ||99||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="99">pakṣmaśātalakṣaṇamāha– vartmetyādi| pakṣmāśayaḥ pakṣmamūlaṃ, śātayet utpāṭayet, kaṇḍūraktapittaprakopitaraktāt| taṃ pakṣmaśātaṃ vyādhimādiśet kathayet| ayamapi vartmarogaḥ pakṣmaṇāṃ vartmāśrayatvāt|| iti vartmajāḥ||99||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="59">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne netraroganidānaṃ samāptam ||59||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="59">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ netraroganidānaṃ samāptam||59||</seg> <note place="foot" type="variant" n="328">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ netraroganidānam||59||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="59">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ netraroganidānam||59||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="60" xml:id="mn.60">
        <head>śiroroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha śiroroganidānam| śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ | sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā | sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ ||1||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) | <note place="foot" type="variant" n="1">‘śiraḥsaṃśritān śravaṇādirogānabhidhāya ūrdhvajatrugatapāriśeṣyādāśrayabhūtaśiroroganidānam’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">atha karṇanāsānetrāṇāmadhiṣṭhānatvena śiraso nayanarogānantaraṃ śiroroganidānārambhaḥ| śirorogāścaikādaśa, tatra kāraṇabhedena śirorogabhedaṃ darśayannāha– śirorogāstvityādi| vātapittakaphairityukte gamyata eva tribhiriti, <note place="foot" type="variant" n="2">‘tatkimarthaṃ punarabhidhānam’ iti pā.|</note> tat kathaṃ taduktiḥ? ucyate– sarveṣāṃ śirorogāṇāṃ sannipātajatvakhyāpanārthaṃ, vātādibhedaścotkarṣāt; taduktaṃ śālākye– “sarva eva śirorogāḥ sannipātasamutthitāḥ| autkaṭyāddoṣaliṅgaiste kīrtitāstadvidā daśa||” iti| tribhiḥ sannipāteneti padadvayena prakṛtivikṛtisamavetasannipātadvayamāhuranye| atra pakṣe sannipātajatvādekatvagaṇanayā na saṅkhyātirekaḥ; tribhiriti padaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘dyotanārtham’ iti pā.|</note> pṛthaktvadyotanārthamiti gadādharaḥ| kṣayeṇeti asṛgvasādīnāṃ kṣayeṇa; kṣayajo'yaṃ dhātukṣayajanitavātakopena sahasākṛtavātajanyatvenācayapūrvakaḥ, vātajastu sañcayaprakopajanita iti bhedaḥ; ata evānupaśayo'pyasya saṃsvedanādinā <note place="foot" type="variant" n="4">‘śuddhikṛdevopanyastaḥ’ iti pā., ‘śukrakṣayakṛdevopanyastaḥ’ iti vā pā.|</note> doṣakṣayakṛdevopanyastaḥ| śirorogaśabdena śirogataśūlarūpā rujā'bhidhīyate, tena sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakairityabhidhānamupapadyate, anyathā teṣāmeva śirorogatvāttaiḥ śirorogā jāyanta ityasaṅgataṃ syāt||1||</seg> <note place="foot" type="variant" n="5">‘śiraāśrita ... ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">śiraāśritya śravaṇanāsārogāstu jāyante, tānabhidhāyāśrayabhūtaśirorogābhidhānam| śirorogāścaikādaśa bhavanti, tānāha– śira ityādi| vātapittakaphairityukte tritvamabhyupagamyata eva, yatpunastribhiriti grahaṇaṃ tatsarveṣāṃ śirorogāṇāṃ sannipātajatvakhyāpanārthaṃ, vātādibhedaścotkarṣāt| yaduktam– “sarva eva śirorogāḥ sannipātasamudbhavāḥ| autkaṭyāddoṣaliṅgānāṃ kīrtitāstadvidā daśa||” iti| kṣayeṇeti asṛgvasādīnāṃ kṣayeṇa; <note place="foot" type="variant" n="6">‘sūryāvartārdhabhedābhyāṃ śaṅkhakena tathaiva ca|’ iti pā.|</note> kṣayajastathaiva ceti cakāreṇa <note place="foot" type="variant" n="7">‘tantrāntaroktamanantavātamupalabhyate’ iti pā.|</note> tantrāntarokto'nantavāta upalabhyate [ śirorogaśabdena <note place="foot" type="variant" n="8">‘śirorogagataśūlarūpā’ iti pā.|</note> śirogataśūlarūpā śirorujā'bhidhīyate| tena ‘ <note place="foot" type="variant" n="9">‘sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhāvityabhidhānamupapadyate’ iti pā.|</note> sūryāvarto'nantavāto'rdhāvabhedakaśaṅkhakau’ ityabhidhānamupapadyate||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena ||2||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) | <note place="foot" type="variant" n="10">‘vātikalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">vātikaśirorogalakṣaṇamāha– yasyānimittamityādi| <note place="foot" type="variant" n="11">‘alakṣitanimittam’ iti pā.|</note> animittamatarkitanimittaṃ, vāyorviṣamakriyatvāt; tena nimittānuṣaṅgiṇā kālādinetyarthaḥ| niśi cātimātramiti rātrau śītena vāyorādhikyānmahatī rujā bhavati, śītayonitvādvāyoḥ| <note place="foot" type="variant" n="12">‘bandhopatāpairityavayavabahutvāddvandve bahuvacanam’ iti pā.|</note> bandhopatāpairiti bandho bandhanaṃ vastrādibhiḥ, upatāpaḥ <note place="foot" type="variant" n="13">‘snehasvedādibhiḥ’ iti pā.|</note> svedādibhiḥ, vyaktyapekṣayā bahuvacanam; etenopaśayo darśitaḥ| śiro'bhitāpaḥ śirorujā||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">tatra vātikamāha– yasyetyādi| animittamatarkitanimittaṃ, <note place="foot" type="variant" n="14">‘vāyoḥ pittavātayoḥ’ iti pā.|</note> vāyoḥ viṣamakriyatvāt| atra tīvrā ityabhidhānāt pittena madhyā, kaphena mandā rujā| niśi cātimātraṃ bandhapratāpaiśca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpa iti gamyate| niśi cātimātramiti rātrau śaityādvāyorādhikyāt| bandhapratāpairiti bandhaḥ uṣṇīṣādinā, pratāpaḥ svedena| śirobhitāpaḥ iti śirorujā||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva bhavecchiro <note place="foot" type="variant" n="15">‘dahyati’ iti pā. |</note> dhūpyati cākṣināsam | śītena rātrau ca bhavecchamaśca śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||3||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">pittajalakṣaṇamāha– yasyoṣṇamaṅgāracitamityādi| aṅgāracitaṃ yathaiveti jvaladaṅgārācchannamivetyarthaḥ| dhūpyati <note place="foot" type="variant" n="16">‘dhūpāyate’ iti pā.|</note> dhūmāyate dhūmapūrṇamiva bhavatītyarthaḥ| dhūpyatīti divāderākṛtigaṇatvāt| akṣi ca nāsā ca ityakṣināsaṃ, prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ| upaśayaṃ darśayati– śītena rātrau cetyādi||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">paittikamāha– yasyetyādi| aṅgāracitamivoṣṇaṃ śiro bhavati| nāsā <note place="foot" type="variant" n="17">‘dhūmavatī ca nāsā’ iti pā.|</note> dhūmāvṛtā bhavati| “dhūpyati cāpi nāsā” iti <note place="foot" type="variant" n="18">‘cāha’ iti pā.|</note> pāṭhāntaram| śira iti pittaṃ santāpayatītyarthaḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamato himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">śleṣmajalakṣaṇamāha– śiro bhavedityādi| kaphopadigdhamiti <note place="foot" type="variant" n="19">‘kaphaliptamiva prastutamiti yāvat’ iti pā.|</note> kaphaliptam| guru gauravayutam| pratiṣṭabdhaṃ baddhamiva| himaṃ himasparśam| śūnākṣikūṭamiti vadanaviśeṣaṇam| tathā hi carakaḥ– “śiro mandarujaṃ tena gurustimitabhārikam|” (ca. sū. a. 17) iti| atrāpi svedādinopaśayo jñeyaḥ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4">kaphajamāha– śira ityādi| kaphopadigdhaṃ kaphena liptaṃ, guru gauravayuktaṃ, <note place="foot" type="variant" n="20">‘pralabdhaṃ ca tathā himaṃ ca’ iti pā.|</note> prabaddhaṃ baddhamiva| śūnākṣikūṭamiti vadanaviśeṣaṇam||4||</seg></ab>
        <ab type="mula">śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti |5| (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">sānnipātikalakṣaṇamāha– śiro'bhitāpa ityādi| sarvāṇi liṅgāni anantaroktāni vātādiliṅgāni| ( <note place="foot" type="variant" n="21">( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ayaṃ ca sannipāto vikṛtiviṣamasamaveto jñeyaḥ, anyathā sarveṣāmeva śirorogāṇāṃ tridoṣajatvāt pṛthagabhidhānaṃ vyarthaṃ syāt; asya ca vikṛtiviṣamasamavetatvaṃ kāraṇabhedāt jñeyaṃ, na tu viruddhalakṣaṇatayā; sa cāyaṃ kāraṇabheda utkaṭasarvadoṣajatvādeva vijñeyaḥ| yathā tridoṣaje rājayakṣmaṇi svarabhedādijanakānāṃ vātādīnāmutkaṭatvamiti| uktaṃ hi carake– “ <note place="foot" type="variant" n="22">‘vātācchūnam’ iti pā.|</note> vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ, pittāddāho madastṛṣā| kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje||” (ca. sū. a. 17) iti|5|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">sannipātajamāha– śira ityādi| tritayapravṛtte doṣatrayasambhūte, uktavātādiliṅgānāṃ muhurmuhurbhavanāt|5|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca ||5||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">raktajalakṣaṇamāha– raktātmaka ityādi| pittasamānaliṅga iti <note place="foot" type="variant" n="23">‘ ... śiroruk ... ’ iti pā.|</note> pittajaśirorogatulyalakṣaṇaḥ| paittikaliṅgādhikamiha sparśāsahatvam||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">raktajamāha– raktātmaka ityādi| pittajaśirorogalakṣaṇam| atra tu sparśāsahatvamadhikam||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram | saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti ||6||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">kṣayajalakṣaṇamāha– asṛgityādi| vasāsṛjoḥ sarvadehasthitatvācchirasi sthitiḥ, <note place="foot" type="variant" n="24">‘śleṣmaṇaḥ’ iti pā.|</note> śleṣmaṇaśca sthānameva śiraḥ, udānavāyorūrdhvagatitvācchirasyavasthānaṃ, teṣāṃ kṣayeṇa ugrarujatvaṃ vyādhiprabhāvāt; yato vṛddhe vāyāvugrarujā yujyate na tu kṣīṇe; <note place="foot" type="variant" n="25">‘taduktam’ iti pā.|</note> yaduktam– “ <note place="foot" type="variant" n="26">‘kṣīṇā jahati svaṃ liṅgam’ iti pā.|</note> vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate| karmaṇaḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘prakṛterhāniḥ’ iti pā.|</note> prākṛtāddhāniḥ” (ca. sū. a. 18) iti| <note place="foot" type="variant" n="28">‘anyairapi’ iti pā.|</note> anyaiḥ punarayaṃ pāṭhaḥ suśrute svīkṛtaḥ; yathā– “vasābalāsakṣayasambhavānāṃ” (su. u. taṃ. a. 25) iti| yuktaścāyaṃ pāṭhaḥ, vātakṣaye hi kaphavṛddhau kaphajaḥ śirorogaḥ syāt, “vṛddhirvā'pi virodhinām|” (ca. sū. a. 18) iti vacanāt| kiṃ caitasya cikitsāyāmuktaṃ “pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam|” (su. u. taṃ. a. 26) iti| <note place="foot" type="variant" n="29">‘tataḥ’ iti pā.|</note> tataśca samīraṇapāṭho na saṅgataḥ, <note place="foot" type="variant" n="30">‘yataḥ kṣīṇe vardhanaṃ kartavyam’ iti pā.|</note> na hi kṣīṇe vāyau śamanamuktam, api tarhi vardhanavidhiḥ; yaduktam– “kṣīṇā vardhayitavyāḥ” (su. ci. a. 33) iti| vasā dehasnehasyopalakṣaṇaṃ, tena medomajjaśukramastiṣkāṇyapyavarudhyante, teṣāṃ dehasnehatvāt| pittamāṃsādikṣayajastu cayādikramajakṣayakṛtavātaśiroroga evāvarudhyate, iti gadādharaḥ| śirobhitāpaḥ śirorujā| saṃsvedanacchardanadhūmanasyaiḥ kaphakṣayaḥ, nāgarāditīvradhūmena vasāmastiṣkādikṣayaḥ, <note place="foot" type="variant" n="31">‘śirāmokṣādibhi ... ’ iti pā.|</note> sirāmokṣādibhirasṛkkṣayaḥ, ata evaitaiḥ saṃsvedanādibhiḥ kṣayajasya vṛddhiḥ| ayaṃ videhe'pi paṭhyate “ <note place="foot" type="variant" n="32">‘śūnyaṃ bhramati tudyeta śirovibhrāntanetratā’ iti pā.|</note> bhramati tudyate śūnyaṃ śiro vibhrāntanetratā| mūrchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake||” iti| cakṣuṣya'pyāha– “strīprasaṅgādabhighātādathavā dehakarmaṇā| kṣipraṃ sañjāyate kṛcchraḥ śirorogaḥ kṣayātmakaḥ|| vātapittātmakaṃ liṅgaṃ vyāmiśraṃ tatra lakṣayet|” iti||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">kṣayajamāha– asṛgityādi| vasāsṛjoḥ sarvāṅgagatatvāt śirasi sthitiḥ, kaphasya ca tatsthānameva <note place="foot" type="variant" n="33">‘lakṣayet’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> lakṣayet| ugrarujatvaṃ vyādhiprabhāvādityeke| śiraso'bhitāpa iti śirorujā| <note place="foot" type="variant" n="34">ayameva tadiṣṭaḥ pāṭhaḥ|</note> saṃsvedanacchardanatīvranasyaiḥ kaphasya kṣayaḥ; nāgarāditīvradhūmena mastiṣkavasādikṣayaḥ; ata eva taiḥ saṃsvedanādibhiḥ kṣayajasya vṛddhiḥ| ayaṃ videhe'pi paṭhyate– “śūnyaṃ bhramati rujyeta śiro vibhrāntanetratā| mūrchā gātrāvasādaśca śiroroge kṣayātmake||” iti||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ | ghrāṇācca gacchet <note place="foot" type="variant" n="35">‘rudhiram’ iti pā. |</note> salilaṃ sapūyaṃ śirobhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">krimijamāha– nistudyata ityādi| nistudyate sūcībhiriva tudyate| sambhakṣyamāṇam <note place="foot" type="variant" n="36">‘ityatra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ityatra ‘krimibhiḥ’ iti śeṣaḥ, prakaraṇāt| sphuratīva manāk calatīva| <note place="foot" type="variant" n="37">‘ghrāṇācca gacchedityatra cakāreṇa kṛmayaśca gacchantīti draṣṭavyam’ iti pā.|</note> ghrāṇācceti cakāro bhinnakrameṇa salilamityatra sambadhyate; tena salilaṃ pūyaṃ ca gacchet, tathā krimayaśca kadācidgacchantīti; tathā ca carakaḥ– “krimīṇāṃ darśanena ca|” (ca. sū. a. 17) iti||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">krimijamāha– nistudyata ityādi| sambhakṣyamāṇamityatra krimibhiriti śeṣaḥ| sphuratīva manāk calatīva| ghrāṇācca gacchedityatra cakāreṇa krimayaśca gacchantīti draṣṭavyam||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">sūryodayaṃ <note place="foot" type="variant" n="38">‘vā’ iti pā. |</note> yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti <note place="foot" type="variant" n="39">‘gāḍham’ iti pā. |</note> gāḍhā | vivardhate cāṃśumatā sahaiva <note place="foot" type="variant" n="40">‘sūryāpravṛttau’ iti pā. |</note> sūryāpavṛttau vinivartate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ tamudāharanti ||8||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">sūryāvartalakṣaṇamāha– sūryodayamityādi| sūryodayaṃ prati lakṣīkṛtya yā rugakṣibhruvaṃ samupaitīti sambandhaḥ| ‘akṣibhruvau’ iti pāṭhāntare prāṇyaṅgatvena prāptaikavadbhāvasyābhāvaḥ, nāsikāstanayoritivat lakṣaṇavyabhicārāt| sūryodaye prātarmandaṃ mandaṃ yathā syāttathā rujāṃ samupaiti, aṃśumatā ca sūryeṇa saha gāḍhā yathā bhavati tathā vardhate| ayamarthaḥ– yathā sūryo vardhate tathā vedanā pravṛddhā bhavati, sūryasyāpavṛttau sāyāhne vinivartate śāmyatītyarthaḥ| <note place="foot" type="variant" n="41">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ‘gāḍhā’ ityatra ‘gūḍhā’ iti pāṭhāntaraṃ, tadā sūryāpagame gūḍhā rātrau līnetyarthaḥ| sarvātmakamiti sannipātajam| vyādhisvabhāvācca kālaviśeṣaniyamaḥ| kaṣṭatamaṃ kṛcchrasādhyam| nanu, ayaṃ suśrute vātapittābhyāṃ paṭhyate, tadyathā– “āvartasañjñaḥ sa tu sūryapūrvo vyādhirmataḥ pittasamīraṇābhyām| śītena śāntiṃ labhate kadāciduṣṇena jantuḥ sukhamāpnuyācca||” (su. u. taṃ. a. 25) iti| tat kathaṃ sarvajatvam? ucyate– suśrute autkarṣeṇa vyapadeśa iti na virodhaḥ| nanu, evaṃ kathaṃ rātrau vāyusamānaguṇaśītaprādurbhāve vedanālīnatā, divasasyādyantayormandaruktvaṃ ca? ucyate– atrāpi pittasya prabalatamatvāt| yattu cikitsāyāṃ śirīṣamūlapippalīmūlavacāvapīḍādyabhihitaṃ tadvyādhipratyanīkatvāt| atha vātapittajatvavarṇanena viśiṣṭakālabhavane heturdarśito bhavati| yato vātapittayoḥ śītoṣṇātmakatvāt pūrvāhṇe sūryavṛddhikrameṇa srotasāṃ saṅkocakramādavaruddhamārgayorvedanākaratvam, aparāhṇe nivartamāne sūrye tu srotasāṃ vivṛtatvāt svamārgavyāghātaviraheṇa vedanāyā ajanakatvamiti yuktaḥ kālaviśeṣaniyamaḥ| tathā cāha nimiḥ– “sūryasomātmakau <note place="foot" type="variant" n="42">‘nityamahetū’ iti pā.|</note> nityaṃ svahetū pittamārutau| kurvate vedanāṃ tīvrāṃ dināt pūrvāhṇa eva tu|| ādityatejasā yukte nivṛtte'pi ca bhāskare| srotasāṃ vivṛtatvācca tataḥ śleṣmā'dhigacchati|| udgato mātariśvā ca svamārgaṃ pratipadyate| tasmānmadhyadinādūrdhvaṃ vedanā'tra praśāmyati||” iti| vātapittajatvamasya “adhikatvena vyapadeśa” iti nyāyāt; tena pūrveṇa samaṃ na virodhaḥ| videhe sūryāvartaviparyayo'pi paṭhyate– “tatra vātānugaṃ pittaṃ citaṃ śirasi tiṣṭhati| madhyāhne tejasā'rkasya tadvivṛddhaṃ śirorujam|| karoti paittikīṃ ghorāṃ saṃśāmyati dinakṣaye| astaṅgate prabhāhīne sūrye <note place="foot" type="variant" n="43">‘vāyurnivartate’ iti pā.|</note> vāyurvivardhate|| pittaṃ śāntimavāpnoti tataḥ śāmyati vedanā| eṣa pittānilakṛtaḥ sūryāvartaviparyayaḥ||” iti| <note place="foot" type="variant" n="44">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ayamatra sūryāvarta evāntarbhāvanīyaḥ, cāturthike cāturthikaviparyayavat||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">sūryāvartamāha– sūryodayamityādi| sūryodayaṃ prati lakṣīkṛtya yā ruk atarkitā'kṣibhruvaṃ samupaitīti sambandhaḥ| <note place="foot" type="variant" n="45">‘akṣibhruvau’ iti pāṭhāntaraṃ paṭhanti’ iti pā.|</note> ‘gūḍhā’ iti pāṭhāntaram| tatra gūḍhā rātrau līnā bhavati| <note place="foot" type="variant" n="46">‘sarvātmakaṃ sannipātajam; suśrute'yaṃ vātapittābhyāṃ paṭhyate, tatkathaṃ sarvajatvamityucyate?’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sarvātmakaṃ sannipātajam; suśrute'yaṃ vātapittābhyāṃ paṭhyate, tatkathaṃ sarvajatvamityucyate? tatrautkaṭyena nirdeśādavirodhaḥ| nanvevaṃ rātrau kathaṃ vāyoḥ samānaguṇaśītaprādurbhāve vedanā līyate, divasasyādyantayormandā ruk? ucyate– atrāpi pittasya prabalatamatvāt||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām | kurvanti yo'kṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān | anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram ||10||</seg> (su. u. taṃ. a. 25) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9-10">anantavātalakṣaṇamāha– doṣā ityādi| manyā <note place="foot" type="variant" n="47">‘grīvāśirādvayam’ iti pā.|</note> grīvāsirādvayaṃ, tāṃ sampīḍya; ghāṭāsu grīvāpaścādbhāgeṣu, doṣāstraya eva rujāṃ vedanāṃ sutīvrāṃ kurvanti, tathā akṣibhruvi śaṅkhadeśe ca sthitimārabdhatvaṃ yo viśeṣataḥ karoti, tathā gaṇḍapārśve kampaṃ hanugrahādikaṃ ca yaḥ karoti, tamanantavātamudāharantīti yojyam| <note place="foot" type="variant" n="48">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> gaṇḍasya kapolasya, pārśve ekadeśe| hanugraho vātavyādhiviśeṣaḥ| amuṃ ca suśrute anyatovātenaiva tulyatvādanantavātaṃ parityajya daśa śirorogā <note place="foot" type="variant" n="49">‘suśrutena netrarogoktānyatovātena saha tulyatvādasya enamapaṭhitvā daśa śirorogā abhihitāḥ’ iti pā.|</note> abhihitāḥ, evaṃ tantrāntare'pi “kīrtitāstadvidā daśa” ityabhidhānaṃ; mādhavakareṇa tu tridoṣajatvena tadadhikakampahanugrahaliṅgayogācca kevalavātajādanyatovātādvilakṣaṇa evāyamiti anantavāto'dhikaḥ paṭhitaḥ, bhedo hi bhedavatāṃ kāraṇabhedādviruddhadharmādhyāsācca bhavatīti||9-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9-10">anantavātamāha– doṣā ityādi| svarujāṃ svāṃ svāṃ rujām| gaṇḍasya pārśve <note place="foot" type="variant" n="50">‘gaṇḍasyopāntadeśe’ iti pā.|</note> gaṇḍasyopāntikadeśe| suśrutenānāntavātaṃ parityajya daśa śirorogā uktāḥ| tantrāntare'pi daśa– “kīrtitāstadvidā daśa” ityabhidhānāt||9-10||</seg> <note place="foot" type="variant" n="51">‘rūkṣāśanādhyaśanaprāgvātāvaśyāyamaithunaiḥ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">rūkṣāśanātyadhyaśanaprāgvātāvaśyamaithunaiḥ | vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śiraso balī | manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ | nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-13">ardhāvabhedalakṣaṇamāha– rūkṣāśanetyādi| adhyaśanamajīrṇe bhojanam| avaśyāyeti avaśyāyo himamucyate, chando'nurodhena <note place="foot" type="variant" n="52">‘yakāralopo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yakāralopo hrasvatvaṃ ceti vyācakṣate| <note place="foot" type="variant" n="53">‘kadāpi’ iti pā.|</note> kadācit saśleṣmavātajatvamiti vikalpaṃ darśayati– kevala ityādi| śastrāraṇinibhāṃ śastracchedanibhāmaraṇinibhāṃ ca; araṇiḥ agnyutthāpanakāṣṭhayantraṃ, tasya <note place="foot" type="variant" n="54">‘araṇiragnyutpādamanthānakāṣṭhayantraṃ, tatkṛtamanthananibhāṃ vedanāṃ karoti’ iti pā.|</note> manthanavat pīḍā; kiṃvā, araṇinā kāraṇena agnirevocyate, tenāgninibhāṃ <note place="foot" type="variant" n="55">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca vedanām| suśrute tvayaṃ tridoṣajaḥ paṭhitaḥ| tadyathā– “yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ satodabhedabhramamohaśūlaiḥ| <note place="foot" type="variant" n="56">‘pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmātsyādardhabhedam’ iti pā.