Mādhavanidāna

Mādhavanidāna root text (mūla) only: a TEI edition derived from e-Mādhavanidāna Mādhavakara digitization and transliteration of the source National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India web edition and TEI conversion The Suśruta Project Unified TEI file, root text only, generated 2026-09-23 by build_tei.py 70 adhyāyas The Suśruta Project https://sushrutaproject.github.io/eMadhava/ 2026-09-23 CC0 1.0 Universal (public domain dedication) -- see LICENSE in the repository. NIIMH e-Samhita: Mādhavanidāna National Institute of Indian Medical Heritage (NIIMH), CCRAS, Government of India Mādhavanidāna Yādavaśarman Trivikrama Ācārya 1955

A plain, archival TEI rendering of the text published on e-Mādhavanidāna (https://github.com/sushrutaproject/eMadhava), itself built from the digital edition named in the sourceDesc. The file is generated automatically from the site's chapter pages.

The text is given in IAST as it appears on the web edition. Chapter and verse divisions follow the source edition. Each stretch of text ending in one of the source's verse or section numbers (e.g. ||12||) is encoded as seg[@type='unit'] with that number in @n; the number itself is retained in the text.

This file contains the root text only: all commentary blocks, and the notes anchored in them, have been omitted. Root-text blocks are ab[@type='mula'].

The foot-of-chapter notes (pāṭhāntarāḥ) of the source record variant readings from the printed edition. Notes are placed at their point of reference as note[@place='foot'][@type='variant'], with the source's note number in @n.

The work has no sthāna division; the 70 adhyāyas are direct children of body.

A note with no anchor in the text (it records a variant of the chapter title) is placed in the chapter head.

One passage in adhyāya 21 (Ātaṅkadarpaṇa) is untagged in the source and could not be transliterated; it is kept in the source's ASCII romanization as seg[@type='untransliterated'].

Sanskrit, in IAST transliteration English Āyurveda Generated from the Jekyll chapter files by build_tei.py.

pañcanidānalakṣaṇam‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| pañcanidānalakṣaṇam | praṇamya jagadutpattisthitisaṃhārakāraṇam | svargāpavargayordvāraṃ trailokyaśaraṇaṃ śivam ||1|| nānāmunīnāṃ vacanairidānīṃ samāsataḥ sadbhiṣajāṃ niyogāt | sopadravāriṣṭanidānaliṅgo nibadhyate rogaviniścayo'yam ||2|| nānātantravihīnānāṃ bhiṣajāmalpamedhasām | sukhaṃ vijñātumātaṅkamayameva bhaviṣyati ||3|| nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā | samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam ||4|| (vā. ni. a. 1) | nimittahetvāyatanapratyayotthānakāraṇaiḥ | nidānamāhuḥ paryāyaiḥ... |5| (vā. ni. a. 1) | ...prāgrūpaṃ yena lakṣyate ||5|| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ | liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ ‘yathāyathaṃ yadyasya vyādherjvarādyanyatamasya ātmīyamātmīyam; ataśca prāgrūpaṃ tridhā dṛśyate– kiñcicchārīraṃ, kiñcinmānasaṃ, kiñcicchārīramānasaṃ ceti-tatra śārīraṃ yathā– jvarasyālasyāsyavairasyagātragauravajṛmbhāsāsrākulākṣatetyevamprāyaṃ; mānasaṃ ca– “aratirhitopadeśeṣvakṣāntiḥ” ityevamprāyaṃ; kiñcicchārīramānasaṃ yathā– “prītiramle paṭūṣaṇe, dveṣaḥ svāduṣu bhakṣyeṣu” ityevaṃ prāyaṃ, śārīramānasadoṣajanitatvāt’ iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ (vā. ni. a. 1) tadyathāyatham ||6|| (vā. ni. a. 1) | tadeva vyaktatāṃ yātaṃ rūpamityabhidhīyate | saṃsthānaṃ vyañjanaṃ liḍgaṃ lakṣaṇaṃ cihnamākṛtiḥ ||7|| (vā. ni. a. 1) | hetuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām | auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham ||8|| vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi sātmyamiti smṛtaḥ | viparīto'nupaśayo vyādhyasātmyābhisañjñitaḥ ||9|| (vā. ni. a. 1) | yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvirsapatā | nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ ||10|| (vā. ni. a. 1) | saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśeṣataḥ | sā bhidyate yathā'traiva vakṣyante'ṣṭau jvarā iti ||11|| doṣāṇāṃ samavetānāṃ vikalpoṃ'śāṃśakalpanā | svātantryapāratantryābhyāṃ vyādheḥ prādhānyamādiśet ||12|| hetvādikārtsnyāvayavairbalābalaviśeṣaṇam | naktandinartubhuktāṃśairvyādhikālo yathāmalam ||13|| (vā. ni. a. 1) | iti prokto kvacitpustake ‘nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate’ etatsthāne ‘nidānārthastadvyāsenopadekṣyate’ iti pā.| nidānārthaḥ sa vyāsenopadekṣyate |14| (vā. ni. a. 1) | ‘uktaṃ nidānapañcakamupasaṃharati– itītyādi|’ etatsthāne ‘uktanidānapañcakamupasaṃharati– iti prokto nidānārtha iti|’ iti pā.| sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ ||14|| tatprakopasya tu proktaṃ vividhāhitasevanam |15| (vā. ni. a. 1) | nidānārthakaro rogo rogasyāpyupajāyate ||15|| tadyathā jvarasantāpādraktapittamudīryate | raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣasyāpyupajāyate ||16|| plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca | arśobhyo jāṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate ||17|| (divāsvāpādidoṣaiśca pratiśyāyaśca jāyate) | pratiśyāyādatho kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ | kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupajāyate ||18|| (ci. ni. a. 8) | te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ |19| (ca. ni. a. 8) | kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati ||19|| na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ kurute'pi ca | evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ ||20|| (ca. ni. a. 8) | tasmādyatnena sadvaidyairicchadbhiḥ siddhimuddhatām | jñātavyo vakṣyate yo'yaṃ jvarādīnāṃ viniścayaḥ ||21|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ‘pañcalakṣaṇanidānam’ iti pā.| pañcanidānalakṣaṇaṃ samāptam ||1||

jvaranidānam atha jvaranidānam | dakṣāpamānasaṅkruddharudraniḥśvāsasambhavaḥ | jvaro'ṣṭadhā pṛthagdvandvasaṅghātāgantujaḥ smṛtaḥ ||1|| mithyāhāravihārābhyāṃ doṣā hyāmāśayāśrayāḥ | bahirnirasya koṣṭhāgniṃ jvaradāḥ syū rasānugāḥ ||2|| svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā | yugapadyatra roge ca sa jvaro vyapadiśyate ||3|| śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ | icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu ||4|| jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ | apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare ||5|| (sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt | pittānnayanayordāhaḥ ‘kaphānnānnābhinandanam’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ kaphādannārucirbhavet ||6|| ‘dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ’ iti mudritasuśrutapustake pāṭhaḥ rūpairanyatarābhyāṃ tu saṃsṛṣṭairdvandvajaṃ viduḥ | sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje) ||7|| (su. u. taṃ. a. 39) | vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam | nidrānāśaḥ ‘kṣutaḥ stambhaḥ’ iti ḍalhaṇasammataḥ pāṭhaḥ kṣavastambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca ||8|| ‘śiroruk gātraruk gātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā’ iti pā.; “śirasaḥ pṛthagupādānamatyarthaṃ śirasi sā bhavatīti jñāpanārtham, anyathā gātrarugityanenaiva tatprāpteḥ” iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍalhaṇaḥ śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā | śūlādhmāne jṛmbhaṇaṃ ca bhavantyanilaje jvare ||9|| (su. u. taṃ. a. 39) | vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ | kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate ||10|| pralāpo vaktrakaṭutā mūrchā dāho madastṛṣā | pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||11|| (su. u. taṃ. a. 39) | staimityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā | śuklamūtrapurīṣatvaṃ stambhastṛptirathāpi ca ||12|| (nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākitā) | gauravaṃ śītamutkledo romaharṣo'tinidratā | ( ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ| srotorodho rugalpatvaṃ praseko lavaṇāsyatā | nātyuṣṇagātratā, cchardirlālāsrāvo'vipākatā) | pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā ||13|| (su. u. taṃ. a. 39) | tṛṣṇā mūrchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā | kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistamaḥ ||14|| parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |15| (su. u. taṃ. a. 39) | staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca ||15|| śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedāpravartanam | santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ ||16|| (su. u. taṃ. a. 39) | liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā | muhurdāho muhuḥ śītaṃ ‘pittaśleṣmajvarākṛtiḥ’ iti pā.| śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||17|| (su. u. taṃ. a. 39) | kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītamasthisandhiśirorujā | sāsrāve kaluṣe rakte nirbhugne cāpi locane ||18|| sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvṛtaḥ | tandrā mohaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāso'rucirbhramaḥ ||19|| paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param | ṣṭhīvanaṃ raktapittasya kaphenonmiśritasya ca ||20|| śiraso loṭhanaṃ tṛṣṇā nidrānāśo hṛdi vyathā | svedamūtrapurīṣāṇāṃ cirāddarśanamalpaśaḥ ||21|| kṛśatvaṃ nātigātrāṇāṃ pratataṃ kaṇṭhakūjanam | koṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam ||22|| mūkatvaṃ srotasāṃ pāko gurutvamudarasya ca | cirātpākaśca doṣāṇāṃ sannipātajvarākṛtiḥ ||23|| (ca. ci. a. 3) | doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvasampūrṇalakṣaṇaḥ | sannipātajvaro'sādhyaḥ, kṛcchrasādhyastato'nyathā ||24|| (ca. ci. a. 3) | ( imau ślokau kvacitpustake nopalabhyate | saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā | punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā |1| saptamī dviguṇā caiva navamyekādaśī tathā | eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca) |2| sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ | śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate ||25|| (ca. ci. a. 3) | (trayaḥ prakupitā doṣā uraḥsroto'nugāminaḥ | āmābhivṛddhyā grathitā buddhīndriyamanogatāḥ ||1|| janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham | śrutau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate ||2|| naca dṛṣṭirbhavettasya samarthā rūpadarśane | na ghrāṇaṃ na saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate ||3|| śiro loṭhayate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati | kūjati tudyate caiva parivartanamīhate ||4|| alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa ucyate | pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścidevātra sidhyati) ||5|| abhighātābhicārābhyāmabhiśāpābhiṣaṅgataḥ | āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ vibhāvayet ||26|| śyāvāsyatā viṣakṛte ‘śotho'tīsāra eva ca’ iti pā. | tathā'tīsāra eva ca | bhaktāruciḥ pipāsā ca todaśca saha mūrchayā ||27|| ‘auṣadhigandhaje’ iti pā.| oṣadhigandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣavaḥ | kāmaje cittavibhraṃśastandrā''lasyamabhojanam ||28|| (hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca ‘prakṛtikarmavaśādityarthaḥ’ iti pā. | pariśuṣyati) | bhayātpralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ | abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate ||29|| bhūtābhiṣaṅgādudvego hāsyarodanakampanam |30| (su. u. taṃ. a. 39) | kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ ||30|| bhūtābhiṣaṅgātkupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ |31| ‘āgantujeṣu’ iti pā.| doṣo'lpo'hitasambhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ ||31|| dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram |32| (su. u. taṃ. a. 39) | (santataḥ satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau) ||2|| santataṃ rasaraktasthaḥ, so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ ||32|| medogatastṛtīye'hni ‘asthimajjagataḥ’ iti pā.| tvasthimajjagataḥ punaḥ | kuryāccaturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṅkaram ||33|| (su. u. taṃ. a. 31) | (srotobhirvisṛtā doṣā guravo rasavāhibhiḥ | kvacitpustake ‘sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam’ etatsthāne ‘sarvadehānugāḥ sarve kurvate santataṃ jvaraṃ’ iti pā.| sarvadehānugāḥ stabdhā jvaraṃ kurvanti santatam) | saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā | santatyā yo'visargī syāt santataḥ sa nigadyate ||34|| ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate | anyedyuṣkastvahorātra ekakālaṃ pravartate ||35|| tṛtīyakastṛtīye'hni, caturthe'hni caturthakaḥ |36| (su. u. taṃ. a. 31) | kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram ||36|| (su. u. taṃ. a. 39) | kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhādvātakaphātmakaḥ | vātapittācchirogrāhī trividhaḥ syāttṛtīyakaḥ ||37|| caturthako darśayati prabhāvaṃ dvividhaṃ jvaraḥ | jaṅghābhyāṃ ślaiṣmikaḥ pūrvaṃ śirasto'nilasambhavaḥ ||38|| (ca. ci. a. 3) | viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ | ‘sa madhye jvarayatyahnī ādāvante ca muñcati’ iti pā., ‘tryahād dvayaham’ ityasya sthāne ‘madhye'hani’ iti pā. tryahād dvayahaṃ jvarayati hyādāvante ca muñcati ||39|| (ca. ci. a. 3) | nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati | stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho ‘naro vātabalāsakī’ iti pā. bhavedvātabalāsakī ||40|| (a. saṃ. ni. a. 2) | pralimpanniva gātrāṇi gharmeṇa gauraveṇa ca | mandajvaravilepī ca saśītaḥ syātpralepakaḥ ||41|| (a. saṃ. ni. a. 2) | vidagdhe'nnarase dehe śleṣmapitte vyavasthite | tenārdhaṃ śītalaṃ ‘dehe cārdhaṃ coṣṇam’ iti pā. dehamardhamuṣṇaṃ prajāyate ||42|| kāye duṣṭaṃ yadā pittaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ | tenoṣṇatvaṃ śarīrasya śītatvaṃ hastapādayoḥ ||43|| kāye śleṣmā yadā duṣṭaḥ ‘pitte’ iti pā. pittaṃ cānte vyavasthitam | śītatvaṃ tena gātrāṇāmuṣṇatvaṃ hastapādayoḥ ||44|| (a. saṃ. ni. a. 2) | tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare | tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||45|| karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca | tasmin praśānte tvitarau kurutaḥ śītamantataḥ ||46|| dvāvetau dāhaśītādijvarau saṃsargajau smṛtau | dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamaśca saḥ ||47|| (su. u. taṃ. a. 39) | gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau | rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||48|| raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaśchardanavibhramau | pralāpaḥ ‘piḍikā’ iti pā. piḍakā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām ||49|| piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā | ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare ||50|| bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrchā pralāpaśchardireva ca | daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||51|| bhedo'sthnāṃ kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva ca | vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare ||52|| tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā | antarndāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage ||53|| maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare | śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ ||54|| (su. u. taṃ. a. 39) | (rasaraktāśritaḥ sādhyo māṃsamedogataśca yaḥ | asthimajjagataḥ kṛcchro śukrasthastu na sidhyati) ||1|| (ca. ci. a. 3) | varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt | vaikṛto'nyaḥ sa duḥsādhyaḥ prākṛtaścānilodbhavaḥ ||55|| (vā. ni. a. 2) | varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvito jvaram | kuryāt pittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ ||56|| tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam | kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu ||57|| (vā. ni. a. 2) | kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā |58| (vā. ni. a. 2) | nidānoktānupaśayo viparītopaśāyitā ||58|| (vā. ni. a. 2) | ‘(yathā kālo doṣaviśeṣasya lakṣaṇaṃ)’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | sandhyasthiśūlamasvedo doṣavarcovinigrahaḥ ||59|| antarvegasya liṅgāni jvarasyaitāni lakṣayet | santāpo hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam ||60|| bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyatvameva ca |61| (ca. ci. a. 3) | lālāpraseko hṛllāsahṛdayāśuddhyarocakāḥ ||61|| tandrālasyāvipākāsyavairasyaṃ gurugātratā | kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||62|| āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam | bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||63|| ( ātaṅkadarpaṇasammato'yaṃ pāṭhaḥ śodhanaṃ śamanīyaṃ ca karoti viṣamajvaram) | jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ | malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam ||64|| kṣut kṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam | ‘doṣapravṛttirutsāha’ ityātaṅkadarpaṇasammataḥ pāṭhaḥ doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam ||65|| (ca. ci. a. 3) | balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo'nupadravaḥ |66| (ca. ci. a. 3) | hetubhirbahubhirjāto balibhirbahulakṣaṇaḥ ||66|| jvaraḥ prāṇāntakṛdyaśca śīghramindriyanāśanaḥ | jvaraḥ kṣīṇasya śūnasya gambhīro dairgharātrikaḥ ||67|| asādhyo balavān yaśca keśasīmantakṛjjvaraḥ | (ca. ci. a. 3) | gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā ||68|| ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca | (su. u. taṃ. a. 39) | ārambhādviṣamo yastu yaśca vā dairgharātrikaḥ ||69|| kṣīṇasya cātirūkṣasya gambhīro yasya ‘hanti mānavam’ iti pā. | hanti tam | visañjñastāmyate yastu śete nipatito'pi vā ||70|| śītārdito'ntaruṣṇaśca jvareṇa mriyate naraḥ | yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān ||71|| vaktreṇa caivocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavam | hikkāśvāsatṛṣāyuktaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam ||72|| santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ | hataprabhendriyaṃ ‘kṣāmaṃ ...’ iti pā. | kṣīṇamarocakanipīḍitam ||73|| gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet | (su. u. taṃ. a. 39) | dāhaḥ svedo bhramastṛṣṇā ‘... sañjñitā’ iti pā. | kampaviḍbhidasañjñatā | kūjanaṃ cāsyavaigandhyamākṛtirjvaramokṣaṇe ||74|| svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūḥ pāko mukhasya ca | kṣavathuścānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇam ||75|| (su. u. taṃ. a. 39) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne jvaranidānaṃ samāptam ||2||

atīsāranidānam athātīsāranidānam | gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ | viruddhādhyaśanājīrṇairviṣamaiścāpi bhojanaiḥ ||1|| snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣairbhayaiḥ | śokādduṣṭāmbumadyātipānaiḥ sātmyartuparyayaiḥ ||2|| jalābhiramaṇairvegavighātaiḥ krimidoṣataḥ | nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣṇaṃ tasya vakṣyate ||3|| (su. u. taṃ. a. 40) | saṃśamyāpāndhāturagniṃ pravṛddhaḥ ‘varcomiśro’ iti pā.| śakṛnmiśro vāyunā'dhaḥ praṇunnaḥ | saratyatīvātisāraṃ tamāhurvyādhiṃ ghoraṃ ṣaḍvidhaṃ taṃ vadanti | ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 40) | hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ | viṭsaṅga ādhmānamathāvipākā bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||5|| (su. u. taṃ. a. 40) | aruṇaṃ phenilaṃ rūkṣamalpamalpaṃ muhurmuhuḥ | śakṛdāmaṃ sarukśabdaṃ mārutenātisāryate ||6|| pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrchādāhapākopapannam |7| (su. u. taṃ. a. 40) | śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ visraṃ śītaṃ hṛṣṭaromā manuṣyaḥ ||7|| (su. u. taṃ. a. 40) | varāhasnehamāṃsāmbusadṛśaṃ sarvarūpiṇam | kṛcchrasādhyamatīsāraṃ vidyāddoṣatrayodbhavam ||8|| taistairbhāvaiḥ śocato'lpāśanasya bāṣpoṣmā vai vahnimāviśya jantoḥ | koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayettasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam ||9|| nirgacchedvai viḍvimiśraṃ hyaviḍvā nirgandhaṃ vā gandhavadvā'tisāraḥ | śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ ||10|| (su. u. taṃ. a. 40) | annājīrṇāt pradrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣā dhātusaṅghānmalāṃśca | nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti śūlopetaṃ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti ||11|| (su. u. taṃ. a. 40) | saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati | purīṣaṃ bhṛśadurgandhi picchilaṃ cāmasañjñitam ||12|| etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya vai | lāghavaṃ ca viśeṣeṇa tasya pakvaṃ vinirdiśet ||13|| (su. u. taṃ. a. 40) | pakvajāmbavasaṅkāśaṃ ‘yakṛtpiṇḍanibham’ iti pā.| yakṛtkhaṇḍanibhaṃ tanu | ghṛtatailavasāmajjaveśavārapayodadhi ||14|| māṃsadhāvanatoyābhaṃ kṛṣṇaṃ nīlāruṇaprabham | mecakaṃ snigdhakarbūraṃ candrakopagataṃ ghanam ||15|| kuṇapaṃ mastuluṅgābhaṃ ‘durgandham’ iti pā.| sugandhi kuthitaṃ bahu | ‘tṛṣṇādāharuciśvāsa ... ’ iti pā., ‘tṛṣṇādāhabhramaśvāsa ... ’ iti ca pā.| tṛṣṇādāhatamaḥśvāsahikkāpārśvāsthiśūlinam ||16|| sammūrchāratisammohayuktaṃ pakvavalīgudam | pralāpayuktaṃ ca bhiṣagvarjayedatisāriṇam ||17|| asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ dūrādhmātamupadrutam | gude pakve ‘atisāriṇamutsṛjet’ iti pā. | gatoṣmāṇamatisārakiṇaṃ tyajet ||18|| (su. u. taṃ. a. 40) | śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam | viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ||19|| (su. sū. a. 33) | ( ātaṅkadarpaṇasammatoyaṃ pāṭhaḥ | śothaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ kāsaṃ śvāsamarocakam | chardiṃ mūrchāṃ ca hikkāṃ ca dṛṣṭāvātīsāriṇaṃ tyajet) | pittakṛnti yadā'tyarthaṃ ‘dravyāṇyaśnanti’ iti pā.| dravyāṇyaśnāti paittike | tadopajāyate'bhīkṣṇaṃ raktātīsāra ulbaṇaḥ ||20|| vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya | pravāhato'lpaṃ bahuśo malāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ ||21|| (su. u. taṃ. a. 40) | pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca | saśoṇitā śoṇitasambhavā ca tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu | tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca ||22|| (su. u. taṃ. a. 40) | ‘asya’ iti pā.| yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati | dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ ||23|| (su. u. taṃ. a. 40) | (jvarātīsārayoruktaṃ nidānaṃ yat pṛthak pṛthak | tatsyājjvarātisārasya tena nātroditaṃ punaḥ) ||1|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'tīsāranidānaṃ samāptam ||3||

grahaṇīnidānam atha grahaṇīroganidānam | atīsāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ | bhūyaḥ sandūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet ||1|| (su. u. taṃ. a. 40) | ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati ||2|| pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam | grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 40) | pūrvarūpaṃ tu tasyedaṃ tṛṣṇā''lasyaṃ balakṣayaḥ | vidāho'nnasya pākaśca cirāt kāyasya gauravam ||4|| (ca. ci. a. 15) | kaṭutiktakaṣāyātirūkṣasanduṣṭabhojanaḥ | pramitānaśanātyadhvaveganigrahamaithunaiḥ ||5|| mārutaḥ kupito vahniṃ ‘saṃvāhya’ iti pā. | sañchādya kurute gadān | tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ śuktapākaṃ kharāṅgatā ||6|| kaṇṭhāsyaśoṣo'kṣuttṛṣṇā timiraṃ karṇayoḥ svanaḥ | pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārugabhīkṣṇaṃ visūcikā ||7|| hṛtpīḍākārśyadaurbalyaṃ vairasyaṃ parikartikā | gṛddhiḥ sarvarasānāṃ ca manasaḥ sadanaṃ tathā ||8|| jīrṇe jīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyamupaiti ca | sa vātagulmahṛdrogaplīhāśaṅkī ca mānavaḥ ||9|| cirādduḥkhaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tanvāmaṃ śabdaphenavat | punaḥ punaḥ sṛjedvarcaḥ kāsaśvāsārdito'nilāt ||10|| (ca. ci. a. 15) | kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam | āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam ||11|| so'jīrṇaṃ nīlapītābhaṃ pītābhaḥ sāryate dravam | ‘dhūmrāmlo ... ’ iti pā. | pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ ||12|| (ca. ci. a. 15) | gurvatisnigdhaśītādibhojanadatibhojanat | bhuktamātrasya ca svapnāddhantyagniṃ kupitaḥ kaphaḥ ||13|| tasyānnaṃ pacyate duḥkhaṃ hṛllāsacchardyarocakāḥ | āsyopadehamādhuryaṃ kāsaṣṭhīvanapīnasāḥ ||14|| hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guruḥ | duṣṭo madhura udgāraḥ sadanaṃ strīṣvaharṣaṇam ||15|| bhinnāmaśleṣmasaṃsṛṣṭaguruvarcaḥpravartanam | akṛśasyāpi daurbalyamālasyaṃ ca kaphātmake ||16|| (ca. ci. a. 15) | pṛthagvātādinirdiṣṭahetuliṅgasamāgame | tridoṣaṃ ‘lakṣayedevam’ iti pā. | nirdiśedevaṃ, teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam ||17|| (ca. ci. a. 15) | (antrakūjanamālasyaṃ daurbalyaṃ sadanaṃ tathā | dravaṃ śītaṃ ghanaṃ snigdhaṃ sakaṭīvedanaṃ śakṛt |1| āmaṃ bahu sapaicchilyaṃ saśabdaṃ mandavedanam | pakṣānmāsāddaśāhādvā nityaṃ vā'pyatha muñcati ||2|| divā prakopo bhavati rātrau śāntiṃ vrajecca sā | durvijñeyā duścikitsyā cirakālānubandhinī ||3|| sā bhavedāmavātena saṅgrahagrahaṇī matā | svapataḥ pārśvayoḥ śūlaṃ galajjalaghaṭīdhvaniḥ | taṃ vadanti ghaṭīyantramasādhyaṃ grahaṇīgadam) ||4|| doṣaṃ sāmaṃ nirāmaṃ ca vidyādatrātisāravat ||18|| liṅgairasādhyo grahaṇīvikāro yaistairatīsāragado na sidhyet | vṛddhasya nūnaṃ grahaṇīvikāro hatvā tanūṃ naiva nivartate ca ||19|| (bālake grahaṇī sādhyā yūni kṛcchrā samīritā | vṛddhe tvasādhyā vijñeyā mataṃ dhanvantareridam) ||1|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne grahaṇīroganidānaṃ samāptam ||4||

arśonidānam athārśonidānam | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca śoṇitāt sahajāni ca | arśāṃsi ṣaṭprakārāṇi vidyādgudavalitraye ||1|| doṣāstvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn | māṃsāṅkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tān jaguḥ ||2|| (vā. ni. a. 7) | kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca | pramitālpāśanaṃ tīkṣṇaṃ madyaṃ maithunasevanam ||3|| laṅghanaṃ deśakālau ca śītau vyāyāmakarma ca | śoko vātātapasparśo heturvātārśasāṃ mataḥ ||4|| (ca. ci. a. 14) | kaṭvamlalavaṇoṣṇāni ‘vyāyāmāgnyātapaśramāḥ’ iti pā. | vyāyāmāgnyātapaprabhāḥ | deśakālāvaśiśirau krodho madyamasūyanam ||5|| vidāhi tīkṣṇamuṣṇaṃ ca sarvaṃ pānānnabheṣajam | pittolbaṇānāṃ vijñeyaḥ prakope heturarśasām ||6|| (ca. ci. a. 14) | madhurasnigdhaśītāni lavaṇāmlagurūṇi ca | avyāyāmo divāsvapnaḥ śayyāsanasukhe ratiḥ ||7|| prāgvātasevā śītau ca deśakālāvacintanam | ‘śleṣmolbaṇānāmuddiṣṭametat’ iti pā. | ślaiṣmikāṇāṃ samuddiṣṭametat kāraṇamarśasām ||8|| (ca. ci. a. 14) | hetulakṣaṇasaṃsargādvidyāddvandvolbaṇāni ca |9| sarvo hetustridoṣāṇāṃ sahajairlakṣaṇaṃ samam ||9|| (ca. ci. a. 14) | gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ | mlānāḥ śyāvāruṇāḥ stabdhā viśadāḥ paruṣāḥ kharāḥ ||10|| mitho visadṛśā vakrāstīkṣṇā visphuṭitānanāḥ | bimbīkharjūrakarkandhūkārpāsīphalasannibhāḥ ||11|| kecit kadambapuṣpābhāḥ kecit siddhārthakopamāḥ | śiraḥpārśvāṃsakaṭyūruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ ||12|| ‘ ... hṛdrogā ... ’ iti pā. | kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgrahārocakapradāḥ | kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ ||13|| tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam | rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate ||14|| kṛṣṇatvaṅnakhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate | gulmaplīhodarāṣṭhīlāsambhavastata eva ca ||15|| (vā. ni. a. 7) | pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ | tanvasrasrāviṇo visrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ ||16|| śukajihvāyakṛtkhaṇḍajalaukovaktrasannibhāḥ | ‘ ... ratimohadāḥ’ iti pā. | dāhapākajvarasvedatṛṇmūrchārucimohadāḥ ||17|| soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ | yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ ||18|| (vā. ni. a. 7) | śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ | utsannopacitasnigdhastabdhavṛttagurusthirāḥ ||19|| picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ | karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ ||20|| vaṅkṣaṇānāhinaḥ pāyubastinābhivikarṣiṇaḥ | saśvāsakāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ ||21|| mehakṛcchraśirojāḍyaśiśirajvarakāriṇaḥ | klaibyāgnimārdavacchardirāmaprāyavikāradāḥ ||22|| ‘vasābhasakaphaprājyapurīṣāḥ’ iti pā. | vasābhasakaphaprāyapurīṣāḥ sapravāhikāḥ | na sravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ ||23|| (vā. ni. a. 7) | sarvaiḥ sarvātmakānyāhurlakṣaṇaiḥ sahajāni ca |24| raktolbaṇā gudekīlāḥ pittākṛtisamanvitāḥ ||24|| vaṭaprarohasadṛśā guñjāvidrumasannibhāḥ | te'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṭkaprapīḍitāḥ ||25|| sravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ | bhekābhaḥ pīḍyate duḥkhaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ ||26|| hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ | (vā. ni. a. 7) | viṭ śyāvaṃ kaṭhinaṃ rūkṣamadhovāyurna vartate ||27|| tanu cāruṇavarṇaṃ ca phenilaṃ cāsṛgarśasām | kaṭyūrugudaśūlaṃ ca daurbalyaṃ yadi cādhikam ||28|| tatrānubandho vātasya heturyadi ca rūkṣaṇam | śithilaṃ śvetapītaṃ ca viṭ snigdhaṃ guru śītalam ||29|| yadyarśasāṃ ghanaṃ cāsṛk tantumat pāṇḍu picchilam | gudaṃ sapicchaṃ stimitaṃ guru snigdhaṃ ca kāraṇam | śleṣmānubandho vijñeyastatra raktārśasāṃ budhaiḥ ||30|| (ca. ci. a. 14) | viṣṭambho'nnasya daurbalyaṃ kukṣerāṭopa eva ca | kārśyamudgārabāhulyaṃ sakthisādo'lpaviṭkatā ||31|| grahaṇīdoṣapāṇḍvarterāśaṅkā codarasya ca | pūrvarūpāṇi nirdiṣṭānyarśasāmabhivṛddhaye ||32|| (ca. ci. a. 14) | pañcātmā mārutaḥ pittaṃ kapho gudavalitrayam | sarva eva prakupyanti gudajānāṃ samudbhave ||33|| tasmādarśāṃsi duḥkhāni bahuvyādhikarāṇi ca | sarvadehopatāpīni prāyaḥ kṛcchratamāni ca ||34|| (ca. ci. a. 14) | bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca | arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpatitāni ca ||35|| dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca | kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca ||36|| sahajāni tridoṣāṇi yāni cābhyantarāṃ valim | jāyante'rśāṃsi saṃśritya tānyasādhyāni nirdiśet ||37|| (ca. ci. a. 14) | śeṣatvādāyuṣastāni catuṣpādasamanvite | yāpyante dīptakāyāgneḥ pratyākhyeyānyato'nyathā ||38|| (ca. ci. a. 14) | haste pāde mukhe nābhyāṃ gude vṛṣaṇayostathā | śotho hṛtpārśvaśūlaṃ ca yasyāsādhyo'rśaso hi saḥ ||39|| hṛtpārśvaśūlaṃ sammohaśchardiraṅgasya rugjvaraḥ | tṛṣṇā gudasya pākaśca nihanyurgudajāturam ||40|| (ca. ci. a. 14) | tṛṣṇā arocakaśūlārtamatiprasrutaśoṇitam | śothātisārasaṃyuktamarśāṃsi kṣapayanti hi ||41|| (su. sū. a. 33) | meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ, nābhijāni ca | gaṇḍūpadāsyarūpāṇi ‘picchalāni’ iti pā. | picchilāni mṛdūni ca ||42|| (vā. ni. a. 7) | vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ | kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ tu tadviduḥ ||43|| (vā. ni. a. 7) | vātena todapāruṣyaṃ pittādasitavaktratā | śleṣmaṇā snigdhatā ‘tasya’ iti pā. | cāsya grathitatvaṃ savarṇatā ||44|| (vā. ni. a. 7) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'rśonidānaṃ samāptam ||5||

agnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānam athāgnimāndyājīrṇa-visūcikālasaka-vilambikānidānam | mandastīkṣṇo'tha viṣamaḥ samaśceti caturvidhaḥ | kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo'nalaḥ ||1|| ‘arśaḥkāryatvādagnimāndyādestānyāha’ iti pā.| viṣamo vātajān rogān tīkṣṇaḥ pittanimittajān | karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān ||2|| samā samāgneraśitā mātrā samyagvipacyate | svalpā'pi naiva mandāgnerviṣamāgnestu dehinaḥ ||3|| kadācit pacyate ‘ ... cicca na’ iti pā. | samyakkadācinna vipacyate | mātrā'timātrā'pyaśitā sukhaṃ yasya vipacyate | tīkṣṇāgniriti taṃ vidyāt samāgniḥ śreṣṭha ucyate ||4|| āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||5|| (su. sū. a. 46) | ajīrṇaṃ pañcamaṃ kecinnirdoṣaṃ dinapāki ca | vadanti ṣaṣṭhaṃ cājīrṇaṃ prākṛtaṃ prativāsaram ||6|| atyambupānādviṣamāśanācca sandhāraṇāt svapnaviparyayācca | kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya ||7|| īrṣyābhayakrodhapariplutena lubdhena rugdainyanipīḍitena | pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyakparipākameti ||8|| (su. sū. a. 46) | mātrayā'pyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati | cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ ||9|| (ca. vi. a. 2) | tatrāme gurutotkledaḥ śotho gaṇḍākṣikūṭagaḥ | udgāraśca yathābhuktamavidagdhaḥ pravartate ||10|| vidagdhe bhramatṛṇmūrchāḥ pittācca vividhā rujaḥ | udgāraśca sadhūmāmlaḥ svedo dāhaśca jāyate ||11|| viṣṭabdhe śūlamādhmānaṃ vividhā vātavedanāḥ | malavātāpravṛttiśca stambho mohā'ṅgapīḍanam ||12|| rasaśeṣe'nnavidveṣo hṛdayāśuddhigaurave |13| mūrchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ | upadravā bhavantyete maraṇaṃ ‘vāpyajīrṇataḥ’ iti pā. | cāpyajīrṇataḥ ||13|| (su. sū. a. 46) | anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ | rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi ||14|| ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhaveccāpi vilambikā ||15|| (su. u. taṃ. a. 56) | sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhate'nilaḥ | ‘yatrājīrṇena’ iti pā. | yasyājīrṇena sā vaidyairvisūcīti nigadyate ||16|| na tāṃ parimitāhārā ‘labhante’ ityatra ‘bhajante’ iti pā. | labhante viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmāno labhante'śanalolupāḥ ||17|| (su. u. taṃ. a. 56) | mūrchā'tisāro vamathuḥ pipāsā ‘śūlo’ iti pā. | śūlaṃ bhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ | vaivarṇyakampau hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ ||18|| (su. u. taṃ. a. 56) | kukṣirānahyate'tyarthaṃ pratāmyet parikūjati | niruddho mārutaścaiva kukṣāvupari dhāvati ||19|| vātavarconirodhaśca yasyātyarthaṃ bhavedapi | tasyālasakamācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||20|| (su. u. taṃ. a. 56) | duṣṭaṃ tu bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ pravartate nordhvamadhaśca yasya | vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyāmācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||21|| (su. u. taṃ. a. 56) | yatrasthamāmaṃ virujettameva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ | doṣeṇa yenāvatataṃ śarīraṃ tallakṣaṇairāmasamudbhavaiśca ||22|| (su. u. taṃ. a. 56) | ‘ajīrṇajanyān’ iti pā.| yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasañjño vamyardito'bhyantarayātanetraḥ | kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ so'punarāgamāya ||23|| (su. u. taṃ. a. 56) | udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ | laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam ||24|| nidrānāśo'ratiḥ kampo mūtrāghāto visañjñatā | amī ‘upadravā’ iti pā. | hyupadravā ghorā visūcyāṃ pañca dāruṇāḥ ||25|| prāyeṇāhāravaiṣamyādajīrṇaṃ jāyate nṛṇām | tanmūlo rogasaṅghātastadvināśādvinaśyati ||26|| glānigauravaviṣṭambhabhramamārutamūḍhatāḥ | vibandho vā pravṛttirvā sāmānyājīrṇalakṣaṇam ||27|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'gnimāndyājīrṇavisūcikālasakavilambikānidānaṃ samāptam ||6||

kṛminidānam atha kriminidānam | krimayaśca dvidhā proktā bāhyābhyantarabhedataḥ | bahirmalakaphāsṛgviḍjanmabhedāccaturvidhāḥ ||1|| nāmato viṃśatividhā bāhyāstatra malodbhavāḥ | (vā. ni. a. 14) | tilapramāṇasaṃsthānavarṇāḥ keśāmbarāśrayāḥ ||2|| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ | ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate dvidhā te koṭhapiḍakākaṇḍūgaṇḍān prakurvate ||3|| (vā. ni. a. 14) | ajīrṇabhojī madhurāmlanityo dravapriyaḥ piṣṭaguḍopabhoktā | vyāyāmavarjī ca divāśayāno viruddhabhuk saṃlabhate krimīṃstu ||4|| māṣapiṣṭāmlalavaṇaguḍaśākaiḥ purīṣajāḥ | ‘māṣa ... ’ iti pā. | māṃsamatsyaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||5|| viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi | (su. u. taṃ. a. 54) | jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ ||6|| bhaktadveṣo'tisāraśca sañjātakrimilakṣaṇam | (su. u. taṃ. a. 54) | kaphādāmāśaye jātā vṛddhāḥ sarpanti sarvataḥ ||7|| pṛthubradhnanibhāḥ kecit kecidgaṇḍūpadopamāḥ | rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathā'ṇavaḥ ||8|| śvetāstāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu te | antrādā udārāveṣṭā hṛdayādā ‘mahāruja’ iti pā. | mahāgudāḥ ||9|| curavo darbhakusumāḥ sugandhāste ca kurvate | hṛllāsamāsyasravaṇamavipākamarocakam ||10|| ‘ ... tṛṣā ... ’ iti pā. mūrchācchardijvarā ‘ ... śvayathu ... ’ iti pā. | nāhakārśyakṣavathupīnasān | (vā. ni. a. 14) | raktavāhisirāsthānaraktajā jantavo'ṇavaḥ ||11|| apādā vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ | keśādā romavidhvaṃsā romadvīpā udumbarāḥ | ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ ||12|| (vā. ni. a. 14) | pakvāśaye purīṣotthā jāyante'dhovisarpiṇaḥ | ‘vṛddhāste’ iti pā. | pravṛddhāḥ syurbhaveyuśca te yadā''māśayonmukhāḥ ||13|| tadā'syodgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinaḥ | pṛthuvṛttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ ||14|| te pañca nāmnā krimayaḥ kakerukamakerukāḥ | ‘sausirādā salūnāśca’ iti pā. | sausurādāḥ saśūlākhyā lelihā janayanti hi ||15|| viḍbhedaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutāḥ | romaharṣāgnisadanaṃ gudakaṇḍūrvimārgagāḥ ||16|| (vā. ni. a. 14) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kriminidānaṃ samāptam ||7||

pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam atha pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānam | pāṇḍurogāḥ smṛtāḥ pañca vātapittakaphaistrayaḥ | caturthaḥ sannipātena pañcamo bhakṣaṇānmṛdaḥ ||1|| (ca. ci. a. 16) | vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam | ‘sametya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam’ iti pā. | niṣevamāṇasya pradūṣya raktaṃ doṣāstvacaṃ pāṇḍuratāṃ nayanti ||2|| (su. u. taṃ. a. 44) | tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātrasādamṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ | viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi ||3|| (su. u. taṃ. a. 44) | tvaṅmūtranayanādīnāṃ ‘rūkṣakṛṣṇāruṇaprabhāḥ’ iti pā. | rūkṣakṛṣṇāruṇābhatāḥ | vātapāṇḍvāmaye todakampānāhabhramādayaḥ ||4|| pītamūtraśakṛnnetro dāhatṛṣṇājvarānvitaḥ | bhinnaviṭko'tipītābhaḥ pittapāṇḍvāmayī naraḥ ||5|| kaphaprasekaśvayathutandrālasyātigauravaiḥ | pāṇḍurogī kaphācchuklaistvaṅmūtranayanānanaiḥ ||6|| jvarārocakahṛllāsaccharditṛṣṇāklamānvitaḥ | pāṇḍurogī tribhirdoṣaistyājyaḥ kṣīṇo hatendriyaḥ ||7|| mṛttikādanaśīlasya kupyatyanyatamo malaḥ | kaṣāyā mārutaṃ, pittamūṣarā, madhurā kapham ||8|| kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādbhuktaṃ ca rūkṣayet | pūrayatyavipakvaiva srotāṃsi niruṇaddhyapi ||9|| indriyāṇāṃ balaṃ hatvā tejo vīryaujasī tathā | pāṇḍurogaṃ karotyāśu balavarṇāgnināśanam ||10|| (ca. ci. a. 16) | śūnākṣikūṭagaṇḍabhrūḥ śūnapānnābhimehanaḥ | krimikoṣṭho'tisāryeta malaṃ sāsṛkkaphānvitam ||11|| (ca. ci. a. 16) | pāṇḍurogaścirotpannaḥ kharībhūto na sidhyati | ‘ ... cchūnāṅgo’ iti pā. | kālaprakarṣācchūnānāṃ yo vā pītāni paśyati ||12|| baddhālpaviṭ saharitaṃ sakaphaṃ yo'tisāryate | dīnaḥ śvetātidigdhāṅgaśchardimūrchātṛḍarditaḥ ||13|| sa nāstyasṛkkṣayādyaśca pāṇḍuḥ śvetatvamāpnuyāt | (ca. ci. a. 16) | pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraśca yo bhavet | pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||14|| (su. sū. a. 33) | anteṣu śūnaṃ parihīṇamadhyaṃ mlānaṃ tathā'nteṣu ca madhyaśūnam | gude ca śephasyatha muṣkayośca śūnaṃ pratāmyantamasañjñakalpam | vivarjayetpāṇḍukinaṃ yaśo'rthī tathā'tisārajvarapīḍitaṃ ca ||15|| (su. u. taṃ. a. 44) | pāṇḍurogī tu yo'tyarthaṃ pittalāni niṣevate | tasya pittamasṛṅmāṃsaṃ dagdhvā rogāya kalpate ||16|| hāridranetraḥ sa bhṛśaṃ hāridratvaṅnakhānanaḥ | ‘ ... netro’ iti pā. | raktapītaśakṛnmūtro bhekavarṇo hatendriyaḥ ||17|| dāhāvipākadaurbalyasadanārucikarṣitaḥ | kāmalā bahupittaiṣā koṣṭhaśākhāśrayā matā ||18|| (ca. ci. a. 16) | kālāntarāt kharībhūtā kṛcchrā syāt kumbhakāmalā |19| (ca. ci. a. 16) | kṛṣṇapītaśakṛnmūtro bhṛśaṃ śūnaśca mānavaḥ ||19|| saraktākṣimukhacchardiviṇmūtro yaśca tāmyati | dāhārucitṛḍānāhatandrāmohasamanvitaḥ ||20|| naṣṭāgnisañjñaḥ kṣipraṃ hi kāmalāvān vipadyate | (ca. ci. a. 16) | chardyarocakahṛllāsajvaraklamanipīḍitaḥ ||21|| naśyati śvāsakāsārto viḍbhedī kumbhakāmalī |22| ‘kumbhakāmalāsādhyalakṣaṇamāha’ iti pā.| yadā tu pāṇḍorvarṇaḥ syāddharitaḥ śyāvapītakaḥ ||22|| balotsāhakṣayastandrā mandāgnitvaṃ mṛdujvaraḥ | strīṣvaharṣo'ṅgamardaśca ‘sādī tṛṣṇā' iti pāṭhāntaraṃ kevalātaṅkadarpaṇopetapustake upalabhyate dāhastṛṣṇā'rucirbhramaḥ | halīmakaṃ tadā tasya vidyādanilapittataḥ ||23|| ( anyapustakasammataḥ pāṭhaḥ santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirantaśca pītatā | pāṇḍutā netrayoryasya pānakīlakṣaṇaṃ bhavet) | (ca. ci. a. 16) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pāṇḍurogakāmalākumbhakāmalāhalīmakanidānaṃ samāptam ||8||

raktapittanidānam atha raktapittanidānam | gharmavyāyāmaśokādhvavyavāyairatisevitaiḥ | tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhireva ca ||1|| pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇairvidahatyāśu śoṇitam | tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhā'pi vā ||2|| (su. u. taṃ. a. 45) | ca. ci. sthā. caturthe'dhyāye dṛśyate'sya padyasya bhāvārthabodhakāni trīṇi padyāni 15-16-17 saṅkhyākāni ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ | kupitaṃ romakūpaiśca samastaistatpravartate ||3|| (āmāśayādvrajedūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajet | vidagdhayordvayoścāpi dvidhā mārgaṃ pravartate) | sadanaṃ śītakāmitvaṃ ‘dhūmāyitam’ iti pā. | kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ | lohagandhiśca niḥśvāso bhavatyasmin bhaviṣyati ||4|| (su. u. taṃ. a. 45) | sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam |5| (ca. ci. a. 4) | śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam ||5|| (ca. ci. a. 4) | raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasannibham | mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam ||6|| (ca. ci. a. 4) | saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam | (ca. ci. a. 4) | ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ pavanānugam | dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanuvartate ||7|| (ca. ci. a. 4) | ūrdhvaṃ sādhyamadho yāpyamasādhyaṃ yugapadgatam |8| (su. u. taṃ. a. 45) | ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam ||8|| raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam | (ca. ci. a. 4) | ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate ||9|| yattridoṣamasādhyaṃ ‘syānmandāgnerativegitam’ iti pā. | syānmandāgnerativegavat | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat ||10|| (ca. ci. a. 4) | daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrchā, bhukte ghoro vidāhastvadhṛtirapi sadā hṛdyatulyā ca pīḍā | tṛṣṇā koṣṭhasya bhedaḥ śirasi ca tapanaṃ pūtiniṣṭhīvanatvaṃ, bhaktadveṣāvipākau vikṛtirapi bhavedraktapittopasargāḥ ||11|| (su. u. taṃ. a. 45) | māṃsaprakṣālanābhaṃ ‘kvathitamiva’ iti pā. | kuthitamiva ca yat kardamāmbhonibhaṃ vā, medaḥpūyāsrakalpaṃ yakṛdiva yadi vā pakvajambūphalābham | yat kṛṣṇaṃ yacca nīlaṃ bhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārā stadvarjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yacca tulyaṃ vibhāti ||12|| (su. u. taṃ. a. 45) | yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ | paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyamasaṃśayam ||13|| (ca. ni. a. 2) | lohitaṃ chardayedyastu bahuśo lohitekṣaṇaḥ | lohitodgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||14|| (su. sū. a. 33) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne raktapittanidānaṃ samāptam ||9||

rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam atha rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam | vegarodhāt kṣayāccaiva sāhasādviṣamāśanāt | tridoṣo jāyate yakṣmā gado hetucatuṣṭayāt ||1|| kaphapradhānairdoṣaistu ruddheṣu rasavartmasu | ativyavāyino vā'pi kṣīṇe retasyanantarāḥ | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ ||2|| śvāsāṅgamardakaphasaṃsravatāluśoṣavamyagnisādamadapīnasakāsanidrāḥ | śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 41) | svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhā gṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca | taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca ||4|| (su. u. taṃ. a. 41) | aṃsapārśvābhitāpaśca santāpaḥ karapādayoḥ | jvaraḥ sarvāṅgagaśceti lakṣaṇaṃ rājayakṣmaṇaḥ ||5|| (ca. ci. a. 8) | ( ‘śloko ayaṃ suśrutena nirmito viṣayabhedapradarśanāya mādhavena likhitaḥ’ iti bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam | svarabhedaśca ‘jāyeta ṣaḍrūpam’ ityasya sthāne ‘jāyante ṣaḍrūpe’ iti pā. | jāyeta ṣaḍrūpaṃ rājayakṣmaṇi) |6| svarabhedo'nilācchūlaṃ saṅkocaścāṃsapārśvayoḥ | jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 41) | śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca | kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||7|| (su. u. taṃ. a. 41) | ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvā'pi samanvitam | kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ ||8|| tribhirvā pīḍitaṃ liṅgaiḥ ‘jvarakāsā ... ’ iti pā. | kāsaśvāsāsṛgāmayaiḥ | jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvimalaṃ yaśaḥ ||9|| (su. u. taṃ. a. 41) | sarvairardhaistribhirvā'pi liṅgairmāṃsabalakṣaye | yukto varjyaścikitsyastu sarvarūpo'pyato'nyathā ||10|| mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam | śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet ||11|| śuklākṣamannadveṣṭāramūrdhvaśvāsanipīḍitam | kṛcchreṇa bahumehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||12|| jvarānubandharahitaṃ balavantaṃ kriyāsaham | upakramedātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ naram ||13|| (su. u. taṃ. a. 41) | vyavāyaśokavārdhakyavyāyāmādhvapraśoṣitān | vraṇoraḥkṣatasañjñau ca śoṣiṇau lakṣaṇaiḥ śṛṇu ||14|| (su. u. taṃ. a. 41) | vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ | pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 41) | pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ |16| (su. u. taṃ. a. 41) | jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendriyaḥ ||16|| kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ | ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ ‘gauravārucipīḍitaḥ’ iti pā. | gauravāratipīḍitaḥ ||17|| ‘ ... nāsākṣaḥ’ iti pā. | samprasrutāsyanāsākṣiḥ śuṣkarūkṣamalacchaviḥ | (su. u. taṃ. a. 41) | adhvaśoṣī ca srastāṅgaḥ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ ||18|| prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ | (su. u. taṃ. a. 41) | vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ | liṅgairuraḥkṣatakṛtaiḥ saṃyuktaśca kṣataṃ vinā ||19|| (su. u. taṃ. a. 41) | raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt | vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamo mataḥ ||20|| (su. u. taṃ. a. 41) | dhanuṣā''yasyato'tyarthaṃ bhāramudvahato gurum | yudhyamānasya balibhiḥ patato viṣamoccataḥ ||21|| vṛṣaṃ hayaṃ vā dhāvantaṃ damyaṃ vā'nyaṃ nigṛhṇataḥ | śilākāṣṭhāśmanirghātān kṣipato nighnataḥ parān ||22|| adhīyānasya vā'tyuccairdūraṃ vā vrajato drutam | mahānadīrvā tarato hayairvā saha dhāvataḥ ||23|| sahasotpatato dūraṃ tūrṇaṃ vā'pi pranṛtyataḥ | tathā'nyaiḥ karmabhiḥ krūrairbhṛśamabhyāhatasya vā ||24|| vikṣate vakṣasi vyādhirbalavān samudīryate | strīṣu cātiprasaktasya rūkṣālpapramitāśinaḥ ||25|| uro ‘virujyate'tyartham’ iti pā. | vibhajyate'tyarthaṃ bhidyate'tha ‘vibhajyate’ iti pā. | virujyate | prapīḍyate tataḥ pārśve śuṣyatyaṅgaṃ pravepate ||26|| kramādvīryaṃ balaṃ varṇo ruciragniśca hīyate | jvaro vyathā manodainyaṃ viḍbhedāgnivadhāvapi ||27|| duṣṭaḥ śyāvaḥ sudurgandhaḥ pīto vigrathito bahuḥ | kāsamānasya cābhīkṣṇaṃ kaphaḥ sāsṛk pravartate ||28|| sa kṣatī kṣīyate'tyarthaṃ tathā śukraujasoḥ kṣayāt | (ca. ci. a. 16) | avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam ||29|| uroruk śoṇitacchardiḥ kāso vaiśeṣikaḥ kṣate | kṣīṇe saraktamūtratvaṃ pārśvapṛṣṭhakaṭīgrahaḥ ||30|| (ca. ci. a. 16) | alpaliṅgasya dīptāgneḥ sādhyo balavato navaḥ | parisaṃvatsaro yāpyaḥ sarvaliṅgaṃ tu varjayet ||31|| (ca. ci. a. 16) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānaṃ samāptam ||10||

kāsanidānam atha kāsanidānam | dhūmopaghātādrasatastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣevaṇācca | vimārgagatvācca hi bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathostathaiva ||1|| prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sa bhinnakāṃsyasvanatulyaghoṣaḥ | nireti vaktrāt sahasā sadoṣo manīṣibhiḥ kāsa iti pradiṣṭaḥ ||2|| (su. u. taṃ. a. 52) | pañca kāsāḥ smṛtā vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ | kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram ||3|| (a. hṛ. ni. a. 3) | pūrvarūpaṃ bhavetteṣāṃ śūkapūrṇagalāsyatā | kaṇṭhe kaṇḍūśca bhojyānāmavarodhaśca jāyate ||4|| (ca. ci. a. 22) | hṛcchaṅkhamūrdhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktavegastu samīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkameva ||5|| (su. u. taṃ. a. 52) | urovidāhajvaravaktraśoṣairabhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ | pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sapāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 52) | pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇadehaḥ | abhaktaruggauravakaṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||7|| (su. u. taṃ. a. 52) | ativyavāyabhārādhvayuddhāśvagajavigrahaiḥ | rūkṣasyoraḥkṣataṃ vāyurgṛhītvā kāsamācaret ||8|| sa pūrvaṃ kāsate śuṣkaṃ tataḥ ṣṭhīvet saśoṇitam | kaṇṭhena rujatā'tyarthaṃ virugṇeneva corasā ||9|| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā | duḥkhasparśena śūlena bhedapīḍābhitāpinā ||10|| parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryapīḍitaḥ | pārāvata ivākūjan ‘kāsavegān’ iti pā. | kāsavegāt kṣatodbhavāt ||11|| (su. u. taṃ. a. 52) | viṣamāsātmyabhojyātivyavāyādveganigrahāt | ghṛṇināṃ śocatāṃ nṝṇāṃ vyāpanne'gnau trayo malāḥ | kupitāḥ kṣayajaṃ kāsaṃ kuryurdehakṣayapradam ||12|| sa gātraśūlajvaradāhamohān prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsī | ‘śuṣkam’ iti pā. | śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam | taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayajaṃ vadanti ||13|| (su. u. taṃ. a. 52) | ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ | sādhyo balavatāṃ vā ‘ ... stveva’ iti pā. | syādyāpyastvevaṃ kṣatotthitaḥ ||14|| navau kadācitsidhyetāmapi pādaguṇānvitau | sthavirāṇāṃ jarākāsaḥ sarvo yāpyaḥ prakīrtitaḥ | trīn pūrvān sādhayet sādhyān pathyairyāpyāṃstu yāpayet ||15|| (su. u. taṃ. a. 52) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kāsanidānaṃ samāptam ||11||

hikkāśvāsanidānam atha hikkā-śvāsanidānam | vidāhiguruviṣṭambhirūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ | śītapānāśanasthānarajodhūmātapānilaiḥ ||1|| vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ | hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate ||2|| (su. u. taṃ. a. 50) | muhurmuhurvāyurudeti sasvano ‘yakṛtplihāntrāṇi’ iti pā. | yakṛtplīhāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 50) | annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā | vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi ||4|| (su. u. taṃ. a. 50) | kaṇṭhorasorgurutvaṃ ca vadanasya kaṣāyatā | hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca ||5|| (ca. ci. a. 21) | pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ | hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak ||6|| (su. u. taṃ. a. 50) | cireṇa yamalairvegairyā hikkā sampravartate | kampayantī ‘śirogrīvām’ iti pā. | śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||7|| (su. u. taṃ. a. 50) | prakṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate | kṣudrikā nāma sā hikkā jatrumūlāt pradhāvitā ||8|| (su. u. taṃ. a. 50) | nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī | anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||9|| (su. u. taṃ. a. 50) | marmāṇyutpīḍayantīva satataṃ yā pravartate | mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampinī ||10|| (su. u. taṃ. a. 50) | āyamyate hikkato yasya deho dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya nityam | kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraṃ tau dvau cāntyau varjayeddhikkamānau ||11|| atisañcitadoṣasya bhaktacchedakṛśasya ca | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ ||12|| āsāṃ yā sā samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam | yamikā ca pralāpārtimohatṛṣṇāsamanvitā ||13|| akṣīṇaścāpyadīnaśca sthiradhātvindriyaśca yaḥ | tasya sādhayituṃ śakyā yamikā hantyato'nyathā ||14|| (ca. ci. a. 21) | mahordhvacchinnatamakakṣudrabhedaistu pañcadhā | bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 51) | (vātādhiko bhavet kṣudrastamakastu kaphodbhavaḥ | kaphavātādhikaścaiva saṃsṛṣṭaśchinnasañjñakaḥ | śvāso mārutasaṃsṛṣṭo mahānūrdhvastathā(to) mataḥ) | (su. u. taṃ. a. 51) | prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānameva ca | ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca ||16|| yadā srotāṃsi saṃrudhya mārutaḥ kaphapūrvakaḥ | viṣvagvrajati saṃruddhastadā śvāsān karoti saḥ ||17|| (su. u. taṃ. a. 51) | uddhūyamānavato yaḥ śabdavadduḥkhito naraḥ | uccaiḥ śvasiti saṃrudvo mattarṣabha ivāniśam ||18|| pranaṣṭajñānavijñānastathā vibhrāntalocanaḥ | vivṛtākṣyānano baddhamūtravarcā viśīrṇavāk ||19|| dīnaḥ praśvasitaṃ cāsya dūrādvijñāyate bhṛśam | mahāśvāsopasṛṣṭastu kṣiprameva vipadyate ||20|| (ca. ci. a. 21) | ūrdhvaṃ śvasiti yo dīrghaṃ na ca pratyāharatyadhaḥ | śleṣmāvṛtamukhasrotāḥ kruddhagandhavahārditaḥ ||21|| ūrdhvadṛṣṭirvipaśyaṃstu vibhrāntākṣa itastataḥ | pramuhyan vedanārtaśca ‘śuṣkāsyo ... ’ iti pā. | śuklāsyo'ratipīḍitaḥ ||22|| ūrdhvaśvāse prakupite hyadhaḥśvāso nirudhyate | muhyatastāmyataścordhvaṃ śvāsastasyaiva hantyasūn ||23|| (ca. ci. a. 21) | yastu śvasiti vicchinnaṃ sarvaprāṇena pīḍitaḥ | na vā śvasiti duḥkhārto marmacchedarugarditaḥ ||24|| ānāhasvedamūrchārto dahyamānena bastinā | viplutākṣaḥ parikṣīṇaḥ śvasan raktaikalocanaḥ ||25|| vicetāḥ pariśuṣkāsyo vivarṇaḥ pralapannaraḥ | chinnaśvāsena vicchinnaḥ sa śīghraṃ vijahātyasūn ||26|| (ca. ci. a. 29) | pratilomaṃ yadā vāyuḥ srotāṃsi pratipadyate | grīvāṃ śiraśca saṅgṛhya śleṣmāṇaṃ samudīrya ca ||27|| karoti pīnasaṃ tena ruddho ghurghurakaṃ tathā | atīva tīvravegaṃ ca śvāsaṃ prāṇaprapīḍakam ||28|| pratāmyati sa vegena tṛṣyate sannirudhyate | pramohaṃ kāsamānaśca sa gacchati muhurmuhuḥ ||29|| śleṣmaṇyamucyamāne tu bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ | tasyaiva ca vimokṣānte muhūrtaṃ labhate sukham ||30|| tathā'syoddhvaṃsate kaṇṭhaḥ kṛcchrācchaknoti bhāṣitum | na cāpi labhate nidrāṃ śayānaḥ śvāsapīḍitaḥ ||31|| pārśve tasyāvagṛhṇāti śayānasya samīraṇaḥ | āsīno labhate saukhyamuṣṇaṃ caivābhinandati ||32|| ucchritākṣo lalāṭena svidyatā bhṛśamārtimān | viśuṣkāsyo muhuḥ śvāso muhuścaivāvadhamyate ||33|| meghāmbuśītaprāgvātaiḥ śleṣmalaiśca vivardhate | sa yāpyastamakaḥ śvāsaḥ sādhyo vā syānnavotthitaḥ ||34|| (ca. ci. a. 21) | jvaramūrchāparītasya vidyāt pratamakaṃ tu tam | ‘ ... rajojīrṇa ... ’ iti pā. | udāvartarajo'jīrṇaklinnakāyanirodhajaḥ ||35|| tamasā vardhate'tyarthaṃ śītaiścāśu praśāmyati | majjatastamasīvāsya vidyāt santamakaṃ tu tam ||36|| (ca. ci. a. 21) | rūkṣāyāsodbhavaḥ koṣṭhe kṣudro vāta udīrayan | kṣudraśvāso na so'tyarthaṃ duḥkhenāṅgaprabādhakaḥ ||37|| hinasti na sa gātrāṇi na ca duḥkho yathetare | na ca bhojanapānānāṃ niruṇaddhyucitāṃ gatim ||38|| nendriyāṇāṃ vyathāṃ nāpi kāñcidāpādayedrujam | sa sādhya ukto, balinaḥ sarve cāvyaktalakṣaṇāḥ ||39|| (ca. ci. a. 21) | kṣudraḥ sādhyo matasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate | trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca ||40|| (su. u. taṃ. a. 51) | kāmaṃ prāṇaharā rogā bahavo na tu te tathā | yathā śvāsaśca hikkā ca harataḥ prāṇamāśu ca ||41|| (ca. ci. a. 21) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne hikkāśvāsanidānaṃ samāptam ||12||

svarabhedanidānam atha svarabhedanidānam | atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu | srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 53) | (vātādibhiḥ pṛthak sarvairmedasā ca kṣayeṇa ca) | vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṃ śanairvadati gardabhavat kharaṃ ca |2| (su. u. taṃ. a. 53) | pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyādgalena sa ca dāhasamanvitena ||2|| (su. u. taṃ. a. 53) | brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhaḥ svalpaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |3| (su. u. taṃ. a. 53) | sarvātmake bhavati sarvavikārasampat taṃ cāpyasādhyamṛṣayaḥ svarabhedamāhuḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 53) | dhūpyeta vāk kṣayakṛte kṣayamāpnuyācca vāgeṣa ‘sarveṣu’ iti pā. | cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |4| (su. u. taṃ. a. 53) | antargatasvaramalakṣyapadaṃ cireṇa medo'nvayādvadati digdhagalastṛṣārtaḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 53) | kṣīṇasya vṛddhasya kṛśasya vā'pi cirotthito yaśca sahopajātaḥ | medasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||5|| (su. u. taṃ. a. 53) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne svarabhedanidānaṃ samāptam ||13||

arocakanidānam athārocakanidānam | vātādibhiḥ śokabhayātilobhakrodhairmanoghnāśanarūpagandhaiḥ | arocakāḥ syuḥ ... |1| (ca. ci. a. 26) | ... parihṛṣṭadantaḥ kaṣāyavaktraśca mato'nilena ||1|| (ca. ci. a. 26) | kaṭvamlamuṣṇaṃ virasaṃ ca pūti pittena vidyāt ... |2| (ca. ci. a. 26) | ... lavaṇaṃ ca vaktram | mādhuryapaicchilyagurutvaśaityavibaddhasambaddhayutaṃ kaphena ||2|| (ca. ci. a. 26) | arocake śokabhayātilobhakrodhādyahṛdyāśucigandhaje syāt | svābhāvikaṃ cāsyamathāruciśca ... |3| (ca. ci. a. 26) | ... tridoṣaje naikarasaṃ bhavettu ||3|| (ca. ci. a. 26) | hṛcchūlapīḍanayutaṃ pavanena, pittāttṛḍdāhacoṣabahulaṃ, sakaphaprasekam | śleṣmātmakaṃ, bahurujaṃ bahubhiśca vidyādvaiguṇyamohajaḍatābhirathāparaṃ ca ||4|| (ca. ci. a. 26) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne arocakanidānaṃ samāptam ||14||

chardinidānam atha chardinidānam | duṣṭairdoṣaiḥ pṛthak sarvairbībhatsālocanādibhiḥ | chardayaḥ pañca vijñeyāstāsāṃ lakṣaṇamucyate ||1|| atidravairatisnigdhairahṛdyairlavaṇairati | akāle cātimātraiśca tathā'sātmyaiśca bhojanaiḥ ||2|| śramādbhayāttathodvegādajīrṇāt krimidoṣataḥ | nāryāścāpannasattvāyāstathā'tidrutamaśnataḥ ||3|| bībhatsairhetubhiścānyairdrutamutkleśito balāt | chādayannānanaṃ vegairardayennaṅgabhañjanaiḥ | agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate atyantamaparītasya cchardervai sambhavo dhruvam | nirucyate chardiriti doṣo vaktraṃ pradhāvitaḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 49) | hṛllāsodgārarodhau ca praseko lavaṇastanuḥ | dveṣo'nnapāne ca bhṛśaṃ vamīnāṃ pūrvalakṣaṇam ||5|| (su. u. taṃ. a. 49) | hṛtpārśvapīḍāmukhaśoṣaśīrṣanābhyartikāsasvarabhedatodaiḥ | udgāraśabdaprabalaṃ saphenaṃ vicchinnakṛṣṇaṃ tanukaṃ kaṣāyam | kṛcchreṇa cālpaṃ mahatā ca vegenārto'nilācchardayatīha duḥkham ||6|| (ca. ci. a. 23) | mūrchāpipāsāmukhaśoṣamūrdhatālvakṣisantāpatamobhramārtaḥ | pītaṃ bhṛśoṣṇaṃ haritaṃ satiktaṃ dhūmraṃ ca pittena vamet sadāham ||7|| (ca. ci. a. 23) | tandrāsyamādhuryakaphaprasekasantoṣanidrārucigauravārtaḥ | snigdhaṃ ghanaṃ svādu kaphādviśuddhaṃ saromaharṣo'lparujaṃ vamettu ||8|| (ca. ci. a. 23) | śūlāvipākārucidāhatṛṣṇāśvāsapramohaprabalā prasaktam | chardistridoṣāllavaṇāmlanīlasāndroṣṇaraktaṃ vamatāṃ nṛṇāṃ syāt ||9|| (ca. ci. a. 23) | viṭsvedamūtrāmbuvahāni vāyuḥ srotāṃsi saṃrudhya yadordhvameti | utsannadoṣasya samācitaṃ taṃ doṣaṃ samuddhūya narasya koṣṭhāt ||10|| viṇmūtrayostatsamagandhavarṇaṃ tṛṭśvāsahikkārtiyutaṃ prasaktam | pracchardayedduṣṭamihātivegāttayā'rditaścāśu vināśameti ||11|| (ca. ci. a. 23) | bībhatsajā daurhṛdajā''majā ca ‘asātmyajā’ iti pā. | hyasātmajā ca krimijā ca yā hi | sā pañcamī tāṃ ca vibhāvayecca doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||12|| (su. u. taṃ. a. 49) | śūlahṛllāsabahulā krimijā ca viśeṣataḥ | krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||13|| (su. u. taṃ. a. 49) | kṣīṇasya yā chardiratiprasaktā sopadravā śoṇitapūyayuktā | sacandrikāṃ tāṃ pravadedasādhyāṃ sādhyāṃ cikitsennirupadravāṃ ca ||14|| (ca. ci. a. 23) | tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhasantāpamohabhramavipralāpāḥ | pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāle tu viśeṣato hi | kāsaḥ ‘śvāso'jvaro’ iti pā. | śvāso jvaro hikkā tṛṣṇā vaicittyameva ca | hṛdrogastamakaścaiva jñeyāścharderupadravāḥ ||15|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne chardinidānaṃ samāptam ||15||