|</note> pakṣāddaśāhādathavā'pyakasmāttamardhabhedaṃ tritayādvyavasyet||” (su. u. taṃ. a. 25) iti| atra tu kevalo'nilaḥ sakapho vetyautkarṣyādabhidhānaṃ, “so'rdhabhedaḥ kaphānilāt|” iti videhe'pyevaṃ boddhavyam| ayamupekṣyamāṇo nayanādikaṃ hanyādityāha– nayanamityādi| atraiva videhaḥ– “śiraso'nyatare pārśve kupito māruto yadā| śleṣmaṇā rudhyate jantostodasphuṭanadālanaiḥ|| śūlāvadāraṇairgāḍhamardhaṃ tadavarudhyate| nayanaṃ cāvadīryeta so'rdhabhedaḥ kaphānilāt|| tathā tryahāt sa pañcāhāt pakṣānmāsācca dehinām|” iti| suśrute “pavanāt sapittāt” (su. u. taṃ. a. 25) iti kecit paṭhanti| tena vātapittajatvamasya| sātyakinā “vāyuḥ śiraḥśaṅkhabhrūnetramavagṛhya” ityādinā vātajatvamasya darśitam| anye tu sannipātādhikārāt sannipātajaṃ paṭhanti, tathāca suśrutaḥ– ‘tritayādvyavasyet|’ (su. u. taṃ. a. 25) iti| vyādhisvabhāvādacirānubandhakatvaṃ sānnipātikatve'pi||11-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-13">ardhāvabhedakamāha– rūkṣetyādi| adhyaśanamajīrṇabhojanaṃ, prāgvātaḥ, avaśyāyo niśājalam| śastrāraṇinibhāmiti śastracchedananibhām, araṇiḥ agnyutpādanaṃ kāṣṭhayantraṃ, tatkṛtamanthananibhāṃ vedanāṃ karoti| suśrute tvayaṃ doṣatrayajaḥ paṭhitaḥ– “yasyottamāṅgaṃ rujate'rdhamātraṃ satodabhedabhramamohaśūlaiḥ| pakṣāddaśāhādatha <note place="foot" type="variant" n="57">‘vā'pyakasmātsyādardhabhede’ iti pā.|</note> vā'pyakasmāttamardhabhede tritayādvyavasyet||” iti| atra tu kevalo'nilaḥ sakapha ityuktaḥ| “ <note place="foot" type="variant" n="58">‘so'rdhāvabhedakaḥ sakaphānilāt’ iti pā.|</note> so'rdhabhedaḥ kaphānilāt” iti videhe'pyevameva boddhavyam| ayamupekṣyamāṇo'tipravṛddhaḥ śrotre netre hanti||11-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrchitāḥ | tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvanti dāruṇam ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sa śiro viṣavadvegī nirundhyāśu galaṃ tathā | trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param | tryahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret ||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14-15">śaṅkhakalakṣaṇamāha– raktapittānilā ityādi| duṣṭāścayādimantaḥ| <note place="foot" type="variant" n="59">‘vimūrchitā viśeṣeṇa vṛddhā ityarthaḥ’ iti pā.|</note> mūrchitāḥ anyo'nyamekībhūtāḥ| kapho'pyatra boddhavyaḥ; tathā ca suśrutaḥ– “śaṅkhāśrito vāyurudīrṇavegaḥ kṛtānutāpaḥ kaphapittaraktaiḥ|” (su. u. taṃ. a. 25) iti| ( <note place="foot" type="variant" n="60">( ) etaccihnamadhyasthaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> mārakatvamāha– trirātrājjīvitaṃ hantīti| kuśalenopakrame kriyamāṇe trirātrāt parato jīvatyevetyata āha– paraṃ tryahājjīvatīti| atra ahaḥsambandhinī rātrirupalakṣyate, tena trirātrāt, paraṃ jīvatītyarthaḥ| tat kimasya trirātrābhyantare sādhyatvamasādhyatvaṃ vetyata āha– bhaiṣajyamityādi| tadanena trirātrābhyantare vikalpitāsādhyatvaṃ, trirātrāt <note place="foot" type="variant" n="61">‘paraṃ sādhyatvam’ iti pā.|</note> paramasādhyatvaṃ darśitam| tatraiva videhaḥ– “cīyate tu tadā pittaṃ śaṅkhayoranilācitam| niruṇaddhi tato marma paripūritamulbaṇam|| tataḥ śaṅkhau <note place="foot" type="variant" n="62">‘prayujyeta dahyeta’ iti pā.|</note> prarujyete dahyete iva vahninā| sūcībhiriva tudyete nikṛtyete ivāsinā|| śaṅkhako nāma śirasi vyādhireṣaḥ sudāruṇaḥ| tṛṣṇāmūrchājvarakarastrirātrāt paramantakṛt|| kuśalena tūpakrāntastrirātrādeva jīvati|” iti)||14-15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14-15">śaṅkhakamāha– <note place="foot" type="variant" n="63">‘raktapittaḥ’ ityatra ‘pittaraktaḥ’ iti pā.|</note> pittetyādi| mūrchitāḥ pravṛddhāḥ| “śaṅkhāśrito vāryurudīrṇavegaḥ kṛtā'nupāpaḥ kaphapittaraktaiḥ||” iti suśrutavacanātkapho'pyatrāvagantavyaḥ| trirātrātparato jīvitaṃ hanti| trirātraṃ kuśalavaidyādhiṣṭhite jīvati| tryahāditi tryahaṃ prāpya| bheḍe'pyuktam– “kuśalenānupakrāntastrirātrādeva jīvati”| evaṃ suśrutoktā daśa śirorogā uktāḥ, anantavātastvatrādhikaḥ||14-15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="60">iti śrīmādhavakaravicite mādhavanidāne śiroroganidānaṃ samāptam ||60||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="60">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ śiroroganidānaṃ samāptam||60||</seg> <note place="foot" type="variant" n="64">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ śiroroganidānam||60||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="60">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ śiroroganidānam||60||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="61" xml:id="mn.61">
        <head>asṛgdaranidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">athāsṛgdaranidānam | viruddhamadyādhyaśanādajīrṇādgarbhaprapātādatimaithunācca | yānādhvaśokādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca | taṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘...catuḥprakāram’ iti pā. |</note> śleṣmapittānilasannipātaiścatuṣprakāraṃ pradaraṃ vadanti ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">strīpuṃsāṃ sādhāraṇān vikārānabhidhāya pumpratiniyatasyopadaṃśāderuktatvāt strīniyatarogābhidhānam| tatra ca yonivyāpattiviśeṣe'pyārtavapravṛttisadbhāvāt prathamaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘...svarūpasya pradasya nidānamucyate’ iti pā.|</note> duṣṭārtavapravṛttisvarūpaṃ pradaramāha– viruddhetyādi| viruddhamadyaṃ duṣṭamadyam; athavā viruddhaṃ saṃyogādiviruddhaṃ, madyaṃ ca svarūpataḥ| ajīrṇādapakvabhojanāt| atikarṣaṇāt laṅghanādyatiyogena kṣīṇadhātutvāt| taṃ śleṣmapittānilasannipātairityatra śleṣmaṇo'gre'bhidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘ślaiṣmike'tipravṛttibodhārtham’ iti pā.|</note> śleṣmaje'pi vedanāsūcanārtham||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">atha pradaranidānārambhaḥ| tasya nidānamāha– viruddhetyādi| viruddhamadyaṃ vyāpannaṃ madyaṃ, kiṃvā viruddhaṃ kṣīramatsyādi madyaṃ ca| tasya saṅkhyāsamprāptimāha– tamityādi| vṛddhāḥ vṛddhavaidyāḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula">asṛgdaraṃ bhavet sarvaṃ sāṅgamardaṃ savedanam |2| (su. śā. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">tasya sāmānyarūpamāha– asṛgdaramityādi| savedanaṃ saśūlam| asṛg dīryate cyavate yasminnityasṛgdaraṃ; tantrāntaramatra– “tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi| asṛgdaraṃ vijānīyāt purastāduktalakṣaṇam||” (su. śā. a. 2) iti| tadeveti ārtavam|2|– <note place="foot" type="variant" n="4">‘tasyātivṛddhau’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrchā madastṛṣā | dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ ||2||</seg> (su. śā. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">ārtavātipravṛttau upadravānāha– tasyātivṛttau daurbalyamityādi| rogāśca vātajā iti ākṣepakakampādayaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">upadravānāha– tasyetyādi| atipravṛttau atipravṛddhau daurbalyādayaḥ| vātajā iti ākṣepāpatānakampādayaḥ||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu | sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārtiyuktaṃ bhṛśavegi pittāt ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātārti vātāt piśitodakābham | sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣāt ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">taṃ cāpyasādhyaṃ pravadanti tajjñā, na tatra kurvīta bhiṣak cikitsām | śaśvat sravantīmāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām | kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ ca tāmasādhyāṃ vinirdiśet ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-5">ślaiṣmikādibhedena viśeṣalakṣaṇānyāha– āmamityādi| āmam āmarasānuviddham| sapicchāpratimamiti picchā śālmalyādiniryāsaḥ, tatsadṛśaṃ picchilamityarthaḥ; <note place="foot" type="variant" n="5">‘saśabda īṣadarthe’ iti pāṭho kvacitpustake nopalabhyate |</note> saśabda īṣadarthe| pulākatoyapratimaṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘tucchadhānyaprakṣālanajalasadṛśam’ iti pā.|</note> prakṣālitapalalatoyasadṛśam; anye pulākaṃ gavedhukamāhuḥ| pittārtiyuktaṃ dāhacimicimādiyuktam| bhṛśavegi bahuvegi| vātārti todādilakṣaṇam| piśitodakābhaṃ <note place="foot" type="variant" n="7">‘prakṣālitamāṃsajalasadṛśam’ iti pā.|</note> māṃsaprakṣālanajalasadṛśam| sakṣaudrasarpirharitālavarṇamiti nānāvarṇatvaṃ tridoṣakopādeva| <note place="foot" type="variant" n="8">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kṣaudravarṇaṃ manākkapilaṃ, sarpirvarṇaṃ vilīnaghṛtavat kiñcidaruṇaṃ ca| majjaprakāśaṃ majjā asthisnehaḥ, tatsamam| kuṇapaṃ śavagandhi| <note place="foot" type="variant" n="9">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> taccāpyasādhyamiti cikitsānivṛttyartham||3-5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-5">tatra śleṣmajamāha– āmamityādi| āmam āmarasasaṃyuktaṃ, sapicchāpratimaṃ, <note place="foot" type="variant" n="10">‘sadyaḥśālyādimaṇḍatulyam’ iti pā.|</note> sadyaḥsrutaśālyādimaṇḍatulyaṃ, picchilamityarthaḥ| pulākatoyapratimaṃ gavedhukānnavārivat, <note place="foot" type="variant" n="11">atra ‘pūyarasaḥ|’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> anye pulākaṃ tucchadhānyamāhuḥ| pittajamāha– setyādi| pittārtiyuktaṃ santāpādiyuktaṃ, bhṛśavegi bahudhāraṃ bhūripravṛtti| vātikamāha– rūkṣetyādi| piśitodakābhaṃ māṃsaprakṣālanodakavarṇam| tridoṣamāha– setyādi| kṣaudravarṇaṃ manākkapilaṃ sarpirvarṇaṃ vilīnaghṛtavat, haritālavarṇaṃ pītaṃ, majjaprakāśaṃ majjā'sthisnehaḥ tatsamaṃ, kuṇapaṃ śavagandhi, <note place="foot" type="variant" n="12">‘cāpyasādhyamiti’ iti pā.|</note> asādhyamiti cikitsānivṛttyartham||3-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca | naivātibahulātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yaccāpsu na virajyate ||7||</seg> (su. śā. a. 2) | <note place="foot" type="variant" n="13">‘cikitsānivṛtyarthaṃ śuddhārtavalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">viśuddhārtavalakṣaṇamāha– māsādityādi| niṣpicchadāhārtīti apicchilamadāhamaśūlādi vedanam, etena <note place="foot" type="variant" n="14">‘nirdoṣatvāddāhapicchādirahitam’ iti pā., ‘nirdoṣatvāddāhapittādirahitam’ iti vā pā.| |</note> vikṛtavātādiliṅgarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti “pañcarātraṃ <note place="foot" type="variant" n="15">‘..'nubadhnāti yadityarthaḥ’ iti pā.|</note> prabhūtapravṛttyā'nubadhnātītyarthaḥ|” alpapravṛttyā pañcarātrāt parato'pyanubadhnāti| taduktaṃ hārīte– ‘ <note place="foot" type="variant" n="16">‘udbhūtapravṛttyā pañcarātraṃ, tataḥ paraṃ svalpapravṛttyā tu ṣoḍaśadināni’ iti pā.|</note> ṣoḍaśadivasānyṛtukālaḥ’| iti| videhe'pyuktam– “strīṇāmṛturbhavati ṣoḍaśa vāsarāṇi|” iti| śaśāsṛgityādinā varṇadvayaṃ vātādiprakṛtibhedāt| yaccāpsu na virajyate iti yenārtavena rañjitaṃ vastramapsu prakṣālitaṃ sallohitaṃ na bhavati tadviśuddham| tathāca hiraṇyākṣaḥ– “surendragopasaṅkāśaṃ snigdhaṃ ca madhugandhi ca| apicchilamaśītaṃ ca yadvāso na virañjayet||” <note place="foot" type="variant" n="17">‘iti’ etatpāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">śuddhārtavalakṣaṇamāha– māsetyādi| <note place="foot" type="variant" n="18">etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa|</note> apicchadāhārtīti apicchilam, adāham, aśūlādivedanam, etena vikṛtavātādilakṣaṇarahitamityarthaḥ| pañcarātrānubandhīti pañcarātraṃ <note place="foot" type="variant" n="19">‘prabhūtapravṛttyanubadhnāti’ iti pā.|</note> prabhūtapravṛttyā'nubadhnāti yadityarthaḥ| alpapravṛtyā pañcarātrātparato'pyanubadhnāti| yaduktaṃ hārīte– “ṣoḍaśadivasānyṛtukālaḥ” iti| videho'pyuktavān– “strīṇāmṛturbhavati ṣoḍaśa vāsarāṇi” <note place="foot" type="variant" n="20">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> iti| punaśca śuddhalakṣaṇamāha– śaśetyādi|| varṇadvayābhidhānaṃ vātādiprakṛtibhedena varṇabhedāt| yaccāpsu na virajyata iti yadārtavaṃ karpaṭagataṃ sat apsu jaleṣu saṃyujyamāneṣu na vivarṇaṃ bhavati| ayamarthaḥ– yat dhautaṃ sat vāso na virañjayati| yaduktaṃ hiraṇyākṣe– “indragopakasaṅkāśaṃ snigdhaṃ ca madhugandhi ca| apicchilamaśītaṃ ca yadvāso na virañjayet||” iti||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne asṛgdaranidānaṃ samāptam ||61||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="61">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāmasṛgdaranidānaṃ samāptam||61||</seg> <note place="foot" type="variant" n="21">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ pradaranidānam||61||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="61">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ pradaranidānam||61||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="62" xml:id="mn.62">
        <head>yonivyāpannidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha yonivyāpannidānam | viṃśatirvyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṅgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca ||1||</seg> jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak | (ca. ci. a. 30) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">stryadhikārānuvṛtteḥ praduṣṭārtavakāryatvācca yonivyāpannidānamāha– viṃśatirityādi| rogasaṅgraha iti aṣṭodarīye, <note place="foot" type="variant" n="1">‘carakoktatvādasya vākyasya’ iti pāṭhaḥ nopalabhyate |</note> carakoktatvādasya vākyasya| mithyācāreṇa asamyagāhārācāreṇa, caratergatibhakṣaṇārthatvāt| praduṣṭenārtaveneti vātādiduṣṭarajasetyarthaḥ| tena, vandhyādiṣvārtavaduṣṭirapi kāraṇaṃ bhavati| bījadoṣānmātāpitrorārambhakabījadoṣāt| daivāt <note place="foot" type="variant" n="2">‘prāktanādharmāt kāraṇāt’ iti pā.|</note> prāktanādharmakāraṇāt; daivasya sarvatra kāraṇatve siddhe'tra viśeṣeṇa kāraṇatvamuktam||1||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">yonipravṛttatvādasṛgdarasyānantaraṃ yonivyāpannidānamāha– viṃśatirityādi| vyāpado rogāḥ| rogasaṅgraha iti aṣṭodarīye, carakokteḥ| mithyācārataḥ asamyagāhārācārataḥ| praduṣṭenārtaveneti kupitavātādiduṣṭenārtavena, bandhyāsu ārtavaduṣṭirapi kāraṇaṃ bhavati| bījadoṣādityādi garbhārambhakabījagatārtavadoṣāt| daivādityādi daivaṃ sarvatra sādhāraṇaṃ <note place="foot" type="variant" n="3">‘viśiṣṭādaṣṭakāraṇādarśane’ iti pā.|</note> viśiṣṭadṛṣṭakāraṇādarśane sati kāryadarśanādunneyam||1||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">sā <note place="foot" type="variant" n="4">‘phenilamudāvṛttā’ iti pā. |</note> phenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ nityavedanām | pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmeṇa rugbhṛśam ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā | catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ ||4||</seg> (su. u. taṃ. a. 38) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-4">ślaiṣmikā āha– sā phenilamityādi| sā yoniḥ phenavadārtavaṃ muñcati| <note place="foot" type="variant" n="5">‘udāvṛtteti ūrdhvamāsamantādvṛttaṃ vartulaṃ yatra vāyunā sā tathā, udāvarteti pāṭhe'pyayamevārthaḥ’ iti pā.|</note> udāvarteti ūrdhvamāvartaḥ samantādvartanaṃ vāyoryatra sā tatheti, arśaāditvādac| viplutāmiti viplutāṃ vātavedanayā viplutatvāt| nityavedanām atikupitenaiva vāteneti| pariplutāyāmiti pari sarvato vātavikāreṇa plutatvāt pariplutāsañjñā| pariplutāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘ ... vedanādiryuktāyām’ iti pā.|</note> bāhyābhyantaravātavedanābhiryuktāyām| “grāmyadharmeṇa rugbhṛśam” ityatra “grāmyadharme rucirbhṛśam” iti pāṭhāntaraṃ, tatra rucirabhilāṣaḥ; <note place="foot" type="variant" n="7">‘grāmyadharme maithune’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> grāmyadharme maithune| vātaletyādi yoniviśeṣaṇaṃ, vātalayā saha pañca yonivyāpadaḥ| vātalāyāḥ pṛthagabhidhānaṃ <note place="foot" type="variant" n="8">‘vātalāyāṃ viśeṣeṇa’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vātalāyāṃ viśeṣeṇa vātavedanāprādurbhāvārtham| evaṃ pittalādiṣvapi boddhavyam| catasṛṣviti udāvartāvandhyāviplutāpariplutāsu||2-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-4">pūrvaṃ yonerviṃśatirvyāpada uktāstāsu udāvartāmāha– sā phenilamityādi| ud ūrdhvamā samantāt vṛttā vartulā yoniryatra sā tathā| ‘udāvartā’ iti pāṭhāntaram| tatrāpyayamevārthaḥ| sā yoniḥ phenenārtavaṃ muñcati| vandhyāmāha– naṣṭamārtavaṃ rajo yasyāṃ sā tathā| viplutāmāha– vātavedanāviplutatvāt| nityavedanāṃ <note place="foot" type="variant" n="9">‘vātajanitatodanādivedanāyuktām’ iti pā.|</note> vātajanitatodavandhyādinānāvedanāyuktām| pariplutāmāha– pariplutāyāmiti| pari sarvato vātavikārapariplutatvātparipluteti sañjñā| grāmyadharme maithune bhṛśaṃ pīḍā bhavati| “grāmyadharme'ruciḥ” iti pāṭhāntaram| tatrāruciranabhilāṣaḥ| vātajāmāha– <note place="foot" type="variant" n="10">‘vātalā’ iti pā.|</note> vātaletyādi| karkaśā stabdhā, śūlanistodapīḍiteti| vātaleti yoniviśeṣaṇam| vātalayā saha pañcayonivyāpadaḥ| vātaleti pṛthagvidhānamatyarthavātavedanāprādurbhāvārtham| evaṃ pittalādiṣvapi vyākhyeyam| ādyāsu catasṛṣu <note place="foot" type="variant" n="11">‘vātānubandhimāha’ iti pā.|</note> vātānubandhitvamāha– catasṛṣvapītyādi| <note place="foot" type="variant" n="12">‘ ... pariplutāsu’ iti pā.|</note> udāvartāvandhyāviplutāparipluteti catasṛṣu vātavedanā jñeyā, vātalāyāmadhikā'taḥ sañjñā||2-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā | savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā yutam ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">prasraṃsinī sraṃsate ca kṣobhitā duṣprajāyinī | sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṅkṣayāt ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā | catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet ||7||</seg> (su. u. taṃ. a. 38) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5-7">paittikā āha– sadāhamityādi| kṣīyate raktamiti atipravṛttyā raktasya kṣayaḥ| vāminyudgiredbījamiti śukraṃ <note place="foot" type="variant" n="13">‘śuddhamapi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śuddhamapi vamatītyarthaḥ| prasraṃsinī sraṃsate iti svasthānāccyavate niḥsaratīti yāvat| ata eva “ <note place="foot" type="variant" n="14">‘kṣīrasnigdham’ iti pā.|</note> kṣīrasvinnāṃ praveśayet|” (su. u. taṃ. a. 38) iti cikitsitam| kṣobhitā <note place="foot" type="variant" n="15">‘anilārditā’ iti pā.|</note> vimarditā| duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| raktasaṅkṣayādārtavasya vāyunā kṣayāt| yadyapi sarvasyaivāpatyasya nāśastathā'pi putrasya prādhānyāt <note place="foot" type="variant" n="16">‘putraghnīvyapadeśaḥ’ iti pā.|</note> putraghnīti vyapadeśaḥ| pittalayā saha pañca pittajāḥ| dāhapāketyādyupalakṣaṇaṃ, tena nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyarthaḥ| yaduktamanyatra– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavet| dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītāsitārtavā||” iti| ādyāsviti raktakṣayāvāminīprasraṃsinīputraghnīṣu||5-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5-7">atha pittānubandhinyaḥ| tatra raktakṣayāmāha– sadāhamityādi| atipravṛttyā raktasya kṣayaḥ, tena raktakṣayeti sañjñā| vāminīmāha– savātamityādi| sugamam| prasraṃsinīmāha– <note place="foot" type="variant" n="17">‘prasraṃsinītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> prasraṃsinītyādi| sraṃsate svasthānāccyavate, niḥsaratītyarthaḥ| kṣobhitā vimarditā, duṣprajāyinī duḥkhaprasavā| sthitamityādi| <note place="foot" type="variant" n="18">‘putraghnīmāha’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> putraghnīmāha– putraghnīti <note place="foot" type="variant" n="19">‘sarvā api apatyavināśinyastathā'pi’ iti pā.|</note> sarvāpatyavināśinyastathā'pi putrasya prādhānyādatra putraghnīti vyapadeśaḥ| pittalāmāha– <note place="foot" type="variant" n="20">‘atyarthamiti’ iti pā.|</note> atyarthamityādi| dāhapākajvarānvitetyupalakṣaṇaṃ, tena nīlapītāsitārtavā ca bhavatītyavagantavyam| tathā ca tantrāntare– “vyāpallavaṇakaṭvamlakṣārādyaiḥ pittajā bhavet| dāhapākajvaroṣṇārtā nīlapītā'sitārtavā||” iti| catasṛṣvapi pittānubandhamāha– raktakṣayāvāminīprasraṃsinīputraghnīṣu pittalayā saha pañcapittānubandhinyaḥ||5-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati | karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ <note place="foot" type="variant" n="21">‘ca jāyate’ iti pā. |</note> prajāyate ||8||</seg> <seg type="unit" n="9"><note place="foot" type="variant" n="22">‘maithune'caraṇāt’ iti pā. |</note> maithune'caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate | bahuśaścāticaraṇā tayorbījaṃ na vindati ||9||</seg> <seg type="unit" n="10"><note place="foot" type="variant" n="23">‘śleṣmajā’ iti pā. |</note> śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastā'tiśītalā | catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchrayo bhavet ||10||</seg> (su. u. taṃ. a. 38) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-10">ślaiṣmikā āha– <note place="foot" type="variant" n="24">‘atyānandāyām’ iti pā.|</note> atyānandetyādi| grāmyadharmeṇa maithunena| karṇinyāṃ karṇiketi karṇikā māṃsakandākāragranthiḥ| <note place="foot" type="variant" n="25">‘maithune'caraṇā’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> maithune'caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate iti <note place="foot" type="variant" n="26">‘acaraṇāt’ iti pā.|</note> acaraṇā samyaṅmaithunācaraṇāt pūrvaṃ prathamaṃ, puruṣādatiricyate viramati, <note place="foot" type="variant" n="27">atra kvacitpustake ‘ayamarthaḥ– yāvat puruṣastu sukhaṃ nāpnoti tāvadasau viramati’ ityadhikaṃ pāṭhāntaramupalabhyate |</note> tena bījaṃ na gṛhṇāti| atra acaraṇaśabdenopacārāt tadvatī strī bhaṇyate| bahuśaścāticaraṇeti bahuśo maithunācaraṇādaticaraṇā, <note place="foot" type="variant" n="28">‘iyaṃ puruṣādatiricyate paścāddravati tena bījaṃ na gṛhṇāti’ iti pā.|</note> sā ca śleṣmajanitakaṇḍūbhirājageva (?) bahumaithunācaraṇādbījaṃ na dhatte| ata uktam– tayorbījaṃ na vindatīti| tayoriti acaraṇāticaraṇayoḥ| śleṣmalāyāmatiśītaletyupalakṣaṇaṃ, tena <note place="foot" type="variant" n="29">‘savedanādikamapi’ iti pā.|</note> vedanādikamapi jñeyam| tathāca tantrāntare– “kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ ceddūṣayet striyāḥ| sa kuryāt picchilāṃ śītāṃ kaṇḍūgrastāṃ savedanām||” iti||8-10||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-10">atha śleṣmānubandhinyaḥ| tatrātyānandāmāha– atītyādi| karṇinīmāha– karṇinyāmityādi| bahuśo maithunācaraṇādaticaraṇā, sā ca śleṣmajanitakaṇḍuyogādbahumaithunācaraṇādaticaraṇā, bījaṃ garbhāṅkurajananaṃ na labhate| ata evoktam– tayorbījaṃ na vindatītyādi| tayoriti caraṇāticaraṇayoḥ| śleṣmalāmāha– śleṣmaletyādi| atiśītaletyupalakṣaṇaṃ, tena vedanetyapi boddhavyam| yaduktaṃ tantrāntare– “kapho'bhiṣyandibhirvṛddho yoniṃ dūṣayate striyāḥ| sa kuryātpicchilāṃ śītāṃ kaṇḍugrastāṃ savedanām||” iti| <note place="foot" type="variant" n="30">asyāgre ‘catasṛṣvapi’ iti pā.|</note> śleṣmānubandhatvamāha– catasṛṣvapītyādi| atyānandākarṇinīcaraṇāticaraṇāsu| evaṃ śleṣmānubandhinyaḥ pañca||8-10||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="11">anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune | <note place="foot" type="variant" n="31">‘ ... taruṇyāstvaṇḍinī’ iti pā. |</note> atikāyagṛhītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī bhavet ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">vivṛtā ca mahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā | sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">catasṛṣvapi cādyāsu <note place="foot" type="variant" n="32">‘sarvaliṅganidarśanam’ iti pā. |</note> sarvaliṅgocchrayo bhavet | pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ ||13||</seg> (su. u. taṃ. a. 38) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="11-13">sānnipātikā āha– <note place="foot" type="variant" n="33">‘anārtavetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> anārtavetyādi| anārtavā rajaḥśūnyā| astanī īṣatstanī| atikāyagṛhītāyā mahāmehanena gṛhītāyāḥ| aṇḍalī aṇḍavanniḥsṛtā <note place="foot" type="variant" n="34">‘yoniḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> yoniḥ| vivṛtā <note place="foot" type="variant" n="35">‘mahāyoniḥ vivṛtamukhī|’ iti pā.|</note> mahāyoniḥ ativivṛtamukhī| sūcīvaktrā atisaṃvṛtā <note place="foot" type="variant" n="36">‘sūcīrandhrā'tisaṅkaṭamukhī’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sūcīrandhrā'tisaṅkaṭamukhī| sarvaliṅgasamutthāneti sarvadoṣaliṅgānāṃ samutthānaṃ <note place="foot" type="variant" n="37">asyāgre ‘nidānaṃ ca’ iti pā.|</note> yatra sā tathā| anye tvāhuḥ– <note place="foot" type="variant" n="38">‘sarvadoṣaliṅgā sarvadoṣasamutthā ceti|’ iti pā.|</note> sarvadoṣasamutthānā sarvadoṣahetujetyarthaḥ| carakoktā adhikā <note place="foot" type="variant" n="39">‘raktayonyādayastāsām’ iti pā.|</note> raktayonyādayaḥ suśrutoktānāmadūrāntaratvenāvaboddhavyāḥ||11-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="11-13">sannipātajādayaḥ pañca| tatra ṣaṇḍīmāha– ‘anārtavetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate [ anārtavetyādi| anārtavā arajaskā, astanī īṣatstanī| aṇḍinīmāha– atikāyo bṛhanmehanapuruṣaḥ, tena gṛhītāyā iti apragalbhāyāḥ, aṇḍalī aṇḍavanniḥsṛtā yoniḥ| vivṛtāmāha– ativivṛtā| sūcīvaktrāmāha– atiśayena sūcīvatsaṅkīrṇamukhī saṃvṛtā| sannipātajāmāha– sarvaliṅgetyādi| sarvaliṅgānāṃ samutthānaṃ yatra sā tathā| catasṛṣvapi sarvaliṅgānubandhamāha– catasṛṣviti| ṣaṇḍyaṇḍalīvivṛtāsūcīvaktrāsu| tridoṣajāḥ pañca| āsāmasādhyatāmāha– pañcetyādi||11-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="62">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne yonivyāpannidānaṃ samāptam ||62||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="62">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ yonivyāpannidānaṃ samāptam||62||</seg> <note place="foot" type="variant" n="40">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ yonivyāpannidānam||62||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="62">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ yonivyāpannidānam||62||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="63" xml:id="mn.63">
        <head>yonikandanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha yonikandanidānam | divāsvapnādatikrodhādvyāyāmādatimaithunāt | kṣatācca nakhadantādyairvātādyāḥ kupitā yadā ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">pūyaśoṇitasaṅkāśaṃ <note place="foot" type="variant" n="1">‘likucākṛtisannibham’ iti pā. |</note> nikucākṛtisannibham | janayanti yadā yonau nāmnā kandaḥ sa yonijaḥ ||2||</seg> <note place="foot" type="variant" n="2">‘yonyāścayatvāt’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-2">yonyāśrayatvāt yonikandanidānamāha– divāsvapnādityādi| nakhadantādyairityatrādiśabdāt kaṇṭakādiparigrahaḥ| vātādyāḥ kupitā iti yathānidānaṃ pratyekaṃ vātādayaḥ kupitāḥ| <note place="foot" type="variant" n="3">‘lakucākṛtiṃ vartulaṃ’ ‘guḍakam’ iti śeṣaḥ, tena ‘napuṃsakaliṅgatā bhavati’ iti pā.|</note> nikucākṛtisannibhamiti vartulamityarthaḥ; asyānantaraṃ guḍakamiti draṣṭavyaṃ, tena napuṃsakaliṅgatā saṅgatā bhavati| kandaḥ prāyeṇa jarannārīyonigato nikucākāro rogaḥ||1-2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-2">ihaiva yonisaṃśritatvena kandanidānamāha– divetyādi| nakhadantādyairityupalakṣaṇam| ādigrahaṇāt kaṇṭakādiparigrahaḥ| vātādyāḥ kupitā iti yathānidānena vātādayaḥ pratyekaṃ kupitāḥ| <note place="foot" type="variant" n="4">‘lakucākṛtiṃ vartulaṃ’ ‘guḍakam’ iti śeṣaḥ, tena ‘napuṃsakaliṅgatā bhavati’ iti pā.|</note> lakucākṛtisannibhametasyānantaraṃ guḍakamiti draṣṭavyam| kandaḥ prāyeṇa jarannārīyonigato lakucākāro rogaḥ||1-2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">rūkṣaṃ vivarṇaṃ sphuṭitaṃ vātikaṃ taṃ vinirdiśet | dāharāgajvarayutaṃ vidyāt pittātmakaṃ tu tam ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">nīlapuṣpapratīkāśaṃ kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam | sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ viduḥ ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3-4">vātajādibhedena rūpamāha– <note place="foot" type="variant" n="5">‘rūkṣamityādi’ iti pāṭhaḥ nopalabhyate |</note> rūkṣamityādi| <note place="foot" type="variant" n="6">‘nīlapuṣpapratīkāśam atasīkusamādivarṇam|’ iti pā.|</note> nīlapuṣpapratīkāśamiti atasīkusumavarṇam| kaphaje'pi <note place="foot" type="variant" n="7">‘nīlo’ iti pā.|</note> nīlatā vyādhiprabhāvādeva; anye tu paittikalakṣaṇa eva sambadhnanti, yogyatvāt||3-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3-4">vātajamāha– rūkṣamityādi| sugamam| paittikamāha– dāhetyādi| sugamam| ślaiṣmikamāha– nīletyādi| <note place="foot" type="variant" n="8">‘atasīkusumādivarṇam|’ iti pā.|</note> atasīkusumādevavarṇam| evaṃvidhavarṇatā ca kaphaje'pi rogaprabhāvāt, anye tvetatpaittike eva sambadhnanti, yogyatvāt, vadanti ca– “dāharāgajvarayutam” ityabhidhānādikalpitametadavagantavyamiti| sannipātikamāha– sarvetyādi; sugamam||3-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="63">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne yonikandanidānaṃ samāptam ||63||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="63">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ yonikandanidānaṃ samāptam||63||</seg> <note place="foot" type="variant" n="9">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ yonivyāpadyonikandanidānam||63||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="63">iti śrīvācaspativaidyapraṇītāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ yonikandanidānam||63||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="64" xml:id="mn.64">
        <head>mūḍhagarbhanidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha mūḍhagarbhanidānam | bhayābhighātāttīkṣṇoṣṇapānāśananiṣevaṇāt | garbhe patati raktasya saśūlaṃ darśanaṃ bhavet ||1||</seg> <note place="foot" type="variant" n="1">‘yonisthānasāmyādadhikārānuvṛtteḥ’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">yonisthānavikārānuvṛtteḥ strīroganidānārambhaḥ| tatra garbhapātanidānamāha– bhayābhighātādityādi| etaccopalakṣaṇaṃ, tenānye'pi suśrutoktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayo boddhavyāḥ| patatīti sraṃsamāne, tena srāvapātayorapi saśūlaṃ raktadarśanaṃ bhavati, etattu pūrvarūpamiti darśayati||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">atha strīvikārādhikārātstrīroganidānam| tatra garbhapātahetumāha– bhayetyādi| etaccopalakṣaṇam| tenānye'pi suśrutoktā grāmyadharmayānavāhanapatanaskhalanādayo grāhyāḥ| patatīti sraṃsamāne, saśūlaṃ raktadarśanaṃ <note place="foot" type="variant" n="2">‘bhavati’ iti pā.|</note> bhavatīti pūrvarūpakathanam||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavidravaḥ | tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||2||</seg> (su. ni. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">etayoḥ kālabhedamāha– ācaturthādityādi| garbhavidrava iti anatighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravo bhaṇyate; <note place="foot" type="variant" n="3">‘srāvo nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> srāvo nātighanatvāt, pātastu ghanatvāt| yattu bhoje'bhihitam– “ātṛtīyāttato māsādgarbhaḥ sravati śoṇitam| ūrdhvaṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘saṃyāvabhūtastu’ iti pā.|</note> saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām||” iti| <note place="foot" type="variant" n="5">‘saṃyāvabhūtaḥ’ iti pā.|</note> saṅghātabhūtaḥ komalāṅgaḥ, piṇḍitāvastha ityarthaḥ| ata eva suśrute caturthamāse'pyadṛḍhatvāt srāvaḥ kathitaḥ| sthiraśarīrasyeti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayoriti saptame <note place="foot" type="variant" n="6">‘anuguṇapavane’ iti pā.|</note> anuguṇajanane jīvadarśanāyoktaṃ, <note place="foot" type="variant" n="7">‘viguṇapavane’ iti pā.|</note> viguṇajanane tu <note place="foot" type="variant" n="8">‘saptamādimāse pātaḥ|’ iti pā.|</note> saptamādimāseṣvapi garbhapātaḥ| anye tu pañcamaṣaṣṭhayoreva pātaḥ, saptamādiṣu doṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyante||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">srāvapātayoridānīṃ kālaniyamamāha– ācaturthādityādi| anatighanāvayavatvena viśeṣeṇa dravarūpatayā garbhavidravo bhaṇyate| yaduktaṃ bhoje– “ātṛtīyāttato māsādgarbhaḥ sravati śoṇitam| ūrdhvaṃ saṅghātabhūtastu garbhaḥ patati yoṣitām||” iti| taccaturthe māsi saṃyāvarūpatayā anabhivyaktadṛṣṭāṅgatayā suśrutena srāvapakṣe nikṣiptam| sthiraśarīrasyeti kaṭhinaśarīrāvayavasya| pañcamaṣaṣṭhayoriti saptame anuguṇajanane jīvanadarśanāyoktiḥ| viguṇajanane tu <note place="foot" type="variant" n="9">‘saptamādimāseṣvatipātaḥ’ iti pā.|</note> saptamādimāseṣvapi pātaḥ| saptamādiṣu tu doṣavaiguṇyāddhi prasava iti ācāryaprāmāṇyādvyavahārācca manyante||2||</seg></ab>
        <ab type="mula">garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyaiḥ pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena |3|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">garbhasyākālapāte nidānapūrvakaṃ dṛṣṭāntamāha– garbho'bhighātetyādi| pakvaṃ drumādiveti dṛṣṭāntenaiva darśayati– yathā vṛntalagnaṃ pakvaphalamabhighātenākāla eva patati, tathoktahetubhirakāle garbhapātaḥ|3|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">garbhasyācirapātaṃ sadṛṣṭāntamāha– garbha ityādi| pūrṇasarvāvayavastu prasavaḥ samucite kāle|3|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">ucitaprasavakāle yathā mūḍho garbhaḥ syāttadāha– mūḍhaḥ karotītyādi| mūḍho vyāsaktagatiḥ, śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu <note place="foot" type="variant" n="10">‘karoti’ iti śeṣaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ‘karoti’ iti śeṣaḥ; <note place="foot" type="variant" n="11">‘mūtrasaṅgam’ iti pā.|</note> mūtrasaṅgamityatra karotīti sambadhyate||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">yathā mūḍho garbho bhavati tadāha– mūḍha ityādi| mūḍho vyāsaktagatiḥ, <note place="foot" type="variant" n="12">atra ‘pavano’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> mūḍhagarbhaṃ karoti, yonijaṭharādiṣu śūlaṃ ca karoti, mūtrasaṅgaṃ ca karotīti sambadhyate||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṅkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim | dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">ekena kaścidaparastu bhujadvayena tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nyaḥ | pārśvāpavṛttagatireti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ hyaparā caturdhā ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-5">viguṇānilatvādasaṅkhyeyatve'pi <note place="foot" type="variant" n="13">‘viśeṣāt’ iti pā.|</note> viśiṣṭā aṣṭau gatīrāha– bhugno'nilenetyādi| bhugno viguṇīkṛtaḥ| bahudheti kathitaprakārādapyadhikaṃ darśayati| <note place="foot" type="variant" n="14">‘yonidvāram’ iti pā.|</note> dvāraṃ nirudhya śirasetyekaḥ prakāraḥ, śirasā vipulena dvāraṃ yonimukhaṃ pidhāya lagno bhavatītyarthaḥ| jaṭhareṇa kaścidityaparaḥ, jaṭhareṇodareṇa yonidvāraṃ pidhāya sakto bhavatītyarthaḥ| kaścit śarīraparivartitakubjadeha iti śarīraparivartanena kubjadehaḥ kaścit sakto bhavati, <note place="foot" type="variant" n="15">‘anena sahajakubjatvagrahaṇam’ iti pā., ‘anenāntaḥkubjapṛṣṭhayoḥ parigrahaḥ’ iti ca pā.|</note> anenāntaḥkubjapṛṣṭhakubjayoḥ parigrahaḥ| ekeneti bāhunā, ayaṃ caturthaḥ| tiryaggata iti argalāyamānaḥ| kaścidavāṅmukho'nya iti <note place="foot" type="variant" n="16">‘grīvābhaṅgādantarlagnaḥ’ iti pā.|</note> grīvābhaṅgādadhaḥ saṃlagnaḥ| pārśvāpavṛttagatiriti pārśvabhaṅgena <note place="foot" type="variant" n="17">‘viguṇībhūto ratidvāraṃ gacchati’ iti pā.|</note> viguṇīkṛtaḥ; pārśvanata iti yāvat| etīti svasthānādapaiti, tathaiveti avāṅmukhaḥ san| <note place="foot" type="variant" n="18">‘suśrute tvaṣṭadhā’ iti pā.|</note> suśrute'pyaṣṭadhā gatireva paṭhyate| yathā– “kaściddvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ prapadyate, kaścidābhugnaikasakthirekena sakthnā, kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena <note place="foot" type="variant" n="19">‘tiryaggataḥ’ iti pā.|</note> tiryagāgataḥ, kaścidudarapṛṣṭhapārśvānāmanyatamena yonidvāraṃ pidhāyāvatiṣṭhate, antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścidekena bāhunā, <note place="foot" type="variant" n="20">‘kaścidābhugnaśiro’ iti pā.|</note> kaścidābhugnaśirā bāhudvayena, kaścidābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ, kaścidekena sakthnā yonimukhamabhiprapadyate apareṇa pāyum|” (su. ni. a. 8) iti||4-5||</seg> <note place="foot" type="variant" n="21">‘viguṇānilayogādasaṅkhyāyām’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-5">viguṇānilayogādasaṅkhyeyāṃ gatimāha– bhugna ityādi| bhugno viparītīkṛtaḥ, bahudheti <note place="foot" type="variant" n="22">‘uktaṃ prakārādadhikam|’ iti pā.|</note> uktaprakārādadhikam| tatra vyavahārayogyānaṣṭau prakārānāha– dvāramiti| vipulena śirasā yonimukhaṃ pidhāya lagno bhavati, ityekaḥ prakāraḥ| aparo dhmātena jaṭhareṇodareṇa <note place="foot" type="variant" n="23">‘yonimukham’ iti pā.|</note> yonikubjamukhaṃ pidhāya sakto bhavatīti dvitīyaḥ prakāraḥ| kaścit śarīraparivartanena viparītavartanena <note place="foot" type="variant" n="24">‘kubjadehaḥ’ iti pā.|</note> dehaḥ sakto bhavati, anena cāntaḥkubjapṛṣṭhakubjayoḥ parigrahaḥ, ayaṃ tṛtīyaḥ prakāraḥ| kaścidekena bāhunā iti caturthaḥ prakāraḥ| aparo bāhudvayeneti pañcamaḥ prakāraḥ| pārśvāpavṛttagatiriti pārśvabhaṅgena viguṇīkṛtaḥ pārśvanata iti yāvat| etīti svasthānādapaiti| tathaivetyavāṅmukhaḥ san, evamaṣṭadhā gatirbhavati| garbhasya caturaḥ prakārān punarāha– apyaparāścaturdhā ityādi| saṅkīlakādibhedena aparā vakṣyamāṇāścatuḥprakārāḥ||4-5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">saṅkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonim | saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraṃ sa hi kāyasaṅgī | gacchedbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyo yonau sthitaḥ sa parighaḥ parigheṇa tulyaḥ ||6||</seg> <note place="foot" type="variant" n="25">‘ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6">ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya catuḥprakāreṇa <note place="foot" type="variant" n="26">‘ye’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ye gativiśeṣāḥ <note place="foot" type="variant" n="27">‘paṭhitāḥ ...’ iti pā.|</note> kathitāstānāha– saṅkīlaka ityādi| <note place="foot" type="variant" n="28">‘bhāgurūtaḥ kīlakaḥ, saṃśabdaprayogaśchando'nurodhāt’ iti pā.|</note> samyak kīlavat saṅkīlakaḥ, svārthe kan| tenordhvabāhucaraṇaśirobhiḥ kīlakavallagno <note place="foot" type="variant" n="29">‘kīlabandhanaḥ’ iti pā.|</note> yonyāṃ saṅkīlakaḥ| <note place="foot" type="variant" n="30">‘yoniṃ prati dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraḥ’ iti pā.|</note> pṛṣṭhena yonyāṃ tathaitadviparītena dṛśyaiḥ hastapādaśirobhiḥ pratikhuraḥ khurasādharmyāt; khuraśabdena hastapādāvucyete| gacchedbhujadvayaśirā iti <note place="foot" type="variant" n="31">‘bhujadvayoḥ pihitam’ iti pā.|</note> bhujadvayopahitaṃ śiro yasya sa <note place="foot" type="variant" n="32">asmātpūrvaṃ ‘tathā,’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> tathābhūtaḥ san yo gacchet sa bījakaḥ kāyasaṅgī| bhoje'pyetā gatayaḥ paṭhyante| tathāhi– “ūrdhvabāhuśiraḥpādo rundhyādyonimukhaṃ tu yaḥ| pratikīlopamasthityā <note place="foot" type="variant" n="33">‘saṅkīla iti sañjñitaḥ’ iti pā.|</note> sa ca kīlakasañjñitaḥ|| <note place="foot" type="variant" n="34">‘adhaḥ pārśvagato vā'pi’ iti pā.|</note> adhastāt pārśvato vā'pi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyaścaikaḥ saśirobhujaḥ| tamāhurbījakaṃ nāma <note place="foot" type="variant" n="35">‘mūḍhaṃ garbhacikitsakāḥ|’ iti pā.|</note> mūḍhagarbhacikitsakāḥ|| yonimāvṛtya yastiṣṭhet parigho gopuraṃ yathā| <note place="foot" type="variant" n="36">‘yonyantargarbhamāyātam’ iti pā.|</note> tathā'ntargarbhamāyāntaṃ vidyāt parighasañjñitam||” iti||6||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6">tānāha– saṅkīlaka ityādi| ūrdhvabāhucaraṇaśirobhiḥ kīlitaiḥ yonyāṃ kāyalagnaḥ saṅkīlakaḥ| yonimiti yoniṃ pratikhurairiti khurasādharmyātkhuraśabdena hastapādā ucyante, tena hastapādaiḥ bahirgataiḥ pratikhura ucyate, sa pratikhuraḥ kāyasaṅgī niruddhakāyo bhavati| bījakamāha– gacchedityādi| bhujadvayopahitaṃ śiro yasya sa tathābhūtaḥ san yo gacchet sa bījakaḥ| parighamāha– yo yonimāvṛtya tiṣṭhetsa parighaḥ| parigheṇa tulya iti| parigho'rgalādaṇḍaḥ| bhoje'pyetā gatayaḥ paṭhyante– “ūrdhvabāhuśiraḥpādo rujanyonimukhaṃ tu yaḥ| pratikīlopamaḥ sthitvā saṅkīla iti sañjñitaḥ|| adhaḥpārśvagato vāpi tathaivākuñcito'pi vā| yo niḥsṛtya mukhaṃ yonerjñeyaḥ pratikhurastu saḥ|| yonidvārāttu nirgacchedyaścaikāṃsaśirobhujaḥ| tamāhurbījakaṃ nāma mūḍhagarbhacikitsakāḥ| yonimāvṛtya yastiṣṭhetparigho gopuraṃ yathā| tathā'ntargarbhamāyāntaṃ vidyātparighasañjñitam||” <note place="foot" type="variant" n="37">‘iti’ etatpāṭhaḥ nopalabhyate |</note> iti||6||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="7">apaviddhaśirā yā tu śītāṅgī nirapatrapā | <note place="foot" type="variant" n="38">‘nīlodgataśirā’ iti pā. |</note> nīlodgatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā ||7||</seg> (su. ni. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="7">asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇamāha– apaviddhaśirā yā tvityādi| apaviddhaśirā śiro dhārayitumaśaktetyarthaḥ, avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjāśūnyā| <note place="foot" type="variant" n="39">‘nīlodgataśirā’ iti pā.|</note> nīlodgatasirā iti <note place="foot" type="variant" n="40">‘nīlā udgatāḥ ca śirāḥ’ iti pā.