tṛṣṇānidānam atha tṛṣṇānidānam | bhayaśramābhyāṃ balasaṅkṣayādvā ‘ūrdhvam’ iti pā. | hyūrdhvaṃ citaṃ pittavivardhanaiśca | pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsām | srotassvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu doṣaiśca tṛṭ sambhavatīha jantoḥ ||1|| tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathā hyāmasamudbhavā ca | bhaktodbhavā saptamiketi tāsāṃ nibodha liṅgānyanupūrvaśastu ||2|| (su. u. taṃ. a. 48) | kṣāmāsyatā mārutasambhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi | srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītābhiradbhiśca vivṛddhimeti ||3|| (su. u. taṃ. a. 48) | mūrchānnavidveṣavilāpadāhā raktekṣaṇatvaṃ pratataśca śoṣaḥ | śītābhinandā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridūyanaṃ ca ||4|| (su. u. taṃ. a. 48) | bāṣpāvarodhāt kaphasaṃvṛte'gnau tṛṣṇā balāsena bhavettathā tu | nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tṛṣṇārditaḥ śuṣyati cātimātram ||5|| (su. u. taṃ. a. 48) | kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu |6| (su. u. taṃ. a. 48) | rasakṣayādyā kṣayasambhavā sā tayā'bhibhūtaśca niśādineṣu ||6|| pepīyate'mbhaḥ sa sukhaṃ na yāti tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ | etaccātaṅkadarpaṇakāro mūle nāṅgīkaroti rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet ||7|| (su. u. taṃ. a. 48) | tridoṣaliṅgā''masamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādakartrī |8| (su. u. taṃ. a. 48) | snigdhaṃ tathā'mlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevāśu tṛṣāṃ karoti ||8|| (su. u. taṃ. a. 48) | dīnasvaraḥ pratāmyan dīnaḥ saṃśuṣkavaktragalatāluḥ | bhavati khalu yopasargāttṛṣṇā sā śoṣiṇī kaṣṭā ||9|| jvaramohakṣayakāsaśvāsādyupasṛṣṭadehānām |10| (ca. ci. a. 22) | sarvāstvatiprasaktā rogakṛśānāṃ vamiprayuktānām | ghoropadravayuktāstṛṣṇā maraṇāya vijñeyāḥ ||10|| (ca. ci. a. 22) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne tṛṣṇānidānaṃ samāptam ||16||

mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānam atha mūrchā-bhrama-nidrā-tandrā-sannyāsanidānam | kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ | vegāghātādabhighātāddhīnasattvasya vā punaḥ ||1|| karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca | niviśante yadā doṣāstadā mūrchanti mānavāḥ ||2|| sañjñāvahāsu nāḍīṣu pihitāsvanilādibhiḥ | tamo'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||3|| sukhaduḥkhavyapohācca naraḥ patati kāṣṭhavat | moho mūrcheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||4|| vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viṣeṇa ca | ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ tu prabhutvenāvatiṣṭhate ||5|| (su. u. taṃ. a. 46) | hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ sañjñādaurbalyameva ca | sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi, yathāsvaṃ tā vibhāvayet ||6|| (su. u. taṃ. a. 46) | nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam | paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate ||7|| vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca | kārśyaṃ śyāvā'ruṇā chāyā mūrchāye vātasambhave ||8|| (ca. sū. a. 24) | raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā | paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaśca prabudhyate ||9|| (sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ) | agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate jātamātre patati ca śīghraṃ ca pratibudhyate | sambhinnavarcāḥ pītābho mūrchāye pittasambhave ||10|| (ca. sū. a. 24) | meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ | paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate ||11|| gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā | saprasekaḥ sahṛllāso mūrchāye kaphasambhave ||12|| (ca. sū. a. 24) | sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ | sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ ||13|| (ca. sū. a. 24) | pṛthivyāpastamorūpaṃ raktagandhastadanvayaḥ | tasmādraktasya gandhena mūrchanti bhuvimānavāḥ ||14|| dravyasvabhāva ityeke dṛṣṭvā yadabhimuhyati | (su. u. taṃ. a. 46) | guṇāstīvrataratvena sthitāstu viṣamadyayoḥ ||15|| ta eva tasmāttābhyāṃ tu mohau syātāṃ yatheritau | (su. u. taṃ. a. 46) | stabdhāṅgadṛṣṭistvasṛjā gūḍhocchvāsaśca mūrchitaḥ ||16|| madyena vilapaṃśchete naṣṭavibhrāntamānasaḥ | gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvanna yāti tat ||17|| vepathusvapnatṛṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrchite | veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||18|| (su. u. taṃ. a. 46) | mūrchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ | tamovātakaphāttandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||19|| (su. śā. a. 4) | (cakravadbhramato gātraṃ bhūmau patati sarvadā | bhramaroga iti jñeyo rajaḥpittānilātmakaḥ) | indriyārtheṣvasaṃvittirgauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ | nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||20|| (su. śā. a. 24) | doṣeṣu madamūrchāyāḥ kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā kṣīṇabaleṣu, vego hi doṣāṇāṃ balakṣayakāraṇaṃ bhavati yaduktaṃ viṣamajvare– “kṛtvā vegaṃ gatabalāḥ” ityādi ‘hṛtavegeṣu’ iti pā. | kṛtavegeṣu dehinām | svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā ||21|| (ca. sū. a. 24) | vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ | sannyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanamāśritāḥ ||22|| sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ | prāṇairvimucyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāṃ kriyām ||23|| (ca. sū. a. 24) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūrchābhramanidrātandrāsannyāsanidānaṃ samāptam ||17||

pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānam atha pānātyaya-paramada-pānājīrṇa-pānavibhramanidānam | ye viṣasya guṇāḥ proktāste'pi madye pratiṣṭhitāḥ | tena mithyopayuktena bhavatyugro madātyayaḥ ||1|| kintu madyaṃ svabhāvena yathaivānnaṃ tathā smṛtam | ayuktiyuktaṃ rogāya yuktiyuktaṃ yathā'mṛtam ||2|| prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannaṃ tadayuktyā hinastyasūn | viṣaṃ prāṇaharaṃ tacca yuktiyuktaṃ rasāyanam ||3|| (ca. ci. a. 24) | vidhinā mātrayā kāle hitairannairyathābalam | prahṛṣṭo yaḥ pibenmadyaṃ tasya syādamṛtopamam ||4|| (ca. ci. a. 24) | snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam | bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca ||5|| kāmyatā manasastuṣṭistejo vikrama eva ca | vidhivatsevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 47) | buddhismṛtiprītikaraḥ sukhaśca pānānnanidrārativardhanaśca | sampāṭhagītasvaravardhanaśca prokto'tiramyaḥ prathamo mado hi ||7|| avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtirapraśāntaḥ | ālasyanidrābhihato muhuśca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||8|| gacchedagamyānna gurūṃśca manyet khādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasañjñaḥ | brūyācca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo'svatantraḥ ||9|| caturthe tu made mūḍho bhagnadārviva niṣkriyaḥ | kāryākāryavibhāgajño mṛtādapyaparo mṛtaḥ ||10|| ko madaṃ tādṛśaṃ gacchedunmādamiva cāparam | bahudoṣamivāmūḍhaḥ kāntāraṃ svavaśaḥ kṛtī ||11|| nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam | āpādayetkaṣṭatamānvikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam ||12|| (sa. u. a. 47) | kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena | vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||13|| atyambubhakṣāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathā'balena | uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhānvikārān ||14|| (su. u. taṃ. a. 47) | pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā | pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||15|| (su. u. taṃ. a. 47) | hikkāśvāsaśiraḥkampapārśvaśūlaprajāgaraiḥ | vidyādbahupralāpasya vātaprāyaṃ madātyayam ||16|| tṛṣṇādāhajvarasvedamohātīsāravibhramaiḥ | vidyāddharitavarṇasya pittaprāyaṃ madātyayam ||17|| chardyarocakahṛllāsatandrāstaimityagauravaiḥ | vidyācchītaparītasya kaphaprāyaṃ madātyayam | jñeyastridoṣajaścāpi sarvaliṅgairmadātyayaḥ ||18|| (ca. ci. a. 24) | śleṣmocchrayo'ṅgagurutā virasāsyatā ca viṇmūtrasaktiratha tandrirarocakaśca | liṅgaṃ parasya ca madasya vadanti tajjñāstṛṣṇā rujā śirasi sandhiṣu cāpi bhedaḥ ||19|| (su. u. taṃ. a. 47) | ādhmānamugramatha codgiraṇaṃ vidāhaḥ pāne'jarāṃ samupagacchati lakṣaṇāni |20| (su. u. taṃ. a. 47) | hṛdgātratodakaphasaṃsravakaṇṭhadhūmā mūrchāvamijvaraśirorujanapradāhāḥ ||20|| dveṣaḥ surānnavikṛteṣvapi teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ | (su. u. taṃ. a. 47) | hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamapi pānahataṃ tyajettu ||21|| jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavā'pi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprabhe vā | (su. u. taṃ. a. 47) | hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante ||22|| (su. u. taṃ. a. 47) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pānātyayaparamadapānājīrṇapānavibhramanidānaṃ samāptam ||18||

dāhanidānam atha dāhanidānam| tvacaṃ prāptaḥ sa pānoṣmā pittaraktābhimūrchitaḥ | ‘pittaprakopadhānādi hetubhirjāyate gadaḥ ūṣmātmako'pi dāhākhyaḥ sa ca saptavidho mataḥ’ iti pā. | dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||1|| kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ dahati dhruvam | sa uṣyate tṛṣyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ ||2|| lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate | (su. u. taṃ. a. 47) | pittajvarasamaḥ pittātsa cāpyasya vidhiḥ smṛtaḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 47) | tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam | sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahenmandacetasaḥ ||4|| saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya vepate | (su. u. taṃ. a. 47) | asṛjaḥ pūrṇakoṣṭhasya dāho'nyaḥ syāt ‘sudustaraḥ’ iti pā. | suduḥsahaḥ ||5|| (su. u. taṃ. a. 47) | dhātukṣayottho yo dāhastena mūrchātṛḍarditaḥ | kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sa sīdedbhṛśapīḍitaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 47) | kṣatajo'naśnataścānnaṃ śocato vā'pyanekadhā | tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrchāpralāpavān ||7|| marmābhighātajo'pyasti so'sādhyaḥ saptamo mataḥ | sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātrasya dehinaḥ ||8|| (su. u. taṃ. a. 47) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne dāhanidānaṃ samāptam ||19||

unmādanidānam athonmādanidānam | madayantyudgatā doṣā ‘ ... unmārgamāśritāḥ’ iti pā. | yasmādunmārgamāgatāḥ | mānaso'yamato vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 62) | ekaikaśaḥ sarvaśaśca doṣairatyarthamūrchitaiḥ | mānasena ca duḥkhena sa ca pañcavidho mataḥ ||2|| viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṃ tatra bheṣajam | sa cāpravṛddhastaruṇo madasañjñāṃ bibharti ca ||3|| (su. u. taṃ. a. 62) | viruddhaduṣṭāśucibhojanani pradharṣaṇaṃ devagurudvijānām | unmādaheturbhayaharṣapūrvo mano'bhighāto viṣamāśca ceṣṭāḥ ||4|| (ca. ci. a. 9) | tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhernivāsaṃ hṛdayaṃ pradūṣya | srotāṃsyadhiṣṭhāya manovahāni pramohayantyāśu narasya cetaḥ ||5|| (ca. ci. a. 1) | dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dṛṣṭiradhīratā ca | abaddhavāktvaṃ hṛdayaṃ ca śūnyaṃ sāmānyamunmādagadasya liṅgam ||6|| (ca. ci. a. 9) | rūkṣālpaśītānnavirekadhātukṣayopavāsairanilo'tivṛddhaḥ | cintādiduṣṭaṃ hṛdayaṃ pradūṣya buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahanti śīghram ||7|| ‘asthānahāsyasmita ... ’ iti pā. | asthānahāsasmitanṛtyagītavāgaṅgavikṣepaṇarodanāni | pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇe balaṃ cānilajasya rūpam ||8|| (ca. ci. a. 9) | ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhojyaiścitaṃ pittamudīrṇavegam | unmādamatyugramanātmakasya hṛdi sthitaṃ pūrvavadāśu kuryāt ||9|| amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyaroṣāḥ | pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ pittakṛtasya liṅgam ||10|| (ca. ci. a. 9) | sampūraṇairmandaviceṣṭitasya soṣmā kapho marmaṇi sampraduṣṭaḥ | buddhiṃ smṛtiṃ cāpyupahatya cittaṃ pramohayan sañjanayedvikāram ||11|| vākceṣṭitaṃ mandamarocakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā | chardiśca lālā ca balaṃ ca ‘bhuṅkte’ iti pā. | bhukte nakhādiśauklyaṃ ca kaphātmake syāt | (ca. ci. a. 9) ||12|| yaḥ sannipātaprabhavo'tighoraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hetubhiḥ syāt | sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādṛgviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ ||13|| (ca. ci. a. 9) | corairnarendrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā | gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsorjāyeta cotkaṭatamo manaso vikāraḥ ||14|| citraṃ bravīti ca mano'nugataṃ visañjño gāyatyatho hasati roditi cāpi mūḍhaḥ | (su. u. taṃ. a. 62) | raktekṣaṇo hatabalendriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānano viṣakṛte'tha bhavedvisañjñaḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 62) | avāñcī vā'pyudañcī vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ | jāgarūko hyasandehamunmādena vinaśyati ||16|| (su. u. taṃ. a. 62) | amartyavāgvikramavīryaceṣṭo jñānādivijñānabalādibhiryaḥ | unmādakālo'niyataśca ‘yasya’ iti pā. | tasya bhūtotthamunmādamudāharettam ||17|| (ca. ci. a. 9) | santuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandho nistandrīravitathasaṃskṛtaprabhāṣī | tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati naraḥ sa devajuṣṭaḥ ||18|| (su. u. taṃ. a. 60) | saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ | santuṣṭo na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa devaśatrujuṣṭaḥ ||19|| (su. u. taṃ. a. 60) | hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ | nṛtyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||20|| (su. u. taṃ. a. 60) | tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāksahiṣṇuḥ | tejasvī vadati ca kiṃ dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||21|| (su. u. taṃ. a. 60) | pretānāṃ sa diśati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ | māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||22|| (su. u. taṃ. a. 60) | yastūrvyāṃ prasarati sarpavat kadācit sṛkkaṇyau vilihati jihvayā tathaiva | krodhālurguḍamadhudugdhapāyasepsurjñātavyo bhavati bhujaṅgamena juṣṭaḥ ||23|| (su. u. taṃ. a. 60) | māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro'tiśūraḥ | krodhālurvipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgṛhītaḥ ||24|| (su. u. taṃ. a. 60) | uddhastaḥ kṛśaparuṣo ‘ ... viruddhalāpi’ iti pā. | acirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathā'tilolaḥ | bahvāśī ‘vijanavanāmburātrisevī’ iti pā. | vijanavanāntaropasevī ‘vyāceṣṭanan’ iti pā. | vyāceṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||25|| (su. u. taṃ. a. 60) | sthūlākṣo drutamaṭanaḥ sa phenalehī nidrāluḥ patati ca kampate ca yo hi | yaścādridviradanagādivicyutaḥ syāt so'sādhyo bhavati tathā trayodaśābde ||26|| (su. u. taṃ. a. 60) | devagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayorapi | gandharvāḥ prāyaśo'ṣṭamyāṃ, yakṣāśca pratipadyatha ||27|| pitryāḥ kṛṣṇakṣaye hiṃsyuḥ, pañcamyāmapi coragāḥ | rakṣāṃsi rātrau, paiśācāścaturdaśyāṃ viśanti hi ||28|| (su. u. taṃ. a. 60) | darpaṇādīn yathā chāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā | svamaṇiṃ bhāskarārciśca yathā dehaṃ ca dehadhṛk | viśanti ca na dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaḥ ||29|| (su. u. taṃ. a. 60) | praviśyāśu śarīraṃ hi pīḍāṃ kurvanti duḥsahām ||30|| tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyamaśca satyam | guṇāstathā'ṣṭāvapi teṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam ||31|| na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti | ye tvāviśantīti vadanti mohātte bhūtavidyāviṣayādapohyāḥ ||32|| teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ | asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tathā''viśanti ||33|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāna unmādanidānaṃ samāptam||20|| ||20||

apasmāranidānam athāpasmāranidānam | (cintāśokādibhirdoṣāḥ kruddhā hṛtsrotasi sthitāḥ | kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ prakurvate) | tamaḥpraveśaḥ saṃrambho doṣodrekahatasmṛteḥ | apasmāra iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ ||1|| hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrchā pramūḍhatā | nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavatyatha ||2|| (su. u. taṃ. a. 61) | kampate pradaśeddantān phenodvāmī śvasityapi | paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedrūpāṇi cānilāt ||3|| (ca. ci. a. 10) | pītaphenāṅgavaktrākṣaḥ pītāsṛgrūpadarśakaḥ | satṛṣṇoṣṇānalavyāptalokadarśī ca paittikaḥ ||4|| (ca. ci. a. 10) | śuklaphenāṅgavaktrākṣaḥ śītahṛṣṭāṅgajo guruḥ | paśyechuklāni rūpāṇi ślaiṣmiko mucyate cirāt ||5|| (ca. ci. a. 10) | sarvairetaiḥ samastaiśca liṅgairjñeyastridoṣajaḥ | apasmāraḥ sa cāsādhyo yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ ||6|| (ca. ci. a. 10) | ‘prasphurantaṃ subahuśaḥ’ iti pā., ‘visphurantaṃ subahuśaḥ’ iti ca pā. | pratisphurantaṃ bahuśaḥ kṣīṇaṃ pracalitabhruvam | netrābhyāṃ ca vikurvāṇamapasmāro vināśayet ||7|| pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ | apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram ||8|| (ca. ci. a. 10) | deve varṣatyapi yathā bhūmau bījāni kānicit | śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayāḥ ||9|| (su. u. taṃ. a. 61) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'pasmāranidānaṃ samāptam ||21||

vātavyādhinidānam atha vātavyādhinidānam| rūkṣaśītālpalaghvannavyavāyātiprajāgaraiḥ | viṣamādupacārācca doṣāsṛksravaṇādapi ||1|| laṅghanaplavanātyadhvavyāyāmādiviceṣṭitaiḥ | dhātūnāṃ saṅkṣayāccintāśokarogātikarṣaṇāt ||2|| vegasandhāraṇādāmādabhighātādabhojanat | marmābādhādgajoṣṭrāśvaśīghrayānāpataṃsanāt ||3|| dehe srotāṃsi riktāni pūrayitvā'nilo balī | karoti vividhān vyādhīn sarvāṅgaikāṅgasaṃśrayān ||4|| (ca. ci. a. 28) | avyaktaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ pūrvarūpamiti smṛtam | ātmarūpaṃ tu yadvyaktamapāyo laghutā punaḥ ||5|| (ca. ci. a. 28) | saṅkocaḥ parvaṇāṃ stambho bhaṅgo'sthnāṃ parvaṇāmapi | romaharṣaḥ pralāpaśca pāṇipṛṣṭhaśirograhaḥ ||6|| khāñjyapāṅgulyakubjatvaṃ ‘śotho’ ityasya sthāne ‘śoṣo’ iti pā. | śotho'ṅgānāmanidratā | garbhaśukrarajonāśaḥ spandanaṃ ‘gātrasuptati’ iti pā. | gātrasuptatā ||7|| śironāsākṣijatrūṇāṃ grīvāyāścāpi huṇḍanam | bhedastodo'rtirākṣepo muhuścāyāsa eva ca ||8|| evaṃvidhāni rūpāṇi karoti kupito'nilaḥ | hetusthānaviśeṣācca bhavedrogaviśeṣakṛt ||9|| (ca. ci. a. 28) | tatra koṣṭhāśrite duṣṭe nigraho mūtravarcasoḥ | bradhnahṛdrogagulmārśaḥpārśvaśūlaṃ ca mārute ||10|| sarvāṅgakupite vāte gātrasphuraṇabhañjanam | vedanābhiḥ parītāśca sphuṭantīvāsya sandhayaḥ ||11|| (ca. ci. a. 28) | graho viṇmūtravātānāṃ śūlādhmānāśmaśarkarāḥ | jaṅghorutrikapātpṛṣṭharogaśoṣau gude sthite ||12|| ruk pārśvodarahṛnnābhestṛṣṇodgāravisūcikāḥ | kāsaḥ kaṇṭhāsyaśoṣaśca śvāsaścāmāśayasthite ||13|| (ca. ci. a. 28) | pakvāśayastho'ntrakūjaṃ śūlāṭopau karoti ca | kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṃ trikavedanām ||14|| śrotrādiṣvindriyavadhaṃ kuryādduṣṭasamīraṇaḥ | (su. ni. a. 1) | tvagrūkṣā sphuṭitā suptā kṛśā kṛṣṇā ca tudyate | ātanyate sarāgā ca parvaruk tvaggate'nile ||15|| (ca. ci. a. 28) | rujastīvrāḥ sasantāpā vaivarṇyaṃ kṛśatā'ruciḥ | gātre cārūṃṣi bhuktasya stambhaścāsṛggate'nile ||16|| (ca. ci. a. 28) | gurvaṅgaṃ tudyate'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā | saruk śramitamatyarthaṃ māṃsamedogate'nile ||17|| bhedo'sthiparvaṇāṃ sandhiśūlaṃ māṃsabalakṣayaḥ | asvapnaḥ santatā ruk ca majjāsthikupite'nile ||18|| (ca. ci. a. 28) | kṣipraṃ muñcati badhnāti śukraṃ garbhamathāpi vā | vikṛtiṃ janayeccāpi śukrasthaḥ kupito'nilaḥ ||19|| (ca. ci. a. 28) | kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam | (su. ni. a. 1) | atra ‘sa’ iti kvacitpustake adhikaḥ pā. | sa bāhyābhyantarāyāmaṃ ‘khalvīm’ iti pā. | khallīṃ kaubjyamathāpi vā ||20|| sarvāṅgaikāṅgarogāṃśca kuryāt snāyugato'nilaḥ | (ca. ci. a. 28) | hanti sandhigataḥ sandhīn śūlāṭopau karoti ca ||21|| (su. ni. a. 17) | (prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam) | (su. ni. a. 1) | prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate | daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyaṃ ca kaphāvṛte ||22|| (su. ni. a. 1) | udāne pittayukte tu dāho mūrchā bhramaḥ klamaḥ | asvedaharṣau mando'gniḥ śītatā ca kaphāvṛte ||23|| svedadāhauṣṇyamūrchāḥ syuḥ samāne pittasaṃvṛte | kaphena sakte viṇmūtre gātraharṣaśca jāyate ||24|| apāne pittayukte tu dāhauṣṇyaṃ raktamūtratā | adhaḥkāye gurutvaṃ ca śītatā ca kaphāvṛte ||25|| vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ | stambhano daṇḍakaścāpi śūlaśothau kaphāvṛte ||26|| (su. ni. a. 1) |27| yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito'bhyeti mārutaḥ | tadā''kṣipatyāśu muhurmuhurdehaṃ muhuścaraḥ ||27|| muhurmuhuścākṣepaṇādākṣepaka iti smṛtaḥ | (su. ni. a. 1) | kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ ‘prapadyate’ iti pā. | pravartate ||28|| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥśaṅkhau ca pīḍayan | dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettadā ||29|| sa kṛcchrāducchvaseccāpi stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ | kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ ||30|| dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati | hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ ||31|| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tadapatānakam | (ca. si. a. 1) | kaphānvito bhṛśaṃ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati ||32|| daṇḍavat stambhayeddehaṃ sa tu daṇḍāpatānakaḥ | (su. ni. a. 1) | dhanustulyaṃ namedyastu sa dhanuḥstambhasañjñakaḥ ||33|| (su. ni. a. 1) | aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ | snāyupratānamanilo yadā''kṣipati vegavān ||34|| viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman | abhyantaraṃ dhanuriva yadā namati mānavam ||35|| tadā'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī | bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca ||36|| tamasādhyaṃ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam | (su. ni. a. 1) | ( ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate hṛdayaṃ yadi vā pṛṣṭhamunnataṃ kramaśaḥ saruk | kruddho vāyuryadā kuryāt tadā taṃ kubjamādiśet) | kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ ||37|| kuryādākṣepakaṃ tvanyaṃ caturthamabhighātajam | (su. ni. a. 1) | garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ ||38|| abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ | (su. ni. a. 1) | gṛhītvā'rdhaṃ tanorvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśoṣya ca ||39|| pakṣamanyataraṃ hanti sandhibandhān vimokṣayan | kṛtsno'rdhakāyastasya syādakarmaṇyo vicetanaḥ ||40|| ekāṅgarogaṃ taṃ kecidanye pakṣavadhaṃ viduḥ | sarvāṅgarogastadvacca sarvakāyāśrite'nile ||41|| (vā. ni. a. 15) | dāhasantāpamūrchāḥ syurvāyau pittasamanvite | śaityaśothagurutvāni tasminneva kaphānvite ||42|| śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ | sādhyamanyena saṃyuktamasādhyaṃ kṣayahetukam ||43|| (su. ni. a. 1) | ( ) etaccihnamadhyastho'yaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate (garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛksrute | pakṣāghātaṃ pariharet vedanārahito yadi) | uccairvyāharato'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā | hasato jṛmbhato vā'pi bhārādviṣamaśāyinaḥ ||44|| śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | ardayatyanilo vaktramarditaṃ janayatyataḥ | vakrībhavati vaktrārdhaṃ ‘grīvā cāpyapavartate’ ityasya sthāne ‘grīvāṃ vyāpyapravartate’ iti pā. | grīvā cāpyapavartate ||45|| śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam | grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||46|| (yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam | vāyurūrdhvaṃ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ) | tamarditamiti prāhurvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ | (su. ni. a. 1) | kṣīṇasyānimiṣakṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||47|| na sidhyatyarditaṃ gāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca | (su. ni. a. 1) | gate vege bhavet svāsthyaṃ sarveṣvākṣepakādiṣu ||48|| (vā. ni. a. 15) | jihvānirlekhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ | kupito hanumūlasthaḥ sraṃsayitvā'nilo ‘hanū’ iti pā. | hanum ||49|| karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām | ‘hanustambhaḥ’ iti pā. | hanugrahaḥ sa tena syāt kṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam ||50|| (vā. ni. a. 15) | divāsvapnāsanasthānavivṛtordhvanirīkṣaṇaiḥ | manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmāṇa''vṛtaḥ ||51|| (su. ni. a. 1) | vāgvāhinīsirāsaṃstho jihvāṃ stambhayate'nilaḥ | jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā ||52|| (vā. ni. a. 15) | raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrdhadharāḥ sirāḥ | rūkṣāḥ savedanāḥ kṛṣṇāḥ so'sādhyaḥ syāt sirāgrahaḥ ||53|| (vā. ni. a. 15) | sphikpūrvā kaṭipṛṣṭhorujānujaṅghāpadaṃ kramāt | gṛdhrasī stambharuktodairgṛhṇāti spandate muhuḥ ||54|| vātādvātakaphāttandrāgauravārocakānvitā | (ca. ci. a. 28) | vātajāyāṃ bhavettodo dehasyāpi ‘pravaktatā’ iti pā. | pravakratā | jānukaṭyūrusandhīnāṃ sphuraṇaṃ stabdhatā bhṛśam ||55|| vātaśleṣmodbhavāyāṃ tu nimittaṃ vahnimārdavam | tandrā mukhaprasekaśca bhaktadveṣastathaiva ca ||56|| talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yāḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ ||57|| bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācī ceti socyate | (su. ni. a. 1) | vātaśoṇitajaḥ śotho jānumadhye mahārujaḥ ||58|| jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat | (su. ni. a. 1) | vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā ||59|| khañjastadā bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt | (su. ni. a. 1) | prakrāman vepate yastu khañjanniva ca gacchati ||60|| kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam | (su. ni. a. 1) | ruk pāde viṣamenyaste śramādvā jāyate yadā ||61|| vātena gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam | (vā. ni. a. 15) | pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito'nilaḥ ||62|| viśeṣataścaṅkramataḥ pādadāhaṃ tamādiśet | (su. ni. a. 1) | hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau ||63|| pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopataḥ | (su. ni. a. 1) | aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayedaṃsabandhanam ||64|| (su. ni. a. 1) | ‘aṃsetyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | sirāścākuñcya tatrastho janayedavabāhukam |65| (su. ni. a. 1) | āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ ||65|| narān karotyakriyakānmūkaminminagadgadān | (su. ni. a. 1) | ‘mūkādīnāha’ iti pā.| adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā ||66|| bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnī nāma nāmataḥ | (su. ni. a. 1) | gudopasthotthitā yā tu pratilomaṃ pradhāvitā ||67|| vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti socyate | (su. ni. a. 1) | sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṃ bhṛśam ||68|| ādhmānamiti taṃ vidyād ghoraṃ vātanirodhajam | vimuktapārśvahṛdayaṃ tadevāmāśayotthitam ||69|| pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam | (su. ni. a. 1) | nābheradhastāt sañjātaḥ sañcārī yadi vā'calaḥ ||70|| aṣṭhīlāvadghano granthirūrdhvamāyata unnataḥ | vātāṣṭhīlāṃ vijānīyādbahirmārgāvarodhinīm ||71|| etāmeva rujopetāṃ vātaviṇmūtrarodhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadejjaṭhare tiryagutthitām ||72|| (su. ni. a. 1) | mārute'nuguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate | vikārā vividhāścātra pratilome bhavanti ca ||73|| (su. ni. a. 3) | sarvāṅgakampaḥ śiraso vāyurvepathusañjñakaḥ |74| khallī tu pādajaṅghorukaramūlāvamoṭanī ||74|| (ca. ci. a. 28) | adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā mārutena vā | karotyudgārabāhulyamūrdhvavātaḥ sa ucyate ||75|| sthānanāmānurūpaiśca liṅgaiḥ śeṣān vinirdiśet | sarveṣveteṣu saṃsargaṃ pittādyairupalakṣayet ||76|| (ca. ci. a. 28) | hanustambhārditākṣepapakṣāghātāpatānakāḥ | kālena ‘mahatā vātā’ ityasya sthāne ‘mahatāḍhyānām’ iti pā. | mahatā vātā yatnāt sidhyanti vā na vā ||77|| ‘narān balavatastvetān’ ityasya sthāne ‘narāṃstu taruṇānetān’ iti pā. | narān balavatastvetān sādhayennirupadravān | (ca. ci. a. 28) | visarpadāharuksaṅgamūrchārucyagnimārdavaiḥ ||78|| kṣīṇamāṃsabalaṃ vātā ghnanti pakṣavadhādayaḥ | śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam | rujārtimantaṃ ca naraṃ vātavyādhirvināśayet ||79|| (su. sū. a. 33) | avyāhatagatiryasya sthānasthaḥ prakṛtisthitaḥ | vāyuḥ syāt so'dhikaṃ jīvedvītarogaḥ samāḥ śatam ||80|| (ca. ci. a. 28) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vātavyādhinidānaṃ samāptam ||22||

vātaraktanidānam atha vātaraktanidānam | lavaṇāmlakaṭukṣārasnigdhoṣṇājīrṇabhojanaḥ | klinnaśuṣkāmbujānūpamāṃsapiṇyākamūlakaiḥ ||1|| kulatthamāṣaniṣpāvaśākādipalalekṣubhiḥ | dadhyāranālasauvīraśuktatakrasurāsavaiḥ ||2|| viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ | prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām | (ca. ci. a. 29) | sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate ‘vātaraktaṃ prakupyati’ iti pā. | vātaśoṇitam ||3|| (su. ci. a. 1) | hastyaśvoṣṭrairgacchataścāśnataśca vidāhyannaṃ savidāho'śanasya | kṛtsnaṃ raktaṃ vidahatyāśu tacca ‘duṣṭaṃ srutam’ iti pā. | srastaṃ duṣṭaṃ pādayoścīyate tu | tat sampṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyāducyate vātaraktam ||4|| (su. ni. a. 1) | svedo'tyarthaṃ na vā kārṣṇyaṃ sparśājñatvaṃ kṣate'tiruk | sandhiśaithilyamālasyaṃ sadanaṃ piḍakodgamaḥ ||5|| jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu | nistodaḥ sphuraṇaṃ bhedo gurutvaṃ suptireva ca ||6|| kaṇḍūḥ sandhiṣu rugbhūtvā bhūtvā naśyati cāsakṛt | vaivarṇyaṃ maṇḍalotpattirvātāsṛkpūrvalakṣaṇam ||7|| (ca. ci. a. 29) | vāte'dhike'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam | śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatā vṛddhihānayaḥ ||8|| dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṅkoco'ṅgagraho'tiruk | śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ ||9|| rakte śotho'tiruktodastāmraścimicimāyate | snigdharūkṣaiḥ śamaṃ naiti kaṇḍūkledasamanvitaḥ ||10|| pitte vidāhaḥ sammohaḥ svedo mūrchā ‘madaḥ satṛṭ’ iti pā. | madastṛṣā | sparśāsahatvaṃ rugrāgaḥ śothaḥ pāko bhṛśoṣmatā ||11|| kaphe staimityagurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ | kaṇḍūrmandā ca rugdvandvaṃ sarvaliṅgaṃ ca saṅkarāt ||12|| (vā. ni. a. 16) | pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi | ākhorviṣamiva kruddhaṃ taddehamupasarpati ||13|| (su. ni. a. 1) | ājānu sphuṭitaṃ yacca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṃ prāṇamāṃsakṣayādibhiḥ ||14|| vātaraktamasādhyaṃ syādyāpyaṃ saṃvatsarotthitam | (su. ni. a. 1) | asvapnārocakaśvāsamāṃsakothaśirograhāḥ ||15|| ‘mūrchātimadaruk ... ’ iti pā. | sammūrchāmadaruktṛṣṇājvaramohapravepakāḥ | hikkāpāṅgulyavīsarpapākatodabhramaklamāḥ ||16|| aṅgulīvakratāsphoṭadāhamarmagrahārbudāḥ | etairupadravairvarjyaṃ mohenaikena vā'pi yat ||17|| akṛtsnopadravaṃ yāpyaṃ, sādhyaṃ syānnirupadravam | ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ navaṃ, yāpyaṃ dvidoṣajam | tridoṣajamasādhyaṃ syādyasya ca syurupadravāḥ ||18|| (ca. ci. a. 29) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vātaraktanidānaṃ samāptam ||23||