|</note> nīlavarṇā udgatāḥ sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā| sa ceti garbhaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="7">asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyorlakṣaṇamāha– apaviddhetyādi| apaviddhaśirāḥ śiro dhārayitumaśaktā| avanataśirā iti gadādharaḥ| nirapatrapā lajjārahitā| nīlodgatasireti nīlā udgagatāḥ <note place="foot" type="variant" n="41">‘śirāḥ’ iti pā.|</note> sirāḥ kukṣau yasyāḥ sā tathā, sā garbhaṃ hanti sa ceti <note place="foot" type="variant" n="42">asmātpūrvaṃ ‘sa’ iti adhikaḥ pā.|</note> garbhastāmityarthaḥ||7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaveducchvāsapūtitvaṃ śūnatā'ntarmṛte śiśau ||8||</seg> (su. ni. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">mṛtagarbhalakṣaṇamāha <note place="foot" type="variant" n="43">‘mṛtamūḍhagarbhasya paripāṭyākarṣaṇārthaṃ lakṣaṇamāha’ iti pā.|</note> garbhāspandanamityādi| aspandanaṃ niścalatvaṃ, <note place="foot" type="variant" n="44">‘jīvato garbhasyāvayavacalanaṃ bhavati|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> jīvato garbhasyāvayavacalanaṃ bhavati| āvīnāṃ praṇāśaḥ prasavavedanānāmabhāvaḥ; athavā āvīśabdena prasavaliṅgānyucyante, tāni <note place="foot" type="variant" n="45">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca mūtrakaphaprasekādīni, teṣāṃ nāśaḥ| śūnateti ucchūnatā, antargatasya mūḍhagarbhasyādhmāpanena||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">atha garbhiṇīrakṣārthaṃ mṛtasya mūḍhagarbhasya paripīḍyākarṣaṇārthaṃ lakṣaṇamāha– garbhetyādi| garbhāspandanaṃ garbhasyā'calatvam| āvīnāṃ praṇāśa iti prasavavedanānāmabhāvaḥ, athavā āvīśabdena prasavaliṅgāni bhaṇyante, tāni ca mūtrakaphaprasekādīni, teṣāṃ nāśaḥ| śūnateti uddhatatā, mṛtasya garbhasyādhmāpanena||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="9">mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca nipīḍitaḥ ||9||</seg> (su. ni. a. 8) | <note place="foot" type="variant" n="46">‘tasyāntargatasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">tasyāntargatasya mānasāgantuduḥkhavyādhibhedena dvividhaṃ maraṇahetumāha– mānasāgantubhirityādi| upatāpaiḥ duḥkhaiḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="9">tasyāntarmṛtasya mānasāgantuduṣṭavyādhibhedena dvividhaṃ hetumāha– mānasetyādi| upatāpairiti duḥkhaiḥ, tathāgantubhirapi pīḍitaḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">yonisaṃvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalla eva ca | hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbhāṃ yathoktāścāpyupadravāḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">vāyuḥ prakupitaḥ kuryāt saṃrudhya rudhiraṃ srutam | sūtāyā hṛcchirobastiśūlaṃ makkallasañjñakam ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yonisaṃvaraṇamityādi| yonisaṃvaraṇaṃ tantrāntarapaṭhito rogaḥ| tathāhi– “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ prajāgaram| atyarthaṃ sevamānāyā garbhiṇyā yonimārgagaḥ|| mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim| kurute ruddhamārgatvāt punarantargato'nilaḥ|| niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan <note place="foot" type="variant" n="47">‘garbhasaṃsthitam’ iti pā.|</note> garbhasaṃsthitim| niruddhavadanocchvāso garbhaścāśu vipadyate|| baddhāṃ saṃruddhahṛdayāṃ <note place="foot" type="variant" n="48">‘nāśayatyeva’ iti pā.|</note> nāśayatyāśu garbhiṇīm| yonisaṃvaraṇaṃ vidyādvyādhimenaṃ sudāruṇam|| antakapratimaṃ ghoraṃ nārabheta cikitsitam|” iti| saṅgaḥ kukṣāviti yonisaṃvaraṇe <note place="foot" type="variant" n="49">‘sati pravṛddho’ iti pā.|</note> pratinivṛtto vāyurgarbhāśayaṃ yadā niruṇaddhi tadā garbhaḥ kukṣau sakto bhavati| <note place="foot" type="variant" n="50">agrimapaṅktiḥ nopalabhyate |</note> sa ucyate– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṃ makkallamuktaṃ <note place="foot" type="variant" n="51">asmātpūrvaṃ ‘yaduktam’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> suśrute– “ <note place="foot" type="variant" n="52">‘prajātāyāścottaraṃ kālaṃ tīkṣṇairaviśoṣitaṃ śarīraṃ makkallaṃ karoti’ iti pā.|</note> prajātāyāścottarakālaṃ tīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ makkallaṃ karoti|” (su. śā. a. 10) iti, tathā'pi prajātāyāśceti cakāreṇāprajātāyā api śūlaṃ makkallamiti| yathoktāścāpyupadravā iti yathoktā ye ye uktāste punarākṣepakaśvāsādayaḥ||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">aparamasādhyagarbhiṇīlakṣaṇamāha– yonītyādi| yonisaṃvaraṇe sati pratinivṛtto vāyurgarbhāśayadvāraṃ yadā ruṇaddhi, tadā garbhaḥ kukṣau sakto bhavati sa ucyate– saṅgaḥ kukṣāviti| makkallo raktamārutajaḥ śūlaviśeṣaḥ| yonisaṃvaraṇaṃ tantrāntare rogaviśeṣaḥ| yathā “vātalānyannapānāni grāmyadharmaṃ prajāgaram| atyarthaṃ sevamānāyāṃ <note place="foot" type="variant" n="53">‘garbhiṇyām’ iti pā.|</note> garbhiṇyā yonimārgagaḥ|| mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim| kurute ruddhamārgatvātpunarantargato'nilaḥ| niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan garbhasaṃsthitam| niruddhavadanocchvāso garbhaścāśu vipadyate|| vipannaḥ śūnasarvāṅgaḥ sarvāṇyevāyanāni ca| baddhāṃ saṃruddhahṛdayāṃ nāśayatyāśu garbhiṇīm|| yonisaṃvaraṇaṃ nāma vyādhimenaṃ sudāruṇam| antakapratimaṃ ghoraṃ nārabheta cikitsitam||” iti| yathoktāścāpyupadravāste ca punarākṣepakakāsaśvāsādayaḥ| “pūtigandhi tathā svedo jihvā tālu ca śuṣyati| vepate bhrāmyati tathā jīvitaṃ coparudhyate|| etairliṅgairvijānīyānmūḍhagarbhaṃ cikitsakaḥ||” makkallamāha– vāyuḥ prakupita ityādi| yadyapi prasūtāyāḥ śūlaṃ makkallamuktam| yaduktaṃ suśrute– “prajātāyāścottarakālaṃ tīkṣṇairavaśoṣitaṃ raktaṃ makkalaṃ karoti” iti, tathāpi prajātāyāśceti cakāreṇāprajātāyā api śūlaṃ makkallamiti||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="64">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūḍhagarbhanidānaṃ samāptam ||64||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="64">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānaṃ samāptam||64||</seg> <note place="foot" type="variant" n="54">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānam||64||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="64">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ mūḍhagarbhanidānam||64||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="65" xml:id="mn.65">
        <head>sūtikāroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha sūtikāroganidānam | aṅgamardo jvaraḥ kampaḥ pipāsā gurugātratā | śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">kramaprāptatvāt sūtikāroganidānārambhaḥ– <note place="foot" type="variant" n="1">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> aṅgamarda ityādi| sūtikārogalakṣaṇamiti sūtikāroga eva lakṣaṇam, <note place="foot" type="variant" n="2">‘aṅgamardādivyatiriktānāṃ rogāṇāmanabhidhānāt| aṅgamarda ityādi|’ iti pā.|</note> aṅgamardādivyatiriktasya rogasyānabhidhānāt| ete'ṅgamardādayaḥ prāyeṇa sūtikāyā bhavantaḥ sūtikārogatvena lakṣyante ityarthaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">sūtikārogalakṣaṇamāha– aṅgamarda ityādi| sūtikāroga eva lakṣaṇam, aṅgamardādivyatiriktasya rogasyānabhidhānāt| <note place="foot" type="variant" n="3">‘ete'ṅgamardādayaḥ’ iti pā.|</note> etenāṅgamardādayaḥ prāyeṇa sūtikāyā <note place="foot" type="variant" n="4">‘bhavanti’ iti pā.|</note> bhavantaḥ sūtikārogatvena lakṣyanta ityarthaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">mithyopacārāt saṅkleśādviṣamājīrṇabhojanat | sūtikāyāśca ye rogā jāyante <note place="foot" type="variant" n="5">‘dāruṇāḥ smṛtāḥ’ iti pā. |</note> dāruṇāstu te ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">jvarātīsāraśothāśca śūlānāhabalakṣayāḥ | tandrāruciprasekādyāḥ kaphavātāmayodbhavāḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">kṛcchrasādhyā hi te rogāḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṣīṇamāṃsabalāśritāḥ’ iti pā. |</note> kṣīṇamāṃsabalāgnitaḥ | te sarve sūtikānāmnā rogāste cāpyupadravāḥ ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-4">sūtikāroganidānamāha– mithyetyādi| saṅkleśāditi saṅkliśyate utkliśyate doṣo'neneti saṅkleśo doṣajanakamannam| viṣamājīrṇabhojanāditi viṣamabhojanādajīrṇabhojanācca| jvarātīsārādīnāmaṅgamardādibhyaḥ pṛthak punarupādānaṃ rogādhikyaṃ kṛcchratvamupadravatvaṃ ca khyāpayitum| kaphavātāmayodbhavāḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘ityasya tandrāruciprasekādyā iti’ iti pā.|</note> iti tandrāruciprasekādyā ityasya viśeṣaṇam| <note place="foot" type="variant" n="8">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> manyante kecit, anye sarvasya jvarātisārādeḥ| kaphavātaje vikāre sati yeṣāmudbhavaste kaphavātāmayodbhavāḥ jvarātīsārādayaḥ kṛcchrasādhyā ityarthaḥ| te sarve sūtikānāmneti te jvarātīsārādayaḥ sarve sūtikābhavatvenāśrayāśritayorabhedopacārāt <note place="foot" type="variant" n="9">‘sūtikā iti nāmnocyante’ iti pā.|</note> sūtikānāmnocyante; te cāpyupadravāḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘te upadravāśca bhavanti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> te upadravāśca bhavanti uktānāṃ rogāṇāmanyatamaṃ pradhānīkṛtya||2-4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2-4">mithyopacārādityādi| mithyopacārādibhiḥ sūtikāyā ye rogā jāyante| saṅkleśāditi saṅkliśyate utkliśyate doṣo'neneti saṅkleśo doṣajanakamannam| viṣamājīrṇabhojanāditi <note place="foot" type="variant" n="11">‘viṣamabhojanājīrṇabhojanācca|’ iti pā.|</note> viṣamabhojanādajīrṇabhojanācca| jvarātīsārādīnāmaṅgamardādibhyaḥ pṛthagupādānaṃ kṛcchrasādhyā ityarthaḥ| te sarve sūtikānāmnetyādi| jvarātīsārādayaḥ sarve sūtikābhavatvenāśrayāśritayorabhedopacārātsūtikānāmnocyante| te cāpyupadravā iti, te upadravāśca bhavanti rogāṇāmanyatamaṃ pradhānīkṛtya <note place="foot" type="variant" n="12">atra ‘bhavanti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>||2-4||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne sūtikāroganidānaṃ samāptam ||65||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="65">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ sūtikāroganidānaṃ samāptam||65||</seg> <note place="foot" type="variant" n="13">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ sūtikāroganidānam||65||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="65">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānaṭīkāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ sūtikāroganidānam||65||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="66" xml:id="mn.66">
        <head>stanaroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha stanaroganidānam | sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhiraṃ stanarogāya kalpate ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">sūtikārogādhikārāt stanarogā ucyante| pāribhāṣikastanarogasamprāptimāha– sakṣīrau vā'pītyādi| sakṣīrau garbhavatyāḥ, adugdhau veti dohadāyogena prasūtāyāḥ, stanau prāpyeti vivṛtadhamanīmukhenāviśya, stanarogaśabdena ‘stanakopa’ iti prasiddho roga ucyate||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">sūtikārogādhikārātstanarogā ucyante| pāribhāṣikastanarogasamprāptimāha– sakṣīrāvityādi| garbhavatyāḥ sakṣīrau <note place="foot" type="variant" n="1">atra ‘ceti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note>| adugdhau veti dohadāyogena prasūtāyāḥ| stanau prāpyeti vivṛtadhamanīmukhena praviśya| stanarogaśabdenātra ‘stanakopa’ iti prasiddho roga ucyate||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">pañcānāmapi teṣāṃ hi raktajaṃ vidradhiṃ vinā | lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">teṣāṃ vātapittakaphasannipātāgantujānāmatideśena lakṣaṇamāha– pañcānāmapītyādi| etat subodhyam| āgantustanarogo'bhighātena śalyena ca| raktajasyāsambhavo vyādhisvabhāvāt||2||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="2">teṣāṃ vātakaphapittasannipātāgantujānāmatideśena lakṣaṇamāha– pañcānāmityādi| sugamam||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="66">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne stanaroganidānaṃ samāptam ||66||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="66">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ stanaroganidānaṃ samāptam||66||</seg> <note place="foot" type="variant" n="2">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ stanaroganidānam||66|| iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="66">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ stanaroganidānam||66||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="67" xml:id="mn.67">
        <head>stanyaduṣṭinidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha stanyaduṣṭinidānam | viśaṃsteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate | sarvadehāśritatvācca śukralakṣaṇamucyate ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">adṛśyasyāpi <note place="foot" type="variant" n="1">‘stanyaprasiddhopamānena’ iti pā.|</note> stanyasya prasiddhopamānena pravartane hetuṃ darśayannāha– viśannityādi| śukralakṣaṇaṃ stanyamucyata iti śeṣaḥ| kuta ityāha– yathā śukraṃ viśaṃsteṣu chinneṣvapi gātreṣu na dṛśyate, tasmāddhetoḥ| dvitīyaṃ hetumāha– sarvadehāśritatvāditi| śukravatsamastaśarīrāśritatvāt||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca pravartate ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate | <note place="foot" type="variant" n="2">‘āhārasamayonitvādevam’ iti pā. |</note> āhārarasayonitvādevaṃ stanyamapi striyāḥ ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2-3">śukradṛṣṭāntena stanyasyābhyantaradarśanaṃ pratipādya tenaiva dṛṣṭāntena bahiḥpravartanaṃ pratipādayannāha– tadityādi| tadeva śukraṃ pravartate bahirniḥsarati| saṃharṣāt viśiṣṭasaṅkalpalakṣaṇāt| saṃharṣe hetucatuṣṭayaṃ nirdiśannāha– iṣṭayuvaterityādi| iṣṭayuvatidarśanādihetucatuṣṭayena yaḥ saṃharṣaḥ, sa suprasanna eva manasi bhavati, iti manaso'pi prasannasya kāraṇatvaṃ darśayannāha– suprasannetyādi| tatra harṣaṇe hetuḥ suprasannamīrṣyādyanabhibhūtaṃ mana ucyate| śukreṇa saha prastutasya stanyasya sādharmyāddhetuṃ darśayannāha– āhāretyādi| pūrvaṃ stanyamapi striyāḥ pratartate, śukramāhārarasayonitvātpravartate, stanyamapi tathā, tasmātpravartate||2-3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartate | sneho nirantarastatra <note place="foot" type="variant" n="3">‘prasave’ iti pā. |</note> prasrave heturucyate ||4||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4">nanu śukramāhārarasayonyapi saṃharṣātkāraṇātpravartate, atra ca kiṃ kāraṇamityāha– tadevetyādi| tadeva stanyaṃ śukravat <note place="foot" type="variant" n="4">‘saṃvartate’ iti pā.|</note> sampravartate| apatyasaṃsparśādikāraṇacatuṣṭaye'pi sneho mūlakāraṇamiti tadeva darśayannāha– sneha ityādi| prasrave stanyasravaṇe atrāpi catvāro hetavaḥ parameṣṭayuvatisthāne'trāpatyagrahaṇaṃ, mūlahetuharṣasthāne snehaḥ, prasannasthāne nirantaraḥ||4||</seg> <note place="foot" type="variant" n="5">atra ‘iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67||’ iti kvacitpustake adhikaḥ pāṭhaḥ|</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="5">gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitam | kṣīraṃ <note place="foot" type="variant" n="6">‘dhātryāḥ’ iti pā. |</note> mātuḥ kumārasya nānārogāya kalpate ||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="5">stanāśritatvena stanyaduṣṭimāha– gurubhirvividhairityādi| gurubhirannairhetubhūtairye duṣṭā doṣāstaiḥ pradūṣitam||5||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="5">stanāśritatvena stanyasya duṣṭimāha– gurubhirityādi| gurubhirannairhetubhūtairye duṣṭā doṣāstaiḥ pradūṣitaṃ dhātryāḥ kṣīraṃ kumārasya nānārogāya kalpate| nānārogānutpādayatītyarthaḥ||5||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="6">kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutadūṣitam | kaṭvamlalavaṇaṃ pītarājīmat pittasañjñitam ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye nimajjati sapicchalam | dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt sarvaliṅgaṃ tridoṣajam ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="6-7">stanyaduṣṭilakṣaṇamāha– kaṣāyamityādi| salilaplāvīti salile yadutplavate lāghavāt tat salilaplāvi| etadupalakṣaṇaṃ, tena tanutvādyapi boddhavyam| kaṭvamlalavaṇamiti kaṭu tiktaṃ, tikte'pi kaṭuśabdapravṛtteriti vadanti| pītarājīmaditi pītarekhāyuktam, <note place="foot" type="variant" n="7">‘atrāpi’ iti pā.|</note> tatrāpi nīlalohitāśca rājyo jñeyāḥ| <note place="foot" type="variant" n="8">‘nimajjati’ iti pā.|</note> pittasañjñitamiti pittaduṣṭasañjñitam| sañjñitamityatra saṃyutamiti pāṭhāntaram| toye nimajjati gurutvāt| atimādhuryādyapi bodhyam| prasannasya tu sādhāraṇaṃ madhurapāṇḍutvam| abhighātenāpi stanyaṃ duṣṭaṃ sambhavatyeva, kintu tasya vātikastanyalakṣaṇaireva saṅgrahaṇaṃ kartavyam| stanyasvarūpaṃ ca suśrutenoktam| tadyathā– “rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ| kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate||” (su. ni. a. 10) iti||6-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="6-7">vātikamāha– kaṣāyamityādi| <note place="foot" type="variant" n="9">‘salile plavate’ iti pā.|</note> salilaplāvi salile yadutplavate lāghavāt, etadupalakṣaṇaṃ, tena tanutvādyapyanuktaṃ boddhavyam| paittikamāha– kaṭvityādi| kaṭu tiktaṃ, tikte'pi kaṭuśabdasya pravṛtteriti vadanti, pītarājīmaditi pītarekhāyuktam, atrāpi nīlalohitāśca rājyo boddhavyāḥ| pittasañjñitamiti pittaduṣṭamiti sañjñitam| ślaiṣmikamāha– kaphaduṣṭamityādi| toye nimajjatīti gurutvāt| atimādhuryādyapi boddhavyam| sāṃsargikasānnipātikāvāha– dviliṅgamiti| sugamam||6-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">aduṣṭaṃ cāmbunikṣiptamekībhavati pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tat praśasyate ||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8">avikṛtastanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamekībhavati sarvātmanā jalena sahaikībhavatīti bodhyaṃ, vātādiduṣṭasyāpyekadeśenaikībhāvopalambhāt| avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam| etat samadoṣaprakṛtikṣīrasya prasannasya lakṣaṇam| anye tvavivarṇamityatra nañ īṣadarthe, tena yadvātādiprakṛtivarṇānuviddhamapi pāṇḍuramalpaduṣṭatvāttad gṛhṇanti| kecit pāṇḍurasthāne ‘sarvaśaḥ’ iti paṭhanti, tadā sarvātmanā jalena sahaikībhavatīti vyakto'rthaḥ| atra pakṣe avivarṇamityanenaivāduṣṭaśuklavarṇatā jñeyā| prasannaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘pravṛtistham’ iti pā.|</note> prakṛtistham||8||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8">avikṛtaṃ stanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamekībhavati <note place="foot" type="variant" n="11">asmātpūrvaṃ ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> sarvātmanā jalena sahaikībhūtaṃ bhavatīti boddhavyam| avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam||8||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="67">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne stanyaduṣṭinidānaṃ samāptam ||67||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="67">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānaṃ samāptam||67||</seg> <note place="foot" type="variant" n="12">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67|| iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="67">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ stanyaduṣṭinidānam||67||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="68" xml:id="mn.68">
        <head>bālaroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha bālaroganidānam | vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ piban vātagadāturaḥ | kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpittarogavān | tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">kaphaduṣṭaṃ piban kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān | nidrānvito jaḍaḥ <note place="foot" type="variant" n="1">‘śūnaḥ śuklākṣaḥ’ iti pā. |</note> śūnavaktrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ ||3||</seg> dvandvaje dvandvajaṃ rūpaṃ sarvaje sarvalakṣaṇam |4|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1-3">bālarogāṇāṃ duṣṭastanyena sambhavāttadanantaraṃ tānāha– vātaduṣṭamityādi| vātagadātura iti vakṣyamāṇakṣāmasvarādiyuktaḥ| tṛṣṇāluriti tṛṣṇāvān| lālāluriti lālāsrāvayuktaḥ| chardana iti stanyavāntikaraḥ||1-3||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1-3">duṣṭastanyapānasambhavāt strīrogānantaraṃ bālarogamāha– vātaduṣṭamiti| sugamam| pittaduṣṭamāha– svinna ityādi| tṛṣṇāluḥ tṛṣṇāvān| kaphaduṣṭamāha– kaphaduṣṭamiti| lālāluḥ lālāvān, tathā śleṣmarogayuktaḥ, nidrayā pīḍitaḥ, jaḍaḥ apaviddhāṅgaḥ, śūnavaktrākṣaḥ saśophamukhanayanaḥ, chardana iti stanyavāntikaraḥ||1-3||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">śiśostīvrāmatīvrāṃ ca rodanāllakṣayedrujam ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ | tatra vidyādrujaṃ mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt ||5||</seg> <seg type="unit" n="6"><note place="foot" type="variant" n="2">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate</note> hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ | koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ | ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">bastau guhye ca viṇmūtrasaṅgatrāsadigīkṣaṇaiḥ | srotāṃsyaṅgāni sandhīṃśca paśyedyatnānmuhurmuhuḥ ||7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-7">śiśorvaktumakṣamasyāntargatavedanājñānopāyamāha– <note place="foot" type="variant" n="3">‘śiśorityādinā|’ iti pā.|</note> śiśorityādi| tīvrāṃ <note place="foot" type="variant" n="4">‘rujām’ iti pā.|</note> rujaṃ bahurodanāt, atīvrāmalparodanāt lakṣayet||4-7||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-7">śiśorvaktumakṣamasyāntargatavedanājñānopāyamāha– śiśorityādi| atirodanena kiñcidrodanena ca <note place="foot" type="variant" n="5">atra ‘yadā’ iti kvacitpustake adhikaḥ pāṭhaḥ|</note> rujaṃ pīḍāṃ vidyādityarthaḥ| sa śiśuryaṃ dehadeśaṃ bhṛśamatyarthaṃ spṛśet, yatra ca dehadeśe sparśanākṣamaḥ syātsparśaṃ na sahate, tatra dehadeśe vedanāṃ jānīyāt, akṣinimīlanāt netrayoḥ saṅkocanācchirasi pīḍāṃ vidyāt, jihvauṣṭhadaśanādibhirbālasya hṛdi pīḍāṃ vidyāt, vibandhādibhirādhmānādibhiśca koṣṭhe rujaṃ vidyāt, bastau guhye ca viṇmūtrayoḥ saṅgena tathā trāsena digīkṣaṇena ca bālasya rujaṃ vidyāt||4-7||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">kukūṇakaḥ <note place="foot" type="variant" n="6">‘kṣīradoṣācchiśūnāmakṣivartmani’ iti pā. |</note> kṣīradoṣācchiśūnāmeva vartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlanakṣamaḥ ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-9">bālānāmeva duṣṭastanyapānādvartmarogamāha– kukūṇaka ityādi| kukūṇakaḥ <note place="foot" type="variant" n="7">‘kothaya’ iti pā.|</note> ‘kotha’ iti khyātaḥ| sravenmuhuriti picciṭasrutiyuktaṃ bhavatītyarthaḥ| na vartmonmīlanakṣama iti na <note place="foot" type="variant" n="8">‘vartmacālanakṣamaḥ’ iti pā.|</note> vartmacālanapaṭuḥ||8-9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-9">bālānāmeva duṣṭastanyapānādvartmarogamāha– kukūṇaka ityādi| kṣīradoṣātkukūṇako nāma rogaḥ śiśūnāmeva vartmani jāyate, na mahatāṃ puṃsām| tathā ca vāgbhaṭaḥ– “kukūṇakaḥ śiśoreva dantotpattinimittajaḥ|” iti| kutsite kūṇite nimīlite netre yasmādrogādasau kūkūṇakaḥ, loke kothaya ityākhyātaḥ| tena kukūṇakena netraṃ kaṇḍūyuktaṃ jāyate| tathā tannayanaṃ sravenmuhuriti picchalasrutiyuktaṃ bhavatītyarthaḥ| lalāṭādimardanaṃ kuryāt| na vartmonmīlanakṣama iti na vartmacālanapaṭuḥ||8-9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi | kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam | rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">pārigarbhikamāha– māturityādi| pibannapīti apiśabdādapibannapi| tamāhuḥ pārigarbhikamiti pārigarbhiko'hiṇḍīti khyātaḥ; tasyaiva paribhavākhya iti nāmāntaraṃ, bālaṃ paribhavatīti paribhavaḥ, sa eva ākhyā yasya tam| upaśayenāpi tajjñānamāha– yuñjyādityādi||10-11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="10-11">pārigarbhikamāha– māturityādi| <note place="foot" type="variant" n="9">‘kumārī’ iti pā.|</note> kumāro garbhiṇyā mātuḥ prāyo vāyorbāhulyena stanyaṃ pibannapīti apiśabdena apibannapi kāsādibhistathā koṣṭhavṛddhyā yujyate yukto bhavati| tadāhuḥ <note place="foot" type="variant" n="10">‘pārigarbhikā’ iti pā.|</note> pārigarbhikaṃ ahiṇḍīti loke khyātaṃ, tasyaiva nāmāntaraṃ paribhavākhyamiti| upaśayenāpi tasya jñānamāha– yuñjyāttatrāgnidīpanamityādi||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="12">tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam | tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate ||12||</seg> <seg type="unit" n="13">tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddravam | tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā <note place="foot" type="variant" n="11">‘grīvādurvahatā’ iti pā. |</note> grīvādurdharatā vamiḥ ||13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="12-13">tālukaṇṭakamāha– tālumāṃsa ityādi| asyaiva lakṣaṇaṃ tālupāta ityādi| tālupāta ityabhyantare tāluno'dhaḥpātaḥ| kṛcchrāt pānamityatra ‘stanyasya’ iti śeṣaḥ| śakṛddravaṃ bhinnapurīṣatā| <note place="foot" type="variant" n="12">‘grīvādurvahatā’ iti pā.|</note> grīvādurdharatā grīvāyā duḥkhena dhāraṇam| vamiḥ stanyasya vāntiḥ||12-13||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="12-13">tālukaṇṭakamāha– tālumāṃsa ityādi| kaṇṭakākāratvena tālukaṇṭakaḥ, nimnatā gartākāratā| tālupātamāha– tālupāta ityādi| tālupātākhyo rogaḥ, tālunaḥ patanaṃ sraṃso yatra roge sa tathā| kṛcchrātpānamityatra stanyasyeti śeṣaḥ| śakṛddravaṃ bhinnapurīṣatā, grīvādurdharatā grīvāyā duḥkhena dhāraṇaṃ, vamiḥ stanyasya vāntiḥ||12-13||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="14">visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ | padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ ||14||</seg> śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet |15|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="14">mahāpadmanāmānaṃ visarpamāha– visarpastvityādi| bastiśīrṣaja iti bastijaḥ śīrṣajaśca, śīrṣaṃ śiraḥ| padmavarṇa iti lohitapadmavarṇaḥ| śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yātīti śīrṣajaḥ| padmapatratulyavarṇatāṃ mukhatāluni <note place="foot" type="variant" n="13">‘bahirdeśeṣu ca’ iti pā.|</note> bahirdeśe veti vadanti| hṛdayādgudaṃ yātīti bastijaḥ; ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatvā gudaṃ yātītyarthaḥ| atra padmasavarṇatā bastideśe gude ca| vāśabdaścātra vyavasthitavikalpavacanaḥ||14||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="14">mahāpadmanāmānaṃ visarpamāha– visarpa ityādi| bastiśīrṣaja iti bastijaḥ, śīrṣajaśca, śīrṣa śiraḥ, tatra jātaḥ| padmavarṇa iti lohitapadmavarṇatulyaḥ| śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yātīti śīrṣajaḥ| atra padmavarṇatā bastideśe gude ca| vāśabdo'tra vyavasthitavikalpavacanaḥ| hṛdayādgudaṃ yātīti <note place="foot" type="variant" n="14">‘bastiśīrṣajaḥ’ iti pā.|</note> bastijaḥ, ūrdhvaṃ hṛdayaṃ gatvā gude yātītyarthaḥ||14||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="15">kṣudraroge ca kathite tvajagallyahipūtane ||15||</seg> <note place="foot" type="variant" n="15">ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="15">anyau dvau vikārau bālānāṃ bhavatastāvāha– kṣudretyādi| ‘snigdhāḥ savarṇāḥ’ ityādinā'jagallikā, ‘kaṇḍūyanāt’ ityādinā'hipūtanā||15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="15">anyau dvau vikārau bālānāṃ bhavatastāvāha– kṣudretyādi| ‘snigdhāḥ savarṇāḥ’ ityādinā'jagallikā| ‘kaṇḍūyanāttataḥ kṣiptam’ ityādinā'hipūtanam||15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">jvarādyā vyādhayaḥ sarve <note place="foot" type="variant" n="16">‘mahānto’ iti pā. |</note> mahatāṃ ye pureritāḥ | bāladehe'pi te tadvadvijñeyāḥ kuśalaiḥ sadā ||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">anye'pi vikārā bālānāṃ sambhavantītyatideśena tānāha– jvarādyā ityādi| pureritā iti pūrvoktāḥ| te tadvaditi te jvarādayastādṛśā jñeyāḥ| kuśalairiti vijñaiḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">anye vikārā bālānāṃ bhavanti, tānatideśenāha– jvarādyā ityādi| te tadvat te jvarādayastādṛśā jñeyā ityarthaḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāttrasyati roditi | nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva vā ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">ūrdhvaṃ nirīkṣate dantān khādet kūjati jṛmbhate | bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṃ phenaṃ vamati cāsakṛt ||18||</seg> <seg type="unit" n="19">kṣāmo'ti niśi jāgarti śūnākṣo bhinnaviṭsvaraḥ | māṃsaśoṇitagandhiśca na cāśnāti yathā purā ||19||</seg> sāmānyaṃ grahajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam |20|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-19">prāyeṇa śaucabhraṃśādinā skandagrahādayo nava <note place="foot" type="variant" n="17">‘bāleṣvāśrayam’ iti pā.|</note> bāleṣvāveśaṃ kurvantyatastatparijñānāya sāmānyalakṣaṇamāha– kṣaṇādudvijate bāla ityādi| ete grahāḥ pūjārthaṃ bālān hiṃsanti| yaduktaṃ suśrute– “dhātrīmātroḥ prāk pradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭān maṅgalācārahīnān| <note place="foot" type="variant" n="18">‘hṛtān trastān tarjitān tāḍitāṃśca’ iti pā.|</note> trastān hṛṣṭāṃstarjitān kranditān vā pūjāhetorhiṃsyurete kumārān||” (su. u. taṃ. a. 27) iti| udvijata ityudvigno bhavati; udvigno vihvalaḥ, na tu bibhetītyarthaḥ, <note place="foot" type="variant" n="19">‘trasyatītyasyopāttatvāt’ iti pā.|</note> trasyatītyanena paunaruktyaprasaṅgāt| kūjatyārtanādaṃ karoti| bhruvau kṣipatīti bhrūbhaṅgaṃ racayati| dantauṣṭhamityatra kṣipatīti sambadhyate| kṣipati khādati, dhātūnāmanekārthatvāt| bhinnaviṭsvara iti bhinnaviṭ bhinnaśakṛt, bhinnasvaraḥ svarabhedavān| māṃsaśoṇitagandhiriti visragandhiḥ| na cāśnāti yathā pureti pūrvavanna bhakṣayatītyarthaḥ||17-19||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-19">prāyeṇa śaucabhraṃśādinā skandagrahādayo nava bāleṣvāviśanti, tatparijñānārthaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca vyācaṣṭe| tatra sāmānyalakṣaṇamāha– kṣaṇādityādi| ete grahāḥ pūjāhetorbālānhiṃsanti| yaduktaṃ carake– “dhātrīmātroḥ prākpradiṣṭāpacārācchaucabhraṣṭānmaṅgalācārahīnān| kliṣṭāṃstāṃstāṃstarjitāṃstāḍitāṃśca pūjāhetorhiṃsyurete kumārān||” iti| udvijata iti udvigno vihvalo bhavati; na tu bibhetītyayamasyārthaḥ, trasyatītyasyopāttatvāt| kūjatīti avyaktanādaṃ karoti, bhruvau kṣipati bhrūbhaṅgaṃ racayati, dantauṣṭhamityatra kṣipatīti sambadhyate| kṣipati khādati, dhātūnāmanekārthatvāt| <note place="foot" type="variant" n="20">‘bhinnaviṭsvara iti’ iti pā.|</note> bhinnaviḍityādi| bhinnaviṭ bhinnamalaḥ, bhinnasvaraḥ svarabhedavān| māṃsaśoṇitagandhiriti visragandhiḥ| na cāśnātīti pūrvavanna bhakṣayatītyarthaḥ| etatsarvaṃ grahāṇāṃ sāmānyalakṣaṇam||17-19||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ekanetrasya gātrasya srāvaḥ spandanakampanam ||20||</seg> <seg type="unit" n="21">ūrdhvaṃ dṛṣṭyā nirīkṣeta vakrāsyo raktagandhikaḥ | dantān khādati vitrastaḥ stanyaṃ naivābhinandati ||21||</seg> skandagrahagṛhītānāṃ rodanaṃ cālpameva ca |22|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20-21">sāmānyaliṅgamabhidhāya <note place="foot" type="variant" n="21">‘viśeṣaliṅgamāha’ iti pā.|</note> viśeṣagrahaliṅgamāha– ekanetrasyetyādi| ekanetrasya vāmasya dakṣiṇasya vā <note place="foot" type="variant" n="22">‘srāvaḥ srutiḥ’ iti pā.|</note> srāvo'śrusrutiḥ prabhāvāt; gātrasya srāvo gharmayuktagātratetyarthaḥ| spandanakampanamiti spandanaṃ manāk calanaṃ, kampanaṃ mahatā vegena vepanaṃ; spandanaṃ kampanaṃ vā bhavatītyarthaḥ| vakrāsyo vakramukhaḥ| raktagandhika ityetat sāmānyalakṣaṇalabdhamapyatiśayārthamuktam; evamanyatrāpi sāmānyalakṣaṇe punarukte vyākhyeyam||20-21||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20-21">viśeṣaliṅgaṃ tatra skandagrahagṛhītalakṣaṇamāha– eketyādi| skando'tra skandavinodārthaṃ rudreṇa sṛṣṭo grahaḥ, na punarbhagavān kārtikeyaḥ| ekanetrasya vāmasya dakṣiṇasya vā srāvo'śrusrutirbhavati prabhāvāt, gātrasya srāvo gharmayuktagātratetyarthaḥ, spandanaṃ kampanamiti| spandanaṃ manāk calanaṃ, kampanaṃ mahatā vegena vepanaṃ vā bhavatītyarthaḥ| vakrāsya iti vakramukhaḥ| raktagandhika ityetena sāmānyalakṣaṇalabdhamapyatiśayārthamuktam||20-21||</seg>– <note place="foot" type="variant" n="23">‘naṣṭasaṅgo’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="22">naṣṭasañjño vamet phenaṃ sañjñāvānatiroditi | pūyaśoṇitagandhitvaṃ skandāpasmāralakṣaṇam ||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="22">skandāpasmāralakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="24">‘naṣṭetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> naṣṭetyādi| naṣṭasañjño mūrchitaḥ san phenaṃ <note place="foot" type="variant" n="25">‘vamet yathā naṣṭasaṅgo phenaṃ vamet tathā sañjñāvānatiroditi’ iti pā.|</note> vamati, tathā sañjñāvān sannatiroditi||22||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="22">skandāpasmāralakṣaṇamāha– naṣṭetyādi| naṣṭasañjñaḥ san phenaṃ vamati, sañjñāvān jñānavān atiroditi, naṣṭasañjño mūrchitaḥ||22||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="23">srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ sāsrāvavraṇaparipīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||23||</seg> (su. u. taṃ. a. 27) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="23">śakunīlakṣaṇamāha– srastāṅga ityādi| srastāṅga iti aṅgasraṃsavadvyathāvān| bhayacakita iti bhayaheturbhayaṃ bhayānakamucyate, tataścakitaḥ; asati bhayahetau trasyatītyarthaḥ| vihaṅgagandhiriti vihaṅgasyeva gandho yasya sa tathā, ‘upamānācca’ iti samāsānta ‘i’ pratyayaḥ| vihaṅgaśabdena jalacarā māṃsādāśca pakṣiṇo gṛhyante, visragandhitvāt| hiraṇyākṣe'pyuktam– “saṃsrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphoṭairbhayānvitaḥ| srastāṅgo visragandhiḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ||” iti| sāsrāvavraṇaparipīḍita iti sphoṭaireva vidīrṇairvraṇarūpamāpannaiḥ paripīḍitaḥ| sphoṭaiśca pracitatanuriti navanavaiḥ sphoṭairvyāptatanuḥ| kṣata ityabhibhūtaḥ||23||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="23">śakunīgrahalakṣaṇamāha– srastetyādi| srastāṅgaḥ aṅgasraṃsanavyathāvān| bhayacakita iti bhayaheturbhayaṃ bhayānakamucyate, tataścakitaḥ asati bhayahetau trasyatītyarthaḥ| vihaṅgaśabdena jalacarā māṃsādāśca pakṣiṇo gṛhyante visragandhitvāt| hiraṇyākṣe'pyuktam– “saṃsrāvadāhapākādyaiścitaḥ sphoṭairbhayānvitaḥ| srastāṅgo visragandhiḥ syācchakunyā pīḍitaḥ śiśuḥ||” iti| sāsrāvavraṇaparipīḍita iti sphoṭaireva vidīrṇairvraṇarūpatāmāpannaiḥ paripīḍita ityarthaḥ| sphoṭaiśca pracitatanuriti navanavaiḥ sphoṭairvyāptatanuḥ| kṣata ityabhibhūtaḥ||23||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="24">vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛk | bhinnavarcā jvarī dāhī revatīgrahalakṣaṇam ||24||</seg> <seg type="unit" n="25">atīsāro jvarastṛṣṇā tiryakprekṣaṇarodanam | naṣṭanidrastathodvigno grastaḥ pūtanayā śiśuḥ ||25||</seg> <seg type="unit" n="26">chardiḥ kāso jvarastṛṣṇā vasāgandho'tirodanam | stanyadveṣo'tisāraśca andhapūtanayā bhavet ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">vepate kāsate kṣīṇo netrarogo vigandhitā | chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ ||27||</seg> <seg type="unit" n="28">prasannavarṇavadanaḥ sirābhirabhisaṃvṛtaḥ | mūtragandhī ca bahvāśī <note place="foot" type="variant" n="26">‘mukhamaṇḍatikāgrahī’ iti pā. |</note> mukhamaṇḍikayā bhavet ||28||</seg> <seg type="unit" n="29"><note place="foot" type="variant" n="27">‘chardispandanakaṇṭhāsyaśoṣamūrchāvigandhitā’ iti pā. |</note> chardispa(sya)ndanakaṇṭhāsyaśoṣamūrchāvigandhitāḥ | ūrdhvaṃ paśyeddaśeddantān <note place="foot" type="variant" n="28">‘naigameyaṃ graham’ iti pā. |</note> naigameyagrahaṃ vadet ||29||</seg> <seg type="unit" n="30">prastabdhākṣaḥ stanadveṣī muhyate cāniśaṃ muhuḥ | taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ | <note place="foot" type="variant" n="29">agrimapaṅktiḥ nopalabhyate</note> viparītatamaṃ sādhyaṃ cikitsedacirārditam ||30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="24-30">revatīgrahalakṣaṇamāha– vraṇairityādi| <note place="foot" type="variant" n="30">‘vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛgiti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pāṭhaḥ|</note> vraṇaiḥ purāṇaiḥ, sphoṭairavidīrṇairnūtanaiḥ, citaṃ vyāptam| <note place="foot" type="variant" n="31">‘gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛgiti’ iti adhikaḥ pāṭhaḥ|</note> gātramiti kartṛpadaṃ, paṅkagandhaṃ <note place="foot" type="variant" n="32">‘śaṭitakardamagandham’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śaṭitakardamagandhaṃ, <note place="foot" type="variant" n="33">‘samāsāntavidheranityatvādupamānāccetīpratyayo na bhavati|’ iti pā.|</note> samāsavidheranityatvādipratyayo na bhavati| pūtanālakṣaṇamāha– atīsāra ityādi| <note place="foot" type="variant" n="34">‘grastaḥ pūtanayā śiśuriti’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā.|</note> grasta iti gṛhīta ityarthaḥ||24-30||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="24-30">revatīgrahalakṣaṇamāha– vraṇairityādi| vraṇaiḥ purāṇaiḥ, sphoṭairnavaiḥ, paṅkagandhaṃ kardamagandhamasṛk sravet| pūtanāgrastalakṣaṇamāha– atīsāra ityādi| tiryak vā dakṣiṇanetraprāntasyāvalokanam, udvigno vyagracittaḥ, grasto gṛhītaḥ| andhapūtanayā grastamāha– chardirityādi| vasāyā māṃsasnehasya gandhavān| śītapūtanāgrastalakṣaṇamāha– vepata ityādi| sugamam| mukhamaṇḍalikāgrastalakṣaṇamāha– prasannetyādi| <note place="foot" type="variant" n="35">‘udgataśirābhi ... ’ iti pā.|</note> udgatasirābhirvyāptasirāḥ, mūtragandhīti bastamūtragandhaḥ, bahvāśī bahubhakṣaṇaśīlaḥ| <note place="foot" type="variant" n="36">‘naigameṣu grastalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note> naigameyagrastalakṣaṇamāha– chardirityādi| syandanaṃ lālāsrāvaḥ, athavā gharmāmbusrāvaḥ| sādhyāsādhyalakṣaṇamāha– prastabdhākṣa ityādi||24-30||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="68">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bālaroganidānaṃ samāptam ||68||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="68">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ bālaroganidānaṃ samāptam||68||</seg> <note place="foot" type="variant" n="37">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ bālaroganidānam||68|| iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="68">iti śrīvācaspativaidyakṛtāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ bālaroganidānaṃ samāptam||68||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="69" xml:id="mn.69">