ūrustambhanidānam athorustambhanidānam | śītoṣṇadravasaṃśuṣkagurusnigdhairniṣevitaiḥ | jīrṇājīrṇe tathā''yāsasaṅkṣobhasvapnajāgaraiḥ ||1|| saśleṣmamedaḥpavanaḥ sāmamatyarthasañcitam | abhibhūyetaraṃ doṣamūrū cet pratipadyate ||2|| sakthyasthinī prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stimitena ca | tadā stabhnāti tenorū stabdhau śītāvacetanau ||3|| parakīyāviva gurū syātāmatibhṛśavyathau | dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ ||4|| saṃyuktau pādasadanakṛcchroddharaṇasuptibhiḥ | tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare ||5|| (vā. ni. a. 15) | prāgrūpaṃ tasya nidrā'tidhyānaṃ stimitatā jvaraḥ | romaharṣo'ruciśchardirjaṅghorvoḥ sadanaṃ tathā ||6|| vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snehanāt punaḥ | pādayoḥ sadanaṃ suptiḥ kṛcchrāduddharaṇaṃ tathā ||7|| jaṅghoruglāniratyarthaṃ śaśvaccādāhavedane | pādaṃ ca vyathate nyastaṃ śītasparśaṃ na vetti ca ||8|| saṃsthāne pīḍane gatyāṃ cālane cāpyanīśvaraḥ | ‘anyaneyau’ iti pā. | anyasyeva hi sambhagnāvūrū pādau ca manyate ||9|| yadā dāhārtitodārto vepanaḥ puruṣo bhavet | ūrustambhastadā hanyāt, sādhayedanyathā navam ||10|| (ca. ci. a. 27) | ‘anupaśayamāha– vātetyādi|’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ūrustambhanidānaṃ samāptam ||24||

āmavātanidānam athāmavātanidānam | viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca | snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvatastathā ||1|| vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ pradhāvati | tenātyarthaṃ vidagdho'sau dhamanīḥ pratipadyate ||2|| vātapittakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo rasaḥ | srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ ||3|| janayatyāśu daurbalyaṃ gauravaṃ hṛdayasya ca | vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasañjño'tidāruṇaḥ ||4|| yugapatkupitāvantastrikasandhipraveśakau | stabdhaṃ ca kuruto gātramāmavātaḥ sa ucyate ||5|| aṅgamardo'rucistṛṣṇā ‘hyālasyam’ iti samucitaḥ pāṭhaḥ, anyathā dīrghasandhipaścāt chandabhaṅgaḥ syāt| ālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ | apākaḥ ‘śūnyatā ... ’ iti pā. | śūnatā'ṅgānāmāmavātasya lakṣaṇam ||6|| sa kaṣṭaḥ sarvarogāṇāṃ yadā prakupito bhavet | hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu ||7|| karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate | sa deśo ‘rujate ... ’ iti pā. | rujyate'tyarthaṃ vyāviddha iva vṛścikaiḥ ||8|| janayet so'gnidaurbalyaṃ prasekārucigauravam | utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhaṃ ca bahumūtratām ||9|| kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā nidrāviparyayam | tṛṭchardibhramamūrchāśca hṛdgrahaṃ viḍvibaddhatām | jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadravān ||10|| ‘asyaiva ... ’ iti pā.| pittāt sadāharāgaṃ ca, saśūlaṃ pavanānugam | stimitaṃ gurukaṇḍūṃ ca kaphaduṣṭaṃ tamādiśet ||11|| ekadoṣānugaḥ sādhyo, dvidoṣo yāpya ucyate | sarvadehacaraḥ śothaḥ sa kṛcchraḥ sānnipātikaḥ ||12|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne āmavātanidānaṃ samāptam ||25||

śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam atha śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam | doṣaiḥ pṛthak samastāmadvandvaiḥ śūlo'ṣṭadhā bhavet | sarveṣveteṣu śūleṣu prāyeṇa pavanaḥ prabhuḥ ||1|| ‘āmavāte’ iti pā.| vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt | kalāyamudgāḍhakikoradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt ||2|| kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt | viṭśukramūtrānilavegarodhācchokopavāsādatihāsyabhāṣyāt ||3|| vāyuḥ pravṛddho janayeddhi śūlaṃ hṛtpārśvapṛṣṭhatrikabastideśe | jīrṇe pradoṣe ca ghanāgame ca śīte ca kopaṃ samupaiti gāḍham ||4|| muhurmuhuścopaśamaprakopī viḍvātasaṃstambhanatodabhedaiḥ | saṃsvedanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhoṣṇabhojyaiśca śamaṃ prayāti ||5|| kṣārātitīkṣṇoṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ | kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krodhānalāyāsaravipratāpaiḥ ||6|| grāmyātiyogādaśanairvidagdhaiḥ pittaṃ prakupyāśu karoti śūlam | tṛṇmohadāhārtikaraṃ hi nābhyāṃ saṃsvedamūrchābhramacoṣayuktam ||7|| madhyandine kupyati cārdharātre vidāhakāle jaladātyaye ca | śīte ca śītaiḥ samupaiti śāntiṃ susvāduśītairapi bhojanaśca ||8|| ānūpavārijakilāṭapayovikārairmāṃsekṣupiṣṭakṛśarātilaśaṣkulībhiḥ | anyairbalāsajanakairapi hetubhiśca śleṣmā prakopamupagamya karoti śūlam ||9|| hṛllāsakāsasadanārucisamprasekairāmāśaye stimitakoṣṭhaśirogurutvaiḥ | bhukte sadaiva hi rujaṃ kurute'timātraṃ sūryodaye'tha śiśire kusumāgame ca ||10|| sarveṣu doṣeṣu ca sarvaliṅgaṃ vidyādbhiṣak sarvabhavaṃ hi śūlam | sukaṣṭamenaṃ viṣavajrakalpaṃ vivarjanīyaṃ pravadanti tajjñāḥ ||11|| āṭopahṛllāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasekaiḥ | kaphasya liṅgena samānaliṅgamāmodbhavaṃ śūlamudāharanti ||12|| dvidoṣalakṣaṇairetairvidyācchūlaṃ dvidoṣajam | bastau hṛtpārśvapṛṣṭheṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ | kukṣau hṛnnābhimadhyeṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ ||13|| dāhajvarakaro ghoro vijñeyo vātapaittikaḥ |14| ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ, kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ ||14|| sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ |15| svairnidānaiḥ prakupito vāyuḥ sannihitastadā ||15|| kaphapitte samāvṛtya śūlakārī bhavedbalī | bhukte jīryati yacchūlaṃ tadeva pariṇāmajam ||16|| tasya lakṣaṇamapyetat samāsenābhidhīyate |17| ādhmānāṭopaviṇmūtravibandhārativepanaiḥ ||17|| snigdhoṣṇopaśamaprāyaṃ vātikaṃ tadvadedbhiṣak | tṛṣṇādāhāratisvedaṃ kaṭvamlalavaṇottaram ||18|| śūlaṃ śītaśamaprāyaṃ paittikaṃ lakṣayedbudhaḥ | chardihṛllāsasammohaṃ svalparugdīrghasantati ||19|| kaṭutiktopaśāntaṃ ca tacca jñeyaṃ kaphātmakam | saṃsṛṣṭalakṣaṇaṃ buddhvā dvidoṣaṃ parikalpayet ||20|| tridoṣajamasādhyaṃ tu kṣīṇamāṃsabalānalam |21| jīrṇe jīryatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate ||21|| pathyāpathyaprayogeṇa bhojanabhojanana ca | na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ ||22|| (annadravākhyaśūleṣu na tāvat svāsthyamaśnute | vāntamātre jaratpittaṃ śūlamāśu vyapohati) ||1|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānaṃ samāptam ||26||

udāvartānāhanidānam athodāvartānāhanidānam | ‘ ... jṛmbhāsrakṣavodgāra ... ’ iti pā. | vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ | kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃ dhṛtyodāvartasambhavaḥ ||1|| vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā | jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt ||2|| (ca. sū. a. 7) | āṭopaśūlau parikartikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ | purīṣamāsyādathavā nireti purīṣavege'bhihate narasya ||3|| (su. u. taṃ. a. 55) | bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā | vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe ||4|| (ca. sū. a. 7) | manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ | tathā'kṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarogaiḥ ||5|| etadādyāḥ pañca ślokā ātaṅkadarpaṇasahitamudritapustake ‘vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ’ ityāditrayodaśaślokānte upalabhyante| ānandajaṃ vā'pyatha śokajaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi | śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||6|| (su. u. taṃ. a. 55) | manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau | indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt ||7|| (ca. sū. a. 7) | kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyorathavā'pravṛttiḥ | udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ ||8|| (su. u. taṃ. a. 55) | kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ | kuṣṭhavīsarpahṛllāsāśchardinigrahajā gadāḥ ||9|| (ca. sū. a. 7) | mūtrāśaye vai gudamuṣkayośca śotho rujā mūtravinigrahaśca | śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavecca te te vikārā vihate ca śukre ||10|| tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca kṣudhābhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ | kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇāvighātāddhṛdaye vyathā ca ||11|| śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavā'pi gulmaḥ | jṛmbhā'ṅgamardo'kṣiśiro'tijāḍyaṃ nidrābhighātādathavā'pi tandrā ||12|| (su. u. taṃ. a. 55) | vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | bhojanaḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti ‘ca’ iti pā. | hi ||13|| vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai | srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet ||14|| tato hṛdbastiśūlārto hṛllāsāratipīḍitaḥ | vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ ||15|| śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvarān | vamihikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān | bahūnanyāṃśca labhate vikārān vātakopajān ||16|| (su. u. taṃ. a. 55) | āmaṃ śakṛdvā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena | pravartamānaṃ na yathāsvamenaṃ vikāramānāhamudāharanti ||17|| tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ | āmāśaye śūlamatho gurutvaṃ hṛtstambha udgāravighātanaṃ ca ||18|| stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo'tha mūrchā śakṛtaśca chardiḥ | śothaśca pakvāśayaje bhavanti tathā'lasoktāni ca lakṣaṇāni ||19|| (su. u. taṃ. a. 56) | ayaṃ ślokaḥ kvacitpustake nopalabhyate tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam | śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet ||20|| (su. u. taṃ. a. 55) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne udāvartānāhanidānaṃ samāptam ||27||

gulmanidānam atha gulmanidānam | duṣṭā vātādayo'tyarthaṃ mithyāhāravihārataḥ | kurvanti pañcadhā gulmaṃ koṣṭhāntargranthirūpiṇam | tasya pañcavidhaṃ sthānaṃ pārśvahṛnnābhibastayaḥ ||1|| hṛnnābhyorantare granthiḥ sañcārī yadi vā'calaḥ | vṛttaścayāpacayavān sa ‘gulma’ iti kīrtitaḥ ||2|| (su. u. taṃ. a. 42) | sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ | puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 42) | udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni | āṭopa ādhmānamapaktiśaktirāsannagulmasya vadanti cihnam ||4|| (vā. ni. a. 11) | aruciḥ kṛcchraviṇmūtravātatā'ntravikūjanam | ānāhaścordhvavātatvaṃ sarvagulmeṣu lakṣayet ||5|| rūkṣānnapānaṃ viṣamātimātraṃ viceṣṭanaṃ vegavinigrahaśca | śoko'bhighāto'timalakṣayaśca nirannatā cānilagulmahetuḥ ||6|| yaḥ sthānasaṃsthānarujāṃ vikalpaṃ viḍvātasaṅgaṃ galavaktraśoṣam | śyāvāruṇatvaṃ śiśirajvaraṃ ca hṛtkukṣipārśvāṃsaśirorujaṃ ca ||7|| karoti jīrṇe tvadhikaṃ prakopaṃ bhukte mṛdutvaṃ samupaiti yaśca | vātāt sa gulmo naca tatra rūkṣaṃ kaṣāyatiktaṃ kaṭu copaśete ||8|| (ca. ci. a. 5) | kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakrodhātimadyārkahutāśasevā | āmābhighāto rudhiraṃ ca duṣṭaṃ paittasya gulmasya nimittamuktam ||9|| jvaraḥ pipāsā vadanāṅgarāgaḥ śūlaṃ mahajjīryati bhojana ca | svedo vidāho vraṇavacca gulmaḥ sparśāsahaḥ paittikagulmarūpam ||10|| (ca. ci. a. 5) | śītaṃ guru snigdhamaceṣṭanaṃ ca sampūraṇaṃ prasvapanaṃ divā ca | gulmasya hetuḥ kaphasambhavasya sarvastu duṣṭo nicayātmakasya ||11|| staimityaśītajvaragātrasādahṛllāsakāsārucigauravāṇi | śaityaṃ rugalpā kaṭhinonnatatvaṃ gulmasya rūpāṇi kaphātmakasya ||12|| (ca. ci. a. 5) | nimittarūpāṇyupalabhya gulme dvidoṣaje doṣabalābalaṃ ca | vyāmiśraliṅgānaparāṃśca gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham ||13|| (ca. ci. a. 5) | mahārujaṃ dāhaparītamaśmavadghanonnataṃ śīghravidāhi dāruṇam | manaḥśarīrāgnibalāpahāriṇaṃ tridoṣajaṃ gulmamasādhyamādiśet ||14|| (ca. ci. a. 5) | navaprasūtā'hitabhojana yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā | vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham | paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha ||15|| (su. u. taṃ. a. 42) | yaḥ spandate piṇḍita eva nāṅgaiścirāt saśūlaḥ samagarbhaliṅgaḥ | sa raudhiraḥ strībhava eva gulmo māse vyatīte daśame cikitsyaḥ ||16|| (ca. ci. a. 5) | sañcitaḥ kramaśo gulmo mahāvāstuparigrahaḥ | kṛtamūlaḥ sirānaddho yadā kūrma ivotthitaḥ ||17|| daurbalyārucihṛllāsakāsacchardyaratijvaraiḥ | tṛṣṇātandrāpratiśyāyairyujyate sa na sidhyati ||18|| gṛhītvā sajvaraṃ śvāsacchardyatīsārapīḍitam | hṛnnābhihastapādeṣu śothaḥ karṣati gulminam ||19|| (ca. ci. a. 5) | śvāsaḥ śūlaṃ pipāsā'nnavidveṣo granthimūḍhatā | jāyate durbalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai ||20|| (su. sū. a. 33) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne gulmanidānaṃ samāptam ||28||

hṛdroganidānam atha hṛdroganidānam | atyuṣṇagurvannakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ | sañcintanairvegavidhāraṇaiśca hṛdāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ ||1|| dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṃ gatāḥ | hṛdi bādhāṃ prakurvanti hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate ||2|| (su. u. taṃ. a. 43) | āyamyate mārutaje hṛdayaṃ tudyate tathā | nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate'pi ca ||3|| (su. u. taṃ. a. 43) | tṛṣṇoṣmādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdayaklamaḥ | dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||4|| (su. u. taṃ. a. 43) | gauravaṃ kaphasaṃsrāvo'ruciḥ stambho'gnimārdavam | mādhuryamapi cāsyasya balāsāvatate hṛdi ||5|| (su. u. taṃ. a. 43) | vidyāttridoṣaṃ tvapi sarvaliṅgaṃ tīvrārtitodaṃ krimijaṃ sakaṇḍūm | (ca. ci. a. 26) | utkledaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanetratvaṃ śothaśca krimije bhavet ||6|| (su. u. taṃ. a. 43) | marmaikadeśaṃ saṅkledaṃ rasaścāpyupagacchati | saṅkledātkṛmayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ ||7|| klamaḥ sādo bhramaḥ śoṣo jñeyāsteṣāmupadravāḥ | krimije krimijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||8|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne hṛdroganidānaṃ samāptam ||29||

mūtrakṛcchranidānam atha mūtrakṛcchranidānam | vyāyāmatīkṣṇauṣadharūkṣamadyaprasaṅganityadrutapṛṣṭhayānāt | ānūpamāṃsādhyaśanādajīrṇātsyurmūtrakṛcchrāṇi ‘nṛṇāmihāṣṭau’ iti pā. | nṛṇāṃ tathā'ṣṭau ||1|| pṛthaṅmalāḥ svaiḥ kupitā nidānaiḥ sarve'thavā kopamupetya bastau | mūtrasya mārgaṃ paripīḍayanti yadā tadā mūtrayatīha kṛcchrāt ||2|| (ca. ci. a. 26) | tīvrārtirugvaṅkṣaṇabastimeḍhre svalpaṃ muhurmūtrayatīha vātāt | pītaṃ saraktaṃ sarujaṃ sadāhaṃ kṛcchraṃ muhurmūtrayatīha pittāt ||3|| basteḥ saliṅgasya gurutvaśothau mūtraṃ sapicchaṃ kaphamūtrakṛcchre | sarvāṇi rūpāṇi tu sannipātādbhavanti tatkṛcchratamaṃ hi kṛcchram ||4|| (ca. ci. a. 26) | mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣvabhihateṣu vā | mūtrakṛcchraṃ tadāghātājjāyate bhṛśadāruṇam ||5|| vātakṛcchreṇa tulyāni tasya liṅgāni nirdiśet | śakṛtastu pratīghātādvāyurviguṇatāṃ gataḥ ||6|| ādhmānaṃ vātaśūlaṃ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca | aśmarīhetu tatpūrvaṃ mūtrakṛcchramudāharet ||7|| (su. u. taṃ. a. 59) | śukre doṣairupahate mūtramārge vidhāvite saśukraṃ mūtrayet kṛcchrādbastimehanaśūlavān ||8|| aśmarī śarkarā caiva tulyasambhavalakṣaṇe | viśeṣaṇaṃ śarkarāyāḥ śṛṇu kīrtayato mama ||9|| pacyamānā'śmarī pittācchoṣyamāṇā ca vāyunā | vimuktakaphasandhānā kṣarantī śarkarā matā ||10|| hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaṃ kukṣāvagniśca durbalaḥ | tayā bhavati mūrchā ca mūtrakṛcchraṃ ca dāruṇam ||11|| mūtraveganirastābhiḥ praśamaṃ yāti vedanā | yāvadasyāḥ punarnaiti guḍikā srotaso mukham ||12|| (su. u. taṃ. a. 59) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūtrakṛcchranidānaṃ samāptam ||30||

mūtrāghātanidānam atha mūtrāghātanidānam | jāyante kupitairdoṣairmūtrāghātāstrayodaśa | prāyo mūtravighātādyairvātakuṇḍalikādayaḥ ||1|| raukṣyādvegavighātādvā vāyurbastau savedanaḥ | mūtramāviśya carati viguṇaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ ||2|| mūtramalpālpamathavā sarujaṃ sampravartate | vātakuṇḍalikāṃ tāṃ tu vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam ||3|| (su. u. taṃ. a. 58) | ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām | kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ ātaṅkadarpaṇavyākhyāyāṃ ‘mūtraviṇmārga ... ’ ityasya sthāne ‘mūtravimārga ... ’ iti pā. | mūtraviṇmārgarodhinīm ||4|| vegaṃ vidhārayedyastu mūtrasyākuśalo naraḥ | niruṇaddhi mukhaṃ tasya basterbastigato'nilaḥ ||5|| mūtrasaṅgo bhavettena bastikukṣinipīḍitaḥ | vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||6|| (su. u. taṃ. a. 58) | ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate | mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate ||7|| mūtrasya vege'bhihate tadudāvartahetukaḥ | apānaḥ kupito vāyurudaraṃ pūrayedbhṛśam ||8|| nābheradhastādādhmānaṃ janayettīvravedanam | tanmūtrajaṭharaṃ vidyādadhobastinirodhanam ||9|| (su. u. taṃ. a. 58) | bastau vā'pyathavā nāle maṇau vā yasya dehinaḥ | mūtraṃ pravṛttaṃ sajjeta saraktaṃ vā pravāhataḥ ||10|| sravecchanairalpamalpaṃ sarujaṃ vā'tha nīrujam | viguṇānilajo vyādhiḥ sa mūtrotsaṅgasañjñitaḥ ||11|| (su. u. taṃ. a. 58) | rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau | mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam ||12|| (su. u. taṃ. a. 58) | antarbastimukhe vṛttaḥ sthiro'lpaḥ sahasā bhavet | aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyate ||13|| (vā. ni. a. 9) | mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhatam | sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate ||14|| bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate | (vā. ni. a. 9) | vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilānvitam ||15|| bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahet srāvayedadhaḥ | mūtraṃ hāridramathavā saraktaṃ raktameva vā ||16|| kṛcchrāt punaḥ punarjantoruṣṇavātaṃ bruvanti tam | (su. u. taṃ. a. 58) | pittaṃ kapho dvāvapi vā saṃhanyete'nilena cet ||17|| kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ śvetaṃ raktaṃ ghanaṃ sṛjet | sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavettu tat ||18|| śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadanti tam | (vā. ni. a. 9) | rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā ||19|| mūtrasroto'nupadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ | viḍgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet ||20|| (vā. ni. a. 9) | drutādhvalaṅghanāyāsairabhighātāt prapīḍanāt | svasthānādbastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat ||21|| śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi | pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān ||22|| bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam | pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ |24| tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā ||23|| śleṣmaṇā gauravaṃ śothaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam |24| ‘vibhinnārthasūcanārthaṃ prasiddhānubhavopadarśanārthaṃ vā tasyaiva’ iti pā.| śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati ||24|| avibhrāntabilaḥ sādhyo, na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ |25| syādbastau kuṇḍalībhūte tṛṇmohaḥ śvāsa eva ca ||25|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūtrāghātanidānaṃ samāptam ||31||

aśmarīnidānam athāśmarīnidānam | vātapittakaphaistisraścaturthī śukrajā'parā | prāyaḥ śleṣmāśrayāḥ sarvā aśmaryaḥ syuryamopamāḥ ||1|| viśoṣayedbastigataṃ saśukraṃ mūtraṃ sapittaṃ pavanaḥ kaphaṃ vā | yadā tadā'śmaryupajāyate tu krameṇa pitteṣviva rocanā goḥ ||2|| naikadoṣāśrayāḥ sarvāḥ... | (ca. ci. a. 26) | ... ‘aśmaryāḥ’ iti pā. | athāsāṃ pūrvalakṣaṇam | bastyādhmānaṃ tadāsannadeśeṣu parito'tiruk ||3|| ‘mūtreṣu bastagandhatvam’ iti pā. | mūtre bastasagandhatvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro'ruciḥ | (vā. ni. a. 9) | sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisevanībastimūrdhasu ||4|| viśīrṇadhāraṃ mūtraṃ syāttayā mārge nirodhite | tadvyapāyāt sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam ||5|| tatsaṅkṣobhāt kṣate sāsramāyāsāccātirugbhavet | (vā. ni. a. 9) | tatra vātādbhṛśaṃ cārto dantān khādati vepate ||6|| gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyaniśaṃ kvaṇan | sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ ||7|| śyāvāruṇā'śmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva | (vā. ni. a. 9) | pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣmavān ||8|| bhallātakāsthisaṃsthānā raktapītā'sitā'śmarī | (vā. ni. a. 9) | bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ ||9|| aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇā'thavā sitā | (vā. ni. a. 9) | etā bhavanti bālānāṃ teṣāmeva ca bhūyasā ||10|| āśrayopacayālpatvādgrahaṇāharaṇe sukhāḥ | (vā. ni. a. 9) | śukrāśmarī tu mahatāṃ jāyate śukradhāraṇāt ||11|| sthānāccyutamamuktaṃ hi muṣkayorantare'nilaḥ | śoṣayatyupasaṅgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī ||12|| bastiruṅmūtrakṛcchratvamuṣkaśvayathukāriṇī | tasyāmutpannamātrāyāṃ śukrameti vilīyate ||13|| pīḍite tvavakāśe'smin... | (vā. ni. a. 9) | ...aśmaryeva ca śarkarā |14| (vā. ni. a. 9) | aṇuśo vāyunā bhinnā sā tasminnanulomage ||14|| nireti saha mūtreṇa pratilome nirudhyate | (vā. ni. a. 9) | mūtrasrotaḥpravṛttā sā saktā kuryādupadravān ||15|| daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamathārucim | pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim ||16|| (su. ni. a. 3) | praśūnanābhivṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujāturam | aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||17|| (su. sū. a. 33) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'śmarīnidānaṃ samāptam ||32||

pramehapramehapiḍakānidānam atha prameha-pramehapiḍakānidānam | āsyāsukhaṃ svapnasukhaṃ dadhīni grāmyaudakānūparasāḥ payāṃsi | navānnapānaṃ guḍavaikṛtaṃ ca pramehahetuḥ kaphakṛcca sarvam ||1|| (ca. ci. a. 7) | medaśca māṃsaṃ ‘ca’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ca śarīrajaṃ ca kledaṃ kapho bastigataḥ pradūṣya | karoti mehān samudīrṇamuṣṇaistāneva pittaṃ paridūṣya cāpi ||2|| kṣīṇeṣu doṣeṣvavakṛṣya dhātūn sandūṣya mehān kurute'nilaśca | sādhyāḥ kaphotthā daśa, pittajāḥ ṣaḍ yāpyā, na sādhyaḥ pavanāccatuṣkaḥ ||3|| samakriyatvādviṣamakriyatvānmahātyayatvācca yathākramaṃ te | (ca. ci. a. 6) | kaphaḥ sapittaḥ pavanaśca doṣā medo'sraśukrāmbuvasālasīkāḥ | majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ pramehiṇāṃ viṃśatireva mehāḥ ||4|| (ca. ci. a. 6) | dantādīnāṃ malāḍhyatvaṃ prāgrūpaṃ pāṇipādayoḥ | dāhaścikkaṇatā dehe tṛṭ svādvāsyaṃ ca jāyate ||5|| sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ teṣāṃ prabhūtāvilamūtratā | doṣadūṣyāviśeṣe'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ ||6|| mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate | (vā. ni. a. 10) | acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam ||7|| mehatyudakamehena kiñcidāvilapicchilam | ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ ||8|| sāndrībhavet paryuṣitaṃ sāndramehena mehati | surāmehī surātulyamuparyacchamadho ghanam ||9|| saṃhṛṣṭaromā piṣṭena ‘piṣṭavadbahulam’ iti pā. | piṣṭavadbahalaṃ sitam | śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati ||10|| mūrtāṇūn sikatāmehī sikatārūpiṇo malān | śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam ||11|| śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃ pramehati | lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam ||12|| (vā. ni. a. 10) | gandhavarṇarasasparśaiḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat | nīlamehena nīlābhaṃ kālamehī masīnibham ||13|| hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ dahat | visraṃ māñjiṣṭhamehena mañjiṣṭhāsalilopamam ||14|| visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābhaṃ raktamehataḥ |15| (vā. ni. a. 10) | vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ ||15|| majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ | kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kṣaudramehaṃ vadedbudhaḥ ||16|| hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ vegavivarjitam | salasīkaṃ vibaddhaṃ ca hastimehī pramehati ||17|| (vā. ni. a. 10) | avipāko'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ | upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām ||18|| bastimehanayostodo muṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ | dāhastṛṣṇā'mlikā mūrchā viḍbhedaḥ pittajanmanām ||19|| vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgrahalolatāḥ | śūlamunnidratā śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca jāyate ||20|| (vā. ni. a. 10) | yathoktopadravāviṣṭamatiprasrutameva ca | piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaḥ prameho hanti mānavam ||21|| (su. sū. a. 33) | jātaḥ pramehī madhumehino vā na sādhya uktaḥ sa hi bījadoṣāt | ye cāpi kecit kulajā vikārā bhavanti tāṃstān pravadantyasādhyān ||22|| (ca. ci. a. 6) | sarva eva pramehāstu kālenāpratikāriṇaḥ | madhumehatvamāyānti tadā'sādhyā bhavanti hi ||23|| (su. ni. a. 6) | madhumehe madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā | kruddhe dhātukṣayādvāyau ‘ ... 'tha vā’ iti pā. | doṣāvṛtapathe'thavā ||24|| āvṛto doṣaliṅgāni so'nimittaṃ pradarśayan | kṣaṇāt kṣīṇaḥ kṣaṇāt pūrṇo bhajate kṛcchrasādhyatām ||25|| (vā. ni. a. 10) | madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati | sarve'pi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ ||26|| (vā. ni. a. 10) | śarāvikā kacchapikā jālinī vinatā'lajī | masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā ||27|| vidradhiśceti piḍakāḥ pramehopekṣayā daśa | sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu ||28|| (vā. ni. a. 10) | antonnatā tu tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā | gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sarṣapī ||29|| sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ | jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||30|| avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā | mahatī piḍakā nīlā vinatā nāma sā smṛtā ||31|| mahatyalpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī | masūrākṛtisaṃsthānā vijñeyā tu masūrikā ||32|| raktā sitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet | vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||33|| vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā tu sā |34| (su. ni. a. 6) | ye yanmayāḥ smṛtā mehāsteṣāmetāstu tanmayāḥ ||34|| (su. ni. a. 6) | vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ | tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahāḥ ||35|| (ca. sū. a. 17) | gude hṛdi śirasyaṃsye pṛṣṭhe marmasu cotthitāḥ | sopadravā durbalāgneḥ piḍakāḥ parivarjayet ||36|| (su. ni. a. 6) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne pramehapramehapiḍakānidānaṃ samāptam ||33||

medoroganidānam atha medoroganidānam | avyāyāmadivāsvapnaśleṣmalāhārasevinaḥ | madhuro'nnarasaḥ prāyaḥ snehānmedaḥ pravardhayet ||1|| medasā''vṛtamārgatvāt puṣyantyanye na dhāvataḥ | medastu cīyate tasmādaśaktaḥ sarvakarmasu ||2|| kṣudraśvāsatṛṣāmohasvapnakrathanasādanaiḥ | yuktaḥ kṣutsvedadurgandhairalpaprāṇo'lpamaithunaḥ ||3|| medastu sarvabhūtānāmudareṣvasthiṣu sthitam | ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet ||4|| medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ | caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi ||5|| tasmāt sa śīghraṃ jarayatyāhāramabhikāṅkṣati | vikārāṃścāpnute ghorān kāṃścit kālavyatikramāt ||6|| etāvupadravakarau viśeṣādagnimārutau | etau tu dahataḥ sthūlaṃ vanadāvo vanaṃ yathā ||7|| medasyatīva saṃvṛddhe sahasaivānilādayaḥ | vikārān dāruṇān kṛtvā nāśayantyāśu jīvitam ||8|| medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ | ayathopacayotsāho naro'tisthūla ucyate ||9|| (ca. sū. a. 21) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne medonidānaṃ samāptam ||34||

udaranidānam athodaranidānam | rogāḥ sarve'pi mande'gnau sutarāmudarāṇi ca | ajīrṇānmalinaiścānnairjāyante malasañcayāt ||1|| (vā. ni. a. 12) | ruddhvā svedāmbuvāhīni doṣāḥ srotāṃsi sañcitāḥ | prāṇāgnyapānān sandūṣya janayantyudaraṃ nṛṇām ||2|| (ca. ci. a. 13) | ādhmānaṃ gamane'śaktirdaurbalyaṃ durbalāgnitā | śothaḥ sadanamaṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ ||3|| dāhastandrā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi | (su. ni. a. 7) | pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca plīhabaddhakṣatodakaiḥ ||4|| sambhavantyudarāṇyaṣṭau teṣāṃ liṅgaṃ pṛthak śṛṇu |5| tatra vātodare śothaḥ pāṇipānnābhikukṣiṣu ||5|| kukṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharuk parvabhedanam | śuṣkakāso'ṅgamardo'dhogurutā malasaṅgrahaḥ ||6|| śyāvāruṇatvagāditvamakasmādvṛddhihrāsavat | satodabhedamudaraṃ ‘ ... śirātatam’ iti pā. | tanukṛṣṇasirātatam ||7|| ādhmātadṛtivacchabdamāhataṃ prakaroti ca | vāyuścātra sarukśabdo vicaret sarvato gatiḥ ||8|| (vā. ni. a. 12) | pittodare jvaro mūrchā dāhastṛṭ kaṭukāsyatā | ‘ ... 'tīsāraḥ’ iti pā. | bhramo'tisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit ||9|| pītatāmrasirānaddhaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate | dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣiprapākaṃ pradūyate ||10|| (vā. ni. a. 12) | śleṣmodare'ṅgasadanaṃ svāpaśvayathugauravam | nidrotkleśo'ruciḥ śvāsaḥ kāsaḥ śuklatvagāditā ||11|| udaraṃ stimitaṃ snigdhaṃ śuklarājītataṃ mahat | cirābhivṛddhaṃ kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram ||12|| (vā. ni. a. 12) | striyo'nnapānaṃ nakhalomamūtraviḍārtavairyuktamasādhuvṛttāḥ | yasmai prayacchantyarayo garāṃśca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanādvā ||13|| tenāśu raktaṃ kupitāśca doṣāḥ kuryuḥ sughoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam | tacchītavāte bhṛśadurdine ca viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||14|| sa cāturo muhyati hi prasaktaṃ pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca | dūṣyodaraṃ kīrtitametadeva ...|| (su. ni. a. 7) | ... plīhodaraṃ kīrtayato nibodha ||15|| vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭamatyarthamasṛk kaphaśca | plīhābhivṛddhiṃ kurutaḥ pravṛddhau plīhotthametajjaṭharaṃ vadanti ||16|| tadvāmapārśve parivṛddhimeti viśeṣataḥ sīdati cāturo'tra | mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgairupadrutaḥ kṣīṇabalo'tipāṇḍuḥ | savyānyapārśve yakṛti pravṛddhe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva ||17|| (su. ni. a. 7) | udāvartarujānāhairmohatṛḍdahanajvaraiḥ | gauravārucikāṭhinyairvidyāttatra malān kramāt ||18|| (vā. ni. a. 12) | yasyāntramannairupalepibhirvā bālāśmabhirvā pihitaṃ yathāvat | sañcīyate tasya malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ saṅkaravacca nāḍyām ||19|| nirudhyate tasya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrādapi cālpamalpam | hṛnnābhimadhye parivṛddhimeti tasyodaraṃ baddhagudaṃ vadanti ||20|| (su. ni. a. 7) | śalyaṃ tathā'nnopahitaṃ yadantraṃ bhuktaṃ bhinattyāgatamanyathā vā | tasmātsruto'ntrātsalilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatastu bhūyaḥ ||21|| nābheradhaścodarameti vṛddhiṃ nistudyate dālyati cātimātram | etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ ... |22| (su. ni. a. 7) | ... dakodaraṃ kīrtayato nibodha ||22|| yaḥ snehapīto'pyanuvāsito vā vānto virikto'pyathavā nirūḍhaḥ | pibejjalaṃ śītalamāśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni ||23|| snehopalipteṣvathavā'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavadabhyupaiti | snigdhaṃ mahattatparivṛttanābhisamātataṃ pūrṇamivāmbunā ca | yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat ||24|| (su. ni. a. 7) | janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam | balinastadajātāmbu yatnasādhyaṃ navotthitam ||25|| pakṣādbaddhagudaṃ tūrdhvaṃ sarvaṃ jātodakaṃ tathā | prāyo bhavatyabhāvāya chidrāntraṃ codaraṃ nṛṇām ||26|| (ca. ci. a. 13)0 |27| śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam | balaśoṇitamāṃsāgniparikṣīṇaṃ ca varjayet ||27|| (ca. ci. a. 13) | pārśvabhaṅgānnavidveṣaśothātīsārapīḍitam | viriktaṃ cāpyudariṇaṃ pūryamāṇaṃ vivarjayet ||28|| (su. sū. a. 33) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne udaranidānaṃ samāptam ||35||