        <head>viṣaroganidānam</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha viṣaroganidānam | sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate | mūlādyātmakamādyaṃ syāt paraṃ sarpādisambhavam ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="1">pāriśeṣyādviṣaroganidānamucyate– sthāvaramityādi| viṣādajanakatvādviṣaṃ; tacca dvividham– sthāvaraṃ, jaṅgamaṃ ca| mūlādyātmakamiti ādyaṃ sthāvaraṃ mūlādirūpaṃ daśavidhaṃ; yaduktaṃ suśrute “mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ||” (su. ka. a. 2) iti| tatra klītakāśvamārakaguñjāsugandhagargarakaraghāṭavidyucchikhā'nantā-vijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi, viṣapatrikālambāsuradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi, <note place="foot" type="variant" n="1">‘ ... nandanakaṅkolasārapākāni’ iti pā.|</note> kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotaka-carmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākāni dvādaśa phalaviṣāṇi, vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi, antrapācakakartarīyaśaileyakarambhanandanakaraghāṭavarāṭakāni sapta tvaṅniryāsasāraviṣāṇi, kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi, phenāśmabhasma haritālaṃ ca dve dhātuviṣe, <note place="foot" type="variant" n="2">‘ ... markeṭakāni’ iti pā.|</note> kālakūṭavatsanābhasarṣapakapālakardamakavairāṭakamustakamahāviṣa-prapauṇḍarīkamūlakahalāhalaśṛṅgimarkaṭakāni trayodaśa kandaviṣāṇi, etāni prāṇaharāṇi; evaṃ pañcapañcāśat sthāvarāṇi viṣāṇi bhavanti| eṣāṃ ca vyādhapulindādibhyo vyaktijñānaṃ kartavyam| paraṃ sarpādisambhavamiti paraṃ jaṅgamaṃ, tacca ṣoḍaśābhidhānam– dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaparditagudāsthi-pittaśūkaśavabhedāt| parditaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaśabdaḥ; ‘parda’ kutsite śabde, ityasya prayogāt| tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāḥ sarpā daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāramakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, picciṭakauṇḍinyādayo mūtrapurīṣaviṣāḥ, mūṣikāḥ śukraviṣāḥ, vṛścikavaraṭyucciṭiṅgādaya <note place="foot" type="variant" n="3">“āraśabdenātra vṛścikādilāṅgūlasthitaḥ kaṇṭako bhaṇyate, tasya ca sthūlaśūkarūpatvācchūkagrahaṇenaiva grahaṇam; ata eva dṛṣṭiniḥśvāsetyādisūtre pṛthaṅnodāhṛtamāragrahaṇam|” iti ḍalhaṇaḥ|</note> ārāviṣāḥ, lūtā <note place="foot" type="variant" n="4">‘lālāsparśaviṇmūtra ... ’ iti pā.|</note> lālārtavaviṇmūtraśukramukhasandaṃśaviṣāḥ, citraśīrṣakaśatadārukaśārikādayo mukhasandaṃśadaṃṣṭrāparditagudapurīṣaviṣāḥ, viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ, <note place="foot" type="variant" n="5">‘śakunīmatsyādayaḥ’ iti pā.|</note> śakulīmatsyādayaḥ pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍabhramarādayaḥ śūkaviṣāḥ, kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ| eṣāṃ ca suśrutasya kalpasthāne vistaro draṣṭavyaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="1">pāriśeṣyādviṣaroganidānamucyate| viṣādajanakatvādviṣaṃ, tacca dvividham– sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca| taddvaividhyamāha– sthāvaramityādi| mūlādyātmakamiti ādyaṃ prathamam, adanīyamādyamityanye| sthāvaraṃ mūlādisvarūpaṃ daśavidham| yaduktaṃ suśrute– “daśādhiṣṭhānamādyaṃ syāddvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam|” iti, “mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva ca| niryāso dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smṛtaḥ||” iti ca| tatra klītakāśvamārakaguñjāsugandhagargarakaraghāṭakavidyucchikhā'nantā-vijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi, viṣapatrikālambāsuradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi, kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotaka-carmarībhagandhāsarpaghāticandanakaṅkolasārapākāni dvādaśa phalaviṣāṇi, vetrakādambavallīkarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi, antrapācakakartarīyaśaileyakarambhanandanakaraghāṭavarāṭakāni sapta tvaṅniryāsasāraviṣāṇi, kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi, <note place="foot" type="variant" n="6">‘phenāśmabhasma’ iti pā.|</note> phenāśma haritālaṃ ca dve dhātuviṣe, kālakūṭavatsanābhasarṣapakapālakardamavairāṭakamustakaśṛṅgīprapauṇḍarīka-mūlakahālāhalamahāviṣamarkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; evaṃ pañcāśatsthāvaraviṣāṇi bhavanti| eṣāṃ vyādhapulindādibhyo vyaktijñānaṃ kartavyam| paraṃ sarpādisambhavamiti paraṃ jaṅgamaṃ; tacca ṣoḍaśābhidhānam| <note place="foot" type="variant" n="7">‘dṛṣṭiṃ niḥśvāsa ... ’ iti pā.|</note> dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālāsparśamukhasandaṃśaviśardhita-gudāsthipittaśūkaśavabhedāt| parditaṃ viśardhitaṃ pāyukṛtaḥ kutsitaḥ śabdaḥ ‘śṛdhu śabdakutsāyām’ ityasya prayogāt| tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ, bhaumāstu daṃṣṭrāviṣāḥ, mārjāraśvamakaravyāghrādayo daṃṣṭrānakhaviṣāḥ, picciṭakauṇḍinyādayo mūtrapurīṣaviṣāḥ, <note place="foot" type="variant" n="8">‘sarpalādayo’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sarpalādayo mūṣikāḥ śukraviṣāḥ| vṛścikavaraṭīmatsyocciṅgaṭādaya ārāviṣāḥ, lūtā lālāsparśaviṇmūtraśukrārtavamukhasandaṃśaviṣāḥ, makṣikājalāyukādayo mukhasandaṃśaviṣāḥ, citraśīrṣakaśatadārukasārikādayo mukhasandaṃśadaṃṣṭrāviśardhitagudapurīṣaviṣāḥ, viṣahatāsthimatsyāsthiprabhṛtayo'sthiviṣāḥ, <note place="foot" type="variant" n="9">‘śakunīmatsyādayaḥ’ iti pā.|</note> śakulīmatsyādayaḥ pittaviṣāḥ, sūkṣmatuṇḍabhramarādayaḥ śūkaviṣāḥ, kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣā iti| eṣāṃ ca suśrutasya kalpasthāne vistaro draṣṭavyaḥ||1||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="2">nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhamapākaṃ lomaharṣaṇam | śothaṃ <note place="foot" type="variant" n="10">‘caivātīsāram’ iti pā. |</note> caivātisāraṃ ca jaṅgamaṃ kurute viṣam ||2||</seg> (ca. ci. a. 23) |3| <note place="foot" type="variant" n="11">‘atra ca’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="2">tatra jaṅgamaviṣasya bahvadhiṣṭhānatvena prādhānyāt sarvavegānugataṃ sāmānyaliṅgamāha– nidrāmityādi| etat subodhyam||2||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="3">sthāvaraṃ ca jvaraṃ hikkāṃ <note place="foot" type="variant" n="12">‘dantaharṣagalagraham’ iti pā. |</note> dantaharṣaṃ galagraham | phenacchardyaruciśvāsaṃ mūrchāṃ ca kurute <note place="foot" type="variant" n="13">‘viṣam’ iti pā. |</note> bhṛśam ||3||</seg> (ca. ci. a. 23) |4| <note place="foot" type="variant" n="14">‘sthāvarasāmānyaliṅgamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="3">sthāvarasya sāmānyaliṅgamāha– sthāvaraṃ cetyādi| phenacchardiriti phenasya chardiḥ||3||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="3">tatra jaṅgamaviṣasya sāmānyena liṅgamāha– nidrāmityādi| phenacchardīti phenasya chardirityavagamyate||3||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="4">iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ | jānīyādviṣadātāramebhirliṅgaiśca buddhimān ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣurmohameti ca | apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">hasatyakasmāt <note place="foot" type="variant" n="15">‘sphoṭedaṅgulī ... ’ iti pā. |</note> sphoṭayatyaṅgulīrvilikhenmahīm | vepathuścāsya bhavati trastaścānyonyamīkṣate ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vivarṇavaktro dhyāmaśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi | ālabhetāsanaṃ <note place="foot" type="variant" n="16">‘dīnaḥ’ iti pā. |</note> dīnaṃ kareṇa va śiroruham ||7||</seg> vartate <note place="foot" type="variant" n="17">‘viparītaśca’ iti pā. |</note> viparītaṃ ca viṣadātā vicetanaḥ | (su. ka. a. 1) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="4-7">viṣadātṛlakṣaṇamāha– iṅgitajña ityādi| abhiprāyasūcakam īhitamiṅgitaṃ, tajjño vaidyo vācā kriyayā mukhavaikṛtyādinā <note place="foot" type="variant" n="18">‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> ca viṣadātāraṃ jānīyāt| ebhirvakṣyamāṇalakṣaṇaiḥ| na dadātyuttaraṃ pṛṣṭa iti svīyāsatkarmajanitavyāmohāt| apārthamityanarthakam| saṅkīrṇamityasphuṭam| hasatyakasmāditi <note place="foot" type="variant" n="19">‘ahāsāddhetorapi’ iti pā.|</note> ahetorapi hasati| bhayajavāyujanitaparvavyathāpanodanāyāṅgulīḥ sphoṭayati| kriyāntarakaraṇasūcanāya mahīṃ vilikhati| <note place="foot" type="variant" n="20">‘bhītaḥ san pratyekaṃ vīkṣate|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhītaḥ san pratyekaṃ vīkṣate| dhyāma iti dagdhasamavarṇaḥ| kiñcittṛṇādikam| vartate viparīta iti vāraṃ vāraṃ parivartya tiṣṭhati||4-7||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="4-7">avanīpateḥ parikarmiṇo viṣamavacārayantīti teṣāṃ viṣadātṝṇāṃ lakṣaṇamāha– iṅgitajña ityādi| abhiprāyasūcakamīhitamiṅgitaṃ, tajjño vaidyaḥ vācā kriyāmukhavaivarṇyādibhirviṣadātāraṃ jānīyāt, etairliṅgaiśceti vakṣyamāṇaiḥ| tānyeva liṅgānyāha– netyādi| ātmīyā'satkarmajanitavyāmohāt, apārthamiti nirarthakaṃ, saṅkīrṇamiti asphuṭam| hasatyakasmādityādi| ahāsahetorapi hasati| bhayajavāyusambhūtaparvavyathāpanodāyāṅgulīḥ sphoṭayati| kriyāntakaraṇasūcanāya mahīṃ kiñcillikhati| trastaścānyonyamīkṣata iti svapāpakarmopalambhabhayenānyonyamīkṣate| dhyāma iti dagdhasamavarṇaḥ, malinavastravarṇa iti <note place="foot" type="variant" n="21">‘ḍallanaḥ’ iti pā.|</note> ḍallaṇaḥ||4-7||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="8">udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso <note place="foot" type="variant" n="22">‘jñeyam’ iti pā. |</note> mohaḥ patraviṣeṇa tu | <note place="foot" type="variant" n="23">‘mukhaśothaḥ’ iti pā. |</note> muṣkaśothaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca ||9||</seg> <seg type="unit" n="10">bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ śvāsa eva ca | tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ | phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurugātratā ||11||</seg> <seg type="unit" n="12">hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrchā dāhaśca tāluni | prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet ||12||</seg> (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="8-12">mūlādiviṣāṇāṃ pramādādupayuktānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha– udveṣṭanamityādi| udveṣṭanaṃ <note place="foot" type="variant" n="24">‘daṇḍādimardanavadvyathā’ iti pā.|</note> daṇḍavimardanavadvyathā| mūlaviṣairityaṣṭavidhairapi, evaṃ patrādīnāmuktānāṃ yāvatsaṅkhyākānāmekaṃ sāmānyalakṣaṇamavagantavyam| prāyeṇa kālaghātīnīti etāni nava mūlādiviṣāṇi kālāntareṇa mārakāṇi bhavantītyarthaḥ| kandaviṣaṃ tu <note place="foot" type="variant" n="25">‘daśamamatitīkṣṇatvād ... ’ iti pā.|</note> trayodaśavidhamatitīkṣṇatvādvyavāyivikāśyādiguṇayogāttadātvena mārakam||8-12||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="8-12">navānāṃ mūlādiviṣāṇāṃ pramādādupayuktānāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha– udveṣṭanamityādi, udveṣṭanaṃ daṇḍādimardanavadvyathā| mūlaviṣairaṣṭavidhairapi|| patraviṣalakṣaṇamāha– jṛmbhaṇamityādi| jṛmbhaṇaṃ jṛmbhābāhulyam| phalaviṣalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="26">‘muṣketyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> muṣketyādi| muṣkayoḥ śvayathuḥ| puṣpaviṣalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="27">‘bhavedityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> bhavedityādi| tvaksāretyādi tvagviṣaiḥ sāraviṣairniryāsaviṣaiḥ pṛthak tribhiḥ| pāruṣyaṃ kharasparśatvaṃ mukhasyaiva, kaphasaṃsravaḥ śleṣmāsrāvaḥ| kṣīraviṣalakṣaṇamāha– phenetyādi| sugamam| dhātuviṣamāha– hṛdityādi| dhātuviṣaiḥ haritālādikaiḥ| eṣāṃ kālāvadhimāha– prāyeṇetyādi| etāni nava mūlādiviṣāṇi kālāntareṇa ghnanti| kandaviṣamapi daśamamatitīkṣṇatvādvyavāyivikāśyādiguṇayogāttadātvena mārakam||8-12||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="13">sadyaḥkṣataṃ pacyate yasya jantoḥ sravedraktaṃ pacyate cāpyabhīkṣṇam | kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti kṣatānmāṃsaṃ śīryate cāpi yasya ||13||</seg> <seg type="unit" n="14">tṛṣṇā mūrchā jvaradāhau ca yasya digdhāhataṃ taṃ puruṣaṃ vyavasyet | liṅgānyetānyeva kuryādamitrairvraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt ||14||</seg> <seg type="unit" n="15">sapītaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate | phenamudvamate cāpi viṣapītaṃ tamādiśet ||15||</seg> (su. ka. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="13-15">viṣaliptaśastrahatasya liṅgamāha– sadya ityādi| pacyate cāpyabhīkṣṇamiti sadyastāvat pacyate, paścādapi punaḥ punaḥ pākameti||13-15||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="13-15">viṣaliptaśastrahatasya liṅgamāha– sadya ityādi| sadyastāvat pacyate paścādapi punaḥpunaḥ pākameti| digdhāhataṃ viṣaliptaśastrahatam| śatrubhirvraṇasañcāritaviṣalakṣaṇamāha– liṅgānītyādi| etānyeva pūrvoktāni, amitraiḥ śatrubhiḥ, vraṇe śastravraṇe, pramādāt anavadhānāt| tantrāntare viṣapītalakṣaṇam– “sapītaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate| phenamudvamate cāpi viṣapītaṃ tamādiśet||” iti||13-15||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="16">vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalirājilāḥ | yathākramaṃ samākhyātā dvyantarā dvandvarūpiṇaḥ ||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="16">sthāvaramabhidhāya jaṅgameṣvatitīkṣṇatvena sarpaviṣe vācye tadāśrayān sarpānāha– vātapittakaphātmāna ityādi| bhogī phaṇī, maṇḍalī maṇḍalavadrathāṅgalāṅgalādirūpamaṇḍalayuktaḥ| rājilaścitradīrgharekhāvān; ete yathākramaṃ vātādyātmāno vātādiprakṛtayaḥ| vyatikarajān sarpān darśayati– dvyantarā dvandvarūpiṇa iti| dvayorantaraṃ viśeṣo yeṣu te tathā| yathā– phaṇinā maṇḍalinyāṃ gonasā jātāḥ, maṇḍalinā gonasena ca phaṇinyāṃ kṛṣṇasarpāḥ, evamanye'pi jātisaṅkarā ūhyāḥ| ‘vyantarā’ iti pāṭhe sa evārthaḥ, viśabdasya dvyarthatvāt; tathā ‘vibhavānmahānākāśaḥ’ ityatra vyākhyātaṃ, vibhavāditi dvibhāvāt; dvibhāvaśca sarvamūrtadravyaiḥ saṃyogaḥ <note place="foot" type="variant" n="28">‘sarvatra sarvopalambhaśceti’ iti pā.|</note> sarvatra upalambhaśceti| dvandvarūpiṇa iti dvayoḥ phaṇimaṇḍalinorvātapittaprakṛtayoryat prakṛtitvaṃ tanmilitaprakṛtitvameṣāmityarthaḥ, vātapittaprakṛtayorathavā dvayoryaddoṣayo rūpaṃ tadrūpamityarthaḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="16">sthāvaramabhidhāya jaṅgameṣvatitīkṣṇatvena sarpaviṣe vācye tadāśrayān sarpānāha– vātetyādi| bhogī phaṇī, maṇḍalī rathāṅgalāṅgalādirūpamaṇḍalayuktaḥ, rājilaścitradīrgharekhāvān, ete yathākramaṃ vātapittakaphaprakṛtayaḥ| vyatikarajān sarpān darśayati– dvyantarādvandvarūpiṇa iti| dvyantarāḥ dvayorantaraṃ viśeṣo yeṣu te tathā, yathā– phaṇinā kṛṣṇasarpeṇa maṇḍalinyāṃ gonasā jātāḥ, maṇḍalinā vā gonasena ca| phaṇinyāṃ kṛṣṇasarpāḥ, evamanye'pi jātivyatikarā ūhyāḥ| dvandvarūpiṇa iti dvayoryo bhāvaḥ; tadvanta ityarthaḥ||16||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="17">daṃśo bhogikṛtaḥ kṛṣṇaḥ sarvavātavikārakṛt | pīto maṇḍalijaḥ śotho mṛduḥ pittavikāravān ||17||</seg> <seg type="unit" n="18">rājilottho bhaveddaṃśaḥ sthiraśothaśca picchilaḥ | pāṇḍuḥ snigdho'tisāndrasṛk sarvaśleṣmavikārakṛt ||18||</seg> <note place="foot" type="variant" n="29">‘bhogiprabhṛtibhiḥ kṛtadaṃśeṣu’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="17-18">bhogiprabhṛtikṛtadaṃśeṣu vātādīnāṃ liṅgamāha– daṃśo bhogikṛta ityādi| sarvavātavikārakṛdityanenaiva kṛṣṇatve siddhe <note place="foot" type="variant" n="30">‘taduktiravaśyaṃ bhavanakhyāpanārtham’ iti pā.|</note> taduktiravaśyambhāvitvakhyāpanārtham, evamuttaratrāpi pītādyabhidhānam||17-18||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="17-18">bhogiprabhṛtibhiḥ kṛtadaṃśeṣu lakṣaṇaṃ vātādīnāmāha– daṃśa iti| sarvavātavikārakṛdityanenaiva kṛṣṇatve siddhe taduktiravaśyambhāvitākhyāpanārtham| evamuttaratrāpi pītādyabhidhānam||17-18||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="19">aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu | yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyā ṛkṣe <note place="foot" type="variant" n="31">‘śirāmarmasu’ iti pā. |</note> sirāmarmasu ye ca daṣṭāḥ ||19||</seg> (su. ka. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="19">viśiṣṭadeśādidaṣṭasyāsādhyatvamāha– aśvatthetyādi| yāmye ceti bharaṇyām| ṛkṣe nakṣatre| marmasviti āśughātiṣu| yāmye ceti cakāreṇārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikānāṃ grahaṇam| yaduktamanyatra– “caityāyatanavalmīkaśmaśāneṣu catuṣpathe| ārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikābharaṇīṣu ca|| pañcamyāṃ sandhyayordaṃśe marmasvāśuhareṣu ca| daṣṭāḥ kaṣṭena jīvanti yadi dūtādisampadaḥ||” iti||19||</seg> <note place="foot" type="variant" n="32">‘viśiṣṭadeśanakṣatradṛṣṭasyāsādhyatvamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="19">viśiṣṭadeśanakṣatradaṣṭasyāsādhyatvamāha– aśvatthetyādi| yāmye ceti bharaṇyāṃ yāmye ityatra “pitrye” iti pāṭhaḥ| pitrye maghāyāṃ, ṛkṣe nakṣatre| ye ca marmasu daṣṭāḥ syuste'pi tyājyāḥ| marmasviti āśughātiṣu| yāmye ceti cakāreṇārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikādīnāṃ samuccayanam| yaduktamanyatra– “caityāyatanavalmīkaśmaśāneṣu catuṣpathe| ārdrāśleṣāmaghāmūlakṛttikābharaṇīṣu ca|| pañcamyāṃ sandhyayordaṃśe marmasvāśuhareṣu ca| daṣṭāḥ kaṣṭena jīvanti yadi dūtādisampadaḥ||” iti||19||</seg></ab>
        <ab type="mula">darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti |20| (su. ka. a. 3) | <note place="foot" type="variant" n="33">‘darvītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">darvītyādi| darvīkarāṇāṃ <note place="foot" type="variant" n="34">‘viṣamāśughātīti’ iti pā.|</note> viṣamāśu hanti aśvatthādau viśeṣeṇa <note place="foot" type="variant" n="35">‘darvīkarāṇāṃ viṣamāśumārakam’ iti pā.|</note> darvīkarāṇāmāśumārakaṃ; darvīkarāḥ phaṇinaḥ| sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavantīti uṣṇasaṃyoge sati sarvāṇi viṣāṇi svarūpato dvaiguṇyaṃ bhajante; “sarvāṇi coktāni yathākrameṇa” iti pāṭhāntare ayamarthaḥ– sarvāṇi bhogimaṇḍalirājilaviṣāṇi yathākrameṇa yathoddiṣṭakrameṇa uktānyaśvatthādiṣvāśughātīni| darvīkaraviṣasya pṛthagupādānaṃ viśeṣārtham|20|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">darvīkarāṇāmityādi| aśvatthādau viśeṣeṇa darvīkarāṇāṃ viṣamāśughātakaṃ, darvīkarāḥ phaṇinaḥ| sarvāṇi coṣṇe <note place="foot" type="variant" n="36">asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ|</note> viguṇībhavantīti uṣṇasaṃyoge sarvāṇi viṣāṇi svarūpato vaiguṇyaṃ bhajante “sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti” iti pāṭhe sarvāṇyaśeṣāṇi <note place="foot" type="variant" n="37">‘viṣāṇyadanakāle’ iti pā.|</note> viṣāṇyuṣṇakāle dviguṇībhavanti dviguṇaśaktīni bhavanti| “sarvāṇi cordhve dviguṇībhavanti” ityapare paṭhanti| ūrdhve deśa ityarthaḥ| “sarvāṇi coktāni yathākrameṇa” iti pāṭhāntaraṃ, tadāyamarthaḥ– sarvāṇi maṇḍalirājilaviṣāṇi yathākrameṇa yathopadiṣṭakrameṇoktā'śvatthādiṣvāśughātīni| darvīkaraviṣasya pṛthagupādānaṃ viśeṣārtham|20|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="20">ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bāleṣu vṛddheṣu bubhukṣiteṣu ||20||</seg> kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe'bale garbhavatīṣu cāpi | (su. ka. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="20">evamapareṣvapi āśughātitvaṃ sambhavati, tānāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇapittātapapīḍiteṣviti ajīrṇini doṣatrayaprakopāt, pittātapapīḍitayo raukṣyāt, bālavṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena viṣavegāsahatvāt, bubhukṣiteṣviti <note place="foot" type="variant" n="38">‘vātapittavṛddhyā’ iti pā.|</note> pittavṛddhyā uṣṇadehatvāt, kṣīṇakṣata iti kṣatakṣīṇe bahulavātaduṣṭeḥ, mehini doṣatrayaprakopāt, kuṣṭhayukte raktādidoṣāt, rūkṣe vātakopāt, abale kleśāsahatvāt, garbhavatīṣu garbheṇotkṣiptadoṣatvāt; eṣu viṣamāśughātīti||20||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="20">apareṣu yeṣu yathā''śughātitvaṃ sambhavati tānāha– ajīrṇetyādi| ajīrṇini doṣatrayaprakopādviṣamāśughāti, pittātapapīḍitayo raukṣyāt, bālavṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena viṣavegāsahatvāt| bubhukṣiteṣviti vātapittavṛddhyoṣṇadehatvāt| kṣīṇakṣata iti kṣatakṣīṇe bahulavātaduṣṭeḥ, mehini doṣatrayakopāt, <note place="foot" type="variant" n="39">‘kuṣṭhaduṣṭe’ iti pā.|</note> kuṣṭhajuṣṭe raktādidoṣāt, rūkṣe vātakopāt, abale vegāsahatvāt, garbhavatīṣu garbheṇotkṣiptadoṣatvāt; eṣu viṣamāśughātīti||20||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="21">śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na sambhavanti ||21||</seg> <seg type="unit" n="22">śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam | jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto nāsāvasādaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ ||22||</seg> <seg type="unit" n="23">kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca vivarjanīyaḥ | vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya ||23||</seg> <seg type="unit" n="24">daṃṣṭrānipātāścaturaśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayecca | unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyatha vā vivarṇam ||24||</seg> sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jñātvā naraṃ karma na tatra kuryāt | (su. ka. a. 3) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="21-24">idānīṃ sarvathā varjanīyamāha– śastrakṣata ityādi| rājyo latābhiśceti rājyo lekhāḥ latābhistāḍanānna bhavanti| <note place="foot" type="variant" n="40">‘anavāyane'pyuktam’ iti pā.|</note> taduktamālambāyane– “naiti raktaṃ kṣatādyasya latāghātairna rājikāḥ| na lomaharṣaḥ śītādbhirvarjayettaṃ viṣārditam||” iti| jihmaṃ vakraṃ, stabdhamiti kārtikaḥ| keśaśāta iti karṣaṇāt keśotpāṭaḥ| kaṇṭhabhaṅgo grīvāyā <note place="foot" type="variant" n="41">‘adhāraṇam’ iti pā.|</note> avidhāraṇam| hanvoḥ sthiratvaṃ hanudvayasya lagnatvam| vartirghaneti lālārūpā vartiḥ| raktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasyeti mukhanāsāgudādibhyaḥ śoṇitasrāvaḥ| daṃṣṭrānipātāścaturaśceti catvāra iti prāpte catura iti nirdeśaḥ <note place="foot" type="variant" n="42">‘ayāgavidheranityatvāt’ iti pā.|</note> āgamavidheranityatvāt, yathā– “agrataścaturo vedā” ityādi| unmattamatyarthamupadrutamiti unmattamatyarthamunmādavantam, upadrutaṃ jvarātisārādibhiratyarthamupadrutam| hīnasvaraṃ vaktumasamartham| vivarṇaṃ kṛṣṇavarṇam| sāriṣṭaṃ nāsābhaṅgādiyuktam| aveginaṃ <note place="foot" type="variant" n="43">‘prathamādivegarahitam’ iti pā.|</note> gamanādivegarahitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="44">‘viṇmūtravegādirahitamiti’ iti pā.|</note> viṇmūtrādivegarahitamiti kārtikaḥ||21-24||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="21-24">sarvathā varjanīyamāha– śastretyādi| rājyo lekhāḥ latābhistāḍite'ṅge na sambhavanti nocchalanti| atrālambāyane'pyuktam– “naiti raktaṃ kṣatādyasya latāghāte na rājikāḥ| na lomaharṣaḥ śītādbhirvarjayettaṃ viṣārditam||” iti| aparaṃ varjyamāha– jihmamityādi| jihmaṃ vakraṃ, stabdhamiti kārtikaḥ| keśaśātaḥ gharṣaṇātkeśotpāṭaḥ, kaṇṭhabhaṅgena grīvāyā adhāraṇaṃ, hanvoḥ sthiratvaṃ hanudvayasya lagnatvam| aparamapi varjyamāha– vartirityādi| lālārūpā vartiryasya mukhānnirgacchati| raktaṃ sravedūrdhvamadhaśceti mukhanāsāgudamehanādibhyaḥ śoṇitasrāvaḥ| <note place="foot" type="variant" n="45">‘daṃṣṭrānipātāścatura’ iti pā.