śothanidānam atha śothanidānam | raktapittakaphān vāyurduṣṭo duṣṭān bahiḥsirāḥ | nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam ||1|| utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ | sarvaṃ hetuviśeṣaistu rūpabhedānnavātmakam ||2|| doṣaiḥ pṛthagdvayaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi |3| (vā. ni. a. 13) | tatpūrvarūpaṃ davathuḥ sirāyāmo'ṅgagauravam ||3|| (vā. ni. a. 13) | śuddhyāmayābhuktakṛśābalānāṃ ‘kṣīrāmla...’ iti pā. | kṣārāmlatīkṣṇoṣṇagurūpasevā | dadhyāmamṛcchākavirodhiduṣṭagaropasṛṣṭānnaniṣevaṇaṃ ca ||4|| arśāṃsyaceṣṭā na ca dehaśuddhirmarmopaghāto viṣamā prasūtiḥ | mithyopacāraḥ pratikarmaṇāṃ ca nijasya hetuḥ śvayathoḥ pradiṣṭaḥ ||5|| (ca. ci. a. 12) | sagauravaṃ syādanavasthitatvaṃ sotsedhamūṣmā'tha sirātanutvam | salomaharṣaśca vivarṇatā ca sāmānyaliṅgaṃ śvayathoḥ pradiṣṭam ||6|| calastanutvak paruṣo'ruṇo'sitaḥ suṣuptiharṣārtiyuto'nimittataḥ | praśāmyati pronnamati prapīḍito divābalī ca śvayathuḥ samīraṇāt ||7|| (ca. ci. a. 12) | mṛduḥ sagandho'sitapītarāgavān bhramajvarasvedatṛṣāmadānvitaḥ | ya uṣyate spaṣṭarugakṣirāgakṛt sa pittaśotho bhṛśadāhapākavān ||8|| (ca. ci. a. 12) | guruḥ sthiraḥ pāṇḍurarocakānvitaḥ prasekanidrāvamivahnimāndyakṛt | sa kṛcchrajanmapraśamo nipīḍito na connamedrātribalī kaphātmakaḥ ||9|| (ca. ci. a. 12) | nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ | sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśralakṣaṇaḥ ||10|| (ca. sū. a. 18) | abhighātena śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ | himānilodadhyanilairbhallātakapikacchujaiḥ ||11|| rasaiḥ śūkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān | bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ ||12|| (vā. ni. a. 13) | viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt | daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi ||13|| viṇmūtraśukropahatamalavadvastrasaṅkarāt | viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt ||14|| mṛduścalo'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ |15| (vā. ni. a. 13) | doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ ||15|| pakvāśayasthā madhye tu varcaḥsthānagatāstvadhaḥ | kṛtsnadehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā ||16|| (su. ci. a. 23) | yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ | ‘adhāṅga’ iti aśuddhaḥ pā. | ardhāṅge riṣṭabhūtaḥ syādyaścordhvaṃ parisarpati ||17|| śvāsaḥ pipāsā chardiśca daurbalyaṃ jvara eva ca | yasya cānne rucirnāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet ||18|| (su. ci. a. 23) | ananyopadravakṛtaḥ śothaḥ pādasamutthitaḥ | puruṣaṃ hanti nārīṃ ca mukhajo guhyajo dvayam | navo'nupadravaḥ śothaḥ sādhyo'sādhyaḥ pureritaḥ ||19|| (vā. ni. a. 13) | vivarjayet kukṣyudarāśritaṃ ca tathā gale marmaṇi saṃśritaṃ ca | sthūlaḥ kharaścāpi bhavedvivarjyo yaścāpi bālasthavirābalānām ||20|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śothanidānaṃ samāptam ||36||

vṛddhinidānam atha vṛddhinidānam | kruddho'nūrdhvagatirvāyuḥ śothaśūlakaraścaran | muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣābhivāhinīḥ ||1|| prapīḍya dhamanīrvṛddhiṃ karoti phalakoṣayoḥ | doṣāsramedomūtrāntraiḥ sa vṛddhiḥ saptadhā gadaḥ ||2|| mūtrāntrajāvapyanilāddhetubhedastu kevalam |3| (vā. ni. a. 11) | vātapūrṇadṛtisparśo rūkṣo vātādaheturuk ||3|| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk ||4|| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ pittavṛddhiliṅgaśca raktajaḥ | kaphavanmedasā vṛddhirmṛdustālaphalopamaḥ ||5|| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ | ambhobhiḥ pūrṇadṛtivat kṣobhaṃ yāti saruṅmṛduḥ ||6|| mūtrakṛcchramadhaḥ syācca cālayan phalakoṣayoḥ |7| (vā. ni. a. 11) | vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ ||7|| dhāraṇeraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ | kṣobhaṇaiḥ kṣobhito'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṃ yadā ||8|| pavano viguṇīkṛtya svaniveśādadho nayet | kuryādvaṅkṣaṇasandhistho granthyābhaṃ śvayathuṃ tadā ||9|| upekṣyamāṇasya ca muṣkavṛddhimādhmānarukstambhavatīṃ sa vāyuḥ | ‘pīḍito ... ’ iti pā. | prapīḍito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca muktaḥ ||10|| agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate yasyāntrāvayavāśleṣānmuṣkayorvātasambhavāt | antravṛddhirasādhyo'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ ||11|| (vā. ni. a. 11) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vṛddhinidānaṃ samāptam ||37||

galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānam atha galagaṇḍa-gaṇḍamālāpacī-granthyarbudanidānam | nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale | mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet ||1|| (su. ni. a. 11) | vātaḥ kaphaścāpi gale praduṣṭo manye ca saṃśritya tathaiva medaḥ | kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ ||2|| (su. ni. a. 11) | todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ śyāvo'ruṇo vā pavanātmakastu | pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyātkadācit ||3|| kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ |4| (su. ni. a. 11) | sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu ||4|| cirābhivṛddhiṃ bhajate cirādvā prapacyate mandarujaḥ kadācit | mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ ||5|| (su. ni. a. 11) | snigdho guruḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medobhavaḥ kaṇḍuyuto'lparuk ca | pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ ||6|| snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ kurute ca nityam |7| (su. ni. a. 11) | kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam ||7|| kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍayuktaṃ bhinnasvaraṃ cāpi vivarjayecca |8| (su. ni. a. 11) | karkandhukolāmalakapramāṇaiḥ kakṣāṃsamanyāgalavaṅkṣaṇeṣu ||8|| medaḥkaphābhyāṃ ciramandapākaiḥ syādgaṇḍamālā bahubhiśca gaṇḍaiḥ |9| (su. ni. a. 11) | te granthayaḥ kecidavāptapākāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye ||9|| kālānubandhaṃ ciramādadhāti saivāpacīti pravadanti tajjñāḥ | sādhyāḥ smṛtāḥ pīnasapārśvaśūlakāsajvaracchardiyutāstvasādhyāḥ ||10|| vātādayo māṃsamasṛk praduṣṭāḥ sandūṣya medaśca tathā sirāśca | vṛttonnataṃ vigrathitaṃ ca śothaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ ||11|| (su. ni. a. 11) | ‘ ... gaṇḍakatulyatayā’ iti pā.| āyamyate vṛścyati tudyate ca pratyasyate mathyati bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham ||12|| (su. ni. a. 11) | dandahyate dhūpyati vṛścyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram ||13|| (su. ni. a. 11) | śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍuḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ | cirābhivṛddhaśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam ||14|| (su. ni. a. 11) | śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahān kaṇḍuyuto'rujaśca | medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ ||15|| (su. ni. a. 11) | vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyustu sirāpratānam | saṅkucya ‘sampīḍya’ iti pā. | sampiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam ||16|| granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca | ‘aruk sa evāpyacalo’ iti pā. | sa cāruja ścāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ ||17|| (su. ni. a. 11) | ‘śirāja ... ’ iti pā.| gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ sammūrchitā māṃsamasṛk pradūṣya | etacca– ‘vṛttaṃ mṛduṃ mandarujam’ iti pā. | vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhyapākam ||18|| kurvanti māṃsocchrayamatyagādhaṃ tadarbudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā vā ||19|| tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni ‘sadā’ iti pā. | tadā bhavanti |20| (su. ni. a. 11) | doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāśca saṅkucya sampiṇḍya tatastvapākam ||20|| sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddham | karotyajasraṃ rudhirapravṛttimasādhyametadrudhirātmakaṃ tu ||21|| raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavedarbudapīḍitastu | (su. ni. a. 11) | muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ janayeddhi śotham ||22|| avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam | praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya ||23|| māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ... | (su. ni. a. 11) | ...sādhyeṣvapīmāni tu varjayecca | ‘saprasrutam’ iti pā. | samprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam ||24|| (su. ni. a. 11) | yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ ‘tadadhyarbuda ... ’ iti pā. | tadaddhyarbudamarbudajñaiḥ | yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam ||25|| (su. ni. a. 11) | na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu | doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu ||26|| (su. ni. a. 11) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacīgranthyarbudanidānaṃ samāptam ||38||

ślīpadanidānam atha ślīpadanidānam | yaḥ sajvaro vaṅkṣaṇajo bhṛśārtiḥ śotho nṛṇāṃ pādagataḥ krameṇa | tacchlīpadaṃ syāt karakarṇanetraśiśnauṣṭhanāsāsvapi kecidāhuḥ ||1|| vātajaṃ kṛṣṇarūkṣaṃ ca sphuṭitaṃ tīvravedanam | animittarujaṃ tasya bahuśo jvara eva ca ||2|| pittajaṃ pītasaṅkāśaṃ dāhajvarayutaṃ mṛdu | ślaiṣmikaṃ snigdhavarṇaṃ ca śvetaṃ pāṇḍu guru sthiram ||3|| valmīkamiva sañjātaṃ kaṇṭakairupacīyate | abdātmakaṃ mahattacca varjanīyaṃ viśeṣataḥ ||4|| trīṇyapyetāni jānīyācchlīpadāni kaphocchrayāt | gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmānnāsti kaphaṃ vinā ||5|| (su. ni. a. 12) | purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ | ye deśāsteṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||6|| (su. ni. a. 12) | yacchleṣmalāhāravihārajātaṃ puṃsaḥ prakṛtyā'pi kaphātmakasya | sāsrāvamatyunnatasarvaliṅgaṃ sakaṇḍuraṃ śleṣmayutaṃ vivarjyam ||7|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne ślīpadanidānaṃ samāptam ||39||

vidradhinidānam atha vidradhinidānam | tvagraktamāṃsamedāṃsi sandūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śothaṃ śanairghoraṃ janayantyucchritā bhṛśam ||1|| mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ vā'pyathavā''yatam | sa vidradhiriti khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ ||2|| pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā | ṣaṇṇāmapi hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||3|| (su. ni. a. 9) | kṛṣṇo'ruṇo vā viṣamo bhṛśamatyarthavedanaḥ | citrotthānaprapākaśca vidradhirvātasambhavaḥ ||4|| (su. ni. a. 9) | pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||5|| śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdho'lpavedanaḥ | cirotthānaprapākaśca vidradhiḥ kaphasambhavaḥ ||6|| (su. ni. a. 9) | tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |7| nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||7|| viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ | (su. ni. a. 9) | taistairbhāvairabhihate kṣate vā'pathyakāriṇaḥ ||8|| kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittamīrayet | jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ ||9|| āganturvidradhirhyeṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |10| (su. ni. a. 9) | kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujākaraḥ ||10|| pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate |11| (su. ni. a. 9) | pṛthak sambhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||11|| valmīkavat samunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim | gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā ||12|| vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdi vā klomni vā'pyatha | teṣāmuktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||13|| adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ | gude vātanirodhaśca bastau kṛcchrālpamūtratā ||14|| nābhyāṃ hikkā tathā''ṭopaḥ kukṣau mārutakopanam | kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau ||15|| vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam | sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi kāsaśca jāyate | śvāso yakṛti hikkā ca klomni pepīyate payaḥ ||16|| (su. ni. a. 9) | nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ |17| (su. ni. a. 9) | adhaḥsruteṣu jīvettu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati ||17|| hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||18|| (su. ni. a. 9) | sādhyā vidradhayaḥ pañca vivarjyaḥ sānnipātikaḥ | āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet ||19|| (vā. ni. a. 11) | ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛṣānvitam | rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram ||20|| (su. sū. a. 33) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vidradhinidānaṃ samāptam ||40||

vraṇaśothanidānam atha vraṇaśothanidānam | ekadeśotthitaḥ śotho vraṇānāṃ pūrvalakṣaṇam | ṣaḍvidhaḥ syāt pṛthaksarvaraktāgantunimittajaḥ ||1|| śothāḥ ṣaḍete vijñeyāḥ prāguktaiḥ śothalakṣaṇaiḥ | viśeṣaḥ kathyate caiṣāṃ pakvāpakvādiniścaye ||2|| viṣamaṃ pacyate vātāt pittotthaścācirācciram | kaphajaḥ pittavacchotho raktāgantusamudbhavaḥ ||3|| mandoṣmatā'lpaśothatvaṃ kāṭhinyaṃ tvaksavarṇatā | mandavedanatā caitacchothānāmāmalakṣaṇam ||4|| dahyate dahaneneva kṣāreṇeva ca pacyate | pipīlikāgaṇeneva daśyate chidyate tathā ||5|| bhidyate caiva śastreṇa daṇḍeneva ca tāḍyate | pīḍyate pāṇinevāntaḥ sūcībhiriva tudyate ||6|| soṣācoṣo vivarṇaḥ syādaṅgulyevāvaghaṭyate | āsane śayane sthāne śāntiṃ vṛścikaviddhavat ||7|| na gacchedātataḥ śotho bhavedādhmātabastivat | jvarastṛṣṇā'ruciścaiva pacyamānasya lakṣaṇam ||8|| vedanopaśamaḥ ‘śotho lohito'lpo’ iti pā. | śotho'lohito'lpo na connataḥ | prādurbhāvo valīnāṃ ca todaḥ kaṇḍūrmuhurmuhuḥ ||9|| upadravāṇāṃ praśamo nimnatā sphuṭanaṃ tvacām | bastāvivāmbusañcāraḥ syācchothe'ṅgulipīḍite ||10|| pūyasya pīḍayatyekamantamante ca pīḍīte | bhaktākāṅkṣā bhaveccaitacchothānāṃ pakvalakṣaṇam ||11|| narte'nilādruṅna vinā ca pittaṃ pākaḥ kaphaṃ cāpi vinā na pūyaḥ | tasmāddhi sarve paripākakāle pacanti ‘śothāstribhireva doṣaiḥ’ iti pā. | śothāṃstraya eva doṣāḥ ||12|| (su. sū. a. 17) | kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mataḥ pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||13|| kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ sandahati prasahya | tathaiva pūyo hyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ ‘śirāḥ’ iti pā. | sirāḥ snāyu ca khādatīha ||14|| (su. sū. a. 17) | āmaṃ vidahyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak | jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||15|| yaśchinattyāmamajñānādyo vā pakvamupekṣate | śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau ||16|| (su. sū. a. 17) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne vraṇaśothanidānaṃ samāptam ||41||

śārīravraṇanidānam atha śārīravraṇanidānam | dvidhā vraṇaḥ sa vijñeyaḥ śārīrāgantubhedataḥ | doṣairādyastayoranyaḥ śastrādikṣatasambhavaḥ ||1|| stabdhaḥ kaṭhinasaṃsparśo mandasrāvo mahārujaḥ | tudyate sphurati śyāvo vraṇo mārutasambhavaḥ ||2|| tṛṣṇāmohajvarakledadāhaduṣṭyavadāraṇaiḥ | vraṇaṃ pittakṛtaṃ vidyādgandhaiḥ srāvaiśca pūtikaiḥ ||3|| bahupiccho guruḥ snigdhaḥ stimito mandavedanaḥ | pāṇḍuvarṇo'lpasaṅkledaścirapākī kaphavraṇaḥ ||4|| (ca. ci. a. 25) | rakto raktasrutī raktāddvitrijaḥ syāttadanvayaiḥ |5| tvaṅmāṃsajaḥ sukhe deśe taruṇasyānupadravaḥ ||5|| dhīmato'bhinavaḥ kāle sukhe sādhyaḥ sukhaṃ vraṇaḥ | guṇairanyatamairhīnastataḥ kṛcchro vraṇaḥ smṛtaḥ ||6|| sarvairvihīno vijñeyastvasādhyo bhūryupadravaḥ | (ca. ci. a. 25) | pūtiḥ pūyātiduṣṭāsṛksrāvyutsaṅgī cirasthitiḥ ||7|| duṣṭo vraṇo'tigandhādiḥ śuddhaliṅgaviparyayaḥ |8| jihvātalābho'timṛduḥ ślakṣṇaḥ snigdho'lpavedanaḥ ||8|| suvyavastho nirāsrāvaḥ śuddho vraṇa iti smṛtaḥ |9| kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ ||9|| sthirāśca piḍakāvanto rohatīti tamādiśet | (su. sū. a. 23) | ‘ruhyamāna ... ’ iti pā.| rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam ||10|| tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet | (su. sū. a. 23) | kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām ||11|| vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ | vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet ||12|| āgantujo vraṇaḥ siddhyenna siddhyeddoṣasambhavaḥ | (su. sū. a. 23) | madyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ ||13|| sagandhā divyagandhāśca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ | (su. sū. a. 28) | ye ca marmasvasambhūtā bhavantyatyarthavedanāḥ ||14|| dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥśītāśca ye vraṇāḥ | dahyante bahiratyarthaṃ bhavantyantaśca śītalāḥ ||15|| prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ | pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||16|| kriyābhiḥ samyagārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ | asyāgre “vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt tau ca rukca divāsvāpāt, tāśca mṛtyuśca maithunāt” iti kvacitpustake'dhikaṃ paṭhyate varjayedapi tān vaidyaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||17|| (su. sū. a. 28) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śārīravraṇanidānaṃ samāptam ||42||

sadyovraṇanidānam nānādhāramukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | bhavanti nānākṛtayo vraṇāstāṃstānnibodha me ||1|| chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca | ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||2|| (su. ci. a. 2) | tiryak chinna ṛjurvā'pi yo vraṇastvāyato bhavet | gātrasya pātanaṃ taddhi chinnamityabhidhīyate ||3|| (su. ci. a. 2) | śaktidanteṣu khaḍgāgraviṣāṇairāśayo hataḥ | yatkiñcit prasravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate ||4|| (su. ci. a. 2) | sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca | hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate ||5|| tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate | mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati ||6|| mūrchā śvāsastṛṣā''dhmānamabhaktacchanda eva ca | viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā ||7|| lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca | hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||8|| āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi | ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam ||9|| pakvāśayagate cāpi rujā gauravameva ca | adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavediha ||10|| (su. ci. a. 2) | sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayaṃ vinā | uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet ||11|| (su. ci. a. 2) | nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam | viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhidhīyate ||12|| (su. ci. a. 2) | prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam | sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam ||13|| (su. ci. a. 2) | gharṣaṇādabhighātādvā yadaṅgaṃ vigatatvacam | uṣāsrāvānvitaṃ tacca ghṛṣṭamityabhidhīyate ||14|| (su. ci. a. 2) | śyāvaṃ saśothaṃ piḍakācitaṃ ca muhurmuhuḥ śoṇitavāhinaṃ ca | mṛdūdgataṃ budbudatulyamāṃsaṃ vraṇaṃ saśalyaṃ sarujaṃ vadanti ||15|| tvaco'tītya ‘śirādīni’ iti pā. sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān ||16|| (su. ci. a. 2) | tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet ||17|| bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho viceṣṭanaṃ glānirathoṣṇatā ca | srastāṅgatā mūrchanamūrdhvavātastīvrā rujā vātakṛtāśca tāstāḥ ||18|| māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamastathaiva | daśārdhasaṅkhyeṣvatha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||19|| (su. sū. a. 25) | surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ raktaṃ ‘sravettatkṣatajaśca’ iti pā. sravettatkṣayajaśca vāyuḥ | karoti rogān vividhān ‘yathoktāñchirāsu’ iti pā. yathoktān sirāsu viddhāsvatha vā kṣatāsu ||20|| kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktistumulā rujaśca | cirādvraṇo rohati yasya cāpi taṃ snāyuviddhaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||21|| ‘śoṣābhivṛddhistumulā’ iti pā. śophābhivṛddhistumulā rujaśca balakṣayaḥ sarvata eva śothaḥ | kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt sarvakarmoparamaśca liṅgam ||22|| ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsvavasthāsu ca naiti śāntim | bhiṣagvipaścidviditārthasūtrastamasthividdhaṃ puruṣaṃ vyavasyet ||23|| (su. sū. a. 25) | ‘śirādayo’ iti pā.| yathāsvametāni vibhāvayecca liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |24| (su. sū. a. 25) | pāṇḍurvivarṇaḥ spṛśitaṃ na vetti yo māṃsamarmaṇyabhipīḍitaḥ syāt ||24|| (su. sū. a. 25) | visarpaḥ pakṣaghātaśca ‘śirāstambho'patānakaḥ’ iti pā. sirāstambho'patānakaḥ | mohonmādavraṇarujo jvarastṛṣṇā hanugrahaḥ ||25|| kāsaśchardiratīsāro hikkā śvāsaḥ savepathuḥ | ṣoḍaśopadravāḥ proktā vraṇānāṃ vraṇacintakaiḥ ||26|| (ca. ci. a. 25) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne sadyovraṇanidānaṃ samāptam ||43||

bhagnanidānam atha bhagnanidānam | bhagnaṃ samāsāddvividhaṃ hutāśa kāṇḍe ca sandhau ca hi tatra sandhau | utpiṣṭaviśliṣṭavivartitaṃ ca tiryaggataṃ kṣiptamadhaśca ‘ṣoḍhā’ iti pā. | ṣaṭ ca ||1|| prasāraṇākuñcanavartanogrā ruk sparśavidveṣaṇametaduktam | sāmānyataḥ sandhigatasya liṅgam... |2| ...utpiṣṭasandheḥ śvayathuḥ samantāt ||2|| viśeṣato rātribhavā rujā ca, viśliṣṭaje tau ca rujā ca nityam | vivartite pārśvarujaśca tīvrāstiryaggate tīvrarujo bhavanti ||3|| kṣipte'tiśūlaṃ ‘viṣamā rugasthnoḥ’ iti pā. | viṣamatvamasthnoḥ kṣipte tvadho rugvighaṭaśca sandheḥ | kāṇḍe tvataḥ karkaṭakāśvakarṇavicūrṇitaṃ piccitamasthichallikā ||4|| kāṇḍeṣu bhagnaṃ hyatipātitaṃ ca majjāgataṃ ca sphuṭitaṃ ca vakram | chinnaṃ dvidhā dvādaśadhā'pi kāṇḍe srastāṅgatā śotharujātivṛddhiḥ ||5|| sampīḍyamāne bhavatīha śabdaḥ sparśāsahaṃ spandanatodaśūlāḥ | sarvāsvavasthāsu na śarmalābho bhagnasya kāṇḍe khalu cihnametat ||6|| bhagnaṃ tu kāṇḍe bahudhā prayāti samāsato nāmabhireva tulyam ||7|| alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati ||8|| (su. ci. a. 3) | bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam | jaghanaṃ pratipiṣṭaṃ ca varjayeddhi vicakṣaṇaḥ ||9|| asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat | bhagnaṃ stanāntare pṛṣṭhe śaṅkhe mūrdhni ca varjayet ||10|| (su. ni. a. 15) | samyak sandhitamapyasthi durnikṣepanibandhanāt | saṅkṣobhādvā'pi yadgacchedvikriyāṃ tacca varjayet ||11|| (su. ni. a. 15) | taruṇāsthīni namyante bhidyante nalakāni ca | kapālāni vibhajyante sphuṭanti rucakāni ca ||12|| (su. ni. a. 15) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bhagnanidānaṃ samāptam ||44||

nāḍīvraṇanidānam atha nāḍīvraṇanidānam | yaḥ śothamāmamatipakvamupekṣate'jño yo vā vraṇaṃ pracurapūyamasādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sapūyaḥ ||1|| (su. ni. a. 10) | tasyātimātragamanādgatiriṣyate ‘ca’ iti pā. | tu nāḍīva yadvahati tena matā tu nāḍī |2| (su. ni. a. 10) | doṣaistribhirbhavati ‘sa’ iti pā. | sā pṛthagekaśaśca sammūrchitairapi ca śalyanimittato'nyā ||2|| (su. ni. a. 10) | tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu |3| (su. ni. a. 10) | pittāttṛṣājvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu cāpi ||3|| (su. ni. a. 10) | jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā stabdhā sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhā |4| (su. ni. a. 10) | dāhajvaraśvasanamūrchanavaktraśoṣā yasyāṃ bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||4|| tāmādiśet pavanapittakaphaprakopādghorāmasukṣayakarīmiva kālārātrim | (su. ni. a. 10) | naṣṭaṃ kathañcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu śalyamacireṇa gatiṃ karoti ||5|| sā phenilaṃ mathitamuṣṇamasṛgvimiśraṃ srāvaṃ karoti sahasā sarujā ca nityam | (su. ni. a. 10) | nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||6|| (su. ci. a. 17) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne nāḍīvraṇanidānaṃ samāptam ||45||

bhagandaranidānam atha bhagandaranidānam | gudasya dvyaṅgule kṣetre pārśvataḥ piḍakā''rtikṛt | bhinnā bhagandaro jñeyaḥ sa ca pañcavidho mataḥ etacchlokānantaraṃ “kaṭīkapālanistodadāhakaṇḍūrujādayaḥ bhavanti pūrvarūpāṇi bhaviṣyati bhagandare” iti kvacitpustake'dhikaṃ paṭhyate|||1|| kaṣāyarūkṣaistvatikopito'nilastvapānadeśe piḍakāṃ karoti yām | upekṣaṇātpākamupaiti dāruṇaṃ rujā ca bhinnā'ruṇaphenavāhinī ||2|| tatrāgamo mūtrapurīṣaretasāṃ vraṇairanekaiḥ śataponakaṃ vadet |3| prakopaṇaiḥ pittamatiprakopitaṃ karoti raktāṃ piḍakāṃ gudāśritām ||3|| tadā''śupākā'himapūtivāhinīṃ bhagandaraṃ tūṣṭraśirodharaṃ vadet ||4|| kaṇḍūyano ghanasrāvī kaṭhino mandavedanaḥ | śvetāvabhāsaḥ kaphajaḥ parisrāvī bhagandaraḥ ||5|| ‘parisrāvīmāha’ iti pā.| bahuvarṇarujāsrāvā piḍakā gostanopamā | śambūkāvartavannāḍī śambūkāvartako mataḥ ||6|| kṣatādgatiḥ pāyugatā vivardhate hyupekṣaṇāt syuḥ krimayo vidārya te | prakurvate mārgamanekadhā mukhairvraṇaistadunmārgibhagandaraṃ vadet ||7|| ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ | teṣvasādhyastridoṣotthaḥ kṣatajaśca viśeṣataḥ ||8|| (su. ni. a. 4) | ‘pratīkāraprayatnopāyamāha’ iti pā.| vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukrameva ca | bhagandarāt sravantastu nāśayanti tamāturam ||9|| (su. sū. a. 33) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bhagandaranidānaṃ samāptam ||46||

upadaṃśanidānam athopadaṃśanidānam | ‘ ... dhāvanādatyupasevanādvā’ iti pā. | hastābhighātānnakhadantapātādadhāvanādratyatisevanādvā | yonipradoṣācca bhavanti śiśne pañcopadaṃśā vividhāpacāraiḥ ||1|| satodabhedaiḥ sphuraṇaiḥ sakṛṣṇaiḥ sphoṭairvyavasyet pavanopadaṃśam | pītairbahukledayutaiḥ sadāhaiḥ pittena... |2| ...raktāt piśitāvabhāsaiḥ ||2|| sphoṭaiḥ sakṛṣṇai rudhiraṃ sravantaṃ raktātmakaṃ pittasamānaliṅgam | sakaṇḍuraiḥ śothayutairmahadbhiḥ śuklairghanaiḥ srāvayutaiḥ kaphena ||3|| nānāvidhasrāvarujopapannamasādhyamāhustrimalopadaṃśam |4| viśīrṇamāṃsaṃ krimibhiḥ prajagdhaṃ muṣkāvaśeṣaṃ parivarjayecca ||4|| sañjātamātre na karoti mūḍhaḥ kriyāṃ naro yo viṣaye prasaktaḥ | kālena śothakrimidāhapākairviśīrṇaśiśno mriyate sa tena ||5|| aṅkurairiva saṅghātairuparyuparisaṃsthitaiḥ | krameṇa jāyate vartistāmracūḍaśikhopamā ||6|| koṣasyābhyantare sandhau sarvasandhigatā'pi vā | (savedanā picchilā ca duścikitsyā tridoṣajā) | liṅgavartirabhikhyātā liṅgārśa iti cāpare ||7|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne upadaṃśanidānaṃ samāptam ||47||

śūkadoṣanidānam atha śūkadoṣanidānam | akramācchephaso vṛddhiṃ yo'bhivāñchati mūḍhadhīḥ | vyādhayastasya jāyante daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ ||1|| gaurasarṣapasaṃsthānā śūkadurbhugnahetukā | piḍakā śleṣmavātābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||2|| (su. ni. a. 14) | kaṭhinā viṣamairbhugnairvāyunā'ṣṭhīlikā bhavet |3| (su. ni. a. 14) | śūkairyat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ nāma tat kaphāt ||3|| kumbhikā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā'śubhā |4| (su. ni. a. 14) | tulyajāṃ tvalajīṃ vidyādyathāproktāṃ vicakṣaṇaḥ ||4|| (su. ni. a. 14) | mṛditaṃ pīḍitaṃ yacca saṃrabdhaṃ vātakopataḥ |5| (su. ni. a. 14) | pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe sammūḍhapiḍakā bhavet ||5|| (su. ni. a. 14) | dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryante madhyatastu yāḥ | so'dhimanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt ||6|| (su. ni. a. 14) | piḍakā piḍakāvyāptā pittaśoṇitasambhavā | padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkarikā tu sā ||7|| (su. ni. a. 14) | sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitam |8| (su. ni. a. 14) | mudgamāṣopamā raktā raktapittodbhavā tu yā ||8|| vyādhireṣottamā nāma ‘śūkājīrṇanimittataḥ’ iti pā. | śūkājīrṇanimittajā | (su. ni. a. 14) | chidrairaṇumukhairliṅgaṃ ‘cittam’ iti pā. | citaṃ yasya samantataḥ ||9|| vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ | (su. ni. 14) ||11|| vātapittakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhakṛt ||10|| (su. ni. a. 14) | kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam | yasya vāsturujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam ||11|| (su. ni. a. 14) | māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasambhavam |12| (su. ni. a. 14) | śīryante yasya māṃsāni yasya sarvāśca vedanāḥ ||12|| vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak | (su. ni. a. 14) | vidradhiṃ sannipātena yathoktamiti nirdiśet ||13|| (su. ni. a. 14) | kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi vā | pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ ||14|| kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthāṃstu tān vidyāttilakālakān ||15|| (su. ni. a. 14) | tatra māṃsārbudaṃ yacca māṃsapākaśca yaḥ smṛtaḥ | vidradhiśca na siddhyanti ye ca syustilakālakāḥ ||16|| (su. ni. a. 14) | ‘śūkadoṣeṣvasādhyatāha’ iti pā.| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śūkadoṣanidānaṃ samāptam ||48||

kuṣṭhanidānam atha kuṣṭhanidānam | virodhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca | bhajatāmāgatāṃ chardiṃ vegāṃścānyān pratighnatām ||1|| vyāyāmamatisantāpamatibhuktvā niṣeviṇām | gharmaśramabhayārtānāṃ drutaṃ śītāmbusevinām ||2|| ajīrṇādhyaśināṃ caiva pañcakarmāpacāriṇām | navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣeviṇām ||3|| māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām | vyavāyaṃ cāpyajīrṇe'nne nidrāṃ ca bhajatāṃ divā ||4|| viprān gurūn dharṣayatāṃ pāpaṃ karma ca kurvatām | vātādayastrayo duṣṭāstvagraktaṃ māṃsamambu ca ||5|| dūṣayanti sa kuṣṭhānāṃ saptako dravyasaṅgrahaḥ | ataḥ kuṣṭhāni jāyante sapta caikādaśaiva ca ||6|| (ca. ci. a. 7) | kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ | sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikastvataḥ ||7|| (vā. ni. a. 14) | atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ | dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koṭhonnatirbhramaḥ ||8|| vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ | rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitta'lpe'tikopanam ||9|| romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam | (vā. ni. a. 14) | kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu ||10|| kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam | rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṃ romapiñjaram ||11|| udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet | śvetaṃ raktaṃ sthiraṃ styānaṃ snigdhamutsannamaṇḍalam ||12|| kṛcchramanyonyasaṃyuktaṃ kuṣṭhaṃ maṇḍalamucyate | karkaśaṃ raktaparyantamantaḥśyāvaṃ savedanam ||13|| yadṛṣyajihvasaṃsthānamṛṣyajihvaṃ taducyate | saśvetaṃ raktaparyantaṃ puṇḍarīkadalopamam ||14|| sotsedhaṃ ca sarāgaṃ ca puṇḍarīkaṃ taducyate | śvetaṃ tāmraṃ tanu ca yadrajo ghṛṣṭaṃ vimuñcati ||15|| prāyaścorasi tat sidhmamalābukusumopamam | yat kākaṇantikāvarṇaṃ sapākaṃ tīvravedanam ||16|| tridoṣaliṅgaṃ tat kuṣṭhaṃ kākaṇaṃ naiva sidhyati | (ca. ci. a. 7) | asvedanaṃ mahāvāstu yanmatsyaśakalopamam ||17|| tadekakuṣṭhaṃ, carmākhyaṃ bahalaṃ hasticarmavat | śyāvaṃ kiṇakharasparśaṃ paruṣaṃ ‘kiṭṭibham’ iti pā., ‘kiṭṭimam’ iti pā., ‘kiṭimam’ iti vā pā. | kiṭibhaṃ smṛtam ||18|| vaipādikaṃ pāṇipādasphuṭanaṃ tīvravedanam | kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiścaḥ gaṇḍairalasakaṃ citam ||19|| sakaṇḍūrāgapiḍakaṃ dadrumaṇḍalamudgatam | raktaṃ saśūlaṃ kaṇḍūmat sasphoṭaṃ ‘dalayatyapi’ iti pā. | yadgalatyapi | taccarmadalamākhyātaṃ saṃsparśāsahamucyate ||20|| (ca. ci. a. 7) | sūkṣmā bahvyaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmetyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ | saiva sphoṭaistīvradāhairupetā jñeyā pāṇyoḥ kacchurugrā sphicośca ||21|| sphoṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphoṭāḥ syustanutvacaḥ | raktaṃ śyāvaṃ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam ||22|| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā | (ca. ci. a. 7) | kharaṃ śyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vātāt kuṣṭhaṃ savedanam ||23|| pittāt ‘prakuthitam’ iti pā. | prakvathitaṃ dāharāgasrāvānvitaṃ matam | kaphāt kledi ghanaṃ snigdhaṃ sakaṇḍūśaityagauravam ||24|| dviliṅgaṃ dvandvajaṃ kuṣṭhaṃ, triliṅgaṃ sānnipātikam |25| tvaksthe vaivarṇyamaṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyaṃ ca jāyate ||25|| tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyātipravartanam | kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||26|| bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ | todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||27|| kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ sambhedaḥ kṣatasarpaṇam | medaḥsthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca ||28|| nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣateṣu krimisambhavaḥ | svaropaghātaśca bhavedasthimajjasamāśrite ||29|| dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam ||30|| (su. ni. a. 5) | sādhyaṃ tvagraktamāṃsasthaṃ vātaśleṣmādhikaṃ ca yat | medasi dvandvajaṃ yāpyaṃ varjyaṃ majjāsthisaṃśritam ||31|| krimitṛḍdāhamandāgnisaṃyuktaṃ yattridoṣajam | prabhinnaṃ prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ hatasvaram ||32|| pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha mānavam | (su. sū. a. 33) | vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt ||33|| maṇḍalākhyaṃ vicarcī ca ṛṣyākhyaṃ vātapittajam | carmaikakuṣṭhaṃ kiṭibhaṃ sidhmālasavipādikāḥ ||34|| vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadruśatāruṣī | puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā ||35|| sarvaiḥ syāt kākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam | puṇḍarīkarṣyajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu ||36|| (vā. ni. a. 14) | kuṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ vāruṇaṃ bhavet | nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam ||37|| vātādrūkṣāruṇaṃ, pittāttāmraṃ kamalapatravat | sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghanaṃ guru ||38|| sakaṇḍūraṃ kramādraktamāṃsamedaḥsu cādiśet | varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram ||39|| (vā. ni. a. 14) | aśuklaromā'bahulamasaṃśliṣṭamatho navam | anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato'nyathā ||40|| guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantanam | varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchatā ||41|| (a. saṃ. ni. a. 14) | prasaṅgādgātrasaṃsparśānniḥśvāsāt sahabhojanat | ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānupalenāt ||42|| kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca | aupasargikarogāśca saṅkrāmanti narānnaram ||43|| (su. ni. a. 5) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kuṣṭhanidānaṃ samāptam ||49||

śītapittodardakoṭhanidānam atha śītapittodarda-koṭhanidānam | śītamārutasaṃsparśāt praduṣṭau kaphamārutau | pittena saha sambhūya bahirantarvisarpataḥ ||1|| pipāsārucihṛllāsadehasādāṅgagauravam | raktalocanatā teṣāṃ pūrvarūpasya lakṣaṇam ||2|| varaṭīdaṣṭasaṃsthānaḥ śothaḥ sañjāyate bahiḥ | sakaṇḍūstodabahulaśchardijvaravidāhavān ||3|| udardamiti taṃ vidyācchītapittamathāpare | vātādhikaṃ śītapittamudardastu kaphādhikaḥ ||4|| sotsaṅgaiśca sarāgaiśca kaṇḍūmadbhiśca maṇḍalaiḥ | śaiśiraḥ kaphajo vyādhirudarda iti kīrtitaḥ ||5|| asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ | maṇḍalāni sakaṇḍūni rāgavanti bahūni ca | utkoṭhaḥ sānubandhaśca koṭha ityabhidhīyate ||6|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne śītapittodardakoṭhānidānaṃ samāptam ||50||

amlapittanidānam athāmlapittanidānam | viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakopipānānnabhujo vidagdham | pittaṃ svahetūpacitaṃ purā yattadamlapittaṃ pravadanti santaḥ ||1|| avipākaklamotkleśatiktāmlodgāragauravaiḥ | hṛtkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṃ vadedbhiṣak ||2|| tṛḍdāhamūrchābhramamohakāri prayātyadho vā vividhaprakāram | hṛllāsakoṭhānalasādaharṣasvedāṅgapītatvakaraṃ kadācit ||3|| vāntaṃ haritpītakanīlakṛṣṇamāraktaraktābhamatīva cāmlam | māṃsodakābhaṃ tvatipicchilācchaṃ śleṣmānujātaṃ vividhaṃ rasena ||4|| bhukte vidagdhe tvathavā'pyabhukte karoti tiktāmlavamiṃ kadācit | udgāramevaṃvidhameva kaṇṭhahṛtkukṣidāhaṃ śiraso rujaṃ ca ||5|| karacaraṇadāhamauṣṇyaṃ mahatīmaruciṃ jvaraṃ ca kaphapittam | janayati ‘ ... roganicayam’ iti pā. | kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarogacayam ||6|| rogo'yamamlapittākhyo yatnāt saṃsādhyate navaḥ | cirotthito bhavedyāpyaḥ, kṛcchrasādhyaḥ sa kasyacit ||7|| sānilaṃ sānilakaphaṃ sakaphaṃ tacca lakṣayet | doṣaliṅgena matimān bhiṣaṅmohakaraṃ hi tat ||8|| kampapralāpamūrchācimicimigātrāvasādaśūlāni | tamaso ‘darśanavibhramapramohaharṣāṇyanilakopāt’ iti pā., ‘darśanavibhramaharṣaṇamohāśca vātayute’ iti vā pā. | darśanavibhramavimohaharṣāṇyanilakopāt ||9|| kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādavamilepāḥ | dahanabalasādakaṇḍūnidrāścihnaṃ kaphānugate ||10|| ubhayamidameva cihnaṃ mārutakaphasambhave bhavatyamle | tiktāmlakaṭukodgārahṛtkukṣikaṇṭhadāhakṛt ||11|| bhramo mūrchāruciśchardirālasyaṃ ca śirorujā | praseko mukhamādhuryaṃ śleṣmapittasya lakṣaṇam ||12|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne'mlapittanidānaṃ samāptam ||51||

visarpanidānam atha visarpanidānam | lavaṇāmlakaṭūṣṇādisaṃsevādoṣakopataḥ | visarpaḥ saptadhā jñeyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt ||1|| pṛthak trayastribhiścaiko visarpā dvandvajāstrayaḥ | vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ ||2|| catvāra ete vīsarpā vakṣyante ‘dvandvaśāstrataḥ’ iti pā. | dvandvajāstrayaḥ | āgneyo vātapittābhyāṃ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ ||3|| yastu kardamako ghoraḥ sa pittakaphasambhavaḥ |4| (ca. ci. a. 21) | ‘ ... vighātādraktaduṣṭau’ iti pā.| raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ ||4|| visarpāṇāṃ samutpattau vijñeyāḥ sapta dhātavaḥ | (ca. ci. a. 21) tatra vātāt sa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ ||5|| śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān | pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo'tilohitaḥ ||6|| kaphāt kaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk | (vā. ni. a. 13) | sannipātasamutthaśca sarvaliṅgasamanvitaḥ ||7|| vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ | granthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ ||8|| karoti sarvamaṅgaṃ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat | yaṃ yaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavet sa saḥ ||9|| śāntāṅgārāsito nīlo rakto vā''śu ca cīyate | agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca ||10|| marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto'tibalastataḥ | vyathate'ṅgaṃ haret sañjñāṃ nidrāṃ ca śvāsamīrayet ||11|| hikkāṃ ca sa gato'vasthāmīdṛśīṃ labhate na nā | kvaciccharmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu ||12|| ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān | duṣprabodho'śnute nidrāṃ so'gnivīsarpa ucyate ||13|| (vā. ni. a. 13) | kaphena ruddhaḥ pavano bhittvā taṃ bahudhā kapham | raktaṃ vā vṛddharaktasya tvaksirāsnāyumāṃsagam ||14|| dūṣayitvā tu dīrghāṇuvṛttasthūlakharātmanām | granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāṃ tīvrarugjvarām ||15|| śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ | mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām ||16|| ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ |17| (vā. ni. a. 13) | kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā ||17|| aṅgāvasādavikṣepau pralepārocakabhramāḥ | mūrchāgnihānirbhedo'sthnāṃ pipāsendriyagauravam ||18|| āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati | prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk ||19|| piḍakairavakīrṇo'tipītalohitapāṇḍuraiḥ | snigdho'sito mecakābho malinaḥ śothavān guruḥ ||20|| gambhīrapākaḥ prājyoṣmā spṛṣṭaḥ klinno'vadīryate | paṅkavacchīrṇamāṃsaśca ‘ ... śirāgaṇaḥ’ iti pā. | spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ ||21|| śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam |22| (vā. ni. a. 13) | bāhyahetoḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṃ pittamīrayan ||22|| vīsarpaṃ mārutaḥ kuryāt kulatthasadṛśaiścitam | sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam ||23|| (vā. ni. a. 13) | jvarātisārau vamathustvaṅmāṃsadaraṇaṃ klamaḥ | arocakāvipākau ca visarpāṇāmupadravāḥ ||24|| sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaśca na siddhimeti | pittātmako'ñjanavapuśca bhavedasādhyaḥ kṛcchrāśca marmasu bhavanti hi sarva eva ||25|| (su. ni. a. 10) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne visarpanidānaṃ samāptam ||52||

visphoṭanidānam atha visphoṭanidānam | kaṭvamlatīkṣṇoṣṇavidāhirūkṣakṣārairajīrṇādhyaśanātapaiśca | tathartudoṣeṇa viparyayeṇa kupyanti doṣāḥ pavanādayastu ||1|| tvacamāśritya te raktamāṃsāsthīni pradūṣya ca | ghorān kurvanti visphoṭān sarvān jvarapuraḥsarān ||2|| agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarā raktapittajāḥ | kvacit sarvatra vā dehe visphoṭā iti te smṛtāḥ ||3|| (su. ni. a. 13) | śiroruk śūlabhūyiṣṭhaṃ jvarastṛṭ parvabhedanam | sakṛṣṇavarṇatā ceti vātavisphoṭalakṣaṇam ||4|| jvaradāharujāsrāvapākatṛṣṇābhiranvitam | pītalohitavarṇaṃ ca pittavisphoṭalakṣaṇam ||5|| chardyarocakajāḍyāni kaṇḍūkāṭhinyapāṇḍutāḥ | avedanaścirātpākī sa visphoṭaḥ kaphātmakaḥ ||6|| asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ’ iti paṅktiḥ upalabhyate vātapittakṛto yastu kurute tīvravedanām | kaṇḍūstaimityagurubhirjānīyāt kaphavātikam ||7|| kvacitpustake agrimapaṅktiḥ ekaślokapūrvaṃ upalabhyate kaṇḍūrdāho jvaraśchardiretaistu kaphapaittikaḥ |8| madhye nimnonnato'nte ca kaṭhino'lpaprapākavān ||8|| dāharāgatṛṣāmohacchardimūrchārujājvarāḥ | pralāpo vepathustandrā so'sādhyaḥ syāttridoṣajaḥ ||9|| raktā raktasamutthānā guñjāvidrumasannibhāḥ | veditavyāstu raktena paittikena ca hetunā ||10|| na te siddhiṃ samāyānti siddhairyogaśatairapi | ekadoṣotthitaḥ sādhyaḥ kṛcchrasādhyo dvidoṣajaḥ | sarvadoṣotthito ghorastvasādhyo bhūryupadravaḥ ||11|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne visphoṭanidānaṃ samāptam ||53||

masūrikānidānam atha masūrikānidānam | kaṭvamlalavaṇakṣāraviruddhādhyaśanāśanaiḥ | duṣṭaniṣpāvaśākādyaiḥ praduṣṭapavanodakaiḥ ||1|| krūragrahekṣaṇāccāpi deśe doṣāḥ samuddhatāḥ | janayanti śarīre'smin duṣṭaraktena saṅgatāḥ ||2|| masūrākṛtisaṃsthānāḥ piḍakāḥ syurmasūrikāḥ | tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'ratirbhramaḥ ||3|| tvaci śothaḥ savaivarṇyo netrarāgaśca jāyate |4| sphoṭāḥ śyāvāruṇā rūkṣāstīvravedanayā'nvitāḥ ||4|| kaṭhināścirapākāśca bhavantyanilasambhavāḥ | sandhyasthiparvaṇāṃ bhedaḥ kāsaḥ kampo'ratiḥ klamaḥ ||5|| śoṣastālvoṣṭhajihvānāṃ tṛṣṇā cārucisaṃyutā |6| raktāḥ ‘pītāḥ sitāḥ’ iti pā. | pītāsitāḥ sphoṭāḥ sadāhāstīvravedanāḥ ||6|| bhavantyacirapākāśca pittakopasamudbhavāḥ | viḍbhedaścāṅgamardaśca dāhastṛṣṇā'rucistathā ||7|| mukhapāko'kṣirāgaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ |8| raktajāyāṃ bhavantyete vikārāḥ pittalakṣaṇāḥ ||8|| kaphaprasekaḥ staimityaṃ śirorug gātragauravam | hṛllāsaḥ sārucirnidrā tandrālasyasamanvitāḥ ||9|| śvetāḥ snigdhā bhṛśaṃ sthūlāḥ kaṇḍūrā mandavedanāḥ | masūrikāḥ kaphotthāśca cirapākāḥ prakīrtitāḥ ||10|| nīlāścipiṭavistīrṇā madhye nimnā mahārujāḥ | cirapākāḥ pūtisrāvāḥ prabhūtāḥ sarvadoṣajāḥ ||11|| kaṇṭharodhārucistambhapralāpāratisaṃyutāḥ | duścikitsyāḥ samuddiṣṭāḥ piḍakāścarmasañjñitāḥ ||12|| romakūponnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ | kāsārocakasaṃyuktā romāntyo jvarapūrvikāḥ ||13|| toyabudbudasaṅkāśāstvaggatāstu masūrikāḥ | svalpadoṣāḥ prajāyante bhinnāstoyaṃ sravanti ca ||14|| raktasthā lohitākārāḥ śīghrapākāstanutvacaḥ | sādhyā nātyarthaduṣṭāśca bhinnā raktaṃ sravanti ca ||15|| māṃsasthāḥ kaṭhināḥ snigdhāścirapākā ghanatvacaḥ | gātraśūlatṛṣākaṇḍūjvarāratisamanvitāḥ ||16|| medojā maṇḍalākārā mṛdavaḥ kiñcidunnatāḥ | ghorajvaraparītāśca sthūlāḥ snigdhāḥ savedanāḥ ||17|| sammohāratisantāpāḥ kaścidābhyo vinistaret | kṣudrā gātrasamā rūkṣāścipiṭāḥ kiñcidunnatāḥ ||18|| majjotthā bhṛśasammohavedanāratisaṃyutāḥ | chindanti marmadhāmāni prāṇānāśu haranti hi ||19|| bhramareṇeva viddhāni kurvantyasthīni sarvataḥ | pakvābhāḥ piḍakāḥ snigdhāḥ sūkṣmāścātyarthavedanāḥ ||20|| staimityāratisammohadāhonmādasamanvitāḥ | śukrajāyāṃ masūryāṃ tu lakṣaṇāni bhavanti hi ||21|| nirdiṣṭaṃ kevalaṃ cihnaṃ dṛśyate na tu jīvitam | doṣamiśrāstu saptaitā draṣṭavyā doṣalakṣaṇaiḥ ||22|| tvaggatā raktajāścaiva pittajāḥ śleṣmajāstathā | śleṣmapittakṛtāścaiva sukhasādhyā masūrikāḥ ||23|| vātajā vātapittotthāḥ śleṣmavātakṛtāśca yāḥ | ‘kṛcchrasādhyā matās ... ’ iti pā. | kṛcchrasādhyatamāstasmādyatnādetā upācaret ||24|| asādhyāḥ sannipātotthāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam | pravālasadṛśāḥ kāścit kāścijjambūphalopamāḥ ||25|| lohajālasamāḥ kāścidatasīphalasannibhāḥ | āsāṃ bahuvidhā varṇā jāyante doṣabhedataḥ ||26|| kāso hikkā pramehaśca jvarastīvraḥ sudāruṇaḥ | pralāpaścāratirmūrchā tṛṣṇā dāho'tighūrṇatā ||27|| mukhena prasravedraktaṃ tathā ghrāṇena cakṣuṣā | kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā śvasityatyarthavedanam ||28|| masūrikābhibhūtasya yasyaitāni bhiṣagvaraiḥ | lakṣaṇāni ca dṛśyante na dadyādatra bheṣajam ||29|| masūrikābhibhūto yo bhṛśaṃ ghrāṇena niḥśvaset | sa bhṛśaṃ tyajati ‘prāṇān tṛṣārto’ iti pā. | prāṇāṃstṛṣārto vāyudūṣitaḥ ||30|| masūrikānte śothaḥ syāt kūrpare maṇibandhake | tathāṃ'saphalake cāpi duścikitsyaḥ sudāruṇaḥ ||31|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne masūrikānidānaṃ samāptam ||54||

kṣudraroganidānam atha kṣudraroganidānam | snigdhāḥ savarṇā granthitā nīrujo mudgasannibhāḥ | kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikāḥ ||1|| (su. ni. a. 13) | yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā | piḍakā kaphavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate ||2|| (su. ni. a. 13) | ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām | ‘andhālajī...’ iti pā. | antrālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām ||3|| (su. ni. a. 13) | vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām | vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām ||4|| (su. ni. a. 13) | grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchapopamāḥ | kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyāḥ kacchapikā budhaiḥ ||5|| (su. ni. a. 13) | grīvāṃsakakṣākarapādadeśe sandhau gale vā tribhireva doṣaiḥ | granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṃ jātaḥ krameṇaiva gataḥ pravṛddhim ||6|| mukhairanekaiḥ srutitodavadbhirvisarpavat sarpati connatāgraiḥ | valmīkamāhurbhiṣajo vikāraṃ niṣpratyanīkaṃ cirajaṃ viśeṣāt ||7|| padmakarṇikavanmadhye piḍakābhiḥ samācitām | indraviddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak ||8|| (su. ni. a. 13) | maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam | rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām ||9|| vātaśleṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ | sthiro mandarujaḥ snigdho jñeyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ ||10|| karṇasyābhyantare jātāṃ piḍakāmugravedanām | sthirāṃ panasikāṃ tāṃ tu ‘vidyādantaḥprapākinīm’ iti pā. | vidyādvātakaphotthitām ||11|| visarpavat sarpati yaḥ śothastanurapākavān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ ||12|| (su. ni. a. 13) | piḍakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām ||13|| bāhupārśvāṃsakakṣeṣu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām | pittaprakopasambhūtāṃ kakṣāmityabhinirdiśet ||14|| (su. ni. a. 13) | ekāmetādṛśīṃ dṛṣṭvā piḍakāṃ sphoṭasannibhām | tvaggatāṃ pittakopena gandhamālāṃ pracakṣate ||15|| (su. ni. a. 13) | kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāraṇāḥ | antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||16|| saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā hanti mānavam | tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sarvadoṣajām ||17|| (su. ni. a. 13) | nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittaḥ ca dehinām | kurvate dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet ||18|| tadevālpatarairdoṣaiḥ ‘puruṣam’ iti pā. | paruṣaṃ kunakhaṃ vadet ||19|| (su. ni. a. 13) | gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām | pādasyānuśayīṃ tāṃ tu vidyādantaḥprapākinīm ||20|| (su. ni. a. 13) | vidārīkandavadvṛttā kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu | vidārikā bhavedraktā sarvajā sarvalakṣaṇā ||21|| (su. ni. a. 13) | prāpya ‘māṃsaśirāsnāyūḥ’ iti pā. | māṃsasirāsnāyūḥ śleṣmā medastathā'nilaḥ | granthiṃ karotyasau bhinno madhusarpirvasānibham ||22|| sravatyāsrāvamanilastatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ | māṃsaṃ saṃśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayettataḥ ||23|| durgandhi klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ ‘śirāḥ’ iti pā. | sirāḥ | sravanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāccharkarārbudam ||24|| (su. ni. a. 13) | parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ | pādayoḥ kurute dārīṃ pādadārīṃ tamādiśet ||25|| (su. ni. a. 13) | śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ | granthiḥ kolavadutsanno jāyate kadaraṃ hi tat ||26|| (su. ni. a. 13) | klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vibhāvayet ||27|| (su. ni. a. 13) | romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrchitam | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||28|| ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasambhavaḥ | tadindraluptaṃ khālityaṃ ruhyeti ca vibhāvyate ||29|| (su. ni. a. 13) | dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate | kaphamārutakopena vidyāddāruṇakaṃ tu tam ||30|| (su. ni. a. 13) | arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhni tu | kaphāsṛkkrimikopena nṛṇāṃ vidyādarūṃṣikām ||31|| (su. ni. a. 13) | krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate ||32|| (su. ni. a. 13) | śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ ‘...kopajāḥ’ iti pā. | kaphamārutaraktajāḥ | yuvānapiḍakā yūnāṃ vijñeyā mukhadūṣikāḥ ||33|| (su. ni. a. 13) |34| kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ maṇḍalaṃ pāṇḍukaṇḍuram | padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam ||34|| (su. ni. a. 13) | samamutsannamarujaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇistu saḥ ||35|| (su. ni. a. 13) | avedanaṃ sthiraṃ caiva yasmin gātre pradṛśyate | māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ tu tat ||36|| (su. ni. a. 13) | kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca | vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān ||37|| (su. ni. a. 13) | mahadvā yadi vā cālpaṃ śyāvaṃ vā yadi vā'sitam | nīrujaṃ maṇḍalaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate ||38|| (su. ni. a. 13) | krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ | mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ ||39|| nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet | (su. ni. a. 13) | kṛṣṇamevaṅguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ ||40|| mardanāt pīḍanādvā'ti tathaivāpyabhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaran ||41|| tadā vātopasṛṣṭatvāttaccarma parivartate | maṇeradhastāt ‘koṣaśca’ iti pā. | kośaśca granthirūpeṇa lambate ||42|| ‘savedanaṃ sadāhaṃ ca pākaṃ ca vrajati kvacit parivartiketi tāṃ vidyāt sarujāṃ vātasambhavām’ iti pā. | sarujāṃ vātasambhūtāṃ tāṃ vidyāt parivartikām | sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva śleṣmasamutthitā ||43|| (su. ni. a. 13) | alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādbalādgacchet striyaṃ naraḥ | hastābhighātādapi vā carmaṇyudvartite balāt ||44|| yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām | (su. ni. a. 13) | vātopasṛṣṭe meḍhre vai carma saṃśrayate maṇim ||45|| maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca | niruddhaprakaśe tasmin mandadhāramavedanam ||46|| mūtraṃ pravartate jantormaṇirvivriyate na ca | niruddhaprakaśaṃ vidyāt sarujaṃ vātasambhavam ||47|| (su. ni. a. 13) | vegasandhāraṇādvāyurvihato gudasaṃśritaḥ | niruṇaddhi mahāsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca ||48|| mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati | sanniruddhagudaṃ vyādhimetaṃ vidyāt sudāruṇam ||49|| (su. ni. a. 13) | ‘ ... niruddhaprakaśānantaram’ iti pā.| śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet | svinne vā'snāpyamāne vā kaṇḍū raktakaphodbhavā ||50|| kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam ||51|| (su. ni. a. 13) | snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ | yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ janayate tadā ||52|| kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭaḥ srāvaśca jāyate | prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām ||53|| (su. ni. a. 13) | pravāhaṇātīsārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ | rūkṣadurbaladehasya gudabhraṃśaṃ tamādiśet ||54|| (su. ni. a. 13) | sadāho raktaparyantastvakpākī tīvravedanaḥ | ‘kaṇḍūmān jvarakārī’ iti pā. | kaṇḍūmāñjvarakārī ca sa syācchūkaradaṃṣṭrakaḥ ||55|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne kṣudraroganidānaṃ samāptam ||55||