|</note> daṃśanipātāścatura iti catvāra iti prāpte'nityatvādāgamābhāvaḥ| anyamapi varjyamāha– unmattamityādi| unmattaṃ unmādavantaṃ, jvarātisārādibhiratyarthamupadrutaṃ ca, hīnasvaraṃ vaktumasamarthaṃ, vivarṇaṃ kṛṣṇavarṇaṃ, sāriṣṭaṃ nāsābhaṅgādiyuktam, aveginaṃ prathamādivegarahitaṃ, <note place="foot" type="variant" n="46">‘viṇmūtraṃ vegarahitamiti’ iti pā.|</note> viṇmūtravegarahitamiti kārtikaḥ||21-24||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="25">jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā ||25||</seg> svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti | (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="25">sthāvarajaṅgamaviṣameva jīrṇatvādibhirviśeṣairdūṣīviṣasañjñāṃ labhate; tadāha– jīrṇamityādi| viṣaghnauṣadhibhiriti agadādibhiḥ| dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ veti dāvāgnirvanāgniḥ| svabhāvato vā guṇaviprahīnamiti svabhāvādeva kimapi viṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="47">‘vyavāyivikāsiprabhṛtiṣu’ iti pā.|</note> vyavāyivikāśiprabhṛtiṣu daśasu guṇeṣu madhye <note place="foot" type="variant" n="48">‘ekadvitriguṇahīnam’ iti pā.|</note> ekadvitryādiguṇahīnaṃ yadi bhavati tadā dūṣīviṣatāmupaiti||25||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="25">sthāvarajaṅgamaviṣameva jīrṇatvādibhiḥ kāraṇairdūṣīviṣasañjñāṃ labhate; tadāha– jīrṇamityādi| viṣaghnauṣadhibhiriti agadādibhirhatavīryaṃ, dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ ceti dāvāgnirvanāgniḥ| svabhāvata iti svabhāvādeva kimapi vikāśivyavāyiprabhṛtiṣu daśasu guṇeṣu madhye ekadvitryādiguṇahīnaṃ saddūṣīviṣatāṃ prāpnoti||25||</seg>–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="26">vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphānvitaṃ varṣagaṇānubandhi ||26||</seg> <seg type="unit" n="27">tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vaigandhyavairasyayutaḥ pipāsī | mūrchāṃ bhramaṃ gadgadavāgvamiṃ ca viceṣṭamāno'ratimāpnuyādvā ||27||</seg> (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="26-27">guṇahīnatāmeva kāryeṇa darśayati– vīryālpabhāvādityādi| na nipātayediti na <note place="foot" type="variant" n="49">‘mārayet’ iti pā.|</note> mārayati sadyaścireṇa vā| kaphānvitamiti kaphānvitaṃ sat mandībhūtauṣṇyādiguṇaṃ na <note place="foot" type="variant" n="50">‘mārayet’ iti pā.|</note> mārayati| varṣagaṇānubandhīti apākāccirasthāyi| tenārdito bhinnapurīṣavarṇa iti tena <note place="foot" type="variant" n="51">‘gararūpeṇa pīḍitaḥ’ iti pā.|</note> dūṣīviṣeṇārditaḥ; bhinnaśabdo'tra purīṣavarṇābhyāṃ pratyekamabhisambadhyate, bhinnavarṇo vivarṇaḥ| vaigandhyavairasyayuta iti viruddhagandhamukhavairasyayuktaḥ| viceṣṭamāno viruddhāṃ ceṣṭāṃ kurvan, aratimasukhaṃ labhate||26-27||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="26-27">tāmeva guṇahīnatāṃ kāryeṇa darśayati– vīryetyādi| tadvīryasyālpatvāt| na nipātayet na mārayet, sadyaścireṇa vā| kaphānvitaṃ <note place="foot" type="variant" n="52">‘sanmandībhūtauṣṇyādiguṇāt’ iti pā.|</note> sanmandībhūtauṣṇyādiguṇatvāt na mārayati, varṣagaṇānubandhi apākāccirasthāyi| tena gararūpeṇa ye doṣā bhavanti, tāndarśayannāha– teneti| tena gararūpeṇa viṣeṇa pīḍito bhinnapurīṣavarṇādikaḥ syāt, bhinnaśabdo'tra purīṣavarṇābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyate| bhinnavarṇo vivarṇaḥ| vigandhavairasyayuta iti viruddhagandhamukhavairasyayuktaḥ, viceṣṭamāna iti viruddhāṃ ceṣṭāṃ kurvan, aratimasukhaṃ labhate||26-27||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="28">āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī | bhavet <note place="foot" type="variant" n="53">‘samuddhasta ... ’ iti pā. |</note> samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ ||28||</seg> (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="28">sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgamāha– āmāśayastha ityādi| kaphāvṛtatvena vātakopa āmāśaye, tena kaphavātarogītyuktam| anilapittarogīti pakvāśaye duṣṭavātasambandhena <note place="foot" type="variant" n="54">‘pratyāsannāśayasya’ iti pā.|</note> pratyāsannasyāśayasthasya pittasya kopaḥ| bhavet samuddhastaśiroruhāṅga iti atrāṅgaśabdāt paraṃ ruhaśabdo draṣṭavyaḥ; tenāyamarthaḥ– samuddhastaśiroruhāṅgaruhaḥ, śiroruhāḥ keśāḥ, aṅgaruhaṃ loma; taduktamālambāyane– “sīdanti keśalomāni tasmin pakvāśayaṃ gate|” ityādi| vilūnapakṣastu yathā vihaṅga iti muṇḍitapakṣaśakunisadṛśaḥ, etat pakvāśayagatasyaiva liṅgam||28||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="28">sthānaviśeṣeṇa viśiṣṭaliṅgamāha– āmāśayastha ityādi| kaphāvṛtatvena vātakopaḥ āmāśaye, tena kaphavātarogītyuktam| anilapittarogīti pakvāśaye duṣṭavātasambandhena pratyāsannāśayasya pittasya kopaḥ| bhavet samuddhastaśiroruhāṅga iti atrāṅgaśabdāt paraṃ ruhaśabdo draṣṭavyaḥ, tenāyamarthaḥ– samuddhastaśiroruhāṅgaruhaḥ| śiroruhaḥ keśaḥ, aṅgaruhaṃ lometyarthaḥ| taduktamālambāyane– “sīdanti keśalomāni tasmin pakvāśayaṃ gate|” iti| vilūnapakṣastu yathā vihaṅga iti muṇḍitapakṣaśakuniriva| <note place="foot" type="variant" n="55">‘etena’ iti pā.|</note> etacca pakvāśayagatasyaiva liṅgam||28||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="29">sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān | kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpam ||29||</seg> (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="29">tasya rasādidhātugatasya liṅgamāha– sthitaṃ rasādiṣvityādi| yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārāniti suśrute vyādhisamuddeśīyādhyāyoktānannā'śraddhādīn karoti; kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātīti kaphasambandhāt śītādau kāle kopaṃ yāti| pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpamiti pūrvarūpaṃ śṛṇvityarthaḥ||29||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="29">tasya rasādidhātugatasya liṅgamāha– sthitamityādi| yathoktān suśrute vyādhisamuddeśīyoktān annā'śraddhādīn karoti| kopaṃ ca śītetyādi kaphasambandhāt śītādau kāle śīghraṃ kopaṃ yāti| pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpamiti pūrvarūpaṃ śṛṇvityarthaḥ||29||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="30">nidrāgurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardam | tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhajanma ||30||</seg> <seg type="unit" n="31">māṃsakṣayaṃ pādakarapraśothaṃ mūrchāṃ tathā chardimathātisāram | dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃśca kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi ||31||</seg> (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="30-31">tadevāha– nidretyādi| viśleṣaharṣāviti viśleṣo gātrasya śaithilyaṃ, harṣo romaharṣaḥ| etāni vātakaphajāni liṅgāni| tata iti pūrvarūpādanantaram| annamadāvipākāviti annamadaḥ anne bhukte mado harṣaḥ annamadaḥ; kārtikastu annavikṣepaṇamannamadamāha– annamado rasājīrṇamiti gadādharaḥ; avipāko'nnasyāpākaḥ| pādakarapraśothamiti pāde kare ca prakṛṣṭaṃ śothaṃ karoti| “mūrchāṃ tathā chardimathātisāram” ityasya sthāne “pralepakaṃ chardim” ityādi pāṭhāntare <note place="foot" type="variant" n="56">‘pralepakatvena svedapravṛttyā gātraliptatvam’ iti pā.|</note> pralepakaṃ svedapravṛttyā picchilaṃ gātraṃ, jvaraviśeṣaṃ vā||30-31||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="30-31">tadevāha– nidretyādi| viśleṣo gātraśaithilyaṃ, harṣo romaharṣaḥ, aṅgamardo vedanāviśeṣaḥ; etāni vātakaphajāni, tata iti pūrvarūpādanantaram| annamadāvipākāviti anne bhukte mado harṣo'nnamadaḥ, kārtikastu annavikṣepaṇamannamadamāha, annamado rasājīrṇamiti gadādharaḥ; avipāko'nnasya pākābhāvaḥ| pādakarapraśothamityādi pāde kare ca prakṛṣṭaṃ śophaṃ karoti| mūrchāṃ tathā chardimathātisāramityasya sthāne “pralepakaṃ chardimathātisāram” iti pāṭhāntaram| tatra pralepakaṃ picchilasvedapravṛttyā gātraliptiṃ, jvaraviśeṣaṃ vā karoti||30-31||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="32">unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram | gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān ||32||</seg> (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="32">tadeva nānāprakāraṃ yadyat karoti tattadāha– unmādamanyadityādi| kṣapayecca śukramiti ṣāṇḍhyaṃ karotītyarthaḥ| tāṃstāniti visarpavisphoṭakādīn||32||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="32">tadeva nānāprakāraṃ yadyatkaroti tattadāha– unmādamityādi| gādgadyaṃ gadgadavākyatām| tāṃstāniti visphoṭakādīn||32||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="33">dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāt sandūṣayeddhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam ||33||</seg> <seg type="unit" n="34">sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam | dūṣīviṣamasādhyaṃ syāt kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||34||</seg> (su. ka. a. 2) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="33-34">dūṣīviṣasya niruktimāha– dūṣitamityādi| deśakālānnadivāsvapnairiti deśaḥ pracurānilaśītavṛṣṭiranūpādiḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṃ <note place="foot" type="variant" n="57">‘surātilakulatthādi’ iti pā.|</note> yavatilakulatthādi, tairdūṣitaṃ kopitam| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ| dhātudūṣakatvena dūṣīviṣam| <note place="foot" type="variant" n="58">‘kṛtrimam’ iti pā.|</note> saṃyogajaṃ viṣaṃ dvividham– ekaṃ saviṣāviṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimasañjñam, aparaṃ nirviṣadravyakṛtaṃ garasañjñam| yadāha vṛddhakāśyapaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="59">‘kṛtrimam’ iti pā.|</note> saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaḥ syādaviṣaṃ tatra, saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam||” iti| ata eva rasāyane carakaḥ– “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe|” iti||33-34||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="33-34">dūṣīviṣalakṣaṇamāha– dūṣitamityādi| deśaḥ pracurānilaśītavarṣātapaḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṃ yavatilakulatthādi; annasyopalakṣaṇatvādvyavāyavyāyāmakrodhādayo'pi grāhyāḥ; tairdūṣitaṃ kopitam, abhīkṣṇaśaḥ punaḥpunaḥ| dhātudūṣakatvena dūṣīviṣam|| idānīṃ sādhyayāpyapratyākhyeyaṃ ca darśayannāha– sādhyamityādi| sugamam| <note place="foot" type="variant" n="60">‘kṛtrimaviṣam’ iti pā.|</note> saṃyogajaviṣaṃ dvividham– ekaṃ saviṣā'viṣasaṃyogakṛtaṃ kṛtrimaviṣam, aparaṃ nirviṣadravyakṛtaṃ garasañjñam| yadāha vṛddhakāśyapaḥ– “saṃyogajaṃ ca dvividhaṃ tṛtīyaṃ viṣamucyate| garaḥ syādaviṣaṃ tatra saviṣaṃ kṛtrimaṃ matam||” iti| ata eva rasāyane carakaḥ– “daṃṣṭrāviṣe mūlaviṣe sagare kṛtrime viṣe|” iti| ātmavataḥ pathyāśinaḥ| kṣīṇasya kṣīṇadhātoḥ||33-34||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="35">saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedaṃ rajo nānāṅgajān malān | śatruprayuktāṃśca garān <note place="foot" type="variant" n="61">‘prayacchantyannamāśritān’ iti pā. |</note> prayacchantyannamiśritān ||35||</seg> <seg type="unit" n="36">taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate | marmapradhamanādhmānaṃ hastayoḥ śothalakṣaṇam ||36||</seg> <seg type="unit" n="37">jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ | evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet ||37||</seg> <note place="foot" type="variant" n="62">‘taddvayamapi’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="35-37">etaddvayamapi darśayitumāha– saubhāgyārthamityādi| striyaḥ saubhāgyārthaṃ <note place="foot" type="variant" n="63">‘śatruprayuktyā’ iti pā.|</note> śatruprayuktā vā saviṣajantūnāṃ svedaṃ, rajaścūrṇaṃ, nānāṅgajān nānāgarakarān malān annādau dadati| tairiti svedarajaḥprabhṛtibhiḥ| garaścāsyeti apākājjaṭharāvasthitasvedādireva garaḥ, ata eva tasyodarāmayaḥ; kiṃvā vakṣyamāṇamarmapradhamanādilakṣaṇo vyādhirgaraḥ| marmapradhamanaṃ marmavyathā| śothalakṣaṇamiti śotha eva lakṣaṇam| jaṭharamudaram| anyasya vyādherliṅgāni darśayediti anyasya visphoṭāderliṅgaṃ darśayati||35-37||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="35-37">etacca dvayamapi darśayitumāha– saubhāgyārthamityādi| striyaḥ saubhāgyārthaṃ śatruprayuktyā vā saviṣajantūnāṃ svedaṃ, rajaḥ cūrṇaṃ, nānāṅgajānmalān annādau dadati| tairiti svedarajaḥprabhṛtibhiḥ| gara evāsyopajāyata iti apākāt jaṭharāvasthitasvedādireva garaḥ, ata eva tasyodarāmayaḥ| marmapradhamanaṃ marmavyādhiḥ| śothalakṣaṇamiti śotha eva lakṣaṇam| jaṭharaṃ udaram| anyasya vyādhe raktapittādeḥ||35-37||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="38">yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ | tasmāllūtāstu bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa ||38||</seg> (su. ka. a. 8) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="38">samprati lūtānāṃ ghoraviṣatvapratipādanārthamaitihyamāha– yasmāllūnaṃ tṛṇamityādi| iti kila śrutiḥ– “viśvāmitro narapatiḥ kāmadhenorbalātkāraparigraheṇa munisattamaṃ vaśiṣṭhaṃ kopayāñcakāra, kupitena <note place="foot" type="variant" n="64">‘tenāntarjvalanavirala ... ’ iti pā.|</note> tenāntarjvaladaviralakopānalajvalitaṃ kukulayugalamiva bahalapāṭalaṃ locanadvayaṃ vahatā bhagavān raviravalokitaḥ| tatastasya <note place="foot" type="variant" n="65">‘bhrukuṭiloṭṭabhavo bhayaṅkaro lalāṭataṭaprasyandī’ iti pā.|</note> bhrūkuṭibhayaṅkaralalāṭataṭaprasyandī svedabindūtkaraḥ pracaṇḍataraḥ pratyāsannalūnatṛṇe <note place="foot" type="variant" n="66">‘dhenvarthamupātte’ iti pā.|</note> dhenvarthaṃ sambhṛte nipatito lūtā'bhūt|” iti| tāstu ṣoḍaśa| yadāha suśrutaḥ– “trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā <note place="foot" type="variant" n="67">‘pītikā’ iti pā.|</note> pītakā tathā| lālāmūtraviṣā raktā kaṭhinā cāṣṭamī smṛtā| sauvarṇikā lājavarṇā jālinyekapadī tathā| kṛṣṇā'gnivaktrā kāṇḍā ca mālāguṇyaṣṭamī matā||” (su. ka. a. 8) iti||38||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="38">samprati lūtānāṃ ghoraviṣatvapratipādanārthamaitihyamāha– yasmādityādi| yasmāt kāraṇāt muneḥ prasvedabindavo lūnaṃ tṛṇaṃ prāptāḥ, tasmāllūtā bhāṣyante, tā lūtāḥ saṅkhyayā ṣoḍaśa bhavanti| iti kila śrutiḥ– ‘yatkāmadhenorbalātparigraheṇa viśvāmitro nṛpatirvaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa, tena ca <note place="foot" type="variant" n="68">‘kupitenāntarjvalanavirala ... ’ iti pā.|</note> kupitenāntarjvaladaviralakopānalajvalitaṃ kukulayugalamiva bahalapāṭalaṃ nayanayugalaṃ vahatā bhagavān raviravalokitaḥ| tatastasya bhṛkuṭibhayaṅkaralalāṭataṭaprasyandī svedabindūtkaraḥ pracaṇḍataraḥ pratyāsannalūnatṛṇe dhenvarthaṃ sambhṛte nipatito lūtā'bhūta||’ iti| tāstu ṣoḍaśa| yadāha suśrutācāryaḥ– “trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā| lālāmūtraviṣā raktā kaṭhinā cāṣṭamī smṛtā|| sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā| kṛṣṇā snigdhamukhī kāṇḍā mālātuṇḍyaṣṭamī tathā|| tāsāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu|” iti| matāntareṇotpattiranyathā varṇyate– “anye vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrchanāt| sambhavanti viṣasphoṭā ye lūtākīṭalakṣaṇāḥ|| yathāsvaṃ dhārayantaste lūtākīṭāstu kīrtitāḥ|” iti||38||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="39">tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca | jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ ||39||</seg> <seg type="unit" n="40">piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca | śothā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāścalāstathā ||40||</seg> sāmānyaṃ sarvalūtānāmetaddaṃśasya lakṣaṇam | (su. ka. a. 8) |42|</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="39-40">tāsāṃ <note place="foot" type="variant" n="69">‘sāmānyalakṣaṇamāha’ iti pā.|</note> sāmānyadaṃśalakṣaṇamāha– tābhirdaṣṭa ityādi| daṃśakotha iti daṃśadeśe pūtibhāva ityarthaḥ| pravṛttiḥ kṣatajasyeti raktasya pravartanam| sarvalūtānāmiti asādhyāṣṭavidhasauvarṇikādilūtānāmeva sāmānyalakṣaṇaṃ jñeyam| <note place="foot" type="variant" n="70">‘yatastrimaṇḍalānām’ iti pā.|</note> yatastrimaṇḍalādīnāmaṣṭānāṃ kṛcchrasādhyatvaṃ, tābhirdaṣṭe śiroduḥkhamityādinā sāmānyalakṣaṇamabhidhāya sauvarṇikādyanantarametat paṭhitavān suśrutaḥ| mādhavakareṇa tu ṣoḍaśānāṃ lūtānāṃ sāmānyalakṣaṇametadityabhiprāyeṇa paṭhitamiti||39-40||</seg>–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="39-40">tāsāṃ sāmānyadaṃśalakṣaṇamāha– tābhirityādi| <note place="foot" type="variant" n="71">‘daṃśakothaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> daṃśakothaḥ daṃśadeśe pūtibhāva ityarthaḥ| pravṛttiḥ kṣatajasyeti raktapravartanam| sarvalūtānāmityādi| asādhyāṣṭavidhasauvarṇikādilūtānāmetatsāmānyalakṣaṇamiti pratyetavyam| yataḥ kṛcchrasādhyatvam aṣṭavidhatrimaṇḍalādilūtānām| “tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaśe ca vedanā| bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ||” iti| evaṃ sāmānyalakṣaṇamabhidhāya sauvarṇikādyanantarametat, tābhirdaṣṭe ‘daṃśakotha’ ityādikaṃ paṭhitavān suśrutaḥ| mādhavakareṇa tu ṣoḍaśalūtānāṃ sāmānyalakṣaṇametadityabhiprāyeṇa paṭhitamiti||39-40||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="41">daṃśamadhye tu yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakācitam ||41||</seg> <seg type="unit" n="42">ūrdhvākṛti bhṛśaṃ pākaṃ kledaśothajvarānvitam | dūṣīviṣābhirlūtābhistaddaṣṭamiti nirdiśet ||42||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="41-42">trimaṇḍalādayo'ṣṭau dūṣīviṣāstāsāṃ lakṣaṇamāha– daṃśamadhye tvityādi| ūrdhvākṛtīti ūrdhvagasvarūpam; anye ‘dagdhākṛti’ iti paṭhanti, tadvyaktārtham| dūṣīviṣābhiriti kālāntaraprakopiviṣābhiḥ| daṣṭamiti daṃśam||41-42||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="41-42">trimaṇḍalādayo'ṣṭau dūṣīviṣāstāsāṃ lakṣaṇamāha– daṃśamadhya ityādi| ūrdhvākṛti ūrdhvagasvarūpam| dūṣīviṣābhiriti <note place="foot" type="variant" n="72">‘kālāntare prakopiviṣābhiḥ’ iti pā.|</note> kālāntaraprakopiviṣābhiḥ, daṣṭamiti daṃśanam||41-42||</seg> <note place="foot" type="variant" n="73">‘sarpāṇāmeva viṇmūtrāt kīṭāḥ syuḥ kīṭajāstu tāḥ dūṣīviṣāḥ prāṇaharā iti saṅkṣepato matāḥ’ iti pā. |</note></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="43">, <note place="foot" type="variant" n="74">‘śothaḥ’ iti pā. |</note> śothāḥ śvetāḥ sitā raktāḥ pītā <note place="foot" type="variant" n="75">‘sapiḍakā jvarāḥ’ iti pā. |</note> vā piḍakā jvaraḥ | <note place="foot" type="variant" n="76">‘prāṇāntikābhiḥ’ iti pā. |</note> prāṇāntikāśca jāyante śvāsahikkāśirograhāḥ ||43||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="43">sauvarṇikādīnāmaṣṭānāmasādhyānāṃ prāṇaharāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamāha– śotha ityādi| prāṇāntikā iti prāṇaharāḥ||43||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="43">sauvarṇikādayo'ṣṭāvasādhyāḥ prāṇaharāḥ, tāsāṃ lakṣaṇamāha– śotha ityādi| anye “śvetā sitā raktāḥ pītā ca” iti paṭhanti| tatra piḍakā jvaraśca| prāṇāntikāḥ prāṇaharāḥ||43||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="44">ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍumaṇḍalāni jvaro'ruciḥ | lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite ||44||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="44">ākhudūṣīviṣalakṣaṇamāha– ādaṃśādityādi| ādaṃśāt śoṇitamityatra ‘galati’ iti śeṣaḥ| ākhavaḥ śukraviṣāḥ| yaduktam– “śukraṃ patati yatraiṣāṃ <note place="foot" type="variant" n="77">‘śukraspṛṣṭāḥ’ iti pā.|</note> śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti yat|” (su. ka. a. 7) iti||44||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="44">ākhudūṣīviṣalakṣaṇamāha– ādaṃśādityādi| ādaṃśācchoṇitamityatra galatīti śeṣaḥ||44||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="45">mūrchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ | śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ ||45||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="45">prāṇaharamūṣikalakṣaṇamāha– mūrchetyādi| aṅgaśotheti mūṣikākāra evāṅgaśotho jñeyaḥ| yaduktamanyatra– “cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ|” (su. ka. a. 7) iti| <note place="foot" type="variant" n="78">agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> śabdāśrutiḥ bādhiryam; anye ‘mandā ruciḥ’ iti paṭhanti asādhyamūṣikaiḥ māraṇātmakaiḥ||45||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="45">prāṇaharamūṣakalakṣaṇamāha– mūrchetyādi| aṅgaśotheti mūṣikākāro'ṅgaśopho boddhavyaḥ| yaduktamanyatra– “cīyate granthibhiścāṅgamākhuśāvakasannibhaiḥ|” iti| <note place="foot" type="variant" n="79">evaṃ pāṭhābhiprāyeṇa|</note> mandaśrutiriti bādhiryam| anye ‘mandāruciḥ’ iti paṭhanti| asādhyamūṣikaiḥ māraṇātmakaiḥ||45||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="46">kārṣṇyaṃ śyāvatvamathavā nānāvarṇatvameva vā | moho'tha varcaso bhedo daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ ||46||</seg> (ca. ci. a. 23) | <note place="foot" type="variant" n="80">‘kṛkalāsaiḥ daṣṭaliṅgamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="46">kṛkalāsadaṣṭaliṅgamāha– kārṣṇyamityādi| <note place="foot" type="variant" n="81">‘varcaso bhedo'tisāraḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> varcaso bhedo'tisāraḥ||46||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="46">kṛkalāsadaṣṭalakṣaṇamāha– varcaso bheda ityādi| <note place="foot" type="variant" n="82">‘varcaso bhedaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> varcaso bhedaḥ atisāraḥ| <note place="foot" type="variant" n="83">‘syācca kṛkaṇṭakaiḥ’ iti pā.|</note> kṛkaṇṭakaḥ kṛkalāsaḥ||46||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="47">dahatyagnirivādau ca bhinattīvordhvamāśu ca | vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati ||47||</seg> <seg type="unit" n="48">daṣṭo'sādhyaśca hṛdghrāṇarasanopahato naraḥ | māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn ||48||</seg> (ca. ci. a. 23) | <note place="foot" type="variant" n="84">‘vṛścikaviṣaliṅgaṃ tadviṣādharasaṅkhyāṃ cāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="47-48">vṛścikaviṣaliṅgamāha– dahatyagnirivetyādi| <note place="foot" type="variant" n="85">‘vṛścikaḥ svanāmakhyātaḥ’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> vṛścikaḥ svanāmakhyātaḥ, sa ca ārāviṣaḥ| daṣṭo'sādhyaśca hṛdghrāṇarasanopahato nara iti yadā <note place="foot" type="variant" n="86">kvacitpustake ‘hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati tadā’ etatsthāne ‘hṛdayanāsājihvopahatastadā’ iti pā.|</note> hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati tadā taddaṣṭo na sādhyaḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūnityādinā'yamaparo'sādhyaprakāraḥ| ‘daṣṭo'sādhyaistu’ iti pāṭhapakṣe'sādhyaiḥ sadyaḥprāṇaharairvṛścikairdaṣṭo yathoktaliṅgo bhavati| carake'pyayameva pāṭhaḥ||47-48||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="47-48">vṛścikadaṣṭalakṣaṇamāha– dahatītyādi| ūrdhvam upariṣṭādāśu yāti paścācca daṃśe tiṣṭhati| vṛścikadaṣṭāsādhyalakṣaṇamāha– hṛdghrāṇarasanopahato nara ityādi| yadā hṛdayanāsājihvopaghāto bhavati, tadā daṣṭo na sādhyaḥ| māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūnityayamaparo'sādhyaḥ| ‘daṣṭo'sādhyaiḥ’ iti pāṭhe asādhyaiḥ sadyaḥprāṇaharairvṛścikairdaṣṭo yathoktaliṅgo bhavati||47-48||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="49">visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca | lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe <note place="foot" type="variant" n="87">‘daṃśaścaiva viśīryate’ iti pā., ‘daṃśaścaivāvaśīryate’ iti ca pā. |</note> daṃśaścaivāvasīdati ||49||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="49">kaṇabhadaṣṭaliṅgamāha– visarpa ityādi| kaṇabhaḥ kīṭaviśeṣaḥ||49||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="49">kaṇabhadaṣṭalakṣaṇamāha– visarpa ityādi| kaṇabhaḥ kīṭaviśeṣaḥ| viśīryate galati||49||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="50">hṛṣṭalomocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān | daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate ||50||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="50">ucciṭiṅgadaṣṭaliṅgamāha– hṛṣṭarometyādi||50||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="50">ucciṭiṅgadaṣṭaliṅgamāha– hṛṣṭarometi| ucciṭiṅganāmnā vṛścikena daṣṭaḥ pumān, hṛṣṭaromā kaṇṭakitadehaḥ, stabdhamehanaḥ, tathā bhṛśārtiyuktaḥ| śītodakenevāṅgāni siktāni manyate| suśrutastu ucciṭiṅgaṃ kīṭaviśeṣamāha||50||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="51">ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ sarujaḥ pītakaḥ <note place="foot" type="variant" n="88">‘satṛḍ’ iti pā. |</note> satṛṭ | chardirnidrā ca saviṣairmaṇḍūkairdaṣṭalakṣaṇam ||51||</seg> <seg type="unit" n="52">matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaṃ śothaṃ rujaṃ tathā | kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ ||52||</seg> (ca. ci. a. 23) | <note place="foot" type="variant" n="89">‘saviṣamaṇḍūkadaṣṭaliṅgamāha’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="51-52">saviṣamaṇḍūkādidaṣṭaliṅgamāha– ekadaṃṣṭrārdita ityādi| svabhāvādekayā daṃṣṭrayā kṛto daṃśo bhavati||51-52||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="51-52">saviṣamaṇḍūkadaṣṭalakṣaṇamāha– eketyādi| svabhāvādekadaṃṣṭrayā kṛto daṃśo bhavati|| saviṣamatsyalakṣaṇamāha– matsyā ityādi| sugamam| saviṣajalaukādaṣṭalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="90">‘kaṇḍūmityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kaṇḍūmityādi| kuryuriti <note place="foot" type="variant" n="91">‘pūrvakriyāsambandhaḥ’ iti pā.|</note> pūrvakriyayā sambandhaḥ||51-52||</seg></ab>
        <ab type="mula">vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ ca gṛhagodhikā |53| (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta">gṛhagodhikādaṣṭaliṅgamāha– vidāhamityādi| gṛhagodhikā jyeṣṭhī, anye tu bhrāmarakamāhuḥ| atra vakṣyamāṇaṃ kuryāditi sambandhanīyaṃ, tena vidāhādīnāṃ karmatvam|53|–</ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati">gṛhagodhikādaṣṭalakṣaṇamāha– vidāhamityādi| gṛhagodhikā brāhmaṇīti loke, anye bhramarakamāhuḥ| atra vakṣyamāṇaṃ ‘kuryāt’ iti sambandhanīyam|53|–</ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="53">daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam ||53||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="53">śatapadīdaṣṭalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="92">‘daṃśe ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> daṃśe ityādi| kuryācchatapadīviṣamiti śatapadī kāruṇḍikā||53||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="53">śatapadīviṣaṃ daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryāt| śatapadī kāraṇḍī||53||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="54">kaṇḍūmān maśakairīṣacchothaḥ smānmandavedanaḥ | asādhyakīṭasadṛśamasādhyaṃ maśakakṣatam ||54||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="54">maśakadaṣṭaliṅgamāha– kaṇḍūmānityādi| asādhyakīṭasadṛśamiti asādhyakīṭairlūtādibhiḥ samalakṣaṇamiti| asādhyaṃ <note place="foot" type="variant" n="93">‘maśakakṣatamiti’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> maśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu madhye <note place="foot" type="variant" n="94">‘parvatīya ... ’ iti pā.|</note> pārvatīyamaśakakṣatamasādhyam| yadāha suśrutaḥ– “ <note place="foot" type="variant" n="95">‘parvatīyaistu’ iti pā.|</note> pārvatīyaistu kīṭaiśca prāṇaharaistulyalakṣaṇam|” iti||54||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="54">maśakadaṣṭalakṣaṇamāha– <note place="foot" type="variant" n="96">‘kaṇḍūmānityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> kaṇḍūmānityādi| sugamam| asādhyakīṭasadṛśamityādi asādhyakīṭairlūtādibhiḥ samavedanamityarthaḥ| asādhyaṃ maśakakṣatamiti pañcasu maśakeṣu parvatīyamaśakakṣatamasādhyam| suśrute'pyuktam– “parvatīyaistu kīṭakaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇam|” iti||54||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="55">sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrchājvarānvitā | piḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt ||55||</seg> (ca. ci. a. 23) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="55">makṣikādaṣṭaliṅgamāha– <note place="foot" type="variant" n="97">‘sadya ityādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate |</note> sadya ityādi| tāsāṃ ca sthagikā'suhṛditi <note place="foot" type="variant" n="98">kvacitpustake ‘tāsāṃ suśrutoktaṣaṇmakṣikāṇām’ etatsthāne ‘kāṇḍarikādisuśrutoktaṣaṇmakṣikāsu’ iti pā.|</note> tāsāṃ suśrutoktaṣaṇmakṣikāṇāṃ madhye sthagikā prāṇaharetyarthaḥ||55||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="55">makṣikādaṣṭalakṣaṇamāha– sadya ityādi| tāsāṃ tu suśrutoktānāṃ madhye sthagikākhyā makṣikā asuhṛt prāṇaharītyarthaḥ||55||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="56">catuṣpadbhirdvipadbhiśca nakhadantaviṣaṃ ca yat | <note place="foot" type="variant" n="99">‘pūyate’ iti pā. |</note> śūyate pacyate vā'pi sravati jvarayatyapi ||56||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="56">catuṣpadbhiriti <note place="foot" type="variant" n="100">‘catuṣpadā’ iti pā.|</note> catuṣpādā vyāghrādayaḥ| <note place="foot" type="variant" n="101">‘dvipadā’ iti pā.|</note> dvipādā vanamānuṣavānarādayaḥ||56||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="56">catuṣpadadvipadadaṣṭalakṣaṇamāha– catuṣpadbhirityādi| catuṣpadā vyāghrādayaḥ, dvipadā mānavavānarādayaḥ, tairyat nakhakṣataṃ dantakṣataṃ ca, <note place="foot" type="variant" n="102">‘pūyate’ ityatra ‘śūyate’ iti pā.|</note> tacchūyate śophayuktaṃ bhavati, tathā pacyate, tathā sravati, tathā jvarayati||56||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="57">śvaśṛgālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ | śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ sañjñāvahāśritaḥ ||57||</seg> <seg type="unit" n="58">tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān <note place="foot" type="variant" n="103">‘atilālavān’ atra hrasvatā chando'nurodhena</note>| avyaktabadhirāndhaśca so'nyonyamabhidhāvati ||58||</seg> <seg type="unit" n="59">pramūḍho'nyatamastveṣāṃ khādan viparidhāvati | tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu ||59||</seg> <seg type="unit" n="60">suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk | digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ ||60||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="57-60">atra kecit viṣādhikārasāmānyāt śvādīnāmapi vyāghrādīnāṃ bhallakānāṃ viṣalakṣaṇaṃ bhaṇanti| tadāha– śvetetyādi| śvā kukkuraḥ, śṛgālaḥ prasiddhaḥ, tarakṣurmṛgaśatrurvyāghraviśeṣaḥ, caraṣa iti loke, ṛkṣo bhallūkaḥ atilomaśaḥ, ṛccha iti loke prasiddhaḥ| ādiśabdād vṛkacitrādayo hiṃsrāḥ paśavo grāhyāḥ| śvādīnāṃ yadā anilo vāyuḥ śleṣmapraduṣṭaḥ san sañjñāvahāśritaḥ sañjñāvahasrotogataḥ sañjñāṃ samyagjñānaṃ muṣṇāti harati| samyagjñānaharaṇācca hīdṛśo bhavatītyāha– tadetyādi| prasrastaṃ sthānacyutaṃ, lāṅgūlaṃ vāladhiḥ, mehanaṃ ca| prasrastaśabdo lāṅgūlādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| atilālāvān atiśayena lālāsrāvayuktaḥ| avyaktabadhiro'ndhaśca na vyakto badhiro'ndho vetyarthaḥ| anyonyamabhidhāvati parasparaṃ daṣṭumabhidhāvati| hanuskandhasthāne ‘śūnaskandhaḥ’ iti kecitpaṭhanti| ‘pramūḍho'nyatamasteṣāṃ khādanviparidhāvati|’ ityatrottarārdhaṃ kecitpaṭhanti| eṣāṃ madhye'nyatama ekatamaḥ pramūḍhaḥ san khādan viśeṣeṇa paridhāvati| teneti daṃṣṭriṇā| suptatā bādhiryam| upalakṣito yukta ityarthaḥ||57-60||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="61">yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vipaśyati ||61||</seg> <seg type="unit" n="62">daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati | apsu cādarśabimbe vā tasya tadriṣṭamādiśet ||62||</seg> <seg type="unit" n="63">trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā'pi vā jalam | jalatrāsaṃ tu taṃ vidyādriṣṭaṃ tadapi kīrtitam ||63||</seg> <seg type="unit" n="64"><note place="foot" type="variant" n="104">‘adṛṣṭo’ iti pā. |</note> adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana siddhyati | prasupto votthito vā'pi svasthastrasto na siddhyati ||64||</seg> (su. ka. a. 7) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="61-64">idānīṃ śvādidaṣṭasya riṣṭamāha– yenetyādi| ceṣṭāṃ kriyāṃ, rutaṃ śabdaṃ, bahuśaḥ anekavāraṃ, pratikurvāṇaḥ anukurvan, kriyāhīnaḥ svakīyakāyādivyāpārarahitaḥ| idānīmaparamapyariṣṭaṃ nirdiśannāha– daṃṣṭriṇetyādi| taddaṃṣṭrirūpadarśanamariṣṭaṃ maraṇalakṣaṇam| punaraparamariṣṭaṃ nirdiśannāha– trasyatītyādi| akasmājjalatrāsahetuṃ vinā, apiśabdāt śrutvā'pi jalatrāsarogaṃ jānīyāttasyeti sambandhaḥ| riṣṭamityādi| tadapi jalatrasanamariṣṭaṃ maraṇaṃ kīrtitam| etaccāriṣṭaṃ daṣṭasya| atrārthe tantrāntare– “vyādhitena śvādinā daṣṭasya śleṣmā kupitaḥ srotovāhinīrdhamanīranupraviśya sañjñānāśamāpādayati| tato naraḥ <note place="foot" type="variant" n="105">‘spṛṣṭvā śrutvā ca jalaṃ trasyati, tadriṣṭaṃ jānīyāt’ iti pā.|</note> spṛṣṭvā dṛṣṭvā śrutvā ca jalaṃ trasyati, tasyāpi tadriṣṭaṃ jānīyāt|” iti| <note place="foot" type="variant" n="106">‘evamadṛṣṭasyāpi’ iti pā.|</note> evamadaṣṭasyāpi jalatrāso riṣṭameveti darśayannāha– <note place="foot" type="variant" n="107">‘adṛṣṭa’ iti pā.|</note> adaṣṭa ityādi| asminnarthe tantrāntare– “ <note place="foot" type="variant" n="108">‘adṛṣṭasyāpi’ iti pā.|</note> adaṣṭasyāpi jantorhi jalatrāso bhavedyadi| tasyāriṣṭaṃ hi bhiṣajo bruvate viṣacintakāḥ|| jalaṃ vinā jalatrāso jāyate śleṣmasañcayāt|” iti| atha coktam– “buddhisthānaṃ yadā śleṣmā kevalaḥ pratipadyate| tadā buddhau niruddhāyāṃ śleṣmaṇā'dhiṣṭhito naraḥ|| jāgratsupto'thavā''tmānaṃ majjantamiva manyate| salilāttrasyati tadā jalatrāsaṃ tu taṃ viduḥ|| śleṣmaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| āhārasya vidhānena yāvatsa prakṛtiṃ vrajet||” iti| ayaṃ jalatrāsaḥ kupitakaphasya bhavatīti riṣṭaṃ na bhavati| ata evā'tra cikitsopadeśaḥ| <note place="foot" type="variant" n="109">‘dṛṣṭasya’ iti pā.|</note> daṣṭasya tu riṣṭameva, tathā svasthasya jāgrato vā jalamantareṇa trāso riṣṭameveti darśayannāha– prasupta iti| sugamam||61-64||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="65">praśāntadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāmaṃ samamūtraviṭkam | prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam ||65||</seg> (su. ka. a. 6) |</ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="65">viṣāturaḥ kīdṛśo nirviṣo bhavatīti darśayitumāha– praśāntadoṣamityādi| annābhikāmamityanena prakṛtisthāgnitoktā| yadāha carakaḥ– “prāyeṇopahatāgnitvāt sapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||” iti| samamūtraviṭkamiti akṣīṇānatiriktamūtrapurīṣam| anye ‘ <note place="foot" type="variant" n="110">‘samamūlajihvam’ iti pā.|</note> samasūtrajihvam’ iti paṭhanti, tadā'yamarthaḥ– samamavikṛtaṃ <note place="foot" type="variant" n="111">‘mūlam’ iti pā.|</note> sūtraṃ jihvā ca yasya sa tathā; etena viṣajuṣṭā jihvā na rasabodhinī bhavati, <note place="foot" type="variant" n="112">‘mūlamapi’ iti pā.|</note> sūtramapi jihvāyāṃ viṣaprabhāveṇa <note place="foot" type="variant" n="113">kvacitpustake ‘vaikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati’ etatsthāne ‘vikṛtaṃ bhavatītyarthaḥ’ iti pā.|</note> vaikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati| jihvāgrahaṇenaiva <note place="foot" type="variant" n="114">‘mūlagrahaṇe’ iti pā.|</note> sūtragrahaṇe siddhe tasya ca rasagrahaṇe anuguṇatvapratipādanārthaṃ pṛthagupādānam| anena ślokena “samadoṣaḥ samāgniśca” (su. sū. a. 15) ityādiślokasya sakala evārtha upabaddhaḥ||65||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="65">aviṣo naraḥ kīdṛśo bhavati taddarśayitumāha– <note place="foot" type="variant" n="115">asyāyameveṣṭaḥ pāṭhaḥ|</note> prasannadoṣamityādi| prasannadoṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="116">‘svabhāvasthitavātādikam’ iti pā.|</note> samāvasthitavātādikam| prakṛtisthadhātumiti dadhatīti dhātavo rasādayo malādayaśca| annābhikāmaṃ bhojanābhilāṣam, annābhikāmamityanena prakṛtisthāgnitoktā| yadāha carakaḥ– “prāyeṇopahatāgnitvātsapicchamatisāryate| prāpnoti cāsyavairasyaṃ na cānnamabhinandati||” iti| samamūtraviṭkamiti akṣīṇānatiriktamūtrapurīṣam| anye ‘samamūlajihvam’ iti paṭhanti, tadāyamarthaḥ– samam avikṛtaṃ mūlaṃ jihvā ca yasya sa tathā| etena viṣaduṣṭajihvā rasavedinī na bhavati, mūlamapi jihvāvat viṣaprabhāveṇa vikṛtaṃ bhavatīti pratipādayati| jihvāgrahaṇenaiva mūlagrahaṇe siddhe, tasya rasagrahaṇe'rdhaguṇatvapratipādanārthaṃ pṛthagupādānam| anena ślokena “samadoṣaḥ samāgniśca” ityādeḥ ślokasya sakala evārtho nibaddhaḥ| vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyamiti uktalakṣaṇaḥ puruṣo'viṣo bhavati, viparītalakṣaṇastu viṣāturaḥ| tathāhi– “pravṛddhadoṣā'prakṛtisthadhātumanannakāṅkṣaṃ <note place="foot" type="variant" n="117">‘śatamūlajihvam’ iti pā.|</note> hatamūlajihvam| viruddhavarṇendriyavittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchetsaviṣaṃ manuṣyam||” iti| idaṃ saviṣāviṣalakṣaṇamiti||65||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="69">iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne viṣanidānaṃ samāptam ||69||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="69">iti śrīkaṇṭhadattakṛtāyāṃ madhukośavyākhyāyāṃ viṣanidānaṃ samāptam||69||</seg> <seg type="unit" n="1"><note place="foot" type="variant" n="118">‘sūktimuktāvalīgumphe’ iti pā.|</note> sūktimuktāvalīgranthe guruṇā yanna gumphitam|| mayā samastamagranthi tadgirā <note place="foot" type="variant" n="119">‘śuddhamuktayā’ iti pā.|</note> śuddhiyuktayā||1||</seg> <seg type="unit" n="2">guṇanidhigurubaddhe dāmni vāṅmālatīnāṃ paramaparimalaśrīdhāmni labdhāvalambam|| sphurati vacanakundaṃ mandasaurabhyaleśādvacanamapi madīyaṃ kiñcidetat kadācit||2||</seg> <seg type="unit" n="69">iti śrīvijayarakṣitaśrīkaṇṭhadattābhyāṃ viracitā madhukośavyākhyā samāptā||69||</seg> <note place="foot" type="variant" n="120">‘ityātaṅkadarpaṇe nidānavyākhyāyāṃ viṣanidānam||69||’ iti pā.|</note></ab>
        <ab type="commentary" subtype="atankadarpana" resp="#vacaspati"><seg type="unit" n="69">iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṃ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṃ viṣanidānam||69||</seg></ab>
      </div>
      <div type="adhyaya" n="70" xml:id="mn.70">
        <head>viṣayānukramaṇikā</head>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="1">atha viṣayānukramaṇikā | jvaro'tisāro grahaṇī cārśo'jīrṇaṃ visūcikā | alasaśca vilambī ca krimirukpāṇḍukāmalāḥ ||1||</seg> <seg type="unit" n="2">halīmakaṃ raktapittaṃ rājayakṣmā uraḥkṣatam | kāso hikkā saha śvāsaiḥ svarabhedastvarocakaḥ ||2||</seg> <seg type="unit" n="3">chardistṛṣṇā ca mūrchādyā rogāḥ pānātyayādayaḥ | dāhonmādāvapasmāraḥ kathito'thānilāmayaḥ ||3||</seg> <seg type="unit" n="4">vātaraktamūrustambha āmavāto'tha śūlaruk | paktijaṃ śūlamānāha udāvarto'tha gulmaruk ||4||</seg> <seg type="unit" n="5">hṛdrogo mūtrakṛcchraṃ ca mūtrāghātastathā'śmarī | prameho madhumehaśca piḍakāśca pramehajāḥ ||5||</seg> <seg type="unit" n="6">medastathodaraṃ śotho vṛddhiśca galagaṇḍakaḥ | gaṇḍamālā'pacī granthirarbudaḥ ślīpadaṃ tathā ||6||</seg> <seg type="unit" n="7">vidradhirvraṇaśothaśca dvau vraṇau bhagnanāḍike | bhagandaropadaṃśau ca śūkadoṣastvagāmayaḥ ||7||</seg> <seg type="unit" n="8">śītapittamudardaśca koṭhaścaivāmlapittakam | visarpaśca savisphoṭaḥ saromāntyo masūrikāḥ ||8||</seg> <seg type="unit" n="9">kṣudrāsyakarṇanāsākṣiśiraḥstrībālakāmayāḥ | viṣaṃ cetyayamuddiṣṭo rugviniścayasaṅgrahaḥ ||9||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="9">asmin granthe rogasaṅgrahamāha– <note place="foot" type="variant" n="1">etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa|</note> jvarātisārāvityādi| grahaṇyaścatasraḥ| ekasminnajīrṇanidāne visūcikālasavilambikā jñeyāḥ| pānātyayādayaḥ pānavibhramādayaḥ| piḍakāḥ pramehoktāḥ| <note place="foot" type="variant" n="2">etādṛśapāṭhābhiprāyeṇa|</note> medodoṣo medorogaḥ| upadaṃśo meḍhrarogaḥ| tvagāmayaḥ kuṣṭharogaḥ| <note place="foot" type="variant" n="3">ayamevameva pāṭhamaṅgīkaroti|</note> romāntyo masūrikābhedaḥ| āsyaṃ mukham| rugviniścaye ayamuddeśaḥ||9||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="10">subhāṣitaṃ yatra yadasti kiñcittat sarvamekīkṛtamatra yatnāt | viniścaye sarvarujāṃ narāṇāṃ śrīmādhavavenendukarātmajena ||10||</seg> <seg type="unit" n="11">yat kṛtaṃ sukṛtaṃ kiñcit kṛtvaivaṃ rugviniścayam | muñcantu jantavastena nityamātaṅkasantatim ||11||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="10-11">granthakāraḥ svapakṣamāha– subhāṣitamityādi| sugamam||10-11||</seg></ab>
        <ab type="mula"><seg type="unit" n="70">iti śrīmādhavakaraviracitaṃ mādhavanidānaṃ samāptam ||70||</seg></ab>
        <ab type="commentary" subtype="madhukosa" resp="#vijayaraksita #srikanthadatta"><seg type="unit" n="70">iti śrīvācaspativaidyaviracitā mādhavanidānaṭīkā''ṅkadarpaṇākhyā samāptā||70||</seg></ab>
      </div>
    </body>
  </text>
</TEI>