mukharoganidānam atha mukharoganidānam | ānūpapiśitakṣīradadhimatsyātisevanāt | mukhamadhye gadān kuryuḥ kruddhā doṣāḥ kaphottarāḥ ||1|| karkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau | dālyete paripāṭyate oṣṭhau mārutakopataḥ ||2|| (su. ni. a. 16) | cīyete piḍakābhiśca sarujābhiḥ samantataḥ | sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ ||3|| (su. ni. a. 16) | savarṇābhiśca cīyete piḍakābhiravedanau | bhavatastu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū ||4|| (su. ni. a. 16) | sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛcchvetau tathaiva ca | sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau ||5|| (su. ni. a. 16) | kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhirnipīḍitau | raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||6|| (su. ni. a. 16) | gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavadudgatau | jantavaścātra mūrchanti narasyobhayato mukhāt ||7|| (su. ni. a. 16) | sarpirmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū | acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravato bhṛśam ||8|| (su. ni. a. 16) | tayorvraṇo na ‘saṃrohet mṛdutvam’ iti pā. | saṃrohenmṛdutvaṃ ca na gacchati |9| kṣatajābhau vidīryete pāṭyete cābhighātataḥ ||9|| ‘grathītau ca samākhyātāvoṣṭhau’ iti pā. | grathitau ca tathā syātāmoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau |10| (su. ni. a. 16) | śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate | durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||10|| dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam | śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||11|| (su. ni. a. 16) | dantayostriṣu vā yasya śvayathurjāyate mahān | dantapuppuṭako nāma sa vyādhiḥ kapharaktajaḥ ||12|| (su. ni. a. 16) | sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca | dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||13|| (su. ni. a. 16) | śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauṣiro nāma nāmataḥ ||14|| (su. ni. a. 16) | dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate | yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasañjñitaḥ ||15|| (su. ni. a. 16) | dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk | pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ ||16|| (su. ni. a. 16) | veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tābhyāṃ dantāścalanti ca | asmātpūrvaṃ kvacitpustake ‘aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ ādhmāyante srute rakte mukhaṃ prati ca jāyate’ iti ślokaḥ paṭhitaḥ yasmin sopakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ ||17|| (su. ni. a. 16) | ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān | calā bhavanti dantāśca sa vaidarbho'bhighātajaḥ ||18|| (su. ni. a. 16) | mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ | khalivardhanasañjño'sau jāte ruk ca praśāmyati ||19|| (su. ni. a. 16) | śanaiḥ śanaiḥ prakurute vāyurdantasamāśritaḥ | karālān vikaṭān dantān karālo na sa sidhyati ||20|| hānavye paścime dante ‘mahān śotho’ iti pā. | mahāñchotho mahārujaḥ | lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so'dhimāṃsakaḥ |21| (su. ni. a. 16) | dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ ||21|| (su. ni. a. 16) | dīryamāṇeṣviva rujā yasya danteṣu jāyate | dālano nāma sa vyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ ||22|| (su. ni. a. 16) | kṛṣṇacchidraścalaḥ srāvī sasaṃrambho mahārujaḥ | animittarujo vātādvijñeyaḥ krimidantakaḥ ||23|| (su. ni. a. 16) | vaktraṃ vakraṃ bhavedyasya dantabhaṅgaśca jāyate | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasañjñitaḥ ||24|| (su. ni. a. 16) | śītarūkṣapravātāmlasparśānāmasahā dvijāḥ | pittamārutakopena dantaharṣaḥ sa nāmataḥ ||25|| malo dantagato yastu pittamārutaśoṣitaḥ | śarkareva kharasparśā sā jñeyā dantaśarkarā ||26|| kapāleṣviva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā | kapāliketi vijñeyā sadā dantavināśinī ||27|| yo'sṛṅmiśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ | śyāvatāṃ nīlatāṃ vā'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||28|| (su. ni. a. 16) | dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ | sadāharuk sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ ||29|| jihvā'nilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā | pittena dahyatyupacīyate ca dīrghaiḥ saraktairapi kaṇṭakaiśca | kaphena gurvī bahulā citā ca māṃsocchrayaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ ||30|| (su. ni. a. 16) | jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so'lāsasañjñaḥ kapharaktamūrtiḥ | jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśameti pākam ||31|| (su. ni. a. 16) | jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktamūlaḥ | lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacoṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ ||32|| (su. ni. a. 16) | śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūle pravṛddho dīrghaḥ śotho dhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaśvāsakṛttaṃ vadanti vyādhiṃ vaidyāḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā ||33|| (su. ni. a. 16) | śothaḥ sthūlastodadāhaprapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerī matā tu |34| (su. ni. a. 16) | mṛduḥ śotho lohitaḥ śoṇitottho jñeyo'dhruṣaḥ sajvarastīvraruk ca ||34|| (su. ni. a. 16) | kūrmonnato'vedano'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu |35| (su. ni. a. 16) | padmākāraṃ tālumadhye tu śothaṃ vidyādraktādarbudaṃ proktaliṅgam ||35|| duṣṭaṃ māṃsaṃ nīrujaṃ tālumadhye kaphācchūnaṃ māṃsasaṅghātamāhuḥ | (su. ni. a. 16) | nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt puppuṭastāludeśe ||36|| śoṣo'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāsaścograstāluśoṣo'nilācca | pittaṃ kuryāt pākamatyarthaghoraṃ tālunyenaṃ tālupākaṃ vadanti ||37|| (su. ni. a. 16) | gale'nilaḥ pittakaphau ca mūrchitau ‘praduṣya’ iti pā. | pradūṣya māṃsaṃ ca tathaiva śoṇitam | galopasaṃrodhakaraistathā'ṅkurairnihantyasūn vyādhiriyaṃ hi rohiṇī ||38|| (su. ni. a. 16) | jihvāsamantādbhṛśavedanāstu māṃsāṅkurāḥ ‘kaṇṭhavirodhinaḥ syuḥ’ iti pā., ‘kaṇṭhavirodhinaḥ ye’ iti ca pā. | kaṇṭhanirodhino ye | sā rohiṇī vātakṛtā pradiṣṭā vātātmakopadravagāḍhayuktā ||39|| kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā tu | ‘srotonirodhi ... ’ iti pā. | srotovirodhinyacalodgatā ca sthirāṅkurā yā kaphasambhavā sā ||40|| gambhīrapākinyanivāryavīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitā ca | sphoṭaiścitā pittasamānaliṅgā sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||41|| (su. ni. a. 16) | kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṃ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti ||42|| (su. ni. a. 16) | jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvopariṣṭādapi raktamiśrāt | jñeyo'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam ||43|| (su. ni. a. 16) | balāśa evāyatamunnataṃ ca śothaṃ karotyannagatiṃ nivārya | taṃ sarvathaivāprativāryavīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti ||44|| (su. ni. a. 16) | gale tu śothaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam | marmacchidaṃ dustaramenamāhurbalāśasañjñaṃ nipuṇā vikāram ||45|| (su. ni. a. 16) | vṛttonnato'ntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakaṇḍuro'pākyamṛdurguruśca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito'sau vyādhirbalāśakṣatajaprasūtaḥ ||46|| (su. ni. a. 16) | samunnataṃ vṛttamamandadāhaṃ tīvrajvaraṃ vṛndamudāharanti | taccāpi pittakṣatajaprakopājjñeyaṃ satodaṃ pavanātmakaṃ tu ||47|| (su. ni. a. 16) | vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā'timātraṃ piśitaprarohaiḥ | anekaruk prāṇaharī tridoṣājjñeyā śataghnī ca śataghnirūpā ||48|| (su. ni. a. 16) | granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro'tirugyaḥ kapharaktamūrtiḥ | saṃlakṣyate saktamivāśanaṃ ca sa śastrasādhyastu galāyusañjñaḥ ||49|| (su. ni. a. 16) | sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śotho rujaḥ santi ca yatra sarvāḥ | sa sarvadoṣairgalavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||50|| (su. ni. a. 16) | śotho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vāyugaternihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate tu ||51|| (su. ni. a. 16) | yastāmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ ||52|| (su. ni. a. 16) | pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute krameṇa | sa māṃsatānaḥ kathito'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ ||53|| (su. ni. a. 16) | sadāhatodaṃ śvayathuṃ sutāmramantargale pūtiviśīrṇamāṃsam | pittena vidyādvadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||54|| (su. ni. a. 16) | sphoṭaiḥ satodairvadanaṃ samantādyasyācitaṃ sarvasaraḥ sa vātāt | raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt | avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ savarṇairyasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena ||55|| (su. ni. a. 16) | oṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ | dantamūleṣu varjyau ca triliṅgagatiśauṣirau ||56|| danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ | jihvāroge balāśastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā ||57|| svaraghno valayo vṛndo balāśaśca vidārikā | galaugho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī gale ||58|| asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva tu | teṣu cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret ||59|| (su. ni. a. 16) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mukharoganidānaṃ samāptam ||56||

karṇaroganidānam atha karṇaroganidānam | samīraṇaḥ śrotragato'nyathācaran samantataḥ śūlamatīva karṇayoḥ | karoti doṣaiśca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 20) | karṇasrotaḥ sthite vāte śṛṇoti vividhān svarān | bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ karṇanādaḥ sa ucyate ||2|| yadā śabdavahaṃ vāyuḥ srota āvṛtya tiṣṭhati | śuddhaḥ śleṣmānvito vā'pi bādhiryaṃ tena jāyate ||3|| vāyuḥ pittādibhiryukto veṇughoṣopamaṃ svanam | karoti karṇayoḥ kṣveḍaṃ karṇakṣveḍaḥ sa ucyate ||4|| śiro'bhighātādathavā nimajjato jale prapākādathavā'pi vidradheḥ | sraveddhi pūyaṃ śravaṇo'nilārditaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ ||5|| (su. u. taṃ. a. 20) | mārutaḥ kaphasaṃyuktaḥ karṇakaṇḍūṃ karoti ca | pittoṣmaśoṣitaḥ śleṣmā kurute karṇagūthakam ||6|| sa karṇagūtho dravatāṃ gato yadā vilāyito ghrāṇamukhaṃ prapadyate | tadā sa karṇapratināhasañjñito bhavedvikāraḥ śiraso'rdhabhedakṛt ||7|| (su. u. taṃ. a. 20) | yadā tu mūrchantyathavā'pi jantavaḥ sṛjantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ | tadvyañjanatvācchravaṇo nirucyate bhiṣagbhirādyaiḥ krimikarṇako gadaḥ ||8|| (su. u. taṃ. a. 20) | pataṅgāḥ śatapadyaśca karṇasrotaḥ praviśya hi | aratiṃ vyākulatvaṃ ca bhṛśaṃ kurvanti vedanām ||9|| karṇo nistudyate tasya ‘yathā’ iti pā. | tathā pharapharāyate | kīṭe carati ruk tīvrā niṣpande mandavedanā ||10|| kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavettathā doṣakṛto'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān ||11|| (su. u. taṃ. a. 20) | karṇapākastu pittena kothavikledakṛdbhavet | karṇavidradhipākādvā jāyate cāmbupūraṇāt ||12|| pūyaṃ sravati ‘vā pūti’ iti pā. | pūti vā sa jñeyaḥ pūtikarṇakaḥ |13| karṇaśothārbudārśāṃsi jānīyāduktalakṣaṇaiḥ ||13|| nādo'tiruk karṇamalasya śoṣaḥ srāvastanuścāśravaṇaṃ ca vātāt | śothaḥ sarāgo daraṇaṃ vidāhaḥ sapītapūtisravaṇaṃ ca pittāt ||14|| vaiśrutyakaṇḍūsthiraśothaśuklasnigdhasrutiḥ svalparujaḥ kaphācca | sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāt srāvaśca tatrādhikadoṣavarṇaḥ ||15|| (ca. ci. a. 26) | saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'tipravardhite | karṇaśotho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ ||16|| (su. ci. a. 25) | gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi | śothaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujānvitaḥ ||17|| rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ | (su. ci. a. 25) | karṇaṃ balādvardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati ||18|| kaphaṃ saṅgṛhya kurute śothaṃ stabdhamavedanam | unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ ||19|| saṃvardhyamāne durviddhe kaṇḍūpākarujānvitaḥ | śotho bhavati pākaśca tridoṣo duḥkhavardhanaḥ ||20|| (su. ci. a. 25) | kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā visarpiṇaḥ | kurvanti pālyāṃ piḍakāḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ ||21|| kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihet saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ ||22|| (su. ci. a. 25) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne karṇaroganidānaṃ samāptam ||57||

nāsāroganidānam atha nāsāroganidānam | ānahyate yasya viśuṣyate ca praklidyate dhūpyati cāpi nāsā | na vetti yo gandharasāṃśca janturjuṣṭaṃ ‘vyavasyettamapīnasena’ iti pā., ‘vyavasyetimapīnasena’ iti ca pā. | vyavasyediha pīnasena | taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam ||1|| (su. u. taṃ. a. 22) | doṣairvidagdhairgalatālumūle sammūrchito yasya samīraṇastu | nireti pūtirmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtinasyaṃ pravadanti rogam ||2|| (su. u. taṃ. a. 22) | ghrāṇāśritaṃ pittamarūṃṣi kuryādyasmin vikāre balavāṃśca pākaḥ | taṃ nāsikāpākamiti vyavasyedvikledakothāvathavā'pi yatra ||3|| (su. u. taṃ. a. 22) | doṣairvidagdhairathavā'pi jantorlalāṭadeśe'bhihatasya taistaiḥ | nāsā sravet pūyamasṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam ||4|| (su. u. taṃ. a. 22) | ghrāṇāśrite marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti | kaphānujāto bahuśo'tiśabdastaṃ rogamāhuḥ kṣavathuṃ vidhijñāḥ ||5|| (su. u. taṃ. a. 22) | tīkṣṇopayogādabhijighrato vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā | sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudghāṭite'nyaḥ kṣavathurnireti ||6|| (su. u. taṃ. a. 22) | prabhraśyate nāsikayā tu yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphastu | prāksañcito mūrdhani sūryataptastaṃ bhraṃśathuṃ rogamudāharanti ||7|| (su. u. taṃ. a. 22) | ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsareddhūma iveha vāyuḥ | nāsā pradīpteva ca yasya jantorvyādhiṃ tu taṃ dīptamudāharanti ||8|| (su. u. taṃ. a. 22) | ucchvāsamārgaṃ tu kaphaḥ savāto rundhyāt pratīnāhamudāharettam |9| (ca. ci. a. 26) | ghrāṇādghanaḥ pītasitastanurvā doṣaḥ sravet srāvamudāharettam ||9|| (ca. ci. a. 26) | ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pratapte pariśoṣite ca | kṛcchrācchvasedūrdhvamadhaśca janturyasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ ||10|| (su. u. taṃ. a. 22) | śirogurutvamarucirnāsāsrāvastanuḥ svaraḥ | kṣāmaḥ ṣṭhīvatyathābhīkṣṇamāmapīnasalakṣaṇam ||11|| āmaliṅgānvitaḥ śleṣmā ghanaḥ kheṣu nimajjati | svaravarṇaviśuddhiśca paripakvasya lakṣaṇam ||12|| sandhāraṇājīrṇarajotibhāṣyakrodhartuvaiṣamyaśirobhitāpaiḥ | prajāgarātisvapanāmbuśītairavaśyayā maithunabāṣpadhūmaiḥ | saṃstyānadoṣe śirasi pravṛddho vāyuḥ pratiśyāyamudīrayettu ||13|| (ca. ci. a. 26) | cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam | prakupyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇaistataḥ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||14|| (su. u. taṃ. a. 24) | kṣavapravṛttiḥ śiraso'tipūrṇatā stambho'ṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā | upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 24) | ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī | galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā ||16|| (su. u. taṃ. a. 24) | kṣavapravṛttiratyarthaṃ vaktravairasyameva ca | bhavet svaropaghātaśca pratiśyāye'nilātmake ||17|| uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike | kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhaveduṣṇābhipīḍitaḥ ||18|| sadhūmamagniṃ sahasā vamatīva sa mānavaḥ | ghrāṇāt kaphaḥ kaphakṛte śītaḥ pāṇḍuḥ sravedbahuḥ | śuklāvabhāsaḥ śuklākṣo bhavedguruśirā naraḥ ||19|| kaṇṭhatālvoṣṭhaśirasāṃ kaṇḍūbhirabhipīḍitaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) | bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yasyākasmānnivartate ||20|| sampakvo vā'pyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ | (su. u. taṃ. a. 24) | praklidyate punarnāsā punaśca pariśuṣyati ||21|| punarānahyate vā'pi punarvivriyate tathā | niḥśvāso vā'tidurgandho naro gandhān na vetti ca ||22|| evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam | (su. u. taṃ. a. 24) | raktaje tu pratiśyāye raktasrāvaḥ pravartate ||23|| tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ | durgandhocchvāsavadano gandhānapi na vetti saḥ ||24|| (su. u. taṃ. a. 24) | sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ | duṣṭatāṃ yānti kālena tadā'sādhyā bhavanti hi ||25|| mūrchanti cātra krimayaḥ śvetāḥ snigdhāstathā'ṇavaḥ | ‘krimijaḥ’ iti pā. | krimito yaḥ śirorogastulyaṃ tenāsya lakṣaṇam ||26|| (su. u. taṃ. a. 24) | bādhiryamāndhyamaghratvaṃ ghorāṃśca nayanāmayān | śothāgnisādakāsāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||27|| (su. u. taṃ. a. 24) | arbudaṃ saptadhā śothāścatvāro'rśaścaturvidham | caturvidhaṃ raktapittamuktaṃ ghrāṇe'pi tadviduḥ ||28|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne nāsāroganidānaṃ samāptam ||58||

netraroganidānam atha netraroganidānam | uṣṇābhitaptasya jale praveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca | svedādrajodhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt ||1|| dravāttathā'nnānniśi sevitācca viṇmūtravātakramanigrahācca | prasaktasaṃrodanakopaśokācchiro'bhighātādatimadyapānāt ||2|| tathā ṛtūnāṃ ca viparyayeṇa kleśābhighātādatimaithunācca | bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārāñjanayanti doṣāḥ ||3|| (su. u. taṃ. a. 1) | ‘ ... netraroganidānam’ iti pā.| vātāt pittāt kaphādraktādabhiṣyandaścaturvidhaḥ | prāyeṇa jāyate ghoraḥ sarvanetrāmayākaraḥ ||4|| nistodanastambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśiro'bhitāpāḥ | viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||5|| (su. u. taṃ. a. 6) | dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ bāṣpasamucchrayaśca | uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||6|| (su. u. taṃ. a. 6) | uṣṇābhinandā gurutā'kṣiśothaḥ kaṇḍūpadehāvatiśītatā ca | srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||7|| (su. u. taṃ. a. 6) | tāmrāśrutā lohitanetratā ca nāḍyaḥ samantādatilohitāśca | pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti ||8|| (su. u. taṃ. a. 6) | vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām | tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ ||9|| (su. u. taṃ. a. 6) | utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā | śiraso'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||10|| (su. u. taṃ. a. 6) | hanyāddṛṣṭiṃ ślaiṣmikaḥ saptarātrādadhimantho raktajaḥ pañcarātrāt | ‘ṣaḍrātrādvai mārutottho’ iti pā. | ṣaḍrātrādvātiko vai nihanyānmithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||11|| (su. u. taṃ. a. 6) | ‘doṣabhedena kālāvadhimāha– hanyādityādi|’ iti pā.| udīrṇavedanaṃ netraṃ rāgaśothasamanvitam | gharṣanistodaśūlāśruyuktamāmānvitaṃ viduḥ ||12|| mandavedanatā kaṇḍūḥ saṃrambhāśrupraśāntatā | praśastavarṇatā cākṣṇoḥ sampakvadoṣamādiśet ||13|| kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ | saṃrambhī pacyate yastu netrapākaḥ sa śothajaḥ | śothahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśothaje ||14|| (su. u. taṃ. a. 6) | upekṣaṇādakṣi yadā'dhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya | rujābhirugrābhirasādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ ||15|| (su. u. taṃ. a. 6) | vāraṃvāraṃ ca paryeti bhruvau netre ca mārutaḥ | rujaśca vividhāstīvrāḥ sa jñeyo vātaparyayaḥ ||16|| ‘vātaparyāya ... ’ iti pā.| yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma sandahyate cāviladarśanaṃ yat | sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi ||17|| (su. u. taṃ. a. 6) | yasyāvaṭukarṇaśirohanustho manyāgato vā'pyanilo'nyato vā | kuryādrujaṃ vai bhruvi locane ca tamanyatovātamudāharanti ||18|| (su. u. taṃ. a. 6) | śyāvaṃ lohitaparyantaṃ sarvaṃ cākṣi prapacyate | sadāhaśothaṃ sāsrāvamamlādhyuṣitamamlataḥ ||19|| avedanā vā'pi savedanā vā yasyākṣirājyo hi bhavanti tāmrāḥ | muhurvirajyanti ca yāḥ sa tādṛgvyādhiḥ ‘śirotpāta’ iti pā. | sirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||20|| (su. u. taṃ. a. 6) | ‘śirotpāta ... ’ iti pā.| mohāt sirotpāta upekṣitastu jāyeta rogastu ‘śirāpraharṣaḥ’ iti pā. | sirāpraharṣaḥ | tāmrābhamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca ||21|| (su. u. taṃ. a. 6) | ‘śirāpraharṣamāha’ iti pā.| nimagnarūpaṃ tu bhaveddhi kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ pratibhāti yadvai | srāvaṃ sraveduṣṇamatīva yacca tat savraṇaṃ śukla(kra)mudāharanti ||22|| (su. u. taṃ. a. 5) | dṛṣṭeḥ samīpe na bhavettu yacca na cāvagāḍhaṃ na ca saṃsraveddhi | avedanaṃ vā na yugmaśuklaṃ tat siddhimāyāti kadācideva ||23|| (su. u. taṃ. a. 5) | syandātmakaṃ kṛṣṇagataṃ sacoṣaṃ śaṅkhendukundapratimāvabhāsam | vaihāyasābhrapratanuprakāśamathāvraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti ||24|| (su. u. taṃ. a. 5) | gambhīrajātaṃ bahulaṃ ca śuklaṃ cirotthitaṃ cāpi vadanti kṛcchram | vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ ‘śirā ... ’ iti pā. | sirāsūkṣmamadṛṣṭikṛcca | dvitvaggataṃ lohitamantataśca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam ||25|| (su. u. taṃ. a. 5) | uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhavenmudganibhaṃ ca śuklam | tadapyasādhyaṃ pravadanti kecidanyacca yattittiripakṣatulyam ||26|| (su. u. taṃ. a. 5) | śvetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ ca | tamakṣipākātyayamakṣirogaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyamāhuḥ ||27|| (su. u. taṃ. a. 5) | ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhya kṛṣṇaṃ pracayo'bhyupaiti taccājakājātamiti vyavasyet ||28|| (iti kṛṣṇajāḥ) | (su. u. taṃ. a. 5) | prathame paṭale doṣā yasya dṛṣṭyāṃ vyavasthitāḥ | avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||29|| (su. u. taṃ. a. 5) | dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate | makṣikāmaśakāṃścāpi jālakāni ca paśyati ||30|| maṇḍalāni patākāṃśca ‘marīcīn’ iti pā. | marīciṃ kuṇḍalāni ca | pariplavāṃśca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca ||31|| dūrasthāni ca rūpāṇi manyate sa samīpataḥ | samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt ||32|| yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati | (su. u. taṃ. a. 7) | ūrdhvaṃ paśyati nādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate ||33|| mahāntyapi ca rūpāṇi chāditānīva cāmbaraiḥ | karṇanāsākṣihīnāni vikṛtānīva paśyati ||34|| yathādoṣaṃ ca ‘rajyate’ iti pā. | rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi | (su. u. taṃ. a. 7) | adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite ||35|| pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthaṃ naiva paśyati | samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva paśyati ||36|| dṛṣṭimadhyasthite doṣe mahaddhrasvaṃ ca paśyati | dvidhā sthite dvidhā paśyedbahudhā cānavasthite ||37|| (su. u. taṃ. a. 7) | doṣe dṛṣṭyāśrite tiryak sa ekaṃ manyate dvidhā ||1|| timirākhyaḥ sa vai doṣaścaturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||38|| ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśamataḥ param | asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade ||39|| candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ‘ ... vantarikṣe’ iti pā. | ca ‘vidyutam’ iti pā. | vidyutaḥ | nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūnyatha paśyati ||40|| (su. u. taṃ. a. 7) | sa eva liṅganāśastu nīlikā kācasañjñitaḥ |41| (su. u. taṃ. a. 7) | vātena cāpi rūpāṇi bhramantīva ca paśyati ||41|| āvilānyaruṇābhāni vyāviddhānīva mānavaḥ | pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān ||42|| nṛtyataścaiva śikhinaḥ sarvaṃ nīlaṃ ca paśyati | ‘kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca’ iti pā. kvacidpustake gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca’ etatpaṅktipaścādupalabhyate| kaphena paśyedrūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||43|| (gauracāmaragaurāṇi ‘śvetābhrapramitāni’ iti pā. | śvetābhrapratimāni ca | paśyedasūkṣmāṇyatyarthaṃ ‘vyabhre caivābhrasamplavam’ iti pā. | vyabhre caivābhrasamplavam) | salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ | paśyedraktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca ||44|| sa ‘haritānyatha’ iti pā. | sitānyapi kṛṣṇāni pītānyapi ca mānavaḥ | sannipātena citrāṇi viplutānīva paśyati ||45|| bahudhā ca dvidhā cāpi sarvāṇyeva samantataḥ | hīnādhikāṅgānyapi tu jyotīṃṣyapi ca bhūyasā ||46|| (su. u. taṃ. a. 7) | pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrchitaṃ pittatejasā | pītā diśastu khadyotān bhāskaraṃ cāpi paśyati ||47|| vikīryamāṇān khadyotairvṛkṣāṃstejobhireva vā | (su. u. taṃ. a. 7) | vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ param ||48|| rāgo'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭo mlāyī ca nīlaśca tathaiva pittāt | kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samastadoṣaprabhavo vicitraḥ ||49|| (su. u. taṃ. a. 7) | aruṇaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭyāṃ sthūlakācāruṇaprabham |50| (su. u. taṃ. a. 7) | parimlāyini roge syānmlāyi nīlaṃ ca maṇḍalam ||50|| doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācit syāttu darśanam | (su. u. taṃ. a. 7) | aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāccañcalaṃ paruṣaṃ tathā ||51|| pittānmaṇḍalamānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītameva ca | śleṣmaṇā bahulaṃ pītaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram ||52|| calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindurivāmbhasaḥ | ( ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate saṅkucatyātape'tyarthaḥ chāyāyāṃ vistṛto bhavet) | mṛjyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati ||53|| pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam | dṛṣṭirāgo bhaveccitro liṅganāśe tridoṣaje | yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣveva bhavanti hi ||54|| (su. u. taṃ. a. 7) | ( ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī | yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca gambhīrasañjñācca tathaiva dṛṣṭiḥ) | ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaṭ ca ṣaḍeva vācyāḥ |55| (su. u. taṃ. a. 7) | pittena duṣṭena sadā tu dṛṣṭiḥ pītā bhavedyasya narasya kiñcit ||55|| pītāni rūpāṇi ca tena paśyet sa vai naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ | prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyenniśi cekṣate saḥ ||56|| rātrau ca śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi tāni paśyet | (su. u. taṃ. a. 7) | ‘pittavidagdhadṛṣṭilakṣaṇamāha’ iti pā.| tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni tu manyate saḥ ||57|| triṣu sthito'lpaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyamāpādayati prasahya | divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyettu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||58|| (su. u. taṃ. a. 7) | śokajvarāyāsaśiro'bhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ | dhūmrāṃstathā paśyati sarvabhāvān sa dhūmadarśīti naraḥ pradiṣṭaḥ ||59|| (su. u. taṃ. a. 7) | ‘śokādividagdhadṛṣṭiliṅgamāha’ iti pā.| yo hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni rūpāṇi ca tena paśyet |60| (su. u. taṃ. a. 7) | vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||60|| citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasañjñaḥ | (su. u. taṃ. a. 7) | dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkocamabhyantaratastu yāti ||61|| rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ | (su. u. taṃ. a. 7) | bāhyau punardvāviha sampradiṣṭau nimittataścāpyanimittataśca ||62|| nimittatastatra śiro'bhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśanaḥ saḥ | ( ( ) etaccihnāntargataḥ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate vidāryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhighātahṛtā ca dṛṣṭiḥ) | surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāskarasya ||63|| hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa liṅganāśastvanimittasañjñaḥ | tatrākṣi ‘vispṛṣṭamivāvibhāti’ iti pā. | vispṛṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||64|| (iti dṛṣṭigatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 7) | prastāryarma tanu stīrṇaṃ śyāvaṃ raktanibhaṃ site |65| dṛṣṭijānantaramadūratvena śuklajānāha’ iti pā.| saśvetaṃ mṛdu śuklārma śukle tadvardhate cirāt ||65|| padmābhaṃ mṛdu raktārma yanmāṃsaṃ cīyate site |66| pṛthu mṛdvadhimāṃsārma bahulaṃ ca yakṛnnibham |66| sthiraṃ prastāri māṃsāḍhyaṃ śuklaṃ snāyvarma pañcamam ||66|| śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo ye śuktyābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuktisañjñaḥ |67| (su. u. taṃ. a. 7) | eko yaḥ śaśarudhiropamaśca binduḥ śuklastho bhavati tamarjunaṃ vadanti ||67|| (su. u. taṃ. a. 4) | śleṣmamārutakopena śukle piṣṭaṃ samunnatam | piṣṭavat piṣṭakaṃ viddhi malāktādarśasannibham ||68|| jālābhaḥ ‘kaṭhinaśiro’ iti pā. | kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasañjñitastu |69| (su. u. taṃ. a. 4) | ‘śirājāla ... ’ iti pā.| śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ ‘śirāvṛtā’ iti pā. | sirāvṛtā yāstā ‘brūyādasinasamīpajāḥ’ iti pā. | brūyādasitasamīpajāḥ ‘śirājāḥ’ iti pā. | sirājāḥ |69| (su. u. taṃ. a. 4) | ‘śirājapiḍakā ... ’ iti pā.| kāṃsyābho'mṛduratha vāribindukalpo vijñeyo nayanasite balāsasañjñaḥ ||69|| (iti śuklajāḥ) | (su. u. taṃ. a. 4) | pakvaḥ śothaḥ sandhijo yaḥ satodaḥ sravet pūyaṃ pūti pūyālasākhyaḥ |70| (su. u. taṃ. a. 2) | ‘kanīnikādisandhīnāṃ śuklabhāgapratyāsattyā'nantaraṃ sandhigatānāha’ iti pā.| granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākī kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ ||70|| (su. u. taṃ. a. 2) | gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān lakṣaṇaiḥ svairupetān | taṃ hi srāvaṃ netranāḍīti caike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā ||71|| (su. u. taṃ. a. 2) | pākāt sandhau saṃsravedyastu pūyaṃ pūyāsrāvo'sau gadaḥ sarvajastu |72| (su. u. taṃ. a. 2) | śvetaṃ sāndraṃ ‘picchilam’ ityatra ‘nīrujam’ iti pā. | picchilaṃ yaḥ sravettu ‘śleṣmasrāvo'sau’ iti pā. | śleṣmāsrāvo'sau vikāro matastu ||72|| (su. u. taṃ. a. 2) | raktasrāvaḥ śoṇitottho vikāraḥ sravedduṣṭaṃ tatra raktaṃ prabhūtam |73| (su. u. taṃ. a. 2) | haridrābhaṃ pītamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāt srāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt ||73|| (su. u. taṃ. a. 2) | tāmrā tanvī ‘dāhapākopapannā jñeyā vaidyaiḥ piḍakā parvaṇīkā’ iti pā. | dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī vṛttaśothā | jātā sandhau kṛṣṇaśukle... |74| (su. u. taṃ. a. 2) | ...'lajī syāt tasminneva khyāpitā pūrvaliṅgai ||74|| (su. u. taṃ. a. 2) | krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaśca kaṇḍūṃ kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ | nānārūpā vartmaśuklāntasandhau carantyantarlocanaṃ dūṣayantaḥ ||75|| (iti sandhigatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 2) | abhyantaramukhī tāmrā bāhyato vartmanaśca yā | sotsaṅgotsaṅgapiḍakā sarvajā sthūlakaṇḍurā ||76|| (su. u. taṃ. a. 2) | vartmānte piḍakā dhmātā bhidyante ca sravanti ca | kumbhīkābījapratimāḥ kumbhīkāḥ sannipātajāḥ ||77|| (su. u. taṃ. a. 3) | srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ | rujāvatyaśca piḍakāḥ pothakya iti kīrtitāḥ ||78|| (su. u. taṃ. a. 3) | piḍakā yā kharā sthūlā sūkṣmābhirabhisaṃvṛtā | vartmasthā śarkarā nāma sa rogo vartmadūṣakaḥ ||79|| (su. u. taṃ. a. 3) | ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ | ślakṣṇāḥ kharāśca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate ||80|| (su. u. taṃ. a. 3) | dīrghāṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo'bhyantarodbhavaḥ | vyādhireṣo'bhivikhyātaḥ śuṣkārśo nāma nāmataḥ ||81|| (su. u. taṃ. a. 3) | dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasambhavā | mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sā'ñjananāmikā ||82|| (su. u. taṃ. a. 3) | vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ | savarṇābhiḥ sthirābhiśca vidyādbahulavartma tat ||83|| (su. u. taṃ. a. 3) | kaṇḍūmatā'lpatodena vartmaśothena yo naraḥ | na sa sañcchādayedakṣi ‘bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ’ iti pā. | yatrāsau vartmabandhakaḥ ||84|| (su. u. taṃ. a. 3) | mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samameva ca | akasmācca bhavedraktaṃ kliṣṭavartmeti tadviduḥ ||85|| (su. u. taṃ. a. 3) | kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahedyadā | tataḥ klinnatvamāpannamucyate vartmakardamaḥ ||86|| (su. u. taṃ. a. 3) | yadvartma bāhyato'ntaśca śyāvaṃ ‘śūnam’ iti pā. | śūlaṃ savedanam | tadāhuḥ śyāvavartmeti vartmarogaviśāradāḥ ||87|| (su. u. taṃ. a. 3) | arujaṃ bāhyataḥ śūnaṃ vartma yasya narasya hi | praklinnavartma tadvidyāt klinnamatyarthamantataḥ ||88|| (su. u. taṃ. a. 3) | yasya dhautānyadhautāni sambadhyante punaḥ punaḥ | vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||89|| (su. u. taṃ. a. 3) | vimuktasandhi niśceṣṭaṃ vartma yasya na mīlyate | etadvātahataṃ vartma jānīyādakṣicintakaḥ ||90|| (su. u. taṃ. a. 3) | vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam | ‘ācakṣitārbudamiti’ iti pā. | ācakṣītārbudamiti ‘saraktamavalambitam’ iti pā. | saraktamavilambitam ||91|| (su. u. taṃ. a. 3) | nimeṣiṇīḥ ‘śirā’ iti pā. | sirā vāyuḥ praviṣṭaḥ ‘vartma ... ’ iti pā. | sandhisaṃśrayāḥ | ‘cālayatyakṣivartmāni’ iti pā. | pracālayati vartmāni nimeṣaṃ nāma tadviduḥ ||92|| (su. u. taṃ. a. 3) | yaḥ sthito ‘vartmastho yo'bhivardheta’ iti pā. | vartmamadhye tu lohito mṛduraṅkuraḥ | tadraktajaṃ śoṇitārśaśchinnaṃ chinnaṃ pravardhate ||93|| (su. u. taṃ. a. 3) | apākī kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo'rujaḥ ‘sakaṇḍuḥ picchilaḥ kolasaṃsthāno lagaṇastu saḥ’ iti pā. |, ‘nagaṇo’ iti pā. | lagaṇo nāma sa vyādhirliṅgataḥ parikīrtitaḥ ||94|| (su. u. taṃ. a. 3) | ‘nagaṇa ... ’ iti pā.| trayo doṣā bahiḥśothaṃ kuryuśchidrāṇi vartmanoḥ | prasravantyantarudakaṃ bisavadbisavartma tat ||95|| (vā. u. a. 8) | vātādyā vartmasaṅkocaṃ janayanti malā yadā | tadā draṣṭuṃ na śaknoti kuñcanaṃ nāma tadviduḥ ||96|| pracālitāni vātena pakṣmāṇyakṣi viśanti hi | ghṛṣyantyakṣi muhustāni saṃrambhaṃ janayanti ca ||97|| asite sitabhāge ca mūlakoṣāt patantyapi | pakṣmakopaḥ sa vijñeyo vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||98|| vartmapakṣmāśayagataṃ pittaṃ romāṇi śātayet | kaṇḍūṃ dāhaṃ ca kurute pakṣmaśātaṃ tamādiśet ||99|| nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ | śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||100|| sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu | bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau ||101|| agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||102|| (iti vartmagatāḥ) | (su. u. taṃ. a. 1) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne netraroganidānaṃ samāptam ||59||

śiroroganidānam atha śiroroganidānam| śirorogāstu jāyante vātapittakaphaistribhiḥ | sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhistathā | sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ ||1|| (su. u. taṃ. a. 25) | ‘śiraḥsaṃśritān śravaṇādirogānabhidhāya ūrdhvajatrugatapāriśeṣyādāśrayabhūtaśiroroganidānam’ iti pā.| yasyānimittaṃ śiraso rujaśca bhavanti tīvrā niśi cātimātram | bandhopatāpaiḥ praśamaśca yatra śiro'bhitāpaḥ sa samīraṇena ||2|| (su. u. taṃ. a. 25) | ‘vātikalakṣaṇamāha’ iti pā.| yasyoṣṇamaṅgāracitaṃ yathaiva bhavecchiro ‘dahyati’ iti pā. | dhūpyati cākṣināsam | śītena rātrau ca bhavecchamaśca śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||3|| (su. u. taṃ. a. 25) | śiro bhavedyasya kaphopadigdhaṃ guru pratiṣṭabdhamato himaṃ ca | śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya śiro'bhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||4|| (su. u. taṃ. a. 25) | śiro'bhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni samudbhavanti |5| (su. u. taṃ. a. 25) | raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavecca ||5|| (su. u. taṃ. a. 25) | asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāmiha saṅkṣayeṇa | kṣayapravṛttaḥ śiraso'bhitāpaḥ kaṣṭo bhavedugrarujo'timātram | saṃsvedanacchardanadhūmanasyairasṛgvimokṣaiśca vivṛddhimeti ||6|| (su. u. taṃ. a. 25) | nistudyate yasya śiro'timātraṃ sambhakṣyamāṇaṃ sphuratīva cāntaḥ | ghrāṇācca gacchet ‘rudhiram’ iti pā. | salilaṃ sapūyaṃ śirobhitāpaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ ||7|| (su. u. taṃ. a. 25) | sūryodayaṃ ‘vā’ iti pā. | yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti ‘gāḍham’ iti pā. | gāḍhā | vivardhate cāṃśumatā sahaiva ‘sūryāpravṛttau’ iti pā. | sūryāpavṛttau vinivartate ca | sarvātmakaṃ kaṣṭatamaṃ vikāraṃ sūryāpavartaṃ tamudāharanti ||8|| (su. u. taṃ. a. 25) | doṣāstu duṣṭāstraya eva manyāṃ sampīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām | kurvanti yo'kṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karotyāśu viśeṣatastu ||9|| gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃśca rogān | anantavātaṃ tamudāharanti doṣatrayotthaṃ śiraso vikāram ||10|| (su. u. taṃ. a. 25) | rūkṣāśanātyadhyaśanaprāgvātāvaśyamaithunaiḥ | vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ ||11|| kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śiraso balī | manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām ||12|| śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ | nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet ||13|| raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrchitāḥ | tīvrarugdāharāgaṃ hi śothaṃ kurvanti dāruṇam ||14|| sa śiro viṣavadvegī nirundhyāśu galaṃ tathā | trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāmataḥ param | tryahājjīvati bhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret ||15|| iti śrīmādhavakaravicite mādhavanidāne śiroroganidānaṃ samāptam ||60||

asṛgdaranidānam athāsṛgdaranidānam | viruddhamadyādhyaśanādajīrṇādgarbhaprapātādatimaithunācca | yānādhvaśokādatikarṣaṇācca bhārābhighātācchayanāddivā ca | taṃ ‘...catuḥprakāram’ iti pā. | śleṣmapittānilasannipātaiścatuṣprakāraṃ pradaraṃ vadanti ||1|| asṛgdaraṃ bhavet sarvaṃ sāṅgamardaṃ savedanam |2| (su. śā. a. 2) | tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrchā madastṛṣā | dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāśca vātajāḥ ||2|| (su. śā. a. 2) | āmaṃ sapicchāpratimaṃ sapāṇḍu pulākatoyapratimaṃ kaphāttu | sapītanīlāsitaraktamuṣṇaṃ pittārtiyuktaṃ bhṛśavegi pittāt ||3|| rūkṣāruṇaṃ phenilamalpamalpaṃ vātārti vātāt piśitodakābham | sakṣaudrasarpirharitālavarṇaṃ majjaprakāśaṃ kuṇapaṃ tridoṣāt ||4|| taṃ cāpyasādhyaṃ pravadanti tajjñā, na tatra kurvīta bhiṣak cikitsām | śaśvat sravantīmāsrāvaṃ tṛṣṇādāhajvarānvitām | kṣīṇaraktāṃ durbalāṃ ca tāmasādhyāṃ vinirdiśet ||5|| māsānniṣpicchadāhārti pañcarātrānubandhi ca | naivātibahulātyalpamārtavaṃ śuddhamādiśet ||6|| śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamam | tadārtavaṃ praśaṃsanti yaccāpsu na virajyate ||7|| (su. śā. a. 2) | ‘cikitsānivṛtyarthaṃ śuddhārtavalakṣaṇamāha’ iti pā.| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne asṛgdaranidānaṃ samāptam ||61||

yonivyāpannidānam atha yonivyāpannidānam | viṃśatirvyāpado yonau nirdiṣṭā rogasaṅgrahe | mithyācāreṇa tāḥ strīṇāṃ praduṣṭenārtavena ca ||1|| jāyante bījadoṣācca daivācca śṛṇu tāḥ pṛthak | (ca. ci. a. 30) | sā ‘phenilamudāvṛttā’ iti pā. | phenilamudāvartā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati ||2|| vandhyāṃ naṣṭārtavāṃ vidyādviplutāṃ nityavedanām | pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmeṇa rugbhṛśam ||3|| vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā | catasṛṣvapi cādyāsu bhavantyanilavedanāḥ ||4|| (su. u. taṃ. a. 38) | sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāṃ sā lohitakṣayā | savātamudgiredbījaṃ vāminī rajasā yutam ||5|| prasraṃsinī sraṃsate ca kṣobhitā duṣprajāyinī | sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktasaṅkṣayāt ||6|| atyarthaṃ pittalā yonirdāhapākajvarānvitā | catasṛṣvapi cādyāsu pittaliṅgocchrayo bhavet ||7|| (su. u. taṃ. a. 38) | atyānandā na santoṣaṃ grāmyadharmeṇa gacchati | karṇinyāṃ karṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ ‘ca jāyate’ iti pā. | prajāyate ||8|| ‘maithune'caraṇāt’ iti pā. | maithune'caraṇā pūrvaṃ puruṣādatiricyate | bahuśaścāticaraṇā tayorbījaṃ na vindati ||9|| ‘śleṣmajā’ iti pā. | śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastā'tiśītalā | catasṛṣvapi cādyāsu śleṣmaliṅgocchrayo bhavet ||10|| (su. u. taṃ. a. 38) | anārtavā'stanī ṣaṇḍī kharasparśā ca maithune | ‘ ... taruṇyāstvaṇḍinī’ iti pā. | atikāyagṛhītāyāstaruṇyāstvaṇḍalī bhavet ||11|| vivṛtā ca mahāyoniḥ sūcīvaktrā'tisaṃvṛtā | sarvaliṅgasamutthānā sarvadoṣaprakopajā ||12|| catasṛṣvapi cādyāsu ‘sarvaliṅganidarśanam’ iti pā. | sarvaliṅgocchrayo bhavet | pañcāsādhyā bhavantīha yonayaḥ sarvadoṣajāḥ ||13|| (su. u. taṃ. a. 38) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne yonivyāpannidānaṃ samāptam ||62||

yonikandanidānam atha yonikandanidānam | divāsvapnādatikrodhādvyāyāmādatimaithunāt | kṣatācca nakhadantādyairvātādyāḥ kupitā yadā ||1|| pūyaśoṇitasaṅkāśaṃ ‘likucākṛtisannibham’ iti pā. | nikucākṛtisannibham | janayanti yadā yonau nāmnā kandaḥ sa yonijaḥ ||2|| ‘yonyāścayatvāt’ iti pā.| rūkṣaṃ vivarṇaṃ sphuṭitaṃ vātikaṃ taṃ vinirdiśet | dāharāgajvarayutaṃ vidyāt pittātmakaṃ tu tam ||3|| nīlapuṣpapratīkāśaṃ kaṇḍūmantaṃ kaphātmakam | sarvaliṅgasamāyuktaṃ sannipātātmakaṃ viduḥ ||4|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne yonikandanidānaṃ samāptam ||63||

mūḍhagarbhanidānam atha mūḍhagarbhanidānam | bhayābhighātāttīkṣṇoṣṇapānāśananiṣevaṇāt | garbhe patati raktasya saśūlaṃ darśanaṃ bhavet ||1|| ‘yonisthānasāmyādadhikārānuvṛtteḥ’ iti pā.| ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavidravaḥ | tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||2|| (su. ni. a. 8) | garbho'bhighātaviṣamāśanapīḍanādyaiḥ pakvaṃ drumādiva phalaṃ patati kṣaṇena |3| mūḍhaḥ karoti pavanaḥ khalu mūḍhagarbhaṃ śūlaṃ ca yonijaṭharādiṣu mūtrasaṅgam ||3|| bhugno'nilena viguṇena tataḥ sa garbhaḥ saṅkhyāmatītya bahudhā samupaiti yonim | dvāraṃ nirudhya śirasā jaṭhareṇa kaścit kaściccharīraparivartitakubjadehaḥ ||4|| ekena kaścidaparastu bhujadvayena tiryaggato bhavati kaścidavāṅmukho'nyaḥ | pārśvāpavṛttagatireti tathaiva kaścidityaṣṭadhā gatiriyaṃ hyaparā caturdhā ||5|| saṅkīlakaḥ pratikhuraḥ parigho'tha bījasteṣūrdhvabāhucaraṇaiḥ śirasā ca yonim | saṅgī ca yo bhavati kīlakavat sa kīlo dṛśyaiḥ khuraiḥ pratikhuraṃ sa hi kāyasaṅgī | gacchedbhujadvayaśirāḥ sa ca bījakākhyo yonau sthitaḥ sa parighaḥ parigheṇa tulyaḥ ||6|| ‘ityaṣṭavidhā gatīḥ pradarśya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | apaviddhaśirā yā tu śītāṅgī nirapatrapā | ‘nīlodgataśirā’ iti pā. | nīlodgatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā ||7|| (su. ni. a. 8) | garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaveducchvāsapūtitvaṃ śūnatā'ntarmṛte śiśau ||8|| (su. ni. a. 8) | mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiśca nipīḍitaḥ ||9|| (su. ni. a. 8) | ‘tasyāntargatasya’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | yonisaṃvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalla eva ca | hanyuḥ striyaṃ mūḍhagarbhāṃ yathoktāścāpyupadravāḥ ||10|| vāyuḥ prakupitaḥ kuryāt saṃrudhya rudhiraṃ srutam | sūtāyā hṛcchirobastiśūlaṃ makkallasañjñakam ||11|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne mūḍhagarbhanidānaṃ samāptam ||64||

sūtikāroganidānam atha sūtikāroganidānam | aṅgamardo jvaraḥ kampaḥ pipāsā gurugātratā | śothaḥ śūlātisārau ca sūtikārogalakṣaṇam ||1|| mithyopacārāt saṅkleśādviṣamājīrṇabhojanat | sūtikāyāśca ye rogā jāyante ‘dāruṇāḥ smṛtāḥ’ iti pā. | dāruṇāstu te ||2|| jvarātīsāraśothāśca śūlānāhabalakṣayāḥ | tandrāruciprasekādyāḥ kaphavātāmayodbhavāḥ ||3|| kṛcchrasādhyā hi te rogāḥ ‘kṣīṇamāṃsabalāśritāḥ’ iti pā. | kṣīṇamāṃsabalāgnitaḥ | te sarve sūtikānāmnā rogāste cāpyupadravāḥ ||4|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne sūtikāroganidānaṃ samāptam ||65||

stanaroganidānam atha stanaroganidānam | sakṣīrau vā'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhiraṃ stanarogāya kalpate ||1|| pañcānāmapi teṣāṃ hi raktajaṃ vidradhiṃ vinā | lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||2|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne stanaroganidānaṃ samāptam ||66||

stanyaduṣṭinidānam atha stanyaduṣṭinidānam | viśaṃsteṣvapi gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate | sarvadehāśritatvācca śukralakṣaṇamucyate ||1|| tadeva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇādapi | śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣācca pravartate ||2|| suprasannaṃ manastatra harṣaṇe heturucyate | ‘āhārasamayonitvādevam’ iti pā. | āhārarasayonitvādevaṃ stanyamapi striyāḥ ||3|| tadevāpatyasaṃsparśāddarśanāt smaraṇādapi | grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartate | sneho nirantarastatra ‘prasave’ iti pā. | prasrave heturucyate ||4|| gurubhirvividhairannairduṣṭairdoṣaiḥ pradūṣitam | kṣīraṃ ‘dhātryāḥ’ iti pā. | mātuḥ kumārasya nānārogāya kalpate ||5|| kaṣāyaṃ salilaplāvi stanyaṃ mārutadūṣitam | kaṭvamlalavaṇaṃ pītarājīmat pittasañjñitam ||6|| kaphaduṣṭaṃ ghanaṃ toye nimajjati sapicchalam | dviliṅgaṃ dvandvajaṃ vidyāt sarvaliṅgaṃ tridoṣajam ||7|| aduṣṭaṃ cāmbunikṣiptamekībhavati pāṇḍuram | madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tat praśasyate ||8|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne stanyaduṣṭinidānaṃ samāptam ||67||

bālaroganidānam atha bālaroganidānam | vātaduṣṭaṃ śiśuḥ stanyaṃ piban vātagadāturaḥ | kṣāmasvaraḥ kṛśāṅgaḥ syādbaddhaviṇmūtramārutaḥ ||1|| svinno bhinnamalo bālaḥ kāmalāpittarogavān | tṛṣṇāluruṣṇasarvāṅgaḥ pittaduṣṭaṃ payaḥ piban ||2|| kaphaduṣṭaṃ piban kṣīraṃ lālāluḥ śleṣmarogavān | nidrānvito jaḍaḥ ‘śūnaḥ śuklākṣaḥ’ iti pā. | śūnavaktrākṣaśchardanaḥ śiśuḥ ||3|| dvandvaje dvandvajaṃ rūpaṃ sarvaje sarvalakṣaṇam |4| śiśostīvrāmatīvrāṃ ca rodanāllakṣayedrujam ||4|| sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ | tatra vidyādrujaṃ mūrdhni rujaṃ cākṣinimīlanāt ||5|| agrimapaṅktiḥ kvacitpustake nopalabhyate hṛdi jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ | koṣṭhe vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ | ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi ||6|| bastau guhye ca viṇmūtrasaṅgatrāsadigīkṣaṇaiḥ | srotāṃsyaṅgāni sandhīṃśca paśyedyatnānmuhurmuhuḥ ||7|| kukūṇakaḥ ‘kṣīradoṣācchiśūnāmakṣivartmani’ iti pā. | kṣīradoṣācchiśūnāmeva vartmani | jāyate tena tannetraṃ kaṇḍūraṃ ca sravenmuhuḥ ||8|| śiśuḥ kuryāllalāṭākṣikūṭanāsāvagharṣaṇam | śakto nārkaprabhāṃ draṣṭuṃ na vartmonmīlanakṣamaḥ ||9|| mātuḥ kumāro garbhiṇyāḥ stanyaṃ prāyaḥ pibannapi | kāsāgnisādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ ||10|| yujyate koṣṭhavṛddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam | rogaṃ paribhavākhyaṃ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam ||11|| tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ kurute tālukaṇṭakam | tena tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate ||12|| tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrāt pānaṃ śakṛddravam | tṛḍakṣikaṇṭhāsyarujā ‘grīvādurvahatā’ iti pā. | grīvādurdharatā vamiḥ ||13|| visarpastu śiśoḥ prāṇanāśano bastiśīrṣajaḥ | padmavarṇo mahāpadmanāmā doṣatrayodbhavaḥ ||14|| śaṅkhābhyāṃ hṛdayaṃ yāti hṛdayādvā gudaṃ vrajet |15| kṣudraroge ca kathite tvajagallyahipūtane ||15|| ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | jvarādyā vyādhayaḥ sarve ‘mahānto’ iti pā. | mahatāṃ ye pureritāḥ | bāladehe'pi te tadvadvijñeyāḥ kuśalaiḥ sadā ||16|| kṣaṇādudvijate bālaḥ kṣaṇāttrasyati roditi | nakhairdantairdārayati dhātrīmātmānameva vā ||17|| ūrdhvaṃ nirīkṣate dantān khādet kūjati jṛmbhate | bhruvau kṣipati dantauṣṭhaṃ phenaṃ vamati cāsakṛt ||18|| kṣāmo'ti niśi jāgarti śūnākṣo bhinnaviṭsvaraḥ | māṃsaśoṇitagandhiśca na cāśnāti yathā purā ||19|| sāmānyaṃ grahajuṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ samudāhṛtam |20| ekanetrasya gātrasya srāvaḥ spandanakampanam ||20|| ūrdhvaṃ dṛṣṭyā nirīkṣeta vakrāsyo raktagandhikaḥ | dantān khādati vitrastaḥ stanyaṃ naivābhinandati ||21|| skandagrahagṛhītānāṃ rodanaṃ cālpameva ca |22| naṣṭasañjño vamet phenaṃ sañjñāvānatiroditi | pūyaśoṇitagandhitvaṃ skandāpasmāralakṣaṇam ||22|| srastāṅgo bhayacakito vihaṅgagandhiḥ sāsrāvavraṇaparipīḍitaḥ samantāt | sphoṭaiśca pracitatanuḥ sadāhapākairvijñeyo bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||23|| (su. u. taṃ. a. 27) | vraṇaiḥ sphoṭaiścitaṃ gātraṃ paṅkagandhaṃ sravedasṛk | bhinnavarcā jvarī dāhī revatīgrahalakṣaṇam ||24|| atīsāro jvarastṛṣṇā tiryakprekṣaṇarodanam | naṣṭanidrastathodvigno grastaḥ pūtanayā śiśuḥ ||25|| chardiḥ kāso jvarastṛṣṇā vasāgandho'tirodanam | stanyadveṣo'tisāraśca andhapūtanayā bhavet ||26|| vepate kāsate kṣīṇo netrarogo vigandhitā | chardyatīsārayuktaśca śītapūtanayā śiśuḥ ||27|| prasannavarṇavadanaḥ sirābhirabhisaṃvṛtaḥ | mūtragandhī ca bahvāśī ‘mukhamaṇḍatikāgrahī’ iti pā. | mukhamaṇḍikayā bhavet ||28|| ‘chardispandanakaṇṭhāsyaśoṣamūrchāvigandhitā’ iti pā. | chardispa(sya)ndanakaṇṭhāsyaśoṣamūrchāvigandhitāḥ | ūrdhvaṃ paśyeddaśeddantān ‘naigameyaṃ graham’ iti pā. | naigameyagrahaṃ vadet ||29|| prastabdhākṣaḥ stanadveṣī muhyate cāniśaṃ muhuḥ | taṃ bālamacirāddhanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaḥ | agrimapaṅktiḥ nopalabhyate viparītatamaṃ sādhyaṃ cikitsedacirārditam ||30|| iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne bālaroganidānaṃ samāptam ||68||

viṣaroganidānam atha viṣaroganidānam | sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣamucyate | mūlādyātmakamādyaṃ syāt paraṃ sarpādisambhavam ||1|| nidrāṃ tandrāṃ klamaṃ dāhamapākaṃ lomaharṣaṇam | śothaṃ ‘caivātīsāram’ iti pā. | caivātisāraṃ ca jaṅgamaṃ kurute viṣam ||2|| (ca. ci. a. 23) |3| ‘atra ca’ iti pā.| sthāvaraṃ ca jvaraṃ hikkāṃ ‘dantaharṣagalagraham’ iti pā. | dantaharṣaṃ galagraham | phenacchardyaruciśvāsaṃ mūrchāṃ ca kurute ‘viṣam’ iti pā. | bhṛśam ||3|| (ca. ci. a. 23) |4| ‘sthāvarasāmānyaliṅgamāha’ iti pā.| iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ | jānīyādviṣadātāramebhirliṅgaiśca buddhimān ||4|| na dadātyuttaraṃ pṛṣṭo vivakṣurmohameti ca | apārthaṃ bahu saṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat ||5|| hasatyakasmāt ‘sphoṭedaṅgulī ... ’ iti pā. | sphoṭayatyaṅgulīrvilikhenmahīm | vepathuścāsya bhavati trastaścānyonyamīkṣate ||6|| vivarṇavaktro dhyāmaśca nakhaiḥ kiñcicchinattyapi | ālabhetāsanaṃ ‘dīnaḥ’ iti pā. | dīnaṃ kareṇa va śiroruham ||7|| vartate ‘viparītaśca’ iti pā. | viparītaṃ ca viṣadātā vicetanaḥ | (su. ka. a. 1) | udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca ||8|| jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso ‘jñeyam’ iti pā. | mohaḥ patraviṣeṇa tu | ‘mukhaśothaḥ’ iti pā. | muṣkaśothaḥ phalaviṣairdāho'nnadveṣa eva ca ||9|| bhavet puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṃ śvāsa eva ca | tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi ||10|| āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ | phenāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhedo gurugātratā ||11|| hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣairmūrchā dāhaśca tāluni | prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇyetāni nirdiśet ||12|| (su. ka. a. 2) | sadyaḥkṣataṃ pacyate yasya jantoḥ sravedraktaṃ pacyate cāpyabhīkṣṇam | kṛṣṇībhūtaṃ klinnamatyarthapūti kṣatānmāṃsaṃ śīryate cāpi yasya ||13|| tṛṣṇā mūrchā jvaradāhau ca yasya digdhāhataṃ taṃ puruṣaṃ vyavasyet | liṅgānyetānyeva kuryādamitrairvraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt ||14|| sapītaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo'tisāryate | phenamudvamate cāpi viṣapītaṃ tamādiśet ||15|| (su. ka. a. 3) | vātapittakaphātmāno bhogimaṇḍalirājilāḥ | yathākramaṃ samākhyātā dvyantarā dvandvarūpiṇaḥ ||16|| daṃśo bhogikṛtaḥ kṛṣṇaḥ sarvavātavikārakṛt | pīto maṇḍalijaḥ śotho mṛduḥ pittavikāravān ||17|| rājilottho bhaveddaṃśaḥ sthiraśothaśca picchilaḥ | pāṇḍuḥ snigdho'tisāndrasṛk sarvaśleṣmavikārakṛt ||18|| ‘bhogiprabhṛtibhiḥ kṛtadaṃśeṣu’ iti pā.| aśvatthadevāyatanaśmaśānavalmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu | yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyā ṛkṣe ‘śirāmarmasu’ iti pā. | sirāmarmasu ye ca daṣṭāḥ ||19|| (su. ka. a. 3) | darvīkarāṇāṃ viṣamāśughāti sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti |20| (su. ka. a. 3) | ‘darvītyādi’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate | ajīrṇapittātapapīḍiteṣu bāleṣu vṛddheṣu bubhukṣiteṣu ||20|| kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe'bale garbhavatīṣu cāpi | (su. ka. a. 3) | śastrakṣate yasya na raktameti rājyo latābhiśca na sambhavanti ||21|| śītābhiradbhiśca na romaharṣo viṣābhibhūtaṃ parivarjayettam | jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto nāsāvasādaśca sakaṇṭhabhaṅgaḥ ||22|| kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuśca daṃśe hanvoḥ sthiratvaṃ ca vivarjanīyaḥ | vartirghanā yasya nireti vaktrādraktaṃ sravedūrdhvamadhaśca yasya ||23|| daṃṣṭrānipātāścaturaśca yasya taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayecca | unmattamatyarthamupadrutaṃ vā hīnasvaraṃ vā'pyatha vā vivarṇam ||24|| sāriṣṭamatyarthamaveginaṃ ca jñātvā naraṃ karma na tatra kuryāt | (su. ka. a. 3) | jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā ||25|| svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatāmupaiti | (su. ka. a. 2) | vīryālpabhāvānna nipātayettat kaphānvitaṃ varṣagaṇānubandhi ||26|| tenārdito bhinnapurīṣavarṇo vaigandhyavairasyayutaḥ pipāsī | mūrchāṃ bhramaṃ gadgadavāgvamiṃ ca viceṣṭamāno'ratimāpnuyādvā ||27|| (su. ka. a. 2) | āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī | bhavet ‘samuddhasta ... ’ iti pā. | samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ ||28|| (su. ka. a. 2) | sthitaṃ rasādiṣvathavā yathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān | kopaṃ ca śītāniladurdineṣu yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tasya rūpam ||29|| (su. ka. a. 2) | nidrāgurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāvathavā'ṅgamardam | tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhajanma ||30|| māṃsakṣayaṃ pādakarapraśothaṃ mūrchāṃ tathā chardimathātisāram | dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃśca kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi ||31|| (su. ka. a. 2) | unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamanyat kṣapayecca śukram | gādgadyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ tāṃstān vikārāṃśca bahuprakārān ||32|| (su. ka. a. 2) | dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāt sandūṣayeddhātūn tasmāddūṣīviṣaṃ smṛtam ||33|| sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam | dūṣīviṣamasādhyaṃ syāt kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||34|| (su. ka. a. 2) | saubhāgyārthaṃ striyaḥ svedaṃ rajo nānāṅgajān malān | śatruprayuktāṃśca garān ‘prayacchantyannamāśritān’ iti pā. | prayacchantyannamiśritān ||35|| taiḥ syāt pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgnirgaraścāsyopajāyate | marmapradhamanādhmānaṃ hastayoḥ śothalakṣaṇam ||36|| jaṭharaṃ grahaṇīdoṣo yakṣmā gulmaḥ kṣayo jvaraḥ | evaṃvidhasya cānyasya vyādherliṅgāni darśayet ||37|| ‘taddvayamapi’ iti pā.| yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ | tasmāllūtāstu bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa ||38|| (su. ka. a. 8) | tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca | jvaro dāho'tisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ ||39|| piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca | śothā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāścalāstathā ||40|| sāmānyaṃ sarvalūtānāmetaddaṃśasya lakṣaṇam | (su. ka. a. 8) |42| daṃśamadhye tu yat kṛṣṇaṃ śyāvaṃ vā jālakācitam ||41|| ūrdhvākṛti bhṛśaṃ pākaṃ kledaśothajvarānvitam | dūṣīviṣābhirlūtābhistaddaṣṭamiti nirdiśet ||42|| (ca. ci. a. 23) | , ‘śothaḥ’ iti pā. | śothāḥ śvetāḥ sitā raktāḥ pītā ‘sapiḍakā jvarāḥ’ iti pā. | vā piḍakā jvaraḥ | ‘prāṇāntikābhiḥ’ iti pā. | prāṇāntikāśca jāyante śvāsahikkāśirograhāḥ ||43|| (ca. ci. a. 23) | ādaṃśācchoṇitaṃ pāṇḍumaṇḍalāni jvaro'ruciḥ | lomaharṣaśca dāhaścāpyākhudūṣīviṣārdite ||44|| (ca. ci. a. 23) | mūrchāṅgaśothavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ | śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyamūṣikaiḥ ||45|| (ca. ci. a. 23) | kārṣṇyaṃ śyāvatvamathavā nānāvarṇatvameva vā | moho'tha varcaso bhedo daṣṭe syāt kṛkalāsakaiḥ ||46|| (ca. ci. a. 23) | ‘kṛkalāsaiḥ daṣṭaliṅgamāha’ iti pā.| dahatyagnirivādau ca bhinattīvordhvamāśu ca | vṛścikasya viṣaṃ yāti daṃśe paścāttu tiṣṭhati ||47|| daṣṭo'sādhyaśca hṛdghrāṇarasanopahato naraḥ | māṃsaiḥ patadbhiratyarthaṃ vedanārto jahātyasūn ||48|| (ca. ci. a. 23) | ‘vṛścikaviṣaliṅgaṃ tadviṣādharasaṅkhyāṃ cāha’ iti pā.| visarpaḥ śvayathuḥ śūlaṃ jvaraśchardirathāpi ca | lakṣaṇaṃ kaṇabhairdaṣṭe ‘daṃśaścaiva viśīryate’ iti pā., ‘daṃśaścaivāvaśīryate’ iti ca pā. | daṃśaścaivāvasīdati ||49|| (ca. ci. a. 23) | hṛṣṭalomocciṭiṅgena stabdhaliṅgo bhṛśārtimān | daṣṭaḥ śītodakeneva siktānyaṅgāni manyate ||50|| (ca. ci. a. 23) | ekadaṃṣṭrārditaḥ śūnaḥ sarujaḥ pītakaḥ ‘satṛḍ’ iti pā. | satṛṭ | chardirnidrā ca saviṣairmaṇḍūkairdaṣṭalakṣaṇam ||51|| matsyāstu saviṣāḥ kuryurdāhaṃ śothaṃ rujaṃ tathā | kaṇḍūṃ śothaṃ jvaraṃ mūrchāṃ saviṣāstu jalaukasaḥ ||52|| (ca. ci. a. 23) | ‘saviṣamaṇḍūkadaṣṭaliṅgamāha’ iti pā.| vidāhaṃ śvayathuṃ todaṃ svedaṃ ca gṛhagodhikā |53| (ca. ci. a. 23) | daṃśe svedaṃ rujaṃ dāhaṃ kuryācchatapadīviṣam ||53|| (ca. ci. a. 23) | kaṇḍūmān maśakairīṣacchothaḥ smānmandavedanaḥ | asādhyakīṭasadṛśamasādhyaṃ maśakakṣatam ||54|| (ca. ci. a. 23) | sadyaḥprasrāviṇī śyāvā dāhamūrchājvarānvitā | piḍakā makṣikādaṃśe tāsāṃ tu sthagikā'suhṛt ||55|| (ca. ci. a. 23) | catuṣpadbhirdvipadbhiśca nakhadantaviṣaṃ ca yat | ‘pūyate’ iti pā. | śūyate pacyate vā'pi sravati jvarayatyapi ||56|| śvaśṛgālatarakṣvarkṣavyāghrādīnāṃ yadā'nilaḥ | śleṣmapraduṣṭo muṣṇāti sañjñāṃ sañjñāvahāśritaḥ ||57|| tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho'tilālavān ‘atilālavān’ atra hrasvatā chando'nurodhena| avyaktabadhirāndhaśca so'nyonyamabhidhāvati ||58|| pramūḍho'nyatamastveṣāṃ khādan viparidhāvati | tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu ||59|| suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravatyasṛk | digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaścopalakṣitaḥ ||60|| yena cāpi bhaveddaṣṭastasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ | bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vipaśyati ||61|| daṃṣṭriṇā yena daṣṭaśca tadrūpaṃ yastu paśyati | apsu cādarśabimbe vā tasya tadriṣṭamādiśet ||62|| trasyatyakasmādyo'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā'pi vā jalam | jalatrāsaṃ tu taṃ vidyādriṣṭaṃ tadapi kīrtitam ||63|| ‘adṛṣṭo’ iti pā. | adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana siddhyati | prasupto votthito vā'pi svasthastrasto na siddhyati ||64|| (su. ka. a. 7) | praśāntadoṣaṃ prakṛtisthadhātumannābhikāmaṃ samamūtraviṭkam | prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo'vagacchedaviṣaṃ manuṣyam ||65|| (su. ka. a. 6) | iti śrīmādhavakaraviracite mādhavanidāne viṣanidānaṃ samāptam ||69||

viṣayānukramaṇikā atha viṣayānukramaṇikā | jvaro'tisāro grahaṇī cārśo'jīrṇaṃ visūcikā | alasaśca vilambī ca krimirukpāṇḍukāmalāḥ ||1|| halīmakaṃ raktapittaṃ rājayakṣmā uraḥkṣatam | kāso hikkā saha śvāsaiḥ svarabhedastvarocakaḥ ||2|| chardistṛṣṇā ca mūrchādyā rogāḥ pānātyayādayaḥ | dāhonmādāvapasmāraḥ kathito'thānilāmayaḥ ||3|| vātaraktamūrustambha āmavāto'tha śūlaruk | paktijaṃ śūlamānāha udāvarto'tha gulmaruk ||4|| hṛdrogo mūtrakṛcchraṃ ca mūtrāghātastathā'śmarī | prameho madhumehaśca piḍakāśca pramehajāḥ ||5|| medastathodaraṃ śotho vṛddhiśca galagaṇḍakaḥ | gaṇḍamālā'pacī granthirarbudaḥ ślīpadaṃ tathā ||6|| vidradhirvraṇaśothaśca dvau vraṇau bhagnanāḍike | bhagandaropadaṃśau ca śūkadoṣastvagāmayaḥ ||7|| śītapittamudardaśca koṭhaścaivāmlapittakam | visarpaśca savisphoṭaḥ saromāntyo masūrikāḥ ||8|| kṣudrāsyakarṇanāsākṣiśiraḥstrībālakāmayāḥ | viṣaṃ cetyayamuddiṣṭo rugviniścayasaṅgrahaḥ ||9|| subhāṣitaṃ yatra yadasti kiñcittat sarvamekīkṛtamatra yatnāt | viniścaye sarvarujāṃ narāṇāṃ śrīmādhavavenendukarātmajena ||10|| yat kṛtaṃ sukṛtaṃ kiñcit kṛtvaivaṃ rugviniścayam | muñcantu jantavastena nityamātaṅkasantatim ||11|| iti śrīmādhavakaraviracitaṃ mādhavanidānaṃ samāptam ||